E-book jest zabezpieczony znakiem wodnym

Tytuł‌ oryginału

Die Patienten

© 1975 Droemersche Verlagsanstalt Th. Knaur Nachf., GmbH & Co. KG, Munich, Germany.

© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, Kraków 1995

Wydanie drugie przejrzane

ISBN 978-83-08-05854-1

Opieka redakcyjna

Jolanta Korkuć

Konsultacja naukowa

dr med. Grażyna Zwolińska

Redakcja

Barbara Taborska-Cepil

Korekta

Sylwia Frołow, Urszula Srokosz-Martiuk

Projekt okładki i stron tytułowych

Elżbieta‌ Chojna

Redaktor techniczny

Bożena‌ Korbut

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.,

ul. Długa 1, 31-147 Kraków

bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40

księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl

fax: (+48-12) 430 00 96

tel.: (+48-12) 619 27 70

Skład‍ i łamanie: Infomarket

Skład wersji elektronicznej:

Tomasz Szymański

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

- Strona redakcyjna

- Naprawieni

1. 1. Marvin Mason, Eileen Saxon, Barbara Rosenthal

2. 2. Mary Richardson

- Pacjenci ze schorzeniami nerek

1. 1. Sofia Schafstadt

2. 2. Ruth Tucker

3. 3. Jacqueline Cado

4. 4. Marius Renard

5. 5. Edith Helm

6. 6. Georges Siméon

7. 7. Clyde Shields

8. 8. Melbourne Doucette

9. 9. Jefferson Davis

- Pacjenci z przeszczepami

1. 1. John Richard Russell, Boyd Rush

2. 2. Louis Washkansky, Philip Blaiberg

3. 3. Everett C. Thomas

4. 4. Tommy Gorence

- Pacjenci z protezami

1. 1. Marcel DeRudder

2. 2. Esperanza del Valle Vasquez

3. 3. Haskell Karp

- Epilog

Nie jest to książka o lekarzach.

Jeśli występują w niej – to nie w rolach głównych.

Nie jest to również książka o medycynie.

Jeśli odgrywa ona tu jakąś rolę – to stanowi jedynie tło i kulisy.

Bohaterami tej książki są ludzie – tacy jak Ty i ja.

I

„W roku 1968 tak zwana ludzkość zdobyła nie tylko Księżyc, ale przez Louisa Washkansky’ego i Philipa Blaiberga odkryła również «pacjentów». Ponieważ takie wydarzenia obchodzi się w Stanach Zjednoczonych uroczyście, w kolorowych cylindrach, z wielkimi nagłówkami w prasie i innym sposobnym hałasem, zrobiono z pierwszych odkrytych «pacjentów» coś w rodzaju bohaterów cyrkowych. Towarzyszące temu widowisko było niesmaczne. Ale bądź co bądź dokonano odkrycia, że historię medycyny tworzą nie tylko opromienieni sławą bohaterscy lekarze, odważni, szlachetni chirurdzy, sławni odkrywcy nowych pigułek oraz różnego rodzaju wybawcy ludzkości, ale że udział w tym biorą ludzie zwani «pacjentami» i że bez ich – świadomego lub nieświadomego – udziału nie powstałoby to, co bardziej lub mniej zasadnie nazywamy «postępem w medycynie»”.

Leonhard Thompson, 1969

II

„Po tym laboratoryjnym przygotowaniu zdecydowaliśmy się przeprowadzić po raz pierwszy próbę operacji na człowieku ze zwapniałymi naczyniami wieńcowymi. Znaczne trudności nastręczało znalezienie odpowiedniego przypadku i uzyskanie zgody pacjenta na przeprowadzenie na jego sercu operacji, jakiej jeszcze nigdy przedtem nie wykonano na człowieku. Zgoda wymagała od chorego pewnego rodzaju heroizmu, toteż chciałbym wymienić tu jego nazwisko. Był nim Jospeh Krehmar z Chardon w Ohio. Wierzę, że wniósł on swój przyczynek do chirurgii”.

Profesor Claude S. Beck,

Cleveland „Annals of Surgery”, 1935

III

„Ogarnęło nas zwątpienie… Przypominam sobie, że zakomunikowałem mojemu zespołowi, iż stoimy przed wyborem jednej z dwóch możliwości: albo będziemy dalej pracować, albo rezygnujemy… Jednakże rozstrzygająca zachęta do dalszego rozwoju chirurgii zastawki dwudzielnej serca przyszła nie od lekarzy, ale od pacjentów, których rozpaczliwe pragnienie uzyskania pomocy nie pozwoliło nam na przerwanie pracy”.

Sir Russell Brock, Londyn,

sympozjum w Henry Ford Hospital,

Detroit 1958

IV

„Wszystko to nie wymaga odwagi chirurga. Moim zdaniem chodzi tylko o rozsądne, ludzkie postępowanie. Odwagę przede wszystkim wykazuje pacjent. Nie każdy pogodzi się z myślą o noszeniu w sobie cudzego serca”.

Dr Denton‌ A. Cooley,

Houston „Life-Magazine”, 1968

NAPRAWIENI

1.
MARVIN MASON
EILEEN SAXON
BARBARA ROSENTHAL

Doktor Josef L. w kwietniu 1968:

„W listopadzie 1944 i w lutym 1945 roku amerykański chirurg, Alfred Blalock, operował w Baltimore po raz pierwszy troje dzieci, nazywanych w języku medycznym «blue babies». Cierpiały one na wrodzoną wadę serca, zwaną w języku naukowym tetralogią Fallota. Rokrocznie tysiące takich dzieci beznadziejnie marniało na oczach rodziców i lekarzy i w końcu umierało. Pierwsze wiadomości o operacjach Blalocka stały się największą sensacją medyczną naszego stulecia. W następnych latach tysiące matek i ojców przylatywało ze swoimi chorymi na serce dziećmi do Baltimore, aby tu szukać wyleczenia. Metoda operacyjna Blalocka została uznana przez lekarzy całego świata i jest nadal stosowana. Obecnie operacja «blue baby» stała się pojęciem, symbolem przekroczenia przez medycynę nowego progu”.

MARVIN

Gdy Marvin Mason przyszedł na świat 15 lipca 1938 roku w starym szpitalu św. Jana w Brooklynie, sprawiał wrażenie zdrowego dziecka. Ważył prawie trzy kilo, urodził się ani za wcześnie, ani za późno, miał ciemne włosy jak ojciec, piękne oczy jak matka i krzyczał głośno, jak powinien. Jego ojciec, Lewis M. Mason, utracił właśnie pracę w jednym z urzędów pocztowych w Nowym Jorku i przemierzał dzień w dzień, jak tysiące innych ofiar wielkiego kryzysu gospodarczego, ulice Nowego Jorku w poszukiwaniu nowego zajęcia. Nie wiedział, z czego zapłaci komorne, lekarza i szpital. Chociaż niskiego wzrostu i delikatnej budowy, był jednak młody, wytrwały, zdrowy i głęboko przeświadczony, że wszystko będzie dobrze.

Wiadomość, że został ojcem i że przybyła mu jeszcze jedna gęba do żywienia, bynajmniej go nie zaniepokoiła. Chciał mieć syna. Wsiadł do najbliższego autobusu, jadącego w kierunku szpitala św. Jana, tam objął i ucałował Ruth, swoją młodą żonę, którą dopiero przed rokiem poznał w Atlancie i poślubił. Z zadowoleniem patrzył na swojego syna. Równie szczęśliwy, sprowadził Ruth i Marvina w półtora tygodnia później do mieszkania w starym ponurym domu w Brooklynie.

Lewis M. Mason był szczególnie kochającym ojcem, który nigdy nie wyszedł z domu bez pożegnania się z Marvinem i nigdy po powrocie do domu nie zaniedbał przywitania syna w łóżeczku. Był pewien, że Marvin wyrośnie na niezwykłego chłopca. Ale pewnego wieczoru, gdy wrócił do domu, Ruth zawiadomiła go, że w czasie kąpieli wystąpiła nagle u dziecka sinica warg i palców. Myślał, że Ruth popełniła jakiś błąd. Niestety przekonał się, że nie był to błąd Ruth, ponieważ wargi, rączki i nóżki Marvina siniały nawet wówczas, gdy sam go kąpał lub karmił. Początkowo łudzili się oboje, że stan ten wywołuje wilgotne, upalne powietrze lata, stojące nieruchomo na ulicach Nowego Jorku. Potem zdjął ich lęk i postanowili udać się z dzieckiem do lekarza. Ruth zwróciła się do swojego wuja, mieszkającego w Nowym Jorku, który miał przyjaciela pediatrę. Mogli się więc spodziewać, że nie będzie dla nich zbyt drogi. W sierpniu zanieśli dziecko do jego gabinetu, nie przeczuwając nic złego. Mimo to pełni niepokoju przyglądali się badaniu Marvina przez lekarza. Ten odłożył wreszcie stetoskop i powiedział:

– Możecie zawinąć już dziecko… – Potem dodał: – Bardzo mi przykro, ale chłopiec ma wrodzoną wadę serca… Powinniście być przygotowani na to, że pożyje niedługo, być może jeszcze pół roku.

Lewis i Ruth Masonowie odruchowo stanęli przy Marvinie, jakby chcieli go ochronić przed kimś, kto chce go im zabrać. Lewis powiedział:

– To niemożliwe. Nikt w naszej rodzinie nie ma słabego serca. Niech pan jeszcze raz zbada chłopca. Niech go pan jeszcze raz zobaczy…

Jednakże lekarz potrząsnął głową.

– Nic innego nie stwierdzę – oświadczył – i nic więcej dla niego zrobić nie mogę. Nikt dla niego nie może nic zrobić. To zrządzenie losu, z którym trzeba się pogodzić…

– Niechże go pan jeszcze raz zbada – poprosił Lewis, a brzmiało to jak ostatnia propozycja zawarcia pokoju. Nawet w czasach kryzysu gospodarczego i pogoni za pracą był człowiekiem, który wierzył, że nie istnieje na świecie nic takiego, przed czym nie można by się obronić, a nawet czego nie można by zmienić. Gdy lekarz przecząco kręcił głową, wstrząs, jakiego doznał na myśl, że Marvin jest śmiertelnie chory, przeobraził się w prawdziwą wrogość do człowieka, który pozwala dziecku umrzeć bez żadnej próby ratunku. Wziął chłopca na ręce i wybiegł razem z Ruth.

Uspokoili się dopiero po powrocie do domu. Zastanawiali się, czy nie zwrócić się do innego lekarza. Ale gdzieś w głębi duszy czuli oboje lęk, że inny lekarz potwierdzi to, co niedawno usłyszeli. Postanowili po prostu zignorować diagnozę i pielęgnować Marvina tak troskliwie, jak tylko dziecko może być pielęgnowane. Lewis, znalazłszy pracę, kupił w najbliższej aptece najlepszy i najnowszy środek wzmacniający dla dzieci. Codziennie oczekiwali, że Marvin przybierze na wadze, i wreszcie w grudniu jego mała, ciemna główka z wielkimi, zalęknionymi oczami po raz pierwszy nie przechylała się już na boki, ale trzymała prosto, bez podpierania przez Ruth. Było to wielkie święto dla nich obojga.

Gdy jednak zaczęła się burzliwa, mroźna i wilgotna zima nowojorska 1938–1939, całe ciało Marvina posiniało. Sinica nie znikała nawet wtedy, gdy leżał spokojnie w łóżeczku. Jeśli płakał lub krzyczał, zabarwienie skóry stawało się ciemnoniebieskie. W tym czasie Lewis dowiedział się, że ojciec Ruth przez całe życie cierpiał na jakiś „szmer serca”. Dwoje z czworga rodzeństwa Ruth, brat i siostra, urodziło się z sercami nie po lewej stronie klatki piersiowej, lecz po prawej. Ale nie czuli się nigdy chorzy, a ich ciała nigdy w życiu nie zabarwiły się na niebiesko.

Marvin musiał więc cierpieć na inną chorobę. Wiosną Lewis znalazł w jakiejś gazecie artykuł pod tytułem Błękitne‌ dzieci. Artykuł omawiał bardzo skomplikowaną chorobę, którą niełatwo było zrozumieć. Jego autor zadał sobie najpierw wiele trudu, aby wyjaśnić, jak w ogóle funkcjonuje serce ludzkie, a więc także dziecięce. Przedstawił je jako umieszczoną w klatce piersiowej, starannie skonstruowaną pompę, która tłoczy krew przez cały układ „kanałów”. „Kanały”, rozchodzące się od serca po całym ciele, nazywają się tętnicami, a naczynia zbierające krew z całego ciała i odprowadzające ją do serca – żyłami. Krew, przepływając przez tętnice, dostarcza tlen do wszystkich części ciała i wszystkich komórek, od mózgu począwszy aż po palce u nóg. Jest to niezbędne, aby utrzymać organizm przy życiu. Równocześnie krew zabiera z komórek dwutlenek węgla. Można by powiedzieć, że krew wymienia go na tlen. Krew bogata w tlen jest jasnoczerwona, gdy natomiast nie zawiera tlenu i wraca do serca obładowana dwutlenkiem węgla, staje się purpurowa lub nawet ciemnoniebieska. Autor pisał dalej, że serce tłoczy krew nie tylko przez ciało, ale również, powracającą do serca, przez płuca, gdzie oddaje ona dwutlenek węgla i zaopatruje się w świeży tlen, który zabiera znowu w dalszą drogę do ustroju. W czasie wdechu płuca wciągają tlen wraz z powietrzem i oddają go następnie krwi, a przy wydechu usuwają dwutlenek węgla na zewnątrz.

Przy odrobinie uwagi można było ten system zupełnie dobrze zrozumieć. Również to, co artykuł mówił o samym sercu, było przekonywające. Wyjaśniał on, że serce ma dwie komory i dwa przedsionki. Autor zaczął od pierwszego z nich, znajdującego się na prawo u góry. Do niego wchodzą dwie grube żyły, doprowadzające z całego ciała niebieską, zawierającą dwutlenek węgla krew. Z prawego przedsionka krew przepływa do prawej komory przez zastawkę, składającą się z trzech płatków, która nosi dlatego trudną do wymówienia nazwę tricuspidalis (zastawka trójdzielna). Ściany komory zbudowane są z mięśni, które kurcząc się, wyciskają krew. W ten sposób prawa komora tłoczy krew przez drugą zastawkę, której nazwę – zastawka tętnicy płucnej – czyta się już bez trudności, do tętnicy prowadzącej do płuc. W ten sposób niebieska krew dociera do płuc i wypływa z nich na nowo jasnoczerwona, zaopatrzona w tlen. Następnie przez dwie żyły zwane płucnymi ponownie dociera do serca. Żyły te uchodzą do lewego przedsionka, a z niego przez trzecią już zastawkę, zwaną dwudzielną (mitralną), krew dostaje się do lewej komory. Komora ta ma ściany najsilniej umięśnione, ponieważ jej zadaniem jest tłoczenie krwi do całego organizmu. Przy tym tłoczy ona tę krew przez czwartą zastawkę, zwaną aortalną, do najgrubszej tętnicy ciała – tętnicy głównej (aorty). Od niej odchodzi wiele tętnic głównych i bocznych do poszczególnych części organizmu.

Autor artykułu znał nieco ten temat, ale gdy usiłował wyjaśnić, w czym tkwi istota choroby „błękitnych dzieci”, zaplątał się. Musiał więc opisać pewną liczbę zaburzeń rozwojowych, w których serce „błękitnego dziecka” jest już od urodzenia obarczone wadą. Jedna z tych wad polega na większych lub mniejszych ubytkach w przegrodzie rozdzielającej obie komory. Jeśli wierzyć autorowi artykułu, to nikt nie wie, dlaczego te ubytki występują tylko u niektórych dzieci. W każdym razie krew niebieska, uboga w tlen, przepływa przez te otwory z prawej komory serca do lewej, która powinna zawierać właściwie tylko krew czerwoną, nasyconą tlenem otrzymanym z płuc. Czerwona krew i niebieska mieszają się i zamiast krwi utlenionej serce „błękitnego dziecka” tłoczy krew mieszaną. Organizm takiego dziecka nigdy nie otrzymuje krwi zawierającej tyle tlenu, ile go potrzebuje. Druga wada polega na tym, że zastawka serca, przez którą prawa komora tłoczy ubogą w tlen, niebieską krew do tętnicy płucnej i dalej do płuc, jest za wąska. Wskutek tego do płuc dociera za mało krwi. Lewa komora tłoczy więc nie tylko krew zmieszaną i niewystarczająco nasyconą tlenem. Otrzymuje ona zarazem z płuc zbyt mało krwi czerwonej.

Artykuł podawał dalej, że istnieje jeszcze wiele innych wad i że lekarze dopiero zaczęli badania nad wszystkimi postaciami choroby „blue babies”. Opis tych dwóch najważniejszych postaci wystarczył jednak Lewisowi do wyrobienia sobie poglądu na to, czego brakowało Marvinowi: krew Marvina otrzymywała za mało tlenu, a to wyjaśniało, dlaczego nie był tak różowy jak inne dzieci. Artykuł kończył się stwierdzeniem, że wiele „blue babies” umiera już kilka miesięcy po urodzeniu. Niektóre żyją dłużej, ale gdy podrastają, każdy wysiłek męczy je i zabarwia na niebiesko wargi, ręce i stopy, a nawet całe ciało. Wszystkie umierają ostatecznie na niewydolność serca lub wskutek jego infekcji. Tylko nieliczne dzieci osiągają wiek piętnastu, najwyżej dwudziestu lat, a szczególnie tragiczne jest to, że wśród nich jest tak wiele dzieci pięknych i mądrych.

Ściśle biorąc, było to ponure sprawozdanie bez widoków i nadziei. Jednakże umysł Lewisa Masona nie dopuszczał do siebie całej tej beznadziejnej, okropnej perspektywy. Dla twardego, upartego człowieka, jakim był, artykuł zawierał raczej nadzieję. Jeżeli „błękitne dzieci” mogą dożywać piętnastu czy nawet dwudziestu lat, to dlaczego Marvin nie mógłby należeć do tych żyjących tak długo? A do tego czasu lekarze mogą przecież znaleźć jakiś sposób usunięcia wady. Lewis przeniósł swoją wiarę na Ruth. Gdy spoglądali w duże ciemne oczy w zbyt małej twarzyczce Marvina, zgadzali się oboje, że i on był ładnym i mądrym dzieckiem, i że należy uczynić wszystko, aby go dalej ochraniać i pielęgnować, a poza tym zważać, by nie uszła ich uwagi żadna wiadomość, która pewnego dnia mogłaby przynieść Marvinowi jakiś nowy lek lub inną możliwość ratunku.

W marcu 1939 roku, gdy Marvin ważył prawie dziesięć kilo i powoli nauczył się prosto siedzieć, Ruth otrzymała list od swojej matki z Baltimore, która doniosła jej, że w Harriet Lane Home for Children na Uniwersytecie im. Johnsa Hopkinsa pracuje lekarka o nazwisku Taussig. Zdaniem matki, doktor Taussig zna się lepiej na „błękitnych dzieciach” niż wszyscy inni lekarze w całej Ameryce. Lewis i Ruth nie zastanawiali się długo. Ponieważ Lewis znalazł właśnie pracę w Nowym Jorku i nie chciał jej utracić, Ruth zawinęła chłopca w ciepłą kołderkę i wsiadła z nim do autobusu pośpiesznego, który jechał do odległego o trzysta kilometrów Baltimore w stanie Maryland.

Ze wspomnień ówczesnej pielęgniarki w Harriet Lane Home for Children w Baltimore:

„Był koniec marca lub początek kwietnia 1939 roku, gdy zobaczyłam po raz pierwszy w poliklinice Marvina Masona i jego matkę. Nikt wówczas nie wiedział, jaką rolę odegra Marvin kilka lat później. Mimo to zapamiętałam go, ponieważ miał takie śliczne ciemne oczy, a jego matka sprawiała wrażenie, że dla syna przejdzie nawet przez piekło (…).

Może wiecie, że Harriet Lane Home nie było przytułkiem, ale kliniką dziecięcą Johns Hopkins Medical School, mającą 113 łóżek i poliklinikę, do której już wtedy codziennie przychodziły z dziećmi na badania niezliczone rzesze rodziców – nawet sześćdziesiąt tysięcy rocznie. Budynek kliniki był stary, zbudowany w roku 1912. Naszą poliklinikę, pracującą od wczesnego ranka do późnego wieczora, a nawet do północy, nazywaliśmy «kopalnią» lub «morą wężową». Ciężki kryzys gospodarczy jeszcze nie minął. Matki i ojcowie, którzy przyprowadzali swoje dzieci, tłoczyli się rano na krzesłach i ławkach w poczekalni i tkwili tam niekiedy cały dzień, aż nadeszła ich kolej. Wiele osób nie mogło zapłacić za leczenie więcej niż trzydzieści centów, inni nie płacili w ogóle nic, a wszyscy wiedzieli, że nie pozostało im nic innego, jak uzbroić się w cierpliwość. Mniej więcej od roku 1937 mówiło się wokoło, że doktor Helena Taussig, która w roku 1930 objęła klinikę kardiologiczną, interesuje się szczególnie dziećmi z wrodzonymi wadami serca. Miała wtedy około trzydziestu dziewięciu lat, była niezamężna. Niektórzy koledzy uważali ją za sufrażystkę i zimną, świadomą celu przedstawicielkę Nowej Anglii. Ojciec jej był profesorem ekonomii na Uniwersytecie Harvarda, a ona studiowała medycynę w owym czasie, gdy Harvard nie dopuszczał do studiów kobiet. Anatomii uczyła się na niechętnie odnoszącym się do kobiet uniwersytecie w Bostonie. Doktor Begg, anatom, rzucił jej tam pewnego razu serce bydlęce, mówiąc, że nie zaszkodziłoby, gdyby się tym sercem dokładnie zajęła. Tak się zaczęła jej kariera specjalistki chorób serca. Zjawiła się u nas, w Johns Hopkins Medical School, ponieważ tutaj pozwalano na pracę kobietom. Zajmowała się tylko pediatrią, gdyż z interną coś jej nie wyszło, i początkowo nie interesowała się w ogóle wrodzonymi wadami serca. Tak się przynajmniej wydawało. Ale gdy już wytknęła sobie jakiś cel, nie odstępowała od niego, tak jak na przekór Harvardowi została lekarką.

W porównaniu z dniem dzisiejszym o chorobach serca wiedziano wtedy bardzo niewiele. Oprócz słuchawek, aparatu rentgenowskiego i dość jeszcze prymitywnego elektrokardiografu na oddziale kardiologicznym nie było nic więcej do prowadzenia badań naukowych. Mimo to doktor Taussig od roku 1934 natrafiała stale przy badaniu wielu dzieci na takie same objawy chorobowe. Do tych, które wzbudziły jej szczególne zainteresowanie, należały przypadki «blue babies». Wprawdzie jakiś Francuz, chyba Fallot, opisał już tę chorobę, ale mimo wszystko niewiele o niej wiedziano. Około 1938 roku zaczęło przybywać coraz więcej «blue babies» i w klinice kardiologicznej witano każde z nich jako nowy obiekt studiów, na którym można się było nauczyć czegoś nowego.

Sądzę, że doktor Taussig już wtedy miała jakieś wyobrażenie o tym, jak można by pomóc tym biedactwom. Jasne było, że lekami nie da się wiele osiągnąć i te wady serca należy w jakiś sposób «naprawiać». Gdyby jednak wtedy ktoś przewidywał, że za dwadzieścia lat będzie się operować żywe serca i wykonywać operacje na otwartym sercu, nazwano by go niebezpiecznym wariatem. Sama doktor Taussig nie miała także nadmiaru wyobraźni, aby ulec takim snom. Jednakże obserwując niektóre «blue babies», dokonała ciekawego spostrzeżenia. Wiecie zapewne, że oprócz tak zwanej choroby «blue babies» istnieje pewna liczba innych wad serca. Jedną z nich określano mianem «przetrwały (drożny) przewód tętniczy Botalla» – ductus arteriosus apertus lub ductus arteriosus Botalli apertus. Ductus jest to małe naczynie, łączące tętnicę płucną z tętnicą główną, występujące tylko u noworodków, którego światło ulega samoistnie zamknięciu do końca drugiego miesiąca życia, ponieważ staje się już nieużyteczne. Jak wiadomo, matka zaopatruje swoje dziecko przed porodem bezpośrednio w krew zawierającą tlen. Dziecko zaczyna oddychać płucami dopiero po porodzie. Dlatego w łonie matki jego płuca nie są jeszcze zaopatrzone w krew. Zadaniem ductus arteriosus jest więc zapobieganie powstaniu ukrwotocznienia płuc, a następuje to przez skierowanie krwi z tętnicy płucnej, zanim osiągnie ona płuca, bezpośrednio przez tętnicę główną do organizmu. Zdarza się, że u niektórych dzieci ductus się nie zamknie, jak przewiduje natura, pozostaje otwarty. Coś takiego zdarza się niekiedy także u «błękitnych dzieci» – by tak rzec – jako dodatek do wady serca, którą i tak już mają. W takim razie należałoby przypuszczać, że stan tych dzieci jeszcze się pogorszy. Doświadczenie wykazuje jednak, że jest przeciwnie. Dzieciom tym powodzi się lepiej niż innym, a pani Taussig poznała również przyczynę tej paradoksalnej sytuacji.

Przez otwarte połączenie część ubogiej w tlen krwi mieszanej, którą lewa komora serca sinicznych dzieci tłoczy do tętnicy głównej, przepływa mianowicie z powrotem do płuc i tam uzyskuje jeszcze raz szansę pobrania tlenu. Ten końcowy wniosek doktor Taussig był nieco uproszczony. Przyjęła ona, że «błękitnym dzieciom» można by w znacznym stopniu pomóc, wytwarzając sztuczne połączenie między ich tętnicą główną a tętnicą płucną. Oczywiście nie miała jeszcze wtedy pojęcia, jak należało wykonać takie połączenie lub jaki chirurg byłby gotów zaryzykować taką przygodę. Wszystko to było snem przyszłości, toteż dr Taussig, jej asystenci i studenci poprzestawali na obserwacji jak największej liczby dzieci sinicznych i rejestrowaniu uzyskanych wyników badań.

Matki, które przychodziły do nas ze swoimi dziećmi, nawet się nie domyślały, że nie mogą liczyć u nas na wyleczenie i że ich dzieci stanowią dopiero przedmiot studiów do ewentualnych przyszłych rozwiązań. Gdy Ruth Mason przyszła po raz pierwszy do kliniki, również się spodziewała, że pani doktor Taussig pomoże jej synkowi”.

25 marca Ruth Mason wniosła Marvina po sześciu stopniach do niezbyt przyjemnego pięciopiętrowego budynku Harriet Lane. Skierowano ją do dużego pokoju o gołych ścianach, z łóżkami i stołami do badań, pooddzielanymi od siebie zasłonami. Stały tam także krzesła i ławki, na których rodzice oczekiwali ze swoimi dziećmi, aż siostra zza pulpitu wezwie ich na badania.

Ruth mogła za badania zapłacić co najwyżej półtora dolara, nie mogła zatem wiele się spodziewać i wypadało jej jedynie cierpliwie czekać. Wśród krzyku innych dzieci rozebrała Marvina do badania i owinęła w kołderkę, aby się nie przeziębił. Czekała godzinę za godziną, aż wreszcie wywołano jej nazwisko. Zaniosła dziecko za jedną z zasłon, ale nie stanęła przed panią Taussig, o której doniosła jej matka, lecz przed młodym lekarzem. Ten osłuchał Marvina, a po nim inni młodzi lekarze i studenci przystawiali stetoskopy do jego piersi, aż zaczął ze strachu krzyczeć, siniejąc coraz bardziej. Ale to przeraziło tylko Ruth, a nie lekarzy. Potrzebowali bowiem tego niebieskiego zabarwienia, aby wyciągnąć wnioski. Ostatecznie powiedziano jej, aby przyszła ponownie któregoś dnia w kwietniu. O tym, co ci młodzi ludzie stwierdzili i czy będą mogli pomóc Marvinowi, nie dowiedziała się jednak.

Odtąd droga z Garrison Road 3314, gdzie mieszkała siostra Ruth z dziećmi i jej matka, do kamiennego bloku Johns Hopkins Hospital stała się odyseją nadziei, oczekiwania i rozczarowań. Trwało to do 24 kwietnia, kiedy ponownie wezwano Ruth i jedna z sióstr powiedziała jej, że doktor Taussig sama zbada Marvina. Ruth wpadła w podniecenie, gdyż oczekiwała, że otrzyma wreszcie odpowiedź na dręczące ją pytanie, czy istnieje ratunek dla dziecka.

Doktor Helen Taussig była kobietą szczupłą, o wysportowanej sylwetce. Włosy miała uczesane w przedziałek i okulary bez oprawy. Na Ruth Mason sprawiła wrażenie osoby starszej. Lekarka ta jednak umiała postępować z dziećmi, rozumiała również, że matki boją się o nie i nie chcą w czasie badania pozostawiać same. Pozwolono więc Ruth trzymać i pocieszać syna, gdy krzyczał i rzęził, a ona nabrała zaufania i była pewna, że znalazła miejsce, w którym coś się dla Marvina uczyni.

Ale nieco później wszelka nadzieja została rozwiana.

Ruth Mason wspomina:

„Powiedziała mi, że powinnam postarać się jak najszybciej o drugie dziecko. A co przez to rozumiała, stało się dla mnie natychmiast jasne. Po prostu nie spodziewała się, że Marvin będzie żył jeszcze choćby rok, i myślała, iż jego śmierci nie odczulibyśmy tak ciężko, gdybyśmy mieli jeszcze jedno dziecko (…). Wysłuchałam tylko połowy z tego, co mówiła (…). Powiedziała też, że uważa za słuszne, abym Marvina przynosiła co cztery tygodnie do Harriet Lane. Chciała go w dalszym ciągu obserwować (…). Dopiero gdy byłam na dworze, pomyślałam, że pierwszy lekarz przepowiadał Marvinowi tylko sześć miesięcy życia, a doktor Taussig, chociaż już dawno minęło sześć miesięcy, dawała mu jeszcze rok. Było więc oczywiste, że oni wszyscy nic pewnego nie wiedzą (…). My po prostu nie pozwolimy Marvinowi umrzeć. Gdy się jest młodym, jak my wówczas, barki są jeszcze szerokie i mogą wiele unieść”.

Po kilku tygodniach przybył do Baltimore również Lewis, gdyż znów utracił pracę w Nowym Jorku. Oczekiwali więc wspólnie w Harriet Lane, bali się bowiem, że przeoczą jakąś szansę.

Lewis M. Mason wspomina:

„Nie ma nic straszniejszego od wiecznego oczekiwania… Pewnego razu zatrzymano Marvina w szpitalu na kilka dni dla obserwacji i Ruth chodziła tam codziennie z butelkami mleka. Zawsze czekała wiele godzin i nigdy nie była pewna, czy nie wykryto czegoś nowego. Pewnego dnia, gdy oboje znowu przesiedzieliśmy całe godziny, czułem, że dłużej tego nie zniosę. Kilku asystentów stało wokół pulpitu i dowcipkowało z siostrami, podczas gdy nam kazano czekać. Powiedziałem do Ruth: «Ubierz dziecko, idziemy!». Jedna z sióstr pobiegła za nami, a parę dni później odwiedził nas ktoś w domu i powiedział, że oni życzą sobie, abyśmy znowu przyszli. Poszliśmy więc jeszcze raz, i tak było lepiej”.

Gdy nadeszła jesień 1939 roku, stracili ostatnią nadzieję, że w Harriet Lane będą mogli coś jeszcze zrobić dla Marvina. Chłopiec nieco urósł, ale gdy próbował raczkować lub wyprostować się, natychmiast brakowało mu powietrza. Lewis Mason znalazł pracę w jakimś urzędzie marynarki w Nowym Jorku, gdzie nagle otworzyły się możliwości zatrudnienia. Zapowiadała się wojna. Masonowie zdecydowali się więc wrócić do Nowego Jorku. W miesiącach zimowych czuwali na zmianę, ażeby Marvin się nie odkrył i nie przeziębił, czego jego serce mogło nie wytrzymać. Pewnego razu musieli jednak wezwać lekarza, który powiedział im, że w Nowym Jorku Marvin z pewnością będzie musiał umrzeć. Naturalnie mogliby go jeszcze przez pewien czas utrzymać przy życiu, gdyby zdecydowali się przenieść do słonecznej Kalifornii. Nie zastanawiali się długo. Lewis Mason porzucił pracę i wykupił bilet na Greyhound-Bus, którym mógł się najtańszym kosztem dostać na zachód. Po wielu dniach i nocach przybył do Long Beach, koło Los Angeles, i natychmiast rozpoczął poszukiwania nowej pracy. Ruth spakowała swój dobytek i wszystko, czego potrzebowała dla dziecka w czasie podróży. Matka jej lękała się, czy aby Marvin wytrzyma tak długą podróż, ale Ruth opanowana była tylko jedną myślą – że słońce mu pomoże, toteż nic już nie mogło jej powstrzymać.

Ruth Mason wspomina:

„W Kalifornii znaleźliśmy krewnych. Gdy po raz pierwszy zobaczyli Marvina, powiedzieli, że powinniśmy go oddać do żłobka. Tam moglibyśmy go widywać raz w tygodniu i nie mielibyśmy z nim tyle kłopotu. Przekonywali nas tak długo, aż odwiedziliśmy wreszcie żłobek dla chorych dzieci. Ale ujrzawszy, jak tam jest, natychmiast zrezygnowaliśmy i przysięgliśmy sobie, że nie pozostawimy tam Marvina nawet na jeden dzień. Nikt prócz nas nie wiedział, jakim cudownym był chłopcem. Naturalnie coraz częściej siniał i bardzo powoli uczył się chodzić. Był jednak dzielny i próbował zawsze od nowa. Ale gdy przeszedł parę kroków, był tak strasznie wyczerpany, że kucał na podłodze i z trudem chwytał powietrze. Był jednak mądry i mówił pięknym głosem. Lewis i ja nie spaliśmy nigdy o tej samej porze, jedno z nas zawsze czuwało, na wypadek gdyby się coś zdarzyło Marvinowi. Kazałam zrobić mały czerwony wózek, w którym mógł siedzieć. Ciągnęłam go za sobą, dokądkolwiek szłam. Gdy siedział w wózku, nikt nie spostrzegał, że nie jest normalnym dzieckiem. Widziano tylko jego ciemne włosy, ogromne oczy, ładną buzię, a zapominano o sinych wargach. Tak więc przeżył z nami nie tylko jeszcze jeden rok, jak to powiedziała doktor Taussig, ale lata 1941, 1942, 1943 i 1944 – wszystkie w Kalifornii.

Około 17 września lub października roku 1944 Lewis został powołany do wojska. Wysłano go do Camp Roberts i nie mogliśmy być razem z nim. Postanowiliśmy więc, że pojadę z Marvinem do Baltimore, do domu na Garrison Road, gdzie mieszkała moja matka, abym nie była sama z dzieckiem. Przybyliśmy do Baltimore późną jesienią i oczywiście nie miałam pojęcia, co się tymczasem wydarzyło w Harriet Lane Home i w Johns Hopkins Hospital”.

Notatki jednego z ówczesnych lekarzy asystentów Johns Hopkins Hospital:

„Wydaje mi się, że rozstrzygający moment przypadł na koniec listopada 1942 roku. Szef oddziału chirurgicznego, dr Alfred Blalock, był wtedy jeszcze stosunkowo mało znany. Gdy sprowadzono go w roku 1941 do Baltimore, niektórzy sprzeciwiali się powołaniu go na to stanowisko, nie wydawał się im bowiem odpowiednim kandydatem wobec wielkich tradycji medycznych Johns Hopkins. Był to nie rzucający się w oczy, niskiego wzrostu, szczupły czterdziestodwuletni mężczyzna, który miał już za sobą całą kolekcję chorób. Od czasu usunięcia lewej nerki cierpiał stale na krwawienia z pęcherza moczowego. Przebył gruźlicę płuc, a dopiero co, w roku 1938, usunięto mu pęcherzyk żółciowy wraz z całą masą kamieni. To potęgowało w niektórych ludziach z Hopkins wrażenie, że fizycznie nie nadaje się do objęcia tak ważnego stanowiska.

Pochodził ze stanu Georgia. Jego ojciec, chociaż nie był lekarzem, przeznaczył go do zawodu lekarskiego i w roku 1922 wysłał na Uniwersytet im. Johnsa Hopkinsa, gdyż sam tam był pacjentem i został wyleczony. W dalszej karierze Blalock nie miał zbyt wiele szczęścia w Baltimore. Przeniósł się na uniwersytet w Nashville i tam prowadził studia laboratoryjne nad wstrząsem operacyjnym. Któż by przypuszczał, że w kilka lat później bardziej rozsławi Johns Hopkins niż wielu jego poprzedników?

W listopadzie roku 1942 sprawa przedstawiała się już inaczej. Przeciwnicy nauczyli się, że należy go traktować poważnie, i to nie tylko dlatego, że jego leczenie wstrząsu operacyjnego za pomocą plazmy uratowało życie dziesiątkom tysięcy amerykańskich żołnierzy. Był on ponadto mimo swoich cielesnych ułomności opanowanym, czasem niecierpliwym lub szorstkim, ale zawsze znakomitym chirurgiem. W przypadkach kiedy natrafiał na trudności, pomagał mu Vivian Thomas, jak gdyby jego alter ego, którego zabrał ze sobą z Nashville. Obaj stanowili najniezwyklejszy tandem, jaki istniał kiedykolwiek w nowoczesnej chirurgii. Vivian był młodym Murzynem, którego Blalock odkrył w murzyńskiej szkole średniej w Nashville. Jakkolwiek Vivian nigdy nie studiował medycyny, to jednak był najgenialniejszym chirurgicznym eksperymentatorem, jakiego można sobie było wyobrazić. Dokonywał nie tylko większości doświadczeń na zwierzętach w laboratoriach Blalocka, ale także w sali operacyjnej był stale u jego boku. Blalock nie widział w tym nic dziwnego, gdy go pytał: «Czy tak będzie dobrze, Vivian?».

W Nashville Blalock zainteresował się przede wszystkim chirurgią klatki piersiowej, jak to wówczas nazywano. Gdy w roku 1938 rozeszła się wieść, że w Bostonie dr Edward Robert Gross dokonał jako pierwszy udanego chirurgicznego zamknięcia nie zarośniętego przewodu tętniczego u dziewczynki liczącej siedem i pół roku, Blalock także podjął się przeprowadzenia takiej operacji. W chwili przybycia do Baltimore należał do niewielkiej grupy chirurgów amerykańskich, którzy zabieg ten przeprowadzili wielokrotnie z pozytywnym skutkiem, pracując przy tym w bezpośredniej bliskości serca.

Pod koniec listopada roku 1942 dokonał on pierwszego zamknięcia nie zarośniętego przewodu tętniczego w Johns Hopkins. W sali operacyjnej zgromadzili się prawie wszyscy, którzy coś znaczyli, a wśród nich także doktor Helen Taussig z Harriet Lane Home for Children. Nie wiedzieliśmy jeszcze wtedy, jak długo zajmowała się ona ideą stworzenia sztucznego połączenia między tętnicą główną a tętnicą płucną, aby swoim siniczym dzieciom dopomóc w uzyskaniu większej ilości tlenu. Nie wiedzieliśmy także, że nawiązała już kiedyś kontakt z doktorem Grossem z Bostonu. Powiedziała mu, że skoro zamknął ductus arteriosus, to prawdopodobnie mógłby także stworzyć sztuczny ductus arteriosus. Gross odrzucił jednak tę propozycję, ponieważ wytworzenie takiego połączenia wydawało mu się zbyt niebezpieczne – w każdym razie u małych dzieci, których naczynia krwionośne są niezmiernie słabe, cienkie i łatwo ulegają uszkodzeniu.

Teraz, gdy Blalock przed całym audytorium rewelacyjnie wykonał operację zamknięcia przewodu tętniczego, podeszła do niego Helen Taussig, jak to było w jej zwyczaju, i powiedziała: «Pracował pan znakomicie i dzień dzisiejszy jest wielkim dniem. Ale jeszcze większy byłby dzień, w którym pan, zamiast przerwania takiego przewodu, wszczepiłby taki sam jednemu z moich dzieci».

Na ogół Blalock reagował na takie inspiracje niezbyt przyjaźnie. Dysponował znacznym zasobem południowej uprzejmości, ale miał również diabelski temperament. W tym momencie wydawał się jednak zaskoczony, ale zaraz powiedział: «No tak, gdyby taki dzień nadszedł, wtedy to, co zrobiłem teraz, byłoby istotnie drobnostką».

Wydawało się, że na tym skończyła się cała sprawa. Ale były to tylko pozory. Blalock bowiem nie zapomniał krótkiej wymiany zdań z doktor Taussig. W czasie wielu doświadczeń, które przeprowadzał z Vivianem Thomasem przy studiach nad wstrząsem operacyjnym w Nashville, dokonywał również prób wytworzenia u zwierząt w sposób sztuczny nadciśnienia w krążeniu płucnym. W tym celu Vivian Thomas przecinał zwierzętom lewą lub prawą tętnicę podobojczykową i końce wszywał bądź do lewej, bądź do prawej gałęzi tętnicy płucnej.

Powinienem chyba bliżej wyjaśnić to postępowanie. Tętnica główna po opuszczeniu lewej komory serca zatacza duży łuk. Od tego łuku odchodzą liczne dalsze tętnice, dostarczające krew do obszaru lewej ręki, głowy i prawej ręki. Mamy tu do czynienia – począwszy od strony prawej – najpierw z arteria innominata, czyli pniem ramienno-głowowym, który nieco wyżej dzieli się na dwie gałęzie. Jedna z tych gałęzi, zwana także prawą tętnicą podobojczykową (arteria subclavia), biegnie w kierunku prawego barku i prawej ręki. Druga gałąź, prawa arteria carotis, czyli tętnica szyjna, kieruje krew do głowy i mózgu. Następne odgałęzienie nosi nazwę lewej arteria carotis i zaopatruje również głowę w krew. Dalszą tętnicą jest lewa arteria subclavia (lewa tętnica podobojczykowa), zaopatrująca w krew okolicę lewej ręki.

Blalock i Thomas w swoich usiłowaniach tłoczenia zwiększonej ilości krwi do płuc i wytworzenia przez to nadciśnienia nigdy nie odważyli się dokonać bezpośredniego zespolenia między tętnicą główną i obu gałęziami tętnicy płucnej, dostarczającymi krew do lewego i prawego płuca. Tętnica główna i płucna leżą wprawdzie tuż obok siebie, ale myśl, aby otworzyć aortę, wydawała się zuchwała i niewykonalna. Spodziewali się, że osiągną taki sam skutek, gdy jedno z odgałęzień tętnicy głównej połączy się z tętnicą płucną. Gdy Vivian Thomas wykazał, że można na przykład przeciąć tętnicę podobojczykową bez szkody dla zaopatrzenia w krew przynależnego obszaru ręki, otworzyło to drogę do odpowiednich doświadczeń. Istnieje mianowicie wiele małych tętnic obocznych, które przejmują rolę dostarczania potrzebnej krwi do danego obszaru. Thomas przecinał więc psu lewą lub prawą tętnicę podobojczykową i kikut jej zaginał ku dołowi, aż płaszczyzna przecięcia dotykała lewej lub prawej tętnicy płucnej. Potem w wycięty w tętnicy płucnej otwór wszywał tętnicę podobojczykową. Przepływ krwi przez płuca natychmiast się zwiększał.

Teraz, w listopadzie roku 1942, po zaskakująco krótkiej rozmowie z Helen Taussig Blalock przypomniał sobie badania w Nashville. Omówił to z Thomasem. Ten przeczuwał, że wcale nie będzie konieczne wytwarzanie bezpośredniego, ale niebezpiecznego połączenia między tętnicą główną a tętnicą płucną, jak to sobie doktor Taussig wyobrażała. Był przekonany, że taki sam efekt osiągnie, gdy jedną z odchodzących od łuku aorty tętnic zespoli z tętnicą płucną, jak to czynił w Nashville. W grudniu 1942 rozpoczął nową serię badań na psach. W roku 1943 wykonał dwieście zespoleń, a w 1944 dalszych sto. Najpierw powodował u zwierząt takie same wady serca, jakie występują w obrazie chorobowym «błękitnych dzieci», wytwarzał więc psie «blue babies». Gdy mu się to udało, przeszedł do zespolenia tętnicy płucnej z podobojczykową. Na początku roku 1944, pewny już swojej sprawy, pozwolił mi raz lub dwa razy przyglądać się. Aż trudno było uwierzyć, jak zmieniał się stan psa z sinicą o charakterze «blue baby», gdy tylko udało się wytworzyć nowe połączenie naczyniowe. Wynędzniałe dotychczas zwierzę ożywiało się nagle, wstawało, zaczynało się bawić i biegać. Nie mogło być bardziej jednoznacznego dowodu, że jego zaopatrzenie w tlen, chociaż nie stało się jeszcze normalne, jednak ogromnie się poprawiło. Nie usunięto wprawdzie samych wad serca, otworów w przegrodzie międzykomorowej czy zwężenia ujścia tętnicy płucnej. Samego serca nie tknięto. Któż by się wtedy na to odważył! Wystarczyło «zespolenie», aby ponownie umożliwić zwierzęciu doświadczalnemu prawie normalną egzystencję.

Jednakże Blalock, mówiąc ogólnie, był zbyt ostrożnym człowiekiem, aby zadowolić się tymi osiągnięciami. Gdy rozmyślał o «błękitnych dzieciach» z ich ciężkimi zaburzeniami dotyczącymi zaopatrzenia w tlen, lękał się, że mogą nawet nie przeżyć narkozy, która przecież była niezbędna, aby móc dokonać przełożenia naczyń i ich zespolenia. Nie mniejszy niepokój budziła w nim i inna sprawa. Aby dokonać zespolenia tętnicy podobojczykowej z tętnicą płucną, należało na obie założyć zaciski i w ten sposób przerwać przepływ krwi. Gdyby nawet szwy łączące założyć bardzo szybko, to jednak podwiązanie trwa pewien czas. Blalock nie miał pewności, czy «błękitne dzieci» wytrzymają przerwanie krążenia, zwłaszcza w jednej z tętnic płucnych.

W miesiącach letnich i jesiennych roku 1944 Thomas rozpoczął nowe doświadczenia na zwierzętach. Usypiał je i podwiązywał na krótszy lub dłuższy czas tętnicę płucną. Jesienią roku 1944 zapewnił Blalocka, że naprawdę «może się odważyć». Potem obaj wypróbowywali szczegóły techniki operacyjnej na zmarłych dzieciach. Przekonali się przy tym, jak cienkie są naczynia dziecięce i jak trudno będzie wyczuć je w klatce piersiowej i odsłonić. Samo wykonanie szwów dla zespolenia naczyń było i tak sztuką nie lada, zważywszy, że Blalock musiał się wtedy zadowolić prymitywnymi, nieodpowiednimi – z obecnej perspektywy – igłami. Wreszcie Blalock postanowił zaryzykować operację u dziecka.

Nie wiem, kiedy zawiadomił Helen Taussig, iż ma nadzieję, że rozwiązał jej problem i że «wielki dzień» nadejdzie, gdy dostarczy mu odpowiedniego małego pacjenta. Nawet jego pierwszy asystent, dr William P. Longmire, dowiedział się o tym dopiero pod koniec listopada, gdy Blalock poprosił go nagle po obchodzie oddziału chirurgicznego, by poszedł z nim do Harriet Lane Home. Przy tej okazji ujawnił po raz pierwszy, że chce zbadać jedno «blue baby», na którym zamierza wykonać nową operację. Longmire’a ogarnął lęk i trwoga (…).

Już kilka dni później, 29 listopada, sprawa posunęła się znacznie naprzód. Helen Taussig wyszukała «błękitne dziecko», na którym Blalock miał po raz pierwszy wypróbować nową metodę. Blalock zaakceptował wybór. Jak zawsze przy takich eksperymentach, wybrano pacjenta, dla którego nie było już szans ratunku i który od tygodni leżał pod namiotem tlenowym. Była to dziewczynka licząca rok i trzy miesiące. Ta drobniutka istotka, ważąca tylko cztery kilogramy, miewała raz po raz ataki sinicy i popadała z jednej śpiączki w drugą”.

EILEEN

Jesienią roku 1944 Dorothy Saxon chodziła prawie codziennie bezlistnymi alejami parku Pettersona w Baltimore. Ta młoda, ładna dwudziestodwuletnia kobieta mieszkała z mężem Francisem w jednym z pospolitych domów czynszowych na South Milton Avenue. Straciła już rachubę, jak często w ostatnich jedenastu miesiącach przebywała paręset metrów parku, a następnie trzykilometrową drogę kończącą się w Johns Hopkins Hospital.

Dorothy i Francis pobrali się przed trzema laty, w listopadzie roku 1941, i nigdy nie mieli za wiele czasu dla siebie. Francis pracował jako blacharz w zakładach lotniczych Gleen L. Martina, gdzie wytwarzano bomby lotnicze. Podróż poślubna, o której Dorothy niegdyś marzyła, ograniczyła się z powodu wojny do spędzenia weekendu w Nowym Jorku. Francis wracał z fabryki do domu rzadko przed dziewiątą wieczorem. Tym bardziej więc pragnęła mieć dziecko. Urodziła je wreszcie o siedem tygodni za wcześnie po trzech latach małżeństwa. Była to dziewczynka. Dorothy i Francis dali jej imię Eileen.

Odtąd Dorothy myślała niekiedy, że nie należy sobie czegoś zbyt gorąco życzyć ani z niczego zbyt wcześnie się cieszyć, aby nie wywołać niełaski losu, który jej nie oszczędził. Nigdy nie mogła przejść przez park, nie spotykając innych matek, które swoje śmiejące się czy płaczące, krzyczące lub wrzeszczące gniewnie, ale żywe, różowe i zdrowe dzieci niosły, popychały przed sobą w wózkach bądź po prostu pozwalały im obok siebie biegać. Każde takie spotkanie zmuszało Dorothy, czy chciała, czy nie, do porównania z Eileen, która urodziła się taka maleńka, że matka przez cztery miesiące mogła ją oglądać tylko przez szybę w inkubatorze, lecz nigdy dotknąć, pocałować lub przytulić do piersi.

Upłynęło osiem ponurych miesięcy od chwili, gdy po raz pierwszy dowiedziała się w Harriet Lane Home, że Eileen nigdy nie będzie zdrową dziewczynką i nie osiągnie wieku, w którym mogłaby zaręczyć się i – jak marzyła Dorothy – włożyć biały strój panny młodej. Wtedy jeszcze myślała, że najgorsze już minęło, ponieważ pozwolono jej zabrać córeczkę do domu. Przypuszczalnie była taka sama jak wiele innych matek, które kochały bardziej swoje chore dzieci niż zdrowe. Pojechała po raz pierwszy z Eileen przez park do Harriet Lane, ponieważ lekarze zalecili jej regularne badanie dziecka. Był to jedyny czas, kiedy czuła się jak inne kobiety, mijające ją ze swoimi dziećmi. Francis wcześniej od niej spostrzegł, że Eileen sinieje, gdy dostaje butelkę. Spostrzegł również, że nie rośnie i porusza się z trudem, podczas gdy Dorothy cieszyła się paluszkami Eileen, które były tak delikatne i tak pięknie ukształtowane, że wierzyła całkowicie, iż Eileen będzie kiedyś pięknością. Sny te rozwiały się, gdy Eileen pewnego dnia straciła przytomność, a jej ręce, nogi, wargi stały się ciemnoniebieskie, tak że Dorothy ze strachu pojechała taksówką do Harriet Lane tak szybko, jak się dało.

Dorothy Saxon wspomina, rok 1970:

„Usłyszałam to zupełnie przypadkowo. Jeden z lekarzy powiedział do lekarki w czasie badania Eileen te słowa: «blue baby». Nie chciałam tego usłyszeć. Skoro jednak określenie już padło, zażądałam, aby mi lekarze powiedzieli prawdę, co to jest «błękitne dziecko». Wyjaśnił mi. Zrozumiałam wtedy tylko coś niecoś o dwudziestu czterech godzinach, w czasie których zamyka się serce noworodka, że przedtem było otwarte i powinno się zamknąć, co u Eileen nie nastąpiło. Był to dla mnie straszliwy wstrząs. Opowiedziałam to Francisowi wieczorem i rozmyślaliśmy odtąd przez wiele nocy, co stanie się z Eileen. Ale ja nie mogłam przestać wierzyć”.

Większą część czerwca i lipca roku 1944 Eileen spędziła pod namiotem tlenowym w Harriet Lane Home. W tym czasie jej ciałko, ważące zaledwie cztery kilogramy, po wyjęciu spod namiotu stawało się natychmiast błękitne. W ciągu wielu tygodni przybrała na wadze tylko dwieście gramów. W lipcu ponownie odesłano ją do domu, ponieważ żadne leczenie nie dawało już poprawy. Od października leżała znowu pod namiotem tlenowym na South Milton Avenue, bo bez tego zmarłaby w ciągu kilku godzin lub najwyżej dni. Nie docierały do niej żadne głosy. Jej żyły były tak przepełnione gęstą, ciemną krwią, że całe ciałko nabrzmiało. Była zbyt słaba, aby pić. Igłami punkcyjnymi upuszczano jej krew i płyn mózgowo-rdzeniowy z jamy czaszki. Teraz Dorothy już wiedziała, że Eileen musi umrzeć.

Codziennie, kiedy całą godzinę wędrowała do Johns Hopkins, lękała się, że nie zastanie już Eileen w łóżeczku. Na początku listopada wydawało się jej niekiedy, że śmierć byłaby najlepszym wyjściem dla dziecka. W tym czasie Francis dowiedział się, że zostanie powołany do wojska. Nie czekając na wezwanie, sam jako ochotnik zgłosił się do marynarki, ponieważ to dawało mu przywilej wyboru rodzaju służby. Odkomenderowano go do Norfolk w Wirginii. Dorothy ponownie została sama z Eileen, dla niej najbliższą istotą, chociaż o tym, że kołacze się w niej resztka życia, świadczyła tylko trzymana w drobnej, sinej rączce kolorowa grzechotka. Dorothy za każdym razem odczuwała ulgę, kiedy zbliżała się do namiotu okrywającego łóżeczko i widziała, że rączka trzyma jeszcze grzechotkę.

Dorothy Saxon wspomina, rok 1970:

„Stało się to, jak sobie przypominam, pewnego listopadowego popołudnia, gdy przyszłam ponownie do Harriet Lane. Powiedziano mi, że doktor Taussig chce sama ze mną mówić. Wiedziałam, że jest ordynatorem oddziału kardiologicznego. Przedtem już ją często widywałam z daleka. Przeraziłam się. Od lekarza rzadko się czegoś dowiadujemy. Jeśli sama chciała ze mną mówić, to musiało to być coś bardzo ważnego. Być może chciała mi ostatecznie powiedzieć, że zbliża się koniec życia Eileen. Byli przy tej rozmowie również inni lekarze. Powiedzieli mi, co zresztą wiedziałam dobrze sama, że wszelkie próby udzielenia pomocy memu dziecku były daremne. Być może udałoby się jeszcze jej pomóc przez operację. Była to jednak operacja, jakiej nie wykonał jeszcze żaden lekarz, a oni mogliby jej dokonać tylko wtedy, gdyby uzyskali moją i Francisa zgodę… Wzięli kawałek papieru, narysowali coś w rodzaju drzewa z wielu gałęziami i powiedzieli, że to jest serce, a to naczynia wychodzące z serca. Wyjaśnili mi także, jaką wadę serca ma Eileen. Potem powiedzieli, w jaki sposób chcą tę wadę naprawić, aby zniknęła niebieska krew (…). Zadali sobie wiele trudu. Ale jak młoda kobieta może zrozumieć to wszystko, co samym lekarzom sprawia trudność? Powiedziałam, że musiałabym zawiadomić Francisa i zapytać go o zdanie. Zgodzili się, ale dodali jeszcze, że nie powinnam zbyt długo zwlekać. Dla Eileen nie ma żadnej innej nadziei”.

W ostatnich miesiącach Dorothy Saxon opuszczała Harriet Lane Home pełna niepokoju i wątpliwości. Rzadko przedtem była tak wzburzona, a zarazem w takiej rozterce jak w tym momencie. A więc istniała, jak powiedzieli, możliwość uratowania Eileen, ale dziecko mogło przy tym umrzeć. Być może, jeśli zabieg się nie uda, to umrze wcześniej, niż umarłaby, leżąc przynajmniej w swoim łóżeczku z kolorową grzechotką w rączce. Przepełniona nadzieją i równocześnie lękiem, Dorothy pojechała do biura Czerwonego Krzyża. Oświadczyła tam, że Francis powinien dostać urlop, ponieważ muszą wspólnie podjąć decyzję. Nie od razu ją zrozumiano i zasięgnięto informacji w Harriet Lane. Kilka dni później do Baltimore przybył pełen niepokoju Francis. Oboje pojechali do Harriet Lane. Zaprowadzono ich do doktor Helen Taussig. Spotkali u niej lekarza niskiego wzrostu, o przyjaznej twarzy, w okularach.

Dorothy Saxon wspomina, rok 1970:

„Doktor Taussig powiedziała, że chce nas przedstawić doktorowi Blalockowi, który ma przeprowadzić operację Eileen, gdybyśmy wyrazili zgodę. Doktor Blalock palił. Miał miękkie, ale duże ręce, tak że pytałam sama siebie, jak mogą takie duże ręce operować taką małą dziewczynkę jak Eileen. Był jednak bardzo cierpliwy i powiedział, że jest to duże ryzyko i że on nikogo nie może namawiać. Powiedział też, iż jest to dla Eileen jedyna szansa. Mój Boże, rozważaliśmy ją na wszystkie strony. Zastanawialiśmy się wciąż na nowo. Nie mieliśmy jednak wyboru i wobec tego powiedzieliśmy «tak». Operację ustalono na 29 listopada. Do tego czasu Francis musiał wrócić do Norfolk. Pojechałam bardzo wcześnie do szpitala, aby na wszelki wypadek jeszcze raz zobaczyć Eileen. Była taka drobniutka, że trudno to nawet opisać. Pozwolili mi iść obok wózka aż do drzwi sali operacyjnej, potem posłali mnie do małego pokoiku o jedno lub dwa piętra niżej, z kratami w oknie i ławką. Tam czekałam przez wiele godzin. Ile było tych godzin, nie pamiętam. Nikt do mnie nie przychodził. To były najcięższe dla mnie chwile, gdyż w samotności dopiero uświadomiłam sobie, że próbują czegoś nowego. Doktor Blalock był kimś w rodzaju owego lekarza z Afryki Południowej: myślę o lekarzu od przeszczepionych serc. Próbował czegoś nowego i Eileen była pierwszą pacjentką”.

Był wczesny ranek. Blalock odznaczał się niezwykłą punktualnością. Operacja zaczęła się o godzinie ósmej. Oprócz jego pierwszego asystenta, doktora Longmire’a, byli tam obecni dr Harmel, anestezjolog, i Vivian Thomas. Helen Taussig stała obok stołu operacyjnego, aby obserwować przebieg pierwszego zabiegu, którego od tak dawna pragnęła. Na widok leżącego na stole operacyjnym dziecka, które było tak małe, wychudzone, ważące zaledwie cztery kilogramy, z siniczo zabarwioną skórą i szklistym spojrzeniem, dr Longmire nie mógł opędzić się od niemiłego uczucia. Także dr Harmel obawiał się niespodzianek, gdy pomyślał, że ta malutka istotka ze swoim chorym sercem ma przetrzymać narkozę i operację naczyniową na tak drobniutkiej klatce piersiowej. Nie dysponował sprzętem wystarczająco małym, aby przeprowadzić u dziecka stosowaną dziś narkozę zamkniętą. Musiał więc wykonać otwarte uśpienie eterem, a to nie przyczyniało się do zmniejszenia kłopotów. Najspokojniejszy okazał się sam dr Blalock, chociaż ci, którzy go dobrze znali, mogli z jego twarzy wyczytać, jak bardzo był świadom, że wdał się w nader niezwykłą przygodę.

Zapoczątkowana narkoza eterowo-tlenowa przebiegła bez powikłań. Blalock wykonał z zimną krwią cięcie przez lewą pierś aż po pachy i otworzył niewiele większą od pięści klatkę piersiową między trzecim i czwartym żebrem. Gdy odsłonił pierwsze naczynia, wypełnione zastraszająco gęstą, lepką krwią, doktora Longmire’a ponownie opadła fala wątpliwości. Blalock kazał podejść bliżej Vivianowi Thomasowi, swojemu „drugiemu ja”. Zaczął teraz mniej lub więcej na ślepo szukać lewej tętnicy płucnej. Po pokonaniu pewnych trudności odsłonił ją. Nie dotykając serca, poszukiwał następnie wzdłuż pnia ramienno-głowowego. Ponownie wsunął rękę do jamy śródpiersia, rozdzielił palcem wskazującym tkanki i wydobył na światło dzienne – zawdzięczając to szczęściu lub instynktownej pewności – tętnicę podobojczykową.

Krążenie Eileen Saxon wytrzymywało jak dotąd narkozę i zabieg. Widok tętnicy podobojczykowej zgotował jednak Blalockowi niemiłą niespodziankę – tętnica była niezwykle delikatna i cienka. Dopiero po podwiązaniu i przecięciu kilku mniejszych tętniczek, które stały na przeszkodzie, udało mu się ją odsłonić na wystarczająco dużym odcinku. Wtedy podwiązał ją, a następnie przeciął tętnicę podobojczykową. Udało mu się także ściągnąć dolny przecięty koniec aż do tętnicy płucnej. Operacja trwała już czterdzieści lub czterdzieści pięć minut. Rozpoczynał się następny rozstrzygający akt podwójnego podwiązania lewej tętnicy płucnej powyżej i poniżej miejsca, w którym miała być wszczepiona tętnica podobojczykowa.

Dr Blalock‌ założył zaciski i obserwował z widocznym napięciem kolor skóry dziecka. Chociaż Vivian Thomas często stwierdzał u swoich zwierząt, że przez dłuższy czas przeżywają podwiązanie jednej gałęzi tętnicy płucnej – na widok dziecka ogarnęło Blalocka zwątpienie… Ale nieoczekiwanie dla niego i Harmla sinica pogłębiła się tylko nieznacznie. Szybko wykonał nacięcie tętnicy w miejscu pozbawionym krwi, między zaciskami, wszczepił koniec tętnicy podobojczykowej i zaczął zakładać szwy. Upłynęło dziesięć minut. Pytał Thomasa: „Czy wkłucia są wystarczająco gęste?”. Obydwaj wiedzieli aż za dobrze, że jedno fałszywe wkłucie może spowodować bezużyteczność całego szwu. Vivian Thomas skinął głową. Upłynęło jeszcze dwadzieścia pięć minut, zanim Blalock zbliżył się do końca. Wydawało się niewiarygodne, że wciąż nie dochodziło do pogłębienia sinicy. Wszyscy odetchnęli z ulgą, gdy dokładnie po trzydziestu minutach od ostatniego szwu zdjął zaciski, a przez szew nie przesączała się krew. Rozstrzygająca część operacji była skończona, a dziecko nadal żyło.

Kilka‌ sekund później Blalocka zaczęły dręczyć nowe wątpliwości. Oczekiwał z całą pewnością, że dodatkowa krew z tętnicy podobojczykowej, dopływająca do tętnicy płucnej, wywoła wyczuwalne zwiększenie przepływu krwi. Ale gdy położył palec na tętnicy płucnej, nie mógł niczego takiego stwierdzić. Nagle opanował go strach, że mógł się wytworzyć skrzep, który zamknął przeszczepioną tętnicę podobojczykową i zniweczył cały wysiłek, albo że tętnica podobojczykowa, której słabość go zaniepokoiła, okazała się tak cienka, iż nie może zapewnić płucom zwiększonego dopływu krwi, od czego zależało powodzenie operacji.

Blalock‍ nie znalazł żadnego wyjaśnienia braku reakcji w tętnicy płucnej. Nie pozostawało mu nic innego, jak operację zakończyć i czekać, co się stanie. Gdyby sinica w najbliższych dniach zmniejszyła się lub zniknęła, to wielki cel byłby osiągnięty. Jeżeli natomiast sinica utrzymałaby się, co było najprawdopodobniejsze, świadczyłoby to, że mały przekrój tętnicy podobojczykowej rzeczywiście nie wystarczał do przepuszczenia dostatecznej ilości krwi. W tym przypadku pozostały mu dwie możliwości: w nadziei, że prawa tętnica podobojczykowa dziecka jest silniejsza i szersza, powinien spróbować powtórzyć operację po stronie prawej, albo zaniechać wszelkiej myśli o pomyślnym wyniku zabiegu u tak małych dzieci jak Eileen, a nowej próby dokonać na starszym dziecku. Krótko przed godziną 9.30 Blalock wsypał proszek sulfonamidowy do rany, a następnie zamknął ściankę klatki piersiowej.

Dorothy‌ Saxon czekała prawie do godziny 10.00 w tym samym małym, mrocznym pomieszczeniu z zakratowanymi oknami, gdy wreszcie pielęgniarka otworzyła drzwi i zawołała do niej: „Już po operacji. Zwożą ją na dół”. Dorothy pobiegła do drzwi. Nie odezwała się ani słowem. Co więcej, zaczęła płakać, gdy z dala zobaczyła wózek, na którym wieziono Eileen. Nagle usłyszawszy krzyk Eileen, zrozumiała, że dziecko istotnie przeżyło operację, i powiedziała sobie: „Jeżeli mała tak głośno krzyczy, to znaczy, że chce żyć… i będzie żyła, na pewno będzie żyła!”.

Dorothy‌ nie wiedziała w tym momencie nic o wątpliwościach doktora Blalocka. Zbliżył się do niej młody lekarz i zapewnił, że operacja przebiegła dobrze. W najbliższych dniach będzie wiadomo, czy dała oczekiwany wynik. Musi uzbroić się w cierpliwość i iść do domu. Na pewno zostanie zawiadomiona, kiedy będzie mogła zobaczyć Eileen po raz pierwszy.

Poszła‌ więc do domu. Nie mogła tam jednak długo wytrzymać. Codziennie odwiedzała Johns Hopkins, aby się czegoś więcej dowiedzieć o Eileen. Raz zdołała dotrzeć aż do pokoju, w którym Eileen, oddzielona parawanem, leżała z innymi dziećmi. Ale zobaczywszy tylu lekarzy, nie odważyła się wejść dalej. Nie dowiedziała się więc, że Eileen w ciągu dwóch tygodni przechodziła jeden kryzys po drugim i że nie tylko Blalock i Helen Taussig, ale także kilku innych lekarzy – dr Kay, dr Whitemore i dr Gilger – zmieniali się przy jej łóżeczku, aby utrzymać ją przy życiu.

U dziecka‌ nieoczekiwanie wystąpiły silne napady wywołane odmą opłucnową. Do jamy opłucnowej dostawało się powietrze, które uciskało malutkie, a i tak już przeciążone płuca. Było to niesamowite: sinica skóry jakby się zmniejszała. Lewa rączka, która wskutek przeszczepu tętnicy podobojczykowej straciła tak ważne naczynie krwionośne, stała się wprawdzie nieco chłodniejsza niż prawa, ale jej zdolność ruchowa nie uległa zaburzeniu. Było to dowodem, że sama operacja stanowiła osiągnięcie. Jednakże do odmy opłucnowej dołączyły się zakażenie i gorączka. Nie było innej możliwości niż wprowadzenie zgłębnika do lewej jamy opłucnowej dla stałego odsysania powietrza.

Niepokój‌ Dorothy wzrastał z każdym dniem oczekiwania. Ale około 15 grudnia, po prawie dwóch tygodniach, odma opłucnowa nagle cofnęła się. Sondę można było usunąć. Zakażenie i gorączka zniknęły. Eileen pozostawała nadal pod namiotem tlenowym. Kilka dni później można ją było jednak wyjąć spod namiotu bez obawy, że pojawi się niebieskie zabarwienie, które przed operacją z reguły występowało. Doktor Blalock i Helen Taussig zjawiali się przy łóżku Eileen wielokrotnie w ciągu dnia, ponieważ zmiana wydawała się im zbyt pomyślna – tak pomyślna, że można było się lękać, iż ulegają złudzeniu. Tymczasem Eileen po raz pierwszy wykazała zainteresowanie otaczającym ją światem, próbowała podnieść główkę i poruszała grzechotką, którą zawsze trzymała w zaciśniętej rączce.

Nie‍ można zaprzeczyć, że operacja zespoleniowa doktora Blalocka nadaje się co najmniej do łagodzenia nieszczęsnych następstw zaburzeń rozwojowych serca „błękitnych dzieci”.

Dorothy‍ Saxon wspomina, rok 1970:

„Gdy‌ pozwolono mi po raz pierwszy zobaczyć Eileen, było to jak wielki cud (…). Nigdy nie widziałam Eileen tak różowej jak inne dzieci. Wciąż jeszcze siniała, ale tylko gdy tupała nóżkami. Poza tym wyglądała jak zupełnie normalne dziecko. Byłam po prostu szczęśliwa. Doktor Taussig, a może jakiś inny lekarz powiedzieli mi, że byłoby dobrze, gdybym codziennie przychodziła do Eileen, ponieważ przy matce najszybciej będzie wracać do sił. Mogłam teraz przychodzić o każdej porze, otrzymałam też biały kitel jak lekarze. Mogłam sama karmić Eileen, bawić się z nią. Wydawało mi się, że codziennie robi jakieś postępy. Po raz pierwszy chciała jeść i zjadła. Nie mogła jeszcze mówić, ale piała z zadowolenia tak samo jak inne dzieci. Oczy jej, które tak długo patrzyły tępo, teraz błyszczały. Można by przypuszczać, że ma makijaż. Ręce straciły niebieskie zabarwienie. Wierciła się na wszystkie strony, jakby sama chciała pokazać, że się zmieniła i należy ją podziwiać. Dla lekarzy i pielęgniarek stała się małą księżniczką, gdyż stanowiła dowód, że nowa operacja była osiągnięciem (…).

25‌ stycznia 1945 roku mogłam już zabrać Eileen do domu. Gdy niosłam ją z Harriet Lane Home, miałam po raz pierwszy przeświadczenie, że będzie całkowicie zdrowa i wyrośnie na dużą dziewczynkę. Całkowitej pewności nabrałam później w domu, gdy Eileen stanęła w kojcu i wymówiła pierwsze słowa”.

Notatki‌ ówczesnego asystenta z Johns Hopkins Hospital:

„Ostatnie‌ tygodnie grudnia 1944 roku, w których u pierwszej pacjentki Blalocka nastąpił zwrot od stanu śmiertelnego do nowego życia, miały istotne, decydujące znaczenie. Dostarczyły Blalockowi potwierdzenia, że jego założenia były poprawne – chociaż podobnie jak przedtem nie mógł rozwikłać pewnych wątpliwości. Miał w ręku zbyt słabą tętnicę podobojczykową dziecka, i tego nie zapomniał. Obawiał się nawrotu choroby i przygotował się emocjonalnie do operowania po drugiej stronie klatki piersiowej dziewczynki.

Nie‌ zmieniało to jego przeświadczenia, że znajduje się na właściwej drodze. Blalock postanowił wybierać następnych pacjentów spośród starszych dzieci z silniejszymi tętnicami, aby móc na nich ostatecznie udowodnić wartość operacji. Gdyby natomiast jeszcze raz miał natrafić na tak cienką tętnicę podobojczykową, rozważał możliwość zastąpienia jej pniem ramienno-głowowym. Problem polegał jedynie na tym, że z pnia ramienno-głowowego wychodziła nie tylko tętnica podobojczykowa, ale także prawa tętnica szyjna. Nie wiedział jednak, czy przecięcie prawej tętnicy szyjnej wywrze taki sam niewielki wpływ na krążenie w mózgu jak wyłączenie lewej tętnicy podobojczykowej na zaopatrzenie w krew lewej ręki. Razem z Vivianem Thomasem doszli na początku roku 1945 po serii dalszych eksperymentów do wniosku, że tak jest istotnie i że w razie konieczności można wykorzystać pień ramienno-głowowy.

Tak‍ przygotowani, Blalock i Helen Taussig wybrali w styczniu następnych dwóch pacjentów: jedenastoletnią dziewczynkę B. R. i siedmioletniego chłopczyka M. M. Dziewczynkę obserwowała Helen Taussig już od roku. Chłopczyka znała od kilku lat. Ponieważ jego rodzice wyjechali do Kalifornii, zniknął on jej na dłuższy czas z pola widzenia i uważany był za zmarłego. W rzeczywistości jego rodzice utrzymali go przy życiu bądź to własnym poświęceniem, bądź też cudem. Teraz przywieźli go do Baltimore, jeśli tak można powiedzieć, w najstosowniejszej chwili”.

BARBARA

Gdy‌ Leonhard i Shirley Rosenthalowie przybyli 5 stycznia roku 1945 z Buffalo do Baltimore, była to druga podróż, jaką podjęli do dr Helen Taussig i do Harriet Lane. Położone nad jeziorem Erie w górnej części stanu Nowy Jork, posiadające doki, stalownie, młyny, fabryki farb i tapet, Buffalo było miastem bogatym, a Leonhard Rosenthal dorobił się majątku na handlu biżuterią i jubilerstwie. Jednakże tylko kilku przyjaciół i sąsiadów wiedziało, że on i jego żona Shirley posiadają nie tylko majątek, ale również dźwigają ciężkie brzemię losu.

Ich‌ córka Barbara, urodzona w roku 1933, cierpiała od najmłodszych lat na sinicę lub – jak wyrażał się dr Dexter Levy, lekarz domowy – na cyjanozę. Barbara była szczególnie mądrym i wrażliwym dzieckiem. Dlatego odkąd zaczęła myśleć, tym bardziej cierpiała z tego powodu, że nie może się swobodnie poruszać, bawić z innymi dziećmi i chodzić do normalnej szkoły.

Mniej‌ więcej dwa lata wcześniej, na początku lutego 1943 roku, dr Levy zalecił po raz pierwszy Leonhardowi i Shirley Rosenthalom skontaktowanie się z dr Helen Taussig. Zdecydowali się więc pojechać do Baltimore z Barbarą, ponieważ stan dziecka był tak ciężki, że już po przejściu dwudziestu metrów nie mogło złapać oddechu. Jej ręce i nogi, wargi, buzia, nawet spojówki oczu były zabarwione na niebiesko, a smukłe paluszki z powodu braku tlenu tak zniekształcone, że wyglądały jak pałeczki dobosza.

13‍ lutego 1943 roku i w dniach następnych Helen Taussig obserwowała Barbarę. Chociaż przedtem zetknęła się z wieloma nieszczęśliwymi dziećmi, z trudem mogła ukryć zakłopotanie. Gdy Barbara weszła po kilku stopniach na piętro, na którym znajdował się jej pokój, ostatnie metry korytarza przebyła, pędzona brakiem tchu, w pozycji mocno zgiętej do przodu i padła z podkurczonymi nogami na łóżko. Tam, dysząc, walczyła z brakiem tchu przez pół godziny, zanim mogła wymówić choć słowo. Badania obudziły podejrzenie, że tętnica płucna Barbary jest prawie całkowicie zamknięta i tylko tętnice oboczne, jakie wytworzyły się z biegiem lat, dostarczają nieco krwi do płuc. Liczba czerwonych krwinek podwoiła się w rozpaczliwym wysiłku organizmu, który żądał więcej tlenu.

Rosenthalowie‍ po kilku dniach powrócili do Buffalo i jak inni rodzice nie przywieźli do domu nic innego poza dokładnym rozpoznaniem choroby. Odtąd stan zdrowia Barbary mimo wszelkich wysiłków doktora Levy’ego zaczął się powoli, ale niepowstrzymanie pogarszać. W końcu grudnia roku 1944 nie miała już sił, by przejść od fotela na kółkach do łóżka bez silnej zadyszki. W tych dniach dr Levy, który nie widział żadnej możliwości ulżenia dziewczynce, doradzał nowe odwiedziny w Baltimore. Jego propozycja wynikała raczej z poczucia bezsilności niż z nadziei, że w Baltimore odkryto tymczasem jakąś metodę leczenia. Gdy Leonhard i Shirley zgodzili się, dr Levy przygotował telefonicznie podróż do Baltimore i rozmawiał z dr Helen Taussig. Dowiedział się wówczas ku swemu wielkiemu zdumieniu o operacji przeprowadzonej na Eileen Saxon. Helen Taussig zaproponowała, aby rodzice przybyli z dzieckiem na nowe badania do Harriet Lane Home dla ustalenia, czy dr Blalock będzie uważał operację za możliwą.

Leonhard‌ i Shirley Rosenthalowie natychmiast wybrali się z Barbarą w drogę. Nie mieli pojęcia, o jaką operację chodzi, ale po raz pierwszy zaświtał im promyk nadziei. Tak więc 6 stycznia 1945 roku przybyli do Harriet Lane i wieźli Barbarę w wózku przez korytarze prowadzące do pomieszczeń badawczych Helen Taussig. Przy następnych próbach Barbara nie mogła wspiąć się na stół do badań bez męczącej zadyszki. Jej wargi i buzia stawały się wtedy atramentowe. Leonhard i Shirley Rosenthalowie chcieli jak najszybciej omówić operację. Helen Taussig pokazała im na schematach, jak według dotychczasowych doświadczeń byłby przeprowadzony zabieg i na jakich przesłankach się opiera. Nie wymagało to wielu słów. Rosenthalowie wyznali, że od tygodni drżeli ze strachu, iż nagle znajdą Barbarę martwą w jej pokoju. Zdawali sobie sprawę, że nie mogą niczego więcej oczekiwać. Skoro Barbara miałaby żyć jeszcze kilka miesięcy, to i tak nie byłyby to szczęśliwe, lecz uciążliwe miesiące. Zanim się jednak ostatecznie zdecydują, chcieli jeszcze porozmawiać z Barbarą.

Powróciwszy,‍ zakomunikowali, że Barbara wie, co ją czeka, i chce się poddać operacji, ale przedtem chciałaby jeszcze raz odwiedzić Nowy Jork. Może spełnienie jej życzenia nie sprawiałoby większych trudności i okazałoby się pożyteczne, dając Barbarze okazję do wypoczynku. Ponieważ Blalock miał 7 lutego wyjechać na kilka dni, ustalono dzień operacji na 3 lutego; Rosenthalowie przyrzekli przybyć ponownie do Baltimore 29 stycznia.

Zgłosili‍ się dokładnie w wyznaczonym dniu. Wśród pierwszych wiadomości była ta, że Eileen Saxon odesłano do domu, do matki.

3‌ lutego o godzinie 8.45 Blalock rozpoczął swoją drugą operację. Barbara leżała spokojnie na plecach z cichą rezygnacją ludzi wcześnie przyzwyczajonych do cierpienia. Lewa strona ciała była lekko uniesiona. O godzinie 9.10 Blalock wykonał pierwsze łukowate cięcie. Helen Taussig przygotowała go wprawdzie na to, że w piersiach Barbary znajdzie gmatwaninę chorobowo zmienionych naczyń, ale rozmiar rzeczywistego stanu zmian przestraszył go: tętnica międzyżebrowa była niezwykle gruba, tętnice oskrzelowe utrudniały dostęp. Blalock napotkał wielorakie trudności, aż wreszcie znaleźli z doktorem Longmire’em pień ramienno-głowowy. Do tego momentu operacji upłynęła z górą godzina. Blalock postanowił nie tracić czasu na odsłonięcie tętnicy podobojczykowej, ale zespolić pień ramienno-głowowy z tętnicą płucną. Mógł się cieszyć, że w ostatnich tygodniach tyle myśli poświęcił pniowi ramienno-głowowemu. W operowanym właśnie przypadku miał on co najmniej 1,3 cm grubości i jego połączenie nie stanowiło dla niego szczególnego problemu. Gdy skończył szew zespoleniowy i zdjął zaciski, jego badające palce znalazły tym razem to, czego na próżno szukały u Eileen Saxon: tętnica płucna rozszerzyła się. Blalock czuł, jak w niej tętni wzmożony strumień krwi.

Piętnaście‌ minut później jego druga operacja była zakończona. Tym razem trwała dwie godziny i czterdzieści minut. Barbara Rosenthal obudziła się prawie bezpośrednio po zabiegu. Mówiła oraz poruszała rękami i nogami, poza tym brak było jakichkolwiek objawów zaburzeń ukrwienia mózgu. Blalock zapisał w protokole: „Stan pacjentki po operacji: bardzo dobry!”.

Nie‍ przesadził. Barbara pozostawała jeszcze kilka dni pod namiotem tlenowym. Ale już trzy dni po operacji spadła podwyższona liczba czerwonych krwinek. Był to najoczywistszy objaw, że poprawiło się zaopatrzenie w tlen. W następnych dniach z godziny na godzinę zmniejszało się sine zabarwienie warg, rąk i stóp. Leonhard Rosenthal, który tymczasem musiał na krótko powrócić do Buffalo, wracał z tak silnym uczuciem ulgi, jakiego nie doznał nigdy w życiu. 20 lutego Barbara wstała i zaczęła chodzić. Gdy ojciec przyjechał 26 lutego do Baltimore, wyszła mu na spotkanie na korytarz i przeszła dwadzieścia metrów bez zadyszki. Oboje uściskali się.

Dwa‍ tygodnie później, 13 marca, doktor Blalock, Helen Taussig i wszystkie pielęgniarki odprowadzili Barbarę do drzwi Harriet Lane. Tam powitali ją rodzice. Przyrzekli najpóźniej za rok z nią powrócić. Teraz pojechali do domu, do Buffalo.

Rzeczywiście,‍ 12 lutego 1946 roku zjawili się w Baltimore, aby ponownie pokazać Barbarę. Helen Taussig zanotowała wtedy: „Barbara Rosenthal przybyła na kontrolę. Wygląda znakomicie. Ma pięknie wybarwione wargi i zachowuje to zabarwienie, płacząc w czasie nakłucia tętnicy. Krew, którą pobraliśmy, była cudownie jasna (…). Barbara jest bardzo ruchliwa; jestem zachwycona jej stanem”.

MARVIN

Od‌ powrotu w październiku do Baltimore Ruth przeżyła kilka ciężkich miesięcy. Przyzwyczaiła się bardzo do tego, że ma przy sobie Lewisa, który razem z nią troszczył się o Marvina, toteż początkowo było jej ciężko i nie mogła sobie dać bez niego rady. Wprawdzie zamieszkała ponownie u matki na Garrison Road, ale matka nie mogła jej zastąpić Lewisa. Troski Ruth wzrosły, gdy władze Baltimore zawiadomiły ją, że Marvin, ukończywszy sześć lat, powinien iść do szkoły. Równocześnie uświadomiła sobie, jak nikła była zapomoga, którą otrzymywała jako żona żołnierza. Musiała pomyśleć o dorobieniu paru dolarów.

Stanąwszy‍ przed licznymi problemami, straciła na chwilę odwagę, jaką wykazywała przez tyle lat. Lęk, że nie będzie mogła dzień i noc troszczyć się o Marvina, pozwolił jej zapomnieć o przyrzeczeniu złożonym wtedy, gdy z Lewisem przybyli do Kalifornii, a jej kuzyni zażądali oddania dziecka do żłobka. Była tak zniechęcona, że wsadziła Marvina do wózeczka i po raz pierwszy po czterech latach pojechała do Harriet Lane Home. Nie wierzyła, aby tam go uzdrowiono. Niemniej spodziewała się, że pomogą jej może w umieszczeniu go w jakimś domu, jak np. Happy Hills Hospital, gdzie na pewno zaopiekowano by się nim w godzinach jej pracy.

Czekała‍ jak dawniej z Marvinem na kolanach przez wiele godzin, zanim dopuszczono ją do pielęgniarki społecznej, a później do lekarza asystenta. Gdy lekarz zajrzał do kartoteki, zdziwił się, że Marvin w ogóle żyje, i jako interesujący przypadek wyznaczył do badania przez doktor Taussig. Ponadto powiedział Ruth, że nie ma widoków na miejsce w Happy Hills. Z powodu wojny i pracy wielu matek wszystkie żłobki i szpitale były przepełnione. Zmęczona wzięła dziecko znowu na ręce i pojechała do domu. Ale już w drodze powrotnej przypomniała sobie, że z Lewisem dali sobie radę w jeszcze cięższych okresach – zwłaszcza w Brooklynie po przyjściu na świat Marvina. W następnych tygodniach nauczyła się oszczędzać. Rano dostarczała Marvina do szkoły Williama S. Baera dla dzieci upośledzonych fizycznie i zabierała go po południu.

Marvin‌ był teraz tak słaby, że nie potrafił sam zrobić ani jednego kroku, mógł jeszcze tylko siedzieć lub leżeć. Jego wargi były niebieskofioletowe. Nauczył się czytać i pisać, ale jego paluszki w kształcie pałeczek dobosza utrudniały mu każdą pracę.

W grudniu‌ 1944 roku Ruth i Marvinowi wyznaczono ponownie wizytę w Harriet Lane, ale nie dopuszczono ich do dr Taussig. Marvina zbadał młody nieznany lekarz, który skierował go do kliniki stomatologicznej dla usunięcia kilku zębów. Tam się jednak coś zdarzyło. Gdy czekała jak zwykle, inne matki powiedziały jej po raz pierwszy o tajemniczej operacji „blue baby”. Znały matkę tego dziecka i od niej dowiedziały się, że dziecko po operacji czuje się znacznie lepiej. Ruth początkowo nie chciała wierzyć, ale gdy wkrótce zaproszono ją z Marvinem do doktor Taussig, zdecydowała się o to zapytać.

Helen‌ Taussig, jak zawsze uczesana z przedziałkiem pośrodku głowy, ale nosząca teraz silniejsze okulary, zdziwiła się również, że Marvin jeszcze żyje. Ruth zdobyła się na odwagę i opowiedziała, co jej mówiono w poczekalni. Doktor Taussig nie pozwoliła jej skończyć, tylko oświadczyła, że właśnie o tym chciałaby z nią mówić. Tak więc Ruth poznała tego dnia historię operacji doktora Blalocka i dowiedziała się, że być może istnieje możliwość udzielenia pomocy Marvinowi. Była tak olśniona tą wiadomością, że nie słuchała długich wyjaśnień, lecz zdecydowała, że musi natychmiast porozumieć się z Lewisem. Doktor Taussig zgodziła się. Ruth ma się do niej zgłosić, gdy oboje zastanowią się nad tą sprawą.

W czasie‌ całej drogi powrotnej do domu nie widziała, co się wokół niej dzieje. Ciągle pytała samą siebie, czy to zrządzenie losu, że doczekała tej chwili. Czy naprawdę istnieje coś takiego jak zapłata za to, że przez tyle lat nie traciła nadziei, lecz zawsze wierzyła, iż Marvin będzie żył?

Lewis‍ M. Mason wspomina:

„Gdy‌ otrzymałem w Camp Roberts w Kalifornii zawiadomienie od Ruth, ogromnie się przeraziłem, że lekarze zbyt pochopnie chcą Marvina operować, i dlatego zażądałem, aby nie podejmowano żadnych kroków, dopóki nie przybędę do Baltimore. Kiedy moi pracodawcy usłyszeli, o co chodzi, dali mi długi urlop. W Baltimore poszedłem z Ruth natychmiast do doktor Taussig i omówiliśmy wszystko. To było nadzwyczajne. Przez wszystkie te lata modliliśmy się, żeby lekarze coś wymyślili i mogli doprowadzić serce Marvina do porządku, a teraz, gdy to rzeczywiście mogło się spełnić, opanował nas lęk (…). Ostatecznie daliśmy się przekonać i powiedzieliśmy: tak. Termin operacji ustalono na 10 lutego; 7 lutego mieliśmy przywieźć Marvina (…). Musieliśmy naturalnie mu wyjaśnić, dlaczego idzie do szpitala – że będzie operowany, aby był zdrowy. Był jednak za mały, aby wszystko pojąć. Powiedział do Ruth, że pójdzie do szpitala, ale gdyby mógł sobie czegoś życzyć, to…”

Ruth‌ Mason wspomina:

„Odpowiedziałam,‍ że spełnię każde jego życzenie. I wtedy powiedział, że chciałby mieć siostrzyczkę, z którą mógłby się bawić. Przez wszystkie minione lata lękaliśmy się przyjścia na świat drugiego dziecka. Zawsze tkwił w nas lęk, że znowu mogłoby się urodzić dziecko chore jak Marvin. Ale teraz przyrzekłam mu spełnić każde jego życzenie i musiałam przecież dotrzymać przyrzeczenia. «Dobrze – powiedziałam więc – będziesz miał siostrzyczkę»”.

Lewis‍ M. Mason wspomina:

„Nadszedł‌ dzień przed operacją. W ostatnim momencie opadły nas nowe wątpliwości. Niespokojnie przemierzaliśmy miasto i w końcu zdecydowaliśmy się cofnąć nasze «tak». Pytaliśmy sami siebie: «Dlaczego Marvin ma należeć do tych, na których będą wypróbowywać nową operację? Przetrzymaliśmy tyle lat, to możemy jeszcze trochę poczekać!». Zameldowaliśmy się u doktor Taussig i zakomunikowaliśmy, że podjęliśmy inną decyzję. Powiedziała nam, że rozumie nasze uczucia, ale uważa za słuszne powiadomić doktora Blalocka, zanim wypowiemy nieodwołalne «nie». Tak więc przedstawiła nas doktorowi Blalockowi. Zetknęliśmy się z panem tak dobrotliwym i pełnym zrozumienia, że zapomnieliśmy o naszym strachu. Nabraliśmy zaufania do tego lekarza i zdecydowaliśmy się jednak zaryzykować. Dał nam kilka pigułek i powiedział, że powinniśmy się raz należycie wyspać, a następnego dnia stawić się o godzinie 8 rano w szpitalu. Tak też się stało. Gdy następnego dnia przybyliśmy do szpitala, operacja była już w toku”.

10‌ lutego, przed rozpoczęciem trzeciej operacji, Blalock zdecydował się tym razem wykonać zabieg po prawej stronie, chcąc zbadać możliwości chirurgiczne tej części ciała. Wykorzystując doświadczenie nabyte przy operacji Barbary Rosenthal, zdecydował się również na zespolenie pnia ramienno-głowowego z tętnicą płucną.

Na‌ mgnienie oka coś w rodzaju ludzkiego wzruszenia dotarło do chłodnego świata chirurgicznego, gdy dr Harmel dawał temu wątłemu małemu chłopcu, leżącemu na stole operacyjnym, ostatni przygotowawczy zastrzyk. Zanim Marvin zamknął oczy, szepnął: „Moja mamusia będzie miała dziecko”.

Operacja‍ zaczęła się jak zwykły zabieg. Szybko się jednak okazało, że po prawej stronie trudniej odsłonić tętnicę płucną niż po stronie lewej. Potrzebny do tego czas wydawał się nieskończenie długi. Wszystko przebiegało gładko aż do chwili założenia zacisków na tętnicę płucną. W tym momencie okazało się, że zaciski stosowane dotychczas przez Blalocka są niewystarczające. Doszło do pierwszego większego krwotoku, który udało się opanować przez założenie dodatkowych zacisków. Potem operacja przebiegała bez zakłóceń aż do założenia szwu łączącego pień ramienno-głowowy z tętnicą płucną. Po zakończeniu zespolenia i zdjęciu zacisków przez szew trysnęła nagle krew. Zanim Blalockowi udało się ponownie założyć zaciski, Marvin stracił już pół litra krwi i doznał wstrząsu. W największym pośpiechu przetaczano plazmę i roztwór glukozy, gdy tymczasem Blalock zamykał przeciek drugim szwem. Po szarpiących nerwy chwilach ciśnienie Marvina ponownie dało się oznaczyć. Nowy szew okazał się szczelny i Blalock zamknął klatkę piersiową po trzech godzinach operacji.

Mimo‌ wstrząsu Marvin obudził się z uśpienia dwadzieścia minut po krwotoku zdumiewająco rześki. Na polecenie poruszał rękami i nogami i pytał wyraźnym głosem: „Czy mogę teraz wstać?”. Wydawało się, że wyobraził sobie we właściwy dziecku sposób, iż po operacji będzie natychmiast zdrowy. Zasnął ponownie, gdy go przewożono do sali dziecięcej koło Lewisa Masona, czekającego już kilka godzin na korytarzu. W chwili gdy jeden z lekarzy chciał zamknąć drzwi pokoju przed oczami Lewisa, Marvin obudził się po raz drugi.

Lewis‌ M. Mason wspomina:

„W‍ tym momencie zobaczył mnie i krzyknął: «Tatusiu! Daj mi trochę wody!». Byłem tak szczęśliwy, że nie mogłem się ruszyć z miejsca, ponieważ w tym samym momencie zobaczyłem: on był różowy. Jego wargi i policzki nie były już sine”.

Przemiana,‍ jaka dokonała się w Marvinie, była istotnie radykalna. W czwartym dniu po operacji usunięto namiot tlenowy. Sinica codziennie się zmniejszała. Nasycenie w tlen jego krwi, które przed operacją wynosiło ponad dwadzieścia trzy procent, podskoczyło już dziewięć dni później do całych osiemdziesięciu procent. Jedyne powikłanie stanowiła lekka, codziennie się powtarzająca podwyższona ciepłota ciała – powód, dla którego Blalock i Helen Taussig trzymali Marvina w łóżku, chociaż już od piątego dnia domagał się coraz natarczywiej, aby mu pozwolono wstać.

Lewis‌ M. Mason wspomina:

„Czuł‌ się tak zdrowy, że po prostu nie przestawał błagać (…). Wreszcie któregoś dnia w marcu powiedział do doktor Taussig, gdy przyszła do niego: «Pani obiecała mi, że dzisiaj będę mógł wstać». Helen Taussig odpowiedziała: «Czy nie zechcesz przynajmniej poczekać, aż przyjdzie doktor Blalock i zobaczy, jak biegasz…?». Jednakże Marvin stwierdził: «Dlaczego nie mógłbym wstać przedtem? Wtedy dowie się pani, co zobaczy doktor Blalock». Ustąpiła. Wstał i zaczął chodzić. Doktor Taussig lękała się, że się zmęczy, ale on szedł coraz dalej i dalej. I od tej chwili nie mogli go już utrzymać w łóżku”.

W tym‍ samym czasie ustąpiły skoki gorączki, tak nagle jak się pojawiły. 20 marca, po trzydziestu ośmiu dniach od operacji, Marvin czuł się tak dobrze, że Blalock i Helen Taussig wypisali go do domu.

Lewis‌ M. Mason wspomina:

„Gdy‌ zabieraliśmy go do domu, był już dla doktor Taussig i Blalocka niemal synem lub wnukiem. Był to rodzaj nagrody za ich starania. Musieliśmy przyrzec, że odtąd co roku będziemy zgłaszać się z Marvinem na badania kontrolne. Mimo to nie mogłem zdobyć się na pozostawienie Ruth i chłopca w Baltimore. Postanowiliśmy kupić samochód i we troje pojechać do Kalifornii. Po drodze chcieliśmy odwiedzić moich rodziców w Atlancie i pokazać im zdrowego Marvina. Gdy powiedzieliśmy o tym doktorowi Blalockowi przy pożegnaniu, nie wiedzieliśmy, że on również pochodzi ze stanu Georgia i że jego matka mieszka w Jonesboro, miejscowości odległej tylko o kilka kilometrów od Atlanty. Prosił więc nas o odwiedzenie matki i pokazanie jej Marvina, ponieważ jego przypadek był największym osiągnięciem spośród dotychczasowych operacji. Było to życzenie pożegnalne doktora Blalocka i byliśmy bardzo radzi, że mogliśmy je spełnić. Kupiliśmy więc auto, zapakowaliśmy nasze rzeczy na tylne siedzenie i w ten sposób zrobiliśmy Marvinowi łóżeczko. Potem pojechaliśmy do Atlanty i do Jonesboro. Na Main Street znaleźliśmy biały domek pani Blalock. Wielbiliśmy doktora Blalocka jak Boga i byliśmy trochę rozczarowani, gdy jego matka powiedziała: «Tak, Al dokonał na pewno czegoś wielkiego. Ale moje inne dzieci są także udane».

Potem‍ jechaliśmy dalej przez osiem dni, aż do Kalifornii. To były nasze najszczęśliwsze chwile. Marvin szedł z nami do każdej restauracji jak normalny chłopiec i codziennie stawał się silniejszy. Ostatecznie przybyliśmy do Long Beach i tam zatrzymało nas zobowiązanie dane Marvinowi (…). Od pierwszej chwili nie mieliśmy wątpliwości, że to będzie dziewczynka, jak sobie tego życzył Marvin. Wybraliśmy jej już imię: Jacalyn. Urodziła się w roku 1946. Siostry z St Mary w Long Beach oświadczyły, że jest tak piękna jak piosenka. Tak więc nazwaliśmy ją nie tylko Jacalyn, ale także Melody”.

„Baltimore‍ Sun”, 12 maja 1945:

Lekarze‌ szpitala Johnsa Hopkinsa ratują po raz pierwszy „blue baby”, dokonując nowatorskiej operacji.

„New‌ York Sun”, 20 grudnia 1945:

Ich‍ geniusz dał „błękitnym dzieciom” nową szansę.

„New‍ York Herald Tribune”, 15 lutego 1946:

Jak‌ dwoje lekarzy obdarzyło nowym życiem „błękitne dzieci”.

Z rękopisu‌ wywiadu z okazji szóstej rocznicy pierwszych trzech operacji „blue babies”, przeprowadzonego z kardiologiem doktorem T. M. (20 lutego 1951):

Sprawozdawca:‍ „W listopadzie 1944 roku i w lutym 1945, dokładnie przed sześciu laty, prof. Alfred Blalock operował po raz pierwszy troje dzieci. Jego metoda operacyjna – mimo trwania drugiej wojny światowej – stała się w ciągu kilku miesięcy wydarzeniem międzynarodowym, największą sensacją medyczną lat 1945–1947 i całej pierwszej połowy wieku dwudziestego. Jak pan to wyjaśni?.

T. M.:‍ „Doniesienie Blalocka o jego operacji ukazało się dopiero 19 maja 1945 roku w «Journal of the American Medical Association». Walki w Europie już w tym czasie ustały. Jeżeli wojna w ogóle odegrała jakąkolwiek rolę w niezwykłym rozgłosie operacji, to najwyżej przez to, że stworzyła dla niej określony nastrój. Było to – jeśli mogę się tak wyrazić – coś takiego jak nagły zwrot od nadmiaru śmierci do chęci uzdrawiania. Prawdopodobnie miliony ludzi oczekiwało podświadomie wiadomości, jakie teraz nadchodziły z Baltimore. Do tego dołączyło się może wrażenie wywierane przez Amerykę jako nową, zwycięską siłę światową, po której można się spodziewać także cudów medycznych. Ale to wszystko nie trafiało w samo sedno sprawy. Było po prostu tak, że Blalockowi jako pierwszemu udało się nieuleczalną dotąd chorobę serca skutecznie leczyć chirurgicznie lub – jak wierzyły szerokie masy – wyleczyć. Ponieważ ponadto chodziło o dzieci, więc trącało to wrażliwą strunę ludzkiej duszy”.

Sprawozdawca:‌ „Pan był jednym ze świadków światowego poruszenia, jakie wywołała operacja”.

T. M.:‌ „«Poruszenie» jest, zdaje się, dobrym określeniem. Przestraszyło ono Helen Taussig, Blalocka i przede wszystkim Johns Hopkins Hospital, który stale trzymał się z dala od każdej reklamy. Najpierw był to «amerykański rush». Ale wkrótce, gdy poprawiły się stosunki międzynarodowe, zyskał on światowe znaczenie. Nie istniał kraj na ziemi, z którego by co najmniej kilku lekarzy nie przybyło do Baltimore. Galeria sali operacyjnej była zatłoczona lekarzami, gdy tylko Blalock przeprowadzał jedną z dalszych swoich operacji. Gdy zaczął od tego, że szwy naczyniowe dla pewności skrapiał nowoczesną «pianą żelową», widziano tuziny Francuzów, Anglików, Turków, Szwedów, Australijczyków i Chińczyków, którzy opuszczając szpital, nieśli pod pachą paczkę «piany żelowej» oraz publikacje Blalocka lub Helen Taussig. Ale o wiele burzliwszy był napór pacjentów i prasy. Ze wszystkich stron świata zjeżdżali się do Baltimore przede wszystkim bogaci rodzice z dziećmi chorymi na serce. Przychodziły również matki całkowicie pozbawione środków finansowych, które po tygodniach podróży autobusami docierały bez pieniędzy pod wejście Johns Hopkins Hospital. Wiele spośród dzieci nie kwalifikowało się do operacji, ponieważ nie były to «błękitne dzieci», lecz po prostu dzieci z wadami zastawki aortalnej, tętnicy płucnej lub dwudzielnej. Równocześnie gwałtowny napływ dziennikarzy przewyższył wszystko, co kiedykolwiek przeżywano w Baltimore. Stało się modą przysyłanie dzieci z Francji, Szwecji, Egiptu, Kanady, Argentyny czy Nowej Zelandii do Blalocka na koszt miejscowych gazet, które mogły następnie opublikować mniej lub bardziej sensacyjne artykuły o operacji. W tym bezprzykładnym widowisku przeoczono fakt, że pierwszą małą pacjentkę Blalocka musiano w końcu lipca roku 1945, po kilku miesiącach pozornej poprawy, ponownie przywieźć do Johns Hopkins Hospital, ponieważ znów wystąpiły‍ napady sinicy. Zmarła wkrótce potem”.

Sprawozdawca:‍ „Myśli pan o Eileen Saxon?”

T. M.:‍ „Tak. Przypominam sobie, że niektóre gazety zajmowały się początkowo dzieckiem i publikowały wzruszające opowieści. Opisywano każdy przyrost wagi dziecka lub opowiadano, jak Eileen siedziała ze swoim psem chow-chow na schodach domu, czekając na ojca, który wówczas służył w wojsku i przybył na urlop. Ale gdy dziecko, ponownie dostarczone do Blalocka, zmarło, nie można było nic o nim wyczytać, gdyż niepowodzenie nie odpowiadało gorączkowej dziennikarskiej atmosferze triumfu. Z medycznego punktu widzenia potwierdziło się to, czego Blalock lękał się już w czasie operacji: lewa tętnica podobojczykowa dziecka była za cienka i zbyt słaba. 1 sierpnia Blalock operował ją ponownie, tym razem po stronie prawej, ponieważ spodziewał się, że znajdzie tam silniejszą tętnicę. Ale tętnica po stronie prawej była taka sama jak po lewej i dziecko umarło pięć dni później[1].

Blalock‌ uznał, że należy operować dzieci dopiero od pewnego wieku, aby znaleźć silne, dobrze wykształcone naczynia. Jednakże poruszamy tu problemy, które zaprowadziłyby nas za daleko”.

Sprawozdawca:‍ „Dobrze. Powróćmy więc do międzynarodowych reperkusji”.

T. M.:‍ „W pierwszym roku, a więc w roku 1945, Blalock był jedynym lekarzem, który ryzykował wykonywanie tej operacji. W tym roku operował dwieście czterdzieści siedmioro dzieci. Dwadzieścia trzy procent, a więc około sześćdziesięciorga, zmarło w czasie operacji lub po niej. Liczba przypadków śmiertelnych wydaje się zastraszająca, gdy zważy się, że obecnie śmiertelność wynosi już tylko pięć do sześciu procent. Do tego dochodziło wiele przypadków, w których operacja nie dała żadnej poprawy. Wobec faktu jednak, że wszystkie te dzieci były skazane na śmierć, możliwość uratowania dwóch trzecich spośród nich stanowiła osiągnięcie budzące uznanie.

W roku‌ 1946 rozpoczęli wykonywanie takiej operacji również chirurdzy w innych krajach. W roku 1947 Blalock i Helen Taussig (którzy zresztą z powodu różnych usposobień niezbyt dobrze się rozumieli) odbyli tryumfalną podróż do Londynu, Sztokholmu i Paryża, aby zapoczątkować operacje w Europie. W Guy’s Hospital w Londynie Blalock operował dziesięcioro «błękitnych dzieci» bez jednego przypadku śmiertelnego. Gdy przemawiał w Royal College of Surgeons, ludzie, którzy chcieli go usłyszeć, nie mieścili się w sali i stali na ulicy. W czasie jego wykładu w British Medical Association, kiedy wyświetlano przezrocza w zaciemnionym pomieszczeniu, doszło do widowiska, które przyniosłoby zaszczyt nawet biuru prasowemu: reflektor oświetlił nagle, wśród hucznych oklasków, pielęgniarkę trzymającą na kolanach jasnowłosą dziewczynkę o zaróżowionej, zdrowej buzi. Blalock operował ją przed tygodniem, jak widać z pomyślnym wynikiem. W Paryżu operował w Hospital Broussais, a następnie wraz z Helen Taussig powrócił tryumfalnie do Baltimore”.

Sprawozdawca:‌ „Wróćmy teraz do chwili obecnej. Jak dziś, po sześciu latach, przedstawia się sprawa lekarskiej oceny tej operacji? Czy na podstawie dotychczasowych doświadczeń oznacza ona trwałe uratowanie życia i czy rokuje taką samą długość życia jak u ludzi zdrowych?”.

T. M.:‍ „Należy powiedzieć, co następuje: nie może rokować trwałej poprawy, ponieważ nie usuwa właściwej wady serca. Dla poprawy zaopatrzenia w tlen stwarza się nową wadę, a mianowicie sztuczne połączenie między dwiema tętnicami. Prawdą jest, że operacja przywraca prawie normalne życie i znacznie wydłuża wiek dzieci, które dotychczas w pomyślnych przypadkach dożywały przeciętnie piętnastu lat. Jak dalece przedłuża ona życie, nie możemy jeszcze obecnie powiedzieć. O tym pouczy nas dalsza obserwacja, przede wszystkim odegra tu rolę to, że od dwóch lat całkowicie nowe osiągnięcia w medycynie stwarzają nowe nadzieje”.

Sprawozdawca:‌ „Co pan ma na myśli?”.

T. M.:‌ „Rewolucyjny rozwój chirurgii serca w ogóle, co zainicjował doktor Blalock, ale czego początków należy szukać gdzie indziej”.

Sprawozdawca:‌ „Proszę, niech pan to wyjaśni”.

T. M.:‌ „W ostatnich latach powróciła z wojny nowa generacja chirurgów, która nie patrzy już na serce z respektem, jak lekarze poprzedniej generacji, łącznie z Blalockiem. Taki na przykład młody amerykański chirurg, Dwight Harken, pracujący w Bostonie po demobilizacji, w czasie służby w okresie wojny usunął trzydzieści cztery pociski czy części pocisków z serc rannych, z tego trzynaście bezpośrednio z bijących komór sercowych. Nauczyło go to, że serce jest znacznie odporniejsze, niż przyjmowali dawni chirurdzy. Jego zdanie podzielało wielu rówieśników. Przypomnieli oni chirurgów, którzy już przed dziesiątkami lat podejmowali pojedyncze próby skorygowania wady zastawkowej serca przez zabiegi z zewnątrz. Paryski chirurg Tuffier próbował dokonać tego w roku 1912, Anglik Souttar w 1925, Amerykanin Cutler mniej więcej w tym samym czasie. Wszyscy oni mieli przed oczami w pierwszym rzędzie pewne wady zastawkowe, tak zwane zwężenia, w których po przebyciu choroby reumatycznej dochodzi do zrostów i do utrudnienia przepływu krwi. Otwierali klatkę piersiową i dokonywali małego nacięcia ściany serca. Następnie szybko wsuwali palec do serca przez wykonany otwór. Palec działał jak korek, zapobiegał wystąpieniu krwotoku. Wewnątrz bijącego serca, wśród tryskającej krwi szukali uszkodzonej zastawki. Potem wsuwali dokładnie po palcu do serca instrument tnący i próbowali przeciąć zrosty i szerzej otworzyć zastawki”.

Sprawozdawca:‍ „Czy z wynikiem pomyślnym?”.

T. M.:‍ „Częściowo tak. Souttar operował w roku 1925 dziesięcioletnią dziewczynkę nazwiskiem Liny Hime z robotniczej rodziny w londyńskim East Endzie. Cierpiała ona na zwężenie zastawki dwudzielnej i była umierająca. Krwotok przeszkodził Souttarowi we wprowadzeniu noża, odkrył on jednak, że wystarczy sam goły palec do rozerwania zrostu zastawki. Chora żyła po operacji bądź co bądź jeszcze siedem lat. Jednakże ogólny lęk lekarzy przed jakimkolwiek zabiegiem na sercu był tak duży, że próba Souttara została odrzucona i zapomniana aż do czasu, gdy w ostatnich latach zaznaczył się wspomniany zwrot w myśleniu naszej młodej generacji chirurgów na temat serca.

Przed‌ około trzema laty, na początku roku 1948, angielski chirurg Russell Brock w Guy’s Hospital wprowadzał u pewnej liczby pacjentów specjalnie skonstruowany instrument tnący przez prawą komorę serca aż do zbliznowaciałej zastawki tętnicy płucnej i próbował rozerwać bliznę. Jego pierwsi pacjenci zmarli w czasie operacji, ale w dalszych trzech operacjach osiągnął sukces. Operowani żyją do dzisiaj.

W tym‌ samym roku dwaj amerykańscy chirurdzy, Horace Smithy w Charleston i Charles Bailey w Filadelfii, w podobny sposób wykonywali operacje na zastawce dwudzielnej. Smithy’emu udało się czterokrotnie usunąć zbliznowacenie, zanim sam zmarł na wadę zastawki tętnicy głównej (dla tej wady nie opracowano jeszcze metody operacyjnej). Bailey po trzech niepowodzeniach (pacjenci zmarli w czasie operacji lub po niej) rozszerzył 10 czerwca 1948 roku zwężoną zastawkę dwudzielną dwudziestoczteroletniej kobiety. Z powodu częstych przypadków zgonów trzy szpitale w Filadelfii odmówiły mu swych sal operacyjnych do operacji serca. Tylko Episcopal Hospital został mu ostatecznie udostępniony, gdy podjął się zabiegu na owej młodej kobiecie. Tym razem odniósł sukces: jego pacjentka, Claire Ward, mogła wkrótce po operacji towarzyszyć Baileyowi jako żywy dowód jego sukcesu na XIV dorocznym zjeździe chirurgów klatki piersiowej w Chicago. Bailey podejmował również próby zamykania ubytków w przegrodzie międzykomorowej, które u «błękitnych dzieci» odgrywały niepoślednią rolę, przy czym podwijał od zewnątrz część ściany przedsionka i naszywał na otwór”.

Sprawozdawca:‌ „Co pan chce przez to powiedzieć? Czy pan chce wyrazić pogląd, że chirurgia serca jest w okresie powstawania i że zastąpi ona z czasem operacje «błękitnych dzieci», ponieważ będzie usuwała samą wadę serca?”.

T. M.:‌ „Z pewnymi zastrzeżeniami tak. Tym, co dotychczas zrobiono w nowej kardiochirurgii, były «ślepe operacje» w zamkniętym, bijącym, wypełnionym krwią sercu. Możliwości są tu ograniczone. Przy dużych komorach serca z pewnością nigdy nie da się w ten sposób zamknąć z powodzeniem ubytków w przegrodzie. Do tego należałoby otworzyć serce, aby móc bezpośrednio je operować. Operacje na zastawkach przeprowadzone przez Brocka i Baileya mogą być tylko wtedy wykonywane z pomyślnym skutkiem, gdy występuje zbliznowacenie lub zwężenie zastawek. W licznych wadach zastawkowych stwierdza się jednak stan odwrotny: części zastawek są zniszczone i dlatego nie są za wąskie, ale za szerokie i się nie domykają. Mamy znikomą nadzieję, aby dało się wykonać naprawę od zewnątrz i na ślepo lub (co można sobie wyobrazić) zastąpić części zastawek przez plastykę chirurgiczną. Również i do tego celu musiano by otworzyć serce, aby przy pracy nie przeszkadzały jego skurcze i przepływająca krew. Pilny obserwator wie, że te możliwości brane są już pod uwagę. Od dłuższego czasu dyskutuje się na temat skonstruowania pompy, która przejęłaby pracę serca na czas trwania operacji. Obecnie w Filadelfii są czynione takie próby. Gdyby taka pompa stała się rzeczywistością, to można by myśleć o wyłączeniu serca z krążenia, tymczasowym otworzeniu go i usunięciu wady rozwojowej «błękitnych dzieci»”.

Sprawozdawca:‍ „Czy nie są to marzenia, które się nigdy nie spełnią?”

T. M.:‍ „Nie. Uważam je za możliwe do spełnienia i w nich leży ostatnia odpowiedź na pańskie pytanie, jakie nowe nadzieje co do przedłużenia życia uzyskają «błękitne dzieci» przez operację Blalocka. Można przyjąć, że długość ich życia, zamiast dziesięć do piętnastu lat, jak uprzednio, po operacji wynosić będzie co najmniej dwadzieścia pięć lat. Może dożyją one jeszcze czasów, kiedy okaże się możliwe bezpośrednie usunięcie ich wady serca. Blalock dokonałby wtedy dzieła, które znaczyłoby więcej niż przesunięcie momentu śmierci, byłoby pomostem do rzeczywistego życia. Ostatecznej odpowiedzi jednak udzieli nam dalszy los operowanych”.

MARVIN

W Hamilton‍ High School, mieszczącej się między brzydką ulicą Wilshire a bulwarami Santa Monica w Los Angeles, w roku 1952 znano Marvina Masona jako nadmiernie szczupłego, żywego chłopca z dużą czupryną ciemnych włosów. Lewis Mason zajął się handlem i okres ubóstwa rodziny minął bezpowrotnie. Lewis lub Ruth jeździli regularnie z Marvinem do Helen Taussig do Baltimore na badania kontrolne i co roku wracali do domu coraz bardziej optymistycznie usposobieni. Marvinowi niekiedy brakowało powietrza, ale mimo to pokonywał trzy piętra bez potrzeby zatrzymywania się. Czuł się dobrze i za wszelką cenę chciał udowodnić, że nie różni się od innych uczniów Hamilton High Scool. Szczególnie rozczarowało go to, że na zlecenie doktor Helen Taussig był zwolniony z uprawiania sportu. Nic dziwnego, że po kryjomu trenował na basenie pływackim swojego kolegi. Ruth przeraziła się niezmiernie, gdy pewnego dnia zobaczyła, jak długo płynął pod wodą. Ale owa umiejętność pływania napełniała go dziką dumą. Również pod względem artystycznym okazał się chłopcem utalentowanym: należał do szkolnej orkiestry oraz grał w prywatnym zespole, i to jako trębacz. Żywo protestował, gdy koledzy chcieli nosić jego instrumenty, gdyż wydawał się im tak mały i delikatny. W roku 1954 otrzymał stypendium na naukę w Pacific College of Music – jego dalsza droga wydawała się jasna i łatwa.

W tym‌ czasie – 23 kwietnia roku 1955 – nadepnął przy grze bosą stopą na drzazgę, która wbiła mu się głęboko w nogę. Lekarz usunął kawałek drewna i wypadek prawie poszedł w zapomnienie. Tymczasem Marvin 17 maja wrócił nagle z gorączką do domu. Ponieważ powiedział, że na szkolnej wycieczce pił źródlaną wodę, niektórzy z lekarzy wezwanych na konsylium myśleli o zakażeniu jelitowym. Napady gorączki wracały w regularnych odstępach czasu, a gdy dłonie, stopy i wargi Marvina zabarwiły się na sino, jego rodziców zdjął taki strach, że 6 czerwca polecieli samolotem do Baltimore. Douglas pokonał przestrzeń w ciągu prawie dziesięciu godzin; gdy dotarli do Harriet Lane, Marvin był śmiertelnie chory.

Helen‌ Taussig nie mogła ukryć lęku. Gorączka była bardzo wysoka. Badanie bakteriologiczne wykazało w krwi Marvina ogromną ilość paciorkowców. Okazało się, że w kwietniu usunięto tylko część drzazgi. Reszta wywołała posocznicę. Helen Taussig wiedziała aż nazbyt dobrze, jak łatwo takie zakażenie krwi przenosi się na serce i jego zastawki. Z pewnością już rozwinęło się zapalenie wsierdzia, endocarditis. Jedyną‍ nadzieją było leczenie uderzeniowe najwyższymi dawkami penicyliny. Istniała szansa, że powstrzyma ona rozwój choroby. Lewis i Ruth przez wiele dni nie zaznali snu. Czuli się ponownie przeniesieni w owe lata, gdy na zmianę czuwali, aby Marvin nigdy nie był sam.

Trzeciego‌ dnia temperatura wreszcie opadła. Ostry napad choroby wydawał się przezwyciężony, Helen Taussig lękała się jednak, aby ostre zakażenie nie przeszło w przewlekłe. Zdecydowała się przez jeszcze wiele tygodni obserwować chłopca i nadal leczyć go penicyliną. Wstrzykiwanie penicyliny było dla Marvina męczarnią, ponieważ w jego chudym ciele wkrótce już nie było ani jednego mięśnia, który nie byłby podrażniony zastrzykami. Nie dało się ich w końcu wykonać bez miejscowego znieczulenia nowokainą. Lewis Mason musiał polecieć z powrotem do Los Angeles, a Ruth pozostała przy Marvinie aż do czasu, gdy powoli zaczął wracać do zdrowia. Dopiero jednak w końcu lipca, po sześciu tygodniach, był ponownie na tyle silny, że Helen Taussig pozwoliła mu na powrót do Kalifornii. Gdy Lewis odbierał Marvina, nie taiła, że mogą wystąpić nowe nawroty zapalenia wsierdzia i dlatego Marvin musi stale przyjmować penicylinę w kapsułkach. Zaproponowała, aby chłopca częściej przysyłać do Baltimore na obserwację, i ustaliła termin najbliższej wizyty na 5 listopada.

Lewis‌ i Ruth lecieli przygnębieni do domu. Marvin zmienił się. Coś załamało się w jego optymizmie i sile woli. W następnym roku złożył wprawdzie egzamin końcowy w Hamilton High School i grał dalej w zespołach, ale już nie usiłował ukrywać, że może grać na perkusji tylko w pozycji siedzącej lub że jego wargi stają się coraz bardziej sine, a palce przybierają kształt pałeczek dobosza, którymi sam grał. Nie poszedł do College of Music, lecz w osiemnastym roku życia pozostał w domu, z uczuciem niemocy, chory, bez nadziei na wyzdrowienie. W tym nastroju przeczytał w 1956 roku artykuł o chorobach serca i dowiedział się, jaka wada pozostała w jego własnym sercu nawet po operacji wykonanej przez doktora Blalocka. To pogłębiło jego stan depresji, obudziło po raz pierwszy chęć czytania sprawozdań medycznych i ustalenia, dlaczego jest rzeczywiście aż tak chory i dlaczego nie można temu zaradzić.

Zdarzyło‍ się, że latem 1957 roku znalazł doniesienie prasowe, w którym podano, że w Anglii i w Ameryce zaczęto w sposób niewiarygodny operować na otwartym sercu. Podobne doniesienia znalazł w „Time”, w „Reader’s Digest” i innych czasopismach. Częściowo pochodziły one od Paula de Kruifa i były napisane tak jasno, że Marvin mógł je bez trudu zrozumieć. Pod koniec roku przeczytał historię osiemnastoletniej dziewczyny, Cecylii Bavolek z okolic Filadelfii, która od urodzenia miała ów nienormalny otwór w przegrodzie międzykomorowej, należący wraz z innymi wadami do zaburzeń rozwojowych „błękitnych dzieci”. W kwietniu 1953 roku lekarz domowy rodziny Bavolek, dr Stanley Rienkiewics, skierował dziewczynę do doktora Johna Gibbona, chirurga w Jefferson Medical College w Filadelfii, ponieważ dowiedział się, że dr Gibbon pracuje już od dwudziestu lat nad urządzeniem mającym przejąć czynność serca. Gibbon zamierzał unieruchomić za pomocą tego aparatu serce swojej pacjentki, aby móc spokojnie dokonać operacji. Jego idea wydawała się tak ryzykowna, że uważano go za oryginała i dziwaka. Jednakże nie przerwał pracy nad swoim zamierzeniem w czasie wojny ani potem. Jako zwierząt doświadczalnych używał kotów. Wcześniej już zrozumiał – tak relacjonował autor artykułu – że aparat powinien przejąć nie tylko pracę serca, ale także czynności płuc. Gdyby się to nie udało, musiałby budować dwie pompy, z których jedna tłoczyłaby krew do organizmu, gdy tymczasem druga – powracającą krew przez płuca. Ponieważ jednak nie byłoby łatwo podłączać obie pompy do różnych tętnic i żył, łączących serce z organizmem i płucami, wobec tego dr Gibbon rozpoczął konstruowanie jednego aparatu, który nazwał płucosercem. Wprowadzał zwierzętom kaniule do obu dużych żył doprowadzających krew z organizmu do serca. Za pomocą przewodów gumowych łączył je ze swoim urządzeniem‍ i tak odprowadzał krew. Gdy tylko krew spływała do aparatu, trafiała na metalowe płaszczyzny, pozostające stale pod działaniem strumienia tlenu. Tu wzbogacała się w tlen, który w warunkach prawidłowego krążenia pobiera z płuc. Następnie za pomocą pompy była kierowana z powrotem do organizmu zwierzęcia doświadczalnego. Do tego celu płucoserce łączyło się za pomocą drugiej rurki z kaniulą, tkwiącą bądź w tętnicy udowej, bądź w tętnicy podobojczykowej zwierzęcia. Tą drogą wzbogacona w tlen krew docierała bezpośrednio do układu tętniczego i w następstwie do wszystkich części ciała. Ponieważ przy tym także tętnica główna, odcinek łączący serce z układem tętniczym, była drożna i krew mogłaby spływać do serca, dr Gibbon zacisnął ją tuż przy sercu. Krew po przepłynięciu przez organizm zwierzęcia i oddaniu tlenu docierała ponownie do obu wielkich żył doprowadzających krew do serca. Tam przejmowało ją na nowo płucoserce, dostarczało tlenu i znów kierowało do ustroju zwierzęcia. Chociaż serce w tym czasie było pozbawione krwi, to jednak nadal wolno biło. Gdy Gibbon zdejmował zaciski i przywracał prawidłowe krążenie, zaczynało od nowa silniej pracować.

Od‍ roku 1951 dr Gibbon, przeświadczony, że jego aparat działa i utrzymuje zwierzęta przy życiu, otwierał ich bijące serca, przeprowadzał na nich próbne operacje i następnie ponownie je zaszywał. U prawie wszystkich lekarzy w Filadelfii natrafiał na brak uznania i powątpiewanie, a ten brak uznania jeszcze wzrósł, gdy w roku 1952 zastosował swój aparat przy operacji dziecka, co do którego przyjął, że ma otwór w przegrodzie międzykomorowej. Udało mu się otworzyć serce, ale otworu nie znalazł, ponieważ go nie było. Pomylił się i dziecko zmarło.

Wiadomość‌ o tej katastrofie albo nie dotarła do doktora Rienkiewicsa, albo mimo to nie utracił zaufania, jakim raz obdarzył doktora Gibbona. W każdym razie posłał Cecylię Bavolek do Filadelfii dopiero rok po tym wydarzeniu i przekonał jej rodziców, że muszą pozwolić Gibbonowi na powtórzenie eksperymentu. Tym razem Gibbon osiągnął pomyślny wynik. W czasie pracy aparatu otworzył serce i zaszył otwór w przegrodzie międzykomorowej. Artykuł kończył się pełnym zachwytu opisem nowego, zdrowego życia, jakie Cecylia rozpoczęła po operacji.

We‌ wcześniejszym numerze „Cosmopolitan” Marvin natrafił niedługo potem na inną historię. Mówiła ona o Pameli Schmidt, urodzonej w roku 1949 w Long Beach w Kalifornii, która później wyjechała wraz z rodzicami do Minneapolis w stanie Minnesota. Tam zapadała raz po raz na zapalenie płuc. Specjaliści Minneapolis General Hospital ustalili, że cierpi z powodu nienaturalnego otworu w ścianie przegrody międzykomorowej. W ciągu następnych lat spędziła więcej czasu w klinikach i pod namiotami tlenowymi niż w domu. Lekarze ze szpitala radzili jej ojcu Ronaldowi i matce Mary to, co kiedyś Helen Taussig radziła matce Marvina: żeby zdobyli się na drugie dziecko, bo wtedy lżej im będzie znieść nieuniknioną śmierć pierwszego. W roku 1953 Pamela trafiła przypadkiem do lekarzy z uniwersytetu w Minneapolis. Również oni podejmowali od lat pod kierunkiem doktora Waltona Lilleheia próby otwierania serca i operowania go, a ponieważ nie ufali płucosercu Gibbona, szukali innych metod. Droga, jaką znaleźli, wywarła duże wrażenie na Marvinie. Wpadli mianowicie na pomysł, aby krążenie krwi dziecka podłączyć do tego z rodziców, które ma odpowiednią grupę krwi. Ojcowie lub matki użyczają niejako w ten sposób dziecku płuc i krwi. Na przykład krew ojca z tętnicy udowej kierowana jest do tętnicy podobojczykowej dziecka i stamtąd przez cały jego organizm. Tymczasem krew dziecka, tak jak w aparacie Gibbona, zostaje zatrzymana w obu żyłach prowadzących do serca i doprowadzona do żyły udowej ojca. Krew ojca miesza się z krwią dziecka i ojcowskie serce oraz płuca przejmują pracę tych samych organów dziecka, podczas gdy jego serce, odłączone zaciskami i nie posiadające krwi, bije nadal.

26‍ kwietnia 1954 roku doktor Lillehei wypróbował tę metodę na Pameli Schmidt, która nie miała już zresztą żadnych szans przeżycia. Jej krążenie podłączono do krążenia ojca i w ciągu czterdziestu minut doktor Lillehei zaszył otwór w przegrodzie międzykomorowej. Po siedemnastu dniach wypisano Pamelę do domu. Od tego czasu doktor Lillehei wykonał czterdzieści pięć razy tę operację. Zmarło przy tym dziesięcioro dzieci, trzydzieścioro operację przeżyło i, jak Marvin czytał, „zaczęło nowe życie”.

Gdy‍ po raz pierwszy powiedział rodzicom o swojej lekturze, przerazili się. Domyślili się natychmiast, że wszystko, co przeczytał, odniósł do siebie i wierzy, że on również może być uleczony jak Pamela Schmidt lub Cecylia Bavolek. Nie chodziło o to, żeby Lewis czy Ruth Mason nie byli natychmiast gotowi do położenia się obok Marvina na stole operacyjnym i wypożyczenia mu własnego serca; po prostu nie posiadali już tej naiwnej wiary w powodzenie, która pomagała im przez tyle długich lat. Cios losu wiosną 1955 trafił ich zbyt głęboko. Wyczytywali w artykułach podsuwanych im przez Marvina historie nie tylko udanych zabiegów, ale także doświadczeń na ludziach, niepowodzeń i zgonów. Przed dwunastu laty sami zdecydowali się na taki eksperyment. Jednakże teraz nie byli już tacy jak w owych czasach i powiedzieli sobie, że Marvin wprawdzie jest chorowity, lecz nie zagrożony śmiertelnie jak wtedy. Wszystko, o czym donosiły artykuły, wydawało się im groźne i pełne niebezpieczeństw. Mimo to nie mogli się zdecydować na obrócenie wniwecz nowych nadziei Marvina.

A Marvin‍ uczepił się ich z całych sił. Czytał coraz więcej i więcej artykułów i wreszcie dowiedział się z wielu obszernych doniesień w „Time”, że doktor Lillehei zdecydował się pójść za przykładem doktora Gibbona i pracować przy użyciu sztucznego płucoserca. Jego płucoserce różniło się od aparatu Gibbona tym, że krew nie była kierowana na płytki, ale przepływała przez rurkę, do której wtłaczano pęcherzyki tlenu. Krew przejmowała tlen, a na końcu przewodu usuwano zbędne pęcherzyki. W ten sposób zapobiegano przedostaniu się ich do krążenia chorego i powstaniu śmiertelnego zatoru powietrznego. Od roku 1955 doktor Lillehei otwierał liczne serca i operował uszkodzenia w przegrodzie międzykomorowej. Próbował również zwężać nieszczelne zastawki, wzmacniać je małymi kawałkami plastyku lub rozszerzać zwężenie ujścia tętnicy płucnej jak w sercu Marvina. Kawałki ściany serca wycinane przy operacji starał się zastąpić materiałem plastykowym, teflonem. „Time”, „Newsweek”, „Scientific American” oraz „Reader’s Digest” opisywały, że także inni amerykańscy i angielscy chirurdzy naśladowali doktora Lilleheia i używając płucoserca operowali na otwartym sercu. Wraz z upływem dni roku 1958 nadzieje Marvina wzrastały.

W czasie‌ najbliższego pobytu w Baltimore dowiadywał się, czy doktor Blalock nie mógłby go operować przy użyciu sztucznego płucoserca. Otrzymał jednak odpowiedź, że Blalock nie operuje na otwartym sercu i nie ma w ogóle zamiaru kiedykolwiek tego robić. Nie czuł się dość młody, aby zajmować się nie wypróbowanymi nowościami.

Marvin‍ doznał gorzkiego rozczarowania. Jednakże, ponieważ dopytywał się uparcie, powiedziano mu, że jeden z dawniejszych asystentów Blalocka, doktor Jerome Harold Kay, przeniósł się do Los Angeles, operuje w tamtejszym szpitalu św. Wincentego i dokonał już kilku zabiegów przy użyciu płucoserca. Marvin miał dwadzieścia lat. W drodze powrotnej zdecydował się ostatecznie, że będzie albo zdrowy, albo raczej umrze. Udał się do doktora Kaya na ulicę West Third 2212. Dr Kay potwierdził, że wykonuje operacje z użyciem płucoserca i właśnie podjął próby operowania ubytków przegrody międzykomorowej i zwężonych zastawek tętnicy płucnej – chociaż dopiero w tak niewielu przypadkach, że dadzą się policzyć na palcach jednej ręki. Ale gdy w lecie roku 1958 pojawiły się u Marvina niezmiernie ostre napady częstoskurczu, chłopiec zdecydował się narazić na wszelkie ryzyko, nawet gdyby miał być pierwszym pacjentem.

Ruth‍ Mason wspomina:

„Decyzję‌ podjął sam (…). Upierał się, że chce prowadzić życie człowieka zdrowego, i to było jego własne życzenie. Sam podpisał formularz operacyjny. Ja nie mogłam go podpisać. Bałam się”.

Termin‌ operacji został ustalony na 28 stycznia 1959 roku. Wczesnym rankiem o godzinie 8.05 Marvin leżał na stole operacyjnym w szpitalu św. Wincentego i dr Kay, dr Anderson, dr Meihaus i kilku innych lekarzy przystąpili do zabiegu. Była to dopiero szósta operacja, jakiej podjął się dr Kay.

Trwała‍ sześć godzin, aż do wczesnego popołudnia. Kay zanotował w protokole operacyjnym: „Powód operacji (…) podostre bakteryjne zapalenie wsierdzia, przebyte przed trzema laty, i częstoskurcz przedsionkowy w ostatnim roku”. Do Helen Taussig napisał: „W czasie operacji stało się niezbędne wszycie jednego «outflow patch», a potem następnej «łaty odpływu» dla zamknięcia ubytku w ścianie przegrody międzykomorowej (…). Pień ramienno-głowowy podwiązałem w miejscu, gdzie był zespolony z tętnicą płucną”. Na końcu dodał: „jestem przekonany, że jego (Marvina) wada serca została całkowicie usunięta”.

Pod‍ słowem „łaty” Kay rozumiał kawałki tkaniny teflonowej, których użył do zamknięcia otworu w przegrodzie międzykomorowej i do rozszerzenia zbyt wąskiego odpływu z prawej komory do tętnicy płucnej. Zdanie dotyczące pnia ramieniowo-głowowego oznaczało, że zespolenie dokonane przez Blalocka przed czternastu laty zostało ponownie wyłączone z krwiobiegu. Zresztą jego słowa brzmiały jak sprawozdanie z całkowicie niedramatycznego wydarzenia. Dla Lewisa i Ruth Masonów to samo wydarzenie przedstawiało się całkowicie inaczej i prześladowało ich w straszliwych wspomnieniach, od których nie mogli się już nigdy uwolnić.

Lewis‍ i Ruth Masonowie wspominają:

„Operacja‌ była skończona, pozostała do zaszycia już tylko klatka piersiowa, gdy wystąpił krwotok. Dr Kay zszedł po schodach i rozmawiał z nami. Powiedział, że idzie na chwilę do «Coffee Shop». Wtedy usłyszeliśmy wołanie o pomoc i dr Kay pobiegł z powrotem (…). Myśleliśmy, że Marvin umiera, i po chwili powiedziano nam, iż tak było istotnie. Czekaliśmy przez sześć godzin pod drzwiami jego pokoju. Ciało Marvina stało się całkowicie czarne, a tuzin lekarzy wchodziło i wychodziło. Siostra przełożona powiedziała nam, że modlą się za niego (…). Wreszcie kryzys minął, ale przychodziły następne, które o mało nie zakończyły się śmiercią. Pewnego dnia jedna z sióstr przypadkowo, wbrew przyjętym zwyczajom przy obejmowaniu służby, weszła w płaszczu bezpośrednio do pokoju Marvina. Przerażona nacisnęła guzik alarmowy. U Marvina wystąpił napad duszności. Dr Kay utrzymał go przy życiu tylko przez wykonanie tracheotomii (…). Dwa dni później wystąpiło ciężkie powikłanie płucne i zużyto aż siedemnaście litrów krwi, aby go wyprowadzić z tego stanu. Nie wiemy, jak on to wszystko wytrzymał”.

Nikt‍ tego nie wiedział. Tylko Marvin zdawał się wiedzieć. Uważał, że była to jego bezwzględna wola, aby być zdrowym. Zapewnienie doktora Kaya, że usunął jego wadę serca, brzmiało jak zapowiedź nowego życia i z tym przekonaniem opuścił St Vincent’s Hospital. Znalazł zatrudnienie jako asystent reżysera w Film Fair Company w Studio City. Świat filmu przyjął go bez zastrzeżeń, a wiara w nowe życie i w przyszłość okazała się tak duża, że zaczął marzyć, jak prawie wszyscy w jego nowym środowisku, o zostaniu artystą, może nawet gwiazdą. Jego marzenia nie miały większych szans powodzenia niż marzenia tysięcy innych. Ale od chwili, gdy zaczął nowe życie, wierzył w swoje szczęście.

Z rękopisu‍ drugiego wywiadu przeprowadzonego z kardiologiem, doktorem T. M. (18 kwietnia 1959):

Sprawozdawca:‌ „Od kilku miesięcy mnożą się doniesienia o «błękitnych dzieciach», które przed laty były operowane przez doktora Blalocka, a teraz przy użyciu sztucznego płucoserca w ponownej operacji przeprowadza się prawdziwą korekturę ich wady serca. W styczniu tego roku był operowany w Los Angeles Marvin Mason, trzeci z małych pacjentów, na których Blalock w roku 1945 wypróbował swoją metodę po raz pierwszy. Odtąd cieszy się dobrym zdrowiem. Z tego powodu chciałbym nawiązać do rozmowy, którą przeprowadziłem z panem w roku 1951 na temat widoków na przyszłość, jeśli idzie o operacje Blalocka. Przewidział pan wtedy rozwój operacji na otwartym sercu. Moje dzisiejsze pytanie brzmi: czy opiniując operację Blalocka teraz, po piętnastu latach, można uznać, iż przeceniono jej wartość? Czy ten sam Marvin Mason, który w roku 1945 był wzorcowym dowodem sukcesu metody Blalocka, nie jest teraz jednym z pierwszych przykładów tego, że ta metoda musi ustąpić nowej, bardziej skutecznej metodzie operacyjnej?”.

T. M.:‌ „Nie można w tej chwili dać jednoznacznej odpowiedzi na pańskie pytanie. Istnieją trzy powody, które przemawiają przeciwko temu”.

Sprawozdawca:‍ „Czy mógłbym pana prosić o wymienienie ich?”.

T. M.:‌ „Po pierwsze: wykonywane obecnie operacje są w tak wczesnym okresie wdrażania, że jeszcze nie można wyrokować na ich podstawie. Jeśli jestem dobrze poinformowany co do przebiegu operacji Marvina Masona – mówię z całą świadomością: jeśli była ona, jak wszystkie nowe przedsięwzięcia, pełna ryzyka i połączona z ciężkimi powikłaniami, należy oczekiwać udoskonalenia tej metody. Niech mi pan pozwoli ściśle się wypowiedzieć: wprawdzie sztuczne płucoserce i chirurgia na otwartym sercu stały się rzeczywistością, jednak obie metody są jeszcze w powijakach. Stosowane najczęściej aparaty wykazują braki, które z czasem zostaną usunięte:

a)‌ aparaty mogą być stosowane tylko przez krótki czas, przez kilka godzin, ponieważ kontakt krwi z metalem czy szkłem prowadzi do uszkodzenia krwinek czerwonych;

b)‌ obecnie udaje się wprawdzie otwierać serce, ale nie jest ono w czasie operacji całkowicie pozbawione krwi. Jak wiadomo, mięsień serca zaopatrywany jest w krew i tlen przez własne tętnice, tak zwane wieńcowe. Tętnice te odgałęziają się od tętnicy głównej poza miejscem połączenia jej z mięśniem serca. Gdy zaciśnie się tętnicę główną przy włączeniu płucoserca, to tętnice wieńcowe pozostają nie naruszone przez zacisk. Sam mięsień sercowy musi być jednak zaopatrywany w krew. Krew ta po przepłynięciu przez mięsień serca spływa przez żyłę do przedsionka. To przeszkadzające krwawienie mogło być usunięte dopiero przez nowe prace doktora Lilleheia w Minneapolis. Wbudował on w sztuczne płucoserce drugą pompę, która kieruje krew bezpośrednio przez tętnice wieńcowe, a następnie ją ponownie wsysa.

c)‍ serce po włączeniu aparatu bije nadal wolno, co zmniejsza bezpieczeństwo wykonywanego zabiegu.

Tymczasem‍ znaleziono także środki i drogi do pewnego unieruchomienia serca. Opierały się one przede wszystkim na obserwacjach Anglika Ringera z roku 1883. Stwierdzono wtedy, że serce zwierzęcia przestawało bić, gdy wprowadzano weń chlorek potasu, a zaczynało bić ponownie, gdy tylko przepływająca krew wypłukała tę substancję. Inny Anglik, Melrose, przeprowadził jako pierwszy na stole operacyjnym zatrzymanie serca za pomocą chlorku potasu. Jednakże ta chemiczna metoda nie należy do bezpiecznych i jestem osobiście przekonany, że znajdzie się inna, która okaże się przydatna Waltonowi Lilleheiowi. Z pewnością wiadomo panu, że Lillehei i jego zespół przed niespełna ośmiu laty usiłowali za pomocą hipotermii wykonywać u swoich pacjentów operacje na otwartym sercu. Wykorzystywali przy tym okoliczność, że oziębione ciało i oziębiony mózg wymagają mniej tlenu i dlatego czynność serca można przerwać na kilka minut. Gdy ciało oziębia się poniżej 28 stopni, prawidłowa czynność serca przechodzi w migotanie komór, a przy dalszym oziębieniu serce się zatrzymuje. Lillehei oziębił teraz po prostu krew, którą tłoczył za pomocą sztucznego płucoserca przez naczynia wieńcowe. Wywoływało to zatrzymanie czynności serca. Po operacji pompa kierowała do mięśnia serca ciepłą krew i bicie rozpoczynało się od nowa. Gdyby nie udało się przywrócić bicia serca lub wystąpiło migotanie komór, to dla wywołania miarowej czynności serca wystarcza zastosowanie impulsów elektrycznych. Do tego celu stosuje się elektryczny defibrylator przykładany do serca. Proszę mi pozwolić ująć to jednym zdaniem: Mamy sposoby pokonywania występujących trudności, ale trudno nazwać je ostatecznymi i nie są ogólnie przyjęte”.

Sprawozdawca:‌ „A jaka jest druga przyczyna pańskiej powściągliwości?”.

T. M.:‌ „Wynika ona z pierwszej. Wszelkie operacje na otwartym sercu, które stały się możliwe dzięki użyciu sztucznego płucoserca, znajdują się jeszcze w okresie początkowym. Dotyczy to również uzupełniania ubytków w ścianie przegrody międzykomorowej i poszerzania wejścia do tętnicy płucnej, a więc głównych zabiegów w przypadku «błękitnych dzieci». Rozwój tych metod jest nadal w toku, ponieważ stosowanie materiału z plastyku jest ciągle jeszcze nowością. Istnieją ponadto inne źródła niebezpieczeństwa. Należą do nich znajdujące się w obrębie ściany przegrody sploty nerwowe, regulujące prawidłowy przebieg kolejności skurczów serca. Jedno ukłucie igłą wystarcza do uszkodzenia tych splotów. Tak więc nie możemy powiedzieć jeszcze nic o odległych wynikach tych nowych operacji. A to oznacza, że nie można jeszcze wypowiadać także sądu o tym, czy wyniki upoważniają do zaprzestania wykonywania u «błękitnych dzieci» operacji Blalocka i przejścia do otwartej «naprawy»”.

Sprawozdawca:‌ „Pan wspomniał jeszcze o trzeciej przyczynie”.

T. M.:‌ „Tak. W naszej rozmowie przed ośmiu laty wspomniałem o możliwości utrzymania przy życiu «błękitnych dzieci» po operacji Blalocka tak długo, aż wynalezione zostanie sztuczne płucoserce, stwarzające szanse wykonania drugiej operacji, usuwającej właściwą wadę serca. Taka szansa już istnieje i została wykorzystana w operacji Marvina Masona. Ale obowiązująca opinia będzie zależała od tego, na ile poprawi się stan zdrowia Marvina i wszystkich innych, którzy jak on byli operowani przed czternastu czy piętnastu laty i teraz czeka ich druga operacja. Na razie operacja Marvina wypadła dobrze. W gruncie rzeczy nie wiemy jeszcze, jakie zmiany wywołuje operacja Blalocka w organizmie w ciągu dziesięciu czy piętnastu lat i w jakim czasie zmiany te postąpią tak daleko, że wykonanie drugiej operacji stanie się już niemożliwe. Nie mamy pojęcia, jak ustalić najkorzystniejszy moment drugiej operacji. Nie wiemy, czy u człowieka dwudziestopięcio- lub dwudziestosześcioletniego nie jest zbyt późno na operację i czy jego serce to przetrzyma. Nie wiemy również, czy u sześcio- lub dziesięcioletniego dziecka można w ogóle ważyć się na operację na otwartym sercu, ponieważ w ciele jego zachodzi jeszcze tyle zmian, że nikt nie może przewidzieć, jak się przy tym zachowają na przykład materiały plastykowe, które przecież nie rosną razem z ciałem.

Wartość‌ lub bezwartościowość każdego nowego kroku w medycynie potwierdza los chorego, na którym był on wypróbowywany. Brzmi to może nieludzko, jest to jednak niestety prawda. Mając za sobą pierwszych piętnaście lat, przynajmniej częściowo znamy los «błękitnych dzieci» operowanych metodą Blalocka. Musimy poznać jeszcze los tych, którzy teraz przeżywają operację na otwartym sercu”.

BARBARA

Barbara‌ Rosenthal ukończyła czternaście lat, a od operacji w Baltimore upłynęło ponad dwa lata, gdy wraz z rodzicami opuściła Buffalo. Oni też poddali się owemu pędowi na zachód, który od roku 1946 zaprowadził miliony Amerykanów do Kalifornii. W czasie transportu do wschodniej Azji setki tysięcy żołnierzy amerykańskich zobaczyło po raz pierwszy „kraj zawsze błękitnego nieba”. Po zwolnieniu z wojska nie powrócili już na wschód, lecz stali się Kalifornijczykami i ich przykład pociągnął innych do San Francisco, San Diego lub Los Angeles, przeludnionego miasta giganta.

Rodzina‍ Rosenthalów przeniosła się dalej, na zachód od Los Angeles, do Beverly Hills, która to nazwa częściowo słusznie, a częściowo błędnie oznacza: gwiazdy ekranu, bogactwo, wille i baseny kąpielowe. Leonhard Rosenthal nadal zajmował się handlem. Ale dla niego i Shirley nie dobrobyt stanowił istotę życia, lecz Barbara.

Nie‍ różniła się już od ludzi z jej otoczenia i innych dziewcząt w Beverly Hills, które z nią chodziły do szkoły średniej, leżącej pośród łąk graniczących z terenem należącym do 20th Century Fox Studio. Barbara była rosłą dziewczyną i wykonywała wszelkie czynności tak jak jej rówieśnice. Mimo to tkwiło w niej niezatarte wspomnienie o latach, kiedy była „błękitnym dzieckiem”, i napełniało ją niekiedy lękiem i napięciem. To ostatnie stawało się widoczne, gdy była zmęczona i lekka sinica pojawiała się na jej palcach i wargach. Nie wiedziała nic o podstawach medycznych operacji Blalocka, o jej granicach i tymczasowości. Jednak każde wspomnienie minionego okresu wytwarzało zahamowania i budziło podświadomy lęk. Nie jeździła jak inne dzieci z Beverly Hills do szkoły samochodem, ale szła milę piechotą, chociaż po tylu latach unikania chodzenia sprawiało jej to ból. Marsz był dla niej samopotwierdzeniem. Gdy 11 listopada roku 1947 przybyła na badania kontrolne do Baltimore, zanotowano w klinicznej historii choroby: „Matka (…) zastanawia się nad duchowym wsparciem dla córki”.

Jednakże‌ Barbara oddalała się z każdym rokiem coraz bardziej od tego najprzykrzejszego dla niej okresu życia. Wspomnienia nie zniknęły, ale zbladły. W roku 1951, mając lat osiemnaście, ukończyła szkołę średnią. W ostatnich latach zaczęła się interesować szczególnie prasą i zdecydowała się na studia dziennikarskie. Udała się więc do Berkeley na Uniwersytet Kalifornijski.

Nikt‌ z jej kolegów nie wiedział, że była kiedyś „błękitnym dzieckiem”. Wspomnienia prawie całkowicie zbladły. Jednak tkwiło w niej nadal podświadome uczucie, że nie jest człowiekiem w pełni sił. Przejawiało się ono na przykład w tym, że wybrała dom akademicki położony na pagórku, a w domu pokój na ostatnim piętrze, do którego można było dostać się tylko po schodach.

W Berkeley‌ spotkała Richarda Israela, pracownika redakcji gazety uniwersyteckiej „Daily California”. Miał dwadzieścia pięć lat, a Barbara dwadzieścia jeden. Nigdy nie przyszło mu na myśl, że mogła być kiedyś chora, a i Barbara specjalnie starała się wykonywać ciężkie prace w zecerni. Dopiero gdy w roku 1957 Richard zaproponował jej małżeństwo, zawahała się. Wyglądało to tak, jakby chciała zastanowić się nad jakimś problemem. Potem powiedziała Richardowi, że musi mu coś wyznać, co go być może skłoni do rezygnacji z małżeństwa. Tak więc poznał jej historię. Pokazała mu niebieski odcień skóry swych rąk, gdy szli pod górę. Jej postawa wywarła na nim głębokie wrażenie. W końcu roku 1957 wzięli ślub w Beverly Hills. Richard znalazł pracę w „San Francisco Chronicle”, a Barbara w „San Francisco Examiner”. Przenieśli się do San Francisco i spędzili tam rok pełen radości, tak w życiu osobistym, jak i w pracy, bez potrzeby mówienia kiedykolwiek o sinawych paznokciach lub wargach.

Wtedy‌ – w roku 1958 – do San Francisco przybyła na zjazd lekarski Helen Taussig. Barbara odwiedziła ją i opowiedziała o Richardzie, swoim nowym życiu i o tym, że ma nadzieję, iż będzie miała dzieci. Helen Taussig ostrzegła ją, że nie powinna mieć dzieci, jeżeli nie chce narazić na niebezpieczeństwo życia własnego i dziecka.

Barbara‌ nie zataiła przed Richardem nic z tego, co jej powiedziała Helen Taussig. Ale ukryła, jak bardzo to spotkanie obudziło w niej na nowo świadomość, że jest jak dawniej nie w pełni sprawnym człowiekiem. Rok później Richard otrzymał pracę w studiu telewizyjnym CBS w Los Angeles. Przenieśli się więc do Hollywood i wynajęli piękny apartament na El Cerrito Place. Barbara znalazła pracę w biurze informacyjnym Cedars of Lebanon Hospital, mieszczącym się również w Hollywood.

Żyli,‍ wydawałoby się, beztrosko, zadowoleni z pracy, w gronie przyjaciół. Przyszedł jednak styczeń roku 1960, a wraz z nim pozornie małe zdarzenie, którego pełną wymowę Richard poznał znacznie później.

Owego‍ styczniowego dnia Barbara poszła na jeden z wykładów wygłaszanych regularnie przez znanych specjalistów, lekarzy szpitala Cedars of Lebanon. Wykładowcą, o którego prelekcji miała podać informację w prowadzonym przez siebie dziale, był zamiejscowy specjalista chorób serca. Mówił o operacji Blalocka i doświadczeniach, jakie w związku z tym zebrano w ciągu piętnastu lat. Po raz pierwszy dowiedziała się, że w jej piersiach tkwi „prowizorium”, że żyje tylko „czasowo” i że przy swoich dwudziestu sześciu latach osiągnęła wiek, kiedy to właściwie powinna pożegnać się z życiem. Usłyszała też po raz pierwszy, jakie przemiany dokonały się w chirurgii serca, i że obecnie nadszedł już czas, aby zastąpić prowizoryczne rozwiązanie Blalocka trwałym chirurgicznym usunięciem wady serca.

W domu‍ opowiedziała Richardowi coś niecoś o wykładzie i najnowszych osiągnięciach chirurgii. Nie zdradziła mu jednak tego, że w jednej chwili obudzono całą jej przeszłość i lęka się, iż usłyszała wyrok śmierci. Prowadziła dotychczasowy tryb życia, tak znakomicie się maskując, że Richard nie dostrzegł, że tak naprawdę jest w rozpaczy. Odwiedziła wielu lekarzy. Lęk jej powiększył się, gdy kilka miesięcy później po raz pierwszy zaczęła cierpieć na silną duszność i zawroty głowy. Zwróciła się do kardiologa, który skierował ją ostatecznie do doktora Eugene’a Saxona, chirurga klatki piersiowej operującego w Cedars od Lebanon. W październiku roku 1960 przeprowadzono gruntowne badania. Saxon napisał w historii choroby Barbary: „Chodzi o dwudziestosiedmioletnią kobietę z sinicą, u której w ostatnich sześciu miesiącach codziennie występują napady zawrotów głowy, a przy wysiłku – duszność. Zdjęcie radiologiczne ujawnia zastój żylny w płucach. Wszystkie objawy wskazują na zwyrodnienie i niewydolność lewej komory serca. W przypadku tej pacjentki ostatnią szansę stanowi totalna korektura”.

Nękana‌ niepokojem i niepewnością Barbara myślała o poddaniu się operacji w Baltimore. Ale tam dowiedziała się, tak samo jak Marvin Mason, że Blalock nie zajmuje się operacjami na otwartym sercu, i wobec tego zdecydowała się, po tygodniach lęku i rozpaczy, oddać się w ręce doktora Saxona w Cedars of Lebanon. Przed mężem zataiła jednakże swoje napady zawrotów głowy. Zataiła również przed nim, że w Baltimore powiedziano jej, ile ma jeszcze życia przed sobą. Oświadczyła mu jedynie, że przekonała się o postępach chirurgii i chce się poddać operacji, aby stać się całkowicie zdrową kobietą i móc rodzić dzieci. Termin przyjęcia do Cedars of Lebanon wyznaczono na 15 stycznia roku 1961.

Richard‌ Israel do Jerry’ego Le Blanca, 1970:

„Od‌ czasu do czasu, szczególnie w ostatnich latach, po wysiłku u Barbary występowała duszność (…). Jej główną troską było, aby nikt nie spostrzegł, że czasami sinicze zabarwienie pojawia się na jej palcach. Niekiedy można było dojrzeć i na jej twarzy ślad sinicy (…). Jednakże poza tym nie występowały nigdy inne objawy choroby. Na operację zdecydowała się nie wskutek nawrotu choroby; była zdrowa aż do ostatniego dnia (…). Myślę, że główną przyczynę stanowiło przeświadczenie, iż po operacji będzie mogła rodzić dzieci. Jestem przekonany, że to było podstawą (…). Zawiozłem ją do szpitala (…). Weszła do środka tak zdrowa jak Pan i ja, nawet sama niosła małą walizkę (…). Rano, na krótko przed operacją, byłem w jej pokoju i oboje oczekiwaliśmy, że wszystko pójdzie dobrze”.

Operacja‌ zaczęła się 18 stycznia roku 1961 o godzinie 8.20. Przy stole operacyjnym stanęli dr Eugene Saxon, dr Joseph H. Miller, dr Francis Byron, dr Joshua Fields i dr Milton Marmer. Dr Miller obsługiwał sztuczne płucoserce. Dr Marmer nadzorował stan uśpienia.

O godzinie‌ 9.35 wszystko było przygotowane i rozpoczął się właściwy zabieg. Saxon przeciął mostek i otworzył jamę klatki piersiowej. Pień ramienno-głowowy, który Blalock przed szesnastu laty zespolił z tętnicą płucną, był dobrze widoczny i wypełniony krwią. Gdy jednak Saxon odsłonił tętnicę płucną, stało się jasne, dlaczego w ostatnich latach stan Barbary Israel tak wyraźnie się pogorszył: przekrój tętnicy powiększył się cztero- lub pięciokrotnie w stosunku do normy. Przeciążenie nienaturalnym zwiększeniem dopływu krwi uwypukliło nawet część ściany tętnicy i wytworzyło tętniak. Saxon usunął zespolenie dokonane przez Blalocka, a Miller i asystenci włączyli płucoserce. Wprowadzenie cewników dla krwi żylnej do żył głównych, górnej i dolnej, i cewnika dla krwi tętniczej do prawej tętnicy udowej nie stwarzało żadnych trudności.

Była‍ godzina 13.36, gdy uruchomiono sztuczne płucoserce i dr Saxon rozpoczął rozstrzygający akt operacji. Otworzył tętnicę płucną, aby ją zmniejszyć. Wykrył przy tym skrzep wielkości dwa na trzy centymetry, który prawdopodobnie już długi czas znajdował się poza zastawką tętnicy płucnej. Sama zastawka tętnicy płucnej miała tylko niewielki przepust do prawej komory. Saxon otworzył zastawkę, ale gdy badającym palcem chciał dostać się do komory, spostrzegł, że całe połączenie między tętnicą płucną a sercem jest prawie całkowicie zablokowane przez wyrośla tkankowe. Aby znormalizować wypływy krwi z prawej strony do płuc, zmuszony był do otwarcia komory serca.

Doktorzy‍ Marmer i Miller nie mieli nic niezwykłego do zameldowania. Ciśnienie krwi było prawidłowe. Po wykonaniu zwężenia tętnicy płucnej dr Saxon naciął prawą komorę serca. Po dwudziestosiedmioletnim przeciążeniu wskutek przeciskania się krwi przez wąziutki otwór do tętnicy płucnej komora serca była znacznie rozszerzona. Po raz pierwszy doktora Saxona ogarnęły wątpliwości, czy to jednak nie za późno, czy mięsień serca ma dosyć siły do prawidłowego utrzymania krążenia płucnego.

Ubytek‍ w przegrodzie międzykomorowej był bardzo duży, trzy na cztery centymetry. Doktorowi Saxonowi udało się go jednak szybko zamknąć czternastoma szwami bez zranienia splotów nerwowych układu bodźcoprzewodzącego. Zaraz potem zajął się prawie całkowicie zablokowanym wejściem do tętnicy płucnej, otworzył je szeroko i uzupełnił brakującą tkankę kawałkiem teflonu. Dochodziła 15.10, gdy ponownie zamknął prawą komorę. Rytm serca był prawidłowy. To pozwalało przypuszczać, że wszystko zakończy się dobrze. Wtedy dał znak doktorowi Millerowi, aby odłączył sztuczne płucoserce i w ten sposób przywrócił normalne krążenie.

O godzinie‌ 15.14 zatrzymano aparat. Serce Barbary zaczęło natychmiast silnie bić. Pracowało kilka minut; nadzieja Saxona, że wszelkie niebezpieczeństwo zostało opanowane, wzrosła. Nagle jednak spadło ciśnienie tętnicze krwi, a siła mięśnia serca zmalała w sposób dramatyczny. O 15.18 Miller musiał znów włączyć aparat, ponieważ serce stanęło, i krążenie zostało przywrócone. O 15.23 znów odstawiono pompę, ale serce Barbary pracowało teraz także tylko kilka minut. O 15.26 dr Saxon i dr Miller musieli po raz trzeci szukać pomocy w sztucznej pompie. I od tej chwili rozpoczęła się zacięta walka, której celem było utrzymanie czynności serca. Od godziny 15.45 do 17.40 dr Miller włączał i wyłączał aparat jeszcze pięć razy. Równocześnie Saxon podawał coraz większe ilości środków nasercowych i krążeniowych. Jednakże ani naparstnica, ani adrenalina, ani wapń nie dały pożądanego rezultatu. Komora prawa wypełniała się krwią, nie miała jednak siły opróżnić się do tętnicy, lecz tylko pęczniała. Gdy sytuacja stała się rozpaczliwa, dr Saxon myślał o ponownym otwarciu serca i przywróceniu otworu w przegrodzie międzykomorowej, aby krew – jak przed operacją – mogła z prawej komory przelewać się do lewej.

Musiał‌ jednak poniechać i tego. Było za późno. Za długo i za często sztuczne płucoserce przejmowało czynność krążenia. Już tylko z trudem udawało się stwierdzać odruchy u Barbary Israel. Po ostatnim włączeniu pompy około 17.40 serce biło jeszcze kilka minut. Krótko po godzinie 18.00 zatrzymało się ostatecznie. Kilka dni później doktor Saxon napisał do dr Helen Taussig, donosząc koleżance o śmierci drugiej z pacjentek, od których rozpoczęła się historia operacji „blue babies”.

MARVIN

Wiosną‌ 1961 roku Marvin miał dwa przeżycia, które umocniły w nim wiarę, że jego właściwe życie zaczęło się dopiero po drugiej operacji. W środowisku aktorskim Hollywoodu poznał Lindę Weiner, śliczną kruczowłosą dziewczynę. Nazywano ją Kippy, ponieważ urodziła się w dniu Jom Kippur, największego święta żydowskiego. Marvin zakochał się w niej do szaleństwa. Prawie w tym samym czasie dostał małą rolę w teatrze Rancho Park w Los Angeles. Dla niego rola ta oznaczała pierwsze spełnienie marzeń.

Przy‍ próbach przedstawienia Inherit‌ the Wind, w którym miał wystąpić po raz pierwszy, przewrócił się na scenie i skaleczył sobie poważnie kolano. Jednak lęk przed utratą szansy był tak wielki, że po zastrzyku morfiny przyjechał w fotelu na kółkach na scenę. Przez trzy wieczory występował, aż Kippy namówiła go do pójścia do szpitala i rezygnacji z kariery artystycznej.

Przebył‌ operację kolana, trzecią operację w życiu, i powrócił do pracy w Film Fair Company. Kippy i Marvin pobrali się w listopadzie. Wcześniej powiedział jej o operacjach i spytał, czy będzie mogła znosić przez całe życie widok wielkich blizn na jego piersi.

Wkrótce‌ okazało się, że Marvin nie zapomniał o dawnych marzeniach. Nachodziły go w studio, ilekroć widział jakiegoś aktora. W lecie 1963 roku rozpoczął na nowo potajemnie szukać możliwości zagrania jakiejś roli. Po niezliczonej liczbie próśb i nie dotrzymanych przyrzeczeń otrzymał wreszcie rolę małego oszusta w sztuce Detective‍ Story. Scenę, na której miał teraz wystąpić, urządzono w dawnym garażu czy też warsztacie na Handry Avenue w okolicy międzynarodowego portu lotniczego Los Angeles. Teatr nazywał się Westchester Playhouse, a jego reżyser i aktorzy wywodzili się z tych, którzy nie mogli zrobić kariery. Zarabiali na chleb jak się dało, ale mimo wszystko chcieli grać, lub należeli do tych, jak Marvin, którzy liczyli na to, że zostaną odkryci. Grano tylko pod koniec tygodnia, gaży nie wypłacano: uczucie, że mogą grać i mieć jakieś szanse na przyszłość, było dla wszystkich biorących udział wystarczającą zapłatą. Dopiero gdy Marvin był pewny swojej roli, wyznał Kippy, że nie dotrzymał przyrzeczenia i nigdy nie dotrzyma. Ale żona dała mu wolną rękę, a on chodził rozpromieniony jeszcze długo po tym, gdy mu ktoś powiedział, że ma talent.

Nikt‍ w zespole nie dowiedział się, że był kiedyś „błękitnym dzieckiem”. Nikt też nie mógł tego nawet przypuszczać, gdyż zawsze starał się być pilniejszy od innych, rozsądniejszy lub głośniejszy. We wrześniu otrzymał drugą rolę. Nie była wcale ważniejsza od pierwszej, on jednakże myślał, że zbliża go ku spełnieniu marzeń. Grał teraz młodego kadeta w sztuce The‌ Dark at the Top of the Stairs, wprowadzonej po raz pierwszy na scenę w Nowym Jorku w roku 1957. Sztuka rozgrywała się w latach dwudziestych w domu amerykańskiej rodziny, a jej bohaterami byli Robin Flood, jego żona Cora i ich dzieci, wszyscy zaabsorbowani własnymi troskami: mąż swoją przyszłością, żona miłostkami męża, dzieci szkołą. Któregoś wieczoru zjawia się kadet imieniem Sammy, aby zabrać na potańcówkę córkę, Reenie. Na tle tej rodziny skłonnej do użalania się nad sobą on jeden tryska radością. Opuszcza scenę z Reenie pod rękę, aby już nigdy nie powrócić. W trzecim akcie widz dowiaduje się, że Sammy jeszcze tego samego wieczoru popełnił samobójstwo, sens bowiem tej sztuki był następujący: „Gdybyście nie zajmowali się tylko ubolewaniem nad samymi sobą, ale pod uśmiechem innych potrafili rozpoznać ich tragedię, wasze życie nie byłoby takie puste”.

Marvin‌ stał na scenie tylko dziesięć minut w drugim akcie – w niebieskim mundurze, z czapką kadecką pod pachą. Uosabiał jednak sympatyczną postać. W chwili, gdy opuszczał scenę z Reenie, Cora Flood mówiła do męża: „To jest najmilszy młody człowiek, jakiego kiedykolwiek widziałam”. Już w Nowym Jorku gorąco oklaskiwano owo zejście ze sceny.

Marvin‌ co wieczór brał udział w próbach ze swoją partnerką Elyse Silvers, prześliczną szesnastoletnią córką reżysera Jarry’ego Silversa. Oboje stanowili miłą parę. Teraz jak i przedtem nikt nie wiedział o chorobie, jaką przebył. W dniu premiery, gdy Marvin usłyszał po raz pierwszy oklaski po zejściu ze sceny, był tak podniecony i dumny, że w garderobie ściągnął koszulę. Za późno spostrzegł, iż kilka dziewcząt krzyknęło z przerażenia. Zobaczyły blizny na jego piersi. Powiedział od niechcenia, że kiedyś był operowany, ale było to bardzo dawno. Osiem dni potem, w piątek 28 października, stał po raz drugi na scenie i kilka minut po dziesiątej zszedł z Elyse Silvers za kulisy. Oklaski huczały, zagłuszając odgłos wypadku, jaki zdarzył się za sceną. Silvers stał przy wejściu do teatru, aby zaczerpnąć trochę świeżego powietrza, gdy dwaj jego ludzie, obiegłszy dookoła dom, krzyknęli do niego, że Marvin upadł. Reżyser pobiegł za nimi i znalazł go leżącego na ziemi z sinoczerwoną twarzą. Zastosował natychmiast sztuczne oddychanie i polecił zapytać, czy wśród widzów nie ma lekarza, a że nie było żadnego, szybko posłał po lekarza w sąsiedztwie, a sam w tym czasie wykonywał sztuczne oddychanie usta-usta, chociaż prawie czarna twarz Marvina przerażała go. Kilka minut potem przybył lekarz i wezwał karetkę pogotowia. Karetka przewiozła Marvina do szpitala Daniel Freeman Hospital, oddalonego tylko o kilka przecznic. Tam lekarz dyżurny stwierdził zgon o godzinie 22.17.

Po‌ trzech przedstawieniach, w których inni aktorzy powiadamiali widzów o śmierci scenicznej Marvina, podczas gdy on sam wracał z Kippy do domu, dosięgła go teraz rzeczywista śmierć. Dla Kippy, Lewisa i Ruth Masonów jedyną pociechą pozostało to, że być może w chwili śmierci słyszał jeszcze słowa Cory Flood: „To jest najmilszy młody człowiek, jakiego kiedykolwiek widziałam”.

Nocą‌ przewieziono go, jak wszystkie ofiary nie wyjaśnionej śmierci, do prosektorium w Los Angeles. Tam dr Muggrave otworzył klatkę piersiową Marvina i odczytał historię jego choroby. Zapoznał się z historią operacji ze stycznia roku 1959, która pozostawiła Marvinowi głęboką wiarę, że wszystkie wady jego serca zostały usunięte. Dr Muggrave zobaczył, że doktorowi Kayowi nie udało się zamknąć ubytku w przegrodzie międzykomorowej lub że kawałek teflonu przesunął się później bądź oddzielił. Pisał, co następuje: „Pozostał otwór o przekroju około jednego centymetra”. I zakończył z rutyną właściwą swemu zawodowi: „Przyczyna śmierci: ostra niewydolność serca jako następstwo wrodzonej choroby serca. Ubytek w przegrodzie międzykomorowej”.

Z listu‍ doktora Alfonsa Scheffolda z Westwood (Los Angeles) z 15 lutego 1971:

„Jestem‍ tylko amatorem w dziedzinie historii medycyny nowoczesnej. Ale w ubiegłym miesiącu odwiedziłem groby Barbary Israel, z domu Rosenthal, oraz Marvina Masona. Nie było łatwo je odnaleźć. Jednakże, gdy w jednym i tym samym dniu stałem nad nimi, zastanawiałem się nad dziwnym zrządzeniem losu.

Dzisiaj,‌ dokładnie dziesięć lat po ich śmierci, «papieże» medycyny nadal nie są zgodni co do tego, jaką rolę odegrała pierwsza operacja Blalocka, dokonana na jednym z «błękitnych dzieci», i czy winna ona ustąpić miejsca «operacji na otwartym sercu», czy też nie. Blalock umarł 15 grudnia 1964 roku na raka, jaki rozwinął się w kikucie moczowodu prawej nerki, którą mu usunięto przed trzydziestu siedmiu laty. On sam nie należał już do walczących. Helen Taussig, która mimo siedemdziesiątki nie chce przejść w stan spoczynku, zabiega, aby na przykładzie siedmiuset pięćdziesięciu pierwszych operacji Blalocka wykazać, że najpomyślniejszych rezultatów można oczekiwać, jeśli operację Blalocka przeprowadzoną na młodszych dzieciach, a przywracającą je pełnowartościowemu życiu, skoryguje się w wieku dziesięciu, piętnastu lat operacją na otwartym sercu. Przeciwne stanowisko zajmują ci, którzy także u młodszych dzieci przeprowadzają natychmiast operację na otwartym sercu i uważają za słuszne, aby w nagłym przypadku leczyć w ten sam sposób nawet niemowlęta. Rozstrzygające jest koniec końców to, że obecnie istnieje wiele możliwości uratowania tych, którzy przed dwudziestu pięciu laty musieliby umrzeć z powodu braku pomocy.

Gdy‌ stałem nad grobami w Los Angeles, uświadomiłem sobie, że Barbara Israel i Marvin Mason należeli do pierwszych, którzy na swój sposób wnieśli poważny wkład w rozwój chirurgii «blue babies», dając początek nowej, rozstrzygającej epoce w historii medycyny. Jest to rzadkość. Przypuszczalnie zdarzyło się to tylko raz i może nigdy się już więcej nie powtórzy”.

2.
MARY RICHARDSON

„Nowy‍ Jork, 11 stycznia 1960

Kochany‌ Haroldzie!

Chętnie‍ spełnię Twoje życzenie i napiszę dla Twojej gazety poglądowy artykuł pod tytułem Chirurgia‌ serca – list‍ z Ameryki. Ale proszę Cię o trochę cierpliwości.

Mam‍ ku temu powody. Od czasu udoskonalenia sztucznego płucoserca w kardiochirurgii pojawiły się liczne nowości. Wiele z nich okazało się chwilowymi przygodami, inne świadczyły o postępie. Dzisiaj można już powiedzieć, że osiągnięto prawdziwy postęp w takich sprawach, jak: 1. zamknięcie ubytków w przegrodzie międzykomorowej serca; 2. przywrócenie drożności zastawek serca, zwężonych lub zbliznowaciałych wskutek wad wrodzonych bądź przebytych chorób reumatycznych, czyli w tak zwanym zwężeniu (stenozie) zastawek serca. Wykonywane uprzednio «na ślepo» naprawy tych zwężeń prowadziły w wielu przypadkach do poprawy czynności zastawek. Dopiero teraz, gdy operacja na otwartym sercu pozwala chirurgowi zobaczyć także zastawki, uświadamiamy sobie, że obok tych sławionych osiągnięć występowały liczne niepowodzenia lub nawet przypadki śmierci, które były nie do uniknięcia przy manipulacjach w zamkniętym sercu. Ruchome jak wieczka «zastawki żaglowe» często są ze sobą nie tylko zrośnięte, ale zwapniałe i kruche. Wskutek tego przy wprowadzeniu «na ślepo» palca lub instrumentu dochodzi do fatalnych zniszczeń, zwężenie zastawek przemienia się w ich niedomykalność.

Jak‌ wiadomo, w tym wypadku powstaje przeciwieństwo zwężenia, a mianowicie zniszczenie tkanek na ruchomych żagielkach zastawek lub rozszerzenie pierścienia tkankowego, w którym te zastawki są umocowane. Żagle, rozwijające się przy każdym skurczu serca, a potem zwijające, nie zamykają się ściśle. Część krwi, którą lewa komora serca tłoczy przez zastawki tętnicy głównej do układu tętniczego, spływa z powrotem przez nieszczelne zastawki do komory. Takie stałe nadmierne obciążenie prowadzi z biegiem czasu do śmiertelnego zwyrodnienia całego serca. Przed wprowadzeniem sztucznego płucoserca tacy chirurdzy, jak Kanadyjczyk Murray w Toronto i Amerykanie Bailey w Filadelfii oraz Harken w Bostonie podejmowali próbę zamknięcia nieszczelności w zastawkach «na ślepo» od zewnątrz. Ich doświadczenia na zwierzętach i chorych były w pewnej mierze zuchwałe, a wyniki wątpliwe.

Podczas‌ gdy chirurgia na otwartym sercu uprościła naprawę zwężenia w sposób istotny, to nie można tego powiedzieć o niedomykalności zastawek. Swobodny wgląd w serce wykazał raczej, że niedomykalności w przeważającej liczbie przypadków nie można usunąć i że istnieje tylko jedna możliwość: zastąpienie uszkodzonych zastawek całkowicie nowymi.

W chwili‌ obecnej brzmi to jeszcze osobliwie. Wiem jednak, że podjęto próby odtwarzania zastawek serca z metalu i wszywania ich w miejsce chorych. Wiem także, że najbliżej tego celu jest dr Harken w Bostonie. Oto przyczyna, dla której chciałbym jeszcze poczekać z moim doniesieniem. Gdy prace będą już zaawansowane, powiadomię o czymś nowym, być może nawet sensacyjnym.

Twój‌ Oswald”

Peter‍ Bent Brigham Hospital, Boston, biuletyn z 13 maja 1960:

„Na‌ posiedzeniu American Association for Thoracic Surgery w Miami Beach jeden z chirurgów z Bostonu przedstawiał (…) po raz pierwszy zastosowaną z pomyślnym wynikiem zastawkę kulkową, która miała zastąpić nieuleczalnie zmienioną zastawkę tętnicy głównej ludzkiego serca. Dr Dwight E. Harken, kierownik oddziału chirurgii klatki piersiowej Peter Bent Brigham Hospital, doniósł, że prace nad wytworzeniem tej zastawki trwały kilka lat. Składa się na nią konstrukcja ze stali nierdzewnej, w której porusza się tam i z powrotem kulka z silikono-gumy. Pierwszą pacjentką, noszącą w swoich piersiach zastawkę stalową, jest młoda kobieta z Florydy, której choroba serca była tak ciężka, że nie istniała dla niej żadna inna możliwość ratunku”.

Wtedy,‍ w listopadzie 1958 roku, port lotniczy Jacksonville na Florydzie leżał jeszcze w północnej części miasta i Bill Richardson opuścił około 22.40 swój domek położony w południowo-wschodniej dzielnicy, aby zdążyć na samolot do Bostonu, odlatujący o północy. Bill, trzydziestoośmioletni mężczyzna średniego wzrostu, silnie zbudowany, ciemnowłosy, o dobrotliwym wyrazie okrągłej twarzy, zatrudniony był jako kierowca samochodu ciężarowego w Texaco Oil Company. Z wyjątkiem jednej podróży do Nowego Orleanu nie opuszczał nigdy Florydy. Również tego wieczoru nie zamierzał sam polecieć na północ. Odwoził jedynie żonę Mary i jej matkę na lotnisko; nocny lot wybrał dlatego, że na starszych typach DC7, które kursowały o tej porze, bilety lotnicze były tańsze.

Na‍ ogół jazda z Glyn Lea, przedmieścia, gdzie stał domek Billa, do Immerson-Airport była pełna wrażeń także w nocy. Autostrada nr 17, przecinająca Jacksonville, częściowo przebiegała tak wysoko, że na światła miasta i strzelające ku jasnemu niebu ciemne korony palm można było patrzeć z góry. Bill jednakże nie był nastawiony na chłonięcie tropikalnej romantyki Florydy. Przeciwnie, jeśli tylko pozwalał mu na to ruch na ulicy, obserwował Mary, a czynił to z zatroskaną twarzą.

Mary‌ była o siedem lat młodsza od niego i gdy patrzył z boku na jej profil i gęste rudobrunatne włosy, nieodmiennie myślał, że przy swoich trzydziestu latach wygląda tak samo ładnie jak w lecie roku 1945, gdy jeszcze jako kierowca autobusu miejskiego zobaczył ją po raz pierwszy wsiadającą do jego wozu. Teraz była bardzo blada. Oddychała szybko. Jej smukłe nogi były obrzęknięte, a lewa ręka, spoczywająca na grubym płaszczu kupionym do noszenia w zimnym Bostonie, sprawiała wrażenie czegoś bardzo delikatnego i kruchego. Ale to wzmogło tylko w Billu pragnienie, jakiego doświadczał od pierwszego dnia ich spotkania: stać się opiekunem Mary. Mary Allen miała wtedy osiemnaście lat i pracowała od 8.00 do 17.30 jako sprzedawczyni w domu towarowym Furchgatts. Jej ojciec, M.A. Allen, należał do miejskiej straży ogniowej i posiadał czerwony bungalow na San Juan Avenue, oddalony tylko o kilka domów od przystanku autobusowego. Mimo że Mary miała bardzo blisko do autobusu, była zawsze zadyszana i niemal padała na ławkę znajdującą się za fotelem Billa. Przypominała mu tak bardzo Betty Grabie i inne gwiazdy ekranu, które podziwiał w kinach Jacksonville, że nie mógł długo opierać się chęci nawiązania z nią rozmowy.

Matka‌ Mary, silna kobieta z takimi samymi rudobrunatnymi włosami, wpoiła swojej jedynaczce ostrożność w stosunku do umundurowanych mężczyzn, ponieważ od wojny nieco senne dotychczas Jacksonville całkowicie się zmieniło: lotnicy z bazy lotniczej nad rzeką St Johns i marynarze lotniskowców w Mayport zalali miasto. Jednakże Bill nie był ani marynarzem, ani lotnikiem. Był powściągliwy i oszczędny, dzięki czemu doszedł w tym czasie do własnego kabrioletu marki Chevrolet. Po kilku tygodniach od chwili, gdy zamienili pierwsze słowa, oczekiwał w samochodzie przed Furchgatts na koniec pracy Mary. Potem jechali Main Street, a połyskujące miedzią włosy Mary powiewały na wietrze. Wprawdzie Bill spostrzegł, że dom towarowy opuszczała bardzo zmęczona, ale wymagano tam od sprzedawczyń, aby nosiły ciemne ubrania nawet wtedy, gdy słońce Florydy zamieniało dom w cieplarnię. Bill tym właśnie tłumaczył zmęczenie Mary i cieszył się zawsze, gdy odżywała, usiadłszy obok niego w samochodzie. Dopiero gdy po dwóch miesiącach złożył wizytę jej rodzicom i poprosił ją o rękę, dowiedział się, że Mary ma „szmery serca”. Już w szkole podstawowej w Fishweir nie mogła brać udziału w lekcjach gimnastyki jak inne dzieci. Żaden jednak lekarz w okolicy nie wykrył u niej nic szczególnego. Gdy Mary osiągnęła wiek dziewięciu lat, rodzina Allen obrała sobie nowego lekarza domowego, doktora Harolda. Zbadał on Mary i jako pierwszy usłyszał szmer serca odbiegający od normy. Zapewnił jednakże rodziców, że „Mary przy odrobinie opieki wyrośnie z tej sprawy”. Istnieją tysiące ludzi, którzy z takimi szmerami dożywają starości. Nie ma powodu do zmartwienia.

Bill‌ od pierwszego dnia przypadł do gustu rodzicom Mary. Ponieważ byli ludźmi sumiennymi, uważali za słuszne powiedzieć mu o wszystkim, co dotyczyło Mary, a więc i o szmerach serca. Bill wyśmiał ich skrupuły. Pobrali się. Po roku urodziła córkę, którą nazwali Loxy.

Krótko‍ przed godziną 11.00 Bill przekroczył migocącą, szeroką rzekę St Johns, która łączy Jacksonville z Oceanem Atlantyckim. Bezwiednie położył swoją szeroką rękę na ręce Mary. Byli już tak dawno razem, że bez pytania wiedział, kiedy dręczył ją niepokój.

– Jak‌ się czujesz? – zapytał.

Odwzajemniła‌ uścisk jego ręki i powiedziała: – Dobrze.

Oświadczała‍ mu zbyt często, że czuje się dobrze, choć on dostrzegał jej słabość, dlatego nie wierzył podobnym zapewnieniom. Od dnia ślubu podziwiał jej dzielność. Od początku mieli wspólne marzenie: posiadanie własnego domku na całe życie. Aby urzeczywistnić to marzenie, Mary pracowała nadal po ślubie, początkowo w kieracie ciężkiej i monotonnej pracy w Furchgatts, potem w firmie Stockton, Whatley i Davin, zajmującej się handlem nieruchomościami. W czasie pierwszych lat małżeństwa, gdy mieszkali jeszcze u rodziców, Mary znajdowała również czas na prowadzenie wspólnie z matką gospodarstwa domowego, wychowywanie Loxy i szycie odzieży dla siebie. Bill nie mógł zrozumieć, jak ona to wszystko robi, odkąd wiedział o napadach duszności w biurze Stockton, Whatley i Davin, jakie występowały, gdy nachylała się nad kartotekami.

Zmienił‍ pracę, przenosząc się do Texaco, ponieważ tam lepiej płacono niż w autobusach miejskich. Tak więc odkładali grosz do grosza, zbierając na własny dom, kupili plac, zapewnili sobie pożyczkę hipoteczną – za późno się zorientowali, że swoje ognisko domowe budowali dokładnie w miejscu przelotu samolotów pilotowanych przez lotników marynarki, gdzie hałas silników stawał się z dnia na dzień głośniejszy. Dopiero po dłuższym czasie udało się im ten dom sprzedać. Z pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży i dzięki następnej pożyczce, spłacanej przez wiele lat, kupili typowy domek wzniesiony w Glyn Lea przez firmę Stockton, Whatley i Davin, która w ten sposób chciała zwabić i innych nabywców. Od tego czasu upłynęło pięć lat. Marzenie swoje zrealizowali. Mieli dom otoczony drzewami, powoli wyrastającymi ponad dach. Jednak na radość z posiadania własnego domu padał cień. Bill wiedział teraz, że Mary w ciągu tych wszystkich lat ani jeden dzień nie była naprawdę zdrowa.

– Mary‌ – powiedział, gdy przejeżdżali koło niezliczonej ilości neonowych świateł okazałych budynków firm ubezpieczeniowych, które pasowały Jacksonville od czasu wojny na metropolię ubezpieczeniową południowego wschodu – Mary, gdy wrócisz zdrowa z Bostonu, wydamy duże przyjęcie…

Duże‌ przyjęcie dla Billa, który dwa razy obrócił dolara, nim go wydał – ponieważ należało spłacić pożyczkę i co nieco odłożyć – było czymś niezwykłym. Miał jednak uczucie, że właśnie w tym momencie powinien Mary pokazać, jak bardzo wierzy w przyszłość. Gdy między reklamami świetlnymi zabłysnął napis „Medical Building”, pomyślał o tych licznych gabinetach lekarskich i tyluż lekarzach, których on i Mary odwiedzili w ciągu dziesięciu lat, aby dowiedzieć się, dlaczego musiała, wydatkując całą swoją energię, walczyć ze słabością i dusznościami. Przez dziesięć lat otrzymywali zawsze tę samą odpowiedź: Mary wmawia sobie wszelkie objawy, po prostu nie powinna ich mieć i na pewno nie mają nic wspólnego ze szmerami serca. W roku 1954, gdy duszność Mary nawet przy najmniejszym wysiłku niepokojąco wzrosła, Bill wyczytał w gazecie, że w Nowym Orleanie istnieje cudowna klinika – niczym Mayo Clinic w Minnesocie, o której pisano tak wiele w gazetach. Nazywała się Klinika Ochsnera. Bill postanowił przeznaczyć najbliższy urlop na podróż z Mary do Nowego Orleanu. Postarali się, aby i Mary otrzymała kilka dni urlopu w firmie Stockton, a Loxy pozostawili u babci.

Całą‌ trasę przebyli w ciągu jednego dnia. Była to pierwsza większa podróż Mary. Szosa prowadziła przez wiele mil wzdłuż Zatoki Meksykańskiej i widok połyskującej błękitem wody pozwolił im na jakiś czas zapomnieć o własnych troskach. Mary pozostała przez kilka dni w klinice i Bill oczekiwał pełen nadziei, że lekarze znajdą wreszcie wyjaśnienie jej stanu. Przyzwyczajony do wczesnego wstawania, około 4.00 rano, i teraz nie zerwał z tym zwyczajem, lecz chodził przez wiele godzin tam i z powrotem pod oknem, za którym leżała Mary w szpitalnym łóżku.

Po‌ paru dniach wezwał go lekarz i powiedział to samo, co już niejednokrotnie słyszał, a mianowicie, że nie mogą wykryć niczego, co by wyjaśniło dolegliwości Mary. W drodze powrotnej Mary zapytała go, czy źródło niepowodzenia nie tkwi w tym, że nie jest wystarczająco mądra, aby wyjaśnić lekarzom, co czuje. Bill był przekonany, że ona się dobrze wysławia, błąd musi zatem leżeć po stronie lekarzy.

Przekraczając‌ most nad rzeką Trout w północnej części miasta, Bill powiedział:

– To‌ prawdziwy cud, że poszłaś do doktora Kinga. Gdy wyzdrowiejesz i będziemy już w domu, musimy go zaprosić na nasze przyjęcie.

I znowu‍ jego słowa wypływały z potrzeby dodania otuchy Mary, jeszcze zanim rozpoczął się lot w nieznany świat na północy. Ostatnie cztery lata od podróży do Nowego Orleanu oznaczały dla Mary stałe pogarszanie się stanu zdrowia. Jesienią roku 1957 Bill znalazł ją po raz pierwszy nieprzytomną na podłodze w garażu. Przypuszczalnie zmarłaby, gdyby się przypadkiem nie zatrzymał w pobliżu. Od tego czasu zaprzestali zwracać się do nowych lekarzy i tylko rzeczywiście przypadek zaprowadził Mary ostatniego lata do doktora Kinga w St Johns Medical Building. Mary odwiedziła go z powodu skaleczenia i nic nie mówiła mu o swoich stanach duszności i napadach osłabienia. Mimo to zbadał ją i nagle powiedział:

– Hm,‍ młoda kobieto, myślę, że pani powinna udać się do specjalisty chorób serca lub kardiochirurga…

Dojeżdżając‌ do świateł portu lotniczego, Bill wrócił myślą do dnia, kiedy to Mary wzburzona wróciła do domu z wizyty u doktora Kinga. Po raz pierwszy spotkała lekarza, który nie powiedział jej, że wmawia sobie chorobę.

Zadzwonił‌ natychmiast do doktora Kinga. Lekarze są zawsze bardzo zajęci, a Bill był tylko prostym człowiekiem. Mimo to dr King porozmawiał z nim i powiedział, że Mary jest ciężko chora na serce. Na bezradne pytanie Billa, dlaczego żaden z lekarzy, których dotychczas odwiedziła, nie rozpoznał jej choroby, nie otrzymał żadnej odpowiedzi. Tymczasem dowiedział się, że lekarze nigdy nie krytykują innych lekarzy. Zadowolił się więc radą, że powinien zaprowadzić Mary do kardiologa, aby całkowicie się upewnić. Poznał również nazwisko jednego ze specjalistów: doktor Hanson, zamieszkały na Riverside Avenue.

Riverside‍ Avenue leżała w najdroższej dzielnicy Jacksonville. Gdy w tak przypadkowy sposób wskazano mu drogę, na której mógł – być może – znaleźć wyjaśnienie choroby Mary, zdecydował się iść nią do końca – nawet gdyby miała pochłonąć jego oszczędności. Dr Hanson zbadał Mary i kilka dni potem powiedział jej: „Mrs. Richardson, pani ma stenozę aorty. Pani musi poddać się operacji, i to szybko”.

Bill‍ i Mary nie wiedzieli, co oznaczają słowa „aorta” lub „stenoza”. Wystarczała im wiadomość, że Mary nie uroiła sobie choroby, ale istotnie cierpiała na schorzenie, które miało nazwę i które potrafiono leczyć operacyjnie. Bill dowiadywał się, kto mógłby operować Mary, i otrzymał odpowiedź od doktora Hansona: „Ze wszystkich, którzy takie operacje obecnie wykonują, poleciłbym doktora Dwighta E. Harkena w Bostonie. Jeżeli się państwo zdecydują, to do niego napiszę”.

Doktor‌ Harken odpowiedział szybko, że interesuje się bardzo przypadkiem Mary i że prosi o powiadomienie jej, iż czeka na nią w Bostonie w połowie listopada. Ponieważ Bill nie mógł w tym czasie przerwać pracy, a Mary była już zbyt słaba, aby sama mogła polecieć do Bostonu, uprosił jej rześką jeszcze matkę, aby towarzyszyła córce. Sekretarka doktora Harkena była tak uprzejma, że znalazła pokój dla Mary w pobliżu szpitala. Teraz właśnie były w drodze do Bostonu.

Dochodziła‌ godzina 23.20, gdy Bill zatrzymał się przed budynkiem portu lotniczego. Zatroszczył się o odprawę, zaniósł bagaże i sprawdził, czy aby nie pozostało coś z ciepłej garderoby w samochodzie. Usłyszał bowiem przez radio, że w Bostonie pada śnieg, podczas gdy na Florydzie świeciło słońce. Mary, oszołomiona, siedziała tymczasem na ławce. Jednakże gdy przez głośnik wzywano pasażerów do Nowego Jorku i Bostonu, uświadomiła sobie nagle, że za kilka chwil będzie bez opieki Billa, sama z matką w drodze do obcego świata, którego obie jeszcze nigdy nie widziały. Gdy Bill na pożegnanie wziął ją w ramiona, po raz pierwszy po tylu latach opuściła ją odwaga i zapłakała.

Minęła‌ godzina 6.00, gdy pod maszyną z Jacksonville wynurzył się Boston i rzeka Charles. W Nowej Anglii był pochmurny listopadowy ranek. W dole leżał ponury bostoński Logan Airport. Bostończycy niczego innego nie oczekiwali o tej porze roku. Dla Mary natomiast ołowiany kolor nieba i wilgotne zimno poranka były dokuczliwe i obce.

Jak‍ przez mgłę docierało do niej, że obie z matką jechały przez dłuższy czas taksówką wąskimi ulicami między ciemnoczerwonymi domami z wypalanej cegły, że gdzieś zjadły śniadanie, a potem zajechały przed jakiś dwupiętrowy stary dom. Adres brzmiał: 67 Bay State Road i tu znajdował się szyld z nazwiskiem doktora Harkena oraz innych lekarzy. Zadziwiające było to, że później przypominała sobie pewne rzeczy, jak na przykład ozdobną balustradę miedzianą u góry na dachu, czego na Florydzie nie znano zupełnie, ponieważ tam nie spadał z dachu śnieg. Przypominała sobie także białe poręcze klatki schodowej, których się trzymała przy wchodzeniu na pierwsze piętro.

Gdy‍ skierowano je do poczekalni z oknami wychodzącymi na rzekę Charles, odczuwała narastający ból w barkach, skąd wędrował do łokci i był tak silny, że musiała położyć się na tapczanie zwinięta w kłębek, gdyż w tej pozycji ból stawał się znośniejszy. Tak leżała aż do chwili, gdy otworzyły się drzwi i wszedł postawny, silny mężczyzna między czterdziestką a pięćdziesiątką. Miał jasne włosy i pełną, różową, zdrową twarz. Natychmiast usiadł na brzegu tapczanu, obrócił do siebie Mary i powiedział: – Jestem doktor Harken. Na co się pani uskarża?

Mary‌ polubiła go od pierwszego wejrzenia.

Z artykułu‍ o Dwighcie E. Harkenie (napisanego w roku 1968):

„Przybył‌ do Bostonu ze stanu Iowa. Poznawano go z daleka po szybkim chodzie, wymachiwaniu rękami i po sposobie pozdrawiania pacjentów, których brał pod brodę lub obejmował szorstko, po ojcowsku. Studia rozpoczął w roku 1931 na Uniwersytecie Harvarda w Bostonie i tam zdobył większą część swojego lekarskiego wykształcenia. Pierwsza rozstrzygająca faza jego życia przypadła na lata 1942–1946, w których jako torakochirurg armii amerykańskiej przebywał w Anglii. W tym czasie odważył się jako pierwszy chyba chirurg na świecie otwierać serca rannych, aby usuwać z komór serca odłamki. W jego punkcie opatrunkowym leżał młody sierżant piechoty, któremu pod Saint-Lô, we Francji, do prawej komory serca dostał się pocisk. 25 sierpnia 1944 roku doktor Harken spróbował po raz pierwszy otworzyć bijące serce za pomocą małego nacięcia i wyjąć pocisk kleszczami. Pocisk wyśliznął się i zniknął z wirami krwi w prawym przedsionku. Serce jednak nie zatrzymało się w czasie zabiegu i nie doszło do żadnego niebezpiecznego krwotoku, ponieważ brzegi rany serca silnie zamknęły się wokół badającego palca. W ten sposób przezwyciężone zostały wszelkie obawy, które dotychczas powstrzymywały chirurgów przed dotykaniem serca. Harken zaszył nacięcie i 16 listopada przeprowadził drugą operację. Również i tym razem pocisk wyśliznął się z kleszczy i ponownie spadł do prawej komory serca. Tam umiejscowił się tak niefortunnie, że stale ocierał się o niego mięsień serca. Harken oświadczył sierżantowi: «Myślę, że będziemy musieli zrezygnować». Jednakże ranny tak bardzo prosił o następną próbę, że dr Harken zdecydował się 19 lutego 1945 roku na zaryzykowanie trzeciej operacji. Gdy wprowadził kleszcze do komory serca, jego rytm stał się niemiarowy. Wystąpiły regularne «salwy» przedwczesnych pobudzeń. Gdy trzy minuty potem wyjął pocisk, rytm serca stał się ponownie całkowicie‌ prawidłowy. Sierżant żył jeszcze po piętnastu latach. Gdy ostatnio słyszałem o nim, był farmerem koło Columbus.

Podobne‍ doświadczenia wyznaczyły dalszą drogę doktora Harkena. Gdy jako trzydziestosześcioletni mężczyzna powrócił z wojny do Bostonu, przywiózł ze sobą przekonanie, że serce jest znacznie mniej wrażliwe na zabiegi chirurgiczne, niż dotychczas myślano. Nacięcia lub zaszycie rany nie wywierały na nie wielkiego wpływu, rzeczywiście źle reagowało tylko na zmianę pozycji. Dr Harken wyciągnął z tego wnioski. Dwa lata po powrocie do domu (operował teraz w starym szpitalu Mount Auburn i szacownym Peter Bent Brigham Hospital) należał do pierwszych, którzy odważyli się na rozszerzanie zwężonych zastawek serca dla zwiększenia przepływu krwi. Wprowadzał palec lub instrument przez ścianę bijącego serca aż do samych zastawek. Tym utorował drogę do głównego dzieła swego życia – chirurgii zastawek serca.

Pionierzy‍ owych dni, mający na swym koncie liczne niepowodzenia i zgony, dzisiaj wydają się nam hazardzistami. Bez wątpienia byli to ambitni hazardziści, którzy owe próby na ludziach wykonywali na zimno, a w zrozpaczonych i niczego nie przeczuwających chorych znajdowali chętne ofiary. Doktor Harken był człowiekiem innego pokroju – rubaszny, ale ludzki. Ponieważ wiedział z doświadczenia, że można operować na otwartym sercu, nie mógł patrzeć spokojnie na umierających chorych z wadami zastawek, żeby nie uczynić co najmniej próby udzielenia im pomocy. Przy tym był jeszcze młody i pełen optymizmu. Podejmował się nie tylko operowania zastawek zwężonych, ale i nie domykających się. W przypadkach niedomykalności zastawki dwudzielnej wykonywał małe nacięcie w ścianie przedsionka. Potem próbował przeciągnąć nici przez pierścień ścięgnisty chorych zastawek i nici te wyprowadzał ponownie przez ścianę mięśnia serca na zewnątrz. Gdy je zaciągnął, pierścień zmniejszał się i płatki zastawek zsuwały się nieco. Harken spodziewał się, że w ten sposób zmniejszy luki między nie domykającymi się płatkami zastawek. Z jego pierwszych trzech pacjentów dwóch zmarło, przeżył tylko trzeci.

W roku‍ 1951 doktor Harken wpadł na pomysł wprowadzenia do lewej komory kulki z pleksiglasu. Była ona nawleczona na nić, wprowadzoną tuż pod zastawką mitralną (dwudzielną) przez ścianę komory serca po jednej stronie i wyprowadzoną po drugiej stronie na zewnątrz serca. Przypuszczał, że podczas skurczu komory serca i tłoczenia krwi do aorty kulka przesunie się w kierunku nieszczelnej zastawki dwudzielnej i przeszkodzi przedostawaniu się krwi do lewego przedsionka. Pierwszy tego rodzaju zabieg, wykonany w roku 1952 u trzydziestosześcioletniej kobiety, Mary Dansereau, wywołał sensację. Stan chorej był tak ciężki, że nie mogła wejść nawet na pierwszy stopień schodów. Dr Harken zanotował: «(…) rodzina odczuwała jej chorobę jako ciężar. Ona sama uważała, że nie warto dalej żyć (…). Zaproponowaliśmy jej wstawienie kulki z pleksiglasu. Przyjęła chętnie naszą propozycję». Jednakże operacja nie udała się, podobnie jak i siedem dalszych tego rodzaju zabiegów. Mary umarła 8 sierpnia roku 1952”.

Doktor‌ Harken nie przewidział, że lewa komora serca wskutek choroby zastawek była tak rozszerzona, iż ściana serca nie zbliżała się wystarczająco do zastawki mitralnej, aby przesunąć kulkę w miejsce, do którego powinna trafić.

Nie‌ porzucił jednak swojej podstawowej idei. Zamiast kulki zastosował w dalszych dwudziestu czterech operacjach twór w kształcie butelki, umocowany nićmi powyżej i poniżej dostępu do zastawek. Przy otwarciu zastawki dwudzielnej i spływaniu krwi z lewego przedsionka do lewej komory serca twór pleksiglasowy zwisał luźno przed otworem zastawek i przy skurczu komór był wciskany w nieszczelne miejsce. Z dwudziestu czterech pacjentów zmarło czternastu. Pozostałych dziesięciu wykazywało pewną poprawę. Pięć przypadków śmierci było jednak następstwem skrzepów krwi, jakie wytworzyły się na nitkach. Doktor Harken zaniechał wszystkich tego rodzaju operacji, gdy płucoserce umożliwiło operację na otwartym sercu.

Podobnie‌ jak Lillehei w Minneapolis, wykorzystywał teraz każdą sposobność bezpośredniego naprawiania zastawki dwudzielnej i zastawki tętnicy głównej. Przy zastawce aortalnej, rozporządzającej trzema płatkami działającymi jak „wieczka”, luki między brzegami płatków można czasem zamknąć w ten sposób, że zszywa się razem dwa płatki. Równocześnie rozpoczęto pierwsze doświadczenia z materiałami plastykowymi, jak teflon, poliwinyl i ivalon, aby uszkodzone płatki zastąpić odpowiednio dopasowanymi kawałkami plastyku lub uzupełnić zniekształcone brzegi zastawek. Nie rozstrzygnięte pozostało jednak zagadnienie, jak skuteczne okaże się to sztuczne tworzywo w bijącym sercu. Nikt również nie mógł przewidzieć, jak długo będą się trzymały szwy łączące, jak często będą powstawały skrzepliny i, przede wszystkim, jak długo nowe części płatków zastawek zachowają swój kształt. Skurczenie się ich lub zwinięcie oznaczać przecież mogło katastrofę dla chorych.

Około‌ roku 1957–1958 dr Harken doszedł do wniosku, że możliwości naprawy nie domykających się zastawek są bardzo ograniczone także przy operacji na otwartym sercu. Wobec tego postanowił skonstruować sztuczną zastawkę, która by całkowicie zastąpiła zastawkę chorą.

Myśl‍ nie była nowa. Doktor Charles Hufnagel z Georgetown University Medical School przez kilka lat po zakończeniu wojny eksperymentował na psach, poszukując możliwości zatamowania zwrotnego przepływu krwi w przypadku niedomykalności zastawki aortalnej. Ponieważ nie widział żadnej możliwości naprawy zastawki, zbudował na przełomie roku 1950–1951 małą zastawkę kulkową. Składała się ona z pierścienia metalowego pociągniętego plastykiem, którego wielkość odpowiadała przekrojowi aorty. W środku był otwór, przed którym znajdowała się kulka z pleksiglasu. Gdy taką sztuczną zastawkę wstawiano do rurki naśladującej aortę i wlewano płyn, kulka była wciskana do tego otworu i zamykała go. Jeżeli płyn dopływał ze strony przeciwnej niż zastawka, to wyciskał kulkę z otworu. Aby kulka w tym przypadku nie popłynęła z prądem krwi, doktor Hufnagel umocował wokół niej małą siatkę ograniczającą przestrzeń jej ruchu. Hufnagel przypuszczał, że ta zastawka przejmie czynność naturalnej zastawki tętnicy głównej.

Na‌ sześć lat przed wprowadzeniem sztucznego płucoserca myślał o tym, aby usunąć psu zastawkę aortalną i wszyć zastawkę sztuczną, ale żadne ze zwierząt doświadczalnych nie przeżyło tego zabiegu. Wszczepiał więc ostatecznie zastawkę w okolicę tętnicy głównej, do której miał dostęp. Znajdowała się ona poza odgałęzieniem tętnic zaopatrujących w krew głowę i mózg, a więc w miejscu, gdzie tętnica główna zaginała się ku dołowi. Doświadczenie nauczyło go, że nie może bezkarnie przerwać dopływu krwi do mózgu. Inaczej było z dolną częścią ciała. Tak więc sztucznie wytwarzał u wielu zwierząt niedomykalność zastawki tętnicy głównej, zaciskał tętnicę zastępującą, otwierał ją, wszywał sztuczną zastawkę i ponownie zamykał aortę. Ilość krwi zwrotnej zmniejszała się wtedy prawie o dwie trzecie. Największa część krwi, którą lewa komora tłoczyła do tętnicy głównej, docierała w pierwszym rozpędzie aż poza zastawkę kulkową, a ta zamykała drogę powrotną.

W roku‌ 1951 doktor Hufnagel wykonał ten zabieg po raz pierwszy na jednym ze swoich pacjentów. Chory zmarł i na drugą operację Hufnagel odważył się dopiero po roku. Tym razem pacjent przeżył operację. Szmer, jaki kulka wywoływała, był tak głośny, że słyszało się go z daleka. Ale chory przynajmniej przez pewien czas czuł się lepiej. Doktor Hufnagel powtarzał ten zabieg jeszcze kilka razy, chociaż część pacjentów umierała z powodu zakrzepów, jakie tworzyły się na zastawkach kulkowych. Pomyślny wynik operacji zależał tak bardzo od jego osobistej sprawności, że mało który chirurg potrafił go naśladować.

Doktor‍ Harken był przekonany, że Hufnagel obrał właściwą drogę przy konstrukcji swojej zastawki kulkowej i że chodzi tylko o to, aby zbudować zastawkę udoskonaloną, którą można by przy użyciu płucoserca wstawić bezpośrednio w miejsce uszkodzonej zastawki. Było oczywiste, że trudno będzie zbudować zastawkę, która nie tylko miesiące, ale lata całe mogłaby wytrzymać to niesłychane obciążenie, jakie znosi zastawka serca. Przecież normalna zastawka otwiera się i zamyka około 100 razy na minutę, 6000 razy na godzinę, 144 000 razy na dobę i prawie 53 000 000 razy (słownie: pięćdziesiąt trzy miliony razy) w ciągu roku.

Mimo‍ to dr Harken był pełen wiary. Optymistycznie nastrajały go osiągnięcia w dziedzinie tworzyw sztucznych, całkowicie obojętnych dla tkanek ustroju, tak że organizm ich nie odrzucał, ale otaczał własnymi tkankami, oraz wynalezienie leków hamujących krzepliwość krwi, które, stale używane, przeciwdziałały tworzeniu się skrzeplin na sztucznych zastawkach. W roku 1958 przystąpił do pracy wspólnie z inżynierem W.C. Birtwellem z Davol Rubber Company w Providence. Wkrótce obaj mogli wypróbować kilka wzorcowych sztucznych zastawek na aparacie naśladującym ludzkie krążenie i czynność zastawek serca. Ich modele – nazwali je «zastawkami kulkowo-klatkowymi» – składały się z owiniętego w teflon pierścienia zastawkowego ze stali nierdzewnej, stalowej klatki, która zatrzymywała kulkę zastawkową, i kulki z silikonu”.

Dwie‌ godziny od chwili, gdy Mary Richardson po raz pierwszy spojrzała w rubasznie przyjazną twarz doktora Harkena, leżała już w starym szpitalu Mount Auburn na drugim brzegu rzeki Charles, oddalonym o kilka przecznic od Uniwersytetu Harvarda. Padał deszcz ze śniegiem. Teraz opuściła ją również matka, aby poszukać schronienia u rodziny Fordów przy ulicy Channing. Mary pozostała więc sama. Mimo to nagle przestała rozpaczać, ponieważ Harken powiedział jej:

– Mary,‌ ja wierzę w każde słowo pani historii. Nie będziemy tracili czasu, ale przeprowadzimy szereg badań. Niektóre z nich mogą być bolesne, ale za to potem będziemy wiedzieli, co należy robić. I wtedy coś zrobimy…

Mary‌ Richardson wspomina:

„Nie‍ miałam pojęcia, o co chodziło i co on zamierzał zrobić. Myślę, że czasami jest lepiej mniej wiedzieć. Byłam jednak szczęśliwa, po prostu szczęśliwa, ponieważ on mi wierzył… i że wreszcie chciał coś zrobić”.

W rzeczywistości‌ nie miała najmniejszego pojęcia o chorobach serca. Nigdy nie przyszłoby jej do głowy, że lekarze, którzy ją dotychczas badali, nie mogli rozpoznać choroby, lecz postawiwszy diagnozę, postępowali zgodnie z tradycyjnym przekonaniem, że nie ma leczenia wady zastawek serca i dlatego lepiej przemilczeć wobec chorego beznadziejność jego stanu. Nie wiedziała, co to jest zastawka serca, i praca doktora Harkena nad sztuczną zastawką była dla niej tak odległa, jak nieznany świat. Wiedziała tylko, że Dwight E. Harken, profesor Uniwersytetu Harvarda, sławniejszy od wszystkich lekarzy, jakich kiedykolwiek znała, wierzy jej, i to było dla niej oparcie najsilniejsze, jakie sobie można wyobrazić.

Wszelkie‌ badania w następnych dniach wykazały, począwszy od klasyfikacji szmerów serca, poprzez elektrokardiogram aż do zdjęć rentgenowskich, że Mary cierpi na zwężenie zastawki tętnicy głównej. Poza tym pozwalały domniemywać, że jej zastawka aortalna również się nie domyka. Aby się o tym upewnić, dr Harken postanowił przeprowadzić nowe badanie umożliwiające od kilku lat wgląd w lewą komorę serca.

Ta‍ metoda swoimi początkami sięgała badań prowadzonych przez niemieckiego chirurga Wernera Forssmanna, który w roku 1929 wpadł na pomysł podawania leków krążeniowych wprost do serca. W tym celu wprowadził sobie samemu cienki gumowy cewnik do żyły ramiennej i przesuwał przez żyłę tak długo, dopóki jego koniec nie dotarł do prawej komory.

Jednakże‍ dopiero w czasie drugiej wojny światowej dr André Cournand i dr Dickinson W. Richards poznali znaczenie cewnikowania w badaniach serca. W szpitalu Bellevue Hospital w Nowym Jorku wprowadzali cienki cewnik z plastyku do żył ręki lub nogi i przesuwając go zgodnie z kierunkiem przepływu krwi żylnej, docierali do prawego przedsionka serca i do jego prawej komory. Potem aplikowali przez cewnik do prawej komory radiologiczne środki kontrastowe i w ten sposób uzyskali po raz pierwszy wyraźne rentgenowskie obrazy serca.

Te‌ metody badania dotyczyły przede wszystkim badania prawej komory serca. Dla badania lewej komory byłoby niezbędne wprowadzenie cewnika przez tętnicę i przesuwanie go w kierunku przeciwnym do przepływu krwi. Ponieważ wydawało się to zbyt ryzykowne, Szwed Björk opracował przed pięciu laty inną metodę. W tej metodzie wkłuwano po miejscowym znieczuleniu długą igłę do znieczulenia przykręgowego przez skórę i przesuwano ją w kierunku serca, aż docierała poprzez ścianę serca do lewego przedsionka. Następnie przeprowadzano przez tę igłę cienki cewnik, który przechodził przez przedsionek i zastawkę dwudzielną i wreszcie swoim końcem docierał do lewej komory. W ten sposób można było pobrać próbkę krwi, mierzyć stosunki ciśnieniowe i wprowadzać środki kontrastowe, aby uwidocznić także lewą komorę serca z jego zastawkami. Igła musiała przechodzić koło płuc, przełyku i aorty, zanim dotarła do lewej komory serca. Stąd też w pierwszych latach występowały ciężkie zranienia i przypadki zgonów. Nawet największa zręczność nie wykluczała powikłań. Nie było jednak innej drogi, gdy chciano zbadać dokładnie lewą komorę serca. Także i doktor Harken przejął tę metodę.

Mary‌ Richardson nie mogła przeczuć, co ją czekało, gdy zaczęło się cewnikowanie. Ponieważ zniosła już tak wiele, to i badanie lewej komory serca przyjęła bez specjalnego lęku. Gdy ją jednak położono twarzą do stołu i wprowadzono igłę sercową przykręgosłupowo, nagle załamała się.

Mary‌ Richardson wspomina:

„Ukłuto‌ mnie w plecy. Doznałam wstrząsu i potem byłam jak ogłuszona (…). Przez dwa tygodnie czułam się tak chora, że nie wpuszczano do mnie mojej matki”.

Pamiętała‌ jednak, że doktor Harken ją uprzedził, iż niektóre badania mogą być bardzo bolesne, tak więc i to przeżycie nie zmniejszyło uznania Mary dla niego i jej wiary, że on jeden ją rozumie i może jej pomóc. Samego Harkena to raczej nieudane cewnikowanie przekonało, że jego rozpoznanie było niekompletne. W każdym razie jednak potwierdziło się podejrzenie wady skojarzonej, czyli zwężenia z niedomykalnością. Obawiał się, że Mary należy do tych chorych, u których usunięcie zwężenia prowadzi wprawdzie do wyraźnej poprawy i przedłużenia życia, ale nie powstrzyma rozwoju niedomykalności. Myślał jednak, że poprawa stanu chorej przez operację zwężenia utrzyma się tak długo, aż jego zastawka kulkowa będzie mogła zostać zastosowana u człowieka. Zdecydował się na przeprowadzenie operacji starą „ślepą” metodą i odłożenie dużego otwartego zabiegu do czasu, kiedy będzie mógł spróbować całkowitej wymiany zastawek serca.

W ostatnim‍ tygodniu listopada usiadł na łóżku Mary i zawiadomił ją, że chce ją operować 29 listopada i spróbuje usunąć jej wadę serca. Mary i jej matka nie dowiedziały się jednak żadnych szczegółów dotyczących rozpoznania czy operacji. Nie żądały ich zresztą, ponieważ były przekonane, że i tak nic z tego nie zrozumieją. Wiara Mary w doktora Harkena była tak wielka, że każdą decyzję, jaką podejmował, uważała za jedynie słuszną.

Mary‍ Richardson wspomina:

„Było‌ po prostu tak, że traktował mnie jak własną córkę – i to od początku. Wydawało mi się, że mam drugiego ojca… tak, tym właśnie był dla mnie”.

Matka‌ porozumiała się telefonicznie z Billem i ze swym mężem. Obaj postarali się o urlopy; Boston powitał ich 27 listopada zimnem i pierwszym śniegiem. Pochmurne niebo i niepewność co do wyniku operacji wpłynęły na Billa przygnębiająco. Znalazł jednak Mary tak pełną ufności i zapewniającą go z taką wiarą, iż doktor Harken zrobi z pewnością, co należy, że i jego wątpliwości w dużym stopniu zniknęły.

Operacja‍ odbyła się 29 listopada. Gdy Bill kilka godzin potem wszedł do pokoju Mary, który określano jako „pokój wypoczynkowy”, zobaczył ją z rurkami gumowymi, cewnikami i igłami w nosie, w rękach, w piersiach. Aparatura wytwarzała jednostajne szmery, a na ekranie pojawiały się zygzakowate linie, którym towarzyszyło monotonne „bip-bip-bip”. Wszystko to wystraszyło Billa. Jego obawy powróciły, ponieważ Mary leżała milcząca: nie mogła mówić. Jedna z sióstr zapewniła go jednak, że wszystko jest w porządku. Owe „bip-bip-bip” oddają bicie serca Mary i są najpewniejszą oznaką, że żyje. Mimo to Bill, otulony w swój bardzo ciepły płaszcz, wędrował niespokojnie ulicami wokół Harvard Square. Uspokoił się nieco dopiero wtedy, gdy po raz pierwszy zobaczył Mary bez takiej dużej liczby rurek gumowych i gdy wypowiedziała pierwsze słowa. Odczuwała silne bóle w piersiach, ponieważ doktor Harken przeciął jej wiele żeber, jednakże zapewniała go, że czuje się znacznie lepiej niż przed operacją.

Rzeczywiście,‌ dwa tygodnie potem wstała z łóżka. Gdy Bill zobaczył ją chodzącą i usłyszał, że nie ma duszności, po raz pierwszy zaczął ufać, iż wszystko będzie dobrze. W dniu, kiedy musiał wraz z ojcem powrócić do Jacksonville, aby podjąć pracę, Mary weszła już na kilka stopni schodów bez zadyszki. Wkrótce potem, łącznie po siedmiu tygodniach, telefonowała z Mount Auburn do Billa w Jacksonville, mówiąc mu, że wraca do domu i czuje się taka zdrowa – taka zdrowa!

Gdy‍ dwa dni potem wysiadała z samolotu, była jeszcze blada po pobycie na ubogiej w słońce północy, ale Bill stwierdził, że jest po prostu śliczna i stała się nowym człowiekiem. Oboje byli przekonani, że teraz zacznie się nowe życie, i nie narzekali, gdy rachunki Mount Auburn pochłonęły wszystkie ich oszczędności.

Mary‌ Richardson wspomina:

„Nauczyliśmy‍ się, że zdrowie jest ważniejsze od pieniędzy (…). Mogłam ponownie pół dnia pracować w Stockton. Byłam pełna energii i wkrótce zapomniałam o tym, co powiedział mi doktor Harken na pożegnanie. Twierdził, że nie wolno mi solić pokarmów i powinnam wiele spać, jeżeli nie chcę być przez niego ponownie operowana (…). Dzisiaj myślę, że już wtedy uważał mnie za kandydatkę do sztucznej zastawki, która za pierwszym razem nie była jeszcze gotowa, i chciał mnie dla niej utrzymać przy życiu (…). Nie powiedział mi nic o tym, prawdopodobnie aby nas nie niepokoić (…). Powiedział tylko, że powinnam się natychmiast zgłosić do niego, gdybym się źle poczuła”.

Z artykułu‍ dotyczącego Dwighta E. Harkena (napisanego w 1968 roku):

„W‌ roku 1959 zostały w istocie zakończone próby czynnościowe zastawki kulkowej. Aby zorientować się, czy jest ona wystarczająco odporna i czy będzie mogła pracować przynajmniej przez kilka lat, wmontowano jeden egzemplarz próbny w drążek, poruszany silnikiem tam i z powrotem tak szybko, że kulka zastawkowa w ciągu trzech miesięcy poruszyła się tyle razy, ile normalna zastawka w ciągu pięciu lat. Po upływie trzech miesięcy okazało się, że zarówno urządzenie ochronne, jak i kulka nie wykazują żadnych znaczących objawów zużycia. Oczywiście doświadczenie to nie mogło dać odpowiedzi na pytanie o możliwość chemicznych zmian w rzeczywistych warunkach krążenia.

Owa‌ trwałość zastawki nie miałaby wartości, gdyby nie udało się jej spoić, w miejscu zniszczonej, z aortą chorego. W tym celu pierścień stalowy u podstawy zastawki został umieszczony w osłonie z piankowego tworzywa ivalonowego. Te części ivalonowe, nie drażniące tkanki, dr Harken zamierzał połączyć mocnymi nićmi jedwabnymi ze ścianą tętnicy głównej.

Na‌ przełomie lat 1959 i 1960 dr Harken był gotów dokonać wymiany zastawki tętnicy głównej u człowieka. Jego pierwszym pacjentem został młody człowiek, który w następstwie niedomykalności zastawek tętnicy głównej, wywołanej uszkodzeniem gośćcowym, stał się inwalidą. Jego lewa komora serca okazała się niesłychanie rozszerzona, a śmierć była już tylko kwestią dni. Doktor Harken otworzył klatkę piersiową i podłączył płucoserce. Hipotermia zatrzymała czynność serca. Wtedy otworzył tętnicę główną cięciem w kształcie litery „Y” po stronie przeciwległej do miejsca, gdzie wychodziły tętnice wieńcowe. Usunął chorą zastawkę aortalną, zszył ivalonowe obramowanie zastawki ze ścianą tętnicy głównej i ponownie zamknął tętnicę główną. Gdy jednak usunął aparaturę ochładzającą i ogrzał serce, nie udało się przywrócić ponownie jego bicia. Lewa powiększona komora wypełniła się krwią, ale mięsień był za słaby, aby przetłoczyć ją do tętnicy głównej. Chory zmarł pod rękami doktora Harkena”.

Mary‍ Richardson nie chciała początkowo w to uwierzyć. Gdy w lecie 1959 roku wystąpiły u niej pierwsze napady zawrotów głowy, usiłowała wmówić sobie, że to wina fali upałów lub że zbyt długo kosiła trawę przed domem. Wkrótce jednak ponownie zaczęła dostawać ataków duszności, gdy wchodziła po schodach budynku Stockton, Whatley i Davin. Niedługo potem spostrzegła, że już kilka szybszych kroków wystarcza do wywołania bólu w piersiach, i przestała okłamywać samą siebie. Nie była więc wyleczona, uzyskała jedynie odroczenie choroby. Najwyraźniej doktor Harken przewidział to, gdy przy pożegnaniu, położywszy rękę na jej ramieniu, powiedział, że musi go natychmiast zawiadomić, gdyby kiedykolwiek poczuła się źle.

Przez‌ krótki czas próbowała jeszcze nie odbierać Billowi wiary, iż wszystko jest w porządku. Znał ją jednak zbyt dobrze, aby nie spostrzec, jak się zmieniła. Gdy wystąpił pierwszy atak duszności nocnej, wiedział już, że operacja była daremna i że nadeszło nowe zagrożenie. Napisali do doktora Harkena. Była teraz jesień i napady słabości występowały tak często, że musiała ponownie zrezygnować z pracy w firmie Stockton. Przygnębiło ją to bardzo, bo swoją pracą przyczyniała się do odzyskania części oszczędności wydanych na operację. Często nie mogła spać w nocy. Zauważyła przy tym, że Bill także nie spał. Ulżyło jej trochę, gdy Harken powiadomił ich, że leci na kongres do Orlando na Florydzie. Tam Mary może się z nim spotkać i oszczędzić sobie w ten sposób dalekiego lotu do Bostonu.

Bill‌ wsadził żonę do swojego oldsmobile’a i przebył w kilka godzin dwieście dwadzieścia pięć kilometrów dzielących ich od Orlando. Mary odżyła, gdy jechali wśród plantacji cytryn i pomarańczy, ciągnących się wzdłuż jezior, które otaczały miasteczko. Prawie wierzyła, że doktor Harken powie jej, iż nie jest tak źle i wszystko da się przywrócić do ładu bez operacji. Gdy jednak spotkała go w hotelu Sherry Plaza, wyczuła po pierwszych serdecznych słowach, że on rzeczywiście spodziewał się zobaczyć ją ponownie u siebie.

Mary‍ Richardson wspomina:

„Powiedział‍ mi, że potrzebna jest druga operacja w Bostonie, ale przedtem omówi z doktorem Hansonem, co można dla mnie jeszcze zrobić w domu, podczas gdy on będzie w spokoju przygotowywał operację. Nie powiedział nic o nowej zastawce serca i dzisiaj myślę, że chciał zyskać na czasie, gdyż jeszcze nie był wystarczająco przygotowany. Zapewniał, że znowu wszystko będzie dobrze. Z tym pojechaliśmy do domu. Tutaj czułam się jednak z tygodnia na tydzień coraz gorzej. Przybrałam na wadze kilka kilogramów – była to woda (…). W styczniu 1960 roku nadszedł czas, kiedy musiało się coś wydarzyć. Doktor Harken wezwał mnie do Bostonu, i to do szpitala Peter Bent Brigham Hospital, przypuszczalnie dlatego, że tam mógł lepiej operować. Było to około 20 lutego. Czułam się tak źle, że Bill i moi rodzice polecieli ze mną, w obawie, że doktor Harken będzie mnie natychmiast operował, a oni mogliby za późno przybyć, gdyby mi się coś przytrafiło. Nie mówili o tym, ale ja wiedziałam”.

Wybrali‌ znów samolot odlatujący o północy i przywieźli Mary do pełnego zakamarków Peter Bent Brigham Hospital. Ponieważ musieli oszczędzać, położono ją na sali dla dwunastu chorych, podzielonej zasłonami na oddzielne boksy. Częściowo ku jej rozczarowaniu, a częściowo z ulgą dowiedzieli się od zastępcy Harkena, doktora Warrena Taylora, że dr Harken musiał wyjechać, ale przygotowania do operacji mają i tak trwać około dwóch tygodni. Ponieważ bardziej się opłacało powrócić na ten czas do Jacksonville i tam pracować, zamiast płacić komorne w domu krewnych, Bill i ojciec Mary wybrali się w drogę powrotną na Florydę.

Po‌ dwóch tygodniach, gdy Mary miała już za sobą pierwsze badania, zasłonę jej boksu odsunął jakiś wysoki siwy pan. Był to doktor Lewis Dexter, naczelny kardiolog szpitala. W odróżnieniu od doktora Harkena chodził w aureoli autorytetu pełnego powściągliwości. Zawiadomił ją o nowym cewnikowaniu serca. We wspomnieniach Mary odżyły wszystkie okropności, jakie przecierpiała przy pierwszym cewnikowaniu w listopadzie 1958 roku. Dexter zapewnił ją jednak, że tym razem zastosuje inną metodę i nie przysporzy jej cierpień. Mimo to drżała, gdy przeniesiono ją 26 lutego do pokoju zabiegowego. Nie znała nowej metody. Jej nazwa „kateteryzacja transseptalna” była równie obca, co i nazwisko jej wynalazcy, doktora Johna Rossa z Marylandu. Nie mogła sobie też wyobrazić, jak wygląda potrójny cewnik, który tą metodą wprowadza się przez żyłę ramienną aż do lewej komory serca. Zewnętrzny cewnik dochodzi do prawego przedsionka. Drugi, znajdujący się w pierwszym, przebija ścianę przegrody do lewego przedsionka. Trzeci przechodzi przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. Mary czuła wprawdzie, jak główny cewnik wędrował przez ciało, ale nie wystąpiło tym razem tamto straszne uczucie pchnięcia sztyletem w plecy. Wreszcie zawiadomiono ją, że teraz wstrzyknięty zostanie środek kontrastowy, potrzebny do wykonania zdjęć rentgenowskich, i że przeniknie ją fala gorąca. Szczęśliwie trwało to tylko sekundę i fala gorąca minęła.

Wyniki‌ potwierdziły wszelkie obawy Harkena. Mary cierpiała teraz na nie nadającą się do leczenia niedomykalność zastawki aortalnej. Zgadzali się obaj z doktorem Dexterem, że jedyną szansą ratunku jest sztuczna zastawka. Pierwszego zmarłego jeszcze nie zapomniano, a ponadto doktor Harken serdecznie polubił dzielną drobną kobietę z Florydy. Wierzył też, że pierwszy przypadek nauczył go wystarczająco wiele. Mary znajdowała się również w lepszym stanie niż ów młody człowiek, który zmarł pod jego rękami. Jej lewa komora serca nie była jeszcze tak bardzo powiększona i Harken ufał, że będzie w stanie dostosować się do nagłej zmiany wywołanej nową zastawką aortalną. Ustalił termin drugiej próby wszczepienia zastawki na 10 marca 1960 roku, postanowił jednak pozostawić Mary w przekonaniu, że będzie to tylko powtórzenie pierwszej operacji. Billa Richardsona zamierzał powiadomić o nowym rodzaju operacji na krótko przed zabiegiem.

8‌ marca Bill z teściem powrócili do Bostonu. Blizzard[2] pokrył‌ miasto śniegiem; brudnobiałe zaspy, leżące na brzegach ulic, sięgały do wysokości barków. Wprawdzie znaleźli Mary bladą i oddychającą z trudem, ale nowe zetknięcie z doktorem Harkenem umocniło w niej jeszcze dawną głęboką wiarę w słuszność wszystkiego, co zamierza uczynić. Tak więc ani Bill, ani ona w przeddzień operacji nie przeczuwali, że godzą się na przedsięwzięcie przeprowadzone dopiero raz, i to z niepomyślnym wynikiem. Gdy Bill pożegnał się z Mary, doktor Harken poprosił go do siebie i oświadczył, że aby Mary pomóc, trzeba spróbować czegoś niezwykłego.

– Obawiam‍ się – powiedział – że muszę podjąć się operacji, której jeszcze nigdy nie przeprowadzono z pomyślnym wynikiem…

Jednakże‍ Bill miał tak wielkie zaufanie do niego, że nie pytał o szczegóły. Dopiero idąc po skrzypiącym śniegu do domu rodziny Fordów, gdzie miał pokój, uświadomił sobie, że chodzi teraz o śmierć lub życie; aż do późnej nocy siedział z teściami i nikt z nich nie zmrużył oka.

Rankiem‍ 10 marca byli pierwszymi, którzy zjawili się w poczekalni w pobliżu dwuskrzydłowych drzwi wiodących do sal operacyjnych. Bill chodził nerwowo tam i z powrotem i raz po raz zaglądał do westybulu, aby spojrzeć na drzwi. Tymczasem Mary leżała na stole operacyjnym, a doktor Harken w asyście doktorów: Soroffa, Taylora, Lefemine’a, rozpoczął rozstrzygający etap operacji. Ciało Mary zostało oziębione do 28 stopni i tylko komory serca migotały jeszcze, gdy wykonywał w aorcie cięcie w kształcie litery Y. Gdy odsunięto zastawkę aortalną, ukazały się zniekształcenia. Krucha tkanka zastawki wciskana była bez oporu do komory serca przez krew spływającą z tętnicy głównej. Bądź co bądź zastawka utrzymywała życie w Mary. Z chwilą jej usunięcia nie było już odwrotu. Pozostawały tylko dwie możliwości: albo serce z nową zastawką będzie funkcjonowało, albo Mary umrze.

Była‌ to jedna z tych licznych ostatnich chwil przed nieodwołalną decyzją, jakie Harken przeżywał w poprzednich latach. Usunięcie chorej zastawki przebiegło bez trudności. Harken kazał sobie podać zastawkę kulkową i założył pierwsze szwy mocnymi jedwabnymi nićmi…

Tymczasem‌ Bill chodził tam i z powrotem. Godziny oczekiwania byłyby przypuszczalnie jeszcze trudniejsze do zniesienia, gdyby nie jakaś obca kobieta. Przedstawiła się jako Norma Lawson. Należała do bostońskiego stowarzyszenia o nazwie „Mended Hearts” (Naprawione Serca). Wszyscy członkowie stowarzyszenia przebyli operację serca lub byli krewnymi operowanych i zobowiązali się pomagać nowo operowanym. Mąż Normy, Georg Lawson, był operowany w roku 1957. Odtąd znów jeździł jako przedstawiciel pewnej firmy po wszystkich północno-wschodnich stanach Ameryki. Norma dowiedziała się o operacji Mary i zjawiła się – elokwentna i pełna optymizmu – aby Billowi i rodzicom Mary ułatwić oczekiwanie. Ona także nie wiedziała, co działo się w pobliżu pod rękami Harkena. Ale mówiła o cudownych czynach, jakich dokonał, i na chwilę odwróciła uwagę swoich słuchaczy od niespokojnych myśli i trosk.

W tym‌ czasie Harken zakończył przyszywanie zastawki i zamknął tętnicę główną. Wtedy nastąpiła owa decydująca faza, w której stracił pierwszego pacjenta. Zaczęło się ogrzewanie. Gdy termometr wskazał 30, a potem 30,5 stopnia, wszyscy zgromadzeni wokół stołu, którzy przeżyli pierwszą klęskę, śledzili serce Mary w milczącym napięciu. Termometr wskazywał 31 stopni, napięcie wzrastało. Jeden z asystentów trzymał w pogotowiu defibrylator, aby pobudzić serce, gdyby samo nie zaczęło bić. Temperatura wzrosła do 31,5 stopni, a potem do 32 stopni. I w tym momencie serce zaczęło bić bez pobudzania go. W wybuchowej naturze doktora Harkena nadmierne napięcie wyładowało się w sapaniu, które brzmiało jak pomruk radości…

Kilka‌ minut później Bill po wysłuchaniu tego, co mówiła Norma Lawson, ponownie zbliżył się do wyjścia z poczekalni i spojrzał na dwuskrzydłowe drzwi, zza których wyłonił się doktor Harken.

Bill‍ Richardson wspomina:

„Gdy‌ zobaczyłem jego uśmiech, wiedziałem, że wszystko poszło dobrze. Pierś miał dumnie wypiętą i zawołał: «Poszło wspaniale, po prostu wspaniale! Wstawiliśmy jej nową zastawkę, a ta pracuje cudownie»”.

Bill‌ był zbyt szczęśliwy, że Mary żyje, aby zapytać, co to jest ta „nowa zastawka”. Chciał tylko wiedzieć, kiedy będzie mógł zobaczyć żonę. Harken poradził mu, aby poszedł przede wszystkim z rodzicami Mary coś zjeść. Gdy później przekroczył próg „pokoju wypoczynkowego”, zetknął się ponownie z wieloma przyrządami, które już znał. Mary leżała otoczona przez lekarzy i siostry. Poznała go jednak i uśmiechnęła się. To mu wystarczyło. Na ekranie EKG obserwował zygzakowate linie i słyszał „bip-bip-bip”, które również już znał i które go informowały, jak pracuje serce Mary. Nie wiedział jednak nadal, że jest ona pierwszym człowiekiem z zastawką aortalną serca ze stali i plastyku.

W następnych‍ dniach opuszczał dom Fordów między czwartą a piątą rano. Chwilę potem siedział przy bufecie Jim’s Restaurant, oddalonej tylko o kilka kroków od Peter Bent Brigham, jadł śniadanie i słuchał radia aż do momentu otwarcia szpitala dla odwiedzających. Tam tymczasem rozeszła się wiadomość, że doktor Harken, jako pierwszy chirurg na świecie, wszczepił sztuczną zastawkę serca żonie przyjezdnego z Florydy. Nie przeszkadzano więc Billowi. Czekając przed „pokojem wypoczynkowym”, raz po raz zbliżał się do drzwi, za którymi leżała Mary. Z zewnątrz słyszał „bip-bip-bip” i dźwięki te pomagały mu przetrwać czas oczekiwania. Czasem zatrzymywali się przy nim młodzi lekarze lub siostry. Z ich ust dowiedział się, co oznaczała „nowa zastawka serca” i dlaczego operacja Mary była takim niesłychanym wydarzeniem.

Natomiast‍ sama Mary nadal niczego nie przeczuwała, gdy wieziono ją z powrotem do jej boksu. Słyszała tylko w piersiach obcy szmer.

Mary‌ Richardson wspomina:

„Jako‌ pierwsze dotarło do mojej świadomości komiczne «klik, klik». Zapytałam doktora Harkena (…). Ale on tylko się śmiał: Nie ma żadnego «klik, klik (…)». Ale ja mimo to je słyszałam”.

Harken‌ uległ złudzeniu wielu lekarzy, którzy lecząc, a nigdy sami nie chorując, nie mogli się wczuć w doznania swoich pacjentów. Na podstawie technicznych badań przypuszczał, że nie można słyszeć jego zastawki. Dla Mary była i pozostała ona słyszalna. Trwało to jeszcze jakiś czas, zanim dowiedziała się, wskutek czego powstawał ów szmer w piersiach. Przez dziesięć dni miała lekką gorączkę i Harken obawiał się zakażenia. Przejściowo zaczęło także „szaleć” serce. Jednakże po podaniu antybiotyków i naparstnicy oba te objawy zniknęły. Dla zapobiegnięcia tworzeniu się skrzepów Mary otrzymywała dicoumar[3]. Systematyczne‍ badania krwi pozwalały Harkenowi przypuszczać, że ten rodzaj terapii da dobre wyniki.

Mary‌ wracała do zdrowia tak szybko, że Bill i jej ojciec po czternastu dniach mogli powrócić do domu. Natomiast ona po odjeździe najbliższych pojęła wreszcie, jakiego niesłychanego eksperymentu dokonano na niej. Zaczęło się od tego, że dzień w dzień obcy lekarze pojawiali się w jej boksie i przykładali stetoskop do jej piersi. Gdy zapytała doktora Harkena o przyczynę, przysiadł się do niej i wyjaśnił wreszcie, na czym polegała operacja, którą już miała za sobą. Jego wyjaśnienia tak ją podnieciły, że przez kilka dni stale wsłuchiwała się w szmer w swej klatce piersiowej. Gdy wstała z łóżka po raz pierwszy i zaczęła chodzić, musiało upłynąć parę dni, aż się upewniła, że szmer nie zamilknie w czasie ruchu, a więc może zaufać nowej zastawce. Na początku kwietnia już się do tego przyzwyczaiła. Nigdy jednak nie pokazano jej takiej zastawki. Dopiero gdy 2 kwietnia poproszono ją i jej matkę na parter szpitala, znalazły się nagle wobec kilku fotografów i pielęgniarki trzymającej w ręku zastawkę doktora Harkena. Mary sfotografowano z zastawką. Tak więc zobaczyła po raz pierwszy obcą małą klatkę z kulką, dającą jej życie. Następnego dnia bez pomocy weszła do samolotu odlatującego w południe na Florydę.

Z artykułu‍ dotyczącego Dwighta E. Harkena (napisanego w roku 1968):

„W‍ czasie gdy pierwsza szczęśliwie operowana przez doktora Harkena pacjentka leciała samolotem do domu, nie mogła przeczuwać, jakie znaczenie będzie miało jej życie dla niego i sztucznej zastawki serca. Pomyślna rekonwalescencja Mary Richardson tak go zachęciła, że natychmiast przystąpił do trzeciego wszczepienia zastawki kulkowej u dwudziestoośmioletniego chorego. Samo wszczepienie przebiegło gładko, jednakże, tak jak w pierwszym przypadku, nie udało się przywrócić miarowej czynności serca. Trzeba było dziesięciu elektrowstrząsów, aby w ogóle wywołać jedno uderzenie serca. Kilka dni potem serce zatrzymało się ostatecznie.

Podobną‌ katastrofę przeżył dr Harken u swojego czwartego pacjenta. Nawet dwadzieścia dwa wstrząsy nie mogły ponownie uruchomić serca po pomyślnym wszczepieniu zastawki. Harken przypuszczał, że defibrylator nie był wystarczająco silny, aby pojedynczy wstrząs okazał się skuteczny, i że liczne następujące po sobie wstrząsy elektryczne ostatecznie niszczyły mięsień serca. Zmarł w czasie operacji również jego piąty pacjent, czterdziestodziewięcioletni mężczyzna. Tym razem doszło do śmiertelnego krwotoku ze szwów między tętnicą główną a zastawką.

Tylko‌ pełny sukces w przypadku Mary Richardson nie dopuścił w tej sytuacji do zwątpienia. Harken spodziewał się, że przezwycięży serię śmiertelnych przypadków przez wzmocnienie defibrylatora i udoskonalenie metody zakładania szwów.

7 czerwca operował czterdziestosiedmioletniego robotnika nazwiskiem Alfred Galio z Franklinu koło Bostonu. Od roku 1955 leczył go wspólnie z jego lekarzem domowym, Pastorellem, z powodu niedomykalności zastawek serca, ale jak zwykle nie mogli powstrzymać postępującego zniszczenia mięśnia serca. 18 marca zaproponował – pod bezpośrednim wrażeniem pomyślnej operacji na Mary Richardson – wszczepienie zastawki. Jednakże Galio zwlekał aż do czerwca, zanim wyraził zgodę. Tym razem operacja przebiegła bez komplikacji. Serce pacjenta zaczęło bić po pierwszym wstrząsie i po kilku tygodniach powrócił, podobnie jak Mary Richardson, do domu. Nowe powodzenie pozwoliło Harkenowi uwierzyć, że minęła już seria nieszczęśliwych przypadków. W krótkich odstępach czasu wykonał siódmą, ósmą i dziewiątą operację wszczepienia zastawki serca. Jednakże jego siódmy pacjent zmarł po czterech dniach z powodu zakażenia. U ósmego doszło dwukrotnie do nie dających się opanować krwawień ze szwów łączących. Dziewiąty zmarł z powodu niewydolności krążenia. W końcu roku 1960 doktor Harken ponownie się zniechęcił. Pisał później: «Po tych (…) rozczarowujących wynikach (…) niezbędne było przede wszystkim obserwowanie obydwojga pacjentów, którzy przeżyli operację, aby móc rozstrzygnąć, czy dalsze (…) byłyby usprawiedliwione»”.

Po raz drugi Mary Richardson przyjęła swój powrót do domu za początek nowego życia. Spostrzegła jednak szybko, że sztuczna zastawka w jej sercu nie może całkowicie zastąpić naturalnej. Nauczyła się poznawać granice jej sprawności. Wtedy dopiero zaczęła żyć – prawie jak normalny człowiek. Początkowo pracowała z Loxy w domu, później w ogrodzie – boso, na powietrzu i w słońcu. Wkrótce potem powróciła do pracy w firmie Stockton. Bill uzyskał z Wydziału Rehabilitacji Zawodowej stanu Floryda zapomogę na opłatę szpitala, niestety niewystarczającą, toteż każdy zarobek był mile widziany. Sześć tygodni po powrocie Mary Norma Lawson przysłała jej wycinki z gazet. Najbardziej zainteresowały Mary te miejsca, gdzie mówiono, że od jej życia zależy los tysięcy innych ludzi: jeżeli ona swoim życiem udowodni, że sztuczna zastawka funkcjonuje, wtedy doda to odwagi doktorowi Harkenowi i innym chirurgom. Dlatego też Mary powiedziała sobie, że los wyznaczył jej szczególną misję do spełnienia.

Punktualnie dwa razy w miesiącu odwiedzała doktora Hansona. Badał jej serce i krew i zaopatrywał w naparstnicę oraz dicoumar. Wiedziała teraz dokładnie, dlaczego ma brać do końca życia dicoumar: aby swą krew utrzymywać w stanie płynnym.

Późną jesienią poleciała do Bostonu, ponieważ doktorzy Harken i Dexter chcieli sprawdzić stan jej zastawki. Była zasmucona i szczęśliwa zarazem, gdy lekarz asystent powiedział jej, że wszyscy chorzy z wszczepioną zastawką, poza jednym, zmarli; jej wizyta dodała doktorowi Harkenowi na nowo odwagi. Miała więc rzeczywiście misję do spełnienia.

Wiosną roku 1961 udała się ponownie na północ i wróciła z wiadomością, że doktor Harken jest z niej bardzo zadowolony. Jego młody asystent zapewnił ją, iż zaufanie doktora Harkena do sztucznej zastawki umocniło się w nim tak bardzo, że zamierza przeprowadzić nową operację. Świadomość jej misji pogłębiła się. Gdy na początku czerwca stowarzyszenie „Mended Hearts” zaprosiło ją do Sheraton Plaza w Bostonie na uroczystości związane z dziesięcioleciem swojego istnienia, powiadomiło ją równocześnie, jak bardzo jest oczekiwana. Dowiedziała się, że ma tam być również doktor Harken. Bill znalazł możliwość taniej podróży, a Mary uszyła sobie wieczorową suknię. Gdy przybyli wieczorem 3 czerwca do Sheraton Plaza, była jedną z najładniejszych tam kobiet. Swoim przybyciem miała udokumentować osiągnięcie kardiochirurgii… Z wypiekami na twarzy śledziła dyskusję między doktorem Harkenem a innymi lekarzami nad przyszłością leczenia chorób serca. Gdy skończył się bankiet i zaczęła grać muzyka, Bill zapytał ją, czy po tylu latach „nie mogliby spróbować zatańczyć”. Odpowiedziała jednak: – Nie, Bill. Pierwszy taniec należy się doktorowi Harkenowi. Muszę mu pokazać, że znowu mogę tańczyć, i wszyscy powinni to widzieć.

Podeszła do stołu, chwyciła Harkena za rękę i pociągnęła go na parkiet. On, zwykle taki rubaszny i pewny siebie, zachowywał się niepewnie i nieśmiało, jakby nie ufał swojemu własnemu dziełu, pozwolił jednak się prowadzić. Spojrzenia wszystkich skierowały się na nich. Mary czuła w swych piersiach niezwykle głośne „klik, klik” i pojawiły się niewielkie duszności. Nie zwracała jednak na to uwagi. Odprowadziła doktora Harkena do stołu i wróciła do Billa, aby zatańczyć z nim następny taniec. Gdy potem przyprowadzono do jej stołu małego cichego człowieka i powiedziano, że to Alfred Galio, jedyny z pacjentów doktora Harkena, który prócz niej przeżył operację zastawek, tańczyła również i z nim, patrząc z dumą w skierowane na nich kamery. Była ogromnie zmęczona, gdy wreszcie znaleźli się z Billem w wynajętym pokoju, ale świadomość, że osiągnęła punkt szczytowy swojego życia i swojej misji, jeszcze długo napawała ją radością.

W Jacksonville Mary podjęła swoje zwykłe życie. Zbierała wszystkie wycinki z gazet o spotkaniu w Bostonie. I zanim skończył się rok, dowiedziała się, że dr Harken przeprowadził siedem dalszych operacji. Trzy osoby przeżyły, a więc było już pięć osób, które mogły świadczyć o wynikach jego pracy.

Z artykułu dotyczącego Dwighta E. Harkena (napisanego w roku 1968):

„Po rocznej obserwacji operowanych pacjentów, a szczególnie Mary Richardson, dr Harken zdecydował się na dalszą serię operacji. Obejmowała ona siedmiu pacjentów. Okazało się jednak, że jego zastawka i metody szycia wykazują jeszcze braki. Wprawdzie trzech pacjentów przeżyło, jednakże czterech zmarło z powodu krwotoków ze szwów, które łączyły zastawkę z tętnicą główną. W tych okolicznościach rozstrzygającego znaczenia nabrało to, że Mary Richardson, wielki wzorcowy przypadek doktora Harkena, ponownie musiała walczyć ze śmiercią. Przyczyny tego należało szukać również w szwach zastawki”.

Ściśle mówiąc, wszystko zaczęło się już jesienią roku 1961 od napadów słabości i duszności. Początkowo Mary i Bill wpadli w panikę. Bill wsłuchiwał się nocą w ciche „klik, klik” w sercu Mary, które w ciemności i panującej naokoło ciszy szczególnie dobrze było słychać. Ponownie stały się one dla niego znakiem, że Mary żyje. W styczniu 1962 roku na wykład do Jacksonville przybył doktor Dexter. Dowiedział się o nagłym pogorszeniu stanu zdrowia Mary i zawiadomił o tym doktora Harkena.

Mary musiała przerwać pracę. Ale gdy przezwyciężony został pierwszy wstrząs, przypomniała sobie swoje zadanie. Musiała za wszelką cenę żyć. Po raz pierwszy czytała w gazetach artykuły o chorobach serca, by zbierać informacje. Dowiedziała się, że doktor Harken nie był już odosobniony. Co więcej, tymczasem doktor Starr z University of Oregon Medical School w Portland i inżynier Edwards skonstruowali podobną zastawkę sercową. Pierwszy pacjent doktora Starra zmarł. Drugi chory, niejaki Philip Amundson, któremu wstawiono 21 września 1960 roku sztuczną zastawkę dwudzielną, żył, chociaż miał już pięćdziesiąt dwa lata. W styczniu 1961 wytworzyła się wprawdzie skrzeplina na zastawce i doprowadziła do udaru mózgu, jednakże stan zdrowia Amundsona ponownie się poprawił. 27 października 1960 roku doktor Starr operował jako trzecią młodą Chinkę, Amandę Chiang, która po pełnej przygód podróży dotarła z Tajwanu do Oregonu. Także ona przeżyła operację, wyszła za mąż i pracuje w San Francisco.

Im więcej Mary czytała, tym silniejsza była jej wola dalszej walki i chęć wykazania, że doktor Harken był, mimo wszystko, pionierem sztucznej zastawki i że jego pacjenci żyli najdłużej. Gdy otrzymała wiadomość, że Harken oczekuje jej w Bostonie, wybrała się 24 kwietnia z Billem i matką ponownie w drogę do Massachusetts. Teraz już nie była ignorantką. Gdy więc doktor powiedział jej, że musi przejść trzecią operację, prosiła o wyjaśnienie, co zamierza tym razem zrobić. Harken wyznał, że w poprzedniej operacji nie miał dostatecznego doświadczenia i nie podciągnął dosyć silnie nici szwów. Szwy rozluźniły się i wskutek tego powstała nowa niedomykalność zastawki sercowej. Teraz musi poprawić to, co przedtem przeoczył: szwy muszą zostać wzmocnione. Przez kilka dni Mary miała wrażenie, że sztuczna zastawka wisi w sercu już tylko na jednej nitce, toteż pragnęła, by operacja nastąpiła jak najszybciej.

Doktor Harken nie zapomniał jednakże śmiertelnych krwotoków, jakie wystąpiły w ostatnich operacjach. Chciał najpierw rozporządzać taką liczbą dawców krwi z grupą Mary, aby być przygotowanym na każdą ewentualność. Dostarczenie krwi nie było jednak problemem, okazało się bowiem, że w Glyn Lea istniała organizacja obywatelska wzajemnej pomocy; Bob Hughes, sąsiad Richardsonów, wędrował od domu do domu. W ciągu kilku dni zgłosiło się tylu dawców, że bank krwi w Jacksonville wysłał do Bostonu dwadzieścia litrów krwi.

Rano 3 maja zaczęła się trzecia operacja. Dr Harken otworzył bliznę po poprzednim zabiegu i powiększył ją. Gdy odsłonił aortę, mógł stwierdzić, jak bardzo rozluźniły się szwy. Zdecydował się dołączyć nowe części z ivalonu, przeciągnąć je wokół zastawki przez ścianę tętnicy głównej i tkankę przyciągnąć do zastawki. Pojedynczy szew wokół pierścienia zastawki uznał za niewystarczający, założył więc drugi. Również i ten nie mógł całkowicie zamknąć istniejących otworów. Tak więc obszył zastawkę trzecią nicią. Również i wtedy zastawka nie była całkowicie szczelna, ale osiągnął to, co można było osiągnąć.

Jednakże kilka minut potem, gdy operacja wydawała się ukończona, zmienił się nagle wykres elektrokardiogramu. Wystąpił częstoskurcz, a wkrótce potem pojawiło się migotanie komór serca. Ciśnienie tętnicze krwi spadło tak, że nie dało się zmierzyć. Harken, który już zdjął rękawiczki, aby pozostawić zamknięcie rany operacyjnej swojemu pierwszemu asystentowi, zaczął pracować gołymi rękami. Za pomocą masaży i zastrzyków rozpaczliwie usiłował ponownie uruchomić serce Mary Richardson…

Bill Richardson wspomina:

„Czekaliśmy w przedsionku i myśleliśmy, że wszystko przebiega dobrze. Nagle zaproszono nas do pokoju doktora Harkena. Powiedziałem do siebie: «O Boże, teraz coś się zdarzyło». Musieliśmy przejść koło sal operacyjnych. Siostra wyszła z sali, a ja wyjąkałem: «Co z nią?». Siostra zawołała: «Trwa twarda walka o życie, ale już jest lepiej». Oczekiwanie w pokoju doktora Harkena było nie do zniesienia. Kiedy wreszcie wszedł, pierwsze, co zobaczyłem, to krew na jego rękach, krew Mary. Powiedział, że nie ma już powodu do obaw. Złe minęło i Mary dojdzie ponownie do siebie. Wyjaśnił nam następnie, co się wydarzyło. Według niego Mary zmarłaby, gdyby jej klatka piersiowa była już zamknięta w chwili, gdy wystąpił częstoskurcz. Po pięciu minutach masażu serca i trzech wstrząsach udało się ją uratować. Ale doktor Harken był tak przybity, że zapowiedział, iż już nigdy więcej nie będzie operował Mary”.

Harken rzeczywiście był wzburzony, i to nie tylko tym, że Mary umierała prawie pod jego rękami. Raczej tym, że musiał przeciąć trzeci szew, który prawdopodobnie wywołał kryzys. Wiedział zatem, że operacja udała się tylko częściowo i że Mary czeka niepewna przyszłość. Bill jednak żył w przekonaniu, iż Mary wprawdzie jeszcze raz była o krok od śmierci, ale wszystko będzie dobrze.

W końcu siódmego tygodnia Mary powróciła na Florydę dumna, że pokonała wszelkie niebezpieczeństwa i dalej będzie mogła wypełniać swoją misję. Ona i jej mąż odetchnęli, gdy Harken powiadomił ich, że tym razem koszty operacji pokryła jedna z fundacji naukowych. Nastąpił rok pełen nadziei. Odnowili dom, często pracowali aż do nocy. Mary pomalowała drzwi, a Bill duże ściany. Loxy wyszła za mąż i Mary była teraz częściej sama. Czuła się jednak tak pewnie, że nie bała się samotności. Czytała wszystko, co mogła znaleźć, na temat sztucznych zastawek serca. I tak dowiedziała się, że w roku 1962 przeprowadzono znacznie więcej operacji. Wreszcie, w grudniu, usłyszała, że doktor Harken przybywa do Orlando, aby na zebraniu lekarskim wyświetlić film nakręcony w czasie jej drugiej operacji. Zapytali, czy mogą oboje przyjechać do Orlando, aby go obejrzeć. Harken zgodził się chętnie, tak więc Mary zobaczyła sławną operację na sobie samej. Był to barwny film, który w odróżnieniu od filmów, nawet medycznych, kręconych dla telewizji lub kina, nie musiał unikać pokazywania dużej ilości krwi. Ten film przedstawiał wyjątkowo krwawą rzeczywistość, jednakże Mary była teraz już tak przyzwyczajona do sal operacyjnych i klinik, że nie zrobił na niej większego wrażenia, raczej utwierdził w niej świadomość, jak ważnym jest ogniwem rozwoju chirurgii zapoczątkowanego w marcu roku 1960.

Wiosną 1963 poleciała po raz pierwszy samotnie do Bostonu, ponieważ doktor Harken zaproponował nowe badania kontrolne. Dla Billa dzień, w którym odwoził Mary do Imerson-Airport, był szczególnym dniem. Wskutek wielu wydatków jeździł nadal jeszcze starym oldsmobile’em, jaki kupił w roku 1958. Na ten dzień zamówił sobie nowy samochód. Przekonany, że Mary wróci za kilka dni, w drodze powrotnej z lotniska zamienił stary samochód na nowy.

Dwa dni później chętnie odwołałby swój zakup, ponieważ Mary zatelefonowała z Bostonu: doktor Harken musi ją operować po raz czwarty.

Dla niej samej był to niespodziewany cios. Nie czuła się ani zmęczona, ani chora. Badania doktora Dextera wykazały jednak, że nastąpiło rozluźnienie szwów wzmocnionych przed rokiem. Było więc tylko kwestią czasu, kiedy ponownie rozwinie się pełna niedomykalność zastawki aortalnej. Ostatecznie rozumiała, że doktor Harken chce działać, zanim sprawa posunie się za daleko. Przypuszczała jednak, że będzie to nowe „umocowanie” zastawki. Harken natomiast lękał się, że części plastykowe i szwy pierwszej zastawki mogły się tak dalece zużyć, iż każda próba nowej naprawy byłaby beznadziejna. Planował więc wstawienie całkowicie nowej zastawki.

Mary powróciła na pewien czas do domu. 3 września 1963 roku wybrali się wszyscy: ona, Bill i jej matka, po raz czwarty w drogę na północ, na nową operację. Mary była najspokojniejsza ze wszystkich. Przyzwyczaiła się żyć w świecie szpitali oraz gabinetów zabiegowych i operacje nie miały dla niej w sobie nic strasznego, były koniecznością, aby wyjść zwycięsko z walki o dalsze życie. Bill natomiast nie mógł zapomnieć zapewnienia Harkena, że już nigdy więcej nie będzie operował Mary. Powiedział sobie: widocznie zmienił zdanie, ponieważ Mary stoi na progu śmierci.

10 września oczekiwali, on i matka Mary, po raz trzeci w poczekalni szpitala Peter Bent Brigham. Bał się, że każdej chwili może zostać wezwany, jak w ubiegłym roku, do pokoju doktora Harkena. Minęło jeszcze kilka godzin, zanim Harken ukazał się i powiedział z zadowolonym wyrazem twarzy, że wszystko przebiegło dobrze. Wstawił Mary całkowicie nową zastawkę.

Trzy tygodnie potem było już po wszystkim i powrócili do Jacksonville do swojego małego żółtego domku.

Z artykułu dotyczącego Dwighta E. Harkena (napisanego w roku 1968):

„W okresie czwartej operacji na swojej pierwszej pacjentce Harken nagromadził tyle doświadczeń, że nie wątpił już więcej w przyszłość sztucznej zastawki serca. Najważniejsze trudności techniczne były pokonane. Fakt, że w przypadku Mary Richardson udało się w stosunkowo krótkich odstępach czasu wszczepić dwukrotnie zastawkę, mógł tylko jeszcze bardziej wzmocnić wiarę w chirurgiczne możliwości zastępowania zastawek serca. Problemem pozostanie jedynie stałe zwalczanie krzepnięcia krwi i tylko czas może rozstrzygnąć, jak długo dicoumar i inne środki przeciwkrzepliwe będą działały i czy okażą się rzeczywiście skuteczne”.

Przypuszczalnie były to najszczęśliwsze lata ich życia. Zaczęły się w październiku 1963 i trwały aż do Wielkiego Piątku 1968 roku. Mary przeżywała każdy dzień tego okresu. Jeszcze trzy razy leciała do Bostonu. Każde badanie wykazywało, że jej nowa zastawka jest całkowicie w porządku. Nie było żadnych objawów nowego rozluźniania się szwów, badania nie wykazywały też powstania skrzepliny. Mimo to Harken napominał każdorazowo, że niebezpieczeństwo tworzenia się skrzepliny zawsze jej zagraża. Mary nigdy nie zapomniała przyjąć tabletki dicoumaru i odwiedzać dwa razy w miesiącu doktora Hansona dla zbadania krwi. Jeszcze tylko jedno przypominało zastawkę w jej piersi, owo „klik, klik”. Ten szmer stał się jednak teraz częścią jej życia. W czasie ostatniego lotu do Bostonu w kwietniu 1967 roku przeczytała artykuł, w którym donoszono, ilu ludzi otrzymało w ubiegłych latach sztuczne zastawki serca: samych zastawek typu, jaki stworzył doktor Starr w Portland, wszczepiono osiemnaście tysięcy sztuk. Po przeczytaniu tego artykułu myślała o jednym zdaniu, które informowało, że zwrócono doktorowi Starrowi dwa tysiące osiemset zastawek, aby przebadał ich stopień zużycia. Nie mogło ono znaczyć nic innego, jak tylko to, że ludzie, którym wszczepiono te zastawki, zmarli, mimo że na zastawkach nie znaleziono prawie żadnych śladów zniszczenia materiału.

Ta utajona w połowie wzmianka o istniejących jeszcze nadal niedoskonałościach zastawek nie mogła Mary przestraszyć. Sama ich doświadczyła, ale przecież żyła nadal. Była całkowicie pewna, że coraz więcej ludzi będzie mimo tych niedoskonałości przeżywało i że przyjdzie dzień, kiedy zostaną one całkowicie wyeliminowane.

Po ostatnim powrocie z Bostonu zdarzyła się jej pewna przygoda, która wykazała, jak ściśle jej życie związane jest z zastawką. Siedząc raz w swoim pokoju na tapczanie, zrobiła nietypowy ruch i nagle poczuła, że jej serce zatrzymało się i zamilkł szmer zastawki. Bez zastanowienia uderzyła się pięścią w piersi, po czym serce zaczęło ponownie bić – powróciły swojskie „klik, klik” zastawki.

Potem nie wiedziała, czy ten przypadek nie był ostrzeżeniem. W Wielki Piątek roku 1968 z rana pojechała z Billem do domu towarowego niedaleko ich domu. Wrócili około godziny 11.00. Zanieśli zakupy do kuchni i rozmawiali o prezentach wielkanocnych dla Jimmy’ego i Debbie, swoich wnuków. Potem Bill pojechał ostrzyc się na Wielkanoc. Gdy po trzech kwadransach powrócił do domu, zobaczył nogi Mary wystające z otwartych drzwi kuchennych. Leżała nieruchomo na podłodze. Zrozpaczony zawołał na pomoc sąsiadkę. Ta stwierdziła, że Mary jeszcze oddycha, i zawiadomiła pogotowie. Na sygnale zawieziono chorą do najbliższego szpitala. Tam ustalono, że po ośmiu latach, mimo przyjmowania dicoumaru i systematycznych badań, w jej zastawce aortalnej wytworzył się skrzep. Skrzeplina dotarła do jednej z tętnic mózgu i doprowadziła do lewostronnego porażenia. Mary miała wtedy dopiero czterdzieści jeden lat. Atak apoplektyczny, jakiemu uległa, był tak ciężki, że po siedmiu tygodniach, gdy powróciła do domu, nie mogła chodzić, musiano ją nosić. Lewa ręka zwisała bezwładnie, lewą nogę wzmocniono ciężką szyną. Mary była jednak nadal zdecydowana nie kapitulować przed najniebezpieczniejszym wrogiem sztucznej zastawki, czyli skrzepem. W roku 1969 Bill zawiózł ją do Warm Springs w Georgii, oddalonego od Jacksonville o dwieście osiemdziesiąt kilometrów. Tam w ciągu pięciu tygodni nauczyła się poruszać nogą w lżejszej szynie, ubierać się bez pomocy i czesać włosy. Po powrocie do domu odłożyła także szynę. Tylko ręka pozostała nadal bezwładna.

Nie mogła polecieć do Bostonu i pokazać się doktorowi Harkenowi, że nadal żyje. Myślała czasem, że pewnego dnia uda jej się przy pomocy Billa wsiąść do samolotu. Jednakże ta nadzieja rozwiała się w 1970 roku, gdy Bill zapadł na artretyzm, który tak zniekształcił jego obie ręce, że musiały być operowane. Ale i teraz Mary nie uznała się za pokonaną. W roku 1970 przetrzymała, a wraz z nią jej serce, operację brzuszną, w 1971 przecięcie kilku nerwów, które od czasu ataku apoplektycznego wywoływały zawsze silne bóle barku. Gdy Jerry LeBlanc, reporter i pisarz, odwiedził ją, aby dowiedzieć się, jak żyje po jedenastu latach pierwsza pacjentka, której w roku 1960 wszczepiono sztuczną zastawkę, napisał w swoim dzienniku: „Mary Richardson, niebieskooka i blada, wyszła na moje spotkanie powoli i ostrożnie, ale z wyrazem wewnętrznego triumfu. Chociaż ma porażoną lewą połowę ciała i każdy ruch oznacza dla niej coś w rodzaju walki, na twarzy jej maluje się wdzięczność za to, że w ogóle żyje. Gdy jest cicho, w pokoju można usłyszeć odgłos pracującej zastawki sercowej. Jest to rytmiczny dźwięk, podobny do uderzania ołówkiem o stół. Wiem, że dr Harken powiedział, iż pacjent nie może słyszeć swojej sztucznej zastawki. Ale ja ją słyszałem, i Mary Richardson także, a każde uderzenie serca jest dla niej swego rodzaju zwycięstwem”.

Z artykułu o Dwighcie E. Harkenie (napisanego w roku 1968):

„Całkowite zwycięstwa są w medycynie rzadkie. Także doktor Harken i jego następcy nie mogli odnieść pełnego zwycięstwa dzięki sztucznej zastawce. Dzisiaj żyją dziesiątki tysięcy ludzi ze sztucznymi zastawkami serca. Konstrukcja doktora Harkena z roku 1960 została zmodyfikowana. Najbardziej rozpowszechniła się zastawka Starra-Edwarda. Czysto chirurgiczny akt wszczepienia stał się rutyną. Od wymiany pojedynczej zastawki serca u ciężko chorych rozwój medycyny doprowadził do wymiany (zawsze jeszcze niebezpiecznej) kilku zastawek. Ale tak jak przedtem, tak i teraz chirurdzy stoją przed nie rozwiązanym problemem tworzenia się skrzeplin. W tym tkwi główna przyczyna prób zastosowania, zamiast zastawek sztucznych, zastawek naturalnych ze zwłok ludzkich lub zwierzęcych, bądź sporządzania ich z innych tkanek ciała. Według tego, co wiemy na podstawie dotychczasowych doświadczeń, takie zastawki istotnie rzadko prowadzą do zmian we krwi. Niestety ich trwałość jest ograniczona. Musimy więc jeszcze poczekać, aby się przekonać, co w końcu okaże się rzeczywiście skuteczne: sztuka czy natura. Walka o rozstrzygnięcie tego problemu dopiero się zaczęła”.

PACJENCI ZE SCHORZENIAMI NEREK

1.
SOFIA SCHAFSTADT

Z wykładu Paula Lestera Gronsteina, wygłoszonego w Pradze w lipcu 1937 roku:

„Cuda w medycynie? Nie znam żadnych. Nawet największy cud przez nas dokonany jest śmieszną łataniną. Istnieją tylko prawdziwe cuda natury. Jednym z największych jest nerka. Spójrzcie na nerkę zmarłego człowieka. Waży nie więcej niż 120 do 150 gramów i podobna jest do dużego ziarna fasoli. Jednak te dwie śmieszne «fasole» wykazują niezwykłą wydajność.

Nieprzerwanym strumieniem, dzień i noc, nasze serce tłoczy krew przez nasze nerki. Ich najważniejszym zadaniem jest filtrowanie krwi i zawartych w niej cieczy ustrojowych. Muszą one wydalić wszystkie trujące ciała, które gromadzą się we krwi jako wynik przemiany materii. Tę pracę wykonują za pomocą układu filtrów, który składa się z miliona mikroskopijnych kłębków filtracyjnych, tak zwanych «glomeruli». Gdyby położyć te kłębki jeden obok drugiego, utworzyłyby odcinek długości od 80 do 100 kilometrów. W ciągu dwudziestu czterech godzin przez układ filtracyjny przepływa do 1800 litrów krwi.

Do odpadów usuwanych przez nerki należą przede wszystkim mocznik, kreatynina, kwas moczowy i sól kuchenna. Nerki kierują odpady poprzez moczowody do pęcherza moczowego, skąd wydalane są jako mocz. Z 1800 litrów przefiltrowanego płynu ustrojowego ciało ludzkie opuszcza w ten sposób dziennie 1,5 do 2 litrów moczu zawierającego odpady.

Owe «fasole» mają do spełnienia jeszcze drugie zadanie, a mianowicie utrzymanie na tym samym poziomie gospodarki wodnej naszego ciała, niezależnie od tego, ile płynów wypijemy lub przyjmiemy w pokarmie. Jeśli przyjmiemy za dużo płynów, nerki wydalą ten nadmiar. Zapobiegają więc zbytniemu nagromadzeniu wody w naszych tkankach i chronią przed wywołaniem obrzęków.

Wreszcie nasze «fasole» wypełniają jeszcze trzecie zadanie. Do życia potrzebujemy pewnej określonej ilości substancji chemicznych. Do nich należą elektrolity, jak potas, sód, wapń, magnez. Ich nadmiar lub niedobór uszkadza nasze narządy. Jeśli mamy czegoś za dużo, to nerki wyfiltrowują ten nadmiar z krwi, a jeśli za mało, wyrównują ten niedobór. W ten sposób «fasole» decydują o zdrowiu i chorobie, życiu i śmierci. Natura jest świadoma tych zadań: gdy czynność jednej z nich zanika wskutek choroby, to druga może przejąć w pełni funkcję nieczynnej nerki.

Gdybyście zapytali mnie, jak i dlaczego każda z tych dziwnych «fasoli» zdolna jest do tak niesłychanej pracy, wtedy musiałbym wyznać, że tego nie wiem. Wiem tylko jedno: każda ludzka istota, której obie nerki wskutek zaburzeń rozwojowych lub choroby zostaną zniszczone, jest nieuchronnie skazana na śmierć. Takich chorób i zaburzeń rozwojowych istnieje sporo, począwszy od zmian w moczowodach, blokujących odpływ moczu i niszczących nerki przez napór gromadzącego się płynu, aż po tajemnicze zapalenie kłębków nerkowych, zwane glomerulo-nephritis, którego przyczyny jeszcze nikt nie zna.

W stosunku do tych wszystkich rodzajów zapaleń jesteśmy bezsilni. Czynność filtracyjna nerek słabnie. Trujące substancje przemiany materii gromadzą się we krwi. Równowaga elektrolitów zanika. Kończy się zawsze mocznicą (uremią).

Zabija ona swoje ofiary powoli i wśród straszliwych objawów: niezwykle wysokiego ciśnienia tętniczego krwi, bólów głowy nie do wytrzymania, niewydolności oddechowej i krążenia, uszkodzeń oczu aż do oślepnięcia, zaburzeń psychicznych i ostatecznie drżenia mięśni i drgawek kończących się śmiertelną śpiączką.

A my – rzekomi mistrzowie medycznych cudów – przypatrujemy się bezsilnie umieraniu”.

Nazywał się Jan Bruning. Miał dopiero dwadzieścia dwa lata, był synem drobnego rolnika ze wsi koło Groningen w Holandii.

W październiku 1938 roku leżał na jednym z łóżek szpitala uniwersyteckiego w Groningen. Wysokie ciśnienie tętnicze krwi zabarwiło jego twarz na czerwono. We krwi nagromadziły się tak duże ilości mocznika, że jego kryształy przenikały przez skórę, powodując nieznośny świąd. Wymiotował po każdym posiłku. Siatkówki oczu uległy zmianie. Świat wokół niego pociemniał.

Pewnej niedzieli, ostatniej niedzieli października, nie poznał własnej matki, która w jedwabnym świątecznym ubraniu i w utkanym przez siebie czepku na głowie przybyła do Groningen. Oślepł.

Trzy dni potem stracił przytomność i w dwadzieścia cztery godziny zmarł. Przyczyna śmierci: stadium końcowe przewlekłego zapalenia kłębków nerkowych, mocznica. Zresztą był on jednym z wielu, którzy w tym roku zmarli w taki sam sposób.

Istniała jedna różnica. Różnica dotyczyła lekarza, który widział go umierającego.

Lekarz ten nazywał się Willem Kolff. Miał dwadzieścia siedem lat. Jego żona i przyjaciele nazywali go Pim. Wyróżniał się trzema cechami: wrażliwym, przez medyczną codzienność jeszcze nie przytępionym sercem, zainteresowaniem technicznymi problemami medycyny i pewnym rodzajem opętania w dążeniu do realizacji swoich idei. Gdy zarząd szpitala w Groningen położył Jana Bruninga na jednym z czterech łóżek, którymi opiekował się Willem Kolff, stało się to czymś w rodzaju zrządzenia losu.

Bruning był jego pierwszym pacjentem zmarłym na nerki. Kolff nie mógł się pogodzić z tym, że ten pacjent musiał umrzeć. Miał się dopiero nauczyć rejestrować śmierć bez zaangażowania uczuciowego. Nie chciał pogodzić się z tym, iż starej chłopce w białym spiczastym czepku musiał zakomunikować, że jej syn umarł i że on nie mógł dla niego nic uczynić.

Willem J. Kolff dwadzieścia siedem lat później w „Annals of Internal Medicine” pisał:

„Musiałem jej powiedzieć, że jej syn skazany jest na śmierć, i czułem się nieopisanie bezsilny. Raz po raz pytałem samego siebie, czy nie dałoby się w jakikolwiek sposób usunąć z jego krwi chociażby ze dwadzieścia gramów mocznika i innych produktów przemiany materii i wstrzymać nie dające się opanować wymioty? Czy nie dałoby się usuwać owych dwudziestu gramów dzień po dniu i utrzymać go przy życiu?”

Tak się zaczęło. Jan Bruning stał się mimo woli cząstką historii medycyny tylko dlatego, że umierał na oczach Willema Kolffa. W ostatnich dniach przed jego zgonem Kolff przeczesał bibliotekę uniwersytecką w Groningen, szukając informacji o technicznych możliwościach zastąpienia kłębków nerkowych. Czy nie istniał jakiś materiał lub urządzenie, za pomocą którego można by krew człowieka oczyścić z pozostałości przemiany materii, przepuścić ją przez jakiś filtr, a następnie z powrotem skierować do ciała?

Kolff odkrył, że już przed nim podobnymi problemami zajmowali się różni lekarze i technicy. Amerykanie Abel, Rowntree i Turner w roku 1913 próbowali skonstruować „sztuczną nerkę” z filtrem krwi, nie mogli jednak znaleźć materiału, który mógłby naśladować filtrację, jaką zapewnia naturalna nerka. W roku 1925 z oczyszczaniem krwi eksperymentował pewien człowiek nazwiskiem Haas. Zawiódł się i on. W roku 1926, przypuszczalnie w Pradze, niejaki Rosenak próbował „sztucznej” filtracji krwi.

Żaden z nich jednak nie znalazł odpowiedniego materiału filtracyjnego. Nikt nie mógł zapobiec krzepnięciu krwi przepompowywanej przez filtr, gdy tylko opuściła ciało zwierzęcia doświadczalnego.

Kolff nie znalazł więcej informacji. Od roku 1926 upłynęło dwanaście lat, a od 1937 istniała heparyna, posiadająca jedną z tych właściwości, której nadaremnie szukali Abel, Haas czy Rosenak – właściwość przeciwdziałania krzepnięciu krwi. To jednak nie rozwiązywało zagadnienia filtru krwi.

Trzy tygodnie po przewiezieniu Jana Bruninga w trumnie z Groningen do rodzinnej wsi i pogrzebie Kolff spotkał jednego ze swych nauczycieli, profesora Brinkmana.

Brinkman wykładał w Groningen biochemię. Pokazał Willemowi Kolffowi nowy ciekawy materiał, noszący nazwę celofanu i pochodzący z Niemiec. Niektóre fabryki sporządzały z tego materiału sztuczną osłonkę kiełbasianą. Brinkman odkrył, że celofan ma także znaczenie dla nauki. Gdy warstwą celofanu rozdzielił dwie ciecze o różnym składzie chemicznym, to odbywała się wymiana chemikaliów przez celofan: drobiny chemikaliów znajdujące się po jednej stronie w większej ilości przechodziły na drugą, o mniejszym stężeniu. Krwinki natomiast były tak duże, że nie mogły przejść przez ścianę celofanową.

Podczas wykładu Brinkmana Kolff zaczął nieoczekiwanie myśleć o Janie Bruningu i jego śmierci z powodu choroby nerek, zastanawiając się, czy celofan nie mógłby być tym materiałem, którego tak długo i nadaremnie poszukiwali Abel i Rowntree, Haas i Rosenak. Poprosił swoją żonę Janke, aby postarała się o kilka metrów powłoki kiełbasianej z celofanu. W czterdziestopięciocentymetrowym kawałku osłonki kiełbasianej zmieścił 25 ml krwi. Do krwi tej dodał 100 miligramów mocznika, zamknął oba końce i tak sporządzoną kiszkę przymocował do deski. Deskę zanurzył w naczyniu z roztworem soli kuchennej o stężeniu odpowiadającym prawidłowemu stężeniu ludzkiej krwi, nie zawierającej jednak mocznika. Potem wstrząsał tą kiszką.

Gdy po piętnastu minutach wyjął z naczynia deskę z kiszką i zmierzył zawartość mocznika we krwi, stwierdził, że cały mocznik przeniknął do roztworu soli kuchennej. Kolff zdumiony swoim odkryciem liczył: gdyby zamiast 250 ml wprowadził 5 1 krwi do kiszki celofanowej dziesięciometrowej długości i poruszał nią w roztworze soli kuchennej, to w ciągu piętnastu minut powinien usunąć z krwi dwa gramy mocznika.

Willem J. Kolff dwadzieścia siedem lat później:

„Budowałem różne aparaty (…), ale żaden nie był wystarczająco dobrze skonstruowany (…). Tymczasem 10 maja 1940 roku Niemcy wtargnęli do Holandii. Dziekan naszego Wydziału Lekarskiego, profesor Polak Daniels, i jego żona popełnili samobójstwo, skoro tylko stało się wiadome, że tak zwana linia wodna, która przez setki lat broniła naszych holenderskich prowincji przed agresorami, nie stanowi już żadnej przeszkody dla niemieckich spadochroniarzy.

Podczas gdy inni członkowie Wydziału (…) lekceważyli moje pomysły sztucznej nerki, Daniels nie wyśmiewał się ze mnie i pozwolił mi nad nią pracować. Jego śmierć pozostawiła dużą lukę (…). Niemcy mianowali holenderskiego narodowego socjalistę, Kreuzwendedicha z Borne, profesorem medycyny.

W dniu objęcia przez niego urzędu opuściłem Groningen i szpital. Musiałem szukać nowego miejsca pracy jako internista. Znalazłem je w Kampen, jednym z najstarszych miasteczek Holandii, tam gdzie przedtem IJssel wpływała do dawnego Zuidersee”.

Kampen: Budynki z palonej cegły, niskie domki, brukowane ulice, ludzie, którzy niekiedy jeszcze stukali drewniakami po bruku, fabryki, gimnazjum i stary, z dwoma kominami szpital mieszczący osiemdziesiąt łóżek – wszystko to razem składało się na prowincjonalne miasto liczące 23 000 mieszkańców pod niemiecką okupacją, z paru Niemcami na stanowiskach, z kolaborantami, którzy wierzyli w narodowy socjalizm lub zwycięstwo Niemców, ze szpiclami, kontrolowaną pracą i konfiskatą wszelkiego mienia, z kartami pracy i kartkami żywnościowymi, wreszcie z głodem, mrozem i czarnym rynkiem.

Gdy Kolff z żoną Janke i synem Jakubem wprowadził się do taniego domu czynszowego przy ulicy Jan van Arkel, oddalonego zaledwie o pięć minut drogi od szpitala, miał tylko dwa cele. Nie chciał mieć do czynienia z Niemcami i chciał sobie stworzyć stanowisko pracy, gdzie mógłby dalej pracować nad sztuczną nerką. Nie przywiózł ze sobą prawie żadnych mebli (pacjenci zamówili później sofę dla niego), ale za to jeden ze swoich „aparatów” i skrzynki wypełnione po brzegi celofanowymi kiszkami.

Jego gabinet za zdobnym frontonem szpitalnym był wypełniony starymi gratami: biurko z czasów dziadka, sfatygowana sofa do badania pacjentów i wydeptany dywan. Sprawy uboczne nie obchodziły Kolffa. O wiele bardziej interesowało go to, że szpital, w którym dotychczas pracował tylko jeden specjalista, chirurg Kehrer, nie posiadał ani gabinetu radiologicznego, ani laboratorium, a teraz otrzymał laboratorium, w którym można było przeprowadzać badania czynności nerek. Przydzielono mu pierwszą laborantkę, Mieneke van der Ley, oraz młodego asystenta, doktora P. S.M. Kopa. Znalazł też dwie chętne do nauki pielęgniarki: Raab i Grieteke van den Noort.

Burmistrz i zarząd miasta Kampen zaczęli wątpić, czy postąpili słusznie, sprowadzając Kolffa jako internistę do swojego miasta. Dowiedzieli się bowiem, że Kolff opróżnił pokój nr 13 szpitala, kierując się przesądem przemianował go na 12a i wstawił tam przywieziony z sobą z Groningen dziwny aparat, który nazywał „sztuczną nerką”. Ponadto rozeszły się plotki, że pacjentów pozostawia asystentowi, doktorowi Kopowi, a sam zajmuje się w pokoju 12a swoim aparatem. Inne plotki głosiły, że nawiązał kontakt z dyrektorem kampeńskiej fabryki naczyń emaliowanych, Hendrikiem Berkiem, aby za jego pośrednictwem móc budować dalsze sztuczne nerki. Kehrer, chirurg, mówił złośliwie lub szyderczo o „zabawie w nerki” Kolffa.

Było już jednak za późno. Berk budował pod okiem niemieckich kontrolerów, którzy nadzorowali jego pracę, na niemiecki rachunek, większą, po raz pierwszy technicznie przemyślaną „nerkę”. W październiku 1942 roku stała ona już na środku tajemniczego pokoju 12a. Kolff tymczasem wyszkolił Mieneke van der Ley w wykonywaniu wszelkich znanych prób nerkowych, a drugą laborantkę, Willy Eskes, umieścił w laboratorium tuż obok pokoju 12a. Rozbudził również zainteresowanie sztuczną nerką u Grieteke van den Noort, a na pomocnika do sztucznej nerki zaangażował holenderskiego studenta medycyny, Boba van Noordwijka, któremu jako socjaliście Niemcy zabronili dalszych studiów uniwersyteckich. Przy tym wszystkim miał tyle osobistego wdzięku i zdolności przekonywania, że prawie każdy w szpitalu, nie wyłączając portiera Andriesa Sybrandsa, był gotów pomagać mu przy „nerce”, kiedykolwiek ta pomoc byłaby potrzebna.

Willem J. Kolff wspomina:

„Gdy pierwsza sztuczna nerka rotacyjna była gotowa i chciałem za nią zapłacić, dowiedziałem się, że w księgach mogą figurować tylko wpływy za prace wykonane dla Wehrmachtu. Tak więc zapomniano wystawić mi rachunek.

Zasada nerki była teraz bardzo prosta. Dwadzieścia metrów celofanowanego drenu owinięto dokoła zamontowanego poziomo bębna. Dolna ruchoma połowa bębna obracała się w wannie kąpielowej wypełnionej płynem filtracyjnym (zwanym płynem dializacyjnym). Krew wewnątrz drenu celofanowego opadała przy każdym obrocie do najniższego miejsca zanurzonego w kąpieli i przy dalszym obracaniu przesuwała się do następnej pętli drenu, aż do jego końca. Krew w drenie celofanowym i płyn dializacyjny na zewnątrz znajdowały się w stałym ruchu i proces wymiany przez celofan odbywał się nieprzerwanie.

Naturalnie, że do jednego końca drenu krew musiała być doprowadzona, a z drugiego odprowadzona. Dokonaliśmy tego w ten sposób, że na jednym końcu pustej osi bębna dren celofanowy został wprowadzony, a na drugim wyprowadzony. Do tego niezbędne były wodoszczelne łożyska. Udałem się więc do najbliższego przedstawicielstwa Forda w Kampen w przekonaniu, że uszczelki, które Henry Ford wykonywał do łożysk w pompach wodnych swoich samochodów, powinny wystarczyć także do dwu łożysk bębna naszej sztucznej nerki”.

Hendrik Berk wspomina:

„W roku 1942 zbudowałem sztuczną nerkę (…). Sześć miesięcy po jej dostarczeniu do szpitala Kolff podłączył pierwszych pacjentów. Później słyszałem, że wielu ludzi umarło w następnych latach z powodu tej «nerki» (…). Gnębiło mnie bardzo, że zbudowałem ten aparat”.

Nie minęło pół roku od momentu skonstruowania sztucznej nerki, gdy Kolff podjął pierwsze próby sprawdzenia jej działania na chorym na nerki pacjencie.

W ciągu całej zimy przygotowywał się do tego zabiegu w swoim „pokoju nerkowym” 12a. On, jego pomocnik i pielęgniarki przyzwyczaili się do zajęć wieczorami i nocami, chociaż wtedy kończyła się ich praca etatowa i zaczynał czas wolny. Istniało jeszcze wiele dotychczas nie rozwiązanych problemów. W krwi chorych na nerki zaburzona była nie tylko równowaga wymiany mocznika, ale także cała gospodarka elektrolitów, takich jak potas, sód, wapń i magnez.

Od właściwego zestawienia płynu dializacyjnego zależało również wyrównanie poziomu elektrolitów, gdy zawartość ich w krwi zwiększyła się bądź zmniejszyła. Kolff sam odważał chemikalia z woreczków i przygotowywał najróżnorodniejsze roztwory dializacyjne.

Istniał jeszcze inny problem: połączenie obu końców drenu celofanowego z krwiobiegiem chorego. Nawet jeżeli uda się wprowadzić kaniulę do tętnicy, połączyć ją rurką gumową z początkiem drenu celofanowego i to samo połączenie wykonać między końcem drenu a kaniulą żylną – co stanie się z krwią w wężach gumowych? Czy będą się tworzyły skrzepliny i spowodują śmierć chorego, blokując naczynia krwionośne?

Kolff rozporządzał wprawdzie heparyną, ale heparyna była dopiero w początkowym okresie stosowania, często wywołując u chorych ciężkie wstrząsy. Kolff nie miał najmniejszego pojęcia o ilości heparyny niezbędnej do utrzymania krwi w stanie płynnym w czasie całej jej drogi przez sztuczną nerkę. Nie było także środka, który likwidowałby z całą pewnością przeciwkrzepliwe działanie heparyny. Zachodziła obawa, że w miejscu wprowadzenia kaniul może dojść do krwotoków zagrażających życiu, jeżeli krew chorego utraci zdolność krzepnięcia. Mówiło się wprawdzie o tym, że siarczan protaminy posiada działanie odwrotne niż heparyna, jednakże był to lek w zasadzie nie wypróbowany i jego stosowanie pociągało za sobą jeszcze bardziej nieprzewidziane skutki niż heparyna.

Z notatek zmarłego współpracownika Kolffa:

„Pod koniec zimy 1942–1943 sprowadziliśmy pierwszego pacjenta do «pokoju nerkowego». Nazywał się Boele, prawdopodobnie Gustav Boele. Był to Żyd w podeszłym wieku, który całe życie spędził w Holandii. Jeśli dobrze pamiętam, jego całą rodzinę Niemcy wywieźli do obozu w Polsce. Leżał od wielu miesięcy w szpitalu. Chroniliśmy go przed wywiezieniem, ponieważ ciężko chorował.

Boele cierpiał na przerost gruczołu krokowego, który powinien był operować w stosownym czasie, wtargnięcie jednak Niemców i oddzielenie Żydów przeszkodziło w wykonaniu operacji. Guz prostaty zacisnął ujście pęcherza moczowego, mocz nagromadził się i cofnął aż do nerek. W ten sposób powstało przewlekłe zapalenie nerek z mocznicą.

Często objawiały się u niego zaburzenia psychiczne. Ktoś dostarczył mu trochę orzeszków. Zawsze dawał kilka z nich pielęgniarkom, gdy odzyskiwał świadomość i mówiono mu, że mylił je z Niemcami i przeklinał. Dając im orzeszki, przepraszał: «Ja tak nie myślałem».

Gdy wystąpiła śpiączka i Boele leżał nieprzytomny, Kolff zdecydował się na pierwszą rozpaczliwą próbę przywołania go do życia swoją «maszyną». Nie odważył się na wprowadzenie kaniuli do kruchych tętnic starego człowieka, ale pobrał z jednej z jego żył ramiennych, za pomocą igły do zastrzyków, pół litra krwi, przepuścił przez sztuczną nerkę i po przefiltrowaniu wstrzyknął mu ją z powrotem do żyły.

Powtórzył ten proces wielokrotnie, spodziewając się, że w ten sposób będzie mógł oczyścić ze śmiercionośnego mocznika litr, dwa, a może nawet trzy litry krwi. Boele nie obudził się jednak ze śpiączki. Zmarł i Kolff nigdy się nie dowiedział, czy jego próba odniosła jakiś skutek. Boelemu dane było tylko jedno – został pochowany w ziemi ojczystej, a nie zakopany gdzieś w dalekiej Polsce”.

Kilka tygodni później, 26 marca 1943 roku, jedna z nielicznych karetek sanitarnych, których zgodnie z zarządzeniami władz niemieckich można było jeszcze używać, przywiozła do Kampen młodą kobietę.

Nazywała się Janny Schrijver, miała dwadzieścia dziewięć lat i przez szereg lat pracowała jako sprzątaczka w Zwolle. Towarzyszył jej ojciec, stary wieśniak.

Janny Schrijver cierpiała na zapalenie kłębków nerkowych. Ona również osiągnęła ostatnie stadium choroby. Gdy Kolff ujrzał ją po raz pierwszy, siedziała w łóżku podparta poduszkami, nie mogąc złapać tchu. Była prostą dziewczyną, która nie mogła zrozumieć, co jej dolega. Pracowała aż do ostatniego momentu, do załamania się. Teraz narzekała na szalone bicie serca i straszliwy ucisk w piersiach, tak jakby worek zboża leżał na niej i odbierał jej oddech. Szybko pojawiły się u niej zaburzenia psychiczne. Ciśnienie krwi wynosiło 245/150 mmHg. Zmiany w dnie oka wskazywały, że wkrótce oślepnie. Poziom mocznika, zamiast normalnej ilości wahającej się od 0,15 do 0,45 g, wynosił już 1,69 g /litr. Mocznica była tak zaawansowana, że w oddechu Janny wyczuwało się woń moczu, i wiadomo było z całą pewnością, że w ciągu kilku dni popadnie w śmiertelną śpiączkę. Ponieważ nieodwołalnie miała umrzeć, Kolff zdecydował się na zastosowanie po raz drugi swojej „maszyny”. Był przekonany, że w żadnym wypadku chorej to nie zaszkodzi, być może zmniejszy jej męki, a przynajmniej odwlecze śmierć.

Wziął więc ojca Janny na bok i zadał sobie trud wyjaśnienia mu, że chce spróbować pomóc córce. Wiedział, że stary człowiek nie zrozumie działania jego sztucznej nerki. Starał się więc mówić do niego najprostszymi słowami:

– Krew Janny jest zatruta. Chcemy pobrać część jej krwi, usunąć truciznę za pomocą maszyny i krew z powrotem przetoczyć do ciała Janny. Ty będziesz uważał, aby nie zdarzyło się nic niedobrego…

Ojciec zaufał mu, ponieważ Kolff mówił z nim tak, jak się mówi na holenderskiej wsi. Chciał jednak wiedzieć, czy jest pewien, że będzie mógł jej pomóc.

Gdy Kolff odpowiedział, że żadnej pewności nie ma i że tylko chce spróbować uczynić to, co uważa za najlepsze, stary człowiek oświadczył:

– Wobec tego najpierw powinien przyjść ksiądz. Potem możesz próbować…

Tak więc przyszedł duchowny Gastman z Kampen i był przez chwilę przy łóżku Janny. Nie przeczuwał w tej chwili, jak często w nadchodzącym roku będzie siedział przy łóżkach umierających, nim Kolff zabierze ich do „pokoju nerkowego” i do swojej „maszyny”, nie wiedział też, że za każdym razem będzie to ostatnia modlitwa i ostatnie słowo pocieszenia…

Potem portier Sybrands przewiózł chorą do pokoju 12a. Leżała teraz na bardzo wąskim łóżku. Kolff kazał sporządzić wąskie łóżko, ponieważ normalne nie mieściło się w drzwiach pokoju 12a.

Do Janny już niewiele docierało z otaczającego świata, nie zdawała sobie również sprawy z prymitywnego, prowizorycznego pod względem technicznym oziębienia pokoju 12a, które na każdego, kto tam przypadkiem zaszedł, działało odstraszająco. Pokój miał gołe ściany i był wyposażony tylko w przynależny do „nerki” sprzęt – zbiorniki z płynem dializacyjnym, stół z narzędziami i tablicę na ścianie, na której miało się zapisywać, jak przebiega leczenie, czy i jak się będzie zmieniał stan chorej, jakie będą wyniki badania krwi pobieranej w regularnych odstępach czasu.

Na podłodze leżały rozłożone cegły. Przy poprzedzających doświadczeniach okazało się bowiem, że kiszka celofanowa, nawet gdy bardzo ostrożnie obracano bęben, łatwo się rozrywała. Znajdująca się w kiszce krew przenikała do płynu dializacyjnego i natychmiast tworzyła się krwista piana, która wypływała przez brzeg zbiornika wraz z płynem dializacyjnym i rozlewała się na podłodze pokoju.

W trzecim roku wojny ani Kolff, ani jego współpracownicy nie mieli nieprzemakalnych butów. Gdy kąpiel zaczynała się krwawo pienić, uciekali na cegły, aby ratować się od „potopu” i naprawiać uszkodzoną kiszkę celofanową.

W tej makabrycznej scenerii leżała na wpół przytomna Janny Schrijver. Wszyscy zebrani wokół niej – Kolff i Kop, Grieteke van den Noort i Bob van Noordwijk, Mieneke van der Ley i Sybrands – odczuwali wewnętrzne podniecenie, którego już nigdy nie mieli zapomnieć.

Kolff nie odważył się, także i u Janny Schrijver, połączyć bezpośrednio tętnicy i żyły ze swoją „maszyną”. Najpierw wstrzyknął jej heparynę, i to w dawce tak dużej, że wspomnienie o tym kilka lat później napełniać go będzie przerażeniem – prawie dziesięciokrotną dawkę tego, co w przyszłości okaże się niezbędne.

Potem odczekał pewien czas. Chciał stwierdzić, czy reakcje Janny Schrijver w czasie leczenia będą związane z wstrzykniętą heparyną, czy też z pracą jego „nerki”. Dopiero gdy stwierdził, że poza dreszczami nie wystąpiła żadna silniejsza reakcja, pobrał z żyły ramiennej Janny 100 ml krwi i napełnił nią celofanowe jelito swojej maszyny.

Silnik obracający bęben zaczął głośno szumieć. Krew powoli przesuwała się z jednej pętli celofanowej do drugiej przez płyn dializacyjny. Wszyscy mieli nadzieję, że tym razem nie wystąpi żaden wypadek, żadne skaleczenie drenu celofanowego, żadna nieszczelność, żadna krwista piana, która rozpryskiwałaby się na podłogę. Po dwudziestu dwóch minutach Kolff przelał krew do szklanego naczynia infuzyjnego. Z niego spływała następnie poprzez żyłę do krwiobiegu Janny Schrijver.

Mijały godziny za godzinami, Kolff powtórzył procedurę dziesięciokrotnie, aż przepuszczony z trudem przez maszynę litr krwi z powrotem przetoczono chorej.

Pomocnicy Kolffa zwracali uwagę na każdą reakcję, kontrolowali ciśnienie tętnicze, badali próbki krwi na poziom mocznika, kreatyniny, kwas moczowy i fosforany. Pracowali aż do późnej nocy, stwierdzając za każdym razem, że krew opuszczająca „nerkę” nie posiadała mocznika. Niestety przefiltrowana ilość była i tym razem o wiele za mała, aby mieć wpływ na stan chorej.

Tak więc Kolff i jego współpracownicy zebrali się następnego wieczoru w pokoju 12a wokół „łóżka nerkowego” Janny Schrijver, aby przeprowadzić nowe, dłużej trwające leczenie. 18 marca dokonali dializy półtora litra, następnego trzy i pół, potem cztery i pół, i ostatecznie pięć i pół litra krwi. Każda dializa trwała wiele godzin, na co składało się pobieranie krwi, filtracja i ponowne wstrzyknięcie krwi do ciała.

Igły punkcyjne, które Kolff wkłuwał w żyły, właściwie nie nadawały się do użytku, a w Holandii nie sposób było dostać nowych. Wiele z nich używano po setki razy i stale wyjaławiano. Niektóre z nich były w środku, w miejscach niedostępnych, zardzewiałe. Na tych cząsteczkach rdzy tworzyły się mimo heparyny drobne skrzepy krwi. Niekiedy Janny Schrijver dostawała dreszczy i trzeba ją było wtedy ogrzewać butelkami z gorącą wodą. Jeszcze gorsze było to, że Kolff musiał nakłuwać coraz więcej żył, a więc można było przewidzieć (o czym dotychczas nikt nie pomyślał), iż wkrótce nie będzie można znaleźć żadnej żyły nadającej się do wkłucia.

Zachodziła wręcz obawa, że z tego powodu trzeba będzie przerwać leczenie, nie osiągnąwszy nawet śladu poprawy w stanie Janny. Nagle jednak przestał wzrastać poziom mocznika, czego bez filtracji przez sztuczną nerkę nie dałoby się osiągnąć, choć także nie opadał, utrzymując się na poziomie 1,64 g/litr. Równocześnie zaczęło się obniżać ciśnienie tętnicze krwi. Opadało powoli, ale opadało.

Kolff doznał po raz pierwszy uczucia satysfakcji. Dalsze badania wykazały jednak, że długa choroba nerek ciężko uszkodziła także inne narządy. Serce chorej wykazywało stan przewlekłego zapalenia osierdzia. Do tego cierpiała ona na inne ukryte zakażenia, a te pogarszały jej już i tak ciężki stan. Przeszło jednakże czternaście dni bez postępowania mocznicy i nie nadeszła od dawna oczekiwana śmierć.

Wtedy Kolff zdecydował się zrobić krok naprzód i poniechać stale przerywanego, męcząco powolnego i niekompletnego sposobu leczenia. Postanowił połączyć Janny Schrijver bezpośrednio ze sztuczną nerką, a jej krew z jednej żyły skierować wprost przez maszynę, aby następnie doprowadzić ją z powrotem do drugiej żyły. Nie odważył się jeszcze na wprowadzenie większych kaniul szklanych do żył, lecz posługiwał się nadal cienkimi, zużytymi igłami punkcyjnymi.

Gdy 4 kwietnia on i jego pomocnicy zobaczyli po raz pierwszy, jak krew płynie bezpośrednio drenem celofanowym przez maszynę i z powrotem do żyły Janny Schrijver, doświadczyli uczucia, że przeżywają historyczny moment w środku wojny, w czasie okupacji niemieckiej, w mieście, którego nazwy chyba nikt poza Holandią nie znał.

Wszyscy oczekiwali, że się wydarzy coś niezwykłego, jakaś katastrofa. Czuwali na zmianę przy łóżku Janny Schrijver jak jakaś sprzysiężona grupa. Jednakże nie wydarzyło się nic – nie nastąpił ani śmiertelny wstrząs, ani posocznica wywołana przez bakterie, które mogły przedostać się z kąpieli dializacyjnej do krwi chorej. Poziom mocznika nie tylko się nie zwiększył, ale, po raz pierwszy, obniżył!

Po 4 kwietnia Kolff przeprowadził cztery dalsze dializy. Przy czwartej przepłynęło przez maszynę dwadzieścia litrów krwi. Poziom mocznika obniżył się wtedy poniżej grama. Janny Schrijver poczuła się lepiej. Przytomna, opowiadała rozsądnymi słowami o domu. Jednakże dwa dni potem poziom mocznika podniósł się nagle. Nieprzytomną chorą przeniesiono pośpiesznie z powrotem do pokoju 12a. Od nowa dwadzieścia litrów krwi zaczęło przepływać przez maszynę. Poziom mocznika obniżył się. Stan Janny Schrijver znów poprawił się i mówiła rozsądnie, ale tylko przez dwa dni. Ten czas wystarczał, żeby ponownie wzrosła ilość odpadów przemiany materii w jej krwi. Kolff był zrozpaczony. Dwa razy wyrwał Janny Schrijver za pomocą wielogodzinnej dializy ze śmiertelnej śpiączki i doprowadził do stanu chwilowej przytomności.

Ale wtedy, w dwudziestym szóstym dniu i przy dwunastej rozpaczliwej próbie dializy, nastąpiło to, co Kolff w ostatnich dniach marca uzmysłowił sobie po raz pierwszy i czego odtąd stale się obawiał: nie znalazł u Janny ani jednej nie skaleczonej, nadającej się do zabiegu żyły, która umożliwiałaby dołączenie do jego „nerki”. W przygnębiającym, zrezygnowanym milczeniu Janny Schrijver została po raz ostatni odesłana z „12a” na salę chorych. Mieneke van der Ley, która tygodniami, próbka po próbce, badała krew, mogła tylko zawiadomić, że poziom mocznika wzrasta szybko i niepowstrzymanie. W ciągu bardzo krótkiego czasu osiągnął 6,4 grama. Wkrótce potem Janny Schrijver zmarła. Kolff sam wykonał sekcję. Pomagał mu przy tym Sybrands. Nerki zmarłej były skurczone i ważyły tylko odpowiednio sześćdziesiąt siedem i osiemdziesiąt gramów. Czy ten koniec był porażką, dowodem niemożności realizacji idei sztucznej nerki? Czy umierającą niepotrzebnie męczył przez całe tygodnie punkcjami żył i heparynowymi dreszczami, rzeczywiście bez szans na udzielenie jej pomocy?

Być może było to groteskowe pytanie, w chwili gdy nie tylko na frontach ginęły dziesiątki tysięcy ludzi: rozstrzeliwanych, mordowanych, gazowanych, rozrywanych bombami, zwęglonych w płonących miastach, umierających od zarazy i z głodu. W Kampen jednak pytanie takie odnosiło się do hydry o wielu twarzach zwanej sumieniem. Czyż nie znaczyło bardzo wiele to, co wykazała próba przedłużenia życia Janny Schrijver: że możliwe było przejęcie przez sztuczną nerkę naturalnej czynności, chociażby na krótki czas?

16 kwietnia, gdy zmarłą zabierano do Zwolle, jej ojciec zapukał do drzwi Kolffa. Nie mówił o winie i o sumieniu. Powiedział: „Próbowałeś wszystkiego, przyszedłem, aby ci podziękować”.

Gdy Kolff się wzbraniał, mówił dalej, że chce nie tylko podziękować, ale również wiedzieć, ile jest mu winien. Kolff ponownie wykonał gest odmowy. Gdy jednak stary człowiek nalegał, Kolff wymienił ostatecznie śmieszną sumę sześćdziesięciu guldenów. Ojciec Janny Schrijver wyjął sakiewkę, odliczył pieniądze i poszedł pochować córkę.

Willem J. Kolff dwadzieścia siedem lat później:

„Od 17 marca 1943 roku do 27 lipca 1944 leczyliśmy piętnastu pacjentów za pomocą sztucznej nerki. Wszyscy jednak zmarli (…).

Nieraz pytałem sam siebie, co by się stało z ideą sztucznej nerki, gdybym się nią zajmował w owych dniach nie w Holandii, ale gdziekolwiek w Stanach Zjednoczonych i (…) nie mógłbym wykazać się przy leczeniu piętnastu pacjentów ani jednym pomyślnym wynikiem”.

Z notatek zmarłego współpracownika Kolffa:

„Trudno dzisiaj wczuć się w warunki, w jakich pracowaliśmy po śmierci Janny Schrijver. Wątpię, czy dzisiaj znalazłby się ktoś chętny do takiej pracy. Sam Kolff spędził wiele nocy w klinice. Sypiał na wózku-noszach, żywił się sucharkami i herbatą, ponieważ cierpiał na żołądek.

Lekarze z okolic Kampen przywykli do tego, że chorzy na przewlekłe zapalenie kłębków nerkowych umierali w domu. Kolff prosił każdego lekarza, z jakim się zetknął, aby przysyłał mu chorych na nerki, którym nie może już pomóc. Z czasem przybywało do nas coraz więcej chorych. Wszyscy oni jednak stali w obliczu śmierci. Lekarze przysyłali ich już w agonii, przeświadczeni, że Kolff w tym stadium wprawdzie nie będzie mógł pomóc, ale również nie zaszkodzi.

Często pacjenci umierali, zanim w ogóle udało się nam ich podłączyć do «maszyny». Przy naszych kiepskich narzędziach trwało bardzo długo, zanim krew przepłynęła przez sztuczną nerkę. Gdy zmarł dziesiąty chory, Kolff przeszedł zasadniczo na system otwierania małym cięciem tętnic i żył i wprowadzania w nie większych kaniul szklanych, od których prowadziły dreny gumowe do sztucznej nerki i z powrotem do chorego. Również tutaj stanęło na przeszkodzie to, że chorzy przybywali za późno i ich naczynia były już uszkodzone przez mocznicę. Ściany tętnic pękały nawet przy najmniejszej ingerencji. Wkrótce nie otrzymywaliśmy już drenów gumowych, ponieważ całą posiadaną gumę zabrał Wehrmacht. Aby oszczędzać gumę, musieliśmy stosować rurki szklane jako przewody do «nerki». W rurkach szklanych tworzyły się skrzepy mimo heparyny.

Wpadliśmy wszyscy w depresję, gdy Kolff w swoich zabiegach o uzyskanie pomocy zaprosił szereg osobistości, aby przedstawić im leczenie za pomocą sztucznej nerki. Doszło przy tym do uszkodzenia drenu celofanowego. Widok chorego i świadomość, że krew z jego ciała płynie przez «maszynę», była wystarczającym obciążeniem dla laika – a może nawet i dla lekarza. Gdy potem krwistoczerwona piana wylała się z wanny i spłynęła na podłogę, a Bob van Noordwijk sięgnął po kalosze, osiągnięta została granica tego, co stojący z boku mogli znieść. Wszystko wydawało się stracone. W takich chwilach Kolff był tak zaaferowany, że zapominał zdjąć maskę chirurgiczną i ku zdumieniu ludzi wracał w niej na rowerze do domu.

Najbardziej deprymowało jednak potwierdzenie gorzkich doświadczeń uzyskanych po raz pierwszy w czasie leczenia Janny Schrijver, które sugerowały, że leczenie chorych z przewlekłym zapaleniem nerek jest bezsensowne i w ogóle bez szans na powodzenie. Ponieważ nerki ich nie mogły być wyleczone, trzeba by chorych przez resztę życia podłączać w regularnych odstępach czasu do «maszyny» Kolffa, aby móc stale usuwać z ich krwi trujące substancje powstałe z przemiany materii. Jak w przypadku Janny Schrijver, tak i w innych sytuacjach leczenie powiodło się o tyle, że na jakiś czas dało się usunąć z organizmu trucizny. Nadal jednak niemożliwe było podłączenie pacjentów więcej niż dziesięć lub dwanaście razy do «nerki», jako że potem nie było już całych żył ani tętnic, które Kolff mógłby użyć do podłączenia.

Tak więc w okresie, gdy przeżywaliśmy kolejne rozczarowania, cała nadzieja Kolffa skoncentrowała się na tych chorych, którzy cierpieli na ostre zapalenie nerek lub ostrą niewydolność nerek w chorobach zakaźnych lub zatruciach. Był przekonany, że nerki wypoczną, wyleczą się i będą mogły na nowo podjąć pracę, gdy się je odciąży przez podłączenie chorego do sztucznej nerki. Miałoby ono trwać aż do momentu ostatecznego zakończenia procesu leczenia i rekonwalescencji. Zaczęła się nowa walka. Kolff skłaniał lekarzy, przysyłających mu dotychczas przewlekle chorych w agonii, aby przekazywali pacjentów z ostrą niewydolnością nerek natychmiast po wystąpieniu pierwszych objawów. Jego prośby i pokazy byłyby daremne i przypuszczalnie musielibyśmy zrezygnować, gdyby 24 kwietnia 1944 roku nie przybył do Kampen chory z ostrą postacią choroby, na którym Kolff mógł wykazać, że znalazł się teraz na właściwej drodze.

Był to stosunkowo młody jeszcze człowiek, bardzo otyły piekarz, a nazywał się, jeśli dobrze pamiętam, Termeulen. Cierpiał na ostrą niewydolność nerek. I w tym przypadku czekano, aż wystąpiła mocznica i chory stracił przytomność, zanim w rozpaczy zdecydowano się przeprowadzić próbę z «maszyną» Kolffa. Poziom mocznika w jego krwi osiągnął potworną wysokość 7,04 g/litr. Ściśle mówiąc, chory był już właściwie trupem. Również i w tym przypadku wyrok brzmiał: «za późno». Ponieważ był to wyjątkowy przypadek, Kolff, bardzo podniecony, zwołał nas wszystkich.

Podłączyliśmy Termeulena na czternaście godzin do sztucznej nerki i czuwaliśmy na zmianę. W nocy trudno było utrzymać otwarte oczy, ponieważ szmer silnika działał usypiająco. Mieneke van der Ley i druga laborantka wymieniały co trzy godziny zużyty płyn dializacyjny na świeży. Ostatecznie przez «nerkę» przepłynęło sto dwadzieścia litrów krwi. Dwadzieścia cztery razy «nerka» przefiltrowała całą krew Termeulena. W tym też czasie przeszły do płynu dializacyjnego 263 gramy mocznika, czyli dobre pół funta. Jako wysuszony proszek wypełnił całą cukiernicę. Poziom mocznika we krwi Termeulena spadł z 7,04 na 1,92 g.

Ku naszej radości chory obudził się ze śpiączki. Po raz pierwszy od kilku dni mówił rozumnie i zażądał ostatnich gazet. 29 kwietnia Kolff podłączył go ponownie do «nerki» i usunął nagromadzony mocznik. Własne nerki Termeulena zaczęły rzeczywiście pracować, na nowo wydalając mocznik. 29 kwietnia jego wydalanie zwiększało się z godziny na godzinę. Oczekiwaliśmy pierwszego widocznego gołym okiem, pomyślnego wyniku.

Niestety, nastąpiła nagła zmiana na gorsze. Utrzymał się w mocy wyrok: «za późno». Siły obronne ustroju Termeulena były już zbyt nadwątlone. Trzy dni potem zmarł na naszych rękach.

Od wczesnej wiosny 1944 roku stało się w ogóle niemożliwe transportowanie nawet ciężko chorych, zabrakło bowiem samochodów. Mimo to chorzy mogli być leczeni, ponieważ Kolff polecił wybudować kilka nowych sztucznych «nerek» i rozesłać je do różnych miejscowości Holandii. Wyprodukowanie ich okazało się trudniejsze niż w roku 1942, ponieważ Niemcy kontrolowali nawet najmniejsze zakłady. Walce do celofanowych drenów sporządził z drewna bednarz.

Jedną «nerkę» rozebraną na części Kolff przemycił przez kontrole niemieckie do Hagi. Druga «nerka» bocznymi drogami dotarła do Amsterdamu. Jedną ze szkół zamieniono tam na szpital przypadków nagłych, a zawiadujący nim lekarz zezwolił Kolffowi na wstawienie jego maszyny do nie używanego pokoju i przyrzekł go zawiadomić, gdy tylko mu się trafi odpowiedni ostry przypadek nerkowy.

Dotrzymał słowa. Na jego zawiadomienie Kolff pojechał do Amsterdamu jednym z niewielu pociągów, jakie jeszcze kursowały. Tam zastał młodą kobietę. Jeśli sobie dobrze przypominam, nazywała się Greta Cleef. Miała dopiero trzydzieści trzy lata i przebyła szkarlatynę, pozostało jednak po niej ostre zapalenie nerek. Niestety, rozpoznano je zbyt późno. Ściśle biorąc, Kolff ponownie stanął przed przypadkiem «za późno». Poziom mocznika wynosił już 5,3 g. Pacjentka była nieprzytomna, a Kolff zupełnie sam. Nikt z nas nie mógł mu towarzyszyć. Prawie przez trzydzieści sześć godzin nie zmrużył oka i wszystkie prace wykonał bez pomocy.

Jego trudności zaczęły się od tego, że łóżko chorej nie mogło być przesunięte do pokoju, w którym stała sztuczna nerka. Drzwi okazały się za wąskie, rozbił więc młotkiem futryny i część muru. Wtedy wniósł chorą do pokoju, przygotował kąpiel dializacyjną i podłączył Gretę Cleef do «maszyny» na osiemnaście godzin. W nocy, po dziesięciu godzinach dializy, chora obudziła się ze śpiączki. Rano, gdy śmiertelnie zmęczony Kolff wyłączył dreny, była całkowicie przytomna i opowiadała o swojej rodzinie. Poziom mocznika wynosił 1,57 g. Obrzęk zniekształcający jej ciało znikał dosłownie w oczach.

Po południu Kolff był pełen nadziei. Greta wydaliła cztery litry moczu. Jednak wieczorem wystąpiło nagłe zapalenie płuc z wysoką gorączką. Zmarła w nocy. Kolff powrócił całkowicie wyczerpany do Kampen.

Po takim przeżyciu chodził przez kilka dni jak struty. Nie ulegało wątpliwości, że sztuczna nerka mogła znormalizować poziom mocznika u chorych na nerki oraz wydalić z krwi inne odpadowe substancje przemiany materii, jak kreatyninę, fosforany i kwas moczowy. Poziom elektrolitów obniżał się, gdy był za wysoki, a podwyższał, gdy był za niski. Kolff wiedział również i to, że potrzebuje co najmniej jednego chorego, uratowanego dzięki «maszynie», aby zwrócić uwagę liczących się naukowców na swoją pracę.

Niedługo potem, 27 lipca 1944 roku, musiał przerwać dalszą pracę z «nerką». Po lądowaniu Amerykanów i Anglików w Normandii Niemcy przygotowywali się do zaciekłej obrony Holandii, ponieważ z naszej ziemi wystrzeliwali rakiety na Anglię. Wskutek tego Holandia była dłużej okupowana i dłużej toczono w niej walki niż w sąsiednich krajach. Miasto Kampen, a w nim Kolff, znalazło się w środku ostatniego ataku. Dziesiątki tysięcy Holendrów przewieziono w tym czasie na łodziach i barkach do Niemiec. Przeciągali oni przez Kampen. Kolff próbował ratować chociaż ciężko chorych i przenieść ich do szpitala polowego, gdzie byliby jako tako bezpieczni.

Sztuczna nerka stała tymczasem bezczynnie między łóżkami polowymi, uchodźcami i ich dobytkiem. Dopiero gdy pierwsze oddziały angielskie wkroczyły do Kampen, mogła zostać ponownie użyta, była jednak zardzewiała i częściowo rozbita. Kolff musiał więc najpierw zbudować nową «nerkę». Podczas gdy kilku rzemieślników pracowało przy tym, napisał pierwsze doniesienie o doświadczeniach poczynionych za pomocą swojej «nerki»: De kunstmatige Nier. Doniesienie to zakończył zdaniem: «Musimy przyznać, że wszyscy dotychczas leczeni chorzy zmarli. Jednakże widzieliśmy w tak zwanych beznadziejnych przypadkach kilka razy małą poprawę i mogliśmy wielokrotnie opóźnić na pewien czas śmierć, mimo pełnej niewydolności nerek». Potem dodał jeszcze te słowa: «Nie wątpię, że wcześniej czy później trafi do moich rąk pacjent, o którym będę mógł powiedzieć: został uleczony. Oraz: bez sztucznej nerki byłby z całą pewnością umarł».

Kolff nie wiedział wówczas, że tylko kilka miesięcy będzie trwało czekanie na chwilę, gdy taki pacjent «trafi do jego rąk»”.

Wszędzie tam, gdzie Niemcy opuszczali kraj okupowany, odwet był krwawy i bezlitosny. Dotknął wszystkich, którzy współpracowali z Niemcami lub tylko okazywali im sympatię, przyjaźń lub miłość.

W Holandii dotyczyło to 126 000 mężczyzn i 24 000 kobiet. Wśród owych kobiet znalazła się Sofia Schafstadt, wdowa po Stemmeriku, z domu van der Merk. Miała sześćdziesiąt siedem lat i oskarżona była o czteroletnią kolaborację z Niemcami. Jeden z trybunałów holenderskich sądzących kolaborantów skazał nie tylko ją, ale także jej dwoje dzieci, Elżbietę i Jana, na wiele lat więzienia.

Późnym latem 1945 roku Sofia Schafstadt przebywała jako więźniarka w starych koszarach w Kampen, niedaleko ratusza i Oudestratt. Służyły one Niemcom za miejsce zbiórki dla holenderskich robotników przymusowych i innych więźniów. Teraz były przepełnione aresztowanymi holenderskimi przyjaciółmi Niemców.

3 września 1945 roku do szpitala w Kampen przyjechała karetka z koszar i kilku sanitariuszy wniosło na noszach na oddział chirurgiczny Sofię Schafstadt, nieprzytomną i z wysoką gorączką.

Chirurg Kehrer rozpoznał zapalenie pęcherzyka żółciowego, żółtaczkę, niewydolność nerek, mocznicę. Wydalany jeszcze mocz był ciemnobrunatny, ciśnienie tętnicze krwi wynosiło 250/160 mmHg. Chora reagowała tylko na bodźce bólowe lub na głośne wołanie. Przypuszczalnie trzeba było już przed kilku dniami operować pęcherzyk żółciowy, zanim doszło do niewydolności nerek. Cóż znaczył w owych dniach „zaniedbany” i „za późno” rozpoznawany przypadek? W ostatnich tygodniach przed końcem okupacji zmarło z głodu 20 000 Holendrów, i umierali nadal w następstwie niedostatków i złych warunków. Jakież więc znaczenie miała choroba jakiejś kolaborantki?

Ponieważ operacja wydawała się zbyt niebezpieczna, Kehrer chcąc zwalczyć zakażenie, zalecił większe ilości sulfonamidów. Zaprosił też Kolffa na konsultację. Ten znalazł w moczu chorej dużą ilość białka, a poziom mocznika we krwi wynosił prawie 2 g. Do 6 września stopniowo, chociaż powoli, temperatura opadała. Potem jednak trzeba było przerwać leczenie sulfonamidami, ponieważ nerki nie mogły wydalać leku i dlatego nadal ulegały uszkodzeniu. 9 września poziom mocznika przekroczył 2 gramy. Sofia Schafstadt mogła wydobyć z wyschniętego gardła tylko kilka niezrozumiałych słów. Kolff był pewny, że popadła w śmiertelną śpiączkę mocznikową i że najwyższy czas przeprowadzić próbę ratowania jej za pomocą sztucznej nerki, jeżeli się nie chce, aby i tym razem było „za późno”.

Kehrer postanowił jednak 10 września wykonać cytoskopię, ponieważ spodziewał się, że niewydolność nerek mogła zostać spowodowana jakąś mechaniczną przeszkodą w drogach moczowych. Taką niewydolność nerek można by zlikwidować, usuwając przeszkodę. Jednakże tylko po stronie prawej udało mu się wprowadzić cewnik aż do nerki. Po stronie lewej cewnik utknął w moczowodzie.

Poziom mocznika wzrastał i wzrastał. Kolff nalegał teraz, aby Sofię Schafstadt przenieść do „pokoju nerkowego”. Przygotował „maszynę” i wszyscy jego współpracownicy, dzielący z nim od dawna rozczarowania i katastrofy, czekali na nową, może wreszcie pomyślną próbę.

Jednak dopiero 11 września, gdy poziom mocznika osiągnął 4 g i nie stwierdzono już ani śladu czynności nerek, pozwolono Kolffowi przenieść chorą do „pokoju nerkowego”. Sam Kehrer tak mało wierzył w powodzenie, że polecił zawiadomić krewnych, aby jeszcze raz mogli odwiedzić chorą.

Na krótko przed rozpoczęciem leczenia u jej łóżka zjawiły się dzieci. Ich obecność odzwierciedlała część rzeczywistości holenderskiej tamtych dni. Syn Jan, od chwili ogłoszenia wyroku więzień obozu karnego w Amersfoort, mógł przyjechać do umierającej, ponieważ drugi syn Sofii Schafstadt, Henk, walczył z Niemcami i teraz zobowiązał się odstawić z powrotem do bramy obozu więzionego brata. Drugi mąż chorej, który również walczył z Niemcami, nie zgłosił się. Ich małżeństwo rozpadło się nie tylko z powodu różnych poglądów politycznych. Z biegiem czasu przerodziło się ono w autentyczną wrogość. Było to przygnębiające spotkanie u łoża nieprzytomnej, nad którą unosił się cień śmierci.

Z notatek Sofii Schafstadt:

„Jak dostałam się do szpitala, nie wiem (…). Czułam silne bóle w stawach. Myślałam, że przypuszczalnie złamałam rękę (…). Dopiero później zrozumiałam, iż była to sztuczna nerka. Mogłam się tylko domyślać, że leżę w szpitalu (…). Opiekowały się mną dwie pielęgniarki (…). Chwyciły mnie bardzo mocno. Okropnie zabolało i dlatego ocknęłam się. Usłyszałam, jak jasnowłosa pielęgniarka powiedziała: «Nie musisz tak głośno krzyczeć. Ty także nie byłaś łagodna, gdy mogłaś komenderować». Moja odpowiedź brzmiała: «Wstrętne zwierzę»”.

Jeszcze raz powtórzył się stary swojski obrazek. Pokój 12a. Łóżko nerkowe z nieprzytomną, rzężącą chorą. Maszyna szumi i pluszcze. Kolff – chudy, z pomarszczoną twarzą. Doktor Kop, Grieteke van der Ley, Willy Eskes i Sybrands. Świat dokoła się zmienił. Niemców już nie było, Kolff otrzymał od Anglików kilka lepszych narzędzi i lepszą heparynę, ale poza tym wszystko pozostało jak za niezapomnianych lat 1943 i 1944.

„Maszyna” pracowała przez jedenaście i pół godziny. Zaraz na początku u Sofii Schafstadt wystąpiły silne, wstrząsające całym ciałem dreszcze. Musiano ją ogrzewać gorącymi termoforami. Po dwóch godzinach jej oddech stał się głośny i nieregularny, taki jaki towarzyszy od wielu wieków agonii ciężko chorych na nerki. Taki oddech słychać w całym mieszkaniu, tak że napełnia rodzinę paraliżującym lękiem. Pojawiło się stare, tak często stawiane pytanie, czy tym razem też już jest za późno.

Napięcie wzrastało, tablica na ścianie wypełniała się zapiskami kredą, dotyczącymi kąpieli dializacyjnej, ciśnienia tętniczego krwi, wyników badania krwi… Kąpiel zmieniano wiele razy.

Wreszcie zaczęły się pojawiać pomyślne zmiany. Poziom mocznika zmalał. Ciśnienie tętnicze krwi obniżyło się. Nawet niebezpiecznie wysoki poziom kreatyniny opadał. Nim noc dobiegła końca, ciśnienie tętnicze krwi wynosiło już tylko 160/80 mmHg. Poziom mocznika opadł do 1,21 g. Przez maszynę przepłynęło osiemdziesiąt litrów krwi, zanim Kolff odstawił „nerkę” i polecił przenieść Sofię Schafstadt do małej separatki.

Pozostał w szpitalu i czekał. Spodziewał się nowego rozczarowania i przygotowywał na nie w duchu, aby gdy rzeczywiście nastąpi, nie było zbyt gorzkie.

12 września przed południem chora poruszyła się po raz pierwszy. Wkrótce odzyskała w pełni świadomość i wypowiedziała pierwsze zrozumiałe słowa. W sytuacji, w której je wypowiedziała, brzmiały makabrycznie, odzwierciedlając myśli, jakie zaprzątały umysł Sofii Schafstadt w czasie pobytu w więzieniu, a nawet w podświadomości w czasie choroby. „Teraz – powiedziała cicho, ale wyraźnie – będę mogła rozwieść się z mężem”.

Tragedia to czy groteska – jednak dla Kolffa słowa te były oznaką budzącego się życia. Kilka godzin później musiał niestety stwierdzić, że kryzys jeszcze nie minął.

Nerki chorej wprawdzie zaczęły wydalać mocz, ale opornie i bardzo powoli. Ponadto wymiotowała po każdym posiłku. Poziom mocznika podniósł się do 1,72 g. Kolff – dręczony nowymi wątpliwościami – myślał o drugiej dializie. Ale wtedy bez jakiejkolwiek zapowiedzi doszło do nagłej zmiany. Nerki z minuty na minutę pracowały coraz szybciej. Wkrótce wystąpił oczyszczający wielomocz. Stężenie mocznika opadło ostatecznie do wartości normalnych. 18 września powróciła prawidłowa czynność nerek.

Kolff i wszyscy, którzy wytrwali z nim tyle lat, przeżyli chwilę nieopisanej ulgi. Potem mogło wydawać się ironią losu, że pierwsza pacjentka zawdzięczająca swoje życie sztucznej nerce należała do tych Holenderek, którymi Kolff przez wszystkie lata wojny, od chwili wyjazdu z Groningen, gardził, ponieważ stały po stronie wroga. W tej jednak chwili zniknęły awersje polityczne i ludzkie, niechęć, nienawiść, pogarda lub chęć zemsty.

Kolffa pochłaniała tylko jedna myśl: nie może stracić Sofii Schafstadt, jeżeli chce, aby idea sztucznej nerki wreszcie znalazła uznanie. Była przecież pierwszym żywym potwierdzeniem jej słuszności. Zatroszczył się więc o to, chociaż początkowo miał opory, aby leżała na jednej z sal jego oddziału, otrzymywała wszelką możliwą opiekę, a pielęgniarki i inne chore przezwyciężyły swoją niechęć.

Z notatek Sofii Schafstadt:

„Och, doktor Kolff! Jak długo będę żyła, zachowam go we wdzięcznej pamięci. To jego zasługa, że jestem tak zdrowa i mogę napisać te słowa (…). Mnie mało kto odwiedza (…). W wieczór św. Mikołaja byłam bardzo smutna. Każdy otrzymał paczkę, tylko ja nie. Ale dr Kolff był Mikołajem. To typowe dla niego. Och, gdyby wszyscy lekarze wiedzieli (…) jakich cudów może dokonać u pacjentów przyjazne słowo”.

W grudniu 1945 roku Kolff żywił już niewzruszoną pewność, że Sofia Schafstadt jest pierwszą pacjentką zawdzięczającą życie jego „nerce”. Starał się więc, jak długo to było możliwe, zatrzymać ją na swoim oddziale i chronić przed powrotem do koszar w Kampen. Gdy nie mógł już dłużej tego robić, odwiedził komendanta koszar, Oudshoorna, jak się okazało – swego dawnego znajomego. W czasie wojny Oudshoorna poszukiwała policja niemiecka. Kolff uchronił go wtedy od najgorszego, podając mu zastrzyki, które sprawiły, że wyglądał na ciężko chorego człowieka. Oświadczył mu teraz bez ogródek, jakie znaczenie ma dla niego życie Sofii Schafstadt: „Nie mogę sobie na to pozwolić, aby pacjentka zmarła w obozie”. Otrzymał od Oudshoorna obietnicę, że zrobi wszystko, aby uzyskać dla Sofii Schafstadt przedterminowe zwolnienie.

Oudshoorn wywiązał się wkrótce z danego słowa. Starszy syn pacjentki, Henk, zabrał matkę do siebie, do Hagi. Tam szybko powróciła do zdrowia. Wiadomość o tym usposobiła Kolffa tak radośnie, że wszystkich swoich współpracowników zaprosił na obiad do małego hotelu w Kampen. Podziękował im, a do Sybrandsa, portiera, który mu tak często pomagał przy sekcjach chorych zmarłych na nerki, przepił tymi słowami: „Po raz pierwszy w naszej pracy nasz dobry Sybrands nie przyłożył swojej ręki jako ostatni…”.

Już w roku 1946 Sofia Schafstadt odbywała długie spacery, zaczęła jeździć na rowerze i nigdy nie skarżyła się na dolegliwości nerkowe. Urzeczywistniła swoją zapowiedź uczynioną w chwili pierwszego przebudzenia ze śpiączki – rozeszła się z mężem. W roku 1951 wystąpiły objawy choroby trzustki, które jednak nie były powiązane przyczynowo z jej dawną chorobą nerek. Po operacji pojechała do drugiego syna, Jana, wypuszczonego na wolność przedterminowo w roku 1949. Przeniósł się do małej miejscowości Bilthoven. Tam zmarła w tym samym roku 1951, w wieku siedemdziesięciu trzech lat, nie wiedząc, jakie znaczenie miało utrzymanie jej przy życiu dla Kolffa i dalszej pracy nad sztuczną nerką.

Kolff skończył swoje doniesienie, zatytułowane De kunstmatige Nier, w czasie, gdy jego pierwsza część była już w druku. Tam gdzie przedtem napisał, że wszyscy jego chorzy zmarli, ale nie wątpi, iż wcześniej czy później trafi do niego pacjent, który będzie zawdzięczał życie jego sztucznej nerce, dodał jedno zdanie: „Gdy pierwsza część tego artykułu była już złożona, przybyła do mnie pacjentka, o której mogę oświadczyć (…) co następuje: chora znajdowała się przed zabiegiem sztucznej nerki w tak rozpaczliwym stanie, że oczekiwaliśmy jej rychłej śmierci. Dzięki tej pacjentce dostarczyliśmy w rzeczywistości dowodu, że możliwe jest uratowanie życia człowieka z ostrą mocznicą za pomocą sztucznej nerki (…). Stała się ona dla nas decydującą zachętą do dalszego postępowania obraną drogą”.

Z notatek zmarłego współpracownika Kolffa:

„Przypadek Marii Sofii Stemmerik van der Merk, jak nazywała się po rozwodzie z drugim mężem, stał się istotnie «kamieniem milowym». Uznania dla sztucznej nerki, zwłaszcza w Holandii, nie przyniosło nawet uratowanie chorej przed śmiercią. Profesor Borst, najbardziej znany specjalista chorób nerek w naszym kraju, który długi czas przebywał w obozie koncentracyjnym, wysunął różne zastrzeżenia. Gdy na jednym ze zjazdów w Hadze, na którym Kolff starał się wyjaśnić możliwości sztucznej nerki, nadal obstawał przy swoich zastrzeżeniach, Kolff odpowiedział w przypływie wisielczego humoru, jaki nie był mu obcy: «Jak wszyscy Holendrzy jestem rad, że profesor Borst został zwolniony z obozu koncentracyjnego (…). Był to wielki dzień dla medycyny holenderskiej. Ale co się tyczy sztucznej nerki, to powinien on tam jeszcze trochę pobyć». W Stanach Zjednoczonych doniesienia Kolffa o jego pracy do roku 1947 wzbudziły jednakże tak wielkie zainteresowanie, że amerykańscy lekarze zaprosili go na zjazd do Atlantic City. Stamtąd pojechał do Bostonu do Peter Bent Brigham Hospital, gdzie, jeśli dobrze sobie przypominam, młody lekarz, John P. Merrill, zaczął się interesować sztuczną nerką. Kolff nie wziął ze sobą «nerki», którą mógłby przekazać Merrillowi, miał natomiast kilka planów. Plany te stanowiły podstawę do zbudowania pierwszej rotacyjnej sztucznej nerki, jaka podjęła pracę w Bostonie.

Wkrótce potem, w roku 1950, Kolff opuścił nas na zawsze i wyemigrował do Cleveland w Ameryce”.

2.
RUTH TUCKER

Z listu lekarza asystenta „Cleveland Clinic” w Ohio do matki w maju 1950 roku:

„Za 8000 dolarów rocznie zakupili interesującego człowieka: Williama Kolffa z Holandii. Zbudował on sztuczną nerkę, która w ostatnich pięciu latach wykazała już swoją wartość na dużej liczbie chorych. Tutaj miała być dalej udoskonalana. Holender nie będzie miał łatwego życia w Cleveland, ponieważ profesor I.P. jest arcykonserwatywny. Przypisuje mu się powiedzenie: «Nie potrzebujemy już więcej nefrologów. Części zastępcze kupuje się w holenderskim nerkowym domu towarowym». Holender utrudni sobie jeszcze życie, głosząc, że nie tylko wszędzie na świecie będą sztuczne nerki, ale że chorym będzie się przeszczepiało chirurgicznie zdrowe nerki zmarłych, co dla I.P. brzmiało jeszcze gorzej niż science fiction (…). Ale być może Holender ma rację”.

Doktor Isidor Duclos w wykładzie wygłoszonym w Brukseli w grudniu 1949 roku:

„Praojcem idei przeszczepów jest urodzony we Francji Amerykanin Alexis Carrel, który w latach 1900–1920 śnił w Rockefeller Institute w Nowym Jorku sen o wymianie za pomocą operacji nieuleczalnie chorych narządów na narządy zdrowe. Zaczął od tego, że przecinał naczynia krwionośne u psów i łączył je za pomocą wynalezionego przez siebie szwu tak ściśle, że miejsce połączenia zrastało się trwale i krew przepływała przez nie bez zakłóceń.

Ten szew naczyniowy stanowił, że tak powiem, przygotowanie do przeszczepiania narządów, ponieważ wszelkie narządy żyją i umierają w ścisłej zależności od krążenia krwi, to znaczy od możliwości włączenia ich do układu krwionośnego danego zwierzęcia lub człowieka.

Alexis Carrel wypróbował pierwsze przeszczepy na doświadczalnych psach. Oprócz oczu i uszu, u każdego większego zwierzęcia nerki są jedynym narządem podwójnym. Można więc usunąć jedną nerkę, a zwierzę mimo to nie zginie, ponieważ pozostała przejmie czynność usuniętej. Carrel przecinał u psa tętnicę lub żyłę, która jedną z jego nerek łączyła z krążeniem. Przecinał również połączenie między nerką a pęcherzem moczowym, to jest moczowód. Potem wyjmował nerkę, łączył ją z tętnicą i żyłą na karku tego samego psa i wkładał kikut moczowodu do butelki.

Ku jego zdumieniu nerka zaczynała pracować natychmiast, gdy przepływała przez nią krew. Podejmowała ponownie czynność filtracyjną i wydalała mocz, tak jakby znajdowała się w swoim normalnym miejscu w jamie brzusznej. Zamierała dopiero po kilku tygodniach, gdyż w tej nowej pozycji nie udawało się uchronić jej od zakażenia.

Później Carrel przeszedł na inny system: operował równocześnie dwa psy. Wyjmował jednemu nerkę i wszczepiał ją drugiemu. Także i w tym przypadku przeszczepiona nerka podejmowała swoją zwykłą pracę. Jednakże tym razem pracowała przez krótki czas, niekiedy tylko kilka dni. Potem zamierała bez zewnętrznego zakażenia, czasem z dramatyczną szybkością, tak jakby pies biorca nie mógł ścierpieć obcej nerki w swoim ciele.

Carrel powtarzał ten rodzaj eksperymentu wielokrotnie. Ostatecznie doszedł do wniosku, że każda żywa istota musi posiadać mechanizm obronny skierowany przeciwko częściom innych istot żywych, chociaż tego samego gatunku i rasy. Tajemnicy tego mechanizmu jednak nie wyjaśnił.

W latach dwudziestych inny Amerykanin, nazwiskiem Williamson, kontynuował prace zapoczątkowane przez Carrela. Przeszczepiał nerki swoich zwierząt doświadczalnych nie do naczyń szyjnych, lecz do jamy brzusznej, i łączył je tam z naczyniami miednicy. Przeprowadzone doświadczenia przekonały go, że także nerki zmarłych zwierząt można przeszczepić żyjącym i podejmują one na nowo pracę, jeśli przeszczepienie nastąpi w ciągu dwóch godzin po śmierci zwierzęcia. Zagadnienia odrzucenia przeszczepionej nerki, występującego wkrótce potem, nie rozwiązał również Williamson. Był jednak przekonany, że pewnego dnia uda się wymieniać nerki między zdrowymi a chorymi ludźmi”.

Olga Chadajewa w liście z Moskwy z 4 marca 1950:

„Do dnia dzisiejszego istnieje – według przeprowadzonych przeze mnie badań – tylko jeden lekarz, który kiedyś próbował przeszczepić jakiś narząd jednego człowieka drugiemu: był to dr Woronow z Ukraińskiego Instytutu Nagłych Wypadków i Przetaczania Krwi w Chersoniu. W lipcu 1934 roku próbował utrzymać przy życiu Wierę Pietrownę Kryłową, kucharkę, która usiłowała popełnić samobójstwo, wypijając sublimat i wskutek tego uszkodziła nerki. Woronow postanowił utrzymać ją przy życiu za pomocą nerki zmarłego dziecka, którą połączył z żyłą i tętnicą jej uda. Nerka jednak pracowała tylko przez krótki czas. Wiera Pietrowna zmarła czwartego dnia po operacji. Odtąd nikt więcej nie odważył się na taki eksperyment na człowieku”.

„Time” z 3 lipca 1950:

„W ubiegłym tygodniu lekarze w Chicago dokonali rozpaczliwego eksperymentu na kobiecie, która wskutek nieuleczalnej choroby obu nerek była skazana na śmierć.

Matka i siostra Ruth Tucker, lat czterdzieści cztery, zmarły w następstwie tej samej choroby (…). Chodziło o tak zwaną torbielowatość nerek. Powstające torbiele niszczą niepowstrzymanie nerki. Po porozumieniu się ze swoim mężem Ruth Tucker zgodziła się na próbę zastąpienia jednej z jej nerek nerką obcą”.

Ruth Tucker była gospodynią domową z dzielnicy Chicago, noszącej optymistyczną nazwę Evergreen Park. Owa dzielnica – położona w południowej części Chicago – nie była bynajmniej wiecznie zielonym parkiem pełnym drzew i trawników, ale raczej dzielnicą klasy średniej, zabudowaną małymi domkami i posiadającą brzydkie słupy telegraficzne wzdłuż szarych ulic.

Tutaj w skromnym, ale dobrze utrzymanym domku 2549 W 62nd Street wiosną roku 1950 mieszkała Ruth Tucker ze swoim mężem Howardem i synem Billem. Howard Tucker pracował na kolei. Bill, który przeżył szczęśliwie wojnę w Europie jako żołnierz dywizji pancernej, dopiero niedawno powrócił do domu.

W połowie maja Howard Tucker przywiózł żonę do szpitala w północnej części Evergreen Park, noszącego nazwę Little Company of Mary Hospital. Był on własnością zakonu Little Company of Mary i cieszył się sławą szczególnie dobrego szpitala na południu Chicago, kierowanego przez lekarzy zatrudnionych przedtem w liczącym 3300 łóżek Cooks County Hospital i na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu im. Ignacego Loyoli. Do nich należał również urolog Patrick H. McNulty. To właśnie do niego przyszła Ruth Tucker, aby szukać rady i pomocy.

Ruth Tucker była dzielną kobietą, ale w tym czasie znajdowała się u kresu sił. Od dawna cierpiała na bóle w brzuchu. Odwiedziła już różne inne kliniki. Operacja pęcherzyka żółciowego raczej nasiliła, niż zlikwidowała jej dolegliwości. Była przyzwyczajona do wykonywania pracy domowej i do troski o Howarda i Billa, jednak w ostatnich tygodniach bóle, zwłaszcza po lewej stronie brzucha, tak się wzmogły, że nie była w stanie wykonywać codziennych zajęć domowych.

14 maja siedziała po raz pierwszy naprzeciwko McNulty’ego. Przeprowadzony wywiad chorobowy wzbudził u niego pewne podejrzenia. Matka Ruth Tucker, jedna z jej sióstr i wuj zmarli na powoli postępującą, trwającą wiele lat, tajemniczą chorobę. Stale przeżywali okresy, w których czuli się lepiej i myśleli, że choroba minęła. Wtedy występował nowy, gorszy nawrót choroby, zakończony ostatecznie śmiercią.

Nazwy choroby Ruth Tucker nie znała, ale nasłuchała się słów „torbiele” i „nerki”. Oświadczyła McNulty’emu, a dowodziło to jej dzielności i zdecydowania: „Mam już dosyć pocieszania i kłamstw, słuchania «nie możemy nic zrobić». Chcę poznać fakty, nawet gdyby rzeczywiście nic nie można było poradzić”.

17 maja P.H. McNulty postawił ostateczną diagnozę i dał Ruth Tucker jednoznaczne orzeczenie, którego żądała: „Obustronna torbielowatość nerek, przede wszystkim nerki lewej”. Lewa nerka była prawie całkowicie wypełniona torbielami, które uniemożliwiły jej pracę. Osiągnęła ona wielkość bochenka chleba i była źródłem bólów. Prawą nerkę również zaatakowały torbiele, ale nie przerwały całkowicie jej działania. Wydalanie białka było nieznaczne, poziom mocznika we krwi podniesiony, choć jeszcze niewiele. Mimo to jednak nie istniały możliwości powstrzymania tworzenia się torbieli. Choroba będzie się rozwijać nawrotami z przemijającymi okresami rzekomej poprawy i nieuchronnie doprowadzi do zgonu. Czas, jaki jeszcze pozostał Ruth Tucker – jest trudny do określenia. W najlepszym razie wynosi kilka lat. Jedyną możliwością ulżenia, a przynajmniej złagodzenia bólów, byłoby usunięcie bardziej chorej lewej nerki.

Ruth Tucker milczała przez chwilę. Potem powiedziała: „Dobrze, niech pan operuje. Potem pojadę do domu. Jeśli mam umrzeć, niech to się stanie tam…”.

Patrick McNulty rzadko widział pacjentkę o tak dużej stanowczości. Dla omówienia operacji porozumiał się z dwoma chirurgami, Richardem H. Lawlerem i Jamesem W. Westernem. Wspomniał im również o dzielności Ruth Tucker. Nie myślał o niczym specjalnym, a na pewno nie o tym, żeby Ruth Tucker polecić jako obiekt sprawdzenia chirurgicznych marzeń Richarda H. Lawlera.

Lawler, mimo swoich pięćdziesięciu lat, nie poddał się rutynie dnia codziennego i nie wyzbył myśli o wypróbowywaniu nowości naukowych. Przez przypadek lub zrządzenie losu od dawna zajmowała go idea operacyjnych przeszczepów i omawiał je często z Westernem. Niedawno przestudiował doniesienia Amerykanina Markowitza. Markowitzowi wydawało się, że przeszczepy między psami tej samej rasy, ale przede wszystkim tej samej grupy krwi, niezwykle długo opierają się odrzuceniu, chociaż różnice grupowe krwi nie są tak dokładnie opracowane u psa jak u człowieka. Twierdzenie więc, że właściwy dobór dawcy i biorcy da pozytywny skutek, można było dowieść tylko na przykładzie człowieka, a to z racji licznych możliwości różnicowania grup krwi.

Lawler coraz częściej myślał, aby się odważyć na to, czego od czasu doświadczeń Carrela na zwierzętach (z wyjątkiem zapomnianego Rosjanina gdzieś z Ukrainy) nikt nie dokonał: na wszczepienie zdrowej nerki zmarłego człowieka śmiertelnie choremu, dla którego nie istniał inny ratunek. Gdy usłyszał o Ruth Tucker, rodzaju jej choroby, jak również o jej rzadko spotykanej stanowczości, poczuł od nowa pokusę podjęcia się rzeczy niezwykłej. Jeśli Markowitz miał rację i jeśli on, Lawler, znajdzie wśród umierających w Little Company of Mary Hospital kobietę ze zdrowymi nerkami i odpowiednią grupą krwi, będzie można wówczas usunąć prawie całkowicie zniszczoną lewą nerkę Ruth Tucker i bezpośrednio po śmierci tamtej osoby wszczepić jej nerkę chorej. W najgorszym przypadku mogła być tylko odrzucona. Ponieważ jednak prawa nerka Ruth Tucker jeszcze pracuje, to i tak nic nie zagrozi jej życiu, zarówno po odrzuceniu przeszczepu, jak po zamierzonym i bez tego usunięciu lewej nerki. Jeśli natomiast operacja się uda, a przez to okaże się, że Markowitz miał rację, to taki zabieg będzie dla chorej tylko pożyteczny. Nigdy przedtem Lawler nie uczynił pacjentowi propozycji wykonania tak nowego, nie wypróbowanego zabiegu. Zawsze powstrzymywały go nie tylko niepewność i ryzyko, ale o wiele bardziej jeszcze myśl, czy propozycja przeszczepienia narządu człowieka obcego, ponadto zmarłego, nie będzie zbyt szokująca nawet dla umierającego pacjenta i jego najbliższych. Ale jakiś głos wewnętrzny mówił mu, że z Ruth Tucker będzie inaczej – spokojniej, bardziej zdecydowanie, bez głęboko zakorzenionych przesądów, lęków i emocji…

Po podzieleniu się z McNultym swoimi myślami odwiedził Ruth Tucker na sali chorych. Była niecierpliwa i zapytała:

– Kiedy operacja?

Od początku czuł, że McNulty nie przesadził, gdy mówił o jej dzielności. Po krótkiej chwili więc zapytał:

– Czy pani kiedykolwiek słyszała o tym, że u zwierząt próbowano zastąpić chorą nerkę zdrową nerką innego zwierzęcia?

– Nie – odpowiedziała, ale zrozumiawszy szybko, o co chodzi, dodała: – A więc część zastępcza.

– Coś w tym rodzaju – powiedział.

– Czy taka nerka działa?

– Chodzi o to – próbował jej wyjaśnić – żeby znaleźć nerkę odpowiednią dla chorej. Specjaliści, którzy się tym zajmują, są zdania, że wśród ludzi łatwiej jest stwierdzić przydatność takiego zabiegu niż u zwierząt. Ale jeszcze nigdy tego nie próbowano.

Popatrzyła na niego badawczo.

– A skąd bierze się tę nerkę? – spytała.

Po chwili wahania, gdyż obawiał się, że jego wyjaśnienie zaszokuje ją, odpowiedział:

– Można by ją wziąć od człowieka zmarłego na inną chorobę, gdyby ten wyraził zgodę na natychmiastowe wyjęcie po jego śmierci nerki, tak jak to robią od dawna już okuliści z rogówką oka…

Nie wydawała się zaszokowana, tylko zauważyła:

– Ale przecież taka nerka byłaby nieżywa?

– Nie – wyjaśnił Lawler – nie, jeśli natychmiast się ją pobierze. Wykazały to operacje na psach.

Znów spojrzała na niego badawczo, a potem zapytała:

– Czy to dawałoby mi jakąś szansę?

– Nigdy nie można przewidzieć wszystkiego. Ale mogłoby to stanowić szansę.

Tym razem spojrzenie jej stało się jeszcze bardziej badawcze.

– Więc pan chciałby na mnie wypróbować? – zapytała, z zaskakującą bystrością odgadłszy wszystkie jego ukryte myśli.

– Spróbowałbym – przyznał i wyjaśnił jej, co go do tego skłania i jakie widzi szanse i niebezpieczeństwa.

Gdy skończył, odparła:

– Muszę pomówić z mężem…

Następnego dnia oświadczyła:

– Mówiliśmy o tym i zdecydowaliśmy się. Pan chce z pewnością mieć papierek, na którym ja z całą świadomością oświadczę, że się zgadzam, aby nikt panu nie czynił zarzutów. Proszę mi dać papier, podpiszę go.

Nie przeczuwała, że minie jeszcze wiele tygodni, nim nadejdzie rozstrzygająca chwila. Z Lawlerem i Westernem było tak samo jak przedtem z wielu innymi, którzy przez długi czas pracowali nad jakimś planem i przemyśleli go we wszystkich szczegółach, a w chwili gdy mógł być realizowany, odkryli nowe problemy lub opadły ich nowe wątpliwości. Nagle opanował ich lęk, że dojdzie do śmiertelnego wstrząsu anafilaktycznego, gdy obce białko dostanie się do ciała ludzkiego. Czy nie istnieje niebezpieczeństwo takiego wstrząsu, gdy Ruth Tucker otrzyma przeszczepiony obcy narząd? Równocześnie przemyśleli jeszcze raz wszystkie techniczne możliwości przeszczepu nerki u człowieka. Postanowili – gdyby rzeczywiście znaleźli dawczynię i doszłoby do transplantacji – nie podłączać nerki do naczyń miednicy, jak to opisał ich rodak Williamson przed kilku dziesiątkami lat. Chcieli nerkę dawcy wszczepić raczej w to miejsce, skąd została usunięta nerka biorcy, i połączyć ją z pozostałymi kikutami tętnic i żył, przez które chora nerka była zaopatrywana w krew.

Ponieważ nie chcieli robić z Ruth Tucker inwalidki, zdecydowali się także, aby moczowodu nie wyprowadzać na zewnątrz w sposób najprostszy, przez skórę do butelki, jak to czyniono w doświadczeniach na zwierzętach, ale wszczepić go do pęcherza moczowego. To kryło w sobie niebezpieczeństwo, ponieważ w miejscach zespolenia mogło dojść do zbliznowacenia szwów, które utrudniałyby odpływ moczu, co w pewnych warunkach wymagałoby ponownej operacji. Najtrudniejsze i wymagające najwięcej czasu wydawało się jednak znalezienie kobiety umierającej, która pod względem cech ciała byłaby podobna do Ruth Tucker i miała tę samą grupę krwi: AB, Rh–.

Nadszedł 17 czerwca, zanim Lawler znalazł odpowiednią chorą. Cierpiała na marskość wątroby i była w agonii. Gdy Lawler oświadczył jej dwudziestoczteroletniej córce, co zamierza, i prosił ją o wyrażenie zgody, ta po krótkim zastanowieniu zgodziła się.

Owego 17 czerwca Lawler udał się do Ruth Tucker i powiedział:

– Dochodzimy do końca. Czy pani jest gotowa?

Odpowiedziała we właściwy sobie sposób:

– Tak długo czekałam. Dlaczego pan zwleka?

Po godzinie dawczyni zmarła i równocześnie z Ruth Tucker została dostarczona do bloku operacyjnego. Tu stali w pogotowiu Richard H. Lawler, James W. Western, Patrick H. McNulty oraz dwaj asystenci, Edward J. Clancy i Raymond P. Murphy. Western zajął się usunięciem nerki zmarłej, a Lawler odsłonił lewą nerkę Ruth Tucker i wyjął ją.

Ze wspomnień doktora Jamesa W. Westerna:

„Nie wiedzieliśmy, co się stanie, zresztą nie wiedział tego jeszcze nikt. Ufaliśmy, że operacja nie wywoła wstrząsu białkowego u pacjentki. Wierzyliśmy zresztą w pomyślne zakończenie”.

Z raportu operacyjnego doktora Richarda H. Lawlera:

„17 czerwca 1950 roku dostarczono pacjentkę do sali operacyjnej. Torbielowata lewa nerka została usunięta. Nerkę czterdziestodziewięcioletniej białej kobiety o tej samej grupie krwi, która właśnie zmarła z powodu krwotoku wskutek marskości wątroby, wszczepiono biorczyni. Nerka dawczyni po wyjęciu z ciała została przemyta roztworem soli kuchennej, a z jej naczyń wyciśnięto wszystką krew. Potem wstrzyknęliśmy roztwór soli kuchennej oraz heparynę do żyły i tętnicy nerkowej i zszyliśmy je (…).

Naczynia były zaciśnięte klamerkami. Natychmiast po otwarciu zacisków naczynia nerkowe wypełniły się krwią i niebieskobrunatnie zabarwiona nerka przyjęła ponownie naturalne czerwonobrunatne zabarwienie. Dokonano wtedy połączenia z pęcherzem moczowym”.

Ze wspomnień doktora Jamesa W. Westerna:

„Operacja dowiodła natychmiast dwóch rzeczy. Pokazała, że możliwa była prawidłowa transplantacja i że nie doszło bezpośrednio do wstrząsu białkowego”.

Dwie godziny po operacji Ruth Tucker obudziła się w swoim pokoju; kilka minut potem dowiadywała się: „Udało się?”. Gdy otrzymała odpowiedź potwierdzającą, wymruczała „okay” i ponownie zasnęła.

Nie wiedziała, że czterdziestu lekarzy, przede wszystkim z Cooks County Hospital, przyszło do Little Company of Mary Hospital, aby obserwować operację. Było więc nie do uniknięcia, aby już kilka godzin później nie dowiedzieli się o tym zabiegu dziennikarze. Wkrótce pojawiły się pierwsze nagłówki artykułów i doniesienia.

„Chicago Sun Times” z 19 lipca 1950:

Kobieta umiera, a jej nerka ratuje życie innej kobiecie.

„W historycznej operacji trwającej dziewięćdziesiąt minut usunięto z ciała zmarłej zdrową nerkę, aby zastąpić chorą nerkę nerką umierającej. Pacjentką jest Mrs. Ruth Tucker, lat 44, 2549 W 62nd Street”.

W następnych dniach Ruth Tucker wracała do zdrowia z szybkością, która zaskoczyła wszystkich lekarzy i z dnia na dzień nastrajała bardziej optymistycznie. Piątego dnia po operacji zaczęła sama jeść i uważnie śledzić doniesienia w gazetach. Siedemnastego dnia mogła już podnosić się z łóżka. Dwudziestego pierwszego dnia wstała i spróbowała zrobić parę kroków. Wydalanie moczu, wynoszące przed operacją maksymalnie 250 ml, a więc znacznie poniżej normy 1500 do 2000 ml, osiągało teraz nawet 4700 ml.

Gdy Ruth Tucker 10 sierpnia przyszła na własnych nogach do pracowni rentgenologicznej, zobaczyła na obrazach, że nie tylko jej własna pozostawiona nerka, ale także nowa nerka wypełniła się kontrastowym środkiem radiologicznym i wydaliła go następnie do pęcherza moczowego. Nie można było zauważyć nic, kompletnie nic, co wskazywałoby na odrzucenie nerki, tak jak to Carrel i Williamson donosili po przeprowadzeniu doświadczeń na zwierzętach. Tylko miejsce zespolenia moczowodu nowej nerki z pęcherzem moczowym wykazywało na obrazie radiologicznym lekkie bliznowate zwężenie. Tutaj sprawdziły się niektóre obawy. Gdyby zbliznowacenie postępowało, powstałoby niebezpieczeństwo, że pewnego dnia zamknie odpływ moczu i wskutek zastoju zniszczy nową nerkę.

Ruth Tucker wyczytała z twarzy Lawlera, że nie wszystko było tak, jak powinno.

– Coś niedobrego? – zapytała.

Lawler wyjaśnił, co się zdarzyło lub wydarzyć mogło. Wypytywała się:

– Co możemy na to poradzić?

– Musimy jeszcze raz operować i usunąć zwężone miejsce.

Jej odpowiedź brzmiała tak jak we wszystkich rozstrzygających godzinach przedtem:

– Niech więc pan operuje…

21 sierpnia leżała po raz drugi na stole operacyjnym. Gdy Lawler i Western odsłonili lewy moczowód i przeszczepioną nerkę, ujrzeli, że wokół nerki nagromadziła się ropa, którą należało sączkować. W takiej sytuacji nie mogli natychmiast usunąć zwężenia moczowodu. Nowa nerka zachowała jednak prawidłową wielkość i normalny wygląd, tak że Lawler zrezygnował z pobrania wycinków tkanek nerki do badania histologicznego, a zadowolił się wyglądem zewnętrznym. Był teraz przekonany, że przeprowadził pierwsze udane przeszczepienie nerki u człowieka.

Postanowił przesunąć korekturę zwężenia moczowodu o kilka miesięcy. W czasie tej przerwy Ruth mogła wrócić do domu, do męża i syna.

Zanim opuściła Little Company of Mary Hospital, doktor Lawler wyjawił jej całą prawdę. Oświadczył, że musiał przesunąć operację na późniejszy termin i że chce ją widzieć co pewien czas, aby ustalić najlepszy moment do zabiegu. 26 sierpnia Howard Tucker zabrał swoją żonę do małego domku w Evergreen Park.

Ruth Tucker czuła się tak dobrze i zdrowo, że już następnego dnia wyjechała z Howardem na urlop. Załadowali samochód i Howard prowadził go przez trzysta mil do Jasper w stanie Indiana. Tam mieszkał brat Howarda, Ray, ze swoją rodziną. Pracował on dla American Legion. W czasie odwiedzin Ruth i Howarda Tuckerów Legion zorganizował zabawę. Ruth przekonała wszystkich przyjaciół i znajomych, że w Little Company of Mary Hospital dokonano na niej cudu. Brała udział we wszystkich uroczystościach, a nawet tańczyła. Sławiono ją jako kobietę z nową nerką, o czym pisała do Lawlera w długim dziękczynnym liście.

4 listopada 1950 roku Lawler ogłosił w „Journal of the American Medical Association” swoje pierwsze oficjalne doniesienie o przypadku. Ze zdań końcowych przemawiała jego wiara: „teraz jest już pewne, że można przeprowadzać takie operacje… Objawy odrzucenia nie pojawiły się”.

Jego pewność była jeszcze większa, gdy Ruth Tucker w październiku i grudniu 1950 roku przyjechała na badania kontrolne. Podawała, że czuje się tak dobrze jak w swoich najlepszych latach. Przybyło jej na wadze prawie dziesięć kilogramów, sama znowu prowadziła samochód, wyjeżdżając po zakupy lub z bielizną do pralni, wieczorami wychodziła na spacer z Howardem. Tylko ciężką pracę wykonywali za nią Bill lub Howard.

Gdy odwiedziła Lawlera w styczniu 1951 roku, miała wątpliwości:

– Czy ta operacja jest w ogóle jeszcze potrzebna?

Również Lawler żywił pewne wątpliwości. Ale potem, w lutym i w marcu, ilość wydalanego moczu zaczęła się zmniejszać. Lawler przypuszczał, że przyczyną tego jest zbliznowacenie, które poważnie utrudnia odpływ moczu, i oświadczył jej, że nadeszła pora wykonania tak długo odkładanej trzeciej operacji.

Ruth Tucker przyjęła tę decyzję z takim samym mężnym spokojem ducha, jaki zawsze okazywała. 30 marca 1951 roku Howard przywiózł ją do szpitala. 1 kwietnia położyła się na stole operacyjnym i zasnęła pod narkozą.

Lawler otworzył w obecności Westerna, McNulty’ego, Clancy’ego i Murphy’ego dobrze zagojoną ranę po zabiegu z 21 sierpnia. Przez chwilę panowało pełne napięcia milczenie. Po ośmiu miesiącach będą więc teraz wszyscy mogli oglądać wszczepioną nerkę – lepiej niż za pomocą badań dodatkowych, które dają przecież tylko pośrednią informację – i przekonają się naocznie, czy pozostała nadal nie zmieniona, taka sama, jaką przed ponad siedmiu miesiącami oglądali po raz ostatni w naturalnej wielkości, wykonującą prawidłowo właściwą sobie czynność.

Przypuszczalnie wszyscy byli przygotowani w głębi duszy także na niemiłą niespodziankę. Jednak z trudem mogli się oswoić z widokiem, jaki ukazał się ich oczom.

Wydawało się to niepojęte, niezrozumiałe, ale było faktem: przeszczepiona nerka zniknęła! Dopiero po starannym poszukiwaniu znaleziono skurczoną resztkę, która nie pracowała i nie wytwarzała już moczu. Wydawało się to po tylu miesiącach niezrozumiałe. Organizm Ruth Tucker – tak jak to było u psów Carrela i Williamsona – toczył potajemną walkę z obcą tkanką. Na nieznany mechanizm tej obrony nie miało wpływu ani cielesne podobieństwo, ani zgodność grup krwi. Zaatakował on widocznie przeszczepioną nerkę i zniszczył.

Kiedy to się stało? Lawler nie wiedział. Western i inni nie wiedzieli również. W tym momencie deprymującego rozczarowania nie odważyliby się nawet powiedzieć, że nerka kiedykolwiek rzeczywiście pracowała. Być może zadziwiająca poprawa stanu Ruth Tucker była tylko następstwem usunięcia zniszczonej lewej nerki, a długotrwałe zwiększenie wydzielania moczu należało odnieść do rezerw jej własnej prawej nerki, która po operacji podjęła się nadmiernego wysiłku, aby wyrównać ostateczne wypadnięcie czynności usuniętej nerki…

Tego wszystkiego nie można było ustalić. Lawler przerwał operację, rezygnując ze zbędnej w tym przypadku korektury zwężenia lewego moczowodu. Gdy Ruth Tucker obudziła się tym razem z narkozy i spytała: „Wszystko w porządku?”, Lawler zastanawiał się, czy ma prawo niszczyć jej zaufanie, które przypuszczalnie przyczyniło się do jej dobrego samopoczucia. I stwierdził, że nie! Nie wiedział, czy prawa nerka, która rozwinęła tak zadziwiającą działalność, będzie pracowała jeszcze przez dłuższy czas, znacznie dłużej, niż oczekiwano, zanim padnie ofiarą nieuniknionego dalszego procesu wytwarzania się torbieli. Odpowiedział jednak twierdząco na pytanie Ruth Tucker, po raz pierwszy mówiąc pocieszającą nieprawdę.

Kilka dni potem Ruth Tucker powróciła po raz drugi do Howarda i syna Billa. Zachowywała się tak, jakby najgłębiej wierzyła, że jest pierwszym człowiekiem z funkcjonującą nerką zmarłej osoby. Lawler spodziewał się, że spędzi jeszcze kilka szczęśliwych lat ze swoją rodziną, zapomniał jednakże o czymś, co mu się w jego lekarskim świecie wydawało bez znaczenia, a nawet nie wchodziło w rachubę. Zapomniał o rozgłosie, jaki wywołała jego operacja z 17 czerwca 1950 roku. Zapomniał, że Ruth Tucker nie była jedną z jego wielu nieznanych pacjentek. Nie tylko on zapomniał o nieobliczalnych skutkach rozgłosu. Zapomniał także Patrick McNulty…

20 maja w domu państwa Tuckerów zadzwonił telefon. Gdy Ruth Tucker podniosła słuchawkę, przedstawił się z nazwiska reporter Glen Moss. Dopytywał się, czy ona jest Mrs. Tucker, ową Mrs. Ruth Tucker, której dr Lawler wszczepił jako pierwszemu człowiekowi nerkę w Little Company of Mary Hospital w lecie 1950 roku.

Gdy potwierdziła, spytał, czy poinformowana jest o zakończonym dopiero co 46. Kongresie Amerykańskiego Towarzystwa Urologicznego w Palmer House w Chicago.

– Nie – zaprzeczyła zdziwiona.

– Na pewno zna pani niejakiego doktora Patricka McNulty’ego – ciągnął Moss.

– Tak, naturalnie – potwierdziła.

– Chciałbym poznać pani opinię o wykładzie, jaki doktor McNulty wygłosił na wspomnianym kongresie na temat pani przypadku, naturalnie bez wymienienia nazwiska. Ale jest oczywiste, że mogło chodzić tylko o panią.

Uważnie, ale jeszcze nie zaniepokojona, Ruth Tucker zapytała o treść wystąpienia doktora McNulty’ego.

Reporter odpowiedział:

– McNulty oświadczył, co następuje: „Transplantacja była dziełem chybionym. Przeszczepiona nerka nie pracuje i nigdy nie pracowała. Skurczyła się do wielkości orzecha laskowego. Chodzi o następstwo niezgodności między tkankami dawcy i biorcy…”.

Powtórzył, że chętnie dowiedziałby się, co Ruth Tucker na to. Dopiero niedawno przeczytał w doniesieniach prasowych, że czuje się zdrowa i przypuszczalnie nie ma pojęcia o niepowodzeniu operacji.

Ruth Tucker potrzebowała tylko chwili czasu, by się opanować.

– Lekarze zawsze mówili całą prawdę – odrzekła. – Oni wiedzą, że ja zniosę prawdę… Nerka jest tam, gdzie ma być, i nie zmieniła się ani odrobinę. Czuję, gdzie ona leży. A jeżeli jest tak duża jak orzech laskowy, jest to największy orzech laskowy, jaki kiedykolwiek wyrósł na krzewie.

To było wszystko, co Ruth Tucker miała do powiedzenia.

Jednakże ta sama fama, która pasowała ją na pioniera medycyny, nie znała litości i ogłosiła następnego dnia otwarcie, że jej ufność opiera się na iluzji i że skazana jest na śmierć.

„Chicago Tribune” z 23 maja 1951:

„Pierwsza próba w historii medycyny, jaką było przeniesienie nerki z jednego człowieka na drugiego, jak nas powiadomiono we wtorek, nie udała się (…). O niepowodzeniu zawiadomił dr Patrick H. McNulty, który jako lekarz konsultant brał udział w operacji. Mówił to przed Public Relations Committee of American Urological Association (…). Jako przyczynę niepowodzenia podał niezgodność tkanki dawcy i biorcy nerki. Komitet, składający się z czołowych specjalistów urologów, uważa za słuszne, aby nie przeprowadzano dalszych operacji tego rodzaju aż do czasu, gdy szczegółowe badania naukowe dostarczą więcej danych w sprawie tego bardzo ważnego zagadnienia niezgodności tkanek.

Operacja przeprowadzona została 17 czerwca 1950 roku u Mrs. Tucker w Little Company of Mary Hospital. Nerka z początkowej wielkości grejpfruta skurczyła się do wielkości orzecha laskowego…”

Sprawozdawca „Chicago Tribune” dodał wprawdzie: „Eksperci są zdania, że resztki nerki dalej będą zanikały, pacjentka nie poniesie jednak żadnej szkody (…) i Mrs. Ruth Tucker (45), 2549 W 62nd St., może liczyć na okres normalnego życia”. Jednakże Ruth Tucker była kobietą zbyt jasno myślącą, aby nie spostrzec, że chodzi tu mimo wszystko o wyrok śmierci. Gdy połączył się z nią również reporter „Time”, oświadczyła: „Jest to niezwykłe, gdy człowiek dowiaduje się o wyroku na siebie od reportera prasowego”. Jemu także powiedziała, że czuje nową nerkę, ale nikt poza jej rodziną nie dowiedział się, czy sama wierzy w to, co mówi, czy tylko broni się na zewnątrz, aby nie skapitulować przed gorzką prawdą.

1 sierpnia 1951 roku Richard H. Lawler opublikował w „Journal of the American Medical Association” drugie doniesienie naukowe, w którym podał także do wiadomości międzynarodowego świata lekarskiego, że przeszczep nerki był nieudany. Ruth Tucker z trudem przyjęła ten artykuł do wiadomości. Być może zachowywała dla siebie wiarę w nerkę, którą „czuła”, a może uparcie wierzyła w iluzję, która była tym silniejsza, im dłużej trwało jej życie.

W grudniu 1954 roku zapadła na zapalenie płuc, bez wątpienia związane z przewlekłą chorobą nerek. Przezwyciężyła ten pierwszy atak. Ale kilka miesięcy później, 21 kwietnia 1955 roku, uległa drugiemu zapaleniu płuc, które okazało się silniejsze od całej jej tak często okazywanej siły woli.

3.
JACQUELINE CADO

Jeanne Boswell w liście z czerwca 1960 roku:

„Ciekawą częścią historii medycyny jest fakt, że pionierskie, śmiałe i wybiegające w przyszłość (ale także katastrofalne) doświadczenia podejmowane są nie w sławnych medycznych ośrodkach badawczych, ale w mało znanych placówkach. Eksperyment Richarda H. Lawlera był jednym z nich.

Tak samo osobną część historii medycyny stanowi to, że niepowodzenia, błędy, katastrofy przyczyniają się do postępu. Niewiele jest przypadków, które, jak na przykład całkowite niepowodzenie operacji Ruth Tucker, przeprowadzonej 17 czerwca 1950 roku, miałyby tak doniosłe następstwa. Optymistyczne meldunki prasowe i pierwsze doniesienie Lawlera pozwalały przypuszczać, że wiadomości o pewnych rezultatach dotarły do wszystkich ośrodków medycznych Ameryki i Europy i do najszerszej wiadomości publicznej. Były czytane w Bostonie i Paryżu. Tak tu, jak i tam wyzwoliły (początkowo także jako następstwo rozpaczliwego pragnienia ratowania transplantacją skazanych na śmierć pacjentów) pierwszą ambitną falę znanych nam przeszczepów nerek.

Gdy świat lekarski po roku dowiedział się od samego Lawlera, że przypuszczalny sukces okazał się pomyłką, było już za późno. Fala przeszczepów toczyła się niepowstrzymanie i ludzkie tragedie, jedna po drugiej, towarzyszyły jej biegowi”.

„France Soir”, nr 2018 z 24 stycznia 1951:

Nowy cud chirurgii w szpitalu w Créteil

„Po raz pierwszy w Europie! Nerkę straconego (wyjętą w dziesięć sekund po ścięciu) przeszczepiono dwudziestoletniej Jacqueline C.”

Światło w celi śmierci paryskiego więzienia Sante włączono rano 12 stycznia 1951 roku około godziny 5.15.

Oświetliło ono blade twarze więźniów Nedeleca i Estingoya, którzy zakuci w kajdany leżeli na pryczach. Obaj oczekiwali – jeden od pół roku, a drugi od półtora roku – na swój ostatni dzień. Nedelec, który obudził się pierwszy, zerwał się i krzyknął: „Jeszcze nie na mnie kolej, ja nie!”.

Właściwie Nedelec wiedział, że to nie jego kolej. Jean Louis Estingoy, jego współtowarzysz w celi, dostał poprzedniego wieczoru silny środek nasenny. Nedelec w ciągu półtora roku przeżył wielu towarzyszy celi, prowadzonych na gilotynę, i wszyscy otrzymywali ten sam środek, gdy nadeszła ich ostatnia noc.

Mimo to krzyknął ponownie: „Jeszcze nie kolej na mnie, jeszcze nie kolej na mnie!”. Dopiero wtedy opadł uspokojony na pryczę, gdy czterej dozorcy, którzy weszli do celi, obrócili się do niego plecami i podeszli do Estingoya.

Za nimi ukazali się – zerwani ze snu o czwartej nad ranem i przywiezieni policyjnym samochodem do Santé – prokurator Raphael, sędzia Goletty i obrońca z urzędu Burger.

Raphael oskarżał Estingoya o mord, Burger bronił go, Goletty wydał na niego 13 lipca 1950 roku wyrok śmierci. Wszyscy byli gotowi – jak to nakazywało prawo – być świadkami śmierci Estingoya.

Jeden z nadzorców zdjął koc przykrywający ciało Estingoya i potrząsał nim, aż go obudził. Gdy urzędnik zdjął mu kajdany i ściągnął bluzę z grubej wełny, Estingoy zrozumiał, co się dzieje. W jego wodnistych oczach pod krzaczastymi brwiami pojawiło się przerażenie. Jak sparaliżowany pozwolił sobie wciągnąć własną koszulę, którą nosił aż do chwili aresztowania. Potem upadł na kolana, czołgał się do toalety i wił w kurczach. Wartownicy przytrzymywali go, aż się uspokoił. Potem minęli oczekujących, wyszli z celi i ruszyli plątaniną korytarzy. Zatrzymali się na jednym podeście, na którym, obok stołu z dwoma palącymi się świecami i hostią, czekał kapelan więzienny i udzielił skazańcowi komunii.

Burger, masywny, silny mężczyzna, oparł się na chwilę o zimną ścianę korytarza. Widok Jeana Louisa Estingoya przypomniał mu, aż nadto wyraźnie, tygodnie poprzedzające wyrok. Tępy, nieobecny wyraz twarzy Estingoya umocnił w nim przekonanie, że o kilka kroków od niego idzie w swoją ostatnią drogę na gilotynę umysłowo chory.

Estingoy był mordercą dziecka. To nie budziło wątpliwości. Ale zdaniem Burgera był to tępy, chory psychicznie ludzki wrak. Człowiek, który przed skromnym ołtarzem kasłał, bo zakrztusił się hostią, pochodził z okolicy Poitiers. W latach 1940–1945 przebywał w niewoli niemieckiej. Po powrocie zastał swoją żonę z innym, a przeżyty zawód sprawił, że nie mógł przyjść do siebie. Później był kościelnym w Paryżu; wtedy bazgrał na ścianach kościoła obsceniczne słowa. W roku 1946 umieszczono go w zakładzie św. Anny dla umysłowo chorych, ale już w 1947 został zwolniony jako wyleczony. Potem był dozorcą w Centre Alexandre Lugnet, schronisku dla niezamężnych matek, gdzie dokonał mordu…

Straszna scena przed ołtarzem skończyła się. Wartownicy popchnęli Estingoya na stołek i wetknęli mu papierosa w zęby.

– Chcesz rumu?

Estingoy potrząsnął roztargniony głową, przyłożyli mu jednak do ust musztardówkę z rumem.

– Pij, tak jest lepiej. Tylko szybko…

Burger przesunął się za plecami prokuratora i sędziego o kilka kroków do przodu. Czy nie powinien zaskarżyć wyroku Raphaela i Goletty’ego, i odrzucenia swojej prośby o ułaskawienie? To, co popełnił Estingoy, było obrzydliwe. Wyszukał sobie wśród „upadłych dziewcząt” (co za idiotyczne słowo) w Alexandre Lugnet ukochaną: Denise Virroy, matkę czworga dzieci. Gdy chciał ją poślubić, został przez nią odtrącony: „Zwariowałeś? Myślisz, że poślubię szaleńca?”.

18 sierpnia 1947 roku z zemsty zrzucił Pierre’a Virroya, najstarsze dziecko Denise, z trzeciego piętra klatki schodowej w dół. Potem zbiegł. Schwytano go w Chaumont…

– Jesteś wreszcie gotów? – mruczał starszy nadzorca. Estingoy wypowiedział pierwsze zrozumiałe słowa:

– Pozwólcie chociaż wypalić do końca.

– Rób to szybko. Masz jeszcze pół minuty.

Burger czuł za swoimi plecami zimną ścianę. Ściśle biorąc, to nie przysięgli skazali Estingoya, ale psychiatrzy – Cenac Heuver i Courion. Na próżno próbował przekonać ich, że Estingoy jest umysłowo chory. Burger był pewien, że uznali Estingoya za zdrowego, ponieważ nie chcieli przyznać się, iż zwolnienie go jako „wyleczonego” z zakładu św. Anny było błędem nie do wybaczenia.

Wartownicy nie zwlekali dłużej. Odsunęli firankę zasłaniającą widok na ciemne jak noc, zimne podwórze więzienne i wypchnęli Estingoya na zewnątrz, w ręce pomocników kata Desfourneaux. W pobliżu gilotyny stali kat i lekarz sądowy, z osobliwie okrągłą głową, dr Paul. Dalej czekało kilku dziennikarzy, którzy chcieli donieść o końcu mordercy. Był to zwykły posępny obrazek, choć dzisiaj wszystko wyglądało nieco inaczej.

Nie tylko dr Paul stał w pogotowiu w białym fartuchu. Przed drzwiami prowadzącymi do pomieszczenia znajdującego się po lewej stronie bramy więziennej czekało jeszcze trzech innych mężczyzn w białych fartuchach lekarskich. Na twarzach mieli maski chirurgiczne! Burger nie znał ich. Usłyszał jednak, że wśród nich znajduje się dr Marceau Servelle. Nazwisko to zostało wymienione prawie w tym samym momencie, w którym dowiedział się, że śmierć Estingoya będzie czymś więcej niż zwykłym zgładzeniem mordercy. Miała stać się cząstką naukowego wydarzenia, a mianowicie pierwszego przeszczepienia nerki we Francji.

Odczuwał nasilające się mdłości, gdy pomocnicy Desfourneaux chwycili Estingoya i pchnęli pod gilotynę. Gdy głowa skazańca wpadła do przygotowanego kosza, między jego wargami żarzył się jeszcze papieros. Wszystko, co nastąpiło potem, rozegrało się prawie równocześnie, a przynajmniej ze straszliwą szybkością.

Lekarze zniknęli w pomieszczeniu obok bramy. Dwaj wartownicy wnieśli kosz z głową Estingoya do tego samego pokoju. Jeden z dziennikarzy odezwał się głosem stłumionym, ale wystarczająco głośno, tak że można go było usłyszeć:

– Teraz wytną mu rogówki dla kliniki okulistycznej. Ale to już nie nasza sprawa.

Mówił to przypuszczalnie do jakiegoś przydzielonego mu nowicjusza.

– Najważniejsze nastąpi, gdy zaniosą zwłoki do pokoju, w którym Servelle czeka na wycięcie nerki dla dziewczyny z Créteil. Musimy uważać, abyśmy się równocześnie i my dostali do pokoju… Tam zobaczysz wszystko dokładnie… Jeżeli nie zrobię zdjęcia, to muszę mieć przynajmniej rysunek…

Burger postawił kołnierz płaszcza, gdy dr Paul szedł szybciej niż zwykle obok zwłok bez głowy.

– Czy on oddał swoją nerkę do dyspozycji medycynie? – dał się słyszeć głos młodego dziennikarza.

– Tak się to będzie nazywało – odpowiedział dziennikarz, gdy tymczasem lekarz sądowy wystawiał akt zgonu, co graniczyło z farsą.

– Ale przecież go nikt nie pytał. – Urwał na chwilę, a zaraz potem ciągnął dalej: – Zaraz będzie po wszystkim. Servelle musi wyjąć nerkę jak najszybciej, aby dotarła do Créteil jeszcze w stanie nadającym się do użycia.

Lekarz sądowy dał znak. Dwaj nadzorcy porwali bezgłowe zwłoki i zaciągnęli je do tych samych drzwi, za którymi zniknęli lekarz i głowa Estingoya.

Burger odwrócił się. Włożył trzymany w ręku kapelusz i miał jeszcze tylko jedno życzenie: opuścić to ponure miejsce, pójść do domu i o wszystkim zapomnieć.

To nie była upiorna baśń. To była rzeczywistość. Podczas gdy adwokat uciekał od widoku gilotyny, dr Marceau Servelle stał przy telefonie w pokoju obok bramy. Słuchawkę trzymano dla niego w pogotowiu.

Miał trzydzieści sześć lat, był smukły, dobrze zbudowany, o wysokim czole, jasnoniebieskich oczach i wąskich wyrazistych ustach. Telefon z Santé połączył go ze szpitalem w Créteil. Tam połączono go z doktor Mireille Servelle, jego żoną i asystentką.

– Wszystko idzie dobrze – powiedział – przygotujcie pacjentkę do operacji.

Potem zwrócił się do stołu, na którym leżały bezgłowe zwłoki. Marceau Servelle był już od dawna jednym z najbardziej znanych młodych chirurgów w Paryżu. Rzemiosła uczył się u René Leriche’a, francuskiego pioniera chirurgii naczyniowej w Strasburgu. Po wojnie wyjechał do Baltimore, pracował u Blalocka i wreszcie we Francji, początkowo w szpitalu Saint Antoine, a potem w Créteil. Wykonywał nawet operacje przedłużające życie „błękitnym dzieciom”.

Chociaż życie jego było bardzo interesujące, to w tej chwili, wczesnym rankiem 12 stycznia 1951 roku, około godziny 5.40, zaczęło się w nim, jak na owe czasy, coś niezwykłego. Wiedział, że musi usunąć jedną z nerek Estingoya w możliwie najkrótszym czasie, włożyć do naczynia chłodniczego i przewieźć samochodem szesnaście kilometrów do szpitala w Créteil, aby – być może – uratować życie bardzo miłej, wartościowej dziewczynie, ledwie dwudziestotrzyletniej, która od siedemnastego roku życia odchodziła powoli z powodu stopniowego obumierania jedynej posiadanej od urodzenia nerki.

Dziewczyna nazywała się Jacqueline Cado. Być może Servelle podjął to duże ryzyko tylko dlatego, że François i Eugénie Cado, pochodzący z Bretanii rodzice Jacqueline, przeczytali we francuskich gazetach doniesienie o kobiecie nazwiskiem Ruth Tucker, która w Chicago żyła z obcą nerką. Błagali go o przeprowadzenie tego samego, na co odważył się Amerykanin Lawler, chociażby nadzieje na uratowanie Jacqueline były małe. Bez wątpienia nie podjąłby się tego, gdyby nie zajmował się w swoich ambitnych planach co najmniej od dwóch lat zagadnieniem przeszczepu nerek. W laboratorium weterynaryjnym École Vétérinaire w Paryżu przeszczepiał psom nerki pobrane od innych psów, chociaż nic nie słyszał o Richardzie H. Lawlerze. Mimo to potrzebny był zewnętrzny bodziec, aby odważyć się na taki zabieg u człowieka.

Odsłaniając szybkimi cięciami nerki Estingoya i ostatecznie oddzielając prawą od połączenia z naczyniami krwionośnymi i od pęcherza moczowego, zapomniał o makabrycznie ponurym Santé.

Gdy zdecydował się na próbę przeszczepu, skorzystał z możliwości, jakie daje prawo francuskie. Zgodnie z tym wystarcza wniesienie odpowiedniego wniosku do generalnego prokuratora. Zawiadomił prokuraturę, jakiego narządu potrzebuje i jaką grupę krwi ma Jacqueline Cado. Nigdy nie widział Jeana Louisa Estingoya, dopóki tam na podwórzu nie stanął pod gilotyną. Nie wiedział także, kto z lekarzy wyszukał mordercę i uznał jego nerki za zdrowe.

W końcu otrzymał wiadomość, która sprowadziła go tego ranka do Santé. Powiedział tej na pół oślepłej dziewczynie, leżącej w niewielkim białym pokoju szpitalnym w Créteil, że rozstrzygająca godzina już nadeszła. Nie wspomniał jej, od kogo pochodzi nerka, którą miała otrzymać, ani o tym, że jest to nerka mordercy. Potem wydał dyspozycje. Jego żona i drugi asystent mieli odsłonić prawy dół biodrowy pacjentki, wybrane przez niego miejsce dla nowej nerki, w chwili gdy przybędzie z nerką skazańca do Créteil. W ten sposób uniknie się straty czasu, która mogła wpłynąć szkodliwie na nową nerkę.

Była godzina 5.45, gdy trzymał nerkę Estingoya w ręku. Podczas eksperymentów na zwierzętach przekonał się, że nerka oddzielona od krwiobiegu dawcy barwi się na szaroniebiesko i szybko ulega nieodwracalnym uszkodzeniom. Gdy jednak przemyje się ją roztworem soli kuchennej i włoży do naczynia zawierającego ten sam roztwór, można utrzymać ją przy życiu przez krótki czas. Szybko rozpoczął przepłukiwanie i zamknął nerkę w przywiezionym z sobą naczyniu.

Servelle szybko zdjął rękawiczki i fartuch i wyszedł z naczyniem w ręku w ciemny, zimny poranek styczniowy. Nie zwracał uwagi na nikogo wśród obcych, którzy na podwórzu więziennym pracowali przy rozbiórce gilotyny, wsiadł do samochodu i szybko ruszył wzdłuż rue de la Sante, a stamtąd w kierunku Boulevard Auguste Blanqui.

Ulice były jeszcze ciche, bez przeszkód dotarł więc do Place d’Italie.

Za nim jechał jakiś samochód. Być może byli to dziennikarze. Może na próżno starał się utrzymać w tajemnicy swoje przedsięwzięcie. Staremu przyjacielowi, profesorowi André Lemaire’owi ze szpitala Saint Antoine w dzielnicy o tej samej nazwie, który leczył Jacqueline jako pierwszy i skierował ją do niego, a pisywał często artykuły lekarskie dla „Le Monde”, przyrzekł, że jedynie on będzie mógł zawiadomić opinię publiczną, jeżeli podejmie się dokonania przeszczepu. Przypuszczalnie było to przyrzeczenie, o którym z góry wiadomo, że nie zostanie dotrzymane.

Servelle zwiększył szybkość, gdy minął Place d’Italie i osiągnął Boulevard de la Gare. Był pewny, że Jacqueline Cado w tej chwili leży na drugim piętrze lewego skrzydła szpitala pod narkozą, że Mireille i jego asystent Rougeulle odsłonili tętnicę i żyłę biodrową i przygotowali łożysko dla nerki, która znajdowała się za nim w samochodzie. Widział przed sobą wyraźnie Jacqueline, jej małą twarz, wskutek chorobliwie wysokiego ciśnienia tętniczego krwi zabarwioną na czerwono, a także pełne oczekiwania spojrzenie oczu, które nie mogły już odczytać tytułów pisanych dużymi literami w gazetach. Musiała być wesołą dziewczynką, zanim zaczęła się jej choroba, bo jeszcze i teraz, mimo okresów głębokiej rozpaczy, była miłym stworzeniem. Jej dom rodzinny znajdował się w starej dzielnicy miasta Dinan, przy Grand’Rue, chociaż w rzeczywistości była to wąska i krótka uliczka. Jej rodzice – oboje nauczyciele – przenieśli się z małej wioski Treglamus do Dinan i kupili w 1951 roku dom mający już dwieście lat. Eugénie Cado otworzyła na parterze księgarnię, podczas gdy François Cado pracował nadal jako nauczyciel. Był to zwykły, spokojny dom i zwykła, spokojna, zżyta rodzina z ośmiorgiem dzieci, które jak ich rodzice nie odstępowały od dwóch dziś już niemal staromodnie brzmiących idei: „czytać i uczyć”.

Historia choroby Jacqueline podana w karcie przedstawiała się zimno i sucho, jak to normalnie bywa: dziewczynka od urodzenia w lipcu 1927 roku w Treglamus była chorowitym stworzeniem. Nikt jednak nie miał pojęcia, że urodziła się z jedną nerką.

Potem doszła do sił. W trzynastym roku życia, gdy Niemcy okupowali Francję, była uczennicą gimnazjum. Delikatna i smukła jak wszyscy Cado, miała małą twarzyczkę, brązowe loki i brązowe oczy. Ze swoimi braćmi, siostrami i rówieśnikami z dzielnicy wokół Grand’Rue przeżyła wejście i wyjście Niemców, a w siedemnastym roku życia witała wkraczających Amerykanów i Anglików.

Właśnie w chwili zakończenia wojny, które miało się stać początkiem nowego życia, zaczęła się jej choroba. Rok 1944 był ostatnim przed maturą. Nagle przestała bawić się z innymi. Miała tak silne bóle głowy, że nie mogła siedzieć nad podręcznikami. Nikt nigdy nie wątpił, że maturę zda bez trudu, stało się jednak inaczej.

W 1945 roku próbowała po raz drugi pokonać barierę egzaminacyjną, ale ponownie jej się nie powiodło. Była zrozpaczona, niezdolna pojąć, co się właściwie z nią dzieje. Ojciec i matka myśleli o starym środku leczniczym z ich własnych lat dziecięcych – zmianie powietrza. François Cado wywiózł córkę na wieś, do Gourin, gdzie sam się urodził i znał burmistrza i nauczycieli. Jacqueline pomagała w szkole jako wychowawczyni. Przez krótki czas mogła się jeszcze śmiać z dziećmi, niestety po kilku miesiącach załamała się na nowo. W 1946 roku powróciła do domu, bardzo cicha i apatyczna. Miewała czasem dobre dni. Spędzała je wtedy w kuchni przy matce, chcąc stać się dobrą gospodynią dla mężczyzny, którego kiedyś poślubi. Ale były i złe dni. Wtedy siedziała nieruchomo w swoim pokoju, w tylnej części domu, i patrzyła na mały ogródek. W 1948 roku wystraszyła matkę okrzykiem: „Nie mogę czytać. Nie widzę już małych liter”. Świadomość tego była czymś strasznym dla dziewczyny wyrosłej wśród książek.

Tym razem lekarz w Dinan, gdy zmierzył jej ciśnienie i zbadał dno oka, domyślił się przyczyny znużenia, bólów głowy i osłabienia wzroku. Ciśnienie tętnicze krwi wynosiło 180/100 mmHg, a więc było niezwykle wysokie jak na dwudziestoletnią dziewczynę. Kilka dni potem François Cado zawiózł córkę po raz pierwszy do Paryża do profesora Lemaire’a, pracującego w szpitalu Saint Antoine, w dzielnicy producentów i handlarzy mebli.

Lemaire, internista o żywych brązowych oczach, zorientował się po kilku dniach, z czym ma do czynienia. Rozpoznanie było jednoznaczne: przewlekłe zapalenie nerek ze złośliwym nadciśnieniem krwi, a jako objawy towarzyszące – niedokrwistość, obrzęki, powiększenie serca.

W stosunku do Jacqueline i jej rodziców Lemaire posłużył się zdawkowym pocieszeniem i wykrętnymi zapewnieniami. W pierwszych dniach przypuszczał, że tylko jedna nerka jest chora. Jemu również nie przyszło do głowy, że Jacqueline od urodzenia miała tylko jedną nerkę. Dopiero po pierwszych zdjęciach rentgenowskich stwierdził, że jest to sytuacja bez wyjścia.

Servelle jechał teraz przez mosty na Sekwanie, a potem wzdłuż lewego brzegu, w kierunku Ivry i Alfort. Nad wodami rzeki kłębiła się mgła. Nieprzyjemne zimno, jakie osiadło parą na oknach jego wozu, przypominało mu styczniowy dzień 1949 roku, przed prawie dwoma laty, gdy po raz pierwszy zobaczył Jacqueline. Lemaire przysłał ją do niego z ostatnią iskrą nadziei.

Istnieją wprawdzie przypadki, gdy chory posiada nerkę wyłączoną z krążenia wskutek wrodzonych zaburzeń naczyniowych. Przy żadnym badaniu radiologicznym nie udaje się tego stwierdzić i tylko chirurgiczne otwarcie jamy ciała może dać pewność. Lemaire prosił go właśnie o takie badanie. Jeżeli istniała „wyłączona” nerka, to można było przypuszczać, że to ona właśnie wywoływała wysokie ciśnienie tętnicze krwi. Usunięcie takiej nerki dawało niekiedy spadek ciśnienia tętniczego, łagodziło bóle głowy i ratowało wzrok.

W maju 1949 roku Mireille i on operowali po raz pierwszy Jacqueline, ale nie znaleźli „wyłączonej” nerki, lecz tylko jedną, ciężko chorą, której nie można było usunąć, nie zabijając dziewczyny. W rozpaczliwej próbie uczynił, co mógł: przeciął połączenie między chorą nerką a nerwem sympatycznym. Niekiedy takie przecięcia wywierały pomyślny wpływ na ciśnienie tętnicze krwi.

U Jacqueline próba ta nie dała żadnego efektu. Ciśnienie krwi utrzymywało się z niszczycielską regularnością na wysokości 180/100 mmHg, poziom mocznika narastał nadal we krwi. Była to typowa historia powolnego, ale pewnego umierania.

Ulica wiodąca do Alfort i do Route Nationale nr 19 była prawie pusta. Gdy Servelle osiągnął tę ostatnią, znalazł się na prostej drodze do Créteil. Był to ostatni etap upiornej jazdy w szarzejącym ranku.

Wówczas, wiosną 1949 roku, znajdował się już w końcowej fazie doświadczeń ze zwierzętami u profesora Simonneta w École Vétérinaire. Ale w najlepszym razie stanowiły one początek, a więcej niż śmiałe widoki na jakiś przyszły efekt nie zakładały możliwości zastosowania ich na człowieku. Jacqueline Cado – nie przeczuwając jeszcze rychłej śmierci – powróciła do Dinan, do domu na Grand’Rue.

Była jednak za mądra, aby wiecznie się łudzić. Żyła wśród tak wielu książek. Nie istniała możliwość, aby wiele czytając, nie dowiedziała się, na co choruje. Nie mówiła o tym, czy znalazła, czego szukała, i czy już wie, że medycyna nie może jej pomóc. Nie było też widoków na zamążpójście, zostanie przykładną panią domu i wydanie na świat potomstwa.

Również François i Eugénie Cado, którzy od Lemaire’a dowiedzieli się połowy prawdy, byli zbyt mądrzy i za wiele przebywali wśród czasopism i książek, aby nie odkryć całej prawdy. Właśnie w tym czasie przeczytali w czasopiśmie artykuł o przeszczepianiu nerek napisany przez jakiegoś autora fantastę, ale brzmiało to tak niewiarygodnie, że uważali coś takiego za marzenie dalekiej przyszłości.

Latem 1950 roku Jacqueline ogarnęła nagle tęsknota za morzem. Wydawało się, jak gdyby zafascynowała ją stara legenda o jego uzdrawiającej sile.

W lipcu 1950 roku François i Eugénie wyjechali z nią nad morze. Siedziała wśród wydm i czekała na cud, który się nie zdarzył. Tak rozwiała się ostatnia nadzieja. Schudła, nogi jej drżały, a wzrok stał się tak słaby, że bałwany morskie widziała tylko jak przez mgłę. Zrozpaczeni rodzice zawieźli ją ponownie do Lemaire’a, do szpitala Saint Antoine w Paryżu.

Servelle wyjechał właśnie na szosę nr 19 i z szaloną szybkością pędził do Créteil. Przypuszczalnie będą go potem pytać, kto podjął decyzję o przeprowadzeniu przeszczepu. I będzie się twierdziło, że to on sam. Ale czy mógłby uczciwie powiedzieć, że tak właśnie było? Czy przynajmniej w części nie była ona następstwem próśb i nacisków François i Eugénie Cado?

W tych letnich miesiącach, kiedy Jacqueline czuła zbliżający się koniec, zobaczyła doniesienie we „France Soir” i innych francuskich gazetach o operacji Ruth Tucker w Chicago. Czyż mogła przeoczyć nagłówki takie jak we „France Soir”: „Po raz pierwszy przeszczepiono choremu nerkę zmarłej. Operacja przeprowadzona w Chicago wydaje się udana”. Nagle zachęcający artykuł, przeczytany w 1949 roku i do tej pory uważany za fantazję, stał się rzeczywistością.

François i Eugénie w tym samym dniu odwiedzili Lemaire’a i zapytali go najpierw o zdanie. Odpowiedział im, że sam przeczytał te doniesienia i dopiero co dyskutował z naczelnym redaktorem „Le Monde”, który napisał na ten temat artykuł. Z chirurgicznego punktu widzenia chodzi bez wątpienia o fantastyczne przedsięwzięcie. Ale z punktu widzenia medycyny, jego zdaniem, jest jeszcze za wcześnie; wątpi w to, aby ogłoszone wyniki okazały się trwałe.

Wrócili więc do domu. Gdy jednak potem przez kilka godzin siedzieli przy łóżku Jacqueline i bezsilnie patrzyli, jak dziecko umiera na ich oczach, zgłosili się zrozpaczeni jeszcze raz do Lemaire’a. Szczególnie Eugénie Cado nie mogła się uwolnić od myśli o operacji w Chicago. Naciskała na Lemaire’a, czy on, mimo swoich wątpliwości, nie mógłby wskazać jakiegoś francuskiego chirurga, który byłby wystarczająco odważny, aby zrobić to samo, czego dokonali Amerykanie.

Gdy nie przestali błagać o pomoc, Lemaire pomyślał o Servelle’u, bo ten już od dawna zajmował się zagadnieniem przeszczepu nerek i przeprowadzał doświadczenia na zwierzętach. Servelle umówił się z nim również, że gdy będzie gotów ze swoimi badaniami, poprosi go o skierowanie do niego odpowiednich pacjentów ze szpitala Saint Antoine – w zamian za przyrzeczenie, że Lemaire jako jedyny będzie mógł na szpaltach „Le Monde” napisać być może o pierwszym przeszczepieniu nerek we Francji, a kto wie, czy i nie na świecie.

Zrezygnowany, szukał ucieczki w myślach, że u umierających z całą pewnością podejmuje się próby czegoś niezwykłego, a on sam może myśli zbyt konserwatywnie. Tak więc skierował państwa Cado do Servelle’a, którego znali już z jego pierwszej operacji przeprowadzonej na Jacqueline. I wtedy – wtedy zaczął się w gabinecie Servelle’a cichy dramat. François i Eugénie Cado walczyli o ostatnią, chociażby niewielką, szansę dla Jacqueline…

Servelle wjechał do Créteil i skręcił zaraz za wjazdem w Avenue de Verdun. Jeszcze trzysta metrów i stanął przed bramą szpitala.

Wspomnienie walki o ostateczne rozstrzygnięcie ustąpiło miejsca napięciu. Przypuszczalnie sam już nie wiedział, w jakim stopniu zaważyły na jego decyzji naciski i błaganie rodziców czy niema prośba w zmęczonych oczach chorej, a w jakim jego osobiste życzenie zrealizowania własnych planów dokonania przeszczepu u człowieka oraz ambicja należenia do czołówki chirurgów na świecie, którzy mogli się pochwalić czymś takim.

30 października Jacqueline przewieziono ze szpitala Saint Antoine do Créteil. Wkrótce potem, pewnego listopadowego dnia, Servelle podjął ostateczną decyzję.

Podjechał wspinającym się łukiem przed portal szpitala. Tam czekali już lekarz i kilka pielęgniarek.

– Udało się?

– Tak. Nerka jest tam. Wszystko przygotowane?

Wszystko było gotowe. Także rodzice Jacqueline byli już w drodze do Créteil. W największym pośpiechu wniesiono naczynie z nerką Estingoya.

Zbliżała się 7.55, gdy Servelle wszedł do sali operacyjnej. Wszyscy czekali: Mireille, dr Rougeulle, dr Delahaye, pielęgniarki i pielęgniarz.

Delahaye, anestezjolog, dał do zrozumienia, że wszystko w porządku. Jacqueline spała. Jej twarz – zwykle nienaturalnie zaczerwieniona wskutek wysokiego ciśnienia tętniczego krwi – była teraz blada. Oddychała jednak miarowo. Prawy dół biodrowy był otwarty, odsłaniając tętnicę i żyłę biodrową. Servelle pracował szybko. Otwarto naczynie zawierające nerkę Estingoya, zabarwioną teraz na szaroniebiesko, i włożono do dołu biodrowego. O 8.25 podłączono żyłę nerkową do żyły biodrowej Jacqueline Cado, o 8.55 tętnicę nerkową do tętnicy biodrowej. Towarzyszyła temu krótka chwila dużego napięcia i oczekiwania. Servelle przeżywał to, co przed nim przeżył już Lawler. Zdjęto zaciski, zamykające krążenie w tętnicy biodrowej aż do czasu podłączenia szwami naczyniowymi nerki Estingoya. Krew popłynęła i w ciągu sekundy nerka odzyskała swoje prawidłowe zabarwienie. Jak się zdawało, nie została uszkodzona w czasie jej pobrania w makabrycznych okolicznościach w Santé i podczas transportu, ale podjęła na nowo pracę.

W swoich doświadczeniach Servelle nigdy nie łączył moczowodu wszczepionej nerki z pęcherzem moczowym, ale przez naciętą skórę wyprowadzał go po prostu na zewnątrz, zakładał zgłębnik i wkładał go do szklanego naczynia. Także u Jacqueline pozostał przy wyprowadzeniu moczowodu przez skórę na zewnątrz. Doskonale wiedział, że wskutek tego jego pacjentka stanie się kaleką, wierzył jednak, że w ten sposób będzie można lepiej kontrolować czynność wszczepionej nerki. Gdyby ta przygoda rzeczywiście dobrze się skończyła, zawsze istniała, jego zdaniem, możliwość wytworzenia przez operację plastyczną połączenia między nową nerką a pęcherzem moczowym. Chorą nerkę pozostawił tymczasowo na dawnym miejscu, aby niepotrzebnie nie przedłużać operacji.

O 9.00 zakończył operację. Sanitariusz zawiózł Jacqueline Cado z powrotem do jej małego białego pokoju. Przy oknie czekali rodzice. Trzymali się kurczowo za ręce, zdradzając, że od chwili wyjazdu z Dinan żyją w pełnym napięcia oczekiwaniu i że porusza ich tylko jedna myśl: czy się uda? Czy Jacqueline będzie żyła? Już nawet nie długie lata, ale choćby cokolwiek dłużej – w domu ze swoim rodzeństwem i książkami.

Servelle, który w świetle dziennym wyglądał tylko na zmęczonego, powiedział im pierwsze zbawcze słowa: operacja się udała, ale na jej rezultaty muszą cierpliwie poczekać. Wyczerpanie zaostrzyło rysy jego twarzy, lecz uśmiech, nadający jego ustom o wąskich wargach wyraz współczucia, przeniósł na starych ludzi nadzieję, której tak gwałtownie potrzebowali.

Tak zaczęły się pierwsze dwadzieścia cztery godziny. Chora nie obudziła się jeszcze z narkozy, a Servelle pełen niepokoju czekał na chwilę, gdy nerka Estingoya, która wykazała tak wyraźnie, że żyje, podejmie także wydalanie moczu i tym udowodni swoje naturalne funkcjonowanie.

Dwie pielęgniarki, Mère Marie Thérèse i Cécile, zmieniały się i obserwowały sondę moczowodową. Czy będzie z niej kapało? Czy nerka będzie wydzielała mocz?

Musiały się uzbroić w cierpliwość i czekać wiele godzin, aż nagle pokazały się na końcu cewnika pierwsze krople. Potem już krople padały jedna po drugiej i wreszcie nazbierało się trzydzieści ml moczu. Była to zaledwie jedna dwudziesta piąta lub trzydziesta część tego, co normalna nerka zwykle wydala w ciągu doby. Mimo to pielęgniarki ucieszyły się i natychmiast poinformowały o tym Servelle’a.

Późnym wieczorem Jacqueline obudziła się po raz pierwszy. Zamrugała oczami. Poznała matkę, potem spytała bardzo cicho, ale zrozumiale: „Czy ja mam nową nerkę?”. I gdy Servelle, obecny w tym momencie, skinął głową, zasnęła ponownie.

François i Eugénie pojechali pełni nadziei do Villeneuve Saint-Georges, do teściowej jednej z córek. Tam chcieli zamieszkać, aby codziennie odwiedzać Jacqueline i pewnego dnia, może już za kilka tygodni, zabrać ją do domu. Następnego ranka zjawili się ponownie w Créteil i czekali.

W drugim dniu ilość moczu zwiększyła się. Nerka Estingoya wydzieliła pięćdziesiąt ml. Trzeciego dnia wystąpiło nagle powikłanie. Jacqueline zaczęła ciężko oddychać. Profesor Soulie, kardiolog, którego Servelle zaprosił na konsylium, rozpoznał obrzęk płuc. Jacqueline otrzymała tlen, środki nasercowe i wlew z roztworu glukozy. Po dramatycznych godzinach nagromadzenie płynu w jej płucach ustąpiło.

Sama nerka wydawała się nie uszkodzona. Trzeciego dnia wydzieliła siedemdziesiąt pięć ml moczu, w siódmym osiemdziesiąt ml, dziewiątego dnia było dziewięćdziesiąt ml – zawsze jednak tylko ułamek tego, co wydzielają zdrowe nerki. Mimo to Servelle i jego otoczenie oceniali każde zwiększenie się ilości moczu jako objaw dodatni. A François i Eugénie Cado czekali cierpliwie i ufali.

24 stycznia, w dwunastym dniu po operacji, uniesiono nieco Jacqueline w łóżku. Odniosła wrażenie, że jej „głowa stała się wolna”, a oczy lepiej widzą. Zaczęła nawet jeść, chociaż na razie tylko zupę mleczną i kompot.

Komunikat „France Soir” z 25 stycznia 1951:

„Przed niewielu dniami jeszcze śmiertelnie chora. Wczoraj Jacqueline mogła po raz pierwszy mówić”.

27 stycznia, w piętnastym dniu po operacji, ilość moczu wzrosła do 120 ml. Gdy Servelle około południa wszedł do pokoju chorej, jadła pieczony móżdżek cielęcy. Po raz pierwszy błysnęły jej brązowe oczy i powiedziała: „Je mange de votre cervelle”. Wszyscy obecni wybuchnęli śmiechem z jej żartu („cervelle” – równobrzmiące z nazwiskiem chirurga słowo francuskie oznaczające mózg). Eugénie Cado zapłakała z radości. Pięć nic nie znaczących słów stało się czarodziejską formułą nowej nadziei.

Tego dnia nerki Jacqueline wydaliły 180 ml moczu. Po raz pierwszy zaczęła myśleć o przyszłości. Wierzyła oczywiście, że będzie żyła, obserwując w zamyśleniu kapiącą sondę, która wystawała z jej bladej skóry. W końcu wystraszona zapytała, czy zawsze będzie musiała żyć z tym instrumentem i już nigdy nie będzie mogła przebywać wśród ludzi.

Uspokoiła się, gdy Mère Marie Thérèse wyjaśniła jej, że sonda zostanie usunięta, gdy nerki będą nadal tak pracować jak dotychczas. Wieczorem tego dnia Jacqueline wydawała się prawie wesoła, słuchając czytanej głośno przez matkę książki.

Meldunek „France Soir” z 28–29 stycznia 1951 roku:

„Przeszczepiona nerka. Jacqueline poza niebezpieczeństwem utraty życia!”

28 stycznia był kolejnym pełnym nadziei dniem. Jednakże w ciągu paru godzin wystąpiła całkowita zmiana. Jacqueline owładnęło znużenie. Servelle i inni lekarze przypuszczali, że przyczyną mogło być nadmierne wydalanie soli kuchennej. Ku ich przerażeniu wstrzyknięcie soli wywołało tak silny wstrząs, że Jacqueline straciła przytomność. 29 stycznia była tak słaba, że François i Eugénie Cado, niesamowicie roztrzęsieni, czuwali przy jej łóżku, niezdolni wywołać u niej oznaki życia, uśmiechu.

Zmiana wydawała się im tym bardziej niezrozumiała, że nowa nerka działała nadal. Mogli się sami o tym przekonać. Nerka, z którą wiązało się tyle nadziei, wydaliła 30 stycznia 268 ml moczu, a dnia następnego nawet 600 ml. Czyżby miało to znaczyć, że Jacqueline na ich oczach wpadła w apatię? Bezradnie wodzili za lekarzami i pielęgniarkami wystraszonym, pytającym wzrokiem. Ale nawet Servelle nie znał odpowiedzi. Zarządził transfuzję krwi oraz – w upartym przekonaniu, że istnieje niedobór soli kuchennej – powtórne wstrzyknięcie jej roztworu. Niestety, już w czasie wstrzykiwania Jacqueline uległa nowemu wstrząsowi. Gdy nadeszła noc z 31 stycznia na 1 lutego, zrobiono jej ostatnią transfuzję. Mimo to jej oddech stał się słabszy, uderzenia serca ledwie słyszalne. Zmarła o godzinie czwartej rano.

Rodzice siedzieli jeszcze przez chwilę nieruchomo, w milczeniu przy jej łóżku, niezdolni do postawienia chociażby jednego pytania. A było ono wypisane na ich twarzach: Jakże to? Po takich postępach, po takich nadziejach? Dlaczego? Dopiero po kilku godzinach François wyprowadził żonę na korytarz, a następnie pojechali ze skamieniałymi twarzami do Villeneuve Saint-Georges, gdzie czekało na nich takie samo pytanie. Dlaczego? Dlaczego? Dlaczego?

Meldunek „France Soir” z 2 lutego 1951:

„Śmierć Jacqueline jeszcze nie wyjaśniona… Młoda dziewczyna zaczynała już przyjmować posiłki. Nerka pracowała normalnie. Lekarze pozwolili jej rano opuścić szpital. Ci wszyscy, którzy stale byli przy niej, przypuszczają, że zmarła na inną chorobę (…).

W tej chwili nie wiemy nic”.

Pytanie „dlaczego?” niepokoiło także Servelle’a. Ale nie znalazł odpowiedzi, chociaż wykonał autopsję zmarłej. Znalazł nerkę Estingoya naturalnej wielkości i zabarwienia, ale jej nie przekroił, aby tkanki przekazać histologowi do dokładnego zbadania. Zamiast tego szukał odpowiedzi w przypadkowym nieszczęśliwym powikłaniu. Pisał: „Nasza zmarła przed zabiegiem znajdowała się w rozpaczliwym stanie ogólnym. U mniej wyczerpanej chorej następstwa operacji nie byłyby tak tragiczne. Nasze spostrzeżenia wykazują, że przeszczepienie nerki od człowieka do człowieka jest możliwe. Wierzymy, że ta metoda ma ogromną przyszłość”.

Tymczasem François i Eugénie Cado towarzyszyli Jacqueline w jej ostatniej drodze na mały niezadrzewiony cmentarz w Dinan. Od tego dnia Eugénie Cado zamknęła się w domu. Jej usposobienie zmieniło się gruntownie. Straciła całkowicie zainteresowanie otaczającym ją światem, spędzając całe dnie w świecie myśli i wspomnień, do którego nikt nie miał wstępu. Dzieci przypuszczały, że dręczyła się pytaniem, czy postąpiła słusznie, wierząc w operację z Ameryki… Po pięciu latach, jak to się mówiło w Dinan, „poszła za Jacqueline do grobu, bo jej serce zostało złamane”.

4.
MARIUS RENARD

Z nie ogłoszonego anonimowego listu do jednej z paryskich gazet z maja 1952 roku:

„Upłynęło już więcej niż rok od czasu, gdy godna współczucia młoda kobieta, Jacqueline Cado, stała się niepotrzebną ofiarą równie niepotrzebnego eksperymentu: transplantacji nerki.

Donosiliście o tym rzekomo wielkim wyczynie medycyny, którego efektem jest grób na cmentarzu w Dinan. Wyświadczylibyście ludzkości z pewnością większą przysługę, gdybyście donieśli, ilu innych chorych, mimo ostrzegającego przykładu Cado, złożono dotąd w ofierze na ołtarzu chirurgicznych ambicji.

Nikt się tego nie dowiedział. Ale tego samego 12 stycznia, w dniu operacji Jacqueline Cado, także profesor Dubost, doktor Oeconomos i kilku innych paryskich lekarzy chcieli za wszelką cenę naśladować Amerykanina Lawlera. Oni także zapewnili sobie potajemnie nerkę straconego mordercy i przeszczepili ją nieszczęsnej dwudziestoczteroletniej kobiecie.

Pani G. (jest to wszystko, czego się można było dowiedzieć z gazet fachowych o jej nazwisku) od dwudziestu lat umierała powoli na gruźlicę nerek. Gdy jej przeszczepiono nerkę, osiągnęła stadium, z którego mogła ją wybawić tylko śmierć. Dodali jej tylko nowych cierpień, ponieważ następstwa były, jak się to mówi fachowo, «burzliwe» – i chora zmarła w siedemnastym dniu po zabiegu.

Przykład Amerykanina przypuszczalnie nie pozwolił spocząć także doktorowi René Küssowi i jego koledze Teinturierowi ze szpitala Focha. Od stycznia do kwietnia 1951 roku przeszczepili oni w całkowitej tajemnicy nerki pięciu chorym. Pobierali je od innych chorych, którym musiała być usunięta jedna nerka. Żaden z organów nie był zdrowy, przeszczepiali nawet nerki ze zmianami gruźliczymi. Ich ofiarami byli (więcej się zresztą o nich nie dowiemy): Leontine J., czterdzieści cztery lata; George T., dwadzieścia dwa lata; Melanie D., czterdzieści osiem lat; Jean L., piętnaście lat; Joseph K. Ani jedna nerka nie uratowała życia chorego. Wszyscy zmarli, Joseph K. – na swoje szczęście – już w trakcie operacji.

W tym samym czasie, jak się dowiaduję od amerykańskich kolegów, kilku lekarzy z Bostonu nie zaznało spokoju, aż nie poszli w ślady kolegi Lawlera. Do nich należą dr David M. Hume, dr John P. Merrill i kilku innych, wszyscy ze szpitala Peter Bent Brigham w Bostonie. Od kwietnia 1951 roku do dnia dzisiejszego wszczepili sześciu umierającym nerki pobrane od zmarłych. Przy tym nie zadawali sobie nawet trudu, aby nowe nerki wkładać do jamy brzusznej, jak to czynili ich francuscy koledzy. Nie, oni po prostu nacinali kieszenie na udzie pacjentów, wkładali tam nerkę i łączyli z naczyniami udowymi, a moczowód wkładali do butelki.

Żadna nerka tak naprawdę nie pracowała. Nie zostały «zaakceptowane» przez ustroje biorców. Cztery nerki musiano ponownie usunąć, ponieważ wywoływały u pacjentów ciężkie bóle. Kiedyż nasi koledzy, eksperymentujący na tych wszystkich nieszczęsnych ludziach, zaprzestaną swojej zabawy? I kiedy wreszcie zrozumieją, że nawet śmierć może oznaczać łaskę?”.

Profesor Ch. Dubost, N. Oeconomos, A. Nenna, P. Milliez w „Bulletins et Mémoires de la Société Medicale des Hôpitaux de Paris”, 1951:

„Ponieważ sądzimy, że każde przeszczepienie nerek skazane jest na niepowodzenie, musimy odradzać”.

René Küss, J. Teinturier i inni w „Memoires del’ Académie de Chirurgie”, 1951:

„Próby przeszczepienia nerek skończyły się niepowodzeniem (…). Cel, do jakiego zmierzamy – zastąpienie niedostatecznego miąższu nerek – nie został nigdy osiągnięty”.

David M. Hume, John P. Merrill i inni w „The Journal of Clinical Investigation”, 1954:

„Przy współczesnym stanie naszej wiedzy wydaje się, że przeszczepienie nerek, jako środek leczenia chorego człowieka, jest nieusprawiedliwione”.

We wsi liczącej tysiąc mieszkańców wszyscy się wzajemnie znają. W Berthecourt, oddalonej o siedemdziesiąt pięć kilometrów od Paryża, znano więc również Mariusa Renarda.

Marius był najstarszym synem stolarza Roberta Renarda, liczącego czterdzieści pięć lat, urodzonego w Paryżu, i jego żony Gilberte. W siedemnastym roku życia był silnym chłopcem. Miał rozumne oczy i bujną ciemną czuprynę. Z rodzicami i sześcioletnim bratem Christianem (zwanym także „Floh”) mieszkał w najstarszej części Berthecourt. Jego dom rodzinny, zbudowany z palonej cegły, z bramą podobną do bramy warowni, z małym ogródkiem i warsztatem stolarskim w piwnicy, był cichym, niemal wiejskim ogniskiem domowym z Gilberte w kuchni, bielizną powiewającą w ogrodzie i kilku cienistymi drzewami.

Od czternastego roku życia Marius jeździł codziennie pociągiem do oddalonego o czternaście kilometrów Beauvais, małej stolicy departamentu Oise, i pracował tam jako pomocnik majstra Hometa, cieśli.

Czasem jeździł na rowerze, ponieważ wyścigi kolarskie były jego namiętnością. Lubił także okolicznościowe pikniki nad morzem w Le Crotoy, gdzie jego rodzice posiadali kawałek ziemi. Marius marzył, że kiedyś wybuduje tam dom.

Nic, ale to zupełnie nic, w najmniejszym nawet stopniu, nie wskazywało na to, że tenże Marius Renard w grudniu 1952 roku stanie się przyczyną najgwałtowniejszych emocji całej Francji.

16 grudnia po południu, około godziny 14.00, Marius wnosił deski na trzecie piętro budowli przy ulicy Gambetty w Beauvais. Stracił przy tym równowagę i wypadł na ulicę.

Nieprzytomnego i krwawiącego zaniesiono do oddalonego o kilkaset metrów Hôtel Dieu, starego smutnego szpitala w Beauvais. Asystent lekarza zajął się nim natychmiast. Stwierdził złamanie trzech żeber i dwa złamania miednicy, przede wszystkim jednak stłuczenie prawej okolicy lędźwiowej.

Mariusa położono w średniowiecznej, wysokookiennej sali chorych. Gdy jednak Robert i Gilberte Renard przybyli z Berthecourt i błądzili po korytarzach szpitalnych szukając syna, nie znaleźli go już w tej sali.

Ku swemu przerażeniu dowiedzieli się, że zabrano go na salę operacyjną, ponieważ musiał być natychmiast operowany przez doktora André Warina. Wstrząśnięci rodzice błądzili dalej po nieprzyjaznych korytarzach. Zobaczyli wreszcie dużą zwalistą postać doktora Warina. Robert Renard taktownie, jak był przyzwyczajony, starał się dowiedzieć, co się stało z Mariusem.

Nie uzyskał żadnego wyjaśnienia.

Robert Renard siedemnaście lat potem w wywiadzie:

„Podszedłem do niego i chciałem, aby mi coś powiedział. Ale on zamruczał: «Nie mam panu nic do powiedzenia. Wiem, co należy zrobić»”.

Warin otworzył okolicę lędźwiową. Znalazł prawą nerkę. Szybko zdecydował się na najprostszy sposób zatamowania krwotoku: usunął całą prawą nerkę i zarządził przetoczenie krwi 0Rh+. Był przekonany, że Marius ze swoją lewą nerką będzie mógł dalej żyć bez większych komplikacji.

Gdy pielęgniarka następnego dnia zameldowała, że Marius nie oddał ani kropli moczu, wprowadzono cewnik do pęcherza moczowego młodego człowieka. Uzyskano jednak tylko kilka kropli krwi.

20 grudnia, gdy nadal nie można było stwierdzić objawów czynności nerki, Warin zaniepokoił się. Połączył się telefonicznie z doktorem Michonem z oddziału urologicznego starego, ale sławnego szpitala Necker w Paryżu i prosił o przyjęcie Mariusa Renarda dla ustalenia przyczyny bezmoczu.

Robert Renard siedemnaście lat potem w wywiadzie:

„Ten człowiek nie uważał nawet za właściwe porozmawiać z nami. To, co miał do powiedzenia, załatwiał przez innych lekarzy i pielęgniarki, nawet przewiezienie Mariusa do Paryża”.

21 grudnia przewieziono chłopca karetką sanitarną do Paryża. Towarzyszyli mu rodzice. Gilberte obok jego noszy, Robert własnym autem. Targani niepewnością, oboje od nowa błądzili po szpitalnych korytarzach, tym razem stuletnich murów szpitala Necker, położonego niedaleko dworca Montparnasse.

Zaraz po przybyciu Mariusa doktor Michon próbował wprowadzić cewnik przez pęcherz moczowy do lewego moczowodu i następnie do lewej nie usuniętej nerki. Myślał o jakiejś przeszkodzie, która się mogła wytworzyć w moczowodzie, uniemożliwiając odpływ moczu. Ale mimo całej zręczności nie udało mu się przesunąć cewnika do przodu. Czekał więc do 22 grudnia w nadziei, że przeszkoda ustąpi sama. Jednakże również 22 grudnia Marius nie oddał ani jednej kropli moczu. Mogło się wydawać, że w ogóle nie posiada nerki.

Badanie wykazało podniesienie się poziomu mocznika we krwi do trzech gramów. Michon prosił w największym pośpiechu profesora Jeana Hamburgera, czterdziestodwuletniego szefa oddziału wewnętrznego szpitala Necker, wydzielonego dla chorób nerek, o przyjęcie Mariusa na oddział.

Pielęgniarz przewiózł chłopca przez średniowieczne klasztorne korytarze i przez nie uporządkowane, szare podwórze do pawilonu Laugier, w którym leżeli pacjenci Hamburgera.

Tutaj Hamburger powziął po kilku badaniach straszliwe podejrzenie, że Marius od urodzenia miał tylko jedną nerkę, prawą, i że tę jedyną nerkę usunął doktor Warin w Beauvais.

Marius otrzymywał do picia tylko tyle płynów, ile jego ciało mogło bez pracy nerek wydalić z potem.

Pierwsze zdjęcie rentgenowskie zrobione 23 grudnia nie wykazało nawet śladu nerki. Ale aby już być całkowicie pewnym, Michon i Hamburger poddali chłopca jeszcze raz bolesnemu badaniu cewnikiem przez pęcherz moczowy. Wstrzyknęli rentgenowski środek cieniujący do dróg moczowych i sporządzili nowe zdjęcia – a one potwierdziły straszliwe podejrzenie doktora Hamburgera: brak było lewej nerki, istniał tylko ślepo kończący się kawałek moczowodu. Marius Renard nie miał teraz w ogóle nerek.

Nie było sztucznej nerki w szpitalu Necker, a nawet gdyby była, mogłaby przedłużać życie Mariusa tylko dopóty, dopóki jego żyły i tętnice pozwoliłyby na podłączanie do niej.

Marius był jeszcze przytomny i przyjmował wszystko, co się wokół niego działo, z mieszaniną podziwu, bólu i ślepej wiary w lekarzy. Nie wiedział, że zdjęcia rentgenowskie oznaczały dla niego wyrok śmierci.

Robert i Gilberte Renard oczekiwali nadal na wiadomości bądź w pełnych przeciągów korytarzach, bądź w czasie krótkich wizyt przy łóżku Mariusa pośród innych łóżek. Nie mogli odpowiedzieć na pytania syna: „Dlaczego przewieziono mnie tutaj? Dlaczego używają rurek, które mi wbijają, i sprawiają tyle bólu?”.

Powiedzieli jedynie: „Doktor Michon i doktor Hamburger są najlepszymi specjalistami we Francji. Wszyscy nam to mówią. Oni cię uzdrowią”.

Wieczorem pojechali do krewnych, mieszkających na Boulevard de Menilmontant, aby się przespać parę godzin. Następnego ranka zjawili się ponownie w Necker i szukali drogi przez korytarze, schody i lodowate podwórka, chcąc dotrzeć do pawilonu Laugier. Młody, grzeczny lekarz – asystent nazwiskiem Antoine – udzielił im kilku wymijających informacji. Że wydarzyło się coś bardzo złego, dowiedzieli się dopiero 23 grudnia.

Robert Renard siedemnaście lat potem w wywiadzie:

„Zanim jeszcze doktor Hamburger powiedział nam prawdę, przeczuwaliśmy coś niedobrego. Gdy oczekiwaliśmy w sieni na wynik badań, otworzyły się nagle drzwi i wyszło wielu lekarzy. Jeden z nich – później mówiono, że był to doktor Michon – mówił do innych podniesionym głosem: «To, co ten zrobił z chłopcem, jest nie do pojęcia»”.

Dzień później przeżyli straszliwe chwile. Doktor Hamburger zdecydował się powiedzieć im prawdę, zaprosiwszy wystraszonych, ale cierpliwie oczekujących do swojego pokoju. Patrzyli na niego i starali się czytać w jego wąskiej twarzy i niebieskoszarych oczach za silnymi szkłami: Robert Renard, duży i silny, ze złożonymi na kolanach rękami i pytającymi brązowymi oczyma pod gęstymi czarnymi brwiami, a obok niego Gilberte Renard, mała, z macierzyńską, przyjazną, w lepszych dniach na pewno różową, a teraz bladą twarzą i zalęknionym spojrzeniem brązowych oczu.

Robert Renard siedemnaście lat potem w wywiadzie:

„Profesor Hamburger powiedział nam, że Marius nie posiada nerek, że jest zgubiony (…). Co mieliśmy począć? Oskarżać Warina? Nie moglibyśmy niczego udowodnić. A lekarze są solidarni, gdy rozpocznie się z nimi walkę. Kruk krukowi oka nie wykole (…). Że ten lekarz – a lekarz jest także człowiekiem i może się mylić – że ten doktor Warin do dnia dzisiejszego nie poszukał drogi do nas, aby przyznać się przed nami do popełnionego błędu i wyrazić ubolewanie, tego mu nigdy nie zapomnę!”.

Dr Ramon Franco Ansello w liście z grudnia 1953:

„Dalszy rozwój przeszczepu nerek po rozczarowaniach z roku 1951 stałby pod dużym znakiem zapytania, gdyby młody Renard nie spadł z rusztowania. Doktor Hamburger był głęboko zniechęcony, zwłaszcza po niepowodzeniu przeszczepu z 12 stycznia 1951 roku, chociaż badania na zwierzętach, przeprowadzone głównie przez doktora Oeconomosa, odkryły niezaprzeczenie nowe zjawisko w doświadczeniach, a mianowicie, że przeszczepione nerki pracowały często niezwykle długo, gdy zwierzę-dawca było blisko spokrewnione ze zwierzęciem-biorcą.

W niezwykłej, a zarazem rozpaczliwej sytuacji młodego Renarda doktor Hamburger prawdopodobnie nie odważyłby się sam na zrobienie nowego kroku w nieznane, gdyby nie skromna, prosta, ale kochająca matka chłopca. Wyczytała przypadkiem w gazecie o uratowaniu dziecka dzięki nerce matki i błagała doktora Hamburgera o operację, aż wreszcie przezwyciężyła jego wątpliwości”.

Ze sprawozdania Jeana Hamburgera w „La Presse Medicale”, 1953:

„Niezwykłe okoliczności doprowadziły do tego, że podjęta została próba przeszczepienia nerki (…). Tym bardziej że matka nastawała, iż ofiaruje nerkę, by ratować dziecko”.

Ze sprawozdania doktora L. Michona:

„Matka chorego nie tylko zaproponowała, ale nalegała, aby wyjąć jej jedną nerkę i spróbować operacji, nawet gdyby wynik miał być niepewny”.

Z rękopisu jednego z reporterów francuskich z kwietnia 1953 roku:

„Decyzja o nowej próbie przeszczepienia nerki, jaka zapadła w przeddzień Bożego Narodzenia 1952 roku, kiedy to na korytarzach i w salach szpitala Necker panował świąteczny nastrój, obudziła we wszystkich zaangażowanych przy tym uczucie, że jest nie tylko rozpaczliwa, ale – być może – historyczna. Była ona – chociaż brzmiało to romantycznie, kiczowato czy ckliwie – przede wszystkim decyzją matki, Gilberte Renard.

Według tego, czego się dowiedziałem, Gilberte Renard miała przeczytać niedawno w Berthecourt w miejscowej gazecie, czytanej przez wielu mieszkańców wsi (przypuszczalnie była to «L’Oise Libérée»), opowiadanie, w którym punktem centralnym było przeszczepienie nerki matki choremu na nerki dziecku, skazanemu na śmierć jak Marius. Matka dziecka ofiarowała jedną ze swoich nerek, a odważny lekarz przeszczepił ją dziecku i uratował mu życie.

Tej nocy, gdy Gilberte Renard dowiedziała się całej prawdy od Hamburgera i leżała na Boulevard de Menilmontant nie mogąc zmrużyć oka, przypomniała sobie to opowiadanie i dotąd nie zaznała spokoju, dopóki następnego ranka nie przyszła ponownie do szpitala Necker prosić Hamburgera, aby zechciał ją jeszcze raz wysłuchać.

Gdy ją przyjął, zapytała go nieśmiało, niepewnym głosem, czy nie mogłaby dać nerki dla Mariusa, tak jak to wydarzyło się w owym opowiadaniu. Hamburger wysłuchał, nie przerywając. Potem starał się jej wyjaśnić, że owa historia jest wymysłem pisarza, a rzeczywistość wygląda całkiem inaczej. Powiedział jej, że wszystkie próby przeszczepienia nerek zakończyły się niepowodzeniem. Nerki zostały odrzucone jak kawałek obcego mięsa i podobnie próba u Mariusa z całkowitą pewnością spełznie na niczym i nie zapobiegnie śmierci chłopca.

Gilberte Renard nie dała się odprawić. Przepełniająca ją rozpacz sprawiła, że była głucha na głos rozsądku czy doświadczenia. Chciała wierzyć w cud opisany w opowiadaniu. Zapytała, czy Marius musi umrzeć. «Tak – odpowiedział Hamburger – nie można mu pomóc». Czy ona sama mogłaby żyć z jedną nerką, tak jak to podaje gazeta? – Tak. Ona może żyć z jedną nerką. «Dlaczego więc, na miłość boską, nie chcecie zrobić jeszcze jednej próby? Czy nie może się zdarzyć, że tym razem próba się powiedzie? Czy już kiedykolwiek przedtem matka dała nerkę swojemu własnemu dziecku?»

Hamburger musiał wyznać, że to, jak mu wiadomo, jeszcze się nie wydarzyło. I gdy jej odpowiadał, przypomniał sobie nagle, w sposób, jaki mu się jeszcze nigdy nie przytrafił, wyniki doświadczeń na zwierzętach, przeprowadzone przez Oeconomosa, które wykazały, że nerki przeniesione z samic na potomstwo pracowały znacznie dłużej niż inne.

Gilberte Renard mówiła tymczasem dalej, o czym Hamburger wiedział, że nerki z obcego ciała są odrzucane, ale ona przecież nie jest dla Mariusa obcym ciałem. Jest jego matką, ona go wydała na świat. Nie ma między nimi nic obcego. Ona przecież już raz nosiła go w sobie, dlaczegóż więc nie miałby przyjąć od niej nerki i żyć z nią?

Wszystko, co mówiła z bladą, podnieconą, błagalną twarzą, pochodziło z uczucia, i to uczucie znalazło wyraz w instynktownej, przekonującej argumentacji.

Doktor Hamburger został skonfrontowany z matczyną logiką, pochodzącą z innego źródła niż logika naukowa. Ale nie mógł nic na to poradzić, że ta przekonywała go. Istotnie, nigdy jeszcze nie podjęto próby przeszczepienia dziecku nerki pobranej od matki. Czy to nie było istotnie nową możliwością, która się tutaj tak nagle, tak zastraszająco, jak przeznaczenie, objawiła? Czy może ją odtrącić i zabronić zrobienia pierwszego kroku na drodze, która mogłaby rzeczywiście prowadzić do pomyślnego wyniku? Jego myśli szły mimo woli dalej. We wszystkich dotychczasowych transplantacjach nerek przeszczepiano narządy zmarłych lub ciężko chorych. Nigdy jeszcze nie odważono się przeszczepić zdrowej nerki żywego człowieka choremu. Nigdy też nie nadarzyła się taka okazja jak obecnie.

I jeszcze więcej! Biorcami we wszystkich dotychczas znanych transplantacjach nerek byli ciężko chorzy, mający za sobą wieloletnią wyczerpującą chorobę. Nie było dotąd biorcy, który – jak Marius Renard – wprawdzie nie posiadał nerek, ale był jeszcze fizycznie silny i odporny.

Przedstawiona przez Gilberte Renard tak błagalnie prośba stanowiła tak nieoczekiwaną, niesłychaną pokusę, że doktor Hamburger wahając się, oświadczył jej, iż musi przemyśleć jeszcze raz ten przypadek. Wiedział, że jeżeli ma w ogóle działać, to musi działać szybko, zanim mocznica zniszczy całkowicie siły obronne Mariusa Renarda. Zwlekał jednakże i naradzał się ze współpracownikami, z doktorem Michonem i chirurgami Delinotte’em i Vaysse’em.

Potem kazał oznaczyć grupę krwi Gilberte Renard. Była to grupa krwi B Rh plus, odpowiadała więc grupie krwi umierającego syna.

Co się stało potem, jak doktor Hamburger sam zmusił się do ostatecznego «tak», pozostaje do dnia dzisiejszego tajemnicą. W każdym razie decyzja zapadła tego lodowatego przedświątecznego dnia i była decyzją podjętą na rozpaczliwą prośbę Gilberte Renard”.

Robert Renard siedemnaście lat potem w jednym z wywiadów:

„Zdecydowali się to zrobić. Ale musieliśmy podpisać, że wszystko odbyło się zgodnie z naszą wolą i że w razie niepowodzenia nie będziemy mieli pretensji do lekarzy”.

Tymczasem im bliżej było Wigilii, tym bardziej narastał poziom mocznika i osiągnął już we krwi Mariusa 4,5 grama. Po zapadnięciu pierwszej decyzji zapadła i druga, a mianowicie że operacja wykonana zostanie już następnego dnia, 25 grudnia. Doktor Hamburger i jego asystenci: doktor Richet i doktor Antoine, chirurdzy: doktor Oeconomos, doktor Michon, doktor Delinotte i doktor Vaysse, rozpoczęli gorączkowe przygotowania. Gilberte Renard przyjęto do szpitala Necker 25 grudnia, aby stwierdzić przed operacją, czy jej nerki są całkowicie zdrowe i czy nie istnieją jakieś uszkodzenia wykluczające możliwość przeszczepu. Na oddziale operacyjnym szpitala Necker przygotowano sale operacyjne leżące obok siebie, aby móc operować równocześnie Mariusa i Gilberte Renard, skracając w ten sposób do minimum drogę nerki od matki do syna.

Mimo narastającej mocznicy Marius Renard przeżył Wigilię jeszcze w pełnej świadomości. Wiedział już, że nie tylko stracił jedną nerkę, ale że i z drugą „jest coś nie w porządku”. Nigdy przedtem, gdy był zdrowy, nie myślał o tym, że człowiek posiada dwie nerki, a i teraz nie przeczuwał, jak bliski jest śmierci. Zdecydowano się powiedzieć mu dopiero 25 grudnia, na krótko przed operacją, że postanowiono wykonać „zabieg”, aby go „ponownie uzdrowić”.

Gdy Robert i Gilberte Renard wieczorem jeszcze raz przyszli do jego łóżka, zmieszany obserwował krzątaninę lekarzy i pielęgniarek, którzy z probówkami biegali z jego sali do odległych o trzysta metrów dawnych stajni, w których było urządzone laboratorium szpitala Necker.

„Zadają sobie tyle trudu – powiedział, przeczuwając swoją ważność – jak gdybym był prezydentem lub generałem”. Matka miała ochotę mu wszystko wyjawić, że ona wydała go na świat, a teraz da mu życie po raz drugi. Ale milczała, jak jej polecili.

Następnego dnia, 25 grudnia, Robert Renard przeprowadził swoją żonę przez zmurszałą bramę Necker na Rue de Sevres do bloku szpitalnego leżącego naprzeciwko pawilonu Laugier. W sali kobiecej Gilberte położyła się do łóżka nr 29; zaraz potem rozpoczęto badania radiologiczne i próby nerkowe. Renard poszedł dalej, koło wstrętnego dołu na odpadki obok Laugier, do Mariusa, aby wymyślić jakiś pretekst, dla którego matka przez kilka dni nie będzie mogła go odwiedzać. Wyjaśnił, że ma silny katar i lekarze zabronili jej odwiedzin, aby go nie zaraziła. Marius uwierzył. Tymczasem dowiedział się, że wieczorem będzie operowany. Był jednak spokojny i zwrócił się do ojca: „Powiedz mamie, że tak jest dobrze, bo wrócę szybko do domu…”.

Renard czuwał przy łóżku żony, aż wyniki badań wykazały, że nic nie stoi na przeszkodzie i że można usunąć jej jedną nerkę. Potem musiał opuścić pokój i szukać schronienia w małej kawiarence w okolicy Necker.

Tam rozpoczęło się dla niego długie oczekiwanie.

Krótko przed 19.00 sanitariusze położyli Mariusa i Gilberte Renard prawie równocześnie na nosze i udali się do oddziału operacyjnego Necker. Tam było już wszystko gotowe do pierwszego przeszczepu synowi nerki pobranej od matki.

W salach operacyjnych oczekiwały dwa zespoły chirurgów, pierwszy zgromadzony wokół Gilberte Renard, aby od niej pobrać nerkę, drugi wokół Mariusa, aby przygotować go do przyjęcia tej nerki i wszczepić ją potem jak najszybciej. W pierwszej sali oczekiwali doktor Delinotte i doktor Oeconomos, w drugiej doktor Vaysse i doktor Blondeau.

Do oddziału operacyjnego wiodła długa droga przez korytarze i zakamarki. Było ciemno. Sanitariusze nieśli Mariusa kilkaset metrów, narzucono na niego z osiem różnych okryć i przemierzano w szczypiącym zimnym wietrze podwórza.

Matka Mariusa odbyła tę samą drogę, okryta tylko kocami. O mało nie spotkali się i Marius byłby się przedwcześnie dowiedział, że to nie przeziębienie przeszkodziło jej w odwiedzaniu go. W ostatniej chwili udało się zapobiec temu spotkaniu.

Ostatecznie Marius dotarł do bloku operacyjnego; w tym samym czasie położono na stole operacyjnym także Gilberte Renard. O 19.10 doktor Delinotte otworzył jej lewą okolicę lędźwiową. Wybrał lewą nerkę, ponieważ u większości ludzi posiada ona lepsze połączenia naczyniowe. Odsłonił ją i przygotował wszystko tak dalece, że pozostało tylko przecięcie naczyń i moczowodu, aby móc wyjąć nerkę.

Do tego momentu nerka była, w przeciwieństwie do wszystkich poprzednich operacji, połączona z krążeniem dawczyni. Czas przerwy w przemywaniu przez „żywą krew” mógł być w ten sposób znacznie skrócony.

O godzinie 20.00 Vaysse zaczął, tuż obok, operację Mariusa Renarda. Doktor Hamburger na przykładzie losu pacjentów z roku 1951 nauczył się, że odprowadzanie moczu nowej nerki przez skórę na zewnątrz jest zgubne i naraża ją na niebezpieczeństwo zakażenia. Był przekonany, że należy odtworzyć naturalną drogę odpływu moczu do pęcherza moczowego, licząc się nawet potem z powikłaniami wynikłymi z bliznowatego zwężenia w miejscu zespolenia. Z tego powodu jeszcze przed rozpoczęciem operacji wprowadzono długi cewnik przez pęcherz moczowy Mariusa do kikuta moczowodu, jaki pozostał po fatalnej operacji doktora Warina w Beauvais. Na nim, jak na rurce, chciał połączyć moczowód przeszczepionej nerki z pęcherzem moczowym.

Rozpoczęła się operacja: otwarcie prawej okolicy lędźwiowej, odsłonięcie tętnicy i żyły biodrowej, przeniesienie nerki do dołu biodrowego Mariusa, wreszcie założenie szwów łączących z tętnicą, żyłą i pęcherzem moczowym. Wszystko to przebiegało z zegarmistrzowską precyzją. Upłynęło zaledwie pięćdziesiąt pięć minut od chwili oddzielenia nerki od układu krążenia Gilberte do jej zespolenia z naczyniami chłopca.

Stwierdzono przy tym to, co dostrzegł już Servelle: sama technika przeszczepu nerki nie nastręcza większych trudności.

Mariusowi przetoczono krew i około północy zakończono operację. Noszowi przenieśli ponownie chłopca i jego matkę przez korytarze z przeciągami, przez osiem wind i w poprzek ciemnych jak noc, jeszcze zimniejszych o tej porze podwórek. Mariusa umieszczono w małym pokoiku, oddzielonym drzwiami ze szkła matowego od dużej sali, w której przebywał dotychczas. Leżał tu sam, co pozwalało na lepszą kontrolę jego stanu.

Gdy chłopiec zniknął za szklanymi drzwiami, był jeszcze nieprzytomny, nie spostrzegł więc, że na końcu cewnika pokazują się jedna po drugiej krople moczu, zresztą dużo szybciej, niż to zaobserwował Servelle u Jacqueline Cado. Nerka matki pracowała z nieoczekiwaną siłą. W pierwszych dwudziestu czterech godzinach wytworzyła niezwykłą ilość, bo nie mniej niż 3200 ml przezroczystego moczu. Ta zadziwiająca sprawność zaskoczyła doktora Hamburgera i napełniła go szybko wzrastającą wiarą.

„Nerka funkcjonuje, pracuje wspaniale…” – tak brzmiały pierwsze słowa, jakie usłyszała Gilberte, gdy obudziła się z długiego snu po operacji.

Nigdy nie wykryto, od kogo prasa paryska dowiedziała się o tym, co wydarzyło się w nocy z 25 na 26 grudnia 1952 roku w szpitalu Necker.

W tym czasie w Necker za dużo ludzi wiedziało, że całkowicie zdrowa matka ofiarowała nerkę swojemu umierającemu synowi. Wiedzieli o tym przecież pielęgniarze, pielęgniarki, urzędnicy, a nawet chorzy. Gdy Hamburger, zaalarmowany nagłym pojawieniem się dziennikarzy w Necker, zarządził absolutną blokadę informacji, było już za późno.

Takie wydarzenie jak nowy przeszczep nerki samo przez się wystarczyło do zwabienia reporterów. Ale okoliczność, że po raz pierwszy w historii medycyny matka oddała dziecku jeden ze swoich narządów i że i ona, i syn przeżyli operację, zawierała nie tylko elementy prawdziwej sensacji. Apelowała także do najpierwotniejszych uczuć i emocji milionów ludzi. Ani Gilberte, ani Marius nie przeczuwali, że staną się głównym ośrodkiem zainteresowania raportów, z jakim nie spotkały się dotychczas żadne doniesienia lekarskie.

26 grudnia Marius był jeszcze daleki od otaczającego go świata. Od 18 grudnia, czyli w ciągu ośmiu dni, doznał upadku, zniósł i przecierpiał złamanie żeber i miednicy, wycięcie nerki, liczne cewnikowania, całkowitą utratę czynności nerek, pragnienie, bóle, wreszcie nową narkozę i drugą, jeszcze cięższą operację.

Leżał z zamkniętymi oczami na przenośnym łóżku z kroplówkami wprowadzonymi przez nos, cewnikami w podbrzuszu, z nie zagojonymi złamaniami i świeżymi ranami operacyjnymi.

Gdy budził się z półsnu, dostrzegał wiele białych fartuchów poruszających się wokół niego, mierzących mu ciśnienie, wykonujących badania moczu, pobierających próbki krwi lub wlewających leki i płyny przez dren wystający z nosa.

Wszystko, co wydarzyło się w dniach od 26 do 30 grudnia, dochodziło do jego świadomości jakby z oddali. Tylko od czasu do czasu słyszał głos: „Wszystko będzie dobrze, nic nie mów… jest dobrze”.

W tym samym czasie doktor Hamburger – chociaż uzbroił się w dużą dozę sceptycyzmu – zaczął żywić nadzieję na pomyślny wynik. Znakomite wydalanie moczu utrzymywało się i wahało wokół ilości prawidłowej, wynoszącej 1500 mililitrów na dzień.

Przeszczepiona nerka wydalała nieprzerwanie tak dużą ilość mocznika, że już prawie śmiertelny poziom opadł do 1,8 g.

Gilberte Renard, która w swoim łóżku nr 29 szybko wracała do zdrowia, spytała, gdy tylko otworzyła oczy: „Jak czuje się mały? Czy moja nerka funkcjonuje?”.

Gdy Robert Renard wczesnym rankiem przybywał do szpitala, pierwsze kroki kierował do pawilonu Laugier. Pytał: „Czy nowa nerka działa? Jak czuje się chłopak? Kiedy mogę go zobaczyć?”.

Po kilku dniach nie potrzebował stawiać więcej pytań. Wiadomość o przeszczepie rozeszła się po całym szpitalu. Ledwie przekroczył bramę po żmudnej jeździe przez Paryż, zaczepiali go portierzy, a nawet chorzy, i donosili mu, że nerka pracuje „cudownie” i że jest „w porządku”.

Nigdy dotychczas nie opuszczał skromnego środowiska, w którym żył. Jeszcze przed kilku dniami Gilberte i on poruszali się niepewni i jak zagubieni w Necker, szukając miejsca, gdzie mogliby oczekiwać na wiadomości, podczas gdy za jakimiś drzwiami rozstrzygał się los ich syna.

Teraz pozdrawiali go ludzie, których nigdy przedtem nie spotykał, i całkiem obcy mówili mu: „Marius będzie żył, słyszeliśmy to – sam profesor to powiedział…”.

Gdy wchodził do sali Lefort, aby się dowiedzieć, czy mógłby zobaczyć Mariusa, a lekarze lub pielęgniarki mówili, że jeszcze jest za wcześnie, inni chorzy podnosili się na łóżkach i rzucali mu słowa zachęty.

Początkowo nie pojmował, dlaczego to robili. Zrozumiał dopiero później, że dzień i noc myśleli o Mariusie, leżącym za drzwiami o matowych szybach. Większość z nich była nieuleczalnie chora, a Marius dawał im nową nadzieję. Jeśli on żyje, jeśli udała się transplantacja, to może i oni będą mogli żyć.

Nie mniej oszałamiająca zmiana dokonała się w sali, w której leżała Gilberte. Nagle przestała być nieznaną chorą. Pielęgniarki wykorzystywały każdą okazję, aby dowiadywać się w pawilonie Laugier o stan zdrowia Mariusa, i zawiadamiały matkę.

29 grudnia Robertowi Renardowi pozwolono po raz pierwszy wejść do małego pokoiku za oszklonymi drzwiami i zobaczyć syna. Przeraził się jego widokiem. Przy łóżku Mariusa zastał doktora Antoine’a, młodego lekarza, który już w pierwszych dniach był dla nich tak uprzejmy. Ten go zapewnił, że nowej nerce powodzi się lepiej, niż przypuszczał profesor Hamburger, i że wszyscy są pełni nadziei.

To go uspokoiło, ale po chwili chłopiec spytał: „Gdzie jest mama? Dlaczego nie przychodzi mnie odwiedzić?”. I Robert Renard pojął, że Marius jeszcze nie wie, co się rzeczywiście wydarzyło. Spojrzał na lekarza, szukając wzrokiem pomocy. Antoine poprosił go wtedy, aby wyszedł z nim na korytarz, i tam mu wyznał, że nie powiedziano jeszcze nic Mariusowi, aby uchronić go od wszelkiego wzruszenia. Przypuszczalnie stan jego zdrowia jest teraz wystarczająco dobry, aby mu powiedzieć prawdę. Jeśli profesor Hamburger się zgodzi, to on sam opowie wszystko chłopcu. Tego samego wieczoru lekarz dostarczył Gilberte Renard kawałek papieru, na którym słabą ręką – ale ręką Mariusa! – napisanych było parę słów: „Dziękuję Ci, mamo (…) czuję się dobrze. Już wiem, że to Ty dałaś mi nerkę”.

Od tej chwili Gilberte Renard pragnęła tak bardzo zobaczyć Mariusa, że 31 grudnia dr Oeconomos zezwolił usadzić ją w fotelu na kółkach i przewieźć ostrożnie na salę Lefort.

Na jej widok wszyscy chorzy podnieśli się na łóżkach i zaczęli nagle klaskać. Przyjęli ją jak bohaterkę. Uśmiechała się niepewnie niemal przerażona, i była rada, gdy zamknęły się za nią drzwi małego pokoiku Mariusa. Leżał równolegle do okna z drenem w nosie, który go nieco zniekształcił, a białe łóżko sprawiało, że wydawał się jeszcze bledszy niż w rzeczywistości. Był zbyt zmęczony, aby móc powiedzieć więcej niż „Dzień dobry, mamo”. Ona głaskała jego rękę i była prawie przekonana, że będzie zdrowy. Potem odwieziono ją z powrotem na salę.

Istotnie, nerka 31 grudnia pracowała z zadziwiającą regularnością. Poziom mocznika opadał nadal. 1 stycznia wystąpiło małe powikłanie. Ciepłota ciała Mariusa podniosła się, skarżył się na ból w prawej nodze, a wkrótce potem rozwinął się obrzęk. Myślano o zakrzepie żylnym i podano heparynę. Obrzęk cofał się powoli. 4 stycznia wystąpiła ponownie gorączka. Marius skarżył się na duszność. Stwierdzono wysięk w prawej jamie opłucnej, nakłuto ją więc i usunięto trzysta mililitrów krwistego płynu.

Uspokajające było przez cały czas to, że żadne z powikłań nie miało wpływu na nerkę, która nadal pracowała jak dotychczas. Ciśnienie krwi podniosło się jednak w sposób zastraszający.

Robert Renard, odwiedzający teraz Mariusa kilka razy dziennie, był nazbyt uczciwym człowiekiem, aby potrafił ukryć dręczące go troski, gdy zjawił się przy łóżku żony. Zażądała wtedy po raz drugi zawiezienia jej do Mariusa. Tym razem przekroczyła próg sali Lefort, opierając się o ramię jednego z lekarzy i ponownie doświadczyła wzruszającego uznania ze strony chorych. Wołali do niej, że Marius czuje się znowu dobrze. Rzeczywiście, nie spał i powiedział do niej: „Mamo, myślę, że twoja nerka jest dobra”.

Gdy Gilberte wróciła do siebie, rzekła: „Byłam tak wzruszona, że zupełnie zapomniałam złożyć życzenia noworoczne…”.

Nie przeczuwała, że to zdanie – uzupełnione dodatkiem „słowa bohaterskiej matki” – ukaże się w wielu doniesieniach prasowych, jakie rozchodziły się następnego dnia w Paryżu i Francji.

Nagłówki doniesień brzmiały:

Wspaniała operacja w szpitalu Necker

Po ofierze godnej podziwu matki…

Dziesięć dni walki ze śmiercią w szpitalu Necker – jeśli chłopiec z przeszczepioną nerką będzie żył, to francuska chirurgia osiągnie bezprzykładne zwycięstwo

Operacja dzięki miłości matki

Miliony matek żądały teraz dokładniejszych informacji o Mariusie i jego matce. Miliony oczekiwały nowych wiadomości. Nie było ani jednego dziennikarza, który nie uległby pokusie zaspokojenia życzenia tych milionów.

Gdy cichy, blady, wymęczony codziennymi jazdami Robert Renard przekraczał bramę szpitala Necker lub z niej wychodził, natychmiast otaczała go gromada reporterów. Początkowo odpowiadał na pytania, zaskoczony albo po prostu szczęśliwy, że dane mu było uczestniczyć w dramacie Mariusa i Gilberte, tak pomyślnie zakończonym.

Z ówczesnych doniesień prasowych:

„Szczęście bije z oczu Roberta Renarda, tego wzruszającego ojca, który zamknął warsztat i całe dnie spędza u łóżek obojga swoich chorych”.

„Wczoraj towarzyszyliśmy Robertowi w drodze do szpitala Necker, gdzie najpierw poszedł do żony, a potem do syna (…). Ostatnie wiadomości, jakich udzielił nam ten podwójnie doświadczony przez los ojciec, brzmiały pocieszająco (…). Chłopiec miał tylko 37,9°C gorączki. «Chciał, żebym go nakarmił – opowiadał nam monsieur Renard. – Podawałem mu bulion czosnkowy łyżkę po łyżce i jarzyny kawałeczek po kawałeczku»”.

„Widzieliśmy szczupłą, czterdziestopięcioletnią matkę, której siwiznę łagodził żywy koloryt twarzy o ujmującym uśmiechu i promieniejących nadzieją oczach. Lekarz powiedział nam, że wszystko idzie dobrze. «To było tylko małe poświęcenie z mojej strony i jestem szczęśliwa, że okazało się, iż nie na próżno»”.

Gilberte Renard otrzymywała depesze z całej Francji i listy, w których donoszono: „Modlimy się za Panią…”.

Robert Renard po raz pierwszy w życiu zobaczył zdjęcie swoje, Mariusa i Gilberte w gazetach. Taksówkarze, którzy go wozili, ponieważ był zbytnio wyczerpany, aby nadal jeździć tam i z powrotem własnym samochodem między Necker a Boulevard de Menilmontant, rozpoznawszy go, rezygnowali z opłaty za kurs.

Były to dla niego całkowicie nowe przeżycia i dlatego Robert Renard wierzył tak bardzo w ludzkie współczucie dziennikarzy, że nie mógł zrozumieć, dlaczego lekarze prosili go o nieudzielanie informacji, a bramę do szpitala Necker polecili obstawić policjantami. Dopiero wtedy zaczął pojmować, co się dzieje, gdy przebrani za pielęgniarzy fotografowie dostali się do sali Lefort i wybili szyby w drzwiach do pokoju Mariusa, aby sfotografować chłopca.

Gdy przerażony Marius obudził się, Robert Renard zrozumiał, że z Beauvais trafił do świata, w którym uczucia ludzkie występowały obok brutalnej żądzy sensacji, prawdziwe współczucie obok grania na emocjach i wzruszenia na pokaz. Kilka godzin potem Marius przeżył nowy kryzys. Pojawiła się biegunka, która w ciągu dwóch dni doprowadziła bezsilnego chłopca do całkowitego wyczerpania, wymagała stałej opieki pielęgniarzy i sióstr oraz podawania basenów. Twarz jego stawała się drobniejsza z godziny na godzinę. Jeden z sanitariuszy, który miał syna w wieku Mariusa, zmieniał dobrowolnie materace w jego łóżku. Stare materace wynosił nieskończenie długą drogą przez różne korytarze i podwórka do szopy, w której stały łóżka, a przynosił nowe.

Kryzys minął, przy czym w czynności nerek nie wystąpiła żadna zmiana. Aż nagle 8 stycznia w moczu Mariusa pojawiła się krew. Czyżby to nerka odmawiała czynności i niweczyła wszystkie nadzieje?

Dopiero 10 stycznia okazało się, że krwawienie powstało wskutek przesunięcia się cewnika, na którym dokonano zszycia moczowodu z pęcherzem. Po jego usunięciu zdarzyło się coś, co Roberta Renarda poruszyło jak cud. Gdy wszedł do pokoju Mariusa, zastał syna po raz pierwszy nieco uniesionego. Chłopiec śmiał się: „Tato, ja znowu mogę sam…”.

Od następnego dnia, 11 stycznia, stan jego zdrowia zaczął się poprawiać z taką szybkością, że zaskakiwało to nawet optymistów i budziło coraz większą nadzieję.

Do dziennikarzy z Paryża i prowincji dołączyli także pierwsi korespondenci z Niemiec, Anglii, Włoch, a nawet z USA. Nie mogli się przedrzeć przez kordon policyjny, ale nie rezygnowali. W tajemniczy sposób udawało się im zdobywać informacje o postępach w Necker, o których zawiadamiali swoich czytelników.

Z ówczesnych doniesień prasowych:

„Około południa do pokoju Mariusa weszli doktor Oeconomos i doktor Antoine. «Młody człowieku – powiedział Oeconomos – dzisiaj wstaniesz po raz pierwszy…» Pomogli mu usiąść na łóżku. Potem unieśli wychudzone nogi ponad brzegiem łóżka i wyprostowali całkowicie jego tułów.

«Kręci ci się w głowie?» «Nie» – potrząsnął ostrożnie głową. «A więc teraz spróbujemy przejść kilka kroków».

Twarz Mariusa wyrażała lęk, kurczowo trzymał się obu lekarzy, gdy go unieśli i polecili zrobić parę kroków (…).

Oeconomos i Antoine pozwolili mu obejść łóżko dookoła i odpocząć. Potem zaprowadzili go do małego stolika i posadzili na krzesełku. Był zdyszany i musiał ponownie odpocząć. Później pielęgniarka przyniosła obiad: kartofle i zielony groszek, miód i kompot z pigwy.

Po raz pierwszy jadł sam, powoli i drżącymi rękami. Przypomniał sobie przy tym dom i to, że często pito wino do jedzenia. «Chciałbym wina». Doktor Antoine był tym życzeniem równie zaskoczony, co i ucieszony (…). Polecił przynieść małą szklaneczkę wina. Marius wypił kilka kropli (…). Lekarze zaprowadzili go z powrotem do łóżka, gdzie zaraz potem usnął”.

Doniesienia o tym wydarzeniu w pokoju Mariusa wyzwoliły coś w rodzaju euforii u milionów czytelników i radiosłuchaczy. Robert Renard dowiedział się o tym po południu. Gdy Marius obudził się, zobaczył ojca siedzącego obok łóżka i zapytał doktora Antoine’a, czy może pokazać ojcu, że już może chodzić.

Udzielono mu więc po raz drugi pomocy przy wstawaniu z łóżka i Robert Renard zobaczył, jak syn stawia kilka kroków. Antoine poszedł potem z ojcem do sali kobiecej, aby zakomunikować matce: „Jesteśmy bardziej zadowoleni, niż moglibyśmy przypuszczać”.

12 stycznia okazało się, że próba wstania nie wyrządziła, z pominięciem nieznacznego wydalania białka, żadnej krzywdy nerce. Optymizm rósł. Marius zaczął domagać się gazet, a wreszcie zapragnął ujrzeć swojego brata Christiana.

Około 13 stycznia Robert Renard przywiózł młodszego syna do Necker i Marius zademonstrował małemu, że może wstać i zrobić kilka kroków. Pokazał mu także kwiaty, podarki, listy i depesze, jakie otrzymał z całej Francji.

Nerka pracowała nadal. Poziom mocznika opadł do 0,8 grama i poprawa utrzymywała się w dniach 14, 15 i przed południem 16 stycznia, obecnie już dwudziestego pierwszego dnia po przeszczepieniu.

Kilka dni później, około godziny 16.00, zmniejszyło się nagle wydalanie moczu. Było mniejsze niż dotychczas. Mógł to być przypadek. Ale wkrótce potem wydalanie moczu ustało całkowicie.

O godzinie 22.00 Hamburger zaniepokoił się tak bardzo, że zwołał lekarzy na konsylium. Poziom mocznika podniósł się raptownie. Ciepłota ciała u Mariusa doszła do 39°C.

Lekarze jeszcze bronili się przed zwątpieniem. Trudno im było uwierzyć, że po tylu tygodniach mogły zostać brutalnie przekreślone wszystkie ich nadzieje. Myśleli, że w miejscu zespolenia moczowodu powstało zwężenie uniemożliwiające odpływ moczu.

Gdy około 23.30 nie ukazała się ani jedna kropla moczu, zdecydowali się na operacyjne odsłonięcie pola przeszczepu, aby stwierdzić, czy to moczowód uległ zablokowaniu, czy zmianom uległa sama nerka.

Robert Renard odwiedził Mariusa w chwili, gdy zanosiło się na katastrofę, i czekał kilka godzin, w czasie których chłopiec tracił siły i gasł w oczach. Antoine wziął go wreszcie na bok i wyjaśnił mu, że musi zostać przeprowadzona trzecia operacja, aby ustalić przyczynę nagłego pogorszenia. Robert Renard odwrócił się bez słowa.

Doniesienie specjalnego korespondenta „L’Oise Libérée” ze szpitala Necker z 18 stycznia 1953 roku:

„Nieszczęsny ojciec był obecny przy transporcie syna do sali operacyjnej i z trudem tylko panował nad sobą. Wymęczony chłopiec krzyknął: «Nie chcę umierać!». Gdy go wniesiono do sali operacyjnej, słyszano jeszcze, jak krzyczał: «Nie chcę umierać!».

Od tej chwili nie wiadomo nic dokładnie o stanie nieszczęsnego chłopca, ponieważ chirurdzy zachowali milczenie.

Paryscy dziennikarze rejestrowali wszelkie pogłoski. Według nich, pomimo zabiegu lekarzy Oeconomosa i Vaysse’a, nerka nie zaczęła ponownie pracować. Ojciec i dzielna matka Mariusa są załamani. Ojciec płakał i zataczał się z bólu (…). W korytarzach prowadzących do pokoju Mariusa mówi się tylko szeptem.

Z ostatnich informacji wynika, że poziom mocznika wzrósł do 2,9 grama”.

Doniesienie w „L’Oise Libérée” udowodniło, że wszelkie zarządzenia zabraniające dostępu dziennikarzom do Necker odniosły tylko znikomy skutek. Nikt nie znał kanałów, którymi informacje wydostawały się na zewnątrz: może przez sanitariuszy, pielęgniarki, studentów, laborantów, chorych. Bez względu zresztą na ich źródło doniesienia dziennika były bliskie prawdy.

Gdy Vaysse i Oeconomos w nocy z 16 na 17 stycznia oglądali odsłoniętą nerkę, przerazili się. Nie znaleźli żadnego zbliznowacenia ani jakiejkolwiek innej zmiany, która blokowałaby moczowód. Ale sama nerka zmieniła się po prostu w zastraszający sposób. Była obrzękła i dwa razy większa niż początkowo. Jej powierzchnia podbiegła krwią. Gdy szarzał poranek 17 stycznia, nie było już złudzeń. Badanie wycinków tkanki wykazało ciężkie uszkodzenia i zmiany tkanki nerkowej. Czy więc i ta transplantacja spełzła na niczym, jak wszystkie poprzednie próby? Czy chłopiec, którego po raz wtóry od czasu przybycia do Necker niesiono w ciemności nocy przez podwórza, korytarze i windy do sali Lefort, był zgubiony? A może istniała jeszcze iskra nadziei? Ktoś spośród lekarzy, kto nie chciał się poddać, mówił o tym, że ta tajemnicza siła, która odrzuca nerkę, może jeszcze osłabnąć, jeżeli uda się chłopca utrzymać przez pewien czas przy życiu. Czy nie należałoby wpłynąć za pomocą leków na ten tajemniczy proces odrzucania, na przykład za pomocą kortyzonu, który otrzymano właśnie z laboratoriów farmaceutycznych? Były to irracjonalne nadzieje, nie oparte na żadnym doświadczeniu.

Hamburger zaordynował podawanie dożylnie 200 mg kortyzonu. Nie posiadano jeszcze za wiele doświadczenia w stosowaniu tego nowego hormonu. Ale kto wie, może dokona cudu.

Chorzy na sali Lefort leżeli z otwartymi oczami i obserwowali drzwi, za którymi chłopiec, w którym pokładali swoje nadzieje, miał żyć lub umrzeć.

Także 18 stycznia nie wypłynęła ani jedna kropla moczu. Poziom mocznika wzrósł do 2,3 grama, a ciśnienie krwi do 180/110 mmHg. Gdy dawki kortyzonu okazały się nieskuteczne, próbowano podawać antybiotyki i preparaty antyhistaminowe, lecz nie wykazywały żadnego działania.

Gdy Robert i Gilberte Renard odwiedzili Mariusa, mruczał tylko: „Jestem taki zmęczony i widzę was tak źle”.

Tymczasem doniesienia prasowe o kryzysie wywołały nową falę listów i depesz. Ponad sto osób nie tylko z Francji, ale także z Niemiec – całkowitych ignorantów w zakresie medycyny, z histerii, zmęczenia życiem, żyłki awanturniczej czy chęci sławy – gotowych było przybyć do Paryża, aby Mariusowi ofiarować nową nerkę.

Przed szpitalem Necker zwiększała się stale liczba reporterów. Policjanci zatrzymywali sanitariuszy rozmawiających z dziennikarzami. Ale walka doktora Hamburgera z opinią publiczną była dawno przegrana. Prawie każdy szczegół dotyczący Mariusa znajdował w jakiś sposób drogę na zewnątrz.

20 stycznia poziom mocznika wzrósł do 4,5 grama. Ponieważ wszelkie leki okazały się bezskuteczne, Hamburger postanowił całą zatrutą krew umierającego wymienić na zdrową, aby zyskać na czasie. Czternastu krwiodawców przybyło z różnych dzielnic Paryża do Necker.

W ciągu około trzech godzin usunięto z naczyń Mariusa pięć litrów krwi i wymieniono na pięć litrów świeżej krwi dawców. Stężenie mocznika opadło.

W dniach 21 i 22 stycznia stan zdrowia Mariusa poprawił się nieco. W chwili przytomności zdradził, że spodziewa się, iż będzie żył. Szeptał: „Wiem, że nie będę mógł być cieślą, ale może mógłbym zamieszkać w Le Crotoy i sprzedawać ryby. Rybacy chyba będą mi pomagali…”.

Kilka godzin potem poziom mocznika osiągnął tę samą wysokość, co przed transfuzją. Doktor Hamburger i jego współpracownicy zdecydowali się na inną jeszcze rozpaczliwą próbę, aby zyskać na czasie. Ponieważ Necker nie rozporządzał sztuczną nerką, wybrali metodę, u której podstaw leżał pomysł użycia jelita w zastępstwie czynności filtracyjnej nerki. Postępowanie to wydawało się chłopcu podobne do ponurej tortury. Wymagało wprowadzenia drenu przez nos i przełyk aż do jelita cienkiego oraz drugiego drenu do odcinka końcowego, aby przeprowadzić długotrwałe płukanie za pomocą płynu dializacyjnego.

23 stycznia Marius Renard przetrzymał także i ten zabieg. Ale dał on tylko krótkotrwałą zwłokę.

Ksiądz nazwiskiem Jean z Berthecourt, który w tych dniach odwiedził umierającego, po wyjściu z Necker został otoczony przez dziennikarzy. Zawołał do nich: „Nie mogę panom nic powiedzieć. Zabroniono mi mówić cokolwiek prasie, a szczególnie o sposobie, w jaki chłopiec jest leczony. Możecie tylko wiedzieć, że jest to metoda bardzo bolesna i chłopiec strasznie się nacierpiał. Jest zrozpaczony…”.

Policjanci wtłoczyli go do taksówki i polecili kierowcy: „Na Gare du Nord, bez okrążania i jak najszybciej”. Podczas gdy dziennikarze czekali na dalsze wiadomości, lekarze przeprowadzili drugą „perfuzję jelit”. Jednak tym razem nie miała ona żadnego wpływu na stężenie mocznika. Wzrosło ono do 5 gramów.

Hamburger był wyczerpany. Straciwszy wszelką nadzieję, patrzył na Roberta Renarda, który po raz pierwszy otrzymał zezwolenie pozostania na noc przy łóżku Mariusa. Zdeprymowany powiedział: „Ciężko jest być ojcem, ale niech mi pan wierzy, że często także ciężko być lekarzem…”.

Wkrótce potem stężenie mocznika osiągnęło poziom 5,5 grama. 27 stycznia o godzinie 13 radio francuskie podało pierwszą oficjalną informację lekarską, która zwiastowała rezygnację i szybki koniec: „Przy współczesnym stanie naszej wiedzy nie będziemy próbować przeszczepienia nowej nerki. Istniały wszelkie warunki dla przeprowadzenia tej operacji, a ponieważ nie dały spodziewanego wyniku, nie wierzymy, aby przeszczepienie powiodło się w najbliższej przyszłości”.

Tymczasem Marius popadł w śpiączkę, z której już się nie obudził…

Doniesienie „L’Oise Libérée”:

„Pan i pani Renard trzymali się dzielnie, choć ostatnim wysiłkiem woli. Siedzieli przy łóżku umierającego chłopca, który ich już nie widział. Wkrótce potem przystąpił do nieszczęśliwej matki doktor Antoine, położył jej lekko rękę na ramieniu i wyprowadził na korytarz. Ojciec poszedł za nimi po długim patrzeniu na łóżko.

«Państwo musicie mieć jeszcze dużo odwagi» – powiedział. Nie znalazł odpowiedniejszych słów, ponieważ współczucie jemu samemu utrudniało mówienie. «Co się tyczy naszego Mariusa – dodał – to obiecuję państwu, że nie opuszczę go ani na chwilę i do końca będę się troszczył, aby nie cierpiał».

Zaraz potem udręczona matka, wsparta na ramieniu męża, opuściła po raz pierwszy szpital. Przy Mariusie pozostał doktor Antoine i opiekował się nim, tak jak obiecał, aż do chwili, gdy ten bez bólów zakończył życie”.

Marius Renard zmarł 27 stycznia 1953 roku na krótko przed północą.

5.
EDITH HELM

„Paris Match”, styczeń 1953:

„Marius Renard jest bohaterem jednego z największych wydarzeń naszych czasów (…). Próbował pokonać naturę (…). Wierzył, że będzie mógł żyć z narządem innego człowieka (…). To było zuchwałe, ponieważ gdyby żył nadal, byłby pierwszym człowiekiem nowej rasy – tryumfalnym dowodem zwycięstwa ludzkości…”.

Z listu doktora Paula Benoist, 14 marca 1953:

„Miliony przyglądały się z nadzieją widowisku. Zapewne po raz pierwszy całkowicie nieznany pacjent został bohaterem nagłówków gazetowych. Czy był to melodramat miłości matki, czy żądza wiecznego życia trawiąca ród ludzki, że miliony ludzi chciały wierzyć w rzekomy cud dostarczenia części zastępczej ludzkim narządom? Mniejsza o to! Eksperyment nie udał się. Wykazał, że nawet bliskie pokrewieństwo między matką a synem nie wystarcza, aby zapobiec odrzuceniu narządu.

Tajemnica nie została rozwiązana. Ale kto zna ludzi, ich ciekawość, ambicje i żądzę życia, wie, że to wszystko, na przekór wszelkim lekarskim przysięgom powściągliwości, będzie od nowa wypróbowane, być może nawet przez tych, którzy przysięgali…”.

Doktor John P. Merrill, Peter Bent Brigham Hospital, Boston:

„W 1954 roku zetknęliśmy się z jednorazową okazją. David Miller, spostrzegawczy lekarz z pobliskiego szpitala US Public Health Service Hospital, leczył młodego żołnierza marynarki, który wskutek ciężkiej niewydolności nerek i wysokiego ciśnienia krwi leżał na łożu śmierci.

Pacjenta odwiedzał codziennie brat bliźniak. Miller był poinformowany o naszych bezskutecznych przeszczepach nerek. Wiedział także, że przyczyna niepowodzeń wszystkich przeszczepów leżała w nieprzyjmowaniu tkanek dawcy przez tkanki biorcy. To właśnie jemu przyszło do głowy, że ponieważ bracia byli bliźniakami jednojajowymi, to ich właściwości tkankowe powinny być przypuszczalnie jednakowe i w związku z tym znosić się wzajemnie. Jak wiadomo, bliźniaki, które rozwinęły się z jednej komórki jajowej, wykazują wyraźne podobieństwo biologiczne i zewnętrzne”.

„Globe”, Boston, 30 stycznia 1955:

„Richard Herrick, lat dwadzieścia trzy, opuścił wczoraj Peter Bent Brigham Hospital. Odzyskał on zdrowie dzięki swojemu bliźniaczemu bratu i wykonanej przez zespół lekarzy operacji, mającej znaczenie historyczne. Richard, skazany na śmierć wskutek choroby obu nerek, otrzymał zdrową nerkę swego brata bliźniaka, Ronalda”.

„Globe”, Boston, 1 lutego 1956:

„Richard Herrick z Northboro, jedyny człowiek, który dzięki pożyczonej nerce żyje nadal, nie tylko odzyskał w Peter Bent Brigham Hospital zdrowie, ale znalazł także i żonę”.

„Globe”, Boston, 24 maja 1956:

Przeszczepienie nerek między bliźniaczymi siostrami:

„W czasie operacji trwającej cztery i pół godziny lekarze Peter Bent Brigham Hospital przeszczepili dzisiaj nerkę dwudziestojednoletniej kobiety z Oklahomy jej siostrze bliźniaczce jednojajowej. Operatorzy usunęli nerkę Mrs. Wandzie Forster (z domu Johnson) z Chandler i przeszczepili ją Mrs. Edith Helm (z domu Johnson) z Sand Springs”.

„Time” docierał co tydzień we wtorek lub środę do Chandler. Niekiedy spóźniał się, ponieważ Chandler jest miasteczkiem prowincjonalnym, oddalonym o pięćdziesiąt kilometrów od Oklahoma City w stanie Oklahoma. Posiada jedną wyasfaltowaną ulicę, Main Street. Po obu jej stronach stoją nieliczne bloki, płaskie budynki z cegły, pomalowane na biało drewniane domki, sklepy zaopatrujące farmerów, znajduje się tam też przedstawicielstwo samochodowe, stacja benzynowa, apteka, dom towarowy i salon kosmetyczny. Do najbliższej autostrady nr 10 jest około dziesięciu kilometrów. Dookoła rozciąga się bez końca kraina pagórków.

Pierwszy w roku 1955 numer styczniowy „Time” nadszedł we środę. W salonie kosmetycznym, w którym pracowały Wanda i Edith Johnson, nie było jeszcze klientek i obie miały czas przeczytać gazety z Nowego Jorku. Były bliźniaczkami, córkami Virgie i Jamesa H. Johnsona, dawniej właściciela farmy mlecznej leżącej kilka mil od Davenport, obecnie pracownika w urzędzie budowy dróg w Chandler. Bliźniaczki liczyły po dwadzieścia lat, były szczupłe, miały brązowe włosy i piwne oczy. Były do siebie tak podobne, że nie tylko nauczyciel w Davenport nie odróżniał ich, ale nawet własna matka je myliła. Nie inaczej było z ich młodszym rodzeństwem, Kennethem, Jimem i Sandrą.

Wanda znalazła na 36. stronicy „Time’a” doniesienie z nagłówkiem Bliźniaczy przeszczep. „Time” informował, że dotychczas wszystkie przeszczepy nerek skończyły się niepowodzeniem. Ale niedawno, 23 grudnia 1954, zespół lekarzy Peter Bent Brigham Hospital w Bostonie zdecydował się dokonać jeszcze jednego przeszczepu. Młody robotnik rolny z Northboro (Massachusetts), który w czasie służby w straży nadbrzeżnej nabawił się nieuleczalnej choroby nerek, został do nich skierowany przez szpital weteranów. Nazywał się Richard Herrick, miał dopiero dwadzieścia trzy lata i brata bliźniaka jednojajowego imieniem Ronald. Byli podobni jak dwie krople wody. Wszystkie cechy fizyczne zgadzały się tak całkowicie, że organizm Richarda nie powinien odrzucić nerki swego brata. Ronald, który chciał zostać nauczycielem, wyraził zgodę na oddanie jednej nerki. Natychmiast po operacji nowa nerka Richarda podjęła pracę i obaj bracia czują się dobrze.

– Przeczytaj – powiedziała Wanda i podała Edith gazetę.

Nie mogły sobie przypomnieć, aby kiedykolwiek chorowały. Wanda zaśmiała się i powiedziała:

– Nam się nie może nic przytrafić. Gdybyś jednak zapadła kiedyś na nerki, to dostaniesz jedną nerkę ode mnie…

– A gdyby tobie coś takiego się zdarzyło – odparła Edith – to wtedy przyszłaby kolej na mnie…

Później pokazały gazetę swym narzeczonym. Obaj pochodzili również z okolicy, a narzeczony Wandy, William Melvin Forster, zwany przez nie Buck, był jedynym człowiekiem rozróżniającym obie siostry. Buck pracował jako mechanik i przygotowywał się do odbycia służby wojskowej w marynarce w San Diego.

– Czy gdyby Edith była chora i ja chciałabym jej dać jedną moją nerkę, zabroniłbyś mi tego? – zapytała go Wanda.

– Ja? – wzruszył ramionami. – Ostatecznie jest to twoja nerka i możesz z nią robić, co zechcesz!

Narzeczony Edith miał dwadzieścia trzy lata i nazywał się Lee Helm. Wyrósł na farmie mlecznej i był tak duży i szeroki w barach, że Edith przy nim wyglądała jak lalka. Pracował w oddalonym o kilka kilometrów Sand Springs. Także i on ze śmiechem powiedział:

– Wam się nic nie może przytrafić.

Wanda wyszła za mąż za Bucka w październiku 1955 roku i stała się Wandą Forster. Edith wyszła za Lee w listopadzie i stała się Edith Helm. Buck wyjechał do San Diego, Wanda pozostała w Chandler.

Helmowie osiedlili się w Sand Springs, miasteczku mającym szkołę, kościół, sklep z telefonem, wiele krów i skrzynek pocztowych na ulicach bez nazw, ponieważ listonosz znał każdego.

Lee zarabiał niewiele, tak że Edith musiała dalej pracować w salonie kosmetycznym. Co niedziela jeździli do protestanckiego kościoła i równocześnie do Johnsonów do Chandler, gdzie Virgie Johnson piekła kurczaki na sposób przyjęty w Oklahomie, tak że były chrupiące i połyskujące od tłuszczu. Brakowało im tylko dzieci, ale wierzyli, że pojawią się w swoim czasie. Mieli drobne radości i śmiali się dużo. Po kilku miesiącach przestali się nagle śmiać.

Zdarzyło się to w lutym 1956 roku. Pewnego ranka w czasie pracy w salonie Edith Helm poczuła się nagle źle i nieprzytomna upadła na ziemię. Lekarz z Chandler myślał, że to infekcja wirusowa. Lee zabrał Edith do Sand Springs. Ale wirus okazał się odporny na leczenie. Wkrótce Edith zaczęła wymiotować. Ponieważ każdy w Sand Springs wiedział, że wymioty u młodych mężatek mogą oznaczać ciążę, Lee zawiózł Edith do doktora w Chandler.

Lekarz przypuszczał, że może to być ciąża. Ponieważ jednak stwierdził u Edith niezwykle wysokie ciśnienie, przekazał ją do Cushing, miasta położonego dalej na północ. Była tam klinika i specjaliści.

Specjalista w Cushing powiedział Edith, że istotnie jest w ciąży, i zapisał jej leki. Potem jednak ponownie wezwał Lee do swojego gabinetu i oświadczył, że nie chciał niepokoić jego żony, ale jemu musi to powiedzieć. Jeżeli nawet Edith jest w ciąży, to w każdym razie rozwinęło się u niej zapalenie nerek i niedokrwistość. Czy Lee wie, co to oznacza?

Starał się wyjaśnić mu pojęcie niedokrwistości i zalecił wyjazd z Edith do doktora Lewisa do Tulsy. Lewis był internistą i dobrym specjalistą od chorób nerek i krwi.

Edith Helm w 1970 roku w wywiadzie:

„Nie myślałam, że dzieje się ze mną coś niezwykłego, ponieważ nic nie wiedziałam. Lee wiedział jednak, że było źle. Doktor wyjaśnił mu, że mam anemię. To o tym powiedział Lee. Ane… nie mogę nawet wymówić tego słowa. Ale wtedy nie powiedziano mi, co to znaczy”.

Był koniec marca. Przepisane leki nie pomogły. Edith cierpiała na duszności, jej szczupła twarzyczka obrzękła. Lee zawiózł ją więc na północny wschód, do Tulsy, największego miasta w pobliżu Oklahoma City. Edith była tak zmęczona, że nie zwracała uwagi na otoczenie.

Doktor Lewis szybko ustalił rozpoznanie: Edith nie oczekuje dziecka, ale cierpi na przewlekłe zapalenie kłębków nerkowych w stanie schyłkowym. Choroba musiała zacząć się przed laty. Lewis znał ludzi z Oklahomy. Przeważnie byli twardzi i niewrażliwi; choroby, które mieszkańca dużego miasta już na początku kładą do łóżka, oni spostrzegali dopiero po miesiącach lub latach. Przepisał Edith naparstnicę na serce i odesłał ją z Lee do domu. Polecił mu jednak przyjść do siebie.

Lee przez całe swoje życie miał mało do czynienia z medycyną, nie mógł więc uwierzyć, że jego żona jest śmiertelnie chora. Jak długo jeszcze będzie żyła, tego doktor nie mógł dokładnie powiedzieć. Edith będzie musiała jednak umrzeć. Na pożegnanie dodał – a brzmiało to jak zwrot retoryczny – że istnieje dla chorych takich jak Edith tylko jeden sposób przedłużenia życia. Wpadli na to lekarze w Bostonie. Zresztą ta możliwość istnieje niestety tylko wtedy, gdy chora posiada siostrę, jednojajową bliźniaczkę. Ale tej Edith pewnie nie ma.

Lee Helm zmieszał się na chwilę, a potem przypomniał sobie artykuł w „Time” i obustronną umowę Edith i Wandy.

– A właśnie że ma siostrę bliźniaczkę, doktorze, i obie są tak do siebie podobne, że nie można ich odróżnić – powiedział.

– Ma siostrę bliźniaczkę?

– Tak – potwierdził Lee – Wandę.

Lewis miał uczucie, jakby stał przed największą niespodzianką swojego życia. Zastanawiał się przez chwilę. Potem poprosił Lee, aby czekał na dalsze wiadomości, i wkrótce połączył się z Bostonem i Peter Bent Brigham Hospital, z doktorem Johnem P. Merrillem.

Merrill nie był chirurgiem. Operacji, o której donosił „Time”, nie wykonał sam, ale przekazał swoim kolegom, Murrayowi i Harrisonowi. Jako nefrolog przygotowywał jednakże zabieg i nadzorował dalsze leczenie pooperacyjne. Lewis dopytywał się, jak przedstawia się stan zdrowia Richarda Herricka, pacjenta-bliźniaka, który w grudniu 1954 roku otrzymał nerkę swego brata. Czy jeszcze żyje?

Merrill był nieco zaskoczony tymi pytaniami, ale odpowiedział:

– Tak, Richard Herrick żyje już więcej niż rok. Przypadek Herricka był pierwszym w historii pomyślnym przeszczepem nerki.

Lewis chciał wiedzieć, czy przeszczep między bliźniakami ma istotnie szanse na powodzenie.

– W tym jednym przypadku przynajmniej – odparł Merrill – gdy chodzi o bliźnięta jednojajowe.

Tymczasem, 6 lutego, dokonał drugiego przeszczepienia nerki między braćmi Jesse i Louisem Heilmanami z Waszyngtonu i Louis miał wkrótce opuścić szpital.

– Ale co skłoniło pana do zadania tych pytań? – zapytał Merrill.

Lewis opowiedział, jak mógł najkrócej. Spostrzegł przy tym, że jego rozmówca z sekundy na sekundę słucha uważniej. Ostatecznie Merrill chciał wiedzieć, czy Lewis jest pewny, że Edith Helm i Wanda Forster są istotnie identyczne, a więc czy są bliźniaczkami jednojajowymi, oraz czy bliźniaczki mogłyby przyjechać do niego do Bostonu na badanie.

Lewis odpowiedział, że to nie jest takie proste, nie są bowiem zamożne i koszty podróży do Bostonu będą stanowiły dla nich problem.

Czy nie można by zatem w Tulsie wykonać pewnych badań, jak badanie identyczności odcisków palców, zgodności grup krwi, ustalenia, czy przy porodzie stwierdzono tylko jedno łożysko? Należałoby również dokonać przeszczepienia kawałków skóry między bliźniaczkami; gdy przeszczepy po kilku tygodniach nie zostaną odrzucone, będzie można myśleć o transplantacji nerki.

Lewis przyrzekł nawiązać kontakt z miejscowymi chirurgami. Potem porozumiał się z Lee. Wyjaśnił mu wszystko i zapewnił, że istnieje nadzieja dla jego żony, gdy Lee porozmawia z Wandą i ustali, czy rzeczywiście byłaby gotowa ofiarować jedną nerkę, jeśliby badania dały pomyślne wyniki.

Edith Helm w 1970 roku w jednym z wywiadów:

„Doktor rozmawiał z doktorem Merrillem. Ten powiedział, że na razie robi to rzadko i istnieje ryzyko (…), ale gdy przeprowadzimy badania, to zobaczy, czy będzie można operować (…). Byłam za bardzo chora, abym mogła to zrozumieć (…). Zaczęłam krwawić z ust i zewsząd (…). Robiłam wszystko, co mi polecano. Mój mąż rozmawiał z siostrą”.

Wanda Forster nie namyślała się długo, gdy rozmawiał z nią Lee. Przyrzekły sobie przecież. Jeżeli potrzebują jej nerki, to ona ją da.

Co się tyczy ich identyczności, to matka była zawsze przekonana, że dziewczynki były jednojajowymi bliźniaczkami. Ale wszystko, co mogła sobie przypomnieć, to to, że Edith urodziła się pierwsza i ważyła 2,7 kg, a Wanda 15 minut później i ważyła 3,1 kg. Ale czy było tylko jedno łożysko? Któż by to pamiętał!

Tak więc Lewis podjął w Tulsie niezbędne badania. Edith Helm z każdym dniem słabła, podróże do Tulsy stawały się dla niej coraz bardziej wyczerpujące. W pierwszych dniach kwietnia chirurg pobrał kawałki skóry siostrom i dokonał przeszczepów.

Ludzie w Chandler i okolicy dowiedzieli się tymczasem o wszystkim i zasięgali codziennie wieści, jak wygląda sprawa. W „Oklahoma City Time” ukazały się pierwsze nagłówki: Los jednej z bliźniaczek leży w ręku siostry. Całe miasto czeka w napięciu na to, czy obie są wystarczająco bliskimi krewnymi, aby można było uratować życie Edith.

Wreszcie 22 kwietnia Lee pojechał raz jeszcze z Edith i Wandą do Tulsy, gdzie Lewis ustalił, że przeszczepy skórne nie zostały odrzucone. Zadzwonił do Merrilla w Bostonie; ten rozstrzygnął bez dalszych rozważań, że siostry powinny przybyć do Peter Bent Brigham Hospital, jeśli to możliwe – natychmiast.

– Znakomicie – powiedział Lewis – ale teraz muszę porozmawiać z pacjentką i jej mężem o pieniądzach.

– Ponieważ jest to doświadczenie na polu przeszczepiania nerek, to postaram się, aby koszty leczenia pokryte zostały przez jedną z fundacji medycznych – odrzekł Merrill. – Pięciuset dolarów należności za szpital oraz sumy za bilety lotnicze z Oklahomy do Bostonu fundacja nie będzie mogła jednak pokryć.

Lewis przyrzekł wyjaśnić sprawę i rozmawiał o tym z Lee. Niestety Lee nie miał ani jednego dolara oszczędności. Rodzinie powodziło się nie najlepiej. Podziałało to na niego deprymująco. Potem jednak oświadczył z rozpaczliwą determinacją w głosie, że na pewno zdobędzie pieniądze. Mówił z podniecenia tak głośno, że jego słowa dotarły aż do poczekalni Lewisa.

Podczas jazdy do domu zastanawiał się, jak zdobędzie tysiąc, a może i więcej dolarów. Ale ledwie dotarł do Chandler, został wezwany do telefonu. Telefonowała sekretarka z gabinetu doktora Lewisa:

– Lee, niech się pan nie martwi o pieniądze – powiedziała. – Wszystko w porządku. Doktor Lewis ma pacjenta, który siedział w poczekalni i wszystko słyszał. Nie mogę wymienić jego nazwiska. Ale mamy już pieniądze na podróż, a pięćset dolarów na szpital także z pewnością uzyskamy…

Edith Helm w wywiadzie z 1970 roku:

„To towarzystwa olejowe i kupcy w Tulsie dali pieniądze na szpital. Dzisiaj już wiem, kto to był. Myślę, że sekretarka doktora dzwoniła wszędzie”.

Nadeszła taka kwota, że Lee i jego teściowa mogli towarzyszyć chorej i Wandzie w pierwszej dużej podróży ich życia do Bostonu. 24 kwietnia byli gotowi. Wieczorem sąsiedzi i znajomi dostarczyli jeszcze kufer podróżny i szlafroki do szpitala. Jednakże Edith dostrzegała to wszystko jak przez mgłę. Nie mogła sobie później przypomnieć podróży na lotnisko i przybycia do Bostonu.

Był 25 kwietnia 1956 roku.

Boston wydawał się ludziom z Oklahomy obcym światem. Lee i matka Edith wynajęli tani pokój na Freemont Street. Tam dołączył do nich kilka dni później Buck Forster, gdyż marynarka USA dała mu urlop, aby mógł być obecny w czasie operacji Wandy.

Edith i Wanda zniknęły za ogromną bramą kolumnową Peter Bent Brigham Hospital. Siły Edith były całkowicie wyczerpane, śmiertelnie zmęczona opadła na swoje łóżko. A chociaż obcość i ciasne mury wpływały na nią przygnębiająco, nie bała się niczego.

Edith Helm:

„Zawsze wierzyłam, że wszystko będzie dobrze (…). Miałam Boga (…) ufałam Mu. Myślę, że to wiele pomaga. Polubiłam doktora Merrilla, nim go jeszcze zobaczyłam. Wyobraziłam go sobie. Miał bardzo niebieskie oczy (…). Patrzyło się w nie jak w jezioro (…). Tylko nie mógł zrozumieć naszego dialektu z Oklahomy (…). Twierdzą, że my mówimy tak wolno, iż zapomina się, zanim skończymy, co było na początku”.

O ile Edith Helm nadal nie pojmowała, jak bliska była śmierci, o tyle lepiej wiedział o tym Merrill. Pierwsze nieszczęśliwe eksperymenty w roku 1951 nie powstrzymały go od dalszego prowadzenia doświadczeń nad przeszczepem nerek na zwierzętach, a potem, jak w przypadku Richarda Herricka, także na ludziach. Byli tacy, którzy w niebieskich oczach Merrilla, w jego ostro wyrzeźbionych męskich rysach twarzy chcieli widzieć zimne opętanie eksperymentatora, lecz inni w tych samych niebieskich oczach dostrzegali ciepłe spojrzenie kogoś, kto mógł ich uratować.

Badania przekonały Merrilla, że Edith Helm w najlepszym przypadku mogła żyć jeszcze kilka miesięcy. Ważyła tylko trzydzieści dwa kilogramy, mała kruszyna człowieka, która – ściśle biorąc – żyła jeszcze wbrew prawom natury. Aby w ogóle mogła doczekać zakończenia dalszych badań przygotowawczych, należało opanować daleko posuniętą mocznicę. Dlatego 4 maja Merrill podłączył ją po raz pierwszy na wiele godzin do sztucznej nerki.

Edith Helm:

„Gdy podłączyli mnie do aparatu nerkowego, czułam się tak dobrze, że chciałam wracać do domu. Powiedziano mi jednak, że ten stan nie będzie trwał długo. Mogą mnie podłączyć do maszyny tylko kilka razy, a ja przeżyję zaledwie parę miesięcy. Potem chciałam, aby robili wszystko i aby się to skończyło jak najprędzej”.

Przez krótki czas czuła się znowu „jak człowiek”, a następnego dnia po drugim zabiegu sztucznej nerki otworzyły się drzwi do jej pokoju i wszedł młody człowiek. Zapytał, czy może z nią porozmawiać.

Nie znała go. Powiedział jej, że nazywa się Richard Herrick i jest bliźniakiem, którego doktor Merrill operował 23 grudnia 1954 roku. Przybył z Shrewsbury, gdzie prowadzi mały sklep z odzieżą. Ściślej mówiąc, doktor prosił go, aby powiedział Edith „dzień dobry”. Jeżeli jej nie przeszkadza, to może opowiedzieć, jak mu poszło. Wysłuchawszy jego historii, być może się przekona, że ona również będzie znowu zdrowa.

Przysunął sobie stołek do łóżka Edith. On także miał trudności ze zrozumieniem jej dialektu z Oklahomy, tym bardziej że sam mówił narzeczem stanu Massachusetts. Ale ostatecznie porozumieli się.

Zapytał, czy wyobraża sobie, w jakim stanie przywieziono go w 1954 roku do szpitala Peter Bent Brigham. Od dłuższego czasu codziennie był bliższy śmierci. Ponieważ nie miał pieniędzy, umieszczono go w 1953 roku w Public Health Hospital. Miał tak wysokie ciśnienie tętnicze, że zataczał się przy chodzeniu. Wymieniono mu kilka razy całą krew, ponieważ nie mieli sztucznej nerki. Nic to jednak nie pomogło. Mimo to wypisano go do domu jakoby w stanie „poprawy”, bo tak się zwykle postępuje z biednymi. W 1954 roku wylądował jednak jeszcze raz w szpitalu publicznym. Gdy chciano mu wtedy prześwietlić nerki, nie można było ich w ogóle znaleźć. Mimo to wypisano go ponownie ze szpitala już po trzech dniach.

Przez sześć tygodni leżał w domu jak zdychający pies. Potem karetka pogotowia zawiozła go znowu do Public Health. On sam przypomina sobie to z trudem. Myślano wtedy, że stracił rozum. Gdy kładziono go do łóżka, wystąpiły drgawki i stracił przytomność. Czy Edith przeżywała to także?

– Nie – szepnęła – tak źle ze mną jeszcze nie było.

– A więc – powiedział – tym bardziej powinna pani być pewna, że będzie zdrowa.

To, że on jeszcze żyje, zawdzięcza współczującemu lekarzowi Public Health, doktorowi nazwiskiem Miller, który wpadł na pomysł przeszczepu nerki między bliźniakami po odwiedzinach jego brata Ronalda. Doktor Miller skierował go 26 października 1954 roku do doktora Merrilla. Ale o tym opowiedziano mu dopiero później. W tym czasie, aż do podłączenia go do sztucznej nerki 30 października, nie mógł nawet rozpoznać Ronalda. Dopiero po zabiegu zaczął mówić rozsądnie.

11 listopada – opowiadał dalej Herrick – czuł się tak dobrze, że odesłano go do jego wuja Leandera, właściciela farmy w Northboro. Doktor Merrill chciał najpierw zbadać dokładnie, czy on i Ronald są prawdziwymi bliźniakami.

Edith powiedziała, że z nią postąpiono tak samo. Od czasu zastosowania sztucznej nerki czuje się prawie zdrowa, ale lekarze twierdzą, że taki stan się nie utrzyma.

– Tak – potwierdził Herrick – pod tym względem mają rację.

Chociaż w czasie jego pobytu u wujka podłączano go do maszyny, to jednak zawsze następowało pogorszenie. Wreszcie nie mogli go już podłączać. Prosił więc, aby go operowano, ponieważ nie może już dłużej tego wytrzymać.

23 grudnia odbyła się operacja. W ostatniej chwili odezwały się w nim wyrzuty sumienia z powodu Ronalda, więc przesłał mu kartkę: „Uciekaj stąd i wracaj do domu!”. Ronald jednak przesłał mu odpowiedź: „Jestem tutaj i pozostanę…”.

Edith przerwała mu. Powiedziała, że to samo napisałaby jej Wanda.

– Z pewnością – stwierdził Herrick – tak bywa u bliźniaków.

W każdym razie operowano go. Operacja trwała trzy i pół godziny. Stare nerki pozostawiono, a nową włożono tutaj u dołu (pokazał palcem na podbrzusze). Nerka natychmiast zaczęła funkcjonować i wydalać mocz litrami. Nie znaczyło to jednak wiele, ponieważ odrzucenie nerki u uprzednio operowanych następowało dopiero później. Jego brat powrócił już po dwóch tygodniach do domu, podczas gdy on sam żył między lękiem a nadzieją. W trzydziestym siódmym dniu wypisano go ze szpitala. Sam sobie wydawał się jak nowo narodzony. Przybyło mu też dziesięć kilogramów.

Mimo to badano go regularnie i badają nadal, ponieważ jest pierwszym człowiekiem, którego organizm nie odrzucił nowej nerki. Przypuszczalnie sami nie chcą jeszcze w to wierzyć. 23 maja ubiegłego roku usunięto mu operacyjnie pierwszą z chorych nerek, a 21 czerwca drugą.

– Tymczasem – zakończył Herrick – ożeniłem się, a Claire, moja żona, oczekuje pierwszego dziecka…

Dziecko! Edith Helm ożywiła się po raz pierwszy. Powiedziała, że gdy powróci do domu zdrowa, to też chciałaby mieć dziecko. Przecież już kiedyś lekarze myśleli, że jest w ciąży, a to był początek choroby.

– Jestem całkowicie przekonany – odpowiedział Herrick – że pani wyzdrowieje i będzie pierwszą kobietą świata z nerką swojej bliźniaczej siostry.

Na odchodnym życzył jej szybkiego zajścia w ciążę.

Od wizyty Herricka Edith Helm stała się jeszcze bardziej ufna niż uprzednio. Nie przeczuwała nawet przez chwilę, że jej ewentualna przyszła ciąża była zagadnieniem, które Merrilla w tych samych dniach jeszcze bardziej absorbowało niż problem identyczności i sam przeszczep. Zaniechał metody przeszczepu, którą stosował tak bezskutecznie w roku 1951. Również i on, podobnie jak profesor Hamburger, przeszczepioną nerkę Herricka ulokował w miednicy i połączył z pęcherzem moczowym.

W ten sposób jednak przeszczepiona nerka Edith Helm znajdowałaby się w bezpośredniej bliskości macicy. Gdyby więc ją operował i powtórzył sukces osiągnięty u Herricka, wtedy pojawiłoby się zagadnienie, co stałoby się z przeszczepioną nerką, gdyby Edith kiedyś zaszła w ciążę i jej macica się powiększyła. Merrill miał zawsze przed oczami potężną postać Lee Helma, z którym zetknął się przy łóżku Edith. Bał się, że przypuszczalnie z tego to powodu najbliższy eksperyment przeszczepienia nerki między bliźniaczkami narażony będzie na nieznane dotychczas niebezpieczeństwa.

Około 17 maja, gdy nieustannie przeprowadzane badania i testy potwierdziły identyczność bliźniaczek i otworzyły drogę do przeszczepu, wydarzył się wypadek, który takie problemy jak przyszła ciąża zepchnął na dalszy plan. W ciągu nocy Wanda Forster zapadła nagle na ciężkie zakażenie dróg moczowych i w związku z tym Merrill zaczął się obawiać, czy nie stanie w obliczu konieczności rezygnacji z przeszczepienia nerki jej siostrze.

Doświadczenie uczy, że raz nabyte zakażenie dróg moczowych, nie wyleczone całkowicie, będzie stale nawracało, zwłaszcza w czasie ciąży. Wanda także była mężatką i chciała mieć dzieci. Gdyby przy tym na nowo pojawiło się utajone zakażenie dróg moczowych i przeszło na jedyną nerkę, jaka pozostałaby jej po oddaniu drugiej Edith, to sama znalazłaby się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Mając taką perspektywę, nie można było myśleć o oddaniu nerki. Najpierw trzeba było usunąć zakażenie.

Przez wiele dni stan ten utrzymywał Merrilla i innych lekarzy w napięciu. Wanda otrzymała penicylinę, potem aureomycynę, wreszcie streptomycynę. Nie wystarczyło to jednak Merrillowi. Aby uzyskać pewność, że zakażenie zostało wyleczone i nie powróci w przewlekłej postaci, wykonywano w regularnych odstępach czasu posiewy z moczu. Dopiero gdy nie stwierdzono żadnych bakterii, można było uważać kryzys za przezwyciężony. Wkrótce potem, 23 maja, zapadła decyzja przeprowadzenia trzeciego przeszczepu nerki między bliźniętami jednojajowymi, a pierwszego przeszczepu między kobietami.

24 maja o godzinie ósmej rano doktor J. Hartwell Harrison i doktor Joseph E. Murray, w asyście doktora Davida Hume’a i w obecności doktora Merrilla, przystąpili już z pewną rutyną do operacji w dwóch sąsiednich salach.

Termin zabiegu, po tak długim okresie przygotowawczym, nie był w Bostonie okryty tajemnicą. Protestanckie i katolickie kościoły otworzyły w tym dniu wcześniej swe podwoje, aby ludzie mogli się modlić za siostry.

Edith Helm:

„Gdy już podjęto decyzję, przystąpiono natychmiast do jej realizacji (…). Przeniesiono mnie do sali, gdzie leżała Wanda. Nie mogę sobie przypomnieć, czy w ogóle mówiłyśmy cokolwiek (…). Popatrzyłyśmy po prostu na siebie i nie mogłyśmy sobie powiedzieć, co czujemy”.

Lee, Buck i matka oczekiwali w hallu szpitala. O jedenastej otrzymali pierwszą wiadomość, że operacja przebiega pomyślnie; Lawler (na Ruth Tucker), Servelle (na Jacqueline Cado), zespół Hamburgera (na Mariusie Renardzie) i wreszcie Murray i Harrison – wszyscy po kolei tak dalece udoskonalili precyzyjną technikę chirurgiczną, że stała się ona rutyną.

Spotkała ich tylko jedna niespodzianka. Chociaż Edith Helm miała dopiero dwadzieścia jeden lat, to jednak choroba jej wytworzyła już w naczyniach ślady zwapnień, które musiano usunąć. Chore nerki pozostawiono w pierwotnym ich miejscu, aby je usunąć później.

Po czterech godzinach wszystko się skończyło.

Edith Helm:

„Lekarze byli tacy dumni z operacji (…). Sami przychodzili i mówili: «Wszystko jest okay». Teraz miałam trzy nerki (…). Zapowiadali, że musi upłynąć kilka dni, zanim będą wiedzieli, czy nie odrzucę nowej nerki. Ale byłam całkowicie pewna, że wszystko będzie w porządku (…). Po kilku dniach przyszła do mnie po raz pierwszy moja siostra i obie rozmawiałyśmy o wszystkim i o powrocie do domu. Ale nie padły między nami słowa: «Pięknie dziękuję, siostro!». Takich rzeczy nie musiałyśmy sobie mówić. Wiedziałyśmy, że ja uczyniłabym to samo, gdyby się ułożyło inaczej”.

Między 24 maja a 7 czerwca roku 1956 Merrill (po przypadku Herricka i Heilmana) po raz trzeci już odnotował przypadek, że przeszczepiona nerka została przyjęta bez kłopotów, ponieważ nie zadziałał zagadkowy mechanizm obronny.

Nowa nerka pracowała tak znakomicie, że poziom mocznika i elektrolitów wkrótce powrócił do normy. Zniknęły zaburzenia wzroku. Ciśnienie tętnicze krwi opadło. Edith Helm wykazywała prawie chorobliwy apetyt. Już po kilku dniach zażądała ciężkich domowych dań, przede wszystkim pieczonego kurczaka à la Oklahoma.

Edith Helm:

„…o mało mnie nie zagłodzili kartoflami (…) nie znoszę papki ziemniaczanej. Dali mi także pieczonego kurczaka (…), ale po prostu nie wiedzieli, jak się coś takiego robi na sposób południowy”.

7 czerwca wstała z łóżka i pożegnała się z Buckiem, któremu skończył się urlop. Pożegnała się także z matką, której nie wystarczyło pieniędzy na dalszy pobyt w Bostonie. Kilka dni później Wanda odleciała samolotem do Oklahomy tylko z jedną nerką, ale z dobrym samopoczuciem. Od tego dnia Edith popadła w osobliwy nastrój, coś w rodzaju depresji, i to mimo że jej stan fizyczny poprawiał się z dnia na dzień. Wszyscy czuli, że gdy minęło w niej napięcie związane z operacją, nie pasowała do Bostonu, że był on dla niej zesłaniem, chociaż ludzie w szpitalu starali się być dla niej mili. Listy i artykuły w gazetach z Oklahomy nasilały jeszcze bardziej tęsknotę za domem. Dopóki byli koło niej wszyscy, mogła to jeszcze wytrzymać. Teraz pozostał tylko Lee, ale i on też czuł się obco i nieswojo jak żona, a poza tym jemu również kończyły się pieniądze.

Cichy głos Edith zmieniał się nagle, gdy mówiła o farmach, łąkach, krowach i niebieskim niebie. W końcu oświadczyła pielęgniarkom i samemu doktorowi Merrillowi, że zachoruje na nowo, jeżeli nie pozwolą jej wrócić do domu.

Doktor Merrill chciał możliwie najdłużej obserwować swój pierwszy przypadek przeszczepu u bliźniaczek i dlatego postarał się o zatrudnienie Lee jako robotnika pomocniczego w szpitalu, by w ten sposób mógł przebywać w pobliżu Edith.

Ostatecznie wystarał się także dla Edith o lekką pracę dorywczą w szpitalu, aby odwrócić jej uwagę od tęsknoty za ukochaną Oklahomą.

Ale ona nie zaprzestała mówić o domu. Doktor Merrill na próżno próbował jej wytłumaczyć, że pod koniec lipca musi usunąć jedną z jej chorych nerek i dlatego rozsądniej będzie, aby do tego czasu pozostała w Bostonie. Nie chciała się jednak zgodzić. Była całkowicie pewna, że umrze, jeżeli nie powróci do domu, wreszcie do domu!

Doktor Merrill ustąpił. Przy pożegnaniu powiedziała, że musi mu zadać jeszcze jedno ważne pytanie…

Edith Helm:

„Zapytałam go: «Czy mogę teraz mieć dzieci? Chcę mieć całą rodzinę». Odpowiedział, że powinnam poczekać jeszcze przez pewien czas. Mojego męża przestrzegał, że w ogóle nie powinnam mieć dzieci. Ale mąż mi tego nie powtórzył”.

Doktor Merrill istotnie ją pocieszał, z Lee zaś rozmawiał wyraźniej: Edith nie powinna mieć dzieci. Gdy patrzył na Lee, wątpił, czy jego ostrzeżenie odniesie jakiś skutek. Wierzył jednak, że następstwa ciężkiego zabiegu i czekająca ją jeszcze operacja będą dla Edith na długi czas wystarczającą przeszkodą przed zajściem w ciążę.

Edith miała jeszcze jedno życzenie. Nie chciała lecieć do domu samolotem. Chciała po raz pierwszy w swoim życiu zobaczyć Amerykę między Bostonem a Oklahomą z ziemi i drogę do domu przeżyć milę po mili. Twierdziła, że czuje się wystarczająco silna, aby móc z Lee przebyć samochodem tysiące mil, jakie dzielą ją od Oklahomy.

Lee sprowadził więc swój stary samochód z Chandler i 14 lipca wyruszyli w drogę. Jechali przez Pensylwanię, Turnpike, wzdłuż łańcuchów górskich pokrytych niebotycznymi lasami, aż dotarli do ogromnych równin stanów Ohio, Indiana, Missouri z ich łanami kukurydzy i pszenicy i wreszcie do Oklahomy i zielonych łąk, które ciągnęły się po horyzont. Byli wreszcie w domu.

Edith powitano jak bohaterkę. W Chandler oczekiwali ją reporterzy z Tulsy i Oklahoma City. Pojawiły się wielkie nagłówki w gazetach. Na przywitanie przygotowano pieczone kurczęta, solone masło i soda-pop. Znalazła tam wszystko, bez czego musiała się tak długo obywać. Ponieważ Lee, mimo nagłej sławy, nie mógł znaleźć pracy, udali się do rodziców Edith, a stamtąd w końcu lipca wybrali się z powrotem w wielodniową podróż samochodem do Bostonu.

Edith Helm:

„Mogę wszystko jeść i robić. To, że mam trzy nerki, nie przeszkadza mi. Dlatego nie chciałam wracać do Bostonu. Wszyscy byli dla mnie w Bostonie mili, ale to po prostu nie był mój dom (…). Cóż, w pewnych przypadkach nie ma wyboru”.

Doktor Merrill stwierdził w badaniach wstępnych, że wszystkie wyniki testów były prawidłowe. 25 lipca Murray usunął pierwszą z pozostawionych nerek. 15 sierpnia Lee i Edith wrócili ponownie do Chandler, a osiem tygodni potem odbyli trzecią podróż na północ.

29 października Murray usunął drugą z pozostawionych nerek i czternaście dni potem Lee i Edith wrócili ostatecznie do domu.

Tak przynajmniej sądzili. Lee znalazł pracę na stacji benzynowej w Chandler. Wynajęli także mieszkanie i myśleli, że wszystko już osiągnęli. Czytali ostatnie doniesienia w gazetach o powrocie „kobiety, która tworzyła historię medycyny”, a Edith Helm myślała jeszcze raz: „Teraz już nareszcie wszystko zostało zrobione, ale właściwie mogłaby istnieć prostsza droga do sławy”.

Ale nie wszystko zostało zrobione. Nie wszystko przeminęło bezpowrotnie.

Edith Helm:

„Powiedziałam Lee, że będę miała dziecko. Było to we wrześniu 1957 roku. On jednak nie uwierzył. Przecież mu powiedziano, iż zoperowano mnie w taki sposób, że nie będę mogła mieć dzieci”.

Upłynęło półtora roku od przeszczepienia nerki, gdy Edith Helm poczuła zmianę. Ale tym razem przebiegało to inaczej niż w roku 1955, kiedy nagle zachorowała, a wszyscy myśleli, że jest w ciąży. Tym razem nie odczuwała czegoś szczególnego. Czuła się dobrze i wiedziała, że może to być tylko dziecko. Lee oświadczył jej jednak, że to wykluczone. Źle zrozumiał doktora Merrilla i wierzył, że w Bostonie postarali się o to, by Edith nie mogła mieć dzieci. Bał się tym bardziej, bo mogła to być nerka, którą teraz jej ustrój odrzucał. Nakłaniał ją więc, aby natychmiast napisała do Bostonu lub co najmniej odwiedziła lekarza w Tulsie. Ona jednak pod żadnym pozorem nie chciała wracać do Bostonu. Lee porozumiał się z Wandą. Od chwili gdy Buck, zwolniony z marynarki po odbyciu służby wojskowej, znalazł pracę w sklepie z maszynami rolniczymi w Cushing – przeniosła się do Cushing i tam urodziła pierwszego syna Mike’a. Spodziewał się, że Wanda nakłoni Edith do napisania do Bostonu. Edith pozwoliła się przekonać o tyle, że zgodziła się udać do doktora J. Douglasa Greena w Cushing, aby się dowiedzieć, czy ma rację, czy nie.

Green nie miał kłopotów z postawieniem diagnozy. Edith rzeczywiście oczekiwała dziecka. Przeczytał jednak wystarczająco dużo o transplantacji nerek, aby wiedzieć, że nie było jeszcze kobiety z przeszczepioną nerką, która zaszłaby w ciążę, po prostu dlatego, że żadna z nich nie żyła wystarczająco długo. Napisał zatem do doktora Merrilla i tak wiadomość o ciąży Edith Helm dotarła do Bostonu i zaalarmowała jego i jego współpracowników.

A więc stało się. Cicha nadzieja, że do tego nie dojdzie, rozwiała się. Pierwsza kobieta świata z pomyślnie przeszczepioną nerką oczekiwała dziecka! Dla doktora Merrilla istniała tylko jedna możliwość: sprowadzić Edith Helm do Bostonu na koszt jakiegoś instytutu lekarskiego, aby móc ją stale obserwować i w razie potrzeby przerwać ciążę, gdyby rosnąca macica uciskała nową nerkę i przez to zagrażała jej czynności, a tym samym i życiu pacjentki.

Alarm podniesiony przez doktora Merrilla miał swoje uzasadnienie. Po pierwsze, nie wiedziano, czego można się spodziewać u Edith przy postępującej ciąży. Po drugie, także inne wydarzenia ostatnich miesięcy zmuszały do zastanowienia i zadały cios pierwszej fali optymizmu wynikającej z przekonania o pełnym powodzeniu przeszczepów między bliźniętami. Od czasu operacji Edith Helm Merrill i jego zespół w czerwcu i wrześniu przeszczepili dalsze nerki u bliźniaków. Pierwszy przypadek miał przebieg pomyślny. 1 września jednak operował czternastoletnie bliźniaczki, przywiezione przez rodziców z De Soto: Dolores i Doris Huskey.

Dolores była już nieprzytomna, gdy rodzice przybyli z nią do Bostonu. Mimo straszliwych powikłań jelitowych nerka pracowała przez pewien czas po operacji. Ale teraz, w grudniu, dziewczynka leżała na łożu śmierci. Nie dlatego, że nerka została odrzucona. Zdarzyło się coś nowego, nieprzewidzianego, straszliwego: przeszczepiona, całkowicie zdrowa nerka uległa temu samemu zapaleniu kłębków nerkowych, jakie zniszczyło poprzednie nerki. Przypadek ten nauczył doktora Merrilla, że przeszczep między jednojajowymi bliźniętami usuwa wprawdzie mechanizm odrzuceniowy, ale że na drugim planie czają się tu jeszcze inne, wyjątkowo trudne problemy.

Prosił doktora Greena, aby spowodował natychmiastowe przybycie Edith Helm do Bostonu. On sam zatroszczy się o to, aby Lee mógł towarzyszyć żonie i aby w razie potrzeby mógł tu pracować przez kilka miesięcy. Tak więc Lee zrezygnował z pracy na stacji benzynowej i po raz czwarty przygotował się w styczniu roku 1958 do podróży na północ.

Edith Helm:

„Nie chciałam. Myślałam, że doktor mógłby odebrać poród także w Cushing (…). Ale oni powiedzieli, że muszę jechać. Tak więc poleciałam samolotem, a wkrótce po mnie poleciał także Lee. Mogłam wstawać i chodzić po szpitalu. Nie znaleziono nic, co byłoby nie tak jak trzeba. Ale oni bali się z powodu dziecka, bałam się i ja, dlatego pozostałam”.

Merrill stwierdził ku swojemu zaskoczeniu, że ciąża nie wywiera najmniejszego wpływu na nerkę. Od stycznia do końca lutego 1958 roku wykonywał jednak systematyczne badania. Nerka pracowała bez zakłóceń.

Mimo to nie odważył się odesłać Edith do Oklahomy, gdzie tymczasem śledzono jej ciążę z tym samym zapałem, co przeszczepienie nerki między Wandą a Edith.

Z „Oklahoma City Press”:

„Przyszła matka staje się bohaterką. Gdyby chciano stwierdzić, kto w tej chwili jest najważniejszą pacjentką oddziału naukowo-badawczego w Bostonie, to wybór musiałby paść na Edith Helm z Chandler”.

Gdy 1 marca zbliżał się czas porodu, Edith Helm przeniesiono na oddział położniczy. Doktor Duncan E. Reid, profesor położnictwa na Uniwersytecie Harvarda, zajął się nią osobiście. 10 marca sprawa była już bardzo zaawansowana. Doktor Merrill i doktor Reid odbyli konsylium i postanowili zastosować cesarskie cięcie, aby przeszczepionej nerce zaoszczędzić wszelkich szkodliwych następstw, jakie mogłyby wyniknąć w czasie długotrwałych bólów porodowych. Zabieg przebiegł gładko, bez powikłań.

Edith urodziła małego, ale zdrowego chłopca; doktor Reid powiedział Merrillowi już po skończonym zabiegu, że dziecko – może to brzmieć zaskakująco – mogło jego zdaniem przyjść na świat bez powikłań i bez cesarskiego cięcia.

Edith Helm:

„Zaraz potem pozwolono mi rozmawiać telefonicznie z Lee oczekującym w hallu na dole (…). Był bardzo rad z urodzenia się chłopca i zadzwonił do naszych ludzi w Chandler. Ja myślałam tylko o dziewczynce i o imieniu dla niej. Tak więc szybko nadaliśmy mu imię John na cześć doktora Johna Merrilla”.

Gdy Edith Helm opuszczała wkrótce potem Boston, pożegnanie wyglądało na coś w rodzaju „święta rodzinnego kliniki”. Helen Crocker, pielęgniarka opiekująca się Edith już w czasie przeszczepu nerki, sama zaniosła dziecko do samolotu. W Tulsie znowu czekali reporterzy, a mieszkanie Helmów wypełniały podarunki dla dziecka, które mogły mu wystarczyć na wiele lat.

Jednakże nie był to jeszcze koniec historii Edith Helm. W końcu roku 1959 zaszła po raz drugi w ciążę. Teraz mieszkała w Davenport; Lee pracował na cmentarzu w Oklahoma City. Doktor J. Douglas Green wysłał oboje w kwietniu 1960 roku ponownie do Bostonu. Gdy jednak Merrill nie stwierdził nawet najmniejszego zaburzenia czynności nerki i spostrzegł, że Edith płacze z tęsknoty za domem, zdecydował się pozwolić jej na powrót do Davenport i na wydanie tam dziecka na świat.

Tak więc Lee 5 sierpnia 1960 roku zawiózł ją do Cushing i po drugim cięciu cesarskim przyszła na świat córka Vicki, ważąca prawie 2,6 kg.

Edith Helm powróciła zdrowa do Davenport.

W 1963 roku przeczytała, że Richard Herrick, który przed siedmiu laty w Bostonie dodał jej otuchy, zmarł na zapalenie płuc w Shrewsbury.

Napisała list do Shrewsbury i otrzymała od żony Richarda wyjaśnienie, że Richard nie zmarł w następstwie choroby nerek; to serce nie wytrzymało obciążenia wywołanego zapaleniem płuc.

To nie była pełna prawda. Przypuszczalnie sama Claire Herrick jej nie znała. Doktor Merrill natomiast znał ją, ponieważ autopsja wykazała, że nerka brata Ronalda, z którą Richard przeżył dziewięć lat, zaatakowana została przez to samo glomerulonephritis, które niegdyś zniszczyło jego własne nerki. Straszliwy przypadek Dolores Huskey powtórzył się, i dobrze, że Edith nie dowiedziała się całej prawdy.

W kwietniu 1964 roku oczekiwała trzeciego dziecka. Tym razem przyszło na świat martwe. Gdy Lee kilka lat później przejął małą farmę mleczną, zamieszkała z nim, Johnem i Vicki w jednopiętrowym białym domku na północ od Chandler, skąd mogła patrzeć na nie kończące się zielone pagórki swojej ojczyzny i oglądać stada pasących się krów.

Na krótko zajęła się także pracą, jaką wykonywała na farmie w latach dziecięcych.

Pewnemu reporterowi, który odwiedził ją w roku 1970, powiedziała: „Czuję się tak dobrze, że w ostatnim roku zgodzono się na ubezpieczenie mnie. Jestem szczęśliwa, że żyję. Każdy dzień jest dla mnie czymś szczególnym, czego o mało nie straciłam. A śmiercią się nie przejmuję”.

6.
GEORGES SIMÉON

Z listu Augustina Freemana Rockfielda, 30 kwietnia 1958, Richmond koło Bostonu:

„Doktor Merrill i jego współpracownicy wykazali więc, że można wymieniać nerki między bliźniętami i że nerki w tym przypadku mogą pracować nawet przez długi czas.

Mnie osobiście wprawdzie przeraża fakt, że mimo tego niewątpliwego osiągnięcia niektóre przeszczepione nerki po krótszym lub dłuższym czasie zapadają na tę samą chorobę, która zniszczyła już własne nerki biorcy. Jakże więc godna pożałowania jest nasza wiedza! To wszystko, co czynimy, jest szukaniem po omacku i stałym, nieprzerwanym próbowaniem na żywych obiektach.

Ale mimo to transplantacja mogłaby być dziecinną zabawą, chirurgiczną sztuczką, gdyby nie następowało odrzucenie przeszczepu, niweczące trud chirurga. Nie zdarza się to tylko w przypadku bliźniąt jednojajowych. Niestety chorzy na nerki z reguły nie miewają jednojajowych bliźniaków. Dla wielu ludzi nieuleczalnie chorych na nerki pozostaje więc nadal niezmiennie odrzucenie przeszczepu”.

United Press International, Boston, 12 kwietnia 1959:

„Silne napromieniowanie całego ciała po przeszczepieniu nerki uratowało życie mężczyzny w Wisconsin. Chodzi tutaj o pierwszą w historii medycyny przeprowadzoną z pomyślnym wynikiem transplantację nerki między niejednojajowymi bliźniętami.

Fakt operacji podany został do wiadomości wczoraj przez Peter Bent Brigham Hospital.

John M. Riteris, lat dwadzieścia trzy, z Milwaukee, wypisany wczoraj ze szpitala, otrzymał zdrową nerkę swojego brata Andrew. Operacja odbyła się 24 stycznia. Przed operacją przeprowadzono naświetlanie prawie śmiertelną dawką promieni rentgena, w nadziei, że promienie te porażą mechanizm obronny ciała na czas, w którym nastąpi przyzwyczajenie się ustroju do nowej nerki. Nowa nerka pracuje obecnie całkowicie normalnie”.

Z listu amerykańskiego lekarza, doktora Busha, do żony, Paryż, 7 lipca 1959:

„Jak słyszałem od kolegów, paryski urolog Hamburger miał przeprowadzić przed kilku dniami z pomyślnym jak dotychczas przebiegiem przeszczepienie nerki. Przeszczepu dokonał po uprzednim silnym naświetlaniu promieniami rentgenowskimi. Biorcą miał być urzędnik pocztowy. Nie można jednak uzyskać potwierdzenia tej wiadomości. Po swoich doświadczeniach w przypadku Renarda profesor stał się przypuszczalnie człowiekiem unikającym kontaktu z prasą. Mógł osobiście zobowiązać wszystkich redaktorów do niepublikowania żadnych informacji”.

Profesor Jean Hamburger, Paryż, w „La Presse Medicale” z 17 października 1959:

Przeszczepienie nerki między bliźniętami niejednojajowymi po napromieniowaniu biorcy.

Osoby biorące udział:

1. Georges Siméon (lat trzydzieści siedem), urzędnik pocztowy w Paryżu, ożeniony z Armande Siméon (lat trzydzieści cztery). Ojciec czworga dzieci: Michele (lat trzynaście), Danielle (lat jedenaście), Patrick (lat siedem), Ghislaine (lat trzy). Zamieszkały w Montgeron na południowy wschód od Paryża.

2. André Siméon (lat trzydzieści siedem), urzędnik w jednej z drukarni Paryża, ożeniony z Juliette Siméon (lat trzydzieści cztery). Ojciec czworga dzieci: Annie (lat dwanaście), Sylvie (lat siedem), Jean-Thierry (lat pięć), Philippe (lat dwa). Zamieszkały w Roissy-en-Brie, mieście satelicie Paryża.

3. Profesor Jean Hamburger (lat pięćdziesiąt), od roku 1956 dyrektor laboratorium badającego zagadnienia transplantacji nerek w szpitalu Necker w Paryżu. Jego współpracownicy, lekarze i chirurdzy: dr J. Vaysse, dr J. Crosnier, dr B. Antoine, dr J. Auvert.

4. Dr M. Tubiana, dr C. M. Lalanne, lekarze z Instytutu Radiologicznego Gustave Roussy w Villejuif (Seine).

Georges Siméon przybył 28 kwietnia 1959 roku. Podtrzymywany przez swoją żonę Armande wszedł przez bramę Necker i udał się do pawilonu, w którym przedtem zmarł Marius Renard.

Z natury krępy i silny mężczyzna, był teraz wychudzony, a chód miał niepewny. Właściwie już od ośmiu lat powoli konał, ale jeszcze o tym nie wiedział.

Armande, która prowadziła go przez ponure podwórko wewnętrzne do pawilonu profesora Hamburgera, wiedziała więcej niż jej mąż. Wiedziała, że choruje na zapalenie kłębków nerkowych i że wkroczył w ostatnie, śmiertelne stadium.

Możliwe, że początki choroby przywiózł do domu z Niemiec. W 1942, w drugim roku niemieckiej okupacji, został zabrany wraz ze swoim bratem André na przymusowe roboty do Niemiec, tak jak dziesiątki tysięcy innych Francuzów.

Nie uważał jednak, żeby mu się tam specjalnie źle wiodło, w każdym razie nie czuł się chory. Powrócił do domu, zaczął pracować na poczcie i ożenił się z Armande. W roku 1946 przyszła na świat Michele, pierwsza córka, w roku 1948 Danielle, druga córka. Spokojny dom i spokojna rodzina. W roku 1949 miał wrzód na szyi i może właśnie wtedy zaczęła się jego choroba.

W każdym razie takie było mniemanie lekarza pocztowego, który badał go w roku 1951, kiedy Georges skarżył się na stałe zmęczenie. Lekarz pocztowy powiedział wtedy: mała niewydolność nerek. Dla ostrożności proszę na przyszłość nie używać soli kuchennej, mało białka i co kilka miesięcy poddać się badaniu kontrolnemu. Natomiast to, co lekarz powiedział Armande, brzmiało inaczej: przewlekłe, nieuleczalne zapalenie nerek.

Armande zdecydowała się zataić przez Georges’em ten stan możliwie jak najdłużej. Trzymała się tej decyzji trochę z rozpaczy, trochę z wyczerpania, lecz zdania nie zmieniła. Szczęśliwie nie była osamotniona. André, jej szwagier i bliźniaczy brat Georges’a, okłamywał go, jak i ona, i podtrzymywał jego nadzieję, ponieważ obu łączyły takie same nierozerwalne więzy jak obie siostry, Edith Helm i Wandę Forster.

Armande dbała o to, aby wszystkie wyniki badań były wypisywane w dwóch wersjach: raz w prawdziwej dla niej samej, a raz w fałszywej, którą pokazywała mężowi. W roku 1952 urodziła syna Patricka, a w roku 1956 córkę Ghislaine. I postępowałaby nadal ową długą drogą złudzenia i pocieszania, gdyby w roku 1958 nie wyczytała w gazecie o Richardzie Herricku i Edith Helm. Artykuły dała także André.

André powiedział: „Gdyby z Georges’em było już tak źle, że tylko w ten sposób można by mu pomóc, to zgoda. Jestem zdrowy i Juliette to zrozumie”.

Armande wiedziała doskonale, że Richard i Ronald Herrick byli bliźniętami jednojajowymi. W przypadku Georges’a i André było to co najmniej niepewne. Georges był ciężki, André delikatny, Georges powolny, André żywy. Nic więc rzeczywiście nie przemawiało za tym, aby byli bliźniakami jednojajowymi. Armande wierzyła mimo to, że znajdzie się jakieś rozwiązanie dla bliźniaków niejednojajowych – wierzyła po prostu dlatego, że chciała wierzyć.

Nie mogła porozmawiać poważnie z mężem o przeszczepieniu nerki, bo byłoby to wyjawieniem mu, że jest śmiertelnie chory.

Raz, gdy Armande i André znaleźli na stole Georges’a artykuł o przeszczepianiu nerek, André zapytał żartobliwie: „Czytałeś to? Gdyby za trzydzieści lat twoje nerki naraz zastrajkowały, to dostałbyś jedną z moich…”.

Georges machnął odmownie ręką tak spokojnie i w zamyśleniu, jak to leżało w jego naturze. Nigdy nie wiedzieli dokładnie, czy wierzy w ich zwodnicze manewry, czy nie wierzy.

Potem, na początku roku, stan jego zaczął pogarszać się z taką szybkością, że Armande, mimo całej swojej gotowości do ufania życiu, nie mogła tego nie zauważyć. Musiał porzucić pracę na poczcie. Mało tego: Armande spostrzegła, że potajemnie zaopatrzył się w książki o chorobach nerek.

Nie mogła zabrać mu książek. Już przedtem nie była pewna, w jakim stopniu udawało się jej rzeczywiście oszukiwać go, a teraz bała się codziennie, że on sam odkryje całą prawdę.

Na wiosnę znowu nagle zaczęła wierzyć. „France Soir” i inne gazety podały wzbudzające zainteresowanie nowe meldunki z Bostonu.Według nich profesor Merrill i inni lekarze – ci sami, którzy uratowali życie Richardowi Herrickowi i Edith Helm – przeszczepili ponownie nerkę między bliźniakami i operowani pozostali przy życiu, chociaż nie byli bliźniakami jednojajowymi. Nazywali się John i Andrew Riteris. Byli zupełnie zwykłymi bliźniakami, takimi jak Georges i André.

André poradził Armande, żeby napisała list do profesora Merrilla i przedstawiła mu stan Georges’a. Armande zawahała się. Czy może tak po prostu napisać do sławnego człowieka? I czy on zna francuski? Ale gdy stan Georges’a stale się pogarszał, nie widziała ostatecznie innego wyjścia. Napisała więc: „Wielce Szanowny Panie Profesorze Merrill”. A potem donosiła o Georges’u i André. Na zakończenie zapytała, czy Merrill mógłby operować Georges’a. Jak Georges i André mieliby się dostać do Ameryki, o tym nie pomyślała.

List wysłała, ale prawie nie wierzyła, że otrzyma odpowiedź. A jednak odpowiedź nadeszła. Merrill usiłował nawet pisać po francusku. Zachowała starannie jego list, chociaż nie był on niczym więcej niż niepewnym wekslem na przyszłość. Merrill bowiem wyjaśniał jej, że w najbliższym czasie nie podejmie się operacji między bliźniakami niejednojajowymi. Wymiana nerki między braćmi Riteris odbyła się dopiero przed kilku tygodniami i musi się najpierw upewnić, czy wynik będzie pomyślny, nim odważy się na drugą tego rodzaju operację.

Armande pocieszała siebie, że dłuższy czas to nie wieki. Ale teraz – w ostatnich tygodniach – stan Georges’a tak szybko się pogarszał, że musiała się na coś zdecydować, jeżeli Georges i ona sama nie mieli się pogrążyć w rozpaczy.

W małym mieszczańskim świecie, w którym żyła, Armande słyszała o lekarzu, doktorze de Beaufond. Był on wprawdzie już bardzo stary, ale pomógł wielu chorym na nerki. Odwiedziła go więc, co nie było sprawą prostą, ponieważ już w tym czasie zaczynał wycofywać się z praktyki. Zaklinała go, aby zbadał Georges’a i zrobił coś dla niego, ale równocześnie, aby nie powiedział choremu nic takiego, co by mogło odebrać mu nadzieję, nawet gdyby przypadek był rzeczywiście beznadziejny.

De Beaufond, dobrotliwy starszy pan, spełnił jej życzenie i odegrał narzuconą mu rolę. Armande jednak oświadczył: „Według mojej wiedzy nie istnieje nic, co by jeszcze mogło pomóc pani mężowi. Gdyby jednak było coś takiego, o czym ja nie wiem, to będzie o tym wiedział tylko jeden wśród lekarzy paryskich: profesor Hamburger w szpitalu Necker. Napiszę list do jego asystenta, doktora Crosniera. Z tym listem niech się pani uda do szpitala Necker. Jestem pewny, że profesor Hamburger zajmie się tą sprawą”.

Armande zrobiła, co jej zaproponował doktor de Beaufond. Musiała długo czekać w Necker, ale ostatecznie de Beaufond miał rację. Profesor Hamburger wyznaczył Georges’owi wizytę na 28 kwietnia.

A teraz – teraz prowadziła męża przez stare podwórka i korytarze Necker. Nie wiedziała, czy może spodziewać się cudu, ale mimo to wierzyła.

Profesor Jean Hamburger w doniesieniu o przypadku G.S. z 17 października 1959:

„Stan ogólny chorego średnio ciężki. Twarz blada. Poziom mocznika we krwi 3,45 g na litr (…). Stan odpowiada ostatniemu okresowi długotrwałej, przewlekłej choroby nerek (…).

Rozważenie wszelkich prognostycznych możliwości pozwalało wnioskować, że chory może żyć tylko kilka miesięcy”.

Armande Siméon wspomina:

„Profesor Hamburger wysłuchał wszystkiego, a potem powiedział: «Państwo mają czworo dzieci (…). W domu może męża zaskoczyć nagły atak i skończyć się śmiercią. Dlatego byłoby lepiej, żeby pozostał teraz u nas». Tak więc pozostawiłam męża w szpitalu”.

W godzinach popołudniowych 28 kwietnia 1959 Armande Siméon pozostawiła męża na sali chorych. Dała się namówić, a nawet przekonać, że to było najlepsze dla Georges’a.

Jednak gdy ociągając się, wychodziła przez bramę na Rue de Sèvres, uświadomiła sobie, że Hamburger nie powiedział jej niczego więcej ponad to, czego dowiedziała się od doktora de Beaufonda. Nawet nie wspomniał o możliwości uratowania Georges’a. Czuła, że Hamburgerowi chodziło tylko o ulżenie jej mężowi w czasie powolnej śmierci.

Ale ona tego nie chciała. W żadnym wypadku! Omal nie zawróciła i nie zabrała Georges’a do domu, gdzie miała go przynajmniej przy sobie.

Opanowała się jednak i opuściła teren szpitala. Pojechała do Roissy-en-Brie, gdzie André wybudował sobie w 1958 roku dom i gdzie mieszkał z Juliette i czworgiem dzieci.

André pracował w drukarni nocą i sypiał często w ciągu dnia. Obudził się już, gdy przyszła i powiedziała mu zakłopotana o pozostawieniu Georges’a w szpitalu Necker. Tam uczynią dla niego prawdopodobnie wszystko. Wie jednak, że pozwolą mu umrzeć. Jedyne, co mogłoby mu pomóc, to nowa nerka. W Necker na pewno mogą zrobić to samo, co w Bostonie. Przecież należą do najlepszych w Paryżu. Jeśli André i ona zamierzają mu pomóc, muszą zrobić to teraz. Prosiła André, aby pojechał z nią do doktora de Beaufonda. Jemu mogłaby powiedzieć, co myśli, a gdy de Beaufond się dowie, że André jest bratem bliźniaczym Georges’a i rzeczywiście chce mu dać swoją nerkę, to napisze prawdopodobnie jeszcze raz do profesora Hamburgera. Wyjaśni mu wszystko i poprosi, aby spróbował dokonać przeszczepienia nerki w Paryżu.

Był wieczór. Dzieci poszły do łóżek. Juliette Siméon przysłuchiwała się rozmowie.

André Siméon wspomina:

„Bratowa prosiła mnie o danie jednej nerki mojemu bratu (…). Byłem zdecydowany (…). Mimo to musiałem pomyśleć, co się stanie, gdy nowa nerka się nie przyjmie, lub chirurg, który będzie mnie operował, będzie miał zły dzień. Wtedy pozostawię wdowę i czworo osieroconych dzieci”.

Armande Siméon wspomina:

„André i ja omówiliśmy wszystko z doktorem de Beaufondem, a on powiedział: «To może rozstrzygnąć tylko profesor Hamburger». Poszliśmy z doktorem de Beaufondem do Hamburgera. Mój szwagier i ja”.

Georges Siméon wspomina:

„To było tak. Gdy mój brat rozmawiał z profesorem Hamburgerem, ten mu odpowiedział: «Nie, do dnia dzisiejszego poza bliźniakami jednojajowymi nie udał się jeszcze przeszczep nerki u człowieka. Mnie samemu przydarzyła się historia z małym Mariusem (…). Nie mogę wziąć odpowiedzialności za nową transplantację u człowieka. Zarzucano by mi, że eksperymentuję na ludziach»”.

Armande Siméon wspomina:

„Doktor de Beaufond pomagał nam w decydujących chwilach (…), ponieważ znał się lepiej na wszystkich tych zagadnieniach medycznych niż my (…). Hamburger powiedział, że to jest bardzo trudne. Ale gdy nalegaliśmy, obiecał nam, że nawiąże kontakt z profesorem Merrillem w Bostonie (…). Potem rozmawiał telefonicznie z profesorem Merrillem z Ameryki (…). Wiem o tym, ponieważ siedziałam w czasie rozmowy w drugim pokoju”.

André Siméon wspomina:

„Myślę, że to przypadek młodego Renarda tak wstrząsnął profesorem Hamburgerem. Dopiero gdy z pomocą doktora de Beaufonda powtarzaliśmy mu, że przypadek Georges’a i mój jest zupełnie inny, dokładnie taki sam jak ostatni przypadek w Bostonie, a także i to, że jesteśmy bliźniakami i że chcę dać swoją nerkę, zgodził się wreszcie”.

Georges Siméon wspomina:

„Właściwie lekarze i profesor Hamburger powinni byli mi powiedzieć, że chcą dokonać przeszczepienia nerki. Hamburger myślał jednak, że gdyby mi powiedział, to dowiedziałbym się, w jakim rozpaczliwym jestem stanie (…). Wszakże ja wiedziałem znacznie więcej, niż oni przypuszczali. Wyczytałem, że przy poziomie mocznika we krwi wynoszącym 2 gramy na litr można żyć przypuszczalnie jeszcze sześć miesięcy. W szpitalu dowiedziałem się, że mam 3,5 grama (…). Wiedziałem więc, że pozostało mi już niewiele czasu (…). Jednak sam sobie robiłem znowu nadzieje. Tacy już jesteśmy my, ludzie. Widziałem innych chorych, którzy musieli tylko co kilka miesięcy przychodzić do szpitala, i myślałem, że profesor być może coś zrobi, aby doprowadzić znowu do porządku moją krew (…).

Armande prosiła potem mojego brata, aby porozmawiał ze mną”.

André Siméon wspomina:

„Poszedłem do Georges’a i powiedziałem mu wszystko (…). Początkowo nie chciał się zgodzić (…). Zapytałem: «Chcesz czy nie chcesz mojej nerki?». A on: «Nie strój sobie żartów. Co będzie, gdy operacja się nie uda?». Wtedy zapytałem: «Chcesz czekać na śmierć?». – Ostatecznie wyraził zgodę, a ja pocieszałem go: «Nie bój się»”.

Wspomnienie jest zawsze ubarwionym i przetworzonym obrazem minionej rzeczywistości. Rzeczywistość ostatnich dni kwietnia 1959 roku oraz dni majowych i czerwcowych, w jakiej znalazł się Georges Siméon, była „nie przetworzona” – w pewnym sensie bezlitosna. Ani Georges, ani Armande, ani André nie wiedzieli, jak bezlitosna. Naturalnie czytali, że w przypadku Johna Riterisa napromieniowanie rentgenem przeszkodziło odrzuceniu nerki. Ale czyż oni wiedzieli, co znaczy napromieniowanie? Czy wiedzieli, o jakiego tysiącnogiego potwora chodziło…?

Hamburger wiedział to natomiast doskonale. W chwili gdy zdecydował się na transoceaniczną wymianę doświadczeń, znał cenę ostatniego sukcesu Merrilla. To wyjaśnia, dlaczego ociągał się przed wkroczeniem na drogę, o której sam nie wiedział, dokąd go zaprowadzi.

Zarówno on, jak i jego współpracownicy próbowali również po śmierci Mariusa Renarda poznać bliżej zagadkę odrzucenia nerki. Śledzili także starania innych uczonych, przede wszystkim w Anglii i Ameryce.

Już od dawna wiedziano, że różne substancje, gdy dostaną się do ciała ludzi lub zwierząt, wywołują tworzenie się ciał odpornościowych, walczących z tymi właśnie wnikającymi obcymi substancjami. Tym obcym substancjom nadano już pod koniec zeszłego wieku nazwę „antygeny”, a substancjom obronnym nazwę „przeciwciała”. Następnie okazało się, że tkanka każdego człowieka posiada właściwości antygenu typowe tylko dla tego jednego człowieka. Oznacza to, że organizm, do którego wszczepiono obcy narząd, reaguje przez tworzenie przeciwciał, co ostatecznie prowadzi do odrzucenia przeszczepu. Reakcja alarmowa występująca natychmiast, gdy tylko obce substancje lub tkanka przedostaną się do ustroju, opiera się przede wszystkim na limfocytach, jednym z rodzajów krwinek białych, które podobnie do szpiegów meldują w „centrali”, na przykład w szpiku kostnym i śledzionie, o przedostaniu się obcych elementów. Wytwarzają się wtedy, w sposób jeszcze nie całkiem wyjaśniony, tak zwane immunocyty. Rzucają się one w sposób zmasowany na obcą tkankę i niszczą ją po krótszym lub dłuższym czasie, wytwarzając przeciwciała.

Fakty te wyjaśniają, dlaczego między bliźniętami jednojajowymi obserwuje się brak reakcji ze strony aparatu obronnego: dla żadnego z obu bliźniaków tkanka drugiego nie jest czymś obcym, ponieważ rozwinęła się z jednej komórki jajowej, a więc nie jest antygenem. Teraz można było zrozumieć, w które miejsca należało uderzyć, aby przeszkodzić wystąpieniu reakcji odrzucenia: oczywiście należało dążyć do tego, aby nie dopuścić do uruchomienia limfocytów, immunocytów i całego związanego z tym aparatu znajdującego się przede wszystkim w szpiku i śledzionie.

W tym samym czasie, w którym operowani byli Richard Herrick i Edith Helm, amerykańscy eksperymentatorzy wykazali na badanych zwierzętach, że ów system alarmowy i obronny można porazić przez naświetlanie za pomocą ogromnych dawek promieni Roentgena. Przeszczepy skóry między obcymi zwierzętami przyjmowały się, gdy biorcę uprzednio poddano takiemu napromieniowaniu. Niestety, napromieniowanie musiało być tak silne, że miało straszliwe działanie uboczne: niszczyło układ krwiotwórczy w szpiku, a bez wytwarzania krwi musi zginąć każda żywa istota. I tak zwierzęta-biorcy ginęły po pewnym czasie mimo pomyślnego przebiegu przeszczepienia. Napromieniowanie można było porównać do uderzenia gigantyczną maczugą, która dla przeszczepienia kawałka skóry niszczyła całe życie.

W roku 1957 Anglicy Voss i Bekham podjęli próby utrzymania przy życiu napromieniowanego psa przez wszczepienie mu szpiku innego psa, aby w ten sposób wyrównać zniszczenia. Przy tym osiągnęli niespodziewanie dla siebie więcej, niż przypuszczali: zwierzę-biorca pozostawało nie tylko przez dłuższy czas przy życiu, ale także przeszczepiony równocześnie ze szpikiem kawałek skóry goił się szczególnie szybko. Dochodziło do „dostosowania się” organizmu biorcy do przeszczepu dawcy.

Wyniki tych doświadczeń znane były wszystkim lekarzom i chirurgom zajmującym się zagadnieniami przeszczepów. Ale któż mógłby, chciałby lub odważyłby się stosować je u człowieka? Któż naraziłby chorego na nerki, chociaż stałby on nad grobem, na tak potężną ilość promieni rentgenowskich, i podwójnie skazał go na śmierć, raz przez chorobę nerek, a drugi raz przez napromieniowanie? Któż odważyłby się temu podwójnie umierającemu wszczepić szpik innego człowieka, zmarłego czy żywego, lub nawet dawcy nerki, aby uratować go przed zniszczeniem krwi? I któż by do tak brutalnie zniszczonego ciała mógł chcieć wszczepić nerkę w nadziei, że to utrzyma „przy życiu” dwukrotnie skazanego na śmierć? Czy nie była to niepojęta, straszliwa myśl?

Przypuszczalnie rozważał to i profesor Hamburger. W każdym razie myśli tej nie wprowadził w życie. Jednakże w chwili, gdy na jego drodze stanął Georges Siméon i gdy nawiązał kontakt z doktorem Merrillem, dowiedział się, że to, co jemu wydawało się tak niesłychane, zostało przeprowadzone przez Johna P. Merrilla już przed rokiem – w maju i lipcu 1958 roku.

Nic z tego nie przedostało się z Peter Bent Brigham Hospital do publicznej wiadomości. To, co się wydarzyło w maju i lipcu 1958 roku, nadawałoby się w rzeczywistości na olbrzymie nagłówki gazet, które nazwałyby Johna P. Merrilla pozbawionym skrupułów graczem z życiem ludzkim, gdyby w tym właśnie czasie nie święcił triumfu z powodu uratowania Richarda Herricka i Edith Helm.

Przeprowadził wtedy na kobiecie (G.L. – to wszystko, co znajdowało się w aktach na temat jej nazwiska) i dwunastoletnim dziecku (W. N. – tyle można było znaleźć w aktach dziecka) to, co pozornie wydawało się nie do pomyślenia.

Owi pacjenci urodzili się tylko z jedną nerką i oboje ulegli wypadkowi, w którym została uszkodzona. Oboje byli skazani na śmierć, ponieważ nie posiadali rodzeństwa bliźniaczego, które mogłoby dać im nerkę. Merrill naświetlił oboje 600 względnie 700 jednostkami rentgenowskimi, a następnie wszczepił G.L. szpik i nerkę zmarłego dziecka. Nowa nerka nie podjęła czynności. Chora nie przyjęła również szpiku i zmarła w następstwie napromieniowania.

W. N. natomiast, dwunastoletnie dziecko, które otrzymało szpik własnej matki, walczyło dwadzieścia pięć dni ze śmiercią, po czym zmarło wskutek krwotoków, tak że Merrill, Murray i Harrison nie doczekali chwili, w której mogliby także dziecku przeszczepić nerkę matki.

Z doniesienia naukowego doktora Merrilla:

„Mimo wielu badań na zwierzętach nie udało się u człowieka połączyć naświetlania z niezbędnym przeszczepem szpiku. Dokonaliśmy tego w dwóch przypadkach dla przeciwdziałania odrzuceniu przeszczepionej nerki. Oboje pacjenci zmarli w następstwie naświetlania. Techniczne problemy wskazują, (…) że to postępowanie nie ma wielkich widoków powodzenia”.

Notatka w dzienniku jednego z bostońskich lekarzy:

„Potworność! Okrutna zabawa z życiem ludzkim! Widzę już przed sobą nagłówki w prasie, gdyby nasze niepowodzenia (na domiar złego czasem okrutne niepowodzenia) wyszły na tak zwane światło dzienne.

Ale kto nie chce przyjąć do wiadomości, że każdy prawdziwy, a nawet tylko przypuszczalny postęp w medycynie połączony jest z błędami, ofiarami, cierpieniem i okrucieństwem, ten jest romantycznym durniem.

Bez tych dwojga zmarłych pacjentów, którzy pozornie tylko niepotrzebnie narażeni byli na śmiercionośne promieniowanie, żadna gazeta pół roku później nie mogłaby pisać pod wielkimi nagłówkami o uratowaniu przez doktora Merrilla Johna Riterisa oraz sprzedawać swoim czytelnikom tak ostatnio lubianych «cudów medycyny». Ich śmierć była dla doktora Merrilla powodem rezygnacji z przeszczepienia szpiku. Zamiast tego wpadł na pomysł zastąpienia śmiertelnego napromieniowania przez «prawie śmiertelną» dawkę wynoszącą tylko 450 jednostek rentgena, która nie niszczy całkowicie szpiku i obronnego układu limfatycznego, lecz jedynie poraża je na kilka tygodni. Potem zwykle organizm powraca do normy. Merrill pokładał nadzieję w tym, że ten czas porażenia wystarczy, aby dać biorcy szansę przyzwyczajenia się do antygenów obcej nerki”.

Tak się też stało.

Gdy Merrill 13 grudnia 1958 roku dowiedział się po raz pierwszy o Johnie Riterisie, zdecydował się urzeczywistnić przy jego pomocy swój nowy pomysł. Dwudziestoczteroletni Riteris wyjechał jako dziecko ze swoimi rodzicami i bratem bliźniakiem Andrew do Ameryki. W okresie służby wojskowej w marynarce amerykańskiej wykryto u niego po raz pierwszy przewlekłe zapalenie nerek. Odtąd także on umierał w swoisty sposób, „po kawałku”. W grudniu w szpitalu dla weteranów w Wood, stan Wisconsin, wymieniono kilka razy całą jego krew. Na próżno. Ostatecznie przeniesiono go do Merrilla w nadziei, że on potrafi utrzymać go przy życiu, podobnie jak Richarda Herricka i Edith Helm, przez przeszczepienie mu nerki brata. Merrill ustalił, że John i Andrew nie byli bliźniakami jednojajowymi i nie posiadali więcej wspólnych cech niż zwykli bracia. Wtedy przyszło mu do głowy, aby na Riterisie wypróbować swą ideę transplantacji po „prawie śmiertelnym” napromieniowaniu. 16 stycznia 1959 roku napromieniował całe ciało Johna Riterisa dawką 25 jednostek rentgena, a 23 stycznia dalszą dawką 20 jednostek. 29 stycznia 1959 dokonano przeszczepienia nerki.

20 maja, tj. trzy tygodnie od chwili przekroczenia bramy Necker, Georges Siméon leżał jeszcze w łóżku i czekał.

Utrzymywano go przy życiu, lecz jego dnie i noce były jedną wielką udręką. Lato paryskie wysłało w forpoczcie pierwsze fale upałów, a ponieważ Georges otrzymywał do picia tylko niezbędną ilość płynów, miał uczucie, że umrze z pragnienia.

Wiedział już, że będzie miał przeszczepioną nerkę André. Przeżywał godziny lęku, kiedy chciał, aby go nigdy nie zawieziono na salę operacyjną, ale zaraz potem pragnienie i bóle kazały mu dla odmiany życzyć sobie, aby stało się to jak najprędzej.

Z tego, co działo się wokół niego, mógł wnioskować, że przygotowania do „wielkiej przygody” są w toku. Pobrano odciski jego palców, wszczepiono mu w skórę kawałek skóry André. Usłyszał również, że wszystkie badania udowodniły brak jakichkolwiek identycznych cech między nim a bratem.

André przychodził teraz częściej do Necker. Jego nerki zostały prześwietlone. Powiadomił Georges’a, że otrzyma jego lewą nerkę. Poza tym nic się nie zdarzyło, co mogłoby wskazywać na bliskość oczekiwanej operacji. Georges dowiedział się jedynie, że na oddziale kobiecym dokonuje się właśnie przebudowy z powodu jego operacji. Wielu techników wchodziło i wychodziło. To, co szepnął mu sanitariusz, brzmiało zbyt tajemniczo, aby mógł uwierzyć.

Armande Siméon wspomina:

„Wiedzieliśmy tylko, że Georges ma otrzymać nerkę André. Nie wiedzieliśmy jednak kiedy, i wydaje się, że tego nie wiedzieli nawet sami lekarze. Sprawa przebudowy na oddziale bardzo nas absorbowała.

Poszłam więc sama do doktora de Beaumonda, który nam tak często pomagał (…). Kilka dni potem zaprosił mnie do siebie i wszystko mi wyjaśnił (…). Powiedział, że napromieniowanie przed operacją nie jest sprawą prostą (…). Powinno ono zniszczyć siły obronne odrzucające nową nerkę, które ma w sobie Georges. I należy go naświetlić od stóp do głowy, ale dawką znacznie silniejszą, niż kiedykolwiek naświetlano człowieka. Należy dokładnie dobrać dawkę, aby nie otrzymał zbyt dużo promieni, ponieważ mógłby z tego powodu umrzeć.

Wiadomo przecież, że gdy napromieniowanie zniszczy siły obronne Georges’a zwalczające nerkę André, to jednocześnie uczyni go bezbronnym także w stosunku do wszelkich innych zakażeń (…). Doświadczył tego profesor Merrill w Bostonie i przeżył ciężkie tygodnie ze swoim chorym. Zakażenia następowały jedne po drugich. Profesor Hamburger nie chciał podjąć takiego ryzyka. Aby Georges nie dostał zapalenia płuc, na które mógłby umrzeć, kazał zbudować dla niego specjalny pokój. Pokój będzie całkowicie jałowy, a także lekarze i pielęgniarki będą mogli wchodzić do niego tylko jak na salę operacyjną: w gumowych rękawiczkach, maskach itp.

Zabolało mnie serce, gdy doktor de Beaufond zapowiedział, że w tym czasie nie będę mogła odwiedzać męża. Przypuszczalnie będę mogła go widzieć tylko przez okno (…). Ale skoro już tak daleko zabrnęliśmy, to powiedziałam sobie, że muszę się i z tym pogodzić (…). Chciałam jednak wiedzieć, czy będę mogła mówić z Georges’em (…). Doktor de Beaufond odparł, że tak, ponieważ buduje się specjalne urządzenie, ażeby Georges mógł porozumiewać się z pielęgniarkami i lekarzami, a także ze mną”.

Armande także dowiedziała się tylko części prawdy, jeśli w ogóle można było przewidzieć, co nastąpi.

Nie znała spostrzeżeń Merrilla dotyczących przypadku Johna Riterisa. Dlatego nie wiedziała nic o piekle, przez które musiał przejść Riteris, aby dożyć tej chwili, to jest pięciu miesięcy po operacji. Przeszczepiona w Bostonie nerka wydzieliła już w dniu operacji dużą ilość moczu. Wkrótce jednak wystąpiły u chorego tak silne dreszcze, że razem z nim dygotało całe łóżko. Równocześnie gorączka podniosła się do 40°C. Dzień po dniu płonął w gorączce. Jelita przestały pracować. Pojawiła się żółtaczka. Liczba jego krwinek białych spadła i wynosiła 50 w milimetrze sześciennym zamiast 5000–7000, jakimi zwykle rozporządza zdrowy człowiek. Wkrótce potem zniknęły całkowicie. Organizm został pozbawiony sił obronnych. Napromieniowanie było gruntowne i Merrill zanotował: „Pacjent znajduje się w stanie krytycznym”.

Nowa nerka funkcjonowała wprawdzie nadal, ale złamanie wszelkiej odporności ustroju doprowadziło do przeniknięcia escherichia coli do krwi Riterisa. W jego moczu pojawiły się niebezpieczne grzyby i rozwinęło się ogólne zakażenie krwi. Ponadto cierpiał na niezmiernie silne bóle w prawym boku. Merrill i jego koledzy operowali go po raz drugi, odkrywając ognisko zakażenia w jednej z chorych nerek, które, jak u Herricka i Edith Helm, pozostały jeszcze w jego ciele. Wobec tego usunięto obie nerki. Temperatura opadła, ale równocześnie podniosła się ponownie liczba krwinek białych, a w tym także limfocytów i immunocytów. Mechanizm odrzuceniowy został ponownie uruchomiony i Merrill bał się, że może dojść wskutek tego do odrzucenia nerki.

Riteris został dwukrotnie napromieniowany, za każdym razem otrzymując po 100 jednostek rentgenowskich. Następstwem były nowe napady gorączki i dreszcze oraz owrzodzenie jamy ustnej, które uniemożliwiało mu jedzenie. Wreszcie wystąpiło nowe zakażenie grzybami dróg moczowych. Antybiotyki i preparaty antygrzybicze wywoływały liczne objawy uboczne. Dopiero w marcu gorączka zaczęła stopniowo opadać. Potem poprawił się poziom leukocytów, a wraz z tym układ obronny. Jednakże Merrill nie odważył się przeprowadzić piątego napromieniowania.

Mógł się tylko jeszcze spodziewać, że tymczasem nastąpiło „przystosowanie”. Jego nadzieje pozornie się spełniły, ponieważ w końcu marca i na początku kwietnia stan Riterisa poprawił się tak bardzo, że chory mógł zostać zabrany do domu. 1 maja zjawił się jednak ponownie w Peter Bent Brigham Hospital, ponieważ po drugiej operacji pozostała stale ropiejąca przetoka. Szczęśliwie okazało się, że przeszczepiona nerka, jeśli pominąć niewielkie wydalanie białka, pracowała nadal.

John Riteris po raz drugi powrócił do domu. Merrill był jednakże teraz jeszcze bardziej powściągliwy, jeśli chodzi o rokowania co do pomyślnego wyniku swojej próby. Odrzucenie mogło jeszcze wystąpić, choć z opóźnieniem. Mogło zacząć się każdego dnia, zaskakująco i bez jakichkolwiek ostrzeżeń.

Hamburger znał wszystkie szczegóły. Wiedział, co czeka Georges’a Siméona, wiedział też, że nie da mu się oszczędzić następstw „prawie śmiertelnego” napromieniowania. Chciał jednak, gdy Georges nie będzie rozporządzał siłami obronnymi, trzymać go z dala od zarazków chorobotwórczych, jeśli to w ogóle leżało w ludzkiej mocy.

Bardzo trudno było w przepełnionym staroświeckim szpitalu znaleźć odpowiedni pokój, który od dnia pierwszego napromieniowania mógłby służyć jako pokój Siméona. Pokój zaopatrzono w urządzenia klimatyzacyjne z filtrem powietrznym. Założono lampy ultrafioletowe, które dzień i noc wysyłały małe dawki promieni bakteriobójczych. W pokoju panowało nadciśnienie, aby przy otwarciu drzwi zapobiec przenikaniu do wnętrza powietrza nie przefiltrowanego. Obok drzwi wbudowano szczelną szybę i urządzenie rozmównicze. Przez szybę można było obserwować Georges’a Siméona, a przez aparat mówić z nim.

Sąsiedni pokój pomyślany został jako śluza sterylizacyjna. Wszyscy lekarze i pielęgniarki mieli w nim nakładać sterylne płaszcze, czepki i maski na twarze przed zbliżeniem się do łóżka Siméona. Wyjaławiane miały być również wszystkie rzeczy, z jakimi się stykał, a także przeznaczone dla niego jedzenie i napoje.

16 czerwca urządzenie obu pomieszczeń było ukończone i przez pięć dni badano, jaki stopień sterylności da się utrzymać w przyszłej sali chorego.

21 czerwca Hamburger przekonał się, że dało się w niej ograniczyć liczbę bakterii do minimum.

Dopiero potem zapadła ostateczna decyzja, aby następnego dnia, 22 czerwca, rozpocząć wielką przygodę, i to od pierwszego „prawie śmiertelnego” napromieniowania.

Sam szpital Necker nie rozporządzał urządzeniami do tego potrzebnymi. W Paryżu istniała tylko jedna odpowiednia do tego instytucja: Instytut Radiologiczny Gustave Roussy w Villejuif.

Wczesnym rankiem dwóch sanitariuszy przeniosło Georges’a Siméona przez szare korytarze Necker do oczekującej karetki. Jeden z asystentów Hamburgera, doktor Antoine, który opiekował się swego czasu Mariusem Renardem, powiedział choremu, dokąd go wiozą. Od tej chwili Georges Siméon wiedział, że rozstrzygająca godzina nadeszła.

Gdy karetka skręciła w Rue de Sèvres, widział przez okno po raz pierwszy od wielu tygodni Paryż, rozmawiających i śmiejących się na ulicach ludzi. Tym silniejsze więc było uczucie przygnębienia, jakie go ogarnęło, gdy jechali w kierunku Porte d’Italie i wreszcie zatrzymali się przed instytutem Gustave Roussy.

Potem niesiono go przez korytarze funkcjonalnego, zimnego budynku, wzdłuż betonowych ścian, aż do ciężkich drzwi. Tam oczekiwało ich dwóch lekarzy i młoda kobieta: doktor Tubiana, doktor Lalanne i pani Dutreix.

W końcu wniesiono go do dużego betonowego pokoju i położono na stole między dwiema płytami szklanymi. Pokazano mu sprzęt do napromieniowania. Stał oddalony od niego prawie o dziesięć metrów i sprawiał wrażenie potwora, podobnego do Marsjanina widzianego na rysunku.

Georges zmieszany słuchał wyjaśnień, że musi się na stole zwinąć w kłębek i podciągnąć kolana aż do piersi. Kąt padania promieni z aparatu był mimo tak dużego oddalenia zbyt mały. Promienie muszą ogarnąć całe ciało. Było to możliwe tylko wtedy, gdy leżał zwinięty w kłębek. Wykonał polecenie lekarzy, chociaż miał wrażenie, że przy swojej słabości nie będzie mógł długo wytrzymać w tej pozycji.

Georges Siméon wspomina:

„Wtedy pozostawili mnie samego w wielkiej komorze. Na ścianach wisiały lustra, a w grubych betonowych murach było małe okienko, przez które mogli mnie obserwować (…). Było także urządzenie rozmównicze, abym w razie czego mógł powiedzieć, że już nie wytrzymam (…). Dawali mi wskazówki, gdy leżałem nieprawidłowo, abym rzeczywiście cały był naświetlany promieniami rentgenowskimi (…).

Niesamowicie było leżeć tak zupełnie samotnie i słyszeć tylko od czasu do czasu głos z głośnika. Wtedy wiedziałem już, że bomba wysyła promienie i że one będą zabójcze, jeśli ich za dużo otrzymam.

Z pewnością lekarze wiedzieli, co robią (…). Wypróbowali to na zwierzętach, zresztą co ja tam wiem (…). Myślałem jednak, czy aby rzeczywiście znają dokładne granice dawki śmiertelnej (…). Pełne sześć godzin leżałem na stole między betonem a maszyną (…). Nie, nie mogę tego opisać”.

Georges Siméon otrzymał przed południem 22 czerwca dawkę promieni wynoszącą 260 jednostek rentgenowskich. Zanim go odesłano, pani Dutreix zmierzyła, czy wszystkie części ciała otrzymały równomierną ilość promieni. Potem karetka potoczyła się z powrotem do szpitala Necker.

Tam noszowi przenieśli Siméona nie do jego poprzedniego łóżka, ale do tajemniczego systemu pokoi na oddziale kobiecym, o którym mu już coś niecoś mówiono.

Znalazł się w łóżku, które nagle odseparowano od całego świata jak stół do napromieniowania w Villejuif. Ściany pomalowano farbami antyseptycznymi. Stół, dwa krzesła, okno i drzwi do przedpokoju, z którego obserwowały go pielęgniarki – wszystko było pogrążone w nienaturalnym niebieskawym świetle lampy ultrafioletowej.

Jedynym budzącym zaufanie, „ludzkim” sprzętem był telewizor, który Armande dostarczyła z domu, aby jej mąż nie utracił kontaktu ze światem. Oczywiście aparat też został wyjałowiony. Gdy do Siméona przyszli pierwsi lekarze, poznawał ich tylko po sylwetkach, oczach i głosie. Twarze mieli ukryte za maskami, i nawet ich buty były sterylne.

Odczuł bezgraniczną ulgę, gdy potem zobaczył za oknem pełną ufności twarz Armande z jej zatroskanymi, przypominającymi sarnie oczami oraz smukłą sylwetkę silącego się na wesołość André. „Posunęliśmy się naprzód, mój drogi – powiedział André – teraz już niedługo będziemy mieli całą sprawę za sobą”.

Jednakże był to dopiero początek. Gdy Georges Siméon spędził kilka dni w swoim „więzieniu” i prawie się przyzwyczaił do niestykania się z niczym, co nie byłoby wyjałowione (nawet z kawałkiem papieru czy ołówkiem), 28 czerwca zjawili się w przedpokoju dwaj pielęgniarze. Umyli się jak chirurdzy, potem otworzyli drzwi i wsunęli skrzynię, której Siméon nieco się przestraszył, ponieważ wyglądała na pierwszy rzut oka jak trumna. Była to, jeśli kto woli, trumna z pleksiglasu. Wyjaśniono mu, że jest to sterylna szklana skrzynia i że muszą jej użyć, aby przewieźć go do Villejuif na drugie napromieniowanie. Tylko gdy przewożą go w sterylnym pojemniku, mogą mieć pewność, że nie zetknie się w drodze z zarazkami i nie zmarnują się wysiłki ostatnich ośmiu dni.

Ułożyli go więc „w trumnie”. Obok niego znajdowała się butla z tlenem, żeby się nie udusił, gdy szczelnie zamknięto nad nim wieko. Gdy niesiono go do karetki stojącej na podwórzu Necker, ogarnął go lęk. Chorzy na korytarzach gapili się na niego. Strasznie było jechać tak przez miasto w „szklanej trumnie” i życie na zewnątrz oglądać tylko przez szklane ściany.

Georges Siméon wspomina:

„W Villejuif postawiono skrzynię, w której się znajdowałem, na wózku, i wsunięto do betonowej piwnicy. Tam otworzono «trumnę». Położono mnie na stole i zwinięto w kłębek. Bomba kobaltowa po raz drugi rozpoczęła ostrzeliwanie mnie całego. Trwało to znowu pięć lub sześć godzin. Potem włożono mnie znów do skrzyni, a następnie odwieziono z powrotem. Nie można tego opisać (…) wyjaśnić temu, kto nie przeszedł tego sam”.

28 czerwca Georges otrzymał 200 jednostek rentgenowskich. Zmierzono ponownie stopień napromieniowania poszczególnych części jego ciała, jakby był istotą ze świata techniki, wyrwaną ze środowiska ludzkiego.

Wtedy Hamburger ustalił datę przeszczepu na wieczór 29 czerwca.

Wezwano André Siméona. Pożegnał się z żoną i dziećmi, po czym pojechał na ulicę Sèvres i przekroczył po raz trzydziesty lub czterdziesty starą bramę szpitala Necker. Położył się do łóżka w sali chorych o piętro wyżej niż „więzienie” Georges’a i czekał na wycięcie mu jednej nerki.

Georges Siméon wspomina:

„Po południu przyszedł lekarz, nie wiem, niestety, który, ale nie był to profesor, i powiedział mi, że będę operowany dzisiaj wieczorem (…).

Dał mi również formularz, musiałem na nim wyrazić zgodę na wszystko (…). Wyraziłem zgodę, chociaż właściwie nagle się zbuntowałem. Ale wiedziałem przecież (…), że nie ma już dla mnie innego wyjścia (…). Lekarz chciał mnie pocieszyć (…). Powiedział: «Gdyby się nie udało, to ma pan jeszcze swoje własne nerki, których panu przecież nie usuwamy». Na to odpowiedziałem, że sam dobrze wie, jaki jest ich stan i że długo z nimi nie pożyję. Zrozumiał to i nic więcej nie powiedział, lecz cicho wyszedł”.

André Siméon wspomina:

„Około godziny piątej po południu przyszedł profesor i powiedział: «A więc doczekaliśmy się». Wtedy oświadczyłem, że chciałbym jeszcze pójść do brata i powiedzieć mu parę słów, ponieważ nigdy przecież nie wiadomo (…). Pomachałem mu ręką przez okno i krzyknąłem to, co zawsze mówiliśmy jako chłopcy: «Teraz się zaczyna i my tego dokonamy! Zaraz zaśniesz, a gdy się obudzisz, to już będzie po wszystkim».

Potem wróciłem do swego pokoju. Z niego musiałem pojechać na najwyższe piętro. Tam położono mnie w zimnej kąpieli, aż ciepłota mego ciała opadła do 29°C. Było to bardzo przykre, ale konieczne, bez tego bowiem nie mogli mnie zawieźć do sali operacyjnej. Moja temperatura ciała stała się jednak ponownie wyższa, niż powinna być (…), a jeden z lekarzy zapytał mnie jeszcze, jakby chciał rozładować napięcie: «No więc, którą nerkę mamy teraz wziąć? Słyszy pan?». Powiedziałem, starając się mówić tym samym tonem: «Najlepszą naturalnie (…)». Potem otrzymałem zastrzyk i nie pamiętam nic więcej”.

Z protokołu operacyjnego profesora Jeana Hamburgera:

„Zabieg chirurgiczny odbył się 29 czerwca 1959 roku. W jednej sali operacyjnej wyjęto nerkę, a w sali sąsiedniej wszczepiono ją. Nerkę pobrał J. Auvert. Ciepłotę ciała dawcy obniżono za pomocą zimnej kąpieli do 29°C, aby zmniejszyć zapotrzebowanie na tlen przez nerkę, co zwiększa jej odporność w okresie odłączenia od dopływu krwi.

Pobrano lewą nerkę (…). Jej wszczepienie przeprowadzili J.J. Vaysse, M. Chevrier i Miss Lenègre. Krążenie w przeszczepionej nerce przerwane było łącznie na czterdzieści minut (…). Moczowód wszyto w dno pęcherza moczowego po stronie prawej (…). Zabieg u dawcy trwał dwie i pół godziny, a u biorcy cztery i pół”.

Armande Siméon wspomina:

„Doktor de Beaufond mimo swojego wieku był obecny przy operacji przez całe pięć godzin. Oczekiwałam w pokoju André, ponieważ nie mogłam być w pokoju Georges’a ze względu na zachowanie jałowości (…). W środku nocy, zaraz po operacji, przyszedł do mnie doktor de Beaufond i powiedział, że operacja przebiegła dobrze (…) musimy teraz czekać na to, czy poskutkowało napromieniowanie i czy Georges jest uratowany”.

Georges Siméon wspomina:

„Obudziłem się, myślę, po dwóch dniach. Wiem tylko, że miałem straszliwe pragnienie, ale pić nie mogłem (…). Panował okropny upał (…). Koniec czerwca i początek lipca były bardzo gorące (…). Mogłem tylko płukać usta i wodę wypluwać. Wszystko to należy do przykrych wspomnień, które będę pamiętał przez całe życie”.

Nie, nie zapomni tego z pewnością nigdy. Ale także nie zapomni tego, że „piekło”, prawdziwe piekło zaczęło się dopiero następnego dnia. Profesor Hamburger i jego współpracownicy byli przygotowani na burzę, jaką wywołać powinna w organizmie Siméona potężna ilość promieni rentgena. Siméon nie był jednak na to przygotowany.

„Piekło” zaczęło się w chwili, gdy dowiedział się (i sam to odczuł), że nowa nerka pracuje jak jego własna. Wytworzyła w pierwszych dwudziestu czterech godzinach 1800 ml moczu. Poziom mocznika we krwi opadał szybko.

André, oczekujący w łóżku na wiadomości, które mu przekazywali Armande, sanitariusz lub pielęgniarka, dowiedział się o tym i przesłał Georges’owi kartkę ze słowami: „Widzisz, teraz jesteś piekielnie dumny z mojej zastępczej nerki, która tak dobrze wydala wodę!”.

Armande dostarczyła tę kartkę mężowi, a on uśmiechnął się do niej po raz pierwszy przez szybę.

Był to ostatni szczery uśmiech, ponieważ kilka godzin potem zaczęła się gorączka.

Krzywa temperatury wspięła się wysoko, osiągając 39°C, a wkrótce potem 40°C. Całe ciało Georges’a płonęło i znowu wstrząsały nim dreszcze. Świat dookoła zapadł się, a postacie poruszające się koło niego, mierzące mu ciśnienie, wykonujące zapis elektrokardiograficzny, pobierające krew na badania lub wykonujące wymazy, widział tylko jak cienie w zielonkawym kolorze.

Z trudem uprzytamniał sobie, że nerka nawet wtedy pracowała regularnie. Nie dowiedział się także tego, że wszystkie badania bakteriologiczne nie wykazały nawet śladu zakażenia. Dowodziło to, że sterylne „więzienie” najwyraźniej spełniało swoje zadanie. Napad gorączki był chyba wyłącznie następstwem naświetlania w Villejuif.

Podczas gdy działanie promieniowania na krwinki czerwone nie wyglądało wyjątkowo groźnie i przez przetaczanie dodatkowych krwinek czerwonych było trzymane w szachu, to liczba krwinek białych opadła do zera. Najpierw zniknęły leukocyty, a na koniec limfocyty.

Krzepnięcie krwi uległo zaburzeniom: ciało Georges’a Siméona pokryły po ośmiu dniach czerwone plamy wybroczyn skórnych. Tymczasem gorączka szalała nadal. Gdy wreszcie Georges rozpoznał twarz Armande za „oknem więziennym”, był tak słaby, że ledwie mógł podnieść rękę. Przerażona Armande prosiła lekarzy o wyjaśnienie, co, na miłość boską, stało się z jej mężem.

Ale jedyną pociechą, jakiej jej mogli udzielić, było wyjaśnienie, że gorączka jest naturalna i przejdzie, jak tylko poprawi się stan szpiku. Nerka pracowała, filtrując krew Georges’a tak gruntownie, że poziom mocznika opadł do 1 grama.

Dopiero 8 lipca nastąpiła lekka poprawa. Gorączka opadła. André, chociaż jeszcze osłabiony, opuścił po raz pierwszy swój pokój i podszedł do okna „więzienia”. Zobaczył, jak bardzo Georges był wyczerpany. Nie mógł ani jeść, ani pić, ani mówić. Zrozpaczony André próbował dodawać mu otuchy. Zawołał do mikrofonu: „Co ty wyprawiasz? Chcesz, żeby wszystko poszło na marne? Jeżeli nie będziesz jadł, to nigdy nie staniesz na nogi, a ja na darmo pozbyłem się nerki”.

Wywołał tym słaby uśmiech na twarzy Georges’a.

Georges Siméon wspomina:

„Przeczytałem więcej o przeszczepianiu nerek, niż oni wiedzieli (…). Czytałem, że zszyte naczynia początkowo goją się dobrze, ale potem, między piętnastym a dwudziestym dniem, zaczynają się powikłania i obce ciało zostaje odrzucone. Było tyle niewiadomych, a ja mogłem tylko czekać”.

13 lipca skończyła się krótka faza poprawy, a zaczęła nowa fala gorączki. Ponownie biegały korytarzami pielęgniarki, lekarze i laboranci z probówkami. Nie stwierdzono jednak żadnych objawów zakażenia także w dniu, w którym temperatura ciała chorego ponownie podniosła się powyżej 40°C i wstrząsały nim silne dreszcze.

Nowa fala następstw napromieniowania przetoczyła się bezlitośnie przez Siméona. Zdobyte w Villejuif doświadczenia z naświetlaniami pouczyły, że takie „fale” nie są czymś niezwykłym i że nawroty gorączki ustępują, gdy stan szpiku poprawi się i układ limfatyczny ponownie podejmie pracę. Ponieważ 13 lipca mocznik osiągnął najniższy, jak dotąd, poziom 0,32 grama, profesor Hamburger nie niepokoił się nadmiernie. Ale jednocześnie wiedział aż nazbyt dobrze, że błądzi w ciemności.

Do ataków gorączki dołączyła się biegunka i utrzymywała przez kilka dni. Georges Siméon leżał trawiony gorączką, z raną pooperacyjną i cewnikiem, zdany w swoich najprostszych fizjologicznych czynnościach na pomoc „sterylnych zjaw”… Czy był jeszcze człowiekiem?

Dla Armande był z pewnością człowiekiem, mężem, ojcem jej dzieci, chociaż został tak bardzo pozbawiony kontroli nad sobą. A może jednak był już tylko strzępem istoty ludzkiej, pokonanym przez chorobę i technikę medyczną, kontrolowanym, mierzonym, obserwowanym?

14 lipca kryzys popromienny przeszedł nagle i bez ostrzeżenia w katastrofę, która zaalarmowała wszystkich lekarzy. Nagle zmniejszyła się ilość wydalanego moczu.

Zdolność nerki do wydalania moczu, która zwiększyła się dotychczas do 45 mililitrów na minutę, spadła najpierw do 25 ml, a potem do 9 ml. W tym czasie podniósł się poziom mocznika we krwi. Profesor Hamburger nigdy nie zapomni tego dnia styczniowego, kiedy to u Mariusa Renarda wystąpiła nagle niewydolność przeszczepionej nerki. Czy teraz po raz drugi zetknie się z tym samym? Czy wszystko było daremne? Czy nadzieja pokładana w naświetlaniu była czczą złudą?

18 lipca zdolność wydzielania moczu spadła już do 6 mililitrów, a poziom mocznika osiągnął 1,27 grama. 19 lipca profesor Hamburger był pewien, że nowa wielka próba nie udała się i że tak dla Siméona, jak i dla niego samego przyszłość niesie tylko porażkę, bolesny, beznadziejny koniec.

Sam Siméon, rozpalony gorączką i z niewydolną nerką, tylko chwilami uprzytamniał sobie, co się wokół niego dzieje. Przypuszczalnie rozpoznawał zmęczoną twarz Armande lub silącego się na odrobinę wesołości André. Prawdopodobnie dostrzegał również niektóre obce twarze, których nigdy przedtem nie widział. Nie wiedział, że wśród nich znajdowała się twarz doktora Merrilla, który przyleciał z Bostonu i jako jedyną pociechę przywiózł ze sobą potwierdzenie, że podobny kryzys obserwował u Johna Riterisa w tym samym czasie. Chodziło – jak przypuszczał – o okres, w którym zwykle rozpoczynał się proces odrzucania przeszczepionej nerki. Domyślał się, że w umęczonym ciele odbywa się walka o dostosowanie się obcej tkanki do własnej i że wkrótce okaże się, czy działanie napromieniowania było wystarczająco silne, aby umożliwić to dostosowanie.

Armande i André przeczuwali, że nadeszła chwila, która miała przesądzić o życiu lub śmierci. Ale na swoje szczęście tylko przeczuwali. Nie wiedzieli, że profesor Hamburger zwątpił już w powodzenie. Gdy Armande dowiedziała się o przybyciu z Bostonu doktora Merrilla, a następnie spotkała go na korytarzu i Merrill uścisnął jej rękę, uwierzyła, że przyleciał do Paryża po to, aby ratować jej Georges’a i że już nic złego stać mu się nie może.

Tak nadszedł w skwarze paryskiego lata 20 lipca. Lekarze nie mieli już właściwie nadziei. Aż tu nagle, przed obiadem, jedna z pielęgniarek zameldowała, że chory zaczął wydzielać więcej moczu. Zwiększone wydzielanie moczu utrzymywało się. 21 lipca zaczęła opadać gorączka, początkowo powoli, potem szybko. Równocześnie zaczęło się pojawiać w badanej krwi coraz więcej białych krwinek. Z pięćdziesięciu – sto, ze stu – tysiąc. Szpik podjął ponownie pracę. Porażające działanie promieniowania zniknęło. Czy teoria doktora Merrilla była słuszna? Czy działanie naświetlania tłumiło wystarczająco długo obronę, aż nowa nerka „przyzwyczaiła się”?

W dniach 23, 24, 25, 26 lipca czynność nerki poprawiała się stopniowo. Ciśnienie tętnicze krwi, które chwilami wzrastało aż do wysokości 190/110 mmHg, opadło. Minęły ostatnie przykre skutki napadów gorączki. 10 sierpnia poziom mocznika osiągnął prawidłową wartość.

Rana po przeszczepieniu zagoiła się bez powikłań. Pozostało jeszcze duże osłabienie fizyczne, nieuniknione następstwo drogi przez piekło popromienne. Ale już w ostatnich dniach lipca Georges Siméon podnosił się na łóżku. Gdy Armande pojawiała się za „oknem więziennym”, rozmawiał z nią długo o dzieciach, rodzinie, a nawet o domu w Montgeron, który już od dawna chcieli wybudować, a z którego musieli zrezygnować w związku z jego chorobą.

Georges Siméon wspomina:

„Dwudziestego trzeciego, dwudziestego czwartego dnia zacząłem po raz pierwszy mówić sobie: «Trzyma się! Udało się!»”.

Około 10 sierpnia wszystkie wartości krwi były tak prawidłowe, że lekarze po raz pierwszy pojawili się bez swoich upiornych szat. Wkrótce potem pozwolono Siméonowi na opuszczenie „sterylnego więzienia”, w którym przebył pięćdziesiąt dni. Przeniesiono go do zwykłej sali chorych.

Był tam pod obserwacją profesora Hamburgera jeszcze przez pięć dni, a potem Armande i André poprowadzili go po raz pierwszy wzdłuż starych korytarzy.

Tym razem profesorowi Hamburgerowi udało się utrzymać operację w takiej tajemnicy, że żaden reporter nie nagabywał Georges’a Siméona, gdy ten 15 sierpnia, blady i szczupły, ale ufny opuszczał Necker. Był wolny, towarzyszyło mu tylko przykre wspomnienie ostatniej podróży odbytej 28 czerwca, kiedy to bramę Necker przekraczał w „szklanej trumnie”.

André Siméon wspomina:

„Zanim wróciłem do domu, poszedłem do profesora Hamburgera i zapytałem: «Co teraz będzie? Jak długo będzie się utrzymywać dobry stan?» Ale on nie wiedział (…). Oświadczył tylko: «Może rok, może dwa, a może nawet dłużej (…)».

Musieliśmy po prostu wierzyć i wierzyliśmy”.

Profesor Hamburger sam nie wiedział. Za dużo widział niepowodzeń. Zdawał sobie sprawę, jak mało wie, aby pozwolić sobie na jakikolwiek przedwczesny optymizm.

Jeśli Georges Siméon będzie żył długo, to jego życie, tak jak życie Johna Riterisa w Bostonie, stanie się wskazówką, że za pomocą napromieniowania można przeszkodzić odrzuceniu narządu. Naświetlanie było bez wątpienia straszliwą, „heroiczną” metodą. Ale gdyby okazała się skuteczna, czy nie wytyczyłaby po raz pierwszy drogi mogącej prowadzić do punktu zwrotnego w całej historii transplantacji narządów?

Profesor Hamburger czekał kilka tygodni. Potem wezwał Georges’a i André Siméonów na badania kontrolne. André prowadził już ponownie normalny tryb życia, ale także stan zdrowia Georges’a poprawiał się zadziwiająco szybko. Stał się ponownie barczystym, przysadzistym mężczyzną, jakim był w dniach pełnego zdrowia. Jego nowa nerka osiągnęła wprawdzie tylko osiemdziesiąt procent normalnej sprawności, ale wartości wszystkich innych prób dawały wyniki prawidłowe. Przygotowywał się znów do podjęcia pracy w urzędzie pocztowym…

Georges Siméon wspomina (w grudniu 1969 roku, w swoim nowym domu w Montgeron, w dolinie Sekwany):

„Profesor Hamburger powiedział mi, że pewnego dnia, gdy nadal będę się czuł dobrze, usunie mi moje bezużyteczne stare nerki (…) być może w następnym roku (…). Na kilka dni przed Bożym Narodzeniem 1959 roku moja żona jeszcze raz miała powód do wielkich obaw (…). Wystąpiły u mnie silne bóle w podbrzuszu. Miałem wysoką gorączkę (…). Sam byłem całkowicie pewny, że to nie pochodziło od nerki (…). Dawniej miewałem często podrażnienie wyrostka robaczkowego (…). Jednak Armande zatelefonowała do Necker i profesor Hamburger kazał mi natychmiast zgłosić się do szpitala. Myśleli, że może teraz zacznie się jednak odrzucanie”.

Georges Siméon nie wiedział i nigdy się nie dowiedział, że tymczasem John Riteris został przywieziony w wielkim pośpiechu 27 października do Peter Bent Brigham Hospital, ponieważ wykazywał wszelkie objawy procesu odrzucania nerki. Merrill i zespół chirurgów odsłonili nerkę i ujrzeli potwierdzenie swoich obaw… Merrill ponownie więc napromieniował chorego w dniach 29 października, 16 i 21 listopada. Szczęśliwie kryzys odrzuceniowy został przezwyciężony i Riteris 28 listopada ponownie wrócił do domu.

Profesor Hamburger i jego współpracownicy byli więc ze zrozumiałych powodów podnieceni i niespokojni, gdy Armande Siméon doniosła o nagłym pogorszeniu stanu Georges’a. Ku ich wielkiej uldze ustalili jednak, że nie może być mowy o zaburzeniach w czynności nerki. Georges Siméon miał rację. Cierpiał na ostry nawrót przewlekłej choroby wyrostka robaczkowego.

Georges Siméon – jeszcze raz w grudniu 1969 roku – wspomina:

„Byłem operowany z powodu wyrostka robaczkowego i na sylwestra powróciłem do domu. Byliśmy wszyscy: André, Juliette, Armande i dzieci, a ja po tylu latach wypiłem szklaneczkę szampana za to, aby wszystko tak pozostało (…).

31 stycznia zgłosiłem się po raz trzeci do Necker, gdzie usunięto mi jedną ze starych nerek, a 17 lutego drugą. Obie nie nadawały się już do użytku. Dotrwały do chwili otrzymania nerki od André (…). Minęło już dziesięć lat (…). Teraz już mogę wierzyć, ponieważ nerka pracowała przez te wszystkie lata bez zastrzeżeń”.

„France Soir” z 2 stycznia 1960:

Georges Siméon – żyjący cud

Doktor Anatol Coundahei dwa lata potem w liście z 1 października 1962:

„Czy przypominacie sobie, że powodzenie osiągnięte w przypadku Georges’a Siméona okazało się przełomem wiodącym do pokonania odczynu odrzuceniowego? Dzisiaj, po dwóch latach, wiemy, że popełniliśmy straszliwy błąd.

Zestawiliśmy to wszystko, co się tymczasem wydarzyło: po G. Siméonie profesor Hamburger próbował jeszcze pięć razy przeszczepienia nerek pod osłoną napromieniowania całego ciała, pobierając je od matek i przeszczepiając dzieciom, a także od sióstr dla braci.

Wyniki są miażdżące i w przypadku poszczególnych pacjentów przedstawiają się następująco:

Pacjent D.M. z 14 grudnia 1959 roku, dawczyni matka, 450 jednostek rentgenowskich, śmierć po dwudziestu pięciu godzinach.

Pacjent G.G., trzydzieści osiem lat, z 31 grudnia 1959 roku. Dawczyni siostra, 450 jednostek rentgenowskich. Śmierć po dziesięciu dniach.

Pacjent J.G., dwadzieścia jeden lat, z 30 maja 1960 roku. Dawczyni siostra, 450 jednostek rentgenowskich. Śmierć.

Pacjent A.M., dwanaście lat, z 6 maja 1961 roku, dawczyni matka, 450 jednostek rentgenowskich, śmierć po dwudziestu jeden dniach.

Kolejny pacjent, Grek Panayotis Yannopoulos, który na skutek wiadomości dotyczących przypadku Siméona przybył do Paryża 19 grudnia 1960 roku, otrzymał nerkę swojej matki. Wydawał się jedynym przypadkiem, w którym można było rokować powodzenie. Yannopoulos powrócił do Aten, ale tam dosięgła go śmierć.

Również druzgocący wydawał mi się bilans przeszczepów doktora Merrilla w Bostonie po sensacyjnym przypadku Riterisa, związanym z „prawie śmiertelnym napromieniowaniem”. Od 16 lipca 1959 do maja 1962 roku przeprowadził jeszcze dziewięć podobnych operacji, między ojcem a synem, matką a córką, bratem a siostrą. Wszyscy pacjenci zmarli po osiemnastu, dwudziestu dwóch, czternastu, szesnastu, trzynastu dniach.

Nikt dotychczas nie odpowiedział jeszcze na pytanie, dlaczego John Riteris i Georges Siméon pozostali przy życiu i obudzili tak zwodnicze nadzieje. Przypuszczalnie polegało to na tym, że chociaż nie byli bliźniakami jednojajowymi, to jednak odczyn odrzuceniowy przebiegał łagodniej. Samo totalne napromieniowanie rentgenowskie nie uratowało ich w żadnym razie”.

Joseph E. Murray, John P. Merrill, J. Hartwell Harrison w „Annals of Surgery”, 1962:

„Dotychczas żyje tylko jeden spośród dwunastu pacjentów leczonych totalnym naświetlaniem”.

Francis D. Moore, szef oddziału chirurgicznego Peter Bent Brigham Hospital w Bostonie, w maju 1962:

„Totalne napromieniowanie w jednej lub dwóch dawkach wykonuje swoje zadanie podobnie do miażdżącego jednorazowego uderzenia młotem kowalskim. Każda komórka zostaje ciężko ugodzona. Nigdy się nie dowiedzieliśmy, jak ciężko. Czasem powracała ona do normy, a czasem nie”.

Doktor Anatol Coundahei w liście z 1 października 1962:

„Czy zostaliśmy zatem cofnięci do tego miejsca, w którym znajdowaliśmy się przedtem? Wypadałoby nie bez goryczy odpowiedzieć twierdząco na to pytanie, gdyby w ostatnim czasie nie okazało się, że podstawowa idea, porażenie obronności, nie prowadziła całkowicie na manowce.

Od 1951 roku różne syntetyzowane substancje chemiczne, zwłaszcza 6-merkaptopuryna i azathioprine (imuran) wykazały w nowych bostońskich operacjach na zwierzętach wyraźnie hamujące działanie na mechanizm odrzuceniowy. Chociaż wymienione preparaty były początkowo stosowane jako środki przeciw rozrostowi tkanek raka, posiadają one jednak przypuszczalnie zdolność porażania obrony przeciwko obcym narządom. Występuje to szczególnie wtedy, gdy stosuje się je razem z kortyzonem, który podawany sam, okazał się bezskuteczny.

Niestety, imuran jest niezwykle trujący. Doktor Merrill, który go tymczasem wypróbował w sześciu przeszczepach, stracił w listopadzie 1960 i w maju 1961 roku dwóch pacjentów wskutek zatrucia, chociaż przeszczepione nerki w obu przypadkach pracowały aż do śmierci. Skojarzenie imuranu z kortyzonem prowadzi ponadto, tak samo jak przy naświetlaniu radem, do osłabienia obronności przed zakażeniem. Spowodowało to śmierć dalszych pacjentów.

Dlatego dr Merrill przeszedł w kwietniu tego roku, po pięciu przypadkach śmierci, do równoczesnego stosowania nowego środka, aktynomycyny. Możliwe, że Merrill przekroczył tu pewien etap, otworzył perspektywy trwałego uporania się ze zjawiskiem odrzucania obcych tkanek. Chodzi w istocie o nadzwyczaj trudną drogę przebiegającą między tłumieniem odrzucania, obroną przed zakażeniem i zatruciem lekowym. Skuteczność tej metody musi być dopiero dowiedziona.

Dlatego w chwili obecnej zainteresowanie tych wszystkich, którzy pracują nad leczeniem beznadziejnych chorób nerek, zwraca się ku doskonaleniu sztucznej nerki, i to w tym kierunku, aby stało się możliwe długotrwałe leczenie przewlekle chorych”.

7.
CLYDE SHIELDS

– Nie chcesz iść dzisiaj do pracy? – zapytała Emma Shields ze swego łóżka. Clyde Shields odpowiedział:

– Nie.

Jego głos – zawsze silny i tak dźwięczny, że niektórzy ludzie twierdzili, iż stanowi jego cechę charakterystyczną – był teraz tak zmieniony, że z trudem można go było poznać.

– Myślę, że już nigdy nie będę mógł pracować… – dorzucił.

Grudniowy poranek 1959 roku. Niebo nad Seattle było jeszcze ciemne; nad jeziorami Washingtona i Puget-Sund, między którymi rozpościera się miasto, leżała zimna poranna mgła. Mimo to widać było w dali białe szczyty Mount Rainier, najwyższej góry w stanie Waszyngton.

Dom Shieldsów, 132 SW, 119 St, stał w odległości około jednej mili na południowy zachód od właściwej granicy miasta. Domy były tu przeważnie małe, miały płaskie dachy, ogródki przed domami, grządki jarzyn i służącą za garaż szopę. Clyde i Emma Shields kupili go w roku 1943, dwa lata po ślubie, a w roku 1953 dobudowali piętro, gdy po dwóch synach, Edwardzie i Jimmym, urodził się trzeci syn, Tom. Stało się to zresztą w tym samym roku 1953, w którym Shields zaczął się powoli zmieniać.

– Wezwę doktora Clausinga – oświadczyła Emma Shields, wstając.

– Ty i doktor – powiedział Clyde Shields – skrywacie coś od dawna przede mną. Ja wiem, że jestem po prostu wykończony…

– Doktor będzie wiedział to lepiej – odparła Emma.

Była niskiego wzrostu, ale posiadała wiele siły i energii. Wiedziała naturalnie, że Clyde ma rację, i oczekiwała od dawna tego, że obudzi się pewnego dnia i powie: „Już dłużej nie mogę…”. Ściśle mówiąc, oboje oczekiwali tego, ona i doktor Vernon Dale Clausing, od czasu gdy w 1953 roku znalazł przypadkiem białko w moczu Clyde’a. Po szczegółowym badaniu powiedział Emmie Shields, że nerki Clyde’a są przewlekle chore. Nie można nic na to poradzić, poza zaleceniem mu bezsolnej i ubogiej w białko diety oraz wiary, że w latach, które Clyde’owi Shieldsowi jeszcze pozostały, zostanie wynaleziony środek przeciwko jego chorobie.

Emma Shields uczyniła wszystko, co uczynić powinna. Ale jakże mogła zabronić silnemu mężczyźnie, takiemu jak Clyde, mającemu dopiero trzydzieści dziewięć lat, jeść mięso i przyprawiać potrawy solą kuchenną? Nikt nie mógł poznać w nim człowieka chorego, a choroba zjadała go wewnętrznie, chociaż on sam nic o tym nie wiedział. Miną jeszcze cztery, a może pięć lub sześć lat, a zniszczy go ostatecznie. Tego grudniowego poranka upłynęło właśnie sześć lat i choroba była bardzo zaawansowana.

– Zadzwonię do Johnsona – powiedziała – i powiem, że dzisiaj nie możesz przyjść.

Johnson Manufacturing Company to była fabryka maszyn, w której Clyde Shields pracował jako majster.

– Powiedz mu – polecił Clyde – że jutro prawdopodobnie będę znowu na nogach…

Ale sam w to nie wierzył. Od sześciu dni coś zbijało go z nóg. Zdawało mu się, że ktoś wyciąga mu ziemię spod stóp. Czuł się podle.

W takim stanie zastał go doktor Clausing.

– Zgoda, Clyde – powiedział. – Wiedziałem od dawna, że z panem dzieje się coś niedobrego. Jednakże nie miało sensu, abym pana o tym informował. Narobiłby pan sobie tylko niepotrzebnych kłopotów. Ale teraz pański stan jest rzeczywiście poważny. Pan choruje na nerki i musimy coś przedsięwziąć…

Clyde Shields w wywiadzie:

„Doktor i żona wiedzieli przez cały czas o mojej chorobie (…). Mnie nic nie powiedzieli. Ale nasz doktor był dobrym lekarzem domowym. Widać było po nim, jak się zmartwił moim załamaniem (…). Powiedział do mojej żony, że nie spocznie, póki nie wynajdzie sposobu, aby mi pomóc”.

W chwili kiedy Clausing zakomunikował Clyde’owi Shieldsowi, że musi nastąpić coś niespodziewanego, sam przypuszczalnie nie wiedział, co ma się rzeczywiście stać. Nie były to jednak czcze słowa. Myślał o tym poważnie i wierzył w jakiś cud. Polecił przetransportować Clyde’a Shieldsa do szpitala w Seattle, aby poprawić jego stan ogólny przetoczeniem krwi i innymi środkami wzmacniającymi.

Ale leczenie szpitalne dało tylko przemijającą poprawę. Clyde Shields powrócił do domu, lecz w końcu stycznia jego ciśnienie podniosło się do 230/140 mmHg. Zwracał prawie wszystko, co zjadł, i tylko z trudem mógł chodzić. Stracił posadę w firmie Johnsona i jego rodzina musiała żyć z tego, co wypłacała ubezpieczalnia.

Clausing czytał tymczasem wszystko, co ukazało się w piśmiennictwie fachowym o najnowszych osiągnięciach w leczeniu chorób nerek. Znał szczegółowo doniesienia o przeszczepach nerek, zasięgał też informacji u doktora Merrilla. Jednakże usłyszał tylko, że chociaż wszyscy pacjenci, których tymczasem próbowano naświetlać promieniami rentgenowskimi, zmarli, to jednak cieszy go nawet ten jeden sukces z bliźniętami Riterisami. Clyde Shields nie miał brata bliźniaka, a ponadto taki człowiek jak Clausing nie pomyślał nawet przez chwilę, że mógłby Clyde’a narazić na tortury naświetlania tylko po to, by go potem widzieć umierającego.

Zaczął więc czytać doniesienia dotyczące najnowszych postępów na polu sztucznej nerki. Wszystkie sztuczne nerki przewyższały teraz ową „maszynę”, od jakiej Kolff rozpoczynał niegdyś w Kampen. Ale nadawały się one, tak samo jak pierwsza „nerka” Kolffa, jedynie do krótkoterminowego leczenia ostrej niewydolności nerek. Uratowały wielu chorych, gdyż pomogły przetrwać okres potrzebny ich własnym nerkom do osiągnięcia poprawy w funkcjonowaniu. Ale jak przedtem, tak i teraz nie było możliwe przeprowadzanie więcej niż dziesięciu lub dwunastu zabiegów i utrzymanie przy życiu przewlekle chorego na nerki.

Tak upłynęły pierwsze tygodnie lutego. Stan Clyde’a Shieldsa pogarszał się z dnia na dzień.

Wtedy – około 10 lub 12 lutego – otrzymał informację o nowym „programie badań chorych na nerki”, i to nie w Bostonie lub gdzieś daleko, ale, chociaż to może brzmieć nieprawdopodobnie, w samym Seattle. Do badań przystąpiono przypuszczalnie w klinice uniwersyteckiej w Seattle, którą niedawno wybudowano i otwarto.

W wielkim żółtawym budynku w części północno-zachodniej Seattle urządzono Clinical Research Center, aby lekarzom kliniki stworzyć możliwości wypróbowywania nowych metod. Między innymi była również mowa o tym, że w ośrodku tym podjęto po raz pierwszy próby leczenia przewlekle chorych za pomocą sztucznej nerki stosowanej przez czas nieograniczony.

Przypuszczalnie posługiwano się przy tym specjalnie skonstruowanym urządzeniem zbudowanym z teflonu, sztucznego tworzywa szczególnie dobrze znoszonego przez ludzkie tkanki. Urządzenie to miało umożliwiać podłączanie chorego dowolnie często do sztucznej nerki i wydalanie w regularnych odstępach czasu gromadzących się produktów przemiany materii.

Człowiekiem, który, jak mówiono, rozwinął ową ideę, był młody lekarz nazwiskiem Belding H. Scribner.

14 lutego Vernon Dale Clausing nawiązał kontakt z University of Washington School of Medicine. Udało mu się również porozmawiać z doktorem Scribnerem. Dowiedział się przy tym, że poprzednio otrzymane informacje były prawdziwe.

Urządzenie, nad którym pracował Scribner, kilku lekarzy i techników, zawierało dwie teflonowe kaniule wprowadzane operacyjnie, mniej lub bardziej równolegle do siebie, do żyły i tętnicy na przedramieniu chorego i umocowywane szwami. Teflon nie drażnił tkanki, tak że kaniule, według dotychczasowych doświadczeń na zwierzętach, mogły pozostawać tam przez dłuższy czas. W czasie leczenia chorego sztuczną nerką należało kaniule połączyć z drenami doprowadzającymi i odprowadzającymi krew.

Po zakończeniu zabiegu można było dreny odłączyć i do czasu następnego podłączenia otwarte końce kaniul zespolić za pomocą teflonowej rurki w kształcie litery U. W ten sposób uzyskiwano ponownie zamknięcie układu krążenia. Urządzenie to (przetoka tętniczo-żylna) nazywano „shunt”. Okazało się, że rurki w kształcie litery U, pokryte tylko lekkim opatrunkiem, zwierzęta mogły nosić na łapach i nie utrudniało im to specjalnie ruchów.

Uwaga Clausinga zwiększała się z każdym słowem. Miał trudne do opisania uczucie, że znalazł to, czego tak rozpaczliwie szukał dla Clyde’a Shieldsa.

Niestety Scribner nie dokończył jeszcze badań. Oświadczył, że „shunt” znajduje się dopiero w stadium badań na zwierzętach i nie można jeszcze myśleć o wypróbowaniu tego urządzenia na człowieku.

Clausing dowiadywał się, jak długo będzie to trwało. Ma on chorego nazwiskiem Shields, poza tym zdrowego, silnego mężczyznę, który ginie wskutek niewydolności nerek. To prawdziwa tragedia. Stan jest beznadziejny, Shields przypuszczalnie pożyje jeszcze tylko kilka tygodni. Clausing zaklinał Scribnera, żeby zechciał chociaż raz zobaczyć Clyde’a Shieldsa. Jest przekonany, że Clyde i jego żona gotowi są na każde ryzyko, jeżeli będzie ono połączone z chociażby nawet małą, ale rzeczywistą szansą.

Scribner ociągał się, ale potem wyraził gotowość przestudiowania, najpierw na piśmie, historii choroby pacjenta.

Clausing natychmiast ją napisał. Nie miał czasu do stracenia, ponieważ ciśnienie Shieldsa wzrastało niebezpiecznie. Był on jak worek wypełniony odpadkami przemiany materii.

Ku swojej ogromnej uldze otrzymał już po kilku dniach decyzję, że może przysłać Clyde’a Shieldsa do Clinical Research Center.

Następnego dnia Emma Shields pomogła mężowi wsiąść do samochodu combi i zawiozła go na północ do Seattle, tam gdzie między niebieskimi wodami jeziora Union i Postage Bay, wśród zieleni, stały nowoczesne i pseudogotyckie budynki uniwersytetu stanu Waszyngton.

Gdy prowadziła go przez hall wejściowy, potem przez korytarze, wiozła windami na oddział doktora Scribnera, miała uczucie, że idzie do sali sądowej, w której ma zapaść wyrok o życiu lub śmierci.

Clyde Shields w wywiadzie:

„Nie zdecydowali się natychmiast. Nie byli jeszcze gotowi i myślę, że rozważali to na wszystkie strony. Doktor Scribner był młodym, szczerym człowiekiem i gdy rozmawiał po raz pierwszy z moją żoną i ze mną, powiedział nam, że muszę jeszcze trochę wytrzymać. Pracują dzień i noc nad «shuntem», ale mają jeszcze problemy (…). Potraktowali mnie tak dobrze, jak tylko mogli, i po badaniach odesłali do domu (…). Ale ja czułem się coraz gorzej, a w początkach marca już całkiem źle. Zatrzymali mnie wówczas i wykonali mnóstwo badań (…). I wtedy zdecydowali się na próbę ze mną (…).

Gdy się zdecydowali, powiedzieli mojej żonie, że wdali się w coś, na co powinni jeszcze poświęcić wiele czasu. Zdecydowali się jednak na to, ponieważ – tak myślę – miałem już tego czasu niewiele i po prostu nie chcieli mi dać umrzeć. Oświadczyli mojej żonie, że nie mogą przewidzieć z góry, co się stanie, po prostu powiedzieli, że sami tego nie wiedzą. Ale gdy się choruje tak ciężko jak ja, jest się gotowym uczynić wszystko, i to szybko, jak najszybciej, aby to mieć już za sobą. Powiedziałem mojej żonie: «Daj tym ludziom zezwolenie, aby robili wszystko, co zechcą». Nie chciałem, aby czekali nawet jedną godzinę”.

Dr Belding H. Scribner w sprawozdaniu:

„W dniu przyjęcia do kliniki na początku marca mógł z trudem dojść jedynie do pokoju kąpielowego. Mowa jego była trudna do zrozumienia, a świadomość zmącona (…). 9 marca podłączono operacyjnie do jego ręki urządzenie «shunt» i natychmiast rozpoczął się pierwszy zabieg ze sztuczną nerką (…). Dzisiaj z powodu niebezpieczeństwa krwotoków nie śpieszylibyśmy się tak bardzo”.

Jeżeli w tej chwili był ktoś, kto wiedział, że wkroczył na tereny nieznane, to był nim sam Belding H. Scribner. Tern młody, wysportowany człowiek, który chociaż sam miał za sobą przeszczepienie rogówki i patrzył okiem zmarłego, każdą wolną chwilę wykorzystywał na żeglowanie i pływanie w wodach wokół Seattle.

Był gotów ryzykować, znał jednak związane z tym problemy. Świadczyły o tym stosy książek i czasopism, które otaczały go także w późniejszych latach w jego małym gabinecie ozdobionym impresjonistycznymi obrazami.

Nie można było przewidzieć, jak się będzie zachowywało sztuczne tworzywo w jego aparacie. Scribner nie miał dokładnego wyobrażenia o tym, jak długo ciało ludzkie będzie tolerować kaniule w swoich naczyniach, mimo że materiał jest dobrze znoszony, i jak często trzeba będzie włączać „shunt” w coraz to innych częściach ciała.

Uzyskanie odcinków łączących na wolnych końcach kaniul tętniczej i żylnej kosztowało wiele trudu. Musiały one być takie, aby dało się szybko i pewnie przymocować do nich sporządzone ze sztucznego tworzywa dreny sztucznej nerki, jak i rurkę w kształcie litery U zamykającą obwód na czas między zabiegami. Musiały one gwarantować duże bezpieczeństwo, aby między zabiegami, gdy krew pacjenta będzie przepływała przez „shunt”, żadna z części nie obluzowała się i choremu nagle nie zagroziło wykrwawienie.

Nie mniej trudnym do rozwiązania zagadnieniem było wbudowanie do kaniuli tętniczej tak zwanego układu do wstrzyknięć, przez który można by wzbogacać krew w heparynę przez znacznie dłuższy czas, niż to było stosowane dotychczas przy sztucznych nerkach. Miało to na celu zahamowanie krzepnięcia krwi w czasie przepływu jej przez „nerkę”. Nawet najcieńsze igły do zastrzyków przebijające kaniulę nie wykluczały powstawania skrzeplin, nim jeszcze zdążyła zadziałać heparyna. Powodzenie obiecywały tylko specjalnie oszlifowane srebrne igły, które nie mogły wystawać ze ściany kaniuli.

Jeszcze inne zagadnienie stanowił płyn dializacyjny. Konieczne były duże jego ilości, aby móc przeprowadzić długotrwałe zabiegi bez zbyt częstego odnawiania roztworu. Musiało go starczyć na co najmniej dwudziestoczterogodzinny zabieg. Roztwór powinien być ochłodzony przypuszczalnie do 0°C, aby zapobiec rozmnażaniu się w nim z biegiem czasu bakterii. Ale nie sprawdzono jeszcze, czy wystarczy samo ochłodzenie dla utrzymania jałowości kąpieli dializacyjnej, a co za tym idzie, nie wykluczono niebezpieczeństwa infekcji.

W żadnym wypadku nie można było krwi, która, po zetknięciu się z roztworem dializacyjnym, uległa ochłodzeniu, skierować z powrotem do żyły chorego. Wobec tego dren, prowadzący krew z „nerki” z powrotem do ciała, musiał być ogrzewany w ciepłej kąpieli wodnej.

W kaniuli żylnej, przez którą wpływała z powrotem krew do ciała, wbudowane było urządzenie do wstrzyknięć, tym razem siarczanu protaminy, znoszącego działanie heparyny i przywracającego krwi zdolność krzepnięcia.

Obie kaniule teflonowe, które przed południem 9 marca 1960 roku, po uprzednim podwiązaniu tętnicy podobojczykowej, wprowadzono operacyjnie do tętnicy i żyły na przedramieniu Clyde’a Shieldsa i umocowano za pomocą szwów, miały grubość spaghetti. Gdy ukończono wszczepienie kaniul, Shields był już nieprzytomny. Jego życie rzeczywiście gasło z godziny na godzinę.

„Nerka” z drenami do podłączenia, zbiornik z lodowatym roztworem dializacyjnym i kąpiel ogrzewająca stały gotowe. Dreny były wypełnione antyseptycznym roztworem zefiranu. Na krótko przed umocowaniem drenu doprowadzającego do kaniuli tętniczej na ręku Clyde’a Shieldsa i zwolnieniem zacisku na tętnicy podobojczykowej przepuszczono przez otwór wyjściowy drenu pięć litrów sterylnego roztworu soli kuchennej. Zaraz potem napływająca krew zmieszała się z tym roztworem i popychała go przed sobą przez sztuczną nerkę. W chwili gdy roztwór osiągnął koniec drenu odprowadzającego, dren został podłączony do kaniuli żylnej.

Wszyscy odetchnęli, gdy pierwszy akt minął bez powikłań i krew Clyde’a Shieldsa popłynęła przez „nerkę”.

Scribner nie miał najmniejszego pojęcia, jak długo powinno trwać pierwsze podłączenie do „nerki”, aby uchronić Shieldsa przed grożącą mu śmiertelną śpiączką. Mogły to być dwadzieścia cztery godziny, mogło być czterdzieści osiem, a może nawet więcej. Przygotowano kleszczyki do ponownego zaciśnięcia tętnicy podobojczykowej, w razie gdyby mimo zachowania wszelkich środków ostrożności któryś z drenów ze sztucznego tworzywa odłączył się od kaniuli. Pierwsze powikłania nie kazały długo na siebie czekać.

Nagle – w czasie gdy pacjent był nieprzytomny – wystąpiły silne dreszcze. Przyczynę udało się szybko znaleźć: ochłodzona krew nie zdążyła się wystarczająco ogrzać na krótkiej drodze powrotnej do ciała chorego. Pośpiesznie zawinięto Shieldsa w koc elektryczny. Wszyscy po raz drugi odetchnęli z ulgą, gdy dreszcze ustąpiły.

Ale powstało już nowe niebezpieczeństwo. Chociaż roztwór dializacyjny był znacznie ochłodzony, próby bakteriologiczne wykazały, że setki tysięcy bakterii rozwinęły się w jego każdym mililitrze. Liczba ich wzrastała z godziny na godzinę. Trzeba było zmienić roztwór, a wszystkie części maszyny, które się z nim stykały, odkazić intensywniej niż poprzednio. Upływały godziny pełne niepokoju, przerażało pytanie, czy krew Shieldsa uległa już zakażeniu i jakie to da następstwa. Zmartwienie minęło dopiero wtedy, gdy okazało się, że Clyde Shields prawdopodobnie nie poniósł żadnej szkody. Wyglądało to na cud, na prawdziwy cud.

Minęły dwadzieścia cztery godziny. Badania kontrolne wykazały, że sztuczna nerka usunęła z krwi chorego znaczne ilości mocznika. Nie wystarczyło to jednak, aby poprawić w istotny sposób rozpaczliwy stan, w jakim chory się znajdował. Upłynęły dalsze dwadzieścia cztery godziny. Dopiero wtedy wystąpiły pierwsze objawy poprawy u Shieldsa. Obudził się, oprzytomniał. Ostatecznie po pięćdziesięciu godzinach postęp był zaskakujący: mówił teraz wyraźnie. Z godziny na godzinę oświadczał, że czuje się coraz lepiej. Po siedemdziesięciu godzinach – już 12 marca – był wprawdzie nadal jeszcze bardzo osłabiony, ale powiedział, że po raz pierwszy czuje się „jak człowiek”.

Po siedemdziesięciu sześciu godzinach przerwano połączenie z maszyną. Kaniulę tętniczą połączono za pomocą „shuntu”. Leżący na zewnątrz ręki „shunt” skropiono hexachlorophenem[4] i pokryto lekkim opatrunkiem.

Wkrótce potem Shields mógł się podnieść, a nawet wstać.

Clyde Shields w wywiadzie:

„Cudem pierwszego zabiegu było to, że spowodował jakby przejście z ciemności do światła (…). Ale oni powiedzieli mi, że to dopiero początek i że musimy czekać, co będzie dalej”.

Rzeczywiście był to dopiero początek. To, co osiągnięto obecnie, nie różniło się zbytnio – z wyjątkiem czasu trwania zabiegu – od doświadczeń, jakie zdobyto już przy krótkotrwałym stosowaniu sztucznej nerki. Trzeba było dopiero wypróbować użycie urządzenia „shunt” na dłuższą metę.

Przez jeden dzień Clyde czuł się dobrze, ale następnej nocy wyrwał go ze snu straszliwy ból głowy. Czuł ciężki ucisk w piersi. Zaalarmowano doktora Scribnera, który stwierdził, że ciśnienie pacjenta podniosło się ponownie do 240/130 mmHg. W tym samym czasie waga jego ciała zwiększyła się o cztery kilogramy. A więc był to pierwszy duży kryzys!

Wykonane natychmiast zdjęcia rentgenowskie wykazały, że serce Shieldsa w krótkim czasie niezmiernie się powiększyło, a płuca zalał płyn, który utrudniał mu oddychanie.

Dla Scribnera istniało tylko jedno wyjaśnienie: pierwsza długa dializa usunęła wprawdzie duże ilości odpadów przemiany materii, ale równocześnie z jakichś nieznanych powodów zaburzyła całkowicie równowagę gospodarki solnej. Wskutek tego doszło do ogromnego nagromadzenia, między innymi w płucach, płynów ustrojowych, które obciążyły serce i ponownie podniosły ciśnienie tętnicze krwi do wysokości zagrażającej życiu.

Clyde’a Shieldsa podłączono pośpiesznie po raz drugi do „nerki” Scribnera. Jego zespół interesowały przy tym dwa pytania: czy „shunt” będzie po raz drugi działał bez zakłóceń? Czy uda się po raz pierwszy podłączyć człowieka do sztucznej nerki dwa razy w tym samym miejscu? Odpowiedź na te pytania miała rozstrzygnąć nie tylko o przyszłości idei Scribnera, zatem o długotrwałym stosowaniu sztucznej nerki, ale także o życiu czy śmierci Shieldsa.

Wszyscy odetchnęli z ulgą, gdy rurkę w kształcie litery U udało się usunąć bez trudności, połączyć bez kłopotu dreny z kaniulami i krew zaczęła ponownie przepływać przez „nerkę”.

Znów mijała godzina za godziną. Scribner zastosował inny roztwór dializacyjny, o niższym ciśnieniu hydrostatycznym, tak że krew Shieldsa oddawała duże ilości płynów do roztworu. Ale dopiero po długim czasie ciśnienie opadło stopniowo do 130/100 mmHg i pacjent został ponownie odłączony od „nerki”. Nie czuł się jednak dobrze. Wymiotował, miał zaburzenia wzroku i napady zawrotów głowy, gdy tylko próbował się podnieść.

Czy tym razem nie wydalono za dużej ilości płynu ustrojowego? Czy nadciśnienie tętnicze krwi nie zamieniło się w niedociśnienie? Natychmiastowe badania potwierdziły te podejrzenia i kazały przewidywać całe mnóstwo trudności i nie rozwiązanych zagadnień, piętrzących się przed Scribnerem.

Po raz trzeci podłączono Shieldsa do sztucznej nerki. Chociaż nowy kryzys był walką na śmierć i życie, to jednak dał Scribnerowi chwilę szczęścia, gdyż tym razem podłączenie „shuntu” nie przysporzyło żadnych trudności. Wszystko przebiegało bez kłopotów: ucisk ręki, wyjęcie odcinka łącznikowego, podłączenie do maszyny. Po raz pierwszy łączono kolejno trzy razy to samo miejsce ciała ludzkiego ze sztuczną nerką. Ale sam kryzys nie został przez to przezwyciężony.

Gdyby teraz w ciągu najkrótszego czasu nie udało się doprowadzić do równowagi gospodarki wodno-elektrolitowej w organizmie Clyde’a Shieldsa, gdyby zmarł przy sztucznej nerce – jakąż cenę zapłacono by za pierwsze doświadczenie z „shuntem”! Jaką cenę zapłacono by za najwyraźniej przedwczesną jeszcze decyzję wkroczenia na nową drogę prowadzącą w nieznane…

Sztuczna nerka pracowała, wypełniona po raz drugi zmienionym roztworem dializacyjnym. Ponownie mijały godziny, początkowo bez widocznej zmiany w stanie Shieldsa. Potem ciśnienie zaczęło się podnosić. Gdy osiągnęło 150/80 mmHg, Shields oświadczył nagle, że znów się dobrze czuje. Wkrótce mógł zostać odłączony od „nerki” i odesłany do swojego pokoju. Był teraz całkowicie przytomny. Powiększenie serca cofnęło się wkrótce, a płuca były wolne od płynu. Tylko w siatkówce jego oczu pozostały świeże wybroczyny, powstałe wskutek gwałtownych wahań ciśnienia tętniczego krwi.

Scribner starannie obserwował swego pacjenta przez wiele dni. Od nowa stawiał sobie pytania: czy nie za wcześnie rozpoczął leczenie? Czy nie byłoby lepiej zdobyć jeszcze dalsze doświadczenia, eksperymentując na zwierzętach? Ale ponowny kryzys nie nastąpił. Po kilku dniach Clyde Shields wstał z łóżka po raz pierwszy i chociaż zgięty i słaby, mógł chodzić bez niczyjej pomocy. Był bardzo zmęczony, a jednak stale powtarzał to, czemu już raz dał wyraz: że czuje się jak człowiek, który z ciemności powrócił do jasnego dnia.

Prawie przez sześć dni Scribner uważnie obserwował Shieldsa i w ciągu całego tego czasu nieustannie zajmowało go zagadnienie, które wyłoniło się już w chwili, gdy po raz pierwszy wpadł na pomysł długotrwałego stosowania sztucznej nerki. Myśl utrzymania przy życiu przez długie lata przewlekle chorych na nerki wydawała mu się tylko wtedy uzasadniona, gdy to „życie” oznaczałoby coś więcej niż tylko egzystencję w pokoju szpitalnym. Marzył o tym, aby chorych doprowadzić do takiego stanu, by mogli wieść życie przerywane tylko jedno- lub trzymiesięcznym, a może tylko tygodniowym powrotem do kliniki (sam jeszcze tego nie wiedział) i podtrzymującej życie sztucznej nerki. Największe osiągnięcie (tak przynajmniej sobie wyobrażał) miałoby polegać na tym, że doprowadzałoby się pacjentów do tak dobrego stanu, by mogli podjąć pracę. Gdy siódmy dzień upłynął bez nawrotu uremii, Scribner zaskoczył Clyde’a Shieldsa pytaniem, czy nie chciałby powrócić do domu, do żony i dzieci.

Shields przestraszył się tym pytaniem. Miał już za sobą dwukrotną drogę z ciemności do światła. Doktor Scribner uratował go. Przy nim czuł się bezpieczny. Przerażony tą propozycją odpowiedział:

– Nie, proszę mnie nie odsyłać. Nie sądzę, abym mógł już wrócić do domu…

Gdy upłynął jeszcze jeden dzień bez kryzysu i konieczności nowego zabiegu, doktor utwierdził się w przekonaniu o możliwości włączenia między poszczególne dni zabiegowe dłuższych okresów normalnego domowego życia.

W tym dniu Emma Shields odwiedziła męża i Scribner polecił powiedzieć jej, aby wstąpiła do niego, nim wyjdzie. Tym razem zapytał ją, czy chce zabrać męża do domu.

– Naturalnie – powiedziała bez namysłu. Ale ją również widocznie opadł lęk, gdyż zapytała, czy to możliwe, aby Clyde był już zdrowy. Co się stanie, gdy wystąpi kryzys, a ona będzie z nim sama? Czy zdąży w porę przywieźć go do szpitala?

Scribner oświadczył, że rozumie jej obawy. Mimo to musi spróbować odesłać Clyde’a do domu. Jeżeli byłaby gotowa zostać, powiedzmy, pielęgniarką męża i troszczyć się o niego, to pomogłaby nie tylko Clyde’owi, ale i jemu. Nie będzie to specjalnie trudne. Musi tylko zapamiętać, że „shunt” trzeba codziennie opryskać, miejsce podłączenia pokryć maścią antyseptyczną i założyć opatrunek. Ponadto musi się nauczyć ucisnąć ramię Clyde’a, gdyby z jakichkolwiek przyczyn „shunt” się obluźnił i wystąpiło krwawienie. Jest wprawdzie przekonany, że do tego nie dojdzie, ale musi być przygotowana na wszelki wypadek, aby natychmiast udzielić pomocy mężowi do chwili zawiadomienia jego, Scribnera, lub szpitala. Poza tym ma zwrócić uwagę na tę chwilę, kiedy Clyde zacznie skarżyć się na zmęczenie, bóle głowy lub nudności. Będzie to odpowiednia pora, aby natychmiast wsadzić go do samochodu i przywieźć do szpitala dla przeprowadzenia następnego zabiegu za pomocą sztucznej nerki. Scribner zakończył swoją wypowiedź pytaniem, czy chce i czy będzie mogła to wszystko zrobić.

Emma Shields nie zastanawiała się długo: naturalnie, że uczyni to wszystko, czego sobie życzy doktor Scribner. Ed, Jim i Tom będą zadowoleni, kiedy Clyde wróci. Z pewnością będą mu pomagać, gdyby sama musiała podjąć pracę i z tego powodu nie mogła stale przebywać w domu. Żyją teraz wszyscy z zapomogi Clyde’a i ona nie wie jeszcze, w jaki sposób w ogóle opłaci lekarzy i leczenie. Myśleli już o tym, żeby sprzedać dom. Zresztą to nie jest sprawa doktora Scribnera. Zrobi wszystko, czego on sobie życzy. Tak, uczyni to chętnie.

Scribner odpowiedział, że nie potrzebuje się martwić opłatami za leczenie. Istnieje bowiem fundacja im. Johna A. Hartforda, mająca za cel pomagać chorym na nerki i umożliwić im z powrotem normalne życie. Fundacja przejmie z pewnością wszystkie koszty leczenia Clyde’a.

– Clyde – powiedział – jest teraz pierwszym człowiekiem, który stale będzie żył z pomocą sztucznej nerki. Od doświadczeń, jakie wspólnie na nim przeprowadzimy, zależeć będzie, czy również tysiące innych chorych na nerki będzie można utrzymać przy życiu. Jeśli Emma i Clyde pomogą mu w tej pracy, to pomoc taka jest więcej warta niż najwyższy rachunek, jaki im mogą wystawić lekarze i szpital.

Tak więc Emma Shields nauczyła się obchodzić z „shuntem”. W kilka dni później prowadziła Clyde’a ponownie przez korytarze szpitala. Kiedy znaleźli się na parkingu, przez chmury przedarło się wiosenne słońce. Jego promienie sprawiły, że liście w pobliskim parku uniwersyteckim wydawały się jeszcze bardziej zielone, niż bywały zwykle o tej porze roku. Potem pojechali do domu.

Clyde Shields:

„Żona była nie tylko moim kierowcą. Była również moją pielęgniarką i troszczyła się o mnie lepiej, niż mogłaby to zrobić inna pielęgniarka. Dzieci wiedziały o moim stanie i pomagały utrzymać mnie przy życiu. Początkowo było tyle kryzysów, że Emma pewnego razu musiała mnie aż pięć razy pod rząd zawozić do szpitala”.

Tak więc 20 marca 1960 roku rozpoczęło się „drugie życie” Clyde’a Shieldsa jako pierwszego spośród wszystkich chorych na nerki, którzy w przyszłości również przez całe życie mieli być leczeni sztuczną nerką. Clyde Shields zaczął je jako „Exhibit I” doktora Scribnera: „obiekt doświadczalny nr 1”. I to określenie „Exhibit 1” widniało na aktach choroby Shieldsa, które założono w tym dniu.

Nie wiadomo, czy Clyde Shields już wtedy wiedział, że Scribner w tym samym dniu, w którym z Emmą jechali do domu, zdecydował się przyjąć drugiego pacjenta do swojego „programu pionierów”. Chodziło o dwudziestodwuletniego śmiertelnie chorego sprzedawcę butów nazwiskiem Harvey Gentry.

23 marca Clyde Shields siedział w oknie swego domu i przyglądał się wysokim zielonym świerkom, które zasadził własnoręcznie w ogrodzie przed przeszło piętnastu laty. Przyzwyczaił się prawie do obcego ciała na swym przedramieniu. Niemniej wsłuchiwał się w siebie i szukał pierwszych objawów świadczących o tym, że potrzebuje „maszyny”. Uspokajał się zawsze, gdy Emma była w pobliżu. Wiedział, że w razie potrzeby zawiezie go do szpitala, do ratującej życie „nerki”.

W tym samym dniu zespół Scribnera wszczepił Harveyowi Gentry’emu „shunt” w przedramię i następnego dnia podłączył młodego chorego do „nerki”.

Także Harvey Gentry poznał od razu, że droga mająca na celu uratowanie jego życia pełna jest nie zbadanych obszarów, zasadzek i złośliwości. Po dwudziestu czterech godzinach trzeba było przerwać zabieg, ponieważ zbyt dużo heparyny dostało się do krwi. Rany przy połączeniach kaniuli zaczęły krwawić i dopiero dwie transfuzje zatamowały krwotok.

Mimo to wcześniejsze podłączenie do sztucznej nerki pozwoliło zabrać Harveya Gentry’ego 26 marca do domu. Scribner czekał, aż rodzina Gentry’ego zamelduje mu, że Harvey skarży się ponownie na nudności i wymioty. Wtedy podłączył go po raz drugi do „nerki”. To podłączenie przebiegło bez kłopotów. Stan Gentry’ego poprawiał się nadal, ku radości jego i Scribnera, gdyż w przeciwnym razie chory z trudem przeżyłby drugi kryzys, jaki zdarzył się przy kolejnym zabiegu na początku kwietnia.

Harvey nagle dostał drgawek epileptycznych. Okazało się, że roztwór dializacyjny wskutek pomyłki nie został ochłodzony do 0°C, lecz podgrzany. Rozmnożyła się w nim potworna ilość bakterii – znacznie większa niż w przypadku Clyde’a Shieldsa – wypełniła krew i doprowadziła go na nowo na brzeg katastrofy.

Ten szokujący wypadek przyczynił się do zastosowania jeszcze ostrzejszych środków zapobiegawczych. Gentry potrzebował jednak kilku dni, zanim stan jego uległ poprawie. Nie był to jeszcze ostatni kryzys.

7 kwietnia przebył trzecią dializę bez zaburzeń, znowu szczęśliwie dla siebie, ponieważ tylko ona pozwoliła mu przeżyć następną katastrofę. Stało się to 9 kwietnia. Sam wprawdzie ponosił znaczną część winy za dopuszczenie do niej. Ale czy to wina, czy nie, w każdym razie ten przełom dotyczył samego „shuntu” i wykazał, jak bardzo urządzenie to było wrażliwe na uszkodzenia.

Harvey Gentry był młody. Po trzecim zabiegu udał się z przyjaciółmi na poszukiwanie muszli w wodach wokół Seattle. Nie zwracał przy tym uwagi na „shunt” w prawej ręce. Wystąpiła wysoka gorączka, ręka obrzękła, a wkrótce potem wokół kaniul zaczęła wyciekać ropa. Scribner zalecił erytromycynę i spodziewał się, że działanie tego antybiotyku zwalczy infekcję. Ale infekcja nie ustąpiła. 15 kwietnia Scribner musiał przyjąć Gentry’ego do szpitala i leczyć innymi antybiotykami. Czas naglił, ponieważ nikt nie wiedział, jak długo Gentry wytrzyma bez następnej dializy z pomocą „shuntu”. W końcu nie było rady i „shunt” trzeba było usunąć.

Każdy dzień mógł teraz przynieść nawrót objawów uremii. Nie kazały one długo na siebie czekać. Nadszedł czas, w którym chory musiał być podłączony do sztucznej nerki. W tej rozpaczliwej sytuacji Scribner usiłował wprowadzić „shunt” w to samo miejsce, próba się jednak nie powiodła. Musiał więc założyć go na drugiej, lewej ręce, aby Gentry’ego podłączyć w ostatniej chwili do ratującej życie „nerki”.

W przetrzymaniu tego trzeciego kryzysu dopomogła przypuszczalnie choremu jego młodość. Ale dopiero po wielu dializach w ciągu dwóch tygodni stan jego poprawił się na tyle, że po raz pierwszy mógł podjąć pracę, choć nie w pełnym wymiarze godzin.

W tych dramatycznych dniach kwietniowych Clyde Shields jeszcze nie wiedział o losie swojego towarzysza niedoli. Sam był zbyt zaabsorbowany organizowaniem sobie na nowo życia, które – jak wiedział od pierwszych tygodni pobytu w domu – na zawsze miało być związane ze sztuczną nerką.

Belding H. Scribner w sprawozdaniu naukowym o Clydzie Shieldsie i Harveyu Gentrym:

„C.S. może wprawdzie pozostawać w domu, ale stan jego nie poprawił się na tyle, aby mógł podjąć pracę. Brak mu po prostu niezbędnych sił (…). Szybko wyczerpuje się. W marcu i kwietniu czuł się dobrze między dializami, raz w tygodniu przez dwadzieścia cztery godziny, i tak było aż do ostatniego dnia przed następnym zabiegiem. W końcu kwietnia wymiotował rano, i to na dwa dni przed terminem następnego zabiegu (…).

Będziemy musieli podłączać go dwukrotnie w ciągu tygodnia do «nerki» (…). Wymaga on (…) dwóch przetoczeń krwi na tydzień, aby zwalczyć niedokrwistość, gdyż jego krwinki czerwone odnawiają się dwa razy wolniej niż u zdrowego człowieka (…). W chwili obecnej dla C.S. zaczął się dziesiąty tydzień leczenia, podczas gdy dla H.G. – ósmy.

Tymczasem wyniki upoważniają do przypuszczenia, że życie dotychczas nieuleczalnie chorych na nerki może być przedłużone, że technika «shunt» pozwala na wielokrotne zabiegi. Pacjenci dają niezwykłą okazję do studiowania licznych problemów przewlekłych chorób nerek (…). Są idealnymi obiektami do przeprowadzania prób (…). Możliwości badawcze są nieograniczone”.

Pierwszy akt w życiu Clyde’a jako „obiektu doświadczalnego nr 1” trwał do grudnia roku 1963.

Przeżył on i przecierpiał w tym czasie wszystko, co obiekt doświadczalny mógł przeżyć i przecierpieć. W dążeniu do ustalenia, jakie odstępy czasu między zabiegami ze sztuczną nerką są najodpowiedniejsze, wykonywano mu dializy o różnym czasie trwania. Emma Shields przywoziła męża do szpitala, aby podłączyć go do „nerki”. Stan jego zdrowia stale się wahał. Raz czuł się dobrze, innym razem cierpiał na wymioty, osłabienie, świąd skóry, drżenie rąk i nóg. Ostatecznie Scribner stwierdził, że wykonywane dwa razy tygodniowo zabiegi po piętnaście do siedemnastu godzin dają najpomyślniejsze wyniki.

Nie znaczyło to jednak, że mógł z tego uczynić stałą zasadę. Przemiana materii w nerce każdego człowieka zawiera tyle niewiadomych i zależy od tak wielu wzajemnych oddziaływań chemicznych, że czas trwania zabiegu nie może być traktowany schematycznie. Harvey Gentry i trzeci chory, nazwiskiem Rolin Heming, którego Scribner przyjął w tym czasie do swojego programu badań, wymagali całkowicie innych okresów leczenia.

W przypadku Clyde’a Shieldsa okazało się także, że niezbędne było stałe kontrolowanie dopływu soli i płynów dla unikania kryzysów wywołanych wahaniem ciśnienia tętniczego krwi. Chory musiał się codziennie ważyć, aby ustalić, jaką ilość płynów może wypić. Mimo to gdy raz spróbował ucieczki od swojego „bytu w kajdanach” i wyjechał z dziećmi i Emmą w góry koło Seattle, nastąpił tak silny kryzys nadciśnieniowy, że omal nie umarł z tego powodu.

Clyde Shields musiał przeżyć wiele faz psychicznego załamania. Gdy przeminęła pierwsza radość i uczucie „darowanego życia”, do jego świadomości dotarł fakt, że jest zdany na sztuczną nerkę. Wpędziło go to w głęboką depresję, która nie ułatwiała Emmie zadania. Było to szczególnie widoczne, gdy zbliżała się rocznica pierwszego podłączenia do sztucznej nerki. Shields antycypował niejako doświadczenia licznych pacjentów, którzy później mieli żyć z pomocą „nerki”. Była to depresja więźnia, rozumiejącego coraz wyraźniej, że nie ma szans powrotu do prawdziwej wolności.

Gdy Scribner zabrał ze sobą Clyde’a Shieldsa do Chicago, aby swój „obiekt doświadczalny nr 1” przedstawić uczestnikom zjazdu lekarskiego, lot był dla niego swego rodzaju przygodą. Jeszcze nie kursowały odrzutowce z Seattle do Chicago. Podróż samolotem tłokowym trwała dłużej niż sześć godzin. Scribner i Shields opuścili Seattle w sobotę, a powrócili w poniedziałek, tak że ledwo zdążyli bezpośrednio z lotniska dojechać samochodem wprost do szpitala i podłączyć chorego do sztucznej nerki. Takie doświadczenia pogłębiały jeszcze uczucie niewoli. Trzeba było dłuższego czasu, aby pęta stały się przyzwyczajeniem.

Jeśli chodzi o „shunt”, Scribner przekonał się, że dzięki troskliwej opiece Emmy Shields funkcjonował on tygodniami, a potem nawet miesiącami. Ostatecznie jednak wystąpiły objawy nietolerancji w tętnicach i żyłach. „Shunt” musiał być wszczepiony w drugą rękę, a później kolejno w nogi; w miejscach poprzednich wszczepień powstawały duże blizny.

Przykład Clyde’a Shieldsa wskazywał, że „shunt” nie może pozostawać w jednym miejscu dłużej niż pół roku, a czasem nawet krócej. Poszukiwanie nowych miejsc nadających się do wszczepienia stawało się z latami coraz trudniejsze i bardziej skomplikowane. Scribner jednak wyliczył, że mimo to możliwe jest dokonanie kilku tuzinów wszczepień.

Tak upłynęły lata 1960, 1961, a Clyde Shields żył nadal. Był ciągle jeszcze słaby i nie mógł myśleć o podjęciu pracy. Jednakże w roku 1962 czuł się wystarczająco silny, aby coś niecoś zrobić koło domu. W jego szopie garażowej stała tokarka i stary ford, rocznik 1915, kupiony przez Clyde’a w roku 1956. Chciał sporządzić z niego swego rodzaju zabawkę dla dzieci. Spędzał teraz wiele czasu w warsztacie – między jazdami do szpitala i niezliczonymi godzinami przeznaczonymi na sztuczną nerkę. Te godziny były zresztą dla niego coraz mniej uciążliwe, w miarę jak rosło jego zaufanie do sztucznej nerki. Przesypiał przeważnie większą część zabiegu lub grał na harmonijce ustnej.

Jednakże okres niespodzianek jeszcze nie minął. Z biegiem czasu wystąpiły u Clyde’a objawy, których przedtem nie znał. Zaczął miewać ciężkie napady artretyzmu. Potem znowu występowały piekące bóle w stopach. Były to pierwsze objawy choroby nerwów, neuropatii, która mogła prowadzić do porażeń.

Scribner próbował leczenia dużymi dawkami witaminy B, ale jego usiłowania były daremne. Podejrzewał, że ma do czynienia z następstwami długiego leczenia sztuczną nerką. Nikt nie wiedział, jakie zmiany wywołuje ona w fizjologii układu nerwowego. Być może przyczyna choroby leżała w trujących produktach przemiany materii, których sztuczna nerka nie usuwała, w przeciwieństwie do nerki naturalnej.

Gdy wszelkie inne metody leczenia zawiodły, Scribner ponownie zaczął przedłużać czas podłączania Clyde’a Shieldsa do „nerki” i ku swemu wielkiemu zadowoleniu stwierdził, że objawy neuropatii stopniowo znikają. Jednakże nie wiedział wówczas, że rzeczywiście chodziło tu o pewne działanie uboczne dializy, które potem występowało u dużej części pacjentów.

Tymczasem u jego „obiektu doświadczalnego nr 1” rozwinęły się nowe zaskakujące objawy choroby: Clyde’owi Shieldsowi obrzękły stawy. Potem zaczął doznawać bólów w kościach. Czasem musiał używać laski, aby móc się poruszać. Po bezskutecznych środkach Scribner rozpoczął leczenie dużymi dawkami witaminy D. Stan zdrowia Shieldsa poprawił się, ale pacjent nigdy nie powrócił do normy i miał trudności z chodzeniem. Scribner przekonał się również, że uszkodzenie substancji kostnej jest objawem towarzyszącym długotrwałemu stosowaniu dializy, które dosięgało potem co piątego spośród jego chorych i czasem dawało się opanować przez operację przytarczyc.

Mimo to Clyde żył nadal; w roku 1963 wszczepiono mu po raz piąty czy szósty „shunt”. Coraz bardziej uświadamiał sobie przy tym znaczenie swojej roli jako „obiektu doświadczalnego nr 1”, zaczął więc żyć tą rolą. Przedtem nie był zapalonym czytelnikiem. Teraz czytał wszystko, co w literaturze fachowej ukazało się na temat sztucznej nerki. Postarał się o jeden z pierwszych starych modeli „nerki”, już nie używany, i przemyśliwał, jak by tu udoskonalić tę maszynę.

Tymczasem stosowana przez doktora Scribnera metoda długotrwałego leczenia nieuleczalnie chorych stawała się coraz bardziej znana. Lekarze i chorzy zgłaszali się ze wszystkich stron świata. Sztuczne nerki, którymi Scribner rozporządzał, nie wystarczały do leczenia nawet części chorych. Z konieczności założył więc komitet składający się z lekarzy, duchownych i sędziów. Miał on decydować o tym, który pacjent ma być leczony, a który nie. W czasie swoich podróży do szpitala Clyde Shields widział tłumy chorych i przeżywał rozpacz, rozczarowanie i lęk odprawionych z niczym.

W roku 1963 należał do pierwszych, którzy byli podłączeni do „dużej nerki”. Nosiła ona nazwę „Monster” i mogła równocześnie obsługiwać piętnastu chorych. Ale również i ona nie wystarczała, aby zdecydowanie zmniejszyć liczbę rozczarowanych i skazanych na śmierć chorych. Natomiast fakt, że leżał między innymi chorymi i mógł się z nimi dzielić swymi własnymi doświadczeniami i wzbudzać w nich głęboką ufność, pogłębiał w nim świadomość własnego znaczenia…

Clyde Shields:

„Pierwsze lata były trudne. Wiele elementów z technicznego wyposażenia wyglądało jeszcze jak u Rube Goldberga”. (Shields myślał o nowojorskim karykaturzyście, który w latach trzydziestych rysował dziwaczne maszyny). „Ściśle biorąc, cieszy mnie, że brałem udział w programie, chociaż łączyło się to z ruiną mojego zdrowia (…). Współudział dawał mi uczucie, że i ja w jakimś stopniu przyczyniłem się do dużej sprawy”.

W grudniu 1963 roku spełniło się marzenie Scribnera. Mimo nawrotów choroby stan zdrowia Clyde’a Shieldsa poprawił się tak bardzo, że myślał on o powrocie do pracy w swoim zawodzie. Znalazł posadę mechanika przy obrabiarkach w fabryce maszyn Elliot Bay Plywood w pobliżu domu. Firma pozwoliła, aby dwa razy w tygodniu, mianowicie we wtorki i piątki, wcześniej kończył pracę.

W tych dniach Emma zabierała go około południa i zawoziła do szpitala. O 13.00 dołączany był do „Monstera” i pozostawał tam do 5.00 następnego dnia. Emma zawoziła go potem bezpośrednio do fabryki. Powikłania również i teraz się zdarzały. Często musiał zawiadamiać o swojej niezdolności do pracy, ale pozostawiano go nadal na stanowisku, ponieważ znano jego rolę jako „Exhibit I” doktora Scribnera.

Tak zaczął się drugi akt w historii Shieldsa, trwający od grudnia 1963 do 19 marca 1969 roku.

Jednak do przeżycia tego okresu Clyde Shields potrzebował dwunastu dalszych „shuntów”. Blizny pokryły jego ręce i nogi. Wymagał ponadto przetaczania krwinek dla zwalczania niedokrwistości. Ostatecznie stało się konieczne podłączanie go do „Monstera” więcej niż trzy razy w tygodniu, a mianowicie cztery razy tygodniowo na dziewięć godzin. Tylko wtedy czuł się wystarczająco silny, aby sprostać pracy.

Z Emmą i dziećmi brał udział w piknikach, raz pojechał aż do lasów nad rzeką Spokane, we wschodniej części stanu Waszyngton.

Akta Clyde’a Shieldsa na oddziale doktora Scribnera osiągnęły niezwykłą objętość. Była to największa historia choroby, jaką kiedykolwiek napisano w klinice uniwersyteckiej w Seattle. Okazała się ona najpoważniejszym zbiorem doświadczeń z długotrwałego leczenia sztuczną nerką, ponieważ sam Shields wczytywał się coraz więcej i więcej w swoje problemy. Obserwował samego siebie i mógł doktorowi Scribnerowi donieść o każdym nowym objawie.

W tym czasie Seattle posiadało oprócz sztucznych nerek w klinice uniwersyteckiej także drugi ośrodek przedłużonego leczenia sztuczną nerką. Urządzono go w Szpitalu Szwedzkim. Liczba leczonych chorych wzrastała, ale nadal było zbyt mało miejsc. Stało się jasne, że problem leczenia masowego nie mógł być rozwiązany dotychczasowym sposobem.

Tylko zamożni pacjenci mogli sobie pozwolić na to, aby przyjeżdżać do Seattle z dalej położonych części stanu Waszyngton, z innych stanów, a nawet zza oceanu, i zatrzymywać się tu na dłużej. Dla każdego, kto mieszkał daleko lub nie miał pod dostatkiem pieniędzy, nie było żadnej możliwości leczenia.

W tej sytuacji istniały, zdaniem Scribnera, tylko dwa sposoby rozwiązania problemu: bądź założyć wiele ośrodków leczenia nerek i rozdzielić je na cały kraj, bądź uczynić sztuczną nerkę tak niezawodną i dostępną w handlu, że można by ją postawić w domu pacjenta i nauczyć chorego lub jego rodzinę obsługiwania jej.

To drugie rozwiązanie związane było jednak z trudnościami finansowymi, ponieważ zaopatrzenie się w sztuczną nerkę wymagało poniesienia wydatku siedmiu tysięcy dolarów. Oprócz tego nerka kryła w sobie ryzyko natury medycznej. Przy leczeniu domowym istniała zwiększona możliwość zakażenia, wykrwawienia się, a nawet śmierci przez nieuważne sporządzenie roztworu dializacyjnego.

Istniały problemy nie tylko natury lekarskiej. Należało się liczyć także z innymi komplikacjami. Istniały nie tylko kobiety pokroju Emmy Shields. Wiele młodych kobiet i mężczyzn mogło prawdopodobnie pielęgnować swoich partnerów, gdyby ich choroba trwała niezbyt długo. Ilu jednak ludzi było gotowych dzielić życie z partnerem i sztuczną nerką?

Mimo to Scribner wybrał drugą ewentualność. Przyjmował tylko tych chorych do leczenia w szpitalu uniwersyteckim, których rodzina zobowiązała się podjąć próbę leczenia sztuczną nerką w domu. Ośrodki nerkowe zastrzeżone były dla chorych, którzy nie posiadali rodziny lub nie mieli środków materialnych na kupno „maszyny”.

19 marca 1969 roku Emma Shields podłączyła męża do sztucznej nerki we własnym domu. Zaczął się ostatni akt roli Clyde’a Shieldsa jako „Exhibit I”.

Tak jak Emma nauczyła się obsługiwać wzorowo „shunt”, tak też nauczyła się obsługiwać sztuczną nerkę. Scribner polecił przetransportować do piwnicy „nerkę” Clyde’a Shieldsa, łóżko szpitalne i wszystkie niezbędne urządzenia. Clyde sam zbudował tę piwnicę, w miarę jak mu na to pozwoliły siły. Zaczął okładać ściany drewnianą boazerią, aby otoczenie, w którym będzie teraz spędzał wiele godzin cztery razy w tygodniu, nie działało na niego przygnębiająco. Obok łóżka stał telefon, aby mógł o każdej porze wezwać na pomoc Emmę i dzieci lub doktora Scribnera, w razie gdyby się wydarzyło coś nieprzewidzianego.

Podjął teraz nową pracę w Seattle, w Lawrence Manufacturing Company, ponieważ ta fabryka oddalona była od domu tylko o piętnaście minut drogi i dawała możliwość pracy na zmianie nocnej. O siódmej piętnaście wracał do domu.

W poniedziałki, środy, piątki i soboty po powrocie z pracy Emma natychmiast podłączała go do „nerki”. Potrafiła znakomicie obchodzić się z „shuntem”, napełniać zbiornik dializacyjny i kontrolować ciśnienie tętnicze krwi Clyde’a. Do jednego zabiegu odmierzała równo sto pięćdziesiąt pięć litrów wody i szesnaście litrów koncentratu dializacyjnego, który regularnie dostarczała ciężarówka z Denver. Potem uruchamiała maszynę.

Po krótkim czasie Clyde Shields zasypiał. Budził się po południu około godziny szesnastej, gdy zabieg dobiegał końca. Pozostawało mu osiem godzin do chwili, kiedy wyjeżdżał na nocną zmianę. W dniach, w których nie wymagał sztucznej nerki, spał od godziny 7.00 do 12.00 i wieczorem jeszcze raz od 19.00 do 23.00. Tymczasem pracował nad swoim starym fordem, chodził po ogrodzie, siedział w oknie i czytał.

Miał już czterdzieści dziewięć lat i z biegiem czasu stracił na wadze. Wydawał się starszy, niż faktycznie był. Kości, jak dawniej tak i teraz, były powodem bólów. W roku 1970 przeszczepiono mu na udo czterdziesty „shunt”. Ale żył.

Żył również Rolin Heming, nie mógł jednak pracować. Harvey Gentry nie zaakceptował egzystencji ze sztuczną nerką. W roku 1968 zabiegał tak długo, aby mu przeszczepiono nerkę, aż otrzymał ją od własnej matki. Czuł się za młody na niewolę. Ale przeszczepiona nerka nie pracowała, był więc zmuszony powrócić ponownie „do kajdan”, straszliwych kajdan „maszyny”.

Tak więc Clyde Shields pozostał dla doktora Scribnera najlepszym dowodem na to, że człowiek ze sztuczną nerką może nie tylko żyć, ale także pracować, jeżeli uda mu się przejść przez tysiące kryzysów i niewygód, zdobyć się na dyscyplinę wewnętrzną i wyrzeczenia, oraz jeżeli posiada rodzinę, która jest gotowa troszczyć się o niego dniem i nocą.

Gdyby w roku 1970 akta dotyczące „Exhibit 1” ułożono jedne na drugich, to stos miałby więcej niż półtora metra wysokości.

Clyde Shields:

„Gdy patrzę wstecz na te wszystkie lata, mogę mimo wszystko powiedzieć, że były to dobre lata. Wnuki już wiedzą o stanie dziadka, więc czasem biorę je ze sobą do piwnicy i pokazuję im, gdzie stoi «maszyna» i jak pracuje”.

8.
MELBOURNE DOUCETTE

Belding H. Scribner 25 marca 1970 roku do Henry’ego Manca:

„Tutaj w Seattle, gdzie leczymy sztuczną nerką tylko chorych ze stanu Waszyngton, opiekujemy się teraz dwustu pacjentami rocznie. W całej Ameryce jest ich trzy tysiące (…). W istocie należałoby leczyć osiem tysięcy ludzi, ale do tego nie wystarcza urządzeń”.

Pawłow-Bronsky, początek czerwca 1969:

„Sztuczna nerka ofiarowuje zastępcze życie coraz większej liczbie chorych – niedługo mogą to być dziesiątki tysięcy na całym świecie. Ale jaka straszliwa maszyneria, jakiż niezbędny jest wkład techniki, chemii i pieniędzy, aby stworzyć – do tego jeszcze niedoskonałą – namiastkę narządu, któremu natura dała wielkość małej pięści.

Przewlekłe leczenie sztuczną nerką należy do dziwacznych ekscesów cywilizacyjno-technokratycznego humanitaryzmu. Człowiek cywilizowany, wychowany w wierze w możliwość wiecznego życia ziemskiego, tonie wśród drenów, tworzyw sztucznych, szkła, pomp, w potopie chemikaliów, stając się niewolnikiem maszyny. Powstaje pytanie, czy jednak człowiek – na przekór wielkim propagandystom medycznej science fiction – nie będzie w końcu uważał, że bardziej znośny jest wieczny sen śmierci niż ten rodzaj sztucznej wegetacji”.

„Newsweek”, 10 lutego 1969:

„W erze sztucznych nerek (…) lekarze posiadają techniczną zdolność przedłużania życia nieuleczalnie chorym, obojętnie, za jaką cenę bólu i pieniędzy (…). Ale przed dwoma tygodniami jeden z pacjentów Minneapolis General Hospital zdecydował się zadać sobie samemu śmierć z litości. «Nadszedł czas, aby umrzeć» – oświadczył trzydziestodziewięcioletni Ron Frederickson (…). Powołał się na prawo stanu Minnesota, które choremu pozwala odmówić zgody na jakiekolwiek leczenie, i zażądał od lekarzy, aby go więcej nie podłączali do sztucznej nerki. W sześć dni od chwili odłączenia zmarł na rękach żony (…). Nerka-maszyna utrzymywała go przy życiu przez trzydzieści miesięcy”.

„New York Times”, 13 maja 1970:

„Liczba samobójstw wśród przewlekle chorych leczonych sztuczną nerką jest czterysta razy większa niż liczba samobójstw w ogóle. Liczby opierają się na badaniach przeprowadzonych na 3900 pacjentach ze stu dwudziestu pięciu ośrodków leczenia chorób nerek (…).

Niekiedy chorzy jedli po prostu pokarmy, które były im zabronione, i to tak długo, aż umierali. Niekiedy pili olbrzymie ilości płynów i w ten sposób sprowadzali śmierć (…). Największa liczba przypadków śmierci wywołana była przez to, że pacjenci po prostu przestali przestrzegać terminów dializy. Dwudziestu siedmiu pacjentów odmówiło dalszego leczenia i zmarło”.

Belding H. Scribner 25 marca 1970 roku do Henry’ego Marksa:

„Młodym ludziom jest niezmiernie trudno przyzwyczaić się do życia z nieustannie ponawianą dializą. Odpowiada im raczej przeszczep nerki (…). Sztuczna nerka jest bardzo pożyteczna w przypadku ludzi starszych. Naturalnie najlepiej byłoby wszystkim chorym przeszczepić nerkę”.

Pawłow-Bronsky w sierpniu 1970:

„Dopóki medycyna nie może rozpoznać i pokonać przyczyny śmiertelnych chorób nerek, pozostaje nam tylko połowiczne rozwiązanie – ostateczne opanowanie przeszczepu nerek, to znaczy przeniesienie naturalnego organu z jednego ciała do drugiego. I tutaj wydaje się, że zespołowi Merrilla z Bostonu udało się w latach 1961–1964 dokonać na młodym pacjencie, nazwiskiem Melbourne Doucette, pierwszej próby skutecznego opanowania procesu odrzucenia przeszczepu za pomocą leków, które teraz daje owoce”.

Anna nigdy nie przeczuwała, że w Ameryce przeżyje wielki dramat, a nawet tragedię.

Pochodziła z małej włoskiej wsi Beffi, położonej niedaleko Aquili w Abruzji. Do czasu wyjścia za mąż za Melbourne’a Doucette’a i przyjęcia nazwiska Doucette nazywała się Anna Berardinangelo. Ojciec jej był wiejskim policjantem w Beffi, zanim w maju 1954 roku przeniósł się wraz z żoną Giovanną i dziećmi: Alderio, Anną, Valią i Bruną, do Stanów Zjednoczonych i osiadł w okolicy Bostonu.

Gdy Anna przybyła do Nowego Jorku statkiem na pokładzie turystycznym, miała piętnaście lat; jej świeże jeszcze wspomnienia z Beffi obejmowały kilka prażących się w słońcu domów i ich modlących się o deszcz mieszkańców, jedną zakurzoną wiejską ulicę, skąd uciekały kury, gdy niekiedy przejeżdżało tamtędy auto, oraz przyjaciela Giuseppe, o którym myślała, że go kocha i któremu przed wyjazdem rodziny do Neapolu przyrzekła wierność i małżeństwo. Tylko niewiele wspomnień wybiegało trochę dalej, do Aquili, gdzie przez dziewięć godzin dziennie szyła u krawcowej odzież i nie znała innej rozrywki niż wymiana kilku słów z handlarzem orzechów kokosowych, przejeżdżającym swoim wozem przez miasteczko.

Nigdy nie wyjeżdżała poza Aquilę. Gdy przybyła do Nowego Jorku, oszołomiły ją wysokie frontony domów, masa samochodów. Mimo to zaczęła od tej chwili odczuwać Beffi, Aquilę i Abruzję jako obcy świat, który mógł przestać istnieć.

Anna była inna niż Giovanna, jej matka, która również w Bostonie czuła się Włoszką i pozostała uległa swemu mężowi, jak wszystkie kobiety w Beffi. Anna, nie tylko ładna, ale także samodzielnie myśląca dziewczyna, już po kilku tygodniach pobytu w Ameryce nabrała przekonania, że wszystkie amerykańskie kobiety muszą być szczęśliwe, ponieważ wydawało się jej, że prowadzą tak swobodne życie, jakie było nie do pomyślenia dla kobiety w Beffi. Nauczyła się w ciągu kilku tygodni języka angielskiego i jako krawcowa znalazła pracę w Wakefield, na przedmieściu Bostonu, a przy tym tak jawnie zachwycała się życiem amerykańskich kobiet, że Antonio i Giovanna Berardinangelo zdecydowali się odesłać ją z powrotem do Beffi, aby – jak nakazuje obyczaj – dotrzymała przyrzeczenia danego Giuseppe.

Anna posłuchała jeszcze raz ojca. Latem 1955 roku pojechała z ciotką do Neapolu. Ale gdy zobaczyła Giuseppe czekającego na molo, wiedziała, że jej miłość musiała być błędem, że Giuseppe nigdy nie będzie pasował do świata, który ona odkryła i do którego chciała należeć. Po kilku straszliwych tygodniach w Beffi i wielu gwałtownych listach Giuseppe do Antonia Berardinangelo, w których skarżył się na nieposłuszeństwo jego córki, wykorzystała bilet powrotny i bez pytania ojca powróciła bez Giuseppe do Bostonu. Przez wiele tygodni rodzice nie zamienili z nią ani słowa, a prawdopodobnie gniew ich trwałby jeszcze dłużej, gdyby Alderio, jej brat, nie poślubił ostatnio młodej Amerykanki, Evelyne Doucette z Wakefield, i w ten sposób nie przełamał „murów Beffi”.

Wkrótce potem Anna spotkała brata Evelyne, Melbourne’a, czyli Mela, jak go nazywała rodzina i przyjaciele. Miał osiemnaście lat. Chodził do Bentley College w Bostonie i zamierzał zostać księgowym. Ze swoją świeżą, szczerą twarzą wyglądał tak, że każdy w Aquili poznałby w nim na pewno natychmiast Amerykanina. Anna zakochała się w Melu i gdy postanowili się pobrać, była pewna, że będzie dla niego dobrą żoną. W każdym razie chciała być także „wolną Amerykanką”. Dowiedziała się dopiero znacznie później, gdy już uwikłała się w dramat, w którym główna rola przypadła Melbourne’owi, że on zakochał się w niej właśnie dlatego, iż nie była taką, jaką chciała być za wszelką cenę – kopią Amerykanki. Dla niego poza paroma drobiazgami mało odbiegała od tego, co z sobą przywiozła z Beffi, przede wszystkim jednak pokochał ją za to, że miała cierpliwość, szlachetność i kochające, dzielne serce.

Cios losu, który ugodził Melbourne’a i Annę, dał znać o sobie w listopadzie 1961 roku, przeszło trzy lata po ślubie.

Dla Anny dzień ślubu był symbolem ostatecznego wyzwolenia. Nawet jeśli jej brat Alderio przełamał „mury Beffi”, to one w żadnym wypadku nie runęły. Anna mogła spotykać Melbourne’a tylko w niedzielę, ale nawet wtedy Antonio Berardinangelo zwracał uwagę, aby najpóźniej o 21.00 była już w domu.

Melbourne i Anna w dniu wyzwolenia wybrali się starym czteroletnim chevroletem w podróż poślubną przez Massachusetts i Vermont. Potem wynajęli apartament w Wakefield. Mel pracował w Wakefield Dail Item Company, a wieczorem uczęszczał nadal do college’u. Anna pracowała nadal jako krawcowa, aby szybko zrealizować marzenie o własnym domu. 2 maja 1959 roku urodziła pierwsze dziecko, Davida Josepha. Kilka miesięcy później Melbourne ukończył szkołę i znalazł pierwszą właściwą posadę w Schroeder Industries. Już w 1960 roku zaoszczędzili tyle, że za 2500 dolarów kupili działkę na ulicy Spruce, na skraju lasu, a wiosną 1961 roku mogli już wybudować na niej, dzięki rozłożeniu płatności na raty, mały dom za 25 000 dolarów. Kilka miesięcy potem, 28 sierpnia, urodził się Dean John; Anna życzyła sobie wprawdzie dziewczynki, była jednak zadowolona i z chłopca. Przerwała pracę, aby móc troszczyć się o Melbourne’a, dzieci i dom.

Melbourne miał teraz dwadzieścia trzy lata. Był pracowity i za parę lat mógłby otworzyć własne biuro buchalteryjne i uniezależnić się. Anna liczyła dwadzieścia jeden lat. Miała przed sobą, jak myślała wówczas, przyjemne życie, niezmiernie dalekie od kłopotów w Beffi, od modlitw o deszcze i od troski o codzienny chleb.

Trzy miesiące potem wszystko się zmieniło.

Anna Doucette wspomina:

„Owego ranka w listopadzie Mel nie czuł się dobrze. Raz po raz wymiotował. Tak trwało kilka dni (…). Myśleliśmy, że to objawy uczulenia na coś w nowym domu. Zwróciłam się do naszego lekarza domowego i gdy 15 listopada poszliśmy do jego gabinetu, byłam przerażona. Lekarz jednak myślał, że to nic poważnego. Ale wkrótce po Dniu Dziękczynienia[5] Mel czuł się tak źle, że zawiozłam go do Melrose Hospital w Wakefield. Z powodu wymiotów myślano o chorobie wrzodowej żołądka. Mieli jednak specjalistę chorób nerek z Massachusetts General Hospital. Ten wypytywał Mela o przebyte choroby. W szóstym roku życia Mel przebył chorobę Heinego-Mediny. To nie interesowało specjalisty. Ale potem Mel przypomniał sobie, że w szesnastym roku chorował na zapalenie gardła i jego mocz był wtedy czerwony. Czerwony kolor potem zniknął i Mel przestał o tym myśleć. Mimo to czerwone zabarwienie moczu wracało, gdy tylko miał chrypkę. Dla specjalisty była to ważna wskazówka. Okazało się, że jedna nerka Mela jest już zniszczona całkowicie, a druga częściowo.

Lekarz nie powiedział od razu, że stan jest beznadziejny. Zatrzymano jednak Mela w szpitalu. Ale ja już wiedziałam i straszne było dla mnie nagłe uświadomienie sobie, że młody człowiek, o którym myśli się, że jest całkowicie zdrowy, ma nagle umrzeć. Nie chciałam wierzyć. Przecież Mel miał dopiero dwadzieścia cztery lata i całe życie, jak to się mówi, było przed nami”.

Melbourne Doucette pozostawał przez wiele tygodni w Melrose. Mimo że miał przetaczaną krew, zmienił się z dobrze wyglądającego młodego człowieka w chorego, którego blada twarz nie zachowała nic z dawnej świeżości. Chociaż Anna broniła się, jak mogła, przed myślą o nagłym końcu wszystkich marzeń, to jednak pojęła, że Melbourne nie będzie mógł dalej pracować i straci posadę. Przypuszczalnie po raz pierwszy uświadomiła sobie, że kraj, który obdarzyła takim podziwem, może być tak samo bezlitosny jak Abruzja, gdy chodzi o pracę i życie. Nie śmiała nawet myśleć o tym, ile będzie kosztował szpital i z czego ten rachunek zapłacą. Wiedziała, że będzie musiała sprzedać dom, jeżeli nie zapłaci rat. Była jednak w Beffi przyzwyczajona do ciężkiej pracy. Powróciła do firmy, w której tak długo pracowała. Szyła w ciągu dnia, wieczorem jechała do Melbourne’a, a w nocy wykonywała wszystko, co miała do zrobienia w domu.

Krótko przed Bożym Narodzeniem Melbourne wyszedł ze szpitala. Ale nie był to już dawny Mel, który jeszcze w listopadzie robił własnoręcznie szafy w kuchni. Teraz męczyło go już wejście na parę stopni, a w Nowy Rok tak osłabł, że Anna zawiozła go po raz drugi na ostry dyżur do Melrose. Po przetoczeniu krwi jeszcze raz powrócił do domu. Jednak 9 stycznia, gdy Anna pojechała do pracy, wystąpiła bardzo silna duszność. Uratował go stary przyjaciel John A. Welsh, który go właśnie wtedy odwiedził i odwiózł na łeb na szyję własnym samochodem do Melrose.

Anna dowiedziała się o tym wieczorem po powrocie z pracy. Prawie w tej samej chwili zadzwonił lekarz domowy.

Anna Doucette wspomina:

„«On niebawem umrze» – powiedział mi po prostu przez telefon. Nie wiedziałam, co mam odpowiedzieć. Wkrótce potem połączył się ze mną szpital i powiadomiono mnie, że stan Mela jest bardzo zły. Zrozpaczona powiedziałam, że zaraz przyjadę, muszę jednak znaleźć kogoś do dzieci. Na to odpowiedziano mi: «Nie musi się pani śpieszyć. On teraz śpi. Zadzwonimy ponownie, jeśli coś się zmieni»”.

Anna nie wiedziała, co się istotnie stało z Melbourne’em. Postępująca niewydolność nerek doprowadziła do nagromadzenia się płynu w płucach. Groziło mu uduszenie. Szpital Melrose nie posiadał sztucznej nerki. Lekarze Melrose próbowali pomóc choremu tlenem, lekami nasercowymi i przetaczaniem krwi.

Około czwartej nad ranem wydawało się, że wystąpi niewydolność krążenia. Anna pozostawiła śpiące dzieci i pojechała przez ciemne ulice do szpitala. Przez cały czas wyobrażała sobie, że Melbourne umarł i że ona już nigdy nie będzie mogła z nim rozmawiać. Ulżyło jej, gdy po przybyciu do szpitala zobaczyła go żywego. Powiedział z trudem: „Uspokój się, przecież nie umieram”. To dowodziło, że nie orientował się co do swego stanu.

Anna Doucette wspomina:

„Zrozpaczona pytałam lekarza o szanse na utrzymanie Mela przy życiu. Wzruszył ramionami. A ja myślałam bez przerwy o tym, że Mel jest młody, i o dzieciach. Molestowałam lekarza. Wreszcie powiedział, że można by spróbować przenieść Mela do Peter Bent Brigham Hospital. Tam mają sztuczną nerkę i mogliby nieco przedłużyć mu życie. Zadzwonił i otrzymał odpowiedź: wolne łóżko będziemy mieli najwcześniej za dwa tygodnie. Doktor powiedział, że niemożliwe, aby Mel wytrzymał”.

Anna powróciła do domu, obudziła dzieci i zawiozła je do swojej siostry Bruny, a potem szybko udała się do pracy. Chociaż strasznie źle się czuła, to jednak wiedziała: nie może stracić pracy! Przed kilku tygodniami nie przypuszczała, że przy każdym dzwonku telefonu będzie zrywała się przestraszona i że w nocy nie będzie mogła spać, ponieważ będzie się lękała nagłego telefonu lub myślała o kosztach szpitala Peter Bent Brigham, jeśli Mel pozostanie przy życiu. Dowiadywała się w ubezpieczalni Melbourne’a i usłyszała, że pokryje tylko część kosztów Melrose. Na pociechę doradzono jej, aby zwróciła się z podaniem do jakiejś fundacji. Pytała również w Peter Bent Brigham, jak wysoki będzie rachunek za kilka tygodni leczenia, i dowiedziała się, że należność wyniesie tysiące dolarów. Anna wiedziała, że nigdy nie będzie mogła wpłacić takiej sumy. Nawet gdyby sprzedała dom, to i tak na długo by nie starczyło. Starała się zapomnieć o pieniądzach i o przyszłości. Jedno wiedziała na pewno: Mel musi znaleźć się w Peter Bent Brigham! Pracowała nadal i codziennie kursowała między miejscem pracy, szpitalem a domem. Gdy zbliżała się do Melrose, modliła się, jak to robiła w Beffi, aby Wszechmogący użyczył Melbourne’owi jeszcze choć kilku dni życia.

Anna Doucette wspomina:

„Mel przeżył czas oczekiwania na miejsce i 21 stycznia 1962 roku został przewieziony do szpitala Peter Bent Brigham (…). Położono go na oddziale przeznaczonym do badań nerek, na parterze, niedaleko głównego wejścia. Ordynatorem był tam doktor Merrill”.

Francis D. Moore, ordynator oddziału chirurgicznego Peter Bent Brigham Hospital w swojej książce Give and Take, 1964:

„W chwili dostarczenia do szpitala 21 stycznia 1962 roku Mr. M.D. (PBBH 1-19-87) miał dwadzieścia cztery lata (…). Oprócz sztucznej nerki możliwe było od pewnego czasu przepłukiwanie otrzewnej w jamie brzusznej i usuwanie w ten sposób produktów przemiany materii. Zabieg ten nazywano dializą otrzewnową. Postępowanie było prostsze i tańsze (…). Istniało jednak niebezpieczeństwo zakażenia (…). Mr. M.D. leczono dializą otrzewnową (…). Wytworzono w powłokach brzusznych stały otwór zamykany plastykowym korkiem, tak że można było łatwo wprowadzić dren dializacyjny do jamy brzusznej”.

Joseph E. Murray, John P. Merrill i inni w „New England Journal of Medicine” z 13 czerwca 1963:

„Sześć razy w ciągu miesiąca był odsyłany do domu i ponownie przyjmowany (…). Dializa przestała działać, rozwinęło się zapalenie otrzewnej z niedrożnością jelit, wymiotami i obrzękiem ciała”.

Anna Doucette wspomina:

„Dializy stawały się dla niego coraz straszniejsze i boleśniejsze, wiedziałam więc, że długo ich nie wytrzyma. W lutym, gdy go ponownie zatrzymali w szpitalu, poszłam do doktora Merrilla, zebrałam się na odwagę i zapytałam: «Czy pan nie może dokonać przeszczepu nerki u Mela?». Doktor Merrill nie uchylił się od odpowiedzi i ku memu przerażeniu powiedział: «Można by spróbować, gdyby brat lub inny krewny ofiarował mu nerkę».

Mel miał czterech braci, więc mogłam mieć nadzieję. Ale sama musiałam prosić ich o nerkę. Mel nie mógł ich zapytać. Nadal nie wiedział, jak zły jest jego stan, a ja nie chciałam go podniecać wiadomością, że szukam dla niego nerki. Nie wiedziałam, jak powinnam zapytać jego braci: Joe’ego, Paula, Thomasa i Normana. Poszłam więc do matki Mela i wyjawiłam jej wszystko. Obiecała przemyśleć sprawę, ale ja wyczułam, że nie spodobał się jej ten projekt. Mimo to oczekiwałam zrozpaczona choćby na jedno słowo. Jednakże nie usłyszałam niczego. Mój brat Alderio zaofiarował swoją nerkę, ale nie mogli z niej skorzystać, zresztą tak samo jak i z mojej własnej. Doktor Merrill zobaczył mnie wtedy w szpitalu i dopytywał się, co udało mi się załatwić. Powiedziałam mu: «Niech pan zapomni o rodzinie, niech pan zapomni». Wtedy zapytał, czy Mel miałby coś przeciwko temu, gdyby on spróbował przeszczepić mu nerkę zmarłego (…).

Byłam przerażona, ponieważ czytałam tylko o przeszczepach między bliźniętami i krewnymi (…) Ale tak bardzo pragnęłam, aby Mel żył, że zgodziłam się na wszystko. Zdecydowałam się powiedzieć to Melowi, nawet gdyby się przy tym dowiedział o swej śmiertelnej chorobie”.

Anna nie wiedziała o gorzkich doświadczeniach doktora Merrilla z zastosowaniem naświetlania rentgenowskiego. Niewiele też wiedziała o jego pierwszych próbach z imuranem, o toksyczności leku i przypadkach śmierci przy pierwszych próbach zastosowania, gdy dużymi dawkami samego imuranu chciał przeszkodzić odrzuceniu przeszczepionej nerki u człowieka. Nie wiedziała, że podjął także doświadczenia na zwierzętach, stosując imuran skojarzony ze steroidami i aktynomycyną. Nie wiedziała też tego, że czekał na to, aby móc po raz pierwszy wypróbować takie połączenie środków farmakologicznych na człowieku i przeszkodzić odrzuceniu nerki nawet nie spokrewnionego zmarłego.

Anna pragnęła tylko – jak Armande Siméon – aby Melbourne żył.

Anna Doucette wspomina:

„Zapytałam Mela: «Chcesz dalej męczyć się tymi dializami, czy zgodzisz się na to, aby doktor Merrill wszczepił ci obcą nerkę?». Mel był za słaby, aby się przestraszyć lub rozmyślać (…). Szepnął: «Jeżeli tylko nie będę musiał znosić dializ, to poza tym jest mi wszystko jedno (…)».

Także Mel nie wiedział nic o przeszczepie nerek między ludźmi, którzy nie byli spokrewnieni. O nerce ze zwłok nic mu nie powiedziałam. Szepnął potem jeszcze: «Jeżeli myślisz, że to możliwe»”.

Decyzja zależała więc od Anny. Gdy patrzyła na Melbourne’a leżącego w stanie rozpaczliwej bezsilności, zdecydowała się zaryzykować wszystko, co miała do zaryzykowania. Odczuła głęboką ulgę, gdy Merrill powiedział, że będzie się starał o nerkę zmarłego. Równocześnie zakomunikował jej, że włączy Melbourne’a do programu badawczego, który wspomagają fundacje: Hartforda, Publiczna Służba Zdrowia i Komisja Energii Atomowej oraz inne instytucje. Wskutek tego ani operacja, ani dalsze leczenie nic go nie będą kosztowały.

Anna Doucette wspomina:

„Po pierwszych tygodniach pobytu w Peter Bent Brigham Mel leczony był bezpłatnie (…). Ubezpieczalnia pokryła tylko część rachunku opiewającego na więcej niż 3500 dolarów, których Peter Bent Brigham zażądał za pierwsze tygodnie. Inaczej zeszlibyśmy na psy”.

Francis D. Moore w Give and Take, 1964:

„Przypuszczenie, że sprawa (skojarzenie leków) może być skuteczna, opierało się wyłącznie na doświadczeniach ze zwierzętami w laboratorium (…).

W praktyce (…) wypróbowana została po raz pierwszy w przypadku Mr. M.D.”.

Decyzja zapadła, Merrill miał swojego pierwszego pacjenta, a ponieważ samo dokonanie przeszczepu stało się już zabiegiem rutynowym, teraz chodziło już tylko o znalezienie zmarłego dawcy, aby móc przystąpić do stosowania leków.

W ostatnich tygodniach marca lekarze Murray, Couch i Wilson, sypiali w szpitalu, aby w przypadku śmierci dawcy zabezpieczyć jego nerkę i przeszczepić. Doszło do trzech fałszywych alarmów, zanim dopiero wieczorem 5 kwietnia znalazł się odpowiedni dawca.

Anna Doucette wspomina:

„5 kwietnia po pracy byłam w szpitalu. O 21.00 pojechałam do domu i dopiero później dowiedziałam się, co się zdarzyło. Do pokoju Mela wbiegli sanitariusze: «Szybko, pan będzie zaraz operowany!». Mel odpowiedział przestraszony: «Nie, mylicie się, to niemożliwe…». Jednakże oni go porwali i wynieśli. Mel powiedział mi potem: «Gdy mnie chwycili, nagle przeraziłem się». Powiedziano mi, że próbowano mnie zawiadomić, ale ja nie zgłaszałam się. Być może nie słyszałam dzwonka”.

Joseph E. Murray, John P. Merrill i inni w „New England Journal of Medicine” z 13 czerwca 1963:

„5 kwietnia rozporządzaliśmy nerką trzydziestoletniego mężczyzny, który przed śmiercią ochłodzony został na stole operacyjnym do 20°C (…) przeszczepienie wykonano w zwykły sposób”.

Anna Doucette wspomina:

„W każdym razie pojechałam w piątek jak zawsze do szpitala. Weszłam do pokoju Mela i zobaczyłam go śpiącego w łóżku. Na palcach podeszłam do pielęgniarki oddziałowej. Pielęgniarka powiedziała: «Dziś w nocy był operowany». W pośpiechu dała mi sterylny fartuch i maskę na usta, tylko tak ubrana w przyszłości miałam odwiedzać Mela”.

Gdy Anna dowiedziała się o operacji, wielki eksperyment Merrilla trwał już od dwudziestu czterech godzin. Postawił on jeszcze raz stopę na drodze ku nieznanemu i zabrał w tę drogę Melbourne’a oraz Annę, nie wiedząc, przez jakie piekła, otchłanie i szczyty będzie ich prowadził.

Okoliczność, że Anna znalazła swojego męża w zwykłym pokoju chorych, bez sterylnych śluz, należała już do programu Merrilla. Spodziewał się, że przy codziennych kontrolach reakcji Melbourne’a na nową nerkę oraz przy stałym nadzorowaniu układu obronnego będzie można rozpoznać pierwsze objawy odrzucania lub zakażenia. Przez odpowiedni dobór dawek imuranu, sterydów, aktynomycyny i innych antybiotyków chciał stłumić już pierwsze objawy i spowodować, aby cały ogromny „aparat sterylny” stosowany po naświetlaniach stał się zbędny. Był zdecydowany stosować przy kontrolach każdy środek, aby dojść do możliwie pewnych wyników. Do tego zaliczał biopsję nerek i nakłucie szpiku. W pierwszym przypadku nakłuwano nerkę długą wydrążoną sondą przez skórę, tkankę podskórną i torebkę tłuszczową i pobierano do badania mikroskopowego tkankę nerkową. W drugim przypadku pobierano szpik, najczęściej z mostka, dla uzyskania obrazu sprawności układu krwionośnego. Obie metody budziły zastrzeżenia, były niebezpieczne, a oprócz tego bolesne. Nie wyjaśniono dotychczas, w jakim stopniu często powtarzane punkcje mogą uszkadzać nerki lub wywoływać inne uszkodzenia. Merrill równie mało wiedział, w jakim stopniu imuran lub aktynomycyna uszkadzają i powoli zatruwają te same nerki, których odrzuceniu mają zapobiegać. Wiedział tylko, że wszelkimi dostępnymi środkami chce zbierać doświadczenia, by ustalić, czy obecna droga istotnie prowadzi do zapobieżenia odrzuceniu przeszczepu.

Eksperyment rozpoczął się od tego, że Doucette otrzymywał 200 miligramów imuranu dziennie. Była to tylko jedna trzecia dawki imuranu, jaką Merrill ze złym skutkiem stosował w 1960 roku. Potem zaczął się marsz w nieznane. Zimna i pozbawiona jakiegokolwiek ludzkiego uczucia rejestracja faktów tego marszu brzmiała następująco:

1–6 dzień po operacji: 200 miligramów imuranu z węglanem sodu dziennie dla zapobieżenia uszkodzeniu żołądka. Krytycznie mała czynność nowej nerki z wydzielaniem 427 ml w pierwszym dniu i następnie spadek do 163 ml. Nagromadzenie płynów w całym ciele łącznie z twarzą, konieczność ponownego przystąpienia do dializy otrzewnowej i wydalenia czterech litrów płynów. Utrzymuje się wydalanie białka przy wysokim ciśnieniu tętniczym krwi.

7 dzień: pierwsza biopsja nerek przez ranę operacyjną. Wyraźne uszkodzenie cewek nerkowych. Nie wiadomo, czy jest to następstwo przeszczepienia, czy przełom odrzuceniowy. 200 mg imuranu.

8 dzień: w dalszym ciągu 200 mg imuranu. Wzrost temperatury ciała. Gorączka 39,4°C. Wydzielina ropna. Zakażenie.

9–13 dzień: wskutek infekcji i osłabienia zmniejszenie dawki imuranu do 150 mg. Spadek gorączki. Druga biopsja nerki. Wyraźne objawy odrzucenia.

14–18 dzień: podwyższenie dawki imuranu do 300 mg dla zwalczania odrzucenia. Zwiększenie ilości wydalanego moczu do 3000 ml i więcej. Wyraźna poprawa mimo wysokiego ciśnienia tętniczego i wysokiego poziomu mocznika we krwi.

20–25 dzień: spadek liczby krwinek białych do 900. Objaw nowego uszkodzenia układu obronnego przez imuran. Potwierdzenie dzięki nakłuciu szpiku. Zaprzestanie podawania imuranu.

26–31 dzień: poprawa obrazu leukocytów i obronności. Zapoczątkowanie podawania imuranu, ale tylko 100 mg. Trzecie nakłucie nerek wykazuje zmiany komórkowe. Wydalanie białka. Dalsze objawy tendencji do odrzucenia nerki.

32–42 dzień: wysoka gorączka, doznania towarzyszące ciężkiej chorobie. Wydalanie białka. Podwyższenie poziomu mocznika. Czwarta biopsja nerek. Ponowne objawy odrzucania. Dodatkowo podawano z imuranem 20 gamma (milionowych części grama) aktynomycyny dożylnie przez trzy dni. Po tym spadek gorączki.

43–48 dzień: powolna poprawa czynności nerek. Drugie nakłucie szpiku. Wystarczająca odporność przeciwzakażeniowa. Podwyższenie dawki imuranu do 150 mg. Dodatkowo 200 gamma aktynomycyny.

49–53 dzień: mimo utrzymującego się wysokiego ciśnienia tętniczego krwi i wydalania białka z moczem, krwinek czerwonych i leukocytów dalsza poprawa czynności nerek i objawy pokonywania reakcji odrzuceniowej.

Decyzja usunięcia pierwszej z chorych nerek pozostawionych przy przeszczepieniu, co ma obniżyć ciśnienie tętnicze krwi. Usunięcie nerki bez szczególnych komplikacji. Równocześnie piąta biopsja nowej nerki. Ponowne podejrzenie odrzucania.

54–60 dzień: dodatkowo do imuranu podwyższone dawki aktynomycyny, wynoszące 250 gamma. Zniknięcie białka w moczu.

62 dzień: z powodu utrzymywania się wysokiego ciśnienia tętniczego krwi decyzja usunięcia również prawej chorej nerki. Operacja bez szczególnych wydarzeń. Spadek ciśnienia tętniczego krwi.

63–72 dzień: zmniejszenie wydalania moczu. Podejrzenie ostrego przełomu odrzuceniowego. Podwyższenie dawki aktynomycyny do najwyższej dotychczas wartości 500 gamma. Powrót do normalnego wydalania przez nerkę przy utrzymywaniu się wydalania białka i wysokiego poziomu mocznika.

73 dzień: zmniejszenie liczby krwinek białych, ponowne osłabienie obrony przeciwzakażeniowej. Obniżenie dawki imuranu do 100 miligramów. Poprawa obronności, ale przy tym upośledzenie czynności nerek i podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi. Rezerpina i 200 miligramów aktynomycyny. Po tym zmniejszenie wydalania białka i stabilizacja czynności nerek.

Siedemdziesiąty trzeci dzień przypadł na 17 czerwca 1962 roku. Anna jechała po raz sto czterdziesty ósmy po pracy z Wakefield przez Felis Way, stamtąd przez McGrath Highway aż do Memorial Drive, a potem przez Cambridge do mostu Harvarda i w końcu Massachusetts Avenue do brzydkiej bramy kolumnowej Peter Bent Brigham. Jechała tamtędy zwykle koło piątej po południu, gdy ulice były zakorkowane, a Massachusetts Avenue stawała się zmorą. Nie opuściła jednak ani jednego dnia, ani zimą przy śniegu i lodzie, ani w czasie burz wiosennych, ani teraz, gdy zapowiadało się upalne lato. Mało wiedziała o imuranie, aktynomycynie i zaciętej walce ze straszliwymi, niewidzialnymi wrogami, jaką prowadził teraz doktor Merrill z organizmem Melbourne’a, z konieczności traktując go jak pole doświadczalne. Wiedziała tylko, kiedy Melbourne cierpiał, kiedy myślał, że umrze, a kiedy czuł się lepiej i ponownie ufał, że będzie żył. Widziała go z tak nalaną i obrzękłą twarzą, że prawie nie mógł mówić. Widziała go dygoczącego w czasie napadów gorączki lub wyczerpanego po nowych dwóch operacjach, o których w języku lekarskim mówiło się, że przebiegły „bez szczególnych komplikacji”. Przeżyła także i to, że cierpiał z powodu biopsji nerki i że leki, które brał codziennie, wywoływały zaburzenia jelitowe. Przeżyła wszystkie wahania – od dni pełnych nadziei do dni piekła – a oprócz tego lęk przed każdym następnym dniem, co do którego nie było wiadomo, czy Melbourne jeszcze go przeżyje. Nigdy przedtem nie myślała, że kiedyś każdy dzień będzie dla niej jakby darem.

Ale po trzydziestym lub czterdziestym dniu powoli uwierzyła, że jednak posuwano się naprzód. Melbourne zaczął się podnosić i chodzić koło łóżka, mężczyzna, który jednego dnia wyglądał na chudego i wymizerowanego, a w następnym dniu nagle ważył kilka kilogramów więcej, ponieważ coś było nie w porządku z nową nerką. Przyzwyczaiła się prawie do tego, że nowa nerka nie pracowała sama jak u zwykłego człowieka, ale że musiała być regulowana przez leki, że Melbourne codziennie musiał mierzyć ilość wydalonego moczu, aby można było wyliczyć odpowiednio ilość napoi, które mógł przyjąć, i dawki leków. Oczywiście trzeba było przyzwyczaić się do tego, chociaż zdrowemu wydawało się to nie do zniesienia.

Anna obserwowała, jak Melbourne stawał się silniejszy, i najchętniej zabrałaby go już w pierwszych dniach czerwca do domu i do dzieci. Ale nie odważyła się wyjawić takiego życzenia, ponieważ wiedziała, że tylko lekarze mogą przedłużyć życie Melbourne’a i że nic za to nie żądają. Mieli zatem prawo dopóty trzymać go w szpitalu, dopóki wydawało im się to niezbędne.

Anna Doucette wspomina:

„Doktor Merrill mówił niewiele, ale wszyscy lekarze sprawiali wrażenie odprężonych (…). Zapewne spokojnie mogli wypisać Mela ze szpitala już w czerwcu, ale zatrzymali go prawdopodobnie jako pokazowego pacjenta”.

Gdy 23 czerwca Melbourne Doucette zaczął siedemdziesiąty dziewiąty dzień życia po operacji, był rzeczywiście pierwszym człowiekiem, który przeżył prawie trzy miesiące po przeszczepieniu nerki nie od krewnego, ale ze zwłok, i to wyłącznie dzięki odpowiedniemu stosowaniu leków. Merrill był zimnym obserwatorem i wystrzegał się każdego łatwego optymizmu. Jak bardzo się w końcu zawiódł w przypadku Riterisa! Mimo to stwierdzał, że przez siedemdziesiąt dziewięć dni prowadził zwycięską walkę lekami z niewidzialnym wrogiem, a w tej walce organizm Melbourne’a Doucette’a był polem bitwy. Nadal nie miał żadnego wyobrażenia, czy zniszczy kiedyś przeciwników, czy też tylko odeprze na pewien czas. Nie mógł też przewidzieć, czy ci przeciwnicy nie wytrzymają dłużej niż samo „pole walki”, które codziennie znajdowało się pod ostrzałem ich jadów. Ale upłynęło siedemdziesiąt dziewięć dni i Melbourne Doucette żył.

Osiemdziesiątego dnia Merrill zezwolił na zabieranie Melbourne’a codziennie na kilka godzin do domu, a pozostały czas miał nadal spędzać pod najściślejszą kontrolą. Od 24 czerwca do 1 lipca Anna jeździła po cztery razy dziennie dobrze znaną drogą. Robiła to jednak chętnie – Melbourne bywał przez kilka godzin w domu. Przyglądał się, gdy szyła, lub bawił się z Davidem Josephem i Deanem Johnem, którzy teraz mieli odpowiednio cztery i dwa lata.

3 lipca nawet Merrill zdecydował się wypisać Melbourne’a do domu, pod warunkiem, że codziennie będzie przywożony do szpitala na jedną lub dwie godziny. Anna wzięła urlop, jaki się jej od dawna należał, i jeździła nadal swoją nie kończącą się drogą. Melbourne był wciąż jeszcze jak liść na wietrze. Ale zabrała go po raz pierwszy do przyjaciół i nad morze, a 14 lipca świętowali setny dzień po operacji.

Anna Doucette wspomina:

„Sto dni – kto myśli o tym, co znaczyć może sto dni życia? A dni te znaczyły szczególnie wiele, ponieważ następnego dnia miał znowu obrzęki i lękaliśmy się”.

Mieli podstawy do obaw, ponieważ szósta biopsja nerek kazała podejrzewać, że znów torował sobie drogę kryzys odrzuceniowy. Merrill zaordynował prócz zwykłej dawki imuranu wielokrotnie po 300 gamma aktynomycyny. Ale tym razem oba leki nie zapewniły pożądanego skutku. 11 sierpnia Merrill zmuszony był dodać do tych leków 80 miligramów preparatu kortyzonu – prednisonu, jednego ze sterydów. Siódme nakłucie nerki wykazało, że nowe skojarzone leczenie w ciągu kilku dni zażegnało niebezpieczeństwo odrzucenia, które pojawiło się z niewiadomych powodów. Ale jednocześnie prednison ponownie podwyższył poziom mocznika (dlaczego?) do niebezpiecznych wartości. Merrill zaczął nową fazę straszliwej walki między złymi a dobrymi wpływami leków – aż Melbourne poczuł się znacznie lepiej, tak że sam mógł prowadzić samochód i przyjeżdżać do szpitala, podczas gdy Anna pracowała.

Anna Doucette wspomina:

„Przez pewien czas byliśmy szczęśliwi. Można stać się skromnym w swych życzeniach, gdy poznało się śmierć. Najczęściej kończyłam pracę o 15.30. Ponieważ pracowałam na akord – pracowałam szybko. Potem jechaliśmy nad morze. W końcu września upłynęło już sto siedemdziesiąt dni. Ale w tym czasie nastąpił u Mela ciężki nawrót”.

Był 22 września, gdy u Melbourne’a wystąpił nagły obrzęk płuc. Ponownie wszystko świadczyło o odrzuceniu nerki. Kryzys przetrzymano dzięki imuranowi, prednisonowi i aktynomycynie, jednakże połączenie pozostałych leków z prednisonem zmniejszyło odporność przeciwzakażeniową Melbourne’a tak znacznie, że Anna w październiku odwiozła go z wysoką gorączką do szpitala. Zapadł na zapalenie płuc. Po kilku straszliwych godzinach zareagował wreszcie na penicylinę. Aby jednak zwiększyć odporność na zakażenia, Merrill musiał radykalnie zmniejszyć dawki imuranu i prednisonu. Wskutek tego 12 listopada doszło do następnego rozpoznania procesu odrzuceniowego: Merrill zdecydował się ponownie wrócić do aktynomycyny i kortyzonu.

Wydawało się, że nie będzie końca wahaniom, gdy w grudniu kryzys zdawał się mijać. Po dwustu czterdziestu dwóch dniach, 4 grudnia 1962 roku, wyglądało na to, że możliwe będzie osiągnięcie co najmniej dłużej utrzymującego się stanu zawieszenia broni, gdy Melbourne otrzyma 100 miligramów imuranu i 25 miligramów prednisonu (obok innych licznych leków). Z powodu utrzymującej się niedokrwistości wymagał oprócz tego stałych przetoczeń krwinek czerwonych. Ale to nie wystarczało, aby zapewnić jego nerce rzeczywiście prawidłowe działanie. Nadal stwierdzano białko w moczu oraz wysoki poziom mocznika, ale żył… Na Boże Narodzenie wrócił ostatecznie do domu, blady, z nalaną „księżycową” twarzą, taką jaką mają wszyscy ludzie, którzy przez długi czas leczeni byli wysokimi dawkami kortyzonu.

Ale był w domu.

Anna Doucette wspomina:

„Co tydzień jeździliśmy wielokrotnie do szpitala, lecz Mel chciał teraz pracować, aby stać się pożyteczny. Skonstruował więc przepierzenie z drewna w pokoju dziecinnym. Na Boże Narodzenie nasze dzieci otrzymały po raz pierwszy prezenty, a w lutym 1963 roku kupiliśmy elektryczną maszynę do pisania. Mel znalazł kilku klientów, którym mógł prowadzić księgowość w domu. Nie mogliśmy robić żadnych dalszych wypadów, ale nieraz zapominaliśmy, że właściwie było to życie do odwołania”.

„Boston Herald” – „Boston Globe” z 16 marca 1963:

Umarła nerka żyje w człowieku

Nerka zmarłego ratuje życie

„Lekarze Peter Bent Brigham Hospital wymienili wczoraj pewnego księgowego z Wakefield jako obiekt operacji dokonanej w kwietniu ubiegłego roku, która weszła do historii medycyny. Melbourne Doucette, dwudziestopięcioletni ojciec dwóch chłopców, prowadzi aktywne, prawie normalne życie – bez mała rok po operacji, którą lekarze uważają za udaną.

Lekarze obserwują go jak sokoła na polowaniu. Ma to duże znaczenie dla medycyny, ponieważ operacja przybliżyła wydatnie dzień, w którym możliwe będzie utrzymywanie przy życiu ludzi chorych na nerki. Doucette (…) czuje się prawie tak samo jak przed zachorowaniem”.

Anna Doucette wspomina:

„Zdawało się, że wszystko zostało już pokonane (…). W lecie 1963 roku Mel pomagał mojemu bratu Alderio przy budowie domu. Stał na drabinie (…). Potem nadszedł 18 listopada i Mel nagle zaczął wić się z bólu.

Byliśmy tak pewni jego zdrowia, że pozwoliliśmy mu zjeść gorące kiełbaski, a jemu nie wolno było jeść żadnych ostro przyprawionych potraw. Myśleliśmy, że to one wywołały napad. Niestety, 22 listopada, w dniu, w którym został zamordowany J.F. Kennedy, wrócił do szpitala”.

Francis D. Moore w Give and Take, 1964:

„Wyglądało to tak, jakby sam los chciał cały eksperyment wystawić na najcięższą próbę. U Mr. M.D. wystąpiło w osiemnaście miesięcy po przeszczepieniu nerki zapalenie wyrostka robaczkowego. Wyrostek, już częściowo perforowany, znajdował się w bezpośredniej bliskości nowej nerki. Usunięto go, lecz wystąpiły powikłania (…). Ale to jeszcze nie wszystko. Nowa nerka, która tak długo funkcjonowała przy stosowaniu leków, teraz wykazywała stopniowy spadek czynności. Chociaż Mr. M.D. pracował w domu, to jego stan nie był zadowalający”.

Anna Doucette wspomina:

„Wróciwszy po operacji do domu, Mel musiał ponownie codziennie udawać się do szpitala. Wreszcie doktor Edward Hager wyznał, że poszukuje drugiego dawcy nerki. Gdy Mel usłyszał o tym, wiedział już, że będzie musiał umrzeć (…). O przeszczepach wiedział teraz tak wiele, że nie można było go omamić (…). Mimo to chciał żyć. «Ma, potrzebuję nerki» – powiedział do swojej matki, a ona odpowiedziała tym razem: «Dam ci jedną z moich». Jej nerka jednak nie nadawała się. Lekarze odpowiedzieli ostatecznie: szukamy drugiej nerki zmarłego. Dowiedzieli się, że w szpitalu dziecięcym ma być operowane dziecko z wodogłowiem i że mogą otrzymać jego nerkę.

22 stycznia 1964 roku zawiozłam Mela ponownie do szpitala”.

Francis D. Moore w Give and Take, 1964:

„22 stycznia 1964 roku przeszczepiono pacjentowi drugą nerkę. Tym razem dr Donald Matson wszczepił nerkę do drugiego dołu biodrowego”.

Anna Doucette wspomina:

„Dobry stan utrzymywał się tak długo i myśleliśmy, że prawie wszystko jest możliwe i że można rozpocząć jeszcze raz. Ale gdy Mel miał wstać, wystąpiły bóle w lewej nodze, po stronie, gdzie znajdowała się nowa nerka. Leżał na sali i jeden z chorych odkrył krwawą plamę na prześcieradle Mela i zawołał: «Jezu, on krwawi». W nodze Mela pękła tętnica. Zaszyto ją. Ale kilka dni potem zdarzyło się to samo. Ponownie go operowano. W drodze powrotnej do sali chorych pękła na nowo (…). Wtedy wypróbowano rodzaj plastykowego „shuntu”. Mel miał tak silne bóle, że otrzymał demerol. Wkrótce potem patrzył tęsknym okiem na zegarek, czekając, aż dostanie następną dawkę. Stał się narkomanem”.

John A. Welsh, przyjaciel Melbourne’a:

„Po drugim przeszczepie pozostawili nie zamkniętą lewą okolicę pachwinową, gdzie znajdowała się nerka. Można było ją widzieć. Moczowód nowej nerki był za krótki i nie dało się go wszyć do pęcherza moczowego, wychodził więc na zewnątrz i nie można było zamknąć rany”.

Anna Doucette wspomina:

„Mel otrzymywał oprócz starych lekarstw coraz to nowe. Wywołały one żółtaczkę. Wątroba i szpik Mela nie funkcjonowały. Ostatecznie został przeniesiony na intensywną terapię (…). W Dniu Matki wzięłam dzieci ze sobą. Nie chciałam, ażeby zobaczyły ojca w tym stanie”.

John A. Welsh:

„Raz, kiedy z otwartą raną i widoczną nerką ćwiczył wchodzenie po schodach, zdarzyło się, że doktor Wilson zatrzymał się koło niego. Mel zapytał go lękliwie: «Doktorze, co mam robić, gdy nerka mi wypadnie?». Wilson odpowiedział: «Podniesiemy ją wtedy i na tym koniec». Początkowo Mel był zaskoczony, a ja go pocieszałem (…), aż zaczęliśmy się obaj śmiać!”.

Anna Doucette wspomina:

„Nerka jakoś pracowała (…), ale wszystkie inne narządy były zrujnowane przez te leki (…). Mel nie mógł już wstawać. 2 czerwca zatelefonowałam do niego z pracy (…) i usłyszałam, że nie ma żadnych bólów. Pomyślałam, że to byłoby dobrze (…). Ale o 13.00 zatelefonowano do mnie: «Anno, on jest w stanie śpiączki». Jeszcze nigdy w życiu nie jechałam tak szybko, nie zważając na nic. W głowie kołatała mi tylko jedna myśl: chciałam z nim jeszcze raz mówić. Gdy weszłam do jego pokoju, koło łóżka stało tylu lekarzy, że nie mogłam go zobaczyć. Kiedy mnie spostrzegli, rozstąpili się, ale nie obudził się już i nigdy więcej z nim nie rozmawiałam”.

Tak 2 lipca 1964 roku zakończyło się życie Melbourne’a Doucette’a, dokładnie dwa lata i trzy miesiące od chwili otrzymania pierwszej nowej nerki, czyli od początku eksperymentu doktora Merrilla.

Anna musiała się nauczyć, jak miliony innych przed nią, że życie niepowstrzymanie toczy się dalej. Pracowała, aby utrzymać dom i dzieci. Dwa lata później, w październiku 1966 roku, wyszła za mąż za Johna A. Welsha, przyjaciela Melbourne’a, i urodziła jeszcze dwoje dzieci. Lata tragedii powoli odchodziły w przeszłość.

Mimo to zawsze pamiętała o bolesnym końcu Mela i pytała samą siebie, czy postępowała słusznie, gdy prosiła doktora Merrilla, aby odważył się na przeszczep nerki: „Mogę mieć tylko nadzieję, że to było słuszne (…). Nie miałam innego wyjścia. Nie mogłam patrzeć, jak wtedy cierpiał. Był tak słaby, że na czworakach wspinał się po schodach do naszego domu. To nie było życie godne człowieka”.

Nie mówiła, czy kiedykolwiek postawiła Merrillowi pytanie o słuszność swego postępowania. Jeśliby nawet to uczyniła, jego odpowiedź byłaby z pewnością twierdząca, ponieważ przypadek Doucette’a przyniósł wiele poszukiwanych przez niego odpowiedzi.

Charlotte Pentercast z Manchesteru w liście do jednej z gazet Nowej Anglii w lipcu 1964:

„Donosiliście o śmierci Melbourne’a Doucette’a pod nagłówkami: «Człowiek-cud nerkowy zmarł». Przypadkowo odwiedzałam chorego w tym samym czasie, kiedy Doucette dożywał swoich ostatnich dni. I zapytuję, czy widzieliście tę biedną, cierpiącą istotę, zanim dano jej nazwę «cudowny człowiek». Zastanawiam się czasem, czy miało sens przedłużanie życia temu młodemu człowiekowi po to, aby wreszcie pozwolić mu umrzeć w sposób, który był przypuszczalnie gorszy niż śmierć oczekująca go przed dwoma laty”.

Michael E. DeBakey w „The Journal of the American Medical Association” z 19 lutego 1968:

„Gdyby badania na polu przeszczepów nie przeszły nigdy z laboratorium do sali operacyjnej, ludzie, którzy obecnie żyją z przeszczepionymi nerkami, zmarliby niewątpliwie”.

Francis D. Moore w Give and Take, 1964:

„Gdy śledzi się rozwój terapii, mającej na celu zapobieganie odrzuceniu przeszczepu, to wydaje się, że przez zastosowanie leków znaleźliśmy najodpowiedniejszą drogę (…). Są one wprawdzie trujące i dalekie od tego, aby je uważać za doskonałe (…). Wynalezione zostaną nowe i lepsze, a stosowanie leków jest całkowicie uzasadnione zarówno w teorii, jak i w praktyce”.

Z książki Geralda Leacha The Ethics of Medical Progress:

„Jeżeli chodzi o imuran, to ten lek zdecydowanie poprawia wyniki przeszczepu. W ciągu niewielu lat w przodujących ośrodkach medycznych zwiększyła się liczba tych, którzy przeżyli powyżej dwóch lat: z trzech procent wśród tych, którzy otrzymali nerki od spokrewnionych dawców i z zero procent wśród tych, którzy otrzymali nerki od ludzi zmarłych, do odpowiednio sześćdziesięciu i czterdziestu procent.

W sprawozdaniu zespołu dokonującego transplantacji z uniwersytetu w Colorado, pracującego pod kierunkiem doktora Toma Starzla, wyniki dokonanych przeszczepów nerek w czasie od marca 1962 roku do kwietnia roku 1966 przedstawiały się następująco: u bliźniaków jednojajowych można było prawie zagwarantować długi okres przeżycia; sześćdziesiąt pięć procent biorców od spokrewnionych dawców przeżywało jeden rok, sześćdziesiąt procent dwa lata i około pięćdziesięciu pięciu–sześćdziesięciu procent cztery lata. Przy użyciu nerek ze zwłok około czterdziestu procent chorych przeżywało pierwsze cztery miesiące po przeszczepieniu; prawie wszyscy spośród nich przeżywali także drugi rok życia, a dwadzieścia pięć procent także trzeci rok”.

9.
JEFFERSON DAVIS

Z listu Francuza Philippe’a Biseta do matki:

„Paryż, 4 kwietnia 1964

Genevieve i ja ponownie wczoraj rozmawialiśmy w szpitalu Focha z profesorem René Küssem. Zapewnił nas raz jeszcze, że wobec wynalezienia nowych leków istnieją szanse na powodzenie przeszczepu nerek u Aristide’a i że on zrobi wszystko, aby znaleźć odpowiedniego dawcę dla niego. Jest normalnym człowiekiem o otwartej głowie i wie, że czekamy już blisko cztery miesiące, a Aristide wskutek wysokiego ciśnienia ledwie widzi. Jednakże oprócz nas oczekuje – jak się dowiedzieliśmy – sto innych osób, a w ostatnim miesiącu dysponowano tylko sześcioma dawcami nerek. Pytaliśmy go wielokrotnie, czy nie mógłby wziąć nerki ode mnie lub Anni. Jest to jednak wykluczone, ponieważ Anni ma inną grupę krwi, a ja cierpię na kamicę nerkową. Jesteśmy bliscy rozpaczy, nerki nadal nie ma. Teraz istnieje sposób, aby pomóc Aristide’owi, ale nie ma nerki (…). Należałoby wydać zarządzenie, aby zdrowe nerki wszystkich zmarłych mogły być wykorzystywane!”.

Z listu Amerykanki Ethel Burroughs do przyjaciela:

„Boston, 17 maja 1963

Kochany, Twoja propozycja, abym sobie poszukała innego przyjaciela z odpowiedniejszą krwią niż Twoja, jest z pewnością bardzo szlachetna. Ale przyszła za późno. Gorzej, bo ja Cię kocham i wolę umrzeć przy Twoim boku. Doktor Hager potwierdził, że przy nowych lekach wszystko przebiega zadziwiająco dobrze. Niestety to nie takie proste. Żadne pigułki nie pomogą, gdy tak potrzebne nerki nie rosną na drzewach, a ludzie, których nerki można by zużytkować, umierają w nieodpowiednim czasie lub mają rodzinę, która się na to nie zgadza”.

Joseph E. Murray, John P. Merrill w „New England Journal of Medicine” z 13 czerwca 1963:

„Ograniczenia prawne utrudniają znalezienie dawców nerek wśród zmarłych. Chociaż w szpitalu leży tylu potencjalnych biorców, oczekując zgonu odpowiedniego człowieka, to jednak rocznie uzyskuje się tylko kilka nerek”.

Z książki Geralda Leacha The Ethics of Medical Progress:

„Jak (…) widzimy, zapotrzebowanie roczne na nerki waha się w Wielkiej Brytanii między dwoma a trzema tysiącami, w Stanach Zjednoczonych między ośmioma a dwunastoma tysiącami (…) w 1967 roku przeszczepiono w Anglii około stu nerek, ale National Health Service planuje liczbę tę w następnym roku podwyższyć do sześciuset. Pozostali pacjenci będą musieli umrzeć”.

Doktor Harold B. Neame w liście otwartym, sierpień 1963:

Farmy do hodowli dawców nerek

„W tej samej chwili, w której medycyna zaczęła uznawać przeszczepianie nerek nie za zuchwały lub nawet nieludzki eksperyment, ale za postępowanie lecznicze, służące do przedłużania życia, stanęła wobec ogromnych trudności znalezienia dostatecznej liczby dawców nerek. W tej sytuacji narzuca się myśl o przezwyciężeniu trudności przez zastosowanie nerek zwierzęcych.

Pierwsze badania w tym kierunku przeprowadzono już przed ponad pięćdziesięciu laty. Rozbiły się one o barierę reakcji odrzuceniowej, która między istotami żywymi, należącymi do różnych gatunków, jest jeszcze wyższa niż między ludźmi.

Być może teraz, gdy przypuszczalnie udało się chemicznie przełamać tę barierę między ludźmi, będzie można przeszczepiać narządy zwierzęce pod taką samą osłoną chemiczną. Gdyby taka próba udała się, to znaleźlibyśmy się w całkowicie zmienionej sytuacji, ponieważ nerek zwierzęcych nie brakuje”.

„The Times Picayune”, Nowy Orlean, 11 października 1963:

Lekarze Uniwersytetu Tulane donieśli o pierwszym przeszczepie nerek małpy człowiekowi

„Trzy dni po operacji w szpitalu Opieki Społecznej dowiedzieliśmy się, że pacjent znajduje się w dobrym stanie. Dr Reemtsma, szef zespołu przeszczepieniowego, oświadczył: «Jeśli okazałoby się, że nerki zwierzęce funkcjonują zadowalająco w człowieku, to dla wielu tysięcy ludzi zaświtałaby nowa nadzieja»”.

„The New York Times”, 18 grudnia 1963:

Pacjent żyje sześć tygodni z dwiema nerkami szympansa

„Czterdziestoczteroletni robotnik utrzymany został w Nowym Orleanie przy życiu dzięki przeszczepieniu mu dwóch nerek. Pacjent nazwiskiem Jefferson Davis znajdował się w stanie, w którym zastąpienie jego chorych nerek było sprawą życia lub śmierci”.

Jesienią 1963 kamienne bloki szpitala Opieki Społecznej w Nowym Orleanie miały dwadzieścia cztery lata. Ale w ciągu tych dwudziestu czterech lat szpital nie zakupił ani jednego nowego łóżka. Do odpychającej bramy wejściowej ciągnęły dzień w dzień kolejki biednych chorych obok portiera dla białych, obok portiera dla czarnych, obok wartownika z pistoletem w kaburze. Czasami było ich tylko tysiąc lub dwa tysiące, ale niekiedy nawet pięć tysięcy w ciągu jednego dnia. Godzinami oczekiwali na poradę lub pomoc. W ciągu roku liczba ich wynosiła sześćset tysięcy i więcej.

Przybywali piechotą, na rowerach, starymi samochodami lub, gdy nie rozporządzali żadnym pojazdem, w ostateczności taksówką czy karetką. W niektóre dni i noce karetki na sygnale dostarczały prawie co minutę umierających, ofiary wypadków, samobójstw, zatruć, cierpiących na dychawicę, którym w parne, upalne letnie noce nad Missisipi brakowało powietrza. Przychodzili z dzielnic biednych i dzielnic murzyńskich Nowego Orleanu. Przybywali z Luizjany, z Lafayette i Baton Rouge. Leżeli lub siedzieli w ciasnych sieniach i poczekalniach, zakaźni i niezakaźni obok siebie, i musieli udowodnić, że są istotnie bez środków, zanim – podzielonych na białych i czarnych – wpuszczono ich do przepracowanych, wyczerpanych lekarzy i pielęgniarek, którzy szorstko odprawiali karetki, a ciężko chorych kierowali na sale szpitalne.

W jednym tylko roku przez te stare sale przewinęło się czterdzieści osiem tysięcy chorych. Cierpieli, zostawali wyleczeni lub umierali. Niesłychany natłok – równocześnie jednak ogromny materiał dla zaspokojenia medycznej ciekawości, zwłaszcza że bardzo blisko, oddzielony jedynie jedną aleją, znajdował się wielopiętrowy budynek Tulane School of Medicine. Szpital Opieki Społecznej był miejscem ćwiczeń lekarzy i studentów Tulane i wszyscy jego chorzy stanowili potencjalne obiekty eksperymentów.

Do tysięcy pacjentów, którzy w październiku 1963 roku przybyli do szpitala, należał także Murzyn, Jefferson Davis, tragarz bananów z doków Nowego Orleanu. Tylko dlatego nosił sławne nazwisko byłego prezydenta stanów południowych utrzymujących niewolnictwo i walczącego przeciwko stanom północnym znoszącym niewolnictwo, że jego przodkowie byli niewolnikami aż do zwycięstwa Północy. Dopiero po zwycięstwie przyjęli znane im nazwiska, czyli nazwiska swoich zwyciężonych panów.

Od szesnastego roku życia Jefferson nosił skrzynie z bananami ze statków przybywających z ładunkiem owoców z Morza Karaibskiego do ujścia rzeki Missisipi. Na świat przyszedł w szpitalu w Georgii i prawie nie znał nieżyjących już rodziców, a czworga rodzeństwa nie widział od czterdziestu lat. O swoim bracie słyszał, że został zamordowany po wypuszczeniu go z więzienia w Chicago. Jego językiem – jeśli w ogóle mówił – był żargon używany przez Murzynów w Luizjanie. Należał jeszcze do tej generacji czarnych, która do każdego białego zwracała się „mister”, śpiewała w kościołach baptystów, a życie uważała za całkowicie podporządkowane nieodmiennej surowej Boskiej Opatrzności.

Gdy Jeffersona wynoszono z karetki, miał czterdzieści trzy lata i znajdował się w ostatnim stadium zapalenia kłębków nerkowych. Oprócz wszystkich trudności wynikających stąd, że pochodził z murzyńskiej rodziny z Południa, samo życie nie traktowało go łaskawie. Jego pierwsza żona, Ruby, matka jego czworga dzieci, dawno już nie żyła. Zabił ją wrzód czy też rak żołądka. Druga żona, Dolores, była pobożną baptystką. Przyozdabiała ściany walącego się domu w murzyńskich slamsach w okolicy North Claiborne Avenue, w którym mieszkali za trzydzieści dolarów miesięcznie, obrazami Jezusa Chrystusa i wierzyła w niebiańskie wybawienie z czarnego ziemskiego padołu płaczu. Dolores zajęła się Jeffersonem i jego dziećmi: Morrisem, Richardem, Alvinem i Julią. Ale i ona zachorowała i zniknęła za murami tego samego szpitala Opieki Społecznej, do którego teraz właśnie wnoszono Jeffersona. Powróciła do domu przy dokach dopiero po ciężkiej operacji. Tymczasem dzieci odeszły z domu na zawsze: Jefferson oddał je do ciotki. Ciotka zarejestrowała je w Opiece Społecznej i nie odesłała do domu, aby nie utracić otrzymywanej stamtąd zapomogi. Przypuszczalnie tak nawet było lepiej, ponieważ niewiele później sam Jefferson upadł na molo pod ładunkiem bananów. Jako że w czasie wojny był żołnierzem, odwieziono go do szpitala wojskowego, położonego dokładnie naprzeciw szpitala Opieki Społecznej. Od tego czasu jego stan nie uległ już poprawie.

Nie miał zbyt dokładnego pojęcia o tym, co mu dolega. Wiedział tylko, że coś jest nie w porządku z nerkami. Dawano pigułki, podłączano do niego dreny, którymi pompowano wodę przez jego brzuch. Potem odesłano go do domu. Nogi miał obrzękłe, wyglądały jak węże wypełnione wodą. Tak więc i on zaczął żyć z pomocy Opieki Społecznej i z pieniędzy, które zarabiała Dolores jako sprzątaczka w United Package Company. W ostatnim roku był już tak słaby, że zwykle siedział na drewnianej werandzie i z coraz większym trudem wdychał ciężkie, wilgotne powietrze, dochodzące znad oddalonej o kilkadziesiąt metrów Missisipi, pełne kurzu i spalin, które niczym mętnoszara zawiesina osiadało na domach i ludziach dzielnicy murzyńskiej.

Zmęczonymi oczami obserwował zardzewiałe, powyginane samochody jadące Avenue Claiborne bądź parkujące przy popękanych krawężnikach jak kupa starej blachy. Patrzył też na przechodniów, którzy w kapeluszach z szerokimi rondami, zgarbieni, szli dziurawymi chodnikami, lawirując między odpadkami i rozdeptanym szkłem, i znikali w pobliskim barze, którego ściany chroniły od zawalenia tylko przytwierdzone do nich jaskrawe reklamy papierosów i alkoholi.

W czerwcu Jefferson już tak osłabł, że z trudem mógł podnieść się z łóżka i dojść do werandy. Dolores odwiozła go ponownie do szpitala wojskowego. Ale tam nie mogli mu pomóc.

Wsadzono go więc do karetki i przewieziono do szpitala Opieki Społecznej. Przed odjazdem powiedziano mu, że może lekarze szpitala Tulane znajdą jakąś możliwość udzielenia mu pomocy. Gdy dwaj kolorowi noszowi wnieśli go do sali, gdzie czarni leżeli łóżko przy łóżku, oddzieleni tylko prześcieradłami z plastyku, twarz Jeffersona nie była już czarna, ale szara, a jego grube wargi pod wąsami nie czerwonawoczarne, ale niebieskie. Mimo to spodziewał się, że tu mu pomogą.

Jefferson Davis nigdy nie słyszał o człowieku nazwiskiem Keith Reemtsma, który od 1957 roku był zastępcą profesora, a od 1962 profesorem nadzwyczajnym chirurgii w Tulane School of Medicine. Nigdy nie dowiedział się o małpach rezusach i szympansach, które Reemtsma kupował po pięćset do tysiąca dolarów za sztukę w ogrodach zoologicznych i przedsiębiorstwach cyrkowych i trzymał w klatkach na dziewiątym piętrze Tulane. Nie wiedział również o pewnej młodej kobiecie nazwiskiem Mildred Heard, która – czarna jak on i także beznadziejnie chora – w innym pokoju, niedaleko od niego, walczyła o życie. Jeszcze mniej wiedział o tym, że o jego losie już postanowiono. Został wybrany jako następny człowiek, który miał żyć lub umrzeć z nerkami małpy i udzielić przez to odpowiedzi na jedno nie wyjaśnione pytanie. Wiedział tylko, że straszliwie cierpi, ale mimo to nie chciał jeszcze umierać.

Keith Reemtsma w „Science” z 14 lutego 1964 i w „The Journal of the American Medical Association” z 7 marca 1964:

„Nasza decyzja, aby prowadzić badania na polu heterotransplantacji (przeszczepianie nerek między niejednakowymi pod względem gatunku istotami żywymi), była po części następstwem ciężkiej sytuacji klinicznej (…). Nie można było utrzymywać za pomocą dializ wielu pacjentów przez nieograniczony czas przy życiu, a my nie mogliśmy znaleźć odpowiednich nerek ludzkich, i to ani ze zwłok, ani od dobrowolnych dawców (…).

Badania nad heterotransplantacją nerek prowadzone były już na początku naszego wieku (…). W roku 1905 Princeteau wszczepił kilka kawałków nerki króliczej do naciętej nerki dziecka (…). Jaboulay doniósł w roku 1906 o bezskutecznym przeszczepie nerki świni i kozy człowiekowi (…). Unger użył w 1910 roku nerek małpy, ale nie podjęły one pracy w organizmie ludzkim.

Wobec osiągniętego sukcesu w zapobieganiu odrzucania przeszczepionej nerki między ludźmi nowe doświadczenia na tym polu wydają nam się usprawiedliwione”.

Keith Reemtsma, trzydziestosiedmioletni chirurg, pochodził z Kalifornii i był synem prezbiteriańskiego duchownego, który długi czas spędził na misjach wśród Indian południowego zachodu. W następstwie tego Keith Reemtsma żył w różnych miejscowościach Arizony, Oklahomy i Utah, pracując w szkołach lekarskich i uniwersyteckich w Idaho, Pensylwanii i Nowym Jorku, zanim w roku 1967, pełen energii, ambicji i przedsiębiorczości, przybył do Nowego Orleanu i do Tulane.

Zgodnie ze swoją przedsiębiorczą naturą od razu zajął się nową dziedziną – przeszczepianiem nerek. Przed ponad rokiem udało mu się przekonać Public Health Service i Urząd Badawczy Marynarki Stanów Zjednoczonych o konieczności systematycznego zajęcia się przeszczepianiem nerek zwierzęcych człowiekowi pod osłoną imuranu i aktynomycyny. Po otrzymaniu stamtąd koniecznych środków finansowych skoncentrował się na przeszczepianiu nerek rezusów, a przede wszystkim szympansów, ponieważ były one uważane za najbliżej spokrewnione z człowiekiem.

Nakłonił doktora Kennetha Burnsa z oddziału biologii zwierzęcej Tulane do zdobycia pewnej liczby zwierząt doświadczalnych. W związku z tym Burns zgromadził w swoich boksach nie mniej niż piętnaście szympansów o takich imionach, jak „Adam”, „Vicki”, „Tony” lub „Sarge”, najbardziej niespokojnych lub nawet złośliwych okazów, które ogrody zoologiczne lub cyrki chętnie oddawały, ponieważ napadały na strażników. Ostatecznie Reemtsma i jego współpracownicy, Brian McCracken, Prentice E. Smith, Robert L. Hewitt, Charles Pearce, mikrobiolog Charles W. DeWitt i inni przystąpili do przeprowadzenia transplantacji narządów między różnymi gatunkami zwierząt: małpami, psami i kotami. Mimo pewnych doświadczeń, jakie przy tym zdobyli, zorientowali się, że nigdy nie poznają zachowania się narządów zwierzęcych w człowieku bez operacji na samym człowieku. Przystąpili więc do opracowania chirurgicznej metody przeszczepiania nerek małpy człowiekowi. Ponieważ można było przewidzieć, że jedna nerka szympansa, ważącego nawet czterdzieści kilogramów (pomijając już nerki mniejszych małp, jak rezusy) z trudem mogłaby wystarczyć do przejęcia pracy nerek człowieka, opracowali program, według którego należało pobierać obie nerki małpie i wszczepiać en bloc w podbrzusze człowieka.

Gdy z Bostonu nadchodziły coraz to nowe pomyślne doniesienia o próbach stosowania imuranu, Reemtsma przyśpieszył swoje plany. Mimo to 16 lutego 1963 roku uprzedził go inny chirurg, Claude Hitchcock w Minneapolis. Hitchcock wszczepił pewnej chorej nerkę ludzką, a gdy ta już po trzech dniach przestała działać, podjął rozpaczliwą próbę z nerką pawiana.

Próba nie dała wyniku, pacjentka zmarła kilka dni później. Reemtsma nie zniechęcił się niepowodzeniem konkurenta, ale prowadził jeszcze intensywniej przygotowania do pierwszego przeszczepienia nerki małpiej człowiekowi.

Nie łudził się przy tym, że nawet w szpitalu Opieki Społecznej łatwo będzie znaleźć chorych, którzy byliby gotowi zgodzić się na przeszczepienie im nerki małpy. Nowy Orlean nie leżał wprawdzie w stanie Alabama, gdzie jeszcze w 1925 roku wytoczono proces pewnemu nauczycielowi, Johnowi Scope’owi, za to, że głosił naukę Darwina o pochodzeniu człowieka od małpich przodków i w ten sposób wystąpił przeciwko prawdzie biblijnej o stworzeniu świata i człowieka. Ale i w Nowym Orleanie, i w Luizjanie byli ludzie pełni przesądów. Nawet wśród najbiedniejszych pacjentów, leżących na łóżkach szpitala Opieki Społecznej, nie zabrakło ciężko chorych, którzy, gdy nie było krwi z napisem „biały”, woleli raczej umrzeć, niż pozwolić, aby im uratowano życie przez przetoczenie krwi z napisem „czarny”. Nadal przepisy stanowe Luizjany zalecały, aby przeznaczona do transfuzji krew była wyraźnie i w sposób widoczny oznaczana nalepkami z napisem „biały” lub „czarny”.

Dopiero po kilku nieudanych próbach Reemtsma znalazł na początku października odpowiednią chorą nazwiskiem Mildred Heard. Była Murzynką i miała trzydzieści dwa lata. Urodziła już siedmioro dzieci i od czasu siódmej ciąży utrzymywało się u niej zapalenie nerek, którym się nikt nie przejmował. W marcu 1963 roku nieprzytomną rodzina odwiozła do szpitala Opieki Społecznej. Dwa razy wypisywano ją do domu w stanie połowicznej poprawy. W sierpniu przyjęto ją po raz trzeci opuchniętą, z niewydolnością serca, na krótko przed końcem jej tragicznego życia. Leczenie dializami otrzewnowymi, które, jak to było w zwyczaju, stosowano w terapii ubogich, nie dało efektu. Ponieważ nie można było myśleć o przeszczepieniu nerki ludzkiej, Reemtsma lub McCracken oświadczyli Mildred Heard, że nie ma dla niej ratunku poza jednym: przeszczepieniem nerki małpiej. Lekarze musieli się liczyć z tym, że na Północy mogliby ich oskarżyć o nadużycie i wykorzystanie Murzynki jako obiektu doświadczalnego, toteż niczego nie pominęli, co nakazuje etyka lekarska, rozwaga i prawo. Oświadczyli więc nieszczęsnej kobiecie, że będzie „pierwszą” i że lekarze sami nie wiedzą, jak się skończy operacja.

Nikt nie umiał powiedzieć, czy Mildred Heard całkowicie zrozumiała te wyjaśnienia. W każdym razie powiedziała „tak” i Reemtsma oraz jego współpracownicy przystąpili do podawania imuranu, a 8 października przeszczepiono jej dwie nerki rezusa. Ku ich zadowoleniu nerki zaczęły pracować już po dziesięciu minutach. Pracowały jeszcze przez pięć dalszych dni. W siódmym dniu nagle przestały działać, a 16 października stan Mildred Heard zmusił lekarzy do zastosowania dializy otrzewnowej.

Tego popołudnia, w którym Jefferson Davis otrzymał w swoim łóżku na sali dla czarnych pierwszą dializę otrzewnową, Reemtsma musiał się zdecydować na usunięcie jej nerek rezusa. Stało się to 18 października. Stwierdzono za pomocą badania histologicznego, że komórki w ciągu kilku dni uległy pełnemu zwyrodnieniu. U Mildred Heard wystąpiły ciężkie wewnętrzne krwotoki – wieczorem 20 października wydała przez naciętą tchawicę ostatnie tchnienie.

Jefferson nie dowiedział się o jej końcu. Nie wiedział o tym, jak jej śmierć podziałała na Reemtsmę i jego zespół. Nie wiedział również, że Reemstma zdecydował się nie przerywać badań, ale przeprowadzić pod dachem Tulane nowe doświadczenie – tym razem nie z nerkami rezusa, które przypuszczalnie były za małe i zbyt wrażliwe, lecz z silniejszymi nerkami szympansa. Jefferson nie przeczuwał, że Reemtsma i McCracken znali już jego historię choroby i wybrali go jako kandydata do najbliższej operacji. Za kilka dni mieli zjawić się przy jego łóżku, aby udzielić mu tych samych wyjaśnień i postawić te same pytania co Mildred Heard.

Keith Reemtsma w „The Journal of the American Association” z 7 marca 1964:

„Zastosowanie nerki od naczelnych (małp) było omówione z pacjentem; zgodził się na to postępowanie”.

Brian McCracken do Jerry’ego Le Blanca, 1970:

„Jefferson zrozumiał wszystko i zaakceptował od pierwszej chwili (…). Przypuszczalnie osoba bardziej cywilizowana mogłaby mieć większe zastrzeżenia wobec perspektywy życia z nerką zwierzęcą”.

Zarejestrowana na taśmie magnetofonowej rozmowa Keitha Reemtsmy i Briana McCrackena z Jeffersonem Davisem, dotycząca zgody na transplantację:

Pytanie lekarzy: „Czy zgadza się pan na operację po wyjaśnieniu panu wszelkich szczegółów?”.

Jefferson Davis (powoli, nieporadnie, z przerwami): „Panowie mówili, że jest to szansa jedna na tysiąc. Powiedziałem sobie, że nie mam wyboru, że nie mogę dalej żyć ze swoimi własnymi” (myślał o nerkach). „Jestem bardzo chory, ale nie chcę dalej cierpieć. Nie mam żadnych szans i dlatego zdecydowałem się (…). Zdobyłem wiadomość, że pani (myślał o Mildred Heard) ma to już za sobą (…). Zgoda, to mnie wystraszyło (…). Zgoda, ale doktor powiedział mi, że u dwóch pacjentów nigdy to nie przebiega tak samo (…) zgoda…”.

Pytanie lekarzy: „Czy przypomina pan sobie, co mówiliśmy o operacji?”.

Jefferson Davis: „Tak (…) panowie powiedzieli, że będą to nerki zwierzęce (…) zgoda (…) nie mam wyboru…”.

Dolores Davis wspomina:

„Mówię państwu, że nic nie wiedziałam o nerkach małpy. Nic mi o tym nigdy nie powiedziano i nie podpisywałam żadnej zgody na wykonanie tego. Nie wiem, czy Jefferson to zrobił. Ale jeżeli to zrobił, to mnie o tym nie powiedział. Oni – to znaczy doktorzy – powiedzieli, że dokonają przeszczepienia nerki. Ale nigdy mi nie powiedziano, że będzie to nerka małpy, szympansa (…). Po raz pierwszy dowiedziałam się o tym z gazet (…). Nie wiem, co mam o tym powiedzieć. On mi mówił, że nie miał wyboru. Doktorzy powiedzieli mi coś takiego: on tworzy historię medycyny”.

5 listopada 1963 roku na dziewiątym piętrze Tulane uśpiono szympansa „Adama”, ważącego czterdzieści jeden kilogramów, którego grupa krwi była najbliższa grupie krwi Jeffersona, i ciało jego ochłodzono do 30°C. Chirurdzy Prentice E. Smith i Robert L. Hewitt wycięli obie jego nerki i zanieśli do małej, wyłożonej płytkami akwamarynowego koloru sali operacyjnej szpitala Opieki Społecznej, w której Jefferson Davis przygotowany został przez doktora Reemtsmę i McCrackena do przeszczepienia nerki. Nie panowało tu żadne szczególne napięcie, ponieważ przypadek Mildred Heard nauczył Reemtsmę, że samo przeszczepienie nie przedstawia wyjątkowych problemów i że nerki małpy w nowym otoczeniu początkowo rzeczywiście pracują. Duże znaki zapytania powstają dopiero w okresie pooperacyjnym.

Podłączenie nerek „Adama” do krążenia Davisa trwało tylko trzydzieści dziewięć minut. Już dziesięć minut później zaczęły funkcjonować znacznie silniej, niż to czyniły nerki rezusa. W ciągu pierwszych dwudziestu czterech godzin wydaliły nie mniej niż 7300 mililitrów moczu; w pierwszych dniach stan Davisa uległ zadziwiającej poprawie. Ku swojemu zdumieniu i zakłopotaniu obudził się po operacji w jednoosobowym pokoju, o jakim nigdy nie mógł nawet marzyć. Czwartego dnia jednak ciepłota jego ciała podniosła się do 39,5°C i równocześnie w dramatyczny sposób spadła ilość wydalanego moczu. Reemtsma, który obawiał się, że są to pierwsze objawy odczynu odrzuceniowego, zwiększył dotychczas otrzymywane przez chorego dawki imuranu i aktynomycyny. Aby uczynić wszystko, co tylko możliwe, polecił wszczepione nerki trzykrotnie bardzo silnie naświetlić. Ku jego uldze Davis zareagował w ciągu kilku dni. Gorączka opadła i nerki ponownie podjęły pracę.

Reemtsma widział w tym potwierdzenie, jak się tego spodziewał, że bostońska metoda leczenia przeciwodrzuceniowego zdoła także przeciwstawić się odrzuceniu narządu zwierzęcia. Wkrótce Davis mógł po raz pierwszy podnieść się, a nawet stanąć na nogach, chodzić, jeść i siedzieć w fotelu przed telewizorem, który otrzymał jako osoba „doświadczalna”, z dnia na dzień coraz bardziej interesująca i ważniejsza.

Jefferson Davis w utrwalonej na taśmie magnetofonowej rozmowie z doktorami Keithem Reemtsmą i Brianem McCrackenem na temat przeszczepu:

Z pytań lekarzy: „Jak się pan teraz czuje? (…). Czy ma pan bóle? (…). Czy uznaje pan operację za bardzo wyczerpującą? (…). Czy odczuwa pan duszność? Czy żałuje pan, że poddał się operacji?”.

Z odpowiedzi Jeffersona Davisa (odpowiadającego powoli, z wahaniem, niekiedy dopiero po powtórzeniu pytań): „Teraz czuję się jak ktoś, kto w ciągu swojego życia nie był ani jeden dzień chory (…). Z pewnością tak się czuję (…). Mogę jeść takie potrawy, jakich nie jadłem od czasu zachorowania (…). Siły mi powróciły w trzy dni po operacji (…). Nie, powietrza mi teraz nie brakuje (…). Przedtem nie mogłem dojść stąd do drzwi (…). Wczoraj dano mi pieczyste i słodkie ziemniaki (…). Jedyne bóle, jakie mam, to przy oddawaniu moczu (…) odchodzą małe skrzepy krwi (…). Dobra, myślę, że to dlatego, że małpy jedzą piasek i takie rzeczy. Widziałem wczoraj wychodzący piasek (…). Nie, nie żałuję – z powodu małpy…”.

Stan Jeffersona Davisa poprawiał się nadal i czuł się on dobrze w swoim pokoju. Wielokrotnie powtarzał: „Niech Bóg błogosławi małpy” i miał tylko jedno życzenie, aby mieć koło siebie Dolores. Reemtsma zatroszczył się o to, aby Dolores postawiono łóżko w pokoju Davisa. Gdy wieczorem kończyła pracę w United Package Company, zjawiała się w szpitalu Opieki Społecznej, mała, z krótko ostrzyżonymi kędzierzawymi włosami i dużą ilością złotych zębów, które było widać, gdy się śmiała.

Dolores Davis we wspomnieniach:

„Byłam cały czas przy nim. Dawano mi nawet jeść. Myślano, że szybciej będzie się poprawiał jego stan, gdy ja będę przy nim (…). Cały szpital był wtedy podzielony na czarnych i białych. Nie chodzili nigdy razem. Byli jednak dobrzy dla mnie (…). Pozwolono mi dawać mu rano sok pomarańczowy, ponieważ lekarze myśleli, że przyjmie go tym łatwiej, iż nie zawiera cukru (…). Czasem wpadały dzieci, ale dzieci zawsze mają własne zajęcia (…). Byłam każdej nocy i on pytał: «Nie jesteś zmęczona? Idź już do domu». Ja odpowiadałam: «Nie martw się, zostanę tu»”.

Davis przeżył drugi, trzeci, a nawet czwarty tydzień. W czasie czwartego tygodnia zaczął po raz drugi gorączkować. Reemtsma przypuszczał, że chodzi o drugi odczyn odrzuceniowy. Przy pomocy aktynomycyny i promieni Roentgena pokonano go także. Gdy zaczął się piąty tydzień, z dnia na dzień rosła wiara Reemtsmy w powodzenie sprawy. Nerki małpie pracowały tak znakomicie, że poziom mocznika we krwi Davisa opadł do wartości prawidłowych. Około 12 grudnia zaczął się szósty tydzień jego życia po operacji. 15 grudnia czuł się tak dobrze, że rozmawiał o Bożym Narodzeniu i domu, chciał tam bowiem wrócić. W dzień później Reemtsma zdecydował się powiadomić po raz pierwszy opinię publiczną o oczywistym, jak dotąd, sukcesie. Przedstawiciele gazet, biur informacyjnych, telewizji zostali zaproszeni na 17 grudnia na konferencję prasową. Reemtsma był gotów przedstawić im swojego pacjenta i, jako dowód sukcesu, dać równocześnie Davisowi zezwolenie na powrót 18 grudnia do domu na okres świąteczny.

Sam Jefferson Davis przestraszył się, gdy mu powiedziano, że przedstawią go dziennikarzom i będzie fotografowany. To go tak zbiło z tropu, że najchętniej zamknąłby drzwi i skrył się za telewizorem. Ostatecznie jednak dał się przekonać w zamian za przyrzeczenie, że 18 grudnia pozwolą mu pojechać do domu, a w czasie konferencji doktor Reemtsma będzie siedział obok niego i pomagał mu. Dolores przyniosła mu jego jedyne porządne ubranie.

17 grudnia zaprowadzono go do pokoju, w którym oczekiwali nie tylko reporterzy z kamerami, ale także lekarze, których nie znał. Zrozumiał, że był czymś w rodzaju sensacji. I rzeczywiście – nawet gdy Reemtsma oświadczył reporterom, że operacja na razie jest tylko próbą, której dalszego rozwoju nie może przewidzieć – przypadek Jeffersona Davisa stał się lekarską sensacją i rozpoczął swoją drogę przez świat.

„The Times Picayune” z 18 grudnia 1963:

Szympans dawcą: pacjent opuszcza szpital

„We wtorek Nowy Orlean wszedł do historii medycyny. Po raz pierwszy człowiek mógł opuścić szpital po zastąpieniu jego chorych nerek przez nerki szympansa. Czterdziestoczteroletni pacjent, Murzyn nazwiskiem Jefferson Davis, nie mógł uwierzyć, że uratowany został od niechybnej śmierci (…). Powiedział: «Czuję się teraz wspaniale – prawie jak nowo narodzony»”.

„The National Observer” z 23 grudnia 1963:

Mieszkaniec Orleanu żyje dzięki nerkom szympansa

„Mr. Davis pierwszy przeżył operację, która pewnego dnia będzie mogła stać się zabiegiem ogólnie stosowanym przy wykorzystaniu narządów zwierzęcych jako części zastępczych u chorych ludzi.

Lekarze Tulane Medical School zwlekali z podaniem wiadomości o Mr. Davisie aż do chwili, gdy poczuł się wystarczająco silny, aby spędzić święta Bożego Narodzenia w domu z żoną i czworgiem dzieci (…). Przed pożegnaniem Mr. Davis widział się z reporterami, którym oświadczył: «Życzę wszystkim panom długich lat życia…»”.

„Los Angeles Times” z 23 grudnia 1963:

„Dr Reemtsma oświadczył: «Najważniejszą nauką, wynikającą z tego przypadku, jest to, że można przezwyciężyć odczyn odrzuceniowy także przy przeszczepach między zwierzętami a człowiekiem»”.

„Time-Magazine” z 27 grudnia 1963:

„«Chcę żyć!» W ostatnim tygodniu, półtora miesiąca po operacji, Davis zjawił się na konferencji prasowej w Tulane i zawołał: «Czuję się lepiej niż w ostatnich pięciu latach». Dwunastoosobowy zespół i dr Keith Reemtsma podkreślili, że przeszczep u Davisa nie był żadnym widowiskiem z dziedziny science fiction”.

Następnym dniem po konferencji była środa. Ciemne chmury wisiały nad Nowym Orleanem i w pokoju Jeffersona Davisa panował zmrok, gdy podano mu jedną z porannych gazet. Oglądał swoją podobiznę i czytał, jak ważnym jest człowiekiem. Czytał to, co powiedział, a także to, czego nie mógł sobie przypomnieć ze swojej wypowiedzi. Mógł się zresztą mylić, gdyż wszystko było tak oszałamiające!

Na dworze padał deszcz ze śniegiem, powietrze było wilgotne i lodowato zimne. Mimo to nikt nie powstrzymał go przed planowaną drogą do domu. Jedna z sióstr zaprowadziła go do swojego samochodu i powiozła nie kończącą się ponurą, śliską od wilgoci Claiborne Avenue. Tu i tam leżały na chodnikach wyrzucone przed dom po przeczytaniu gazety z fotografią Davisa i wchłaniały deszcz. Gdy samochód zatrzymał się przed jego małym domkiem ze starą werandą i zwiędłą zielenią ścian, sąsiedzi wyglądali przez okna lub przyciskali czarne twarze do szyb, ponieważ znali Jeffersona z ekranów swoich telewizorów.

Od doków Missisipi dochodził hałas. W przesyconym mgłą powietrzu ledwo było widać brzydkie przęsła pobliskiego mostu.

Siostra wprowadziła Jeffersona do mieszkania. Wyjaśniła Dolores, że powinna mu dawać tylko zupę i sok owocowy oraz trzy razy dziennie leki z różnych butelek. Ponadto powiedziała, że powinna zatelefonować, gdyby Jefferson poczuł się źle, i zniknęła z powrotem w zimnie i wilgoci.

Dolores Davis wspomina:

„Dziwiłam się, że wypuszczono ze szpitala na takie zimno kogoś tak chorego jak on (…). Ale on wyjaśnił, że nalegał, iż chce spędzić święta Bożego Narodzenia w domu, i zezwolono mu na to (…). Przybył do domu, jak każdy inny człowiek, bez wózka inwalidzkiego, bez wszystkiego, tylko z nerkami małpy w sobie (…). Dzieci nie było w domu, zrobiłam mu zupę grochową, a on się z tego ucieszył (…). Potem przyszło kilku przyjaciół i inni ludzie, aby go zobaczyć, ponieważ był w telewizji i w gazetach (…). Myśleli, że zobaczą coś osobliwego, że zacznie być małpą lub robić coś jak małpa. Rozczarowali się, gdy nie odkryli różnicy między nim a innymi ludźmi”.

Nie, nie było żadnej różnicy między Jeffersonem a odwiedzającymi, poza tym, że znów miał poszarzałą twarz i nagle poczuł się znacznie słabszy niż w szpitalu. Tak jak przedtem nigdy nie był wielomówny, tak i teraz siedział milczący w małym mieszkanku i patrzył w telewizor. Dolores kupiła tylko małą choinkę, ponieważ nie miała pieniędzy i zalegała z opłatą komornego za trzy miesiące. Członkowie gminy kościoła baptystów ofiarowali jej paczkę z podarkami świątecznymi. Mimo to Jefferson był zadowolony, że jest w domu z Dolores, obrazami świętych i tabliczkami z takimi napisami, jak „Niech Bóg strzeże tego domu”, trzeszczącymi podłogami i drzwiami, które się nie domykały, tak że stale powstawały przeciągi.

W pierwszych dniach spodziewał się, że niedługo wróci na stałe do domu. Patrzył na werandę i mówił: „Gdy mnie wypiszą, będę na niej siedział i oczekiwał listonosza”. Wiedział, że nigdy nie będzie mógł pracować, i myślał o listonoszu, który będzie mu przynosił rentę inwalidzką z Waszyngtonu.

Poszli wcześniej do łóżka z powodu zimna; on spał normalnie, a Dolores położyła się w nogach, aby w razie potrzeby szybciej wstać i podać mu trochę wody lub leki. Następnego dnia czuł się jeszcze bardziej zmęczony, chociaż Dolores dała mu punktualnie kolorowe kapsułki i pigułki z buteleczek. Wstał z trudnością i nagle powiedział: „Jeżeli nie wrócę już nigdy do domu, to koniecznie musisz kupić dom na własność. Wtedy nie będziesz musiała płacić komornego. Przez wszystkie lata płacisz, a oni ci za to nie tylko nie podziękują, lecz wyrzucą cię na ulicę, gdy na chwilę przestaniesz płacić”. Davis myślał przy tym o związku tragarzy bananów; był w nim ubezpieczony na ogromną, jak dla niego, sumę. Gdyby umarł, Dolores otrzymałaby sześć tysięcy dolarów. Dolores poznała po tej wypowiedzi, że czuje się gorzej niż poprzedniego dnia.

Dolores Davis wspomina:

„Chodził tak wolno, wiecie, jak każdy ciężko chory (…). Stale powtarzał, że jego jedyną nadzieją jest to, iż kupię dom i nigdy więcej nie będę musiała martwić się o zapłacenie komornego. Stale to powtarzał (…). Ostatniego dnia, gdy był w pokoju (…) ledwie starczyło mu sił, aby dojść do kuchni tuż obok (…). Siedział na stole w kuchni i powiedział, że nie czuje się dobrze. Zapytałam go, czy mogę zrobić mu coś do jedzenia, a on zapytał mnie, co mam. Odpowiedziałam: «Mam jeszcze trochę zupy z zielonego groszku, którą tak lubisz». «Tę zupę jadłem wczoraj…» Spytałam go: «Może chcesz się raczej położyć?». Położył się, ale po chwili powiedział: «Chciałbym z powrotem pojechać do szpitala»”.

Urlop świąteczny Jeffersona trwał tylko dwa dni i gdy 20 grudnia niesiono go przez korytarze szpitala Opieki Społecznej z powrotem do jego pokoju, miał wysoką gorączkę. Reemtsma przyjął początkowo, że po raz trzeci wystąpił odczyn odrzuceniowy. Nie to jednak było przyczyną. Dwa dni w domu wystarczyły dla pneumokoków i innych bakterii, aby opanować osłabione przez kortyzon oskrzela i płuca. Chociaż Reemtsma natychmiast zmniejszył dawki imuranu i kortyzonu, rozwinęło się zapalenie płuc nie reagujące na żaden z antybiotyków. Szesnaście dni Jefferson Davis spędził w pełnym cierpienia kraju niczyim, między życiem a śmiercią. Od czasu do czasu powracała mu świadomość; wtedy mówił o związku tragarzy bananów, o ubezpieczeniu i o własnym domku Dolores. Pokazywał też na okno, jakby za nim znajdowała się jego własna weranda z Claiborne Avenue, i powtarzał to, co powiedział w domu: „Gdy mnie stąd wypuszczą, chcę tam siedzieć i czekać na listonosza”. Potem w ciągu następnych trzydziestu sześciu godzin nastąpił wstrząs. Jefferson Davis zmarł 6 stycznia 1964 roku.

Dolores Davis wspomina:

„W poniedziałek oznajmiono mi, że zmarł. Powiedzieli jeszcze raz, że wszedł do historii medycyny (…). Ale on nie żył i listonosz, na którego chciał czekać, przyszedł tylko raz z przekazem renty, 1 stycznia, a potem już nigdy więcej. W takich sprawach są w Waszyngtonie dokładni (…). I dom także pozostał marzeniem. Wypłacono mi ubezpieczenie. Wynosiło ono sześć tysięcy dolarów. Jednak cztery tysiące poszło na dzieci, reszta na zaległe komorne i dla zakładu pogrzebowego”.

„The Times Picayune”, Nowy Orlean, 7 stycznia 1964:

Pacjent z nerkami małpy zmarł

„Jefferson Davis, którego nerki zastąpiono w ubiegłym roku nerkami szympansa, zmarł w poniedziałek w szpitalu Opieki Społecznej (…). Davisa wypisano 18 grudnia ze szpitala. Był pierwszym pacjentem, który po tego rodzaju transplantacji mógł wyjść ze szpitala”.

Dolores Davis wspomina:

„Tak, pogrzeb kosztował więcej niż tysiąc dolarów (…). Ale wiecie, jak to jest (…). Był pierwszym Murzynem, którego podobiznę wydrukowano i o którym mówiono, że wszedł do historii. I Murzyni chcieli go widzieć (…). Leżał w sali przedpogrzebowej, 1449 North Claiborne, i ludzie ustawiali się w kolejce (…). Stałam u trumny, a ludzie przychodzili i mówili, że to jest bardzo smutne (…). Płakałam (…). Była kawa i sucharki, i ser, i małe ciasteczka dla wszystkich. Potem zaniesiono trumnę do kościoła (…). Czcigodny Zach Banks wszedł na ambonę i powiedział: «Jefferson Davis był dobrym człowiekiem i chodził do kościoła». Powtórzył: «Był dobrym człowiekiem». A wszyscy potwierdzili: «Taaaak, był dobrym człowiekiem…» i zaśpiewali Amazing Grace (…). Wszyscy byli smutni, ale ja byłam najsmutniejsza, ponieważ był dobrym człowiekiem – tak, gdy kocha się dobrego człowieka (…) ach, wiecie, dobrego człowieka bardzo trudno znaleźć”.

Kilka tygodni potem, gdy ziemia cmentarza Rest Haven w Nowym Orleanie zamknęła się nad Jeffersonem Davisem, nazwisko jego ukazało się w różnych gazetach i czasopismach świata jako nazwisko pierwszego człowieka, który żył z nerkami szympansa. Doniesienia z konferencji prasowej z 17 grudnia rozchodziły się błyskawicznie, gdyż brzmiały jak zwycięstwo, jak triumf nad śmiercią. Natomiast wiadomość o śmierci Jeffersona Davisa z trudem torowała sobie drogę lub nawet nie dochodziła do pism, które z domniemanego przetrwania Davisa, jeszcze po wielu miesiącach, czerpały nadzieję, że to życie zapoczątkuje nową erę, w której można będzie osiągać ogromną liczbę transplantów dla chorych na nerki z farm szympansich.

Gdyby nawet wiadomość o śmierci Davisa rozeszła się szybko, to i tak raz obudzone nadzieje nie dałyby się szybko unicestwić. Reemtsma nie zniechęcił się także i teraz. Gdy otrzymał wynik sekcji zwłok Jeffersona Davisa, dowiedział się, że komórki przeszczepionych nerek nie wykazywały żadnych „nacieków”, a ich naczynia krwionośne były „nie zmienione”. Doniesienie wspominało wprawdzie o „zwyrodnieniu cewek nerkowych”, ale odnosiło się ono nie do reakcji odrzuceniowej, lecz do długotrwałego stanu wstrząsu, w jakim Davis znajdował się przed samą śmiercią. Reemtsma i McCracken tłumaczyli sobie, że jego śmierć była następstwem zbyt wczesnego powrotu do domu, gdzie panowały nie sprzyjające warunki, a wobec tego nie przemawia przeciwko przeszczepianiu nerek między ludźmi a szympansami.

Już kilka dni po śmierci Davisa, 13 stycznia 1964 roku, podjęli się następnej operacji na Edycie Parker, dwudziestotrzyletniej czarnej nauczycielce, a do 4 lutego wszczepili nerki szympansów trzem chorym szpitala Opieki Społecznej. Ich nadzieja po raz pierwszy została wystawiona na próbę, gdy trzej ostatni chorzy zmarli jeden po drugim z powodu zakażenia. Wówczas tym bardziej cała ich uwaga skoncentrowała się na Edycie Parker. Stan jej uległ szybko poprawie, chociaż przebyła liczne kryzysy odrzuceniowe z utrzymującą się wysoką gorączką, dla których nie można było znaleźć wyjaśnienia.

W jej przypadku Reemtsma nie popełnił błędu, jaki prawdopodobnie zrobił w przypadku Jeffersona Davisa, pozwalając mu na powrót do domu w zimnych dniach grudniowych. Zatrzymał w szpitalu Edytę Parker, nawet gdy przeżyła już dwa, trzy i cztery miesiące po operacji. Stan jej był kontrolowany dzień po dniu. W oparciu o otrzymywane wyniki dawkowano leki.

W lecie 1964 roku zjawiało się coraz więcej lekarzy z różnych części Ameryki, aby naocznie przekonać się na przykładzie młodej Murzynki o osiągnięciu doktora Reemtsmy. Do Nowego Orleanu przybywali lekarze nawet z Europy, wśród nich Paride Stefanini, dyrektor II Kliniki Chirurgicznej uniwersytetu w Rzymie. Przybył do Nowego Orleanu, gdy Edyta Parker zaczynała ósmy miesiąc życia po operacji. Pracowała obecnie jako nauczycielka w szkole pielęgniarskiej szpitala Opieki Społecznej. Jak i inni odwiedzający, Stefanini odniósł wrażenie, że Edycie Parker powodzi się „wspaniale” i że jest przekonywającym przykładem postępu medycyny. Powrócił do Rzymu z postanowieniem naśladowania Reemtsmy i prowadzenia nadal podobnych badań w Europie.

Kilka tygodni potem, 14 października 1964 roku, Edyta Parker zmarła na przekór wszelkiemu nadzorowi, wszelkim kontrolom, wszelkim obserwacjom i bez najmniejszych objawów procesu odrzuceniowego czy infekcji. Tym razem nie można było wyjaśnić śmierci zaniedbaniem obrony przeciwzakażeniowej. Pozostało tylko wciąż szokujące pytanie, czy jednak nie był to proces odrzuceniowy, który uszedł uwagi wśród tych wszystkich mozolnych zabiegów? W każdym razie wstrząs spowodowany śmiercią Edyty Parker po tylu nadziejach, jakie wiązano z jej przeżyciem, okazał się tak silny, że Keith Reemtsma poniechał myśli o dalszych eksperymentach na ludziach.

Mimo to był zbyt przekonany o konieczności uzyskania zwierzęcych transplantów, aby mógł całkowicie zaniechać idei leżącej u podstaw prowadzonych przez siebie eksperymentów. Teraz jednak przeniósł swoje badania ponownie do klatek zwierzęcych i laboratoriów. W tej sytuacji musiał uznać za niewczesny i bezsensowny pogłos zdobytych doświadczeń, gdy w czerwcu roku 1966 dowiedział się, że Paride Stefanini, jego pełen entuzjazmu gość z Rzymu, przeszczepił nerki szympansa Antoniowi Farinie, ledwie piszącemu i czytającemu siedemnastoletniemu pasterzowi z Orune na Sardynii. Chłopiec zmarł w ciągu kilku tygodni, tak jak Mildred Heard, Jefferson Davis, Edyta Parker i inni pacjenci doktora Reemtsmy.

Francis D. More, ordynator oddziału chirurgicznego Peter Bent Brigham Hospital w Bostonie, 1964:

„Chociaż wszystkie doświadczenia były w końcu nieudane, nasze stanowisko wobec transplantacji narządów zwierzęcych nie będzie takie samo jak przed tymi doświadczeniami (…). Przedtem liczni badacze przepowiadali, że nerka szympansa nigdy nie będzie funkcjonowała w człowieku i natychmiast zostanie odrzucona (…). Pozornie nierealistyczna, wizjonerska (…) operacja otworzyła nowe widoki na możliwość dostarczania zdrowych narządów”.

Keith Reemtsma (już jako ordynator oddziału chirurgicznego College of Medicine uniwersytetu w Utah) 15 października 1969:

„Wszelkie próby przeszczepienia człowiekowi zwierzęcych narządów spełzły na niczym. Badania laboratoryjne wykazują jednak, że jesteśmy bliżsi przezwyciężenia bariery między gatunkami niż kiedykolwiek wcześniej (…). Nie stanie się to jednak w najbliższym tygodniu ani w najbliższym miesiącu (…). Patrząc w przyszłość przewiduję, że narządy zwierzęce będą jednak służyły do tego i zaspokoją zapotrzebowanie na transplanty”.

PACJENCI Z PRZESZCZEPAMI

1.
JOHN RICHARD RUSSELL
BOYD RUSH

Richard Lower i Norman Shumway, Uniwersytet Stanforda, 1964:

„Z przedłużającego się życia ludzi z przeszczepioną nerką można wyciągnąć logiczny wniosek, że już w najbliższej przyszłości oczekują nas przeszczepy serca”.

Z wywiadu „Rivista Scientifica” z czerwca 1968:

Pytający: Robert Hall.

Odpowiadający: Doktor Seibert.

Pytanie: „Z piśmiennictwa lekarskiego wynika, że pierwszym człowiekiem, któremu usunięto chore serce, zastępując je obcym, był nie Louis Washkansky w Kapsztadzie, ale nie wymieniony z nazwiska pacjent University of Mississippi Medical Center Hospital w Jackson, w stanie Missisipi. Jak dowiadujemy się, przeszczepienia dokonał dr James D. Hardy, szef oddziału chirurgicznego Medical Center, już 23 stycznia 1964 roku”.

Odpowiedź: „Słusznie. Obecnie nie ma już powodu taić nazwiska tego pierwszego pacjenta. Hardy, w związku z przygotowaniami do publikacji naukowej, uprosił niedawno rodzinę o zezwolenie na podanie jego nazwiska. Pozwolenie uzyskał. Pierwszym pacjentem z przeszczepionym sercem był mężczyzna nazwiskiem Boyd Rush z Hattiesburg w stanie Missisipi, którego przywieziono do Jackson nieprzytomnego 22 stycznia 1964 roku”.

Pytanie: „Czy może nas pan poinformować o Boydzie Rushu i o mało znanej operacji?”

Odpowiedź: „Oczywiście. Muszę się jednak cofnąć do początków historii tego pierwszego przeszczepu serca, które sięgają wiele lat wstecz. W tych latach przeżywano po raz pierwszy wszystkie techniczne problemy, błędy i osiągnięcia oraz wszelkie wątpliwości natury moralnej związane z przeszczepieniem serca. Pierwszorzędną rolę odegrał tutaj los innego, również mało znanego chorego. Nazwisko jego brzmi John Richard Russell. On także był operowany w Jackson przez doktora Hardy’ego, i to 11 czerwca 1963 roku, a więc na rok przed Boydem Rushem. Był on pierwszym pacjentem, któremu przeszczepiono płuca. To przeszczepienie płuc było dla Hardy’ego prawdziwym źródłem zachęty do pierwszego przeszczepienia serca. Bez historii Russella prawdopodobnie nie doszłoby do operacji u Boyda Rusha”.

Więzienna karetka sanitarna, która po południu 15 kwietnia 1963 roku zatrzymała się przed szpitalem University of Mississippi Medical Center w północnej części Jackson, przybyła z Parchman, centralnego więzienia stanu Missisipi. Przywiozła Johna Richarda Russella, pięćdziesięcioośmioletniego więźnia skazanego na dożywocie. Od sześciu lat przebywał w więzieniu, położonym w północnej delcie rzeki Missisipi na obszarze 9000 hektarów nanosów rzecznych i składającym się z osiemnastu różnych obozów karnych. Dwa do dwóch i pół tysiąca więźniów pracowało w upale na nie kończących się wilgotnych polach bawełny i soi.

Parchman nie cieszyło się sławą szczególnie humanitarnej instytucji. W każdym z obozów przebywało sto do stu pięćdziesięciu więźniów. O nowoczesności miało świadczyć tylko kilka aparatów telewizyjnych i fakt, że nie było tam ani cel, ani krat. Każdy obóz otaczały jednak ogrodzenia i wieże strażnicze z uzbrojonymi strażnikami, a delta Missisipi była odludna, pusta i płaska, tak że mało kto mógłby niepostrzeżenie uciec.

John Richard Russell figurował w aktach jako morderca. Sąd w Kosciuszko, małym biednym miasteczku bawełniarzy i farmerów na północny wschód od Jackson, skazał go 9 września 1957 roku z powodu zamordowania czternastoletniego chłopca Clarence’a Woodsona. W Kosciuszko jednak mieli własne poglądy na wyrok, jaki zapadł na podstawie przyznania się Russella. Nawet Johnny Poole, szeryf, który aresztował Russella i który od tego czasu porzucił pracę w policji dla spokojniejszego zawodu chłodziarza, przeraził się surowością wyroku. Był przekonany, że Russell na ślepo i bez jakiegokolwiek zamiaru, w napadzie szalonej zazdrości, strzelał wokół siebie i przez nieszczęśliwy przypadek trafił chłopca.

Russell był nieporadnym biedakiem, który urodził się w zapadłym kącie stanu Missisipi. W dziesiątym roku życia stracił ojca, potem z matką i rodzeństwem wyjechał do Kosciuszko i tam, prawie jeszcze dziecko, zaczął pracować, aby utrzymać rodzinę. Nie ukończył żadnej szkoły. Już w szesnastym roku życia ożenił się z dziewczyną imieniem Louise, spłodził dwóch synów, Faya i Jamesa, oraz córkę, Mary Ellis, i odtąd mieszkał w tanim, starym drewnianym domu na Elm Street. Russell był niskim, mocno zbudowanym człowiekiem o czarnych włosach, dużym nosie, wystających kościach policzkowych i wydatnej szczęce. Wielu mówiło, że przypominał Brodericka Crawforda, sławnego amerykańskiego aktora filmowego i telewizyjnego grającego role porywczych, silnych mężczyzn. Zawsze ciężko pracował, a w końcu tygodnia odwiedzał knajpy w Kosciuszko jako jedyne miejsce prymitywnej rozrywki, pił bourbona i nosił przy sobie pistolet jak prawie wszyscy mężczyźni w okolicy. Szeryf Poole nazywał ich „sobotnimi specjalistami”, gdyż strzelali przede wszystkim podczas zakrapianych alkoholem sobotnich nocy.

Russell przypuszczalnie zalecał się do żony swego brata, Grady’ego. Pewnego dnia przyszedł do jej domu na skraju miasta i zastał ją z kilkoma hałaśliwymi graczami w karty. Pijany, zazdrosny, dziko grożąc, zaczął strzelać na oślep. Gracze uciekli, a on postrzelił chłopca, o którym nikt nie wiedział, skąd się tam wziął. W każdym razie chłopiec leżał z kulą w sercu na starej drewnianej werandzie przed domem. John Richard Russell otrzeźwiał, oddał broń szeryfowi i złożył zeznanie.

Gdy teraz, sześć lat później, niesiono go do szpitala, nie był to już dawny Broderick Crawford, lecz wrak, którego wypluła izba chorych z Parchman, ponieważ lekarz więzienny nie mógł dać sobie z nim rady, a University of Mississippi Center Hospital był kompetentną placówką leczniczą dla ciężko chorych lub umierających więźniów. Od ubiegłego grudnia Russell stracił prawie trzynaście kilogramów na wadze i przebył sześć albo nawet i siedem razy zapalenie płuc. Antybiotyki, którymi rozporządzali w Parchman, nie działały. Ponadto od dłuższego czasu miał opuchnięte nogi i wydalał w moczu białko. Zanim zdecydowano się odesłać go do Jackson, umieszczono go w specjalnym obozie, gdzie inwalidzi i półinwalidzi zatrudnieni byli przy wyrobie mioteł i pszczelarstwie. Ale i to niewiele pomogło. Przy najmniejszym ruchu dostawał silnej zadyszki. Kaszlał tak, że jego twarz i palce stawały się sine, a rzężąc, wykrztuszał krwawy śluz z płuc.

Uzbrojeni wartownicy, eskortujący go do Jackson, byli świadomi symbolicznej natury nadzoru i odjechali w przekonaniu, że John Richard Russell został „załatwiony”, zniszczony przez czterdzieści lat w „młynach bawełnianych” w Kosciuszko. Rozpalone pola sojowe obozu w Parchman wykończyły go do reszty i wartownicy byli pewni, że go już nigdy nie zobaczą.

John Richard Russell przybył do Medical Center, którego nie zaliczano wówczas do wspaniałych placówek rozwijającej się medycyny. Kto spoza Missisipi, a zwłaszcza z północy Ameryki, zapytał o Medical Center, otrzymywał w odpowiedzi wzruszenie ramionami lub spojrzenie, z którego przemawiał ton pobłażliwości dla prawdziwego lub rzekomego zacofania tej części Południa. Jackson było wprawdzie stolicą stanu Missisipi, ale liczba jego mieszkańców ledwie przekraczała 150 000 i miasto zaczęło dopiero przezwyciężać zacofanie stu lat, jakie upłynęły od wojny secesyjnej, kiedy to armia Stanów Zjednoczonych, pod dowództwem generała Shermana, zajęła także i Jackson. Ludzie Shermana palili i niszczyli. Pozostało jednak dosyć budynków (od starego pałacu gubernatora do równie starych budynków rządowych) ozdobionych kolumnami jak w kościele, aby zachować wspomnienie dawnego stylu życia Południa, kiedy biali byli panami, a czarni niewolnikami. Na historycznych budynkach przy szerokich ulicach Jackson, ocienionych drzewami, które chroniły ulice od parnej letniej spiekoty, wisiało wiele szyldów z napisem „ante bellum”. Ale nie oznaczało to, jak w innych miastach, „przed pierwszą” lub „przed drugą wojną światową”, lecz „przed wojną secesyjną”, a pomnik Jeffersona Davisa, prezydenta pokonanych stanów południowych, należał do najbardziej znanych pomników miasta. Gdy Russella niesiono przez przepełnione, pomalowane na zielono, spartańsko proste korytarze szpitalne do pomieszczenia przewidzianego dla białych więźniów, a oddzielonego od pomieszczenia dla czarnych więźniów, ulicami Missisipi maszerowali biali i kolorowi bojownicy o wolność z Północy wspólnie z czarnymi rewolucjonistami z Południa. Jeszcze nie upłynął rok, jak James Meredith jako pierwszy czarny student w historii stanu Missisipi wywalczył prawo do studiowania na uniwersytecie państwowym w Oxford. Zwolennicy Martina Luthera Kinga żądali równouprawnienia i wolności dla Murzynów, zamieszkujących największą część stanu i nędzne dzielnice Jackson, i to nie w jakiejś tam nieokreślonej przyszłości, ale już teraz.

W tym niespokojnym świecie między przeszłością a przyszłością, w stanie Missisipi nękanym konfliktami rasowymi, niełatwo było zajmować się nauką i zapewnić takiemu nieważnemu zagadnieniu jak medycyna więcej szacunku otaczającego świata. Nikt tego lepiej nie wiedział od szefa oddziału chirurgicznego University of Mississippi Medical Center, Jamesa D. Hardy’ego.

Przyszedł on na świat w Alabamie i sam był człowiekiem Południa. Wysoki, smukły, z lekko posiwiałymi włosami, pewny siebie, o miłym sposobie bycia i wyglądzie, mógłby uosabiać ziemianina w dobrym stylu, reprezentanta dawniejszej świetności Południa. Mieszkał z żoną i ładnymi córkami pięć mil na północny wschód od Jackson, w dużym domu z wjazdem zdobnym w kolumny, wśród książek, dzieł sztuki, starych mebli i cennych dywanów. Historyczna fantazja mogłaby także jego rodzinę z łatwością przenieść w dawniejsze czasy, w których panie w jedwabiach i brokatach, wachlowane przez służbę, siedziały na werandzie i rozmawiały o najbliższym balu. Ale Hardy i jego rodzina należeli do ludzi nowoczesnych, którzy zjeździli świat. Byli wprawdzie konserwatywni, ale zdawali sobie sprawę z nieuniknionych zmian w przyszłości.

Gdy Hardy objął w 1955 roku zaniedbany mały oddział chirurgiczny w szpitalu, nie miał jeszcze trzydziestu siedmiu lat. Był docentem chirurgii na uniwersytecie w Pensylwanii, a ostatnio pracował jako profesor chirurgii i kierownik oddziału badań chirurgicznych na uniwersytecie w Tennessee. Należał do pokolenia chirurgów, którzy mogli operować wszystko, zresztą jego wszechstronne umiejętności były w czasie pierwszych lat w Jackson gorzką koniecznością. Z Północy przyniósł z sobą ducha młodych, można rzec, śmiałych chirurgów. A to oznaczało, między innymi, przeszczepy.

James D. Hardy wspomina:

„Nasze pierwsze doświadczenia dotyczące przeszczepów zdobyliśmy tak samo jak wszyscy inni przy przeszczepach nerek. Do obrania tego kierunku prac zmusili mnie chorzy zgłaszający się do naszego szpitala. Nie mogliśmy sobie jeszcze sprawić sztucznej nerki, a chorych na nerki zgłaszało się bardzo wielu. Niekiedy pomagaliśmy im za pomocą dializy otrzewnowej, ale tylko niekiedy. Tak więc spróbowaliśmy niemal w tym samym czasie, co w Bostonie, przeszczepiać nerki. Ponieważ jednak jestem głównie chirurgiem klatki piersiowej, droga prowadziła dalej – do idei przeszczepiania płuc.

Miałem jednego pacjenta, którego historia szczególnie zmusiła mnie do badań nad przeszczepianiem płuc (…). Był to młody chłopiec z łagodnym guzem żołądka. Po przeprowadzeniu operacji mógł żyć jeszcze długie lata. Przed operacją musieliśmy odsysać zawartość jego żołądka za pomocą sondy. Gdy to zrobiliśmy, zacisnęliśmy dren i przenieśliśmy chorego na salę operacyjną. Ale w czasie transportu chory zaczął wymiotować sokiem żołądkowym. Wciągnął go do płuc i oparzył je. Gdybyśmy zastosowali sztuczne płuca, wystarczyłoby cztery albo pięć dni, aby wyleczyć płuca chorego. Ale zarówno wtedy, jak i teraz nie mamy takiego urządzenia. Wiedziałem więc, że musi umrzeć. To była przyczyna, dla której zdecydowałem się spróbować z płucami tego samego, co już w pewnym stopniu udało się z nerkami. W czasie wojny służyłem w wojsku w stopniu kapitana i armia dała mi pewną sumę na badania, za którą mogłem urządzić pierwsze laboratorium zwierzęce w starym budynku naszej Medical School”.

W porównaniu z budynkami więziennymi szpital wydawał się Johnowi Russellowi szczytem komfortu. Nie dostrzegał, że był mały i skromny, a już zupełnie nie wiedział, że James D. Hardy przez siedem lat, od chwili objęcia oddziału, walczy o udoskonalenie przestarzałych i niewystarczających urządzeń. Doznał dużej ulgi od chwili, gdy położył się do łóżka w białym pomieszczeniu o nagich ścianach obok innych więźniów.

Duszność męczyła go, chociaż z natury nie był człowiekiem wrażliwym, a do reszty stępił go twardy los. W Parchman doświadczył, że można znieść ogromnie wiele bólu i udręki, ale istnieje jeszcze coś gorszego – głód powietrza i lęk przed uduszeniem się. Często miewał straszliwe uczucie, że opary zimowe znad równin Parchman wpełzły do pomieszczeń i wypełniają jego płuca, uniemożliwiając głębszy oddech, tak że nachodziło go pragnienie, aby wyskoczyć i po prostu biec i biec, aż któryś z wartowników zastrzeli go i skończy się ta cała męczarnia. Był tak prostym człowiekiem, że nie mógł sobie wyobrazić, co dzieje się z jego płucami. Nie wiedział nawet, jak pracują. Nie wiedział, że są dwa płuca, że składają się z milionów małych pęcherzyków. Któż mógłby mu wówczas wyjaśnić, że pęcherzyki te w czasie wdechu wypełniają się powietrzem, że tlen z tego powietrza oddają do krwi krążącej wokół nich, a zabierają z niej dwutlenek węgla i z wydechem wydalają go z ciała? Wiedział tylko, że nie może swobodnie oddychać i że jego lewa strona piersi przy dotyku wydaje się martwym kawałkiem betonu.

Tęsknota za wyzwoleniem dawała o sobie znać szczególnie gwałtownie w letnie, potwornie upalne noce, kiedy zlany potem siedział wyprostowany w łóżku i kaszlał, podczas gdy inni krzyczeli, żeby przestał. Prawdopodobnie tylko dlatego nie spełnił swojego pragnienia, biegu ku śmierci, że stał się zbyt słaby i nie mógł biec. W izbie chorych w Parchman jeden z pielęgniarzy, który przed własnym wyrokiem pracował w szpitalu i zgwałcił tam pielęgniarkę, a potem ją zamordował, powiedział mu, że w Jackson mają tlen w butlach. Stawia się butlę z tlenem koło łóżka i już się nic złego nie może przytrafić, a w żadnym razie człowiek się nie udusi. To oświadczenie było powodem, dla którego Russell teraz, gdy przybył do Jackson, doznał tak wielkiej ulgi. Nie wypowiedział wielu słów, jednak dowiadywał się, czy jest tlen i czy on go dostanie. Sanitariusz, którego o to pytał, zdziwiony zapewnił go, że naturalnie dostanie tlen, jeśli będzie to potrzebne.

Russell już od dawna nie żywił lęku przed śmiercią. Żal z powodu zmarłego chłopca miał za sobą, a nawet żal o to, że sam się oskarżył, nie wiedząc o istnieniu różnych rodzajów „winy” i o tym, że nikt już nie mógł mu pomóc, gdy sam uznał siebie za mordercę. Poza sobą miał już także czas nadziei, że kiedyś będzie wolny i wróci do domu. Jeżeli jeszcze czegoś się spodziewał, to tego, że tutaj w szpitalu zobaczy nie tylko swoją żonę Louise i dzieci Fay i Mary Ellis, ale także syna Jamesa. Mary Ellis i Louise były w domu, w Kosciuszko, Fay pracował w Carthage. James odbywał służbę wojskową; wysłano go bardzo daleko, do Niemiec, i ciężka choroba Russella stwarzała jedyną szansę, że dostanie przepustkę, przyleci do domu i będzie mógł z nim porozmawiać. Poza tym miał nadzieję, że będzie mu się lżej oddychało, i gdyby nawet miał umrzeć, to nie śmiercią z uduszenia.

James D. Hardy wspomina:

„W latach 1956–1963 przeprowadziliśmy około tysiąca prób przeszczepiania płuc u zwierząt, przeważnie u psów, ale także u małp i świń; udział w tym brało wielu z moich współpracowników, jak dr Watts R. Webb, dr Martin L. Dalton lub dr Fikri Alican. Naturalnie istniały doniesienia wcześniejsze dotyczące doświadczeń na zwierzętach.

Około roku 1907 Charles Guthrie w Pittsburgu połączył płuca małego kotka z naczyniami szyjnymi dorosłego kota. Jednak prawdziwie rozstrzygające doświadczenia zaczęto przeprowadzać dopiero około roku 1950. Na przykład w naszym kraju zapoczątkował je Juvenelle, a we Francji Metras. W zasadzie wszystkie doświadczenia rozpoczynały się od tego, że pobierano psu jedno płuco i wszczepiano je ponownie w to samo miejsce temu samemu zwierzęciu. Chciano uniknąć odrzucenia, lecz przede wszystkim najpierw stwierdzić, jak da się technicznie rozwiązać taką transplantację i czy przeszczepione płuco w ogóle będzie pracowało. My postępowaliśmy tak samo; dopiero później przechodziliśmy do przeszczepu z jednego zwierzęcia na drugie. Chcieliśmy przy tym wyjaśnić trzy podstawowe zagadnienia.

Po pierwsze, musieliśmy wypracować niezawodną metodę chirurgiczną dokonywania przeszczepów. Okazało się przy tym, że to wcale nie było takie trudne. Najpomyślniej przebiegało doświadczenie, gdy zwierzęciu usuwano lewe płuco, łącząc pozostawione kikuty pnia oskrzelowego obu żył płucnych i tętnicy z nowymi płucami. Aby ułatwić połączenie żył płucnych, można było usunąć obie żyły razem z kawałkiem lewego przedsionka serca, do którego one uchodzą. Przy wyjmowaniu płuc dawcy pobierano je również z tym kawałkiem przedsionka serca i następnie przyszywano do serca biorcy.

Trudniejsza była odpowiedź na drugie pytanie. Oddychanie jest sterowane, jak wiadomo, przez ośrodki mózgowe za pośrednictwem nerwów. Gdy usunie się całkowicie oba płuca, zniszczeniu ulegają połączenia nerwowe i nowe płuca pozostają bez centralnego sterowania. Ostatecznie wykryliśmy, że należy zawsze pozostawić kawałek płuca dla zachowania sterowania nerwowego.

Najbardziej zawiły był trzeci problem: zastanawialiśmy się, jak długo może żyć płuco pozostające bez naturalnego zaopatrzenia w krew i tlen, a więc bez połączenia z ciałem. Lub innymi słowy: ile czasu mamy do dyspozycji między usunięciem płuca a jego ponownym przeszczepieniem? Przy nerkach uzyskaliśmy tymczasem odpowiedź, ale jeśli chodzi o płuca, było to jeszcze zagadnienie otwarte. Na stu psach badaliśmy, jak się zachowują płuca w pierwszych czterdziestu ośmiu godzinach po ich usunięciu z ciała zwierzęcia. Gdy oziębiono je do czterech stopni, pozostawały przez dwie godziny zdolne do życia i po przeszczepieniu podejmowały ponownie pracę. Ale to było wszystko, co dało się osiągnąć. Zanotowaliśmy lepsze wyniki, gdy nie próbując «magazynować» płuc, przenosiliśmy je bezpośrednio, i to jak najszybciej, od jednego zwierzęcia do drugiego. Równocześnie z oddzieleniem płuc od ciała dawcy należało przepuszczać przez nie roztwór Ringera i heparynę, ochładzając tkankę. Poza tym płuca w czasie braku łączności z ciałem należało utrzymywać w ruchu tłoczeniem tlenu. Łączyliśmy płuca, gdy tylko następowało oddzielenie ich od pnia oskrzelowego, z drenem i pompowaliśmy w nie rytmicznymi ruchami tlen. Potem przenoszono je do biorcy i wpompowywanie tlenu przerywano dopiero wtedy, gdy płuca zszyto z pniem oskrzelowym biorcy. W ten sposób przeszczepione płuca funkcjonowały prawidłowo około siedmiu dni w nowym ciele zwierzęcym. Potem były odrzucane.

W latach 1961–1962 usłyszeliśmy o doświadczeniach z imuranem. Zaaplikowaliśmy trzydziestu czterem psom z nowymi płucami imuran; dwadzieścia pozostało przy życiu przez trzydzieści dni. Pod koniec roku 1962 nadeszła ta wielka chwila (…). W przypadku chorego, który zmarł z powodu uszkodzenia płuc przez sok żołądkowy, potrzebowaliśmy nie trzydziestu, ale zaledwie czterech do pięciu dni, aby go za pomocą płuca utrzymać przy życiu tak długo, aż drugie płuco podjęło ponownie swą czynność! (…). Powiedziałem wtedy do moich ludzi: «Panowie, przeszczepiamy już tak długo płuca. Nadeszła pora. Gdy spotkamy jeszcze raz takiego pacjenta, to wtedy spróbujemy na człowieku»”.

15 kwietnia 1963 roku John Richard Russell nie wiedział jeszcze nic o doktorze Jamesie Hardym.

Był to przypadek internistyczny, a nie chirurgiczny, leczyli go więc interniści szpitala. Nadal nie wiedział, czego mu brakowało. Być może myślał czasem o raku, ponieważ przez całe życie był namiętnym palaczem, a w telewizji mówiono tak często o raku płuc. Ale nie zaprzątał sobie tym głowy, zresztą nie było to ważne. Dla niego ważne było tylko jedno: aby znów lżej oddychać.

Rzeczywiście, już w pierwszych dniach czuł się trochę lepiej. Leki usunęły nieco wody nagromadzonej w jego nogach. Leczono także serce i wskutek tego jego oddech stał się trochę lżejszy. Nie zauważył, że interniści powzięli złe podejrzenia. Jego lewe płuco prawie nie dawało szmerów oddechowych, lewa połowa klatki piersiowej była nieruchoma. W płucu znajdowały się ogniska zakażenia, które raz po raz powodowały powstawanie punktów zapalnych. W prawym płucu rozwinęła się rozedma, prowadząca do utraty elastyczności tkanki płucnej i zniszczenia pęcherzyków płucnych.

Wydolność oddechowa Russella wynosiła jeszcze tylko jedną trzecią wydolności oddechowej zdrowego człowieka. Dawało się to wprawdzie wyjaśnić rozedmą, ale zmiany w obrazie radiologicznym wskazywały, że kryje się za tym coś innego: złośliwy guz płuc. Po dziesięciu dniach przeprowadzono dla potwierdzenia diagnozy badania za pomocą bronchoskopu, który wprowadzony do oskrzeli daje możność obejrzenia wnętrza gałęzi oskrzelowych i pobrania wycinków tkanek.

Przy badaniu tym Russell cierpiał mimo wszelkich prób miejscowego znieczulenia tak, jak tylko człowiek może cierpieć. Minęło wiele dni, zanim stan jego się poprawił, ale na pewno nastąpiłoby pogorszenie, gdyby się natychmiast dowiedział o wyniku badań. W lewym bocznym pniu układu oskrzelowego wyrósł guz rakowy, rozprzestrzeniający się na lewe płuco. Nie udało się z całą pewnością stwierdzić, w jakim stopniu rak rozszerzył się na inne narządy. Ponieważ i nerki Russella wykazywały ciężkie zaburzenia, można było przypuszczać, że i tam wytworzyły się przerzuty raka. Biopsja nerek nie potwierdziła tego. Russell cierpiał na daleko posunięte zapalenie kłębków nerkowych. Cały obraz był ponury i beznadziejny. Gdyby Russell nie zmarł na raka płuc, i tak umarłby z powodu choroby nerek. Pewne było jednak, że glomerulonephritis pozwoli mu jeszcze pożyć, podczas gdy rak dawał w najlepszym razie zaledwie kilka tygodni życia. Ponieważ napromieniowanie nowotworu nie dawało żadnych widoków na poprawę, myślano o usunięciu chorej na raka lewej części oskrzeli i lewego płuca. W następstwie tego Russell przestałby być przypadkiem internistycznym, a stałby się przypadkiem chirurgicznym.

W ostatnich dniach kwietnia chory dowiedział się całej prawdy. Przyjął ją z zewnętrzną obojętnością właściwą swojej naturze – bez strachu lub rozpaczy – i dopytywał się, co można zrobić dla ułatwienia mu oddychania. Wielokrotnie powtarzał pytanie, czy rak go udusi. Gdy mu powiedziano, że będzie operowany i usuną mu guz, nie dopytywał się, czy operacja uratuje mu życie, tylko: „Czy potem będę miał znowu powietrze – trochę więcej powietrza?”.

James D. Hardy wspomina:

„Należy sprawom patrzeć prosto w oczy. Każdy człowiek zajmujący się przeszczepami będzie natrafiał na te same opory. Kiedy po raz pierwszy chcieliśmy przeszczepić nerki pacjentom, którzy rzeczywiście leżeli w agonii, nasze zamysły określane były przez wielu ludzi, lekarzy i laików, jako zbrodnicze (…). Dobrze, że mogliśmy to zignorować. Ale opinia publiczna ma duży wpływ na dotacje badawcze (…). Gdy postanowiliśmy przeprowadzić przeszczep płuc u człowieka, sytuacja była już nieco lepsza wskutek oswojenia się z przeszczepami nerek. Mimo to w 1963 roku ustaliliśmy po dalszych doświadczeniach na zwierzętach i po wielu przemyśleniach, że pierwszą próbę z człowiekiem podejmiemy tylko wtedy, gdy otrzymamy pacjenta, który będzie z całą pewnością w ostatnim stadium śmiertelnej choroby, tak aby jego życie nie uległo skróceniu, gdyby przeszczep się nie udał. Po drugie musi istnieć nadzieja na poprawę stanu pacjenta w wyniku transplantacji w okresie, jaki dany mu będzie jeszcze przeżyć. Po trzecie, powinno się przeszczepić tylko lewe płuco, ponieważ przeszczepianie jego rokuje lepsze wyniki (…).

Gdy przekazano nam Russella, spełniał wszystkie te warunki (…). Podjąłem więc decyzję (…). Wszystko, co zdarza się w chirurgii, pochodzi stąd, że ktoś jest gotów podjąć decyzję i za nią odpowiadać”.

Gdy James D. Hardy po raz pierwszy zobaczył Johna Richarda Russella na sali więźniów, nie wiedział, dlaczego go skazano na dożywocie i wysłano do Parchman, lecz nie pytał o to.

Mimo że godził się z tradycją Południa i oddzielaniem białych pacjentów od czarnych, jako lekarz nie uznawał żadnych różnic w kolorze skóry, a więc i pacjentów z więzienia nie traktował jako więźniów, lecz tak jak innych chorych, nie zwracając uwagi na to, dlaczego i za co zostali skazani. Powiedział potem: „Russell nie był człowiekiem agresywnym. Może kiedyś był dzikim gangsterem. Teraz jednak jest już od dawna chorym, znużonym i zrezygnowanym człowiekiem, bardzo cierpiącym wskutek duszności”.

W ciągu maja Hardy wyrobił sobie na podstawie dodatkowych badań własny obraz stanu, w jakim znajdował się Russell. Jednocześnie umocniło się w nim przekonanie, że Russell był tym pacjentem, którego on i jego współpracownicy oczekiwali. Nawet gdyby usunięto Russellowi lewe płuco, to i tak umarłby niebawem wskutek przerzutów raka lub choroby nerek. Gdyby zadowolić się samym usunięciem płuca, byłoby wątpliwe, czy płuco prawe, rozedmowe, przejmie na siebie ciężar oddychania bez zwiększenia duszności. Wtedy Russell mógłby żyć tylko uzależniony od sztucznego oddychania. Czy nie należałoby spodziewać się, iż nowe płuco pacjenta złagodzi wyraźne dolegliwości oddechowe i ostatnią fazę jego życia uczyni bardziej znośną? Czy samo to nie usprawiedliwiało już pierwszego doświadczenia na człowieku i nie dostarczało moralnego i humanitarnego uzasadnienia?

Hardy w każdym razie nie zapomniał, że na kilka innych pytań nie dał takich uspokajających odpowiedzi. Co, na przykład, stanie się, gdy choroba nerek Russella uniemożliwi leczenie imuranem? Co będzie, jeśli dojdzie do odrzucenia płuc i wkrótce potem trzeba będzie dokonać drugiej operacji, aby ponownie usunąć odrzucone płuco? Gdyby nie transplantacja, byłby to zabieg niepotrzebny, ponadto nikt nie mógł przewidzieć, czy chory go przetrzyma.

Hardy szukał porady u specjalistów chorób nerek w szpitalu. Oni również mieli wątpliwości. W zasadzie byli przekonani, że nerki Russella nie przetrzymają nie tylko operacji, ale i późniejszego leczenia, nawet gdyby je wspomagano dializami otrzewnowymi.

To wzmogło determinację Hardy’ego, by uczynić krok w nieznane. Ostatecznie odrzucił po prostu opadające go ciągle jeszcze wątpliwości. Nieświadomie stał się więźniem nieodpartego przymusu naukowej ciekawości, która wielu pierwszych transplantatorów nerek popychała w rozstrzygających chwilach naprzód i zmuszała do oglądania perspektyw swego planowego działania w jaśniejszych barwach. Na koniec wszystkie zagadnienia zajmujące go sprowadzały się do jednego: jeśli John Richard Russell po zwykłym wycięciu płuca będzie miał przed sobą kilka tygodni życia z dusznością, to czy przeszczep nie daje jedynej szansy na uchronienie go przynajmniej przed tą męką? Hardy odpowiadał twierdząco na to pytanie.

W pierwszych dniach czerwca zdecydował się sam pomówić z milczącym chorym na oddziale więziennym i wyjaśnić mu, jaką niezwykłą możliwość chce mu ofiarować. Nie przeczuwał przy tym, jak bardzo ten blady, z każdym dniem bardziej kurczący się w sobie człowiek był udręczony dusznością. Nie przeczuwał też, że uwolnienia od tego cierpienia pragnął bardziej niż czegokolwiek innego, co mieściło się jeszcze w wąskim zakresie jego życzeń.

James D. Hardy w „The Journal of the American Medical Association” z 21 grudnia 1963:

„Całą sytuację wyjaśniono pacjentowi w rozmowach i za pomocą rysunków (…). Wyraził zgodę na transplantację”.

James D. Hardy wspomina:

„Gdy poszedłem do niego i rozmawiałem o operacji (…) powiedział, że musi o tym pomyśleć (…). Potem zapytał: «Czy pan myśli, że zmniejszy to duszności?»”.

John Richard Russell słuchał z uwagą, chociaż i to go wyczerpywało. Słuchał o możliwości przesunięcia terminu śmierci przez prostą operację. I słuchał o drugiej możliwości – odwleczenia śmierci i ulgi w cierpieniach przez całkowicie nowy rodzaj operacji. Dowiedział się, że doktor Hardy może mu pokazać zwierzęta, które przeżyły operację. Ale usłyszał również, że będzie pierwszym człowiekiem, na którym zostanie ona wypróbowana i że doktor Hardy nie może mu zapewnić pomyślnego rezultatu. Nie wiadomo, ile zrozumiał, jeśli idzie o przeszczep płuc, wyczuwał jednak, że w każdym razie uzyska szansę łatwiejszego oddechu. Uwolnienie od walki o powietrze, o każdy oddech! Poprosił o trochę czasu do namysłu i oświadczył, że chciałby zobaczyć się z żoną i wszystkimi dziećmi.

Ku zadowoleniu Hardy’ego nie wspomniał o częstych doniesieniach w prasie, według których więźniowie poddający się doświadczeniom medycznym podlegają ułaskawieniu lub otrzymują inne korzyści czy przywileje. Hardy nie chciał zgody Russella jako zapłaty za ułaskawienie. Nie chciał ułatwić sobie kroku, jaki zamierzał uczynić, dzięki handlowi wymiennemu. Obawiał się, że złośliwi mogliby kiedyś powiedzieć, iż jest godnym synem Południa, i właściwie brakowało tylko, aby jego „ludzki królik doświadczalny” miał czarną skórę.

W czasie obserwacji chorego Hardy wyrobił sobie przekonanie, że wszystko, co kiedyś doprowadziło Russella do więzienia, zniknęło z pola widzenia, a pozostało tylko cierpienie. Postanowił zatem sam wystąpić do gubernatora o ułaskawienie przestępcy, jeśli dojdzie do operacji i chory ją przeżyje.

Potem zostawił Russella z własnymi myślami. Postarał się, aby jego syn James został powiadomiony w garnizonie w Niemczech i przyleciał do stanu Missisipi. I tak jak James, przybyli także Louise Russell, Mary Ellis i Fay z Kosciuszko i Carthage. Nim się zjawili, zapadła decyzja Johna Richarda Russella: mając w perspektywie szybką bezlitosną śmierć albo szansę nie tak szybkiego i bolesnego końca, wybrał tę ostatnią.

Gdy Louise siedziała przy jego łóżku, a on powiedział jej, walcząc o każdy oddech, co go oczekuje, nie zrozumiała dokładnie, o co chodziło w przyszłej operacji. Wiedziała tylko, że jest to coś niebezpiecznego. Potem powiedziała: „On mówi, że nie wie, czy operacja się uda, ale też ani razu nie okazał lęku (…). Nie chciałam tego. On jednak oświadczył, że chce (…) i zrobił to”.

W czasach małżeństwa przywykła, że zawsze przeprowadzał swoją wolę i że nie można mu było w tym przeszkadzać. Coś z tej dawnej stanowczości jednak w nim pozostało, chociaż leżał bezsilny i z trudem oddychał. Nie próbowała go nawet powstrzymać.

James D. Hardy wspomina:

„Od chwili uzyskania zgody ułożyliśmy dokładny program działania, który miał wejść w życie z chwilą, gdy w szpitalu znajdzie się dawca płuca.

Nasze oba zespoły były przez dwadzieścia cztery godziny w pogotowiu. Pierwszy: dr Martin L. Dalton, dr Gordon Robinson i dr Benton M. Hilburn, miał pobrać płuco; drugi zespół: dr Watts R. Webb, dr George R. Walker i ja – miał dokonać jego wszczepienia. Trwało to prawie osiem pełnych napięcia dni, aż do 11 czerwca 1963 roku. Tego dnia wieczorem, około 19.30, przywieziono na ostry dyżur pacjenta z ciężkim zawałem, we wstrząsie. Zostaliśmy zawiadomieni, gdy zawiodły wszelkie próby ponownego uruchomienia serca przez masaż zewnętrzny i sztuczne oddychanie. Interniści nie byli pewni, czy jego płuca przydadzą się nam, ponieważ po zawale nagromadziło się w nich wiele płynu. Decydujące jednak było to, że razem z umierającym przybyła do szpitala rodzina. Powiedziano nam, że są gotowi wyrazić zgodę na sekcję zwłok i na ofiarowanie narządu. Jeden z nas pobiegł jak najszybciej, aby uzyskać zezwolenie na wyjęcie płuca, a tymczasem zabraliśmy zmarłego do sali operacyjnej. Przez cały czas wykonywano zewnętrzny masaż serca, wstrzyknięto bezpośrednio do serca heparynę, a płuca przewietrzano tlenem przez specjalny dren oskrzelowy, robiono więc wszystko tak, jak to było wypróbowane przez nas w laboratorium. W czasie gdy przeprowadzano próby krwi zmarłego, Russella dostarczono jak najszybciej do drugiej sali operacyjnej. Była prawie dwudziesta, kiedy dowiedzieliśmy się, że grupa krwi zgadza się w ośmiu na trzynaście punktów. Natychmiast po zaaplikowaniu narkozy otworzyliśmy lewą jamę klatki piersiowej Russella”.

Operacja nie należała do łatwych nie tylko dlatego, że była pierwszą tego rodzaju. W czasie jej trwania wystąpiły dodatkowe poważne trudności, których Hardy i Webb nie przewidywali.

Już przy odsłanianiu lewego płuca natknęli się na tak silne zrosty między płucami i opłucną ścienną, że obawiali się, czy nie będą musieli przerwać zabiegu. Stojąc obok stołu operacyjnego, rozważali w niebywałym napięciu wszelkie możliwości, jakie im pozostały. Ostatecznie udało się im zrobić otwór, przez który uzyskali dostęp do płuca.

Znaleźli zbiorniki ropy i liczne ogniska zakażenia, a tkanka płucna ledwie się poruszała, nawet wtedy gdy anestezjolog wtłaczał do płuc tlen pod ciśnieniem. Między aortą a przełykiem znajdowały się przerzuty raka, które przeszły z płuc na sąsiednie tkanki. Wyjaśniło się ostatecznie, że usunięcie lewego płuca nie będzie mogło uratować życia Russella. Lewy pień oskrzelowy był zaatakowany tak silnie przez raka, że z wielkim trudem znaleźli wolne miejsce do podłączenia nowego płuca. Ukazał im się obraz straszliwego zniszczenia. Hardy i Webb pośpieszyli z nacięciem żył płucnych i połączeń oskrzelowych. Z powodu nagromadzonej ropy Hardy nie odważył się na usunięcie części przedsionka serca wraz z końcami żył, jak to czynił na zwierzętach doświadczalnych. Lękał się, że w ten sposób otworzyłby zarazkom drogę do serca. Przeciął więc żyły na zewnątrz serca, potem tętnicę płucną oraz połączenie z pniem oskrzelowym i wydobył zniszczone płuco.

Była 21.30. Na dany znak Dalton przyniósł płuco dawcy z sąsiedniej sali operacyjnej. Kilka minut później Hardy i Webb zetknęli się z nowym powikłaniem, którego również nie mogli przewidzieć. John Richard Russell i dawca byli wprawdzie tego samego wzrostu, ale wskutek zniszczenia lewego płuca jama piersiowa Russella zrobiła się węższa. Prawe płuco natomiast, w swoim usiłowaniu przejęcia pracy chorego płuca, powiększyło się w lewo i przez to jeszcze bardziej zmniejszyło przestrzeń. Płuco dawcy okazało się za duże.

Była to prawdziwie rozpaczliwa chwila. Jeżeli nie udałoby się znaleźć odpowiedniej przestrzeni dla płuca, oznaczałoby to ostateczne poniechanie wszelkich nadziei i oczekiwań.

Po raz drugi doszło do narady przy stole operacyjnym. Hardy jednak zdecydował się pracować dalej i przesunąć prawe płuco. Masa nowego lewego płuca sprawiła znaczne kłopoty przy zakładaniu szwów, tym większe, że bez przerwy musieli mieć połączenie z aparatem tlenowym przez otwór oskrzelowy. Czterdzieści pięć minut upłynęło od chwili założenia ostatniego szwu. Dren tlenowy usunięto i lewe płuco zszyto z lewym pniem oskrzelowym. Po piętnastu minutach anestezjolog przystąpił do wentylowania nowego płuca. Rozprężyło się ono całkowicie i wszelkie objawy, że zostało uszkodzone zawałem dawcy, zniknęły.

Hardy potrzebował jeszcze godziny na zamknięcie jamy klatki piersiowej i wykonanie nacięcia tchawicy, przez które Russell miał w pierwszych dniach oddychać. Około 23.30 zakończono operację. Johna Richarda Russella przeniesiono do pokoiku na piątym piętrze, wyposażonego w urządzenia chroniące przed zakażeniem. Obudził się w ciągu godziny, lecz potrzebował jeszcze czasu, aby zrozumieć, co do niego mówiono o przeszczepieniu nowego płuca. Uśmiechnął się i ponownie zasnął, podczas gdy Hardy, Webb i cały zespół odczuli nagle zmęczenie, jakiego doznaje każdy człowiek po dużym wyczerpującym wysiłku. Nie mieli jednak czasu nad tym się zastanawiać. Wprawdzie odczuwali już w tej chwili zadowolenie, że po raz pierwszy wykazali techniczną możliwość przeprowadzenia przeszczepu płuc u człowieka, ale płuco nie oddychało jeszcze samodzielnie, lecz za pomocą aparatu oddechowego. Jeszcze nie wiedzieli, czy nowe płuco – sterowane odruchami mózgowymi poprzez płuco prawe – będzie oddychać, gdy wyłączą aparaturę. Następnego dnia po operacji Hardy polecił wykonać angiokardiogram, aby stwierdzić, czy i jak nowe płuco było ukrwione. Ku jego zaskoczeniu ukrwienie okazało się tak dobre, że podjął pierwsze próby oddychania nowym płucem bez pomocy aparatu i po raz drugi doznał uczucia wielkiej ulgi, a nawet szczęścia, gdy funkcjonowało bez trudności.

Russell zniósł ból towarzyszący badaniom w milczeniu, z cierpliwością właściwą człowiekowi przywykłemu do bólu. Ale potem nagle uświadomił sobie, że oddycha. Jego blada, udręczona, letargiczna twarz ożywiła się, oczy otworzyły szeroko. Próbował poruszyć rękami, w których tkwiły dreny infuzyjne, jakby chciał dotknąć piersi i wyczuć, czy unoszą się i opadają.

James D. Hardy wspomina:

„Był z siebie zadowolony (…). Oddychało mu się dużo lżej (…). Miał jeszcze rurkę w tchawicy i przez nią otrzymywał tlen, aby płuco mogło się pewnie poruszać (…). Ale oddychał i bez podawanego tlenu”.

Było to największe przeżycie w ponurej, napiętnowanej nieszczęściem egzystencji Johna Richarda Russella. Czuł, jak powietrze znowu bez trudności dociera do jego płuc. Nie był to, dokładnie biorąc, oddech człowieka zdrowego, ale on już dawno zapomniał, co oznacza prawdziwy zdrowy oddech. Najmniejsza poprawa była dla niego wielkim darem. Zaczął wierzyć w cud, a i Hardy także pozwolił sobie żywić nadzieję.

James D. Hardy wspomina:

„Z dnia na dzień stan ulegał poprawie. Myśleliśmy, że to, co zrobiliśmy, utrzyma się długo”.

Badania krwi i dane o nasyceniu krwi Russella tlenem wykazywały, że nowe płuco z dnia na dzień lepiej wykonuje swoje zadanie. Gorączka znikła, ponieważ wraz ze starym płucem usunięte zostały także ogniska zakażenia. Nie stwierdzono żadnych objawów odrzucenia.

Hardy’ego niepokoiły natomiast nerki Russella. Pracowały gorzej, niż przypuszczali nefrolodzy. Poziom mocznika zaczął wzrastać i zdradzał zaczynającą się mocznicę. Zakrawało to na ironię losu. Russell był pierwszym człowiekiem oddychającym nowym płucem, lecz jego życie było zagrożone niewydolnością nerek, przeciwko czemu wynaleziono już pierwszy skuteczny środek w postaci sztucznej nerki oraz przeszczepu. Hardy miał nadzieję, że dializą otrzewnową będzie mógł wyrównać niewydolność nerek.

James D. Hardy wspomina:

„Zaczęliśmy od dializy – ale to sprawa losowa. Przy stosowaniu sztucznej nerki można niemal gwarantować jej skuteczność, natomiast u niektórych ludzi wszelkie próby przeciwdziałania niewydolności nerek za pomocą dializy otrzewnowej spełzają na niczym (…). Nie mieliśmy sztucznej nerki i musieliśmy próbować leczenia dializą otrzewnową (…). Niestety w przypadku Russella było to po prostu nieskuteczne”.

Nowe płuco oddychało, rany zagoiły się, ale mocznica postępowała niepowstrzymanie; woda w nogach Russella gromadziła się od nowa, niedrożność jelit uniemożliwiała odżywianie. Gdy Hardy próbował stosować wysoko stężone roztwory odżywcze, wystąpiła ciężka biegunka. John Richard Russell leżał bezsilny i tylko nieco odciągniętego mleka kapało przez dren odżywczy, a jego ciało z każdym dniem stawało się coraz słabsze i mniej odporne. Uczucie, że może oddychać, chroniło go przed świadomością zbliżania się końca. Siedemnaście dni po operacji jego nowe płuco nadal jeszcze funkcjonowało, ale kilka godzin później wskutek mocznicy i osłabienia stracił przytomność. 29 czerwca wykonał ostatni darowany wdech. Sekcja wykazała, że jego nowe płuco aż do chwili zgonu pozostało nie zmienione i nie uszkodzone przez proces odrzuceniowy.

James D. Hardy wspomina:

„Wnioski, jakie wyciągnęliśmy z przypadku z 1963 roku, brzmiały: po pierwsze, z klinicznego punktu widzenia przeszczepienie płuca technicznie da się przeprowadzić. Po drugie, wszczepione płuco włącza się do układu oddechowego. Po trzecie, odczyn odrzuceniowy można stłumić lekami, którymi dysponujemy. Po czwarte, doświadczenia z tego przypadku były na tyle pozytywne, aby usprawiedliwić dalsze badania nad przeszczepianiem płuc u człowieka”.

John Richard Russell nigdy się nie dowiedział, jakie doświadczenia pozostawił światu, który go od dzieciństwa źle traktował, gnębił biedą, utrzymywał w niewiedzy i wreszcie odtrącił. Ale i świat dowiedział się tylko częściowo, co zdarzyło się w Jackson. W dniu, kiedy szpital University of Mississippi Medical Center podał informację o pierwszej w dziejach transplantacji płuca, nagłówki gazet głosiły o wydarzeniach, które mieszkańcom Missisipi, a także i sąsiednich stanów, wydawały się ważniejsze niż niezwykły nawet eksperyment medyczny.

12 czerwca, w dniu, w którym John Richard Russell w swoim pokoju szpitalnym uświadomił sobie, że może znowu oddychać, nieznany biały zamordował z zasadzki przywódcę Murzynów w Jackson, Medgara Eversa. Na miejscu popełnionego czynu zostawił narzędzie zbrodni, karabin.

Zaczęło się jedno z największych polowań na człowieka w historii miasta Jackson. Włączyło się w to nie tylko FBI, ale także obywatele stanu Missisipi i jego stolicy, ponieważ chcieli dowieść, że wszelkie niepokoje na tym terenie wywoływane są przez agitatorów z Północy i także morderstwo Eversa było dziełem obcego. Nagłówki w gazetach głosiły: „Widziano podejrzanego o morderstwo Eversa” oraz „Morderstwo: prowokacja z zewnątrz”, a także „Władze miasta i stanu zaszokowane morderstwem”.

Dla pierwszej próby Hardy’ego przeznaczono tylko kilka wierszy – zaginęły one w tumulcie walk rasowych. Gdy burza na krótki czas ucichła i zdobyto dowód, że rzeczywiście Kalifornijczyk, a nie obywatel Missisipi zamordował przywódcę Murzynów, John Richard Russell leżał w grobie na cmentarzu swego miasta, a zabieg Hardy’ego nie był już nowością.

Kilka miesięcy potem ukazała się jeszcze raz informacja, która mogłaby posłużyć odświeżeniu wspomnienia o Johnie Richardzie Russellu i ostatnich znamiennych tygodniach jego życia. Rose Barnett, gubernator stanu Missisipi, podpisał dokument z tytułem: „Ułaskawienie Johna Richarda Russella”. Pełny tekst dokumentu brzmiał: „Podmiot tego dekretu – kierowany pragnieniem służenia ludzkości, w pełnym zrozumieniu swojej sytuacji, w wierze w zawodowe zdolności chirurgów i przeświadczony, że wymienieni chirurdzy uczynią wszystko, co będzie w ich mocy, dla przedłużenia jego życia – wyraził na piśmie zgodę, aby jego własne chore płuco zostało zastąpione przez płuco innej osoby. Dzięki jego wielkiej ofierze oraz zdolnościom chirurgów szpitala uniwersyteckiego wymieniona operacja stała się możliwa (…) i przyczyni się bez wątpienia w następnych latach do złagodzenia ludzkiej nędzy i ludzkiego cierpienia”.

Owo ułaskawienie czyniło zadość pragnieniu Hardy’ego, by zmienić wyrok na Russella, gdy ten bez zastrzeżeń wyraził gotowość złożenia swego losu w jego ręce, mając jedno tylko życzenie – chciał uzyskać nieco więcej powietrza do oddychania. Później ogłoszono jeszcze wiele amnestii. Nie było w tym nic szczególnego. I tak historia Johna Richarda Russella pozostała przez wiele lat nie zauważona, tak jak nie zostało zauważone wkroczenie Hardy’ego na nieznane tereny.

Z wywiadu zamieszczonego w „Rivista Scientifica”, czerwiec 1968:

Pytania: Robert Hall.

Odpowiedzi: Doktor Seibert.

Pytanie: „Pierwsze przeszczepienie płuca przez Hardy’ego odbyło się więc 11 czerwca 1963 roku, a pierwsze przeszczepienie serca 23 stycznia 1964 roku. Czy Hardy podjął decyzję przeszczepu serca w związku z przeszczepem płuca? Czy w tym czasie interesował się – przynajmniej teoretycznie – przygotowaniami do następnego zabiegu?”.

Odpowiedź: „Hardy rozpoczął przygotowania do przeszczepienia serca w tym samym czasie, co przygotowania do prób laboratoryjnych nad przeszczepianiem płuc; były one, mimo ograniczonych możliwości w Jackson, już bardzo zaawansowane. Operacja Russella przyspieszyła przejście z doświadczeń na zwierzętach do prób na człowieku”.

Pytanie: „A zatem doświadczenia laboratoryjne trwałyby już pełne osiem lat?”.

Odpowiedź: „Owszem. Tak jak w przypadku płuc, początki sięgają daleko wstecz. Około roku 1905 Guthrie przeszczepił serce jednego psa drugiemu. Serce jest podwójnie połączone z krążeniem. Po pierwsze, istnieje połączenie tętnic wieńcowych serca z ogólnym krążeniem. Służą one tylko do odżywiania mięśnia sercowego i do utrzymywania jego siły do pracy. Ponadto serce, jako pompa tłocząca, włączone jest do całego krążenia. Guthrie połączył najpierw krążenie wieńcowe serc psów doświadczalnych z tętnicami szyjnymi i żyłami innych zwierząt, aby stwierdzić, czy serce może być w ten sposób odżywiane. Dopiero gdy to zostało dowiedzione, połączył w przedziwny sposób w dalszych doświadczeniach także komory serca i przedsionka z innymi tętnicami szyjnymi i żyłami. Udało mu się przy tym doprowadzić do bicia serca znajdujące się poza ciałami zwierząt. Niektóre biły osiemdziesiąt osiem razy na minutę przez dwie godziny. Potem krew w jamach serca krzepła, jako że wówczas nie znano jeszcze heparyny. Następne doświadczenia o większym znaczeniu przeprowadził Władimir Demichow w Związku Radzieckim. Zaczęły się one w roku 1940. Tutaj na Zachodzie dowiedzieliśmy się o tym dopiero po 1962 roku”.

Pytanie: „Czy chodzi o tego samego Demichowa, który przeprowadzał próby ze sztucznym sercem?”.

Odpowiedź: „Tak, ale to inna historia. Demichow przeszczepiał serca wprost do ciała innego zwierzęcia, obok serca naturalnego. Aby zrobić miejsce dla tego drugiego serca, usuwał część płuca. Od 1946 do 1958 roku przeprowadził dwieście pięćdziesiąt prób. Większość zwierząt zdechła na stole operacyjnym lub z powodu skrzeplin krwi i zakażeń płuc, ale na zwierzętach, które przeżyły, wykazał, że serca, które w czasie przeszczepienia nie biły, można było znowu doprowadzić do bicia przez podłączenie do nowego krwiobiegu i przez wstrząsy elektryczne. Drugie serce jego psa Borzoja biło przez trzydzieści dwa dni, zanim wskutek migotania komór przestało. Demichow nie posiadał jeszcze technicznych warunków, niezbędnych do rzeczywistego zastąpienia jednego serca przez drugie, a przede wszystkim nie posiadał sztucznego płucoserca. Tylko ono bowiem umożliwiało utrzymanie biorcy przy życiu, w czasie gdy był bez serca. Dlatego do naprawdę rozstrzygających doświadczeń doszło dopiero w Anglii i w Stanach Zjednoczonych, i to na różnych uniwersytetach jednocześnie; między innymi wykonywali je Russell Brock w Londynie, Adrian Kantrowitz w Nowym Jorku, Richard Lower i Norman Shumway na Uniwersytecie Stanforda w Palo Alto, a wreszcie James D. Hardy i Watts R. Webb w Missisipi”.

Pytanie: „Czy zmierzali w tym samym kierunku?”.

Odpowiedź: „W zasadzie tak. Decydujące zagadnienia były przecież te same (…). Gdy za pomocą sztucznego płucoserca można było godzinami utrzymać przy życiu człowieka, mimo że usunięto mu całe serce, pozostały trzy zasadnicze pytania do rozwiązania: a) W jaki sposób serce (podobnie jak płuco), które musi być pobrane od zmarłego dawcy, można utrzymać w stanie zdolności do życia aż do chwili podłączenia go do naczyń krwionośnych biorcy? b) W jaki sposób i jak szybko wykonuje się tak dużą liczbę szwów? Bądź co bądź mamy do czynienia z nie mniej niż pięcioma naczyniami krwionośnymi: dużą żyłą próżną, dwiema żyłami płucnymi, tętnicą główną i tętnicą płucną. c) W jaki sposób podłączyć nowe serce do bodźców nerwowych mózgu, które sterują także ludzkim sercem, tak jak płucami, dostosowując je do potrzeb ciała? Brock, Lower i Shumway utorowali już w roku 1959 drogę do sukcesu. Wskazali na pewną paralelę z opracowaną przez Hardy’ego metodą przeszczepu płuca. Chirurdzy ci usuwali nie całe serca biorcy, lecz pozostawiali część przedsionków z ujściami żył krążenia dużego i płucnego. W sercach dawców usuwane były odpowiednie części przedsionków, a przy przeszczepie łączono powierzchnie cięć. Potem trzeba było tylko wytworzyć jeszcze niezbędne połączenie z tętnicą płucną i tętnicą główną. Równocześnie okazało się, że przy tej metodzie w tylnej ścianie przedsionków zachowuje się ważny ośrodek nerwowy i połączenia z nowym sercem”.

Pytanie: „A doktor Hardy?”

Odpowiedź: „Doświadczenia doktorów Hardy’ego i Webba po ciężkich stratach zwierząt w pierwszych latach, po roku 1956 szły w tym samym kierunku. Aby przeszczepiane serca utrzymać w stanie zdolności do życia, Hardy i Webb ochładzali je początkowo do 4°C. Tak ochłodzone serca u dziesięciu psów zaczęły po elektrycznym wstrząsie bić ponownie, i to od trzydziestu minut aż do siedmiu i pół godziny. Przy doświadczeniach z większymi sercami cieląt dr Hardy znalazł bardziej skuteczną drogę. Natychmiast po oddzieleniu serca dawcy wkładał dren do tętnic wieńcowych i przemywał je ochłodzoną krwią bogatą w tlen”.

Pytanie: „A więc podobnie jak przy przeszczepionych płucach?”.

Odpowiedź: „Tak. Doktor Hardy i jego najbliższy współpracownik Webb przeprowadzili około trzydziestu badań na zwierzętach. Potem ćwiczyli technikę przeszczepów na ludzkich zwłokach, aż uzyskali pewność, że nie będą potrzebowali więcej niż jednej godziny, aby założyć szwy naczyniowe. Zdobyli ją na początku roku 1963. I w tym przypadku, tak jak przy przeszczepie płuc, problem ewentualnego odrzutu wydawał się możliwy do przezwyciężenia. Ściśle biorąc, w tym czasie nie tylko dr Hardy, ale wszyscy eksperymentatorzy, przynajmniej w Ameryce, osiągnęli ten sam stopień technicznego przygotowania. Nie chodziło już o zagadnienia techniczne, lecz o to, kto pierwszy odważy się na przeszczep serca. Po prostu nasuwało się pytanie, kto zdobędzie się na odwagę i wystąpi przeciwko ciągle jeszcze niezmiernie rygorystycznym zakazom moralnym dotyczącym ludzkiego serca, funkcjonującym zarówno w opinii publicznej, jak i w środowisku lekarskim. Ogólnie przyjęte dzisiaj przekonanie, że nie bijące serce rozstrzyga o życiu lub śmierci, lecz mózg, było w 1963 roku znane tylko pewnej liczbie badaczy, ale nie większości lekarzy, a jeszcze mniej szerokiej publiczności. Od czasów Arystotelesa z sercem kojarzyło się wyobrażenie życia, a w związku z tym także czegoś duchowego, religijnego i boskiego, czego nie można było przenieść z jednego człowieka na drugiego tak po prostu jak pompę. Z nerką nie kojarzono nigdy żadnych przejawów życia duchowego, poza tym jest ona narządem parzystym. Można usunąć jedną nerkę i nie zniszczyć przez to życia człowieka. Gdyby wiedziano więcej o przeszczepieniu płuc przez doktora Hardy’ego, to doszłoby na pewno do większej wrzawy. Z sercem było inaczej. Ponieważ każdy człowiek posiada tylko jedno serce, to myśl o przeszczepieniu serca – również dla niewierzących ludzi – łączyła się ze straszliwym wyobrażeniem, że chirurdzy w swojej żądzy przeszczepiania zdolnego do życia serca mogą okaleczać ludzi, którzy jeszcze nie umarli. Dzisiaj nie ma już wątpliwości, że dr Hardy w odosobnieniu, w Jackson, jako pierwszy lekarz przeżył wszelkie skrupuły duchowe i etyczne związane z pierwszą transplantacją serca. Zdarzyło się to między lipcem 1963, zatem po przeszczepieniu płuca, a styczniem 1964 roku, gdy znalazł w osobie Boyda Rusha pierwszego pacjenta nadającego się do dokonania przeszczepu serca”.

Zielony chevrolet, rok produkcji 1956, stał wczesnym popołudniem 22 stycznia 1964 roku nadal nieruchomy i zamknięty obok przyczepy campingowej na południowym krańcu campingu koło Hattiesburga. Jane Colansky, która z mężem i kilkorgiem dzieci mieszkała w sąsiedniej przyczepie, obserwowała go już poprzedniego dnia. Była środa, dziwiło ją więc bardzo, że samochód stoi bezczynnie, chociaż jego właściciel trzymał się zwykle swoich przyzwyczajeń.

Każdego roboczego dnia rano o tej samej porze opuszczał przyczepę, w której mieszkał całkowicie samotnie, czyścił starannie okna chevroleta, siadał nieco sztywno za kierownicą, w sposób właściwy starym ludziom, i jechał ostrożnie w kierunku Hattiesburga. Był wysokim, zwalistym mężczyzną pod siedemdziesiątkę: jego zaczerwieniona twarz w okularach miała niefrasobliwy, dobrotliwy wyraz. Gdy rozpoznał kogoś z mężczyzn, kobiet lub dzieci, którzy tak jak on parkowali przyczepy i auta za parę dolarów na tym campingu, a za dalszych parę dolarów mogli korzystać z prądu i wody, pozdrawiał ich uroczystym uniesieniem kapelusza i uśmiechał się życzliwie. Ale nigdy nie odezwał się ani jednym słowem, ponieważ był głuchoniemy i tylko z warg innych ludzi czytał, co chcieli mu powiedzieć.

Około godziny siedemnastej w zimie i dziewiętnastej w lecie powracał, szedł do przyczepy, zdejmował ubranie, które nosił nawet w czasie upalnego lata w Missisipi, wychodził w starym ubraniu i mył samochód dopóty, dopóki nie zniknął ostatni ślad brudu i kurzu. Praca przychodziła mu widocznie ciężko, bo pocił się i z trudem, głośno oddychał. Skończywszy mycie wozu wracał do przyczepy, przygotowywał kolację, zmywał naczynia, przez chwilę czytał, siedząc pod lampą i wcześnie kładł się spać. Tylko niedziela wnosiła zmianę do tego rozkładu dnia. Wtedy opuszczał przyczepę później, zawsze ubrany starannie w ciemne ubranie, jechał do kościoła do Hattiesburga i brał udział w nabożeństwie dla głuchoniemych, ponieważ był tam duchowny, który znał język migowy.

Jane Colansky spędzała piąty miesiąc na tym campingu, nigdy jednak nie zauważyła, aby stary mężczyzna odstąpił kiedyś od swoich zwyczajów lub zapomniał o swoich podróżach do Hattiesburga, w czasie których jako handlarz chodził od domu do domu. Oferował małe garnki, patelnie, noże kuchenne, szczotki i igły do szycia, aby dorobić trochę do studolarowej renty, z której żył. Jane widziała go niekiedy w Hattiesburgu, jak dzwonił lub pukał do domów, zdejmował kapelusz z uprzejmym uśmiechem i pokazywał kartę, na której można było wyczytać, że nie słyszy i nie mówi. Jego twarz była tak sympatyczna, że mało kto go odprawiał, a prawie każdy oglądał towar i kupował jakąś drobnostkę. Każdy sprzedawany przedmiot nosił szyldzik z ceną, a gdy ktoś skierował do niego pytanie, to mężczyzna odczytywał jego sens na podstawie ruchu warg i pisał odpowiedź na kartce wyrwanej z bloczka, który stale nosił z sobą.

Gdy Jane Colansky o szesnastej wyjrzała znowu przez okno swojego wozu i zobaczyła, że chevrolet nadal stoi nie tknięty, po raz pierwszy przyszła jej do głowy myśl, że staremu człowiekowi musiało się coś stać. Poszła do jego wozu, aby go zobaczyć. Wiedziała o nim bardzo niewiele, ale znała nazwisko – Boyd Rush. Poza tym słyszała o jakiejś jego krewnej, siostrze czy siostrze przyrodniej, mieszkającej gdzieś w północno-zachodniej części stanu. To ona, zdaje się, pomogła mu zdobyć przyczepę, w której teraz mieszkał. Siostrę tę odwiedził raz ubiegłego lata i była to, jak sobie Jane przypominała, jego jedyna wielodniowa podróż.

Gdy podeszła do drzwi przyczepy i zapukała, nic się nie poruszyło wewnątrz. Zapukała głośniej i spróbowała otworzyć drzwi, ale były zamknięte. Przez okno pomieszczenia sypialnego zobaczyła posłane łóżko, zaciągnięta zasłona uniemożliwiała spojrzenie do środka. Jane wróciła do swojego wozu i czekała jeszcze pół godziny. Gdy po raz drugi zapukała do drzwi Boyda Rusha i nie otrzymała żadnej odpowiedzi, pobiegła do zarządzającego campingiem po drugiej stronie wjazdu i sprowadziła go do pomocy. Gdy ten wreszcie otworzył drzwi wytrychem, znaleźli Boyda Rusha na podłodze. Był ubrany odświętnie, jak do kościoła. Prawdopodobnie wszedł na krzesło, aby na suficie przyczepy zreperować uszkodzone miejsce, i upadł przy tym. Przypuszczalnie leżał na podłodze bez pomocy od niedzielnego przedpołudnia. Oddychał jeszcze, lecz nie dawał innego znaku życia, nawet gdy nim potrząsano.

„On ma siostrę – powiedziała Jane Colansky. – Należałoby do niej zatelefonować”.

Jednak kierownik na próżno szukał adresu siostry. Nie znalazł też niczego, co wskazywałoby na jakichś innych jego krewnych. Uczynił więc to, co w takich przypadkach winien zrobić: zadzwonił do szpitala Opieki Społecznej w południowej części Missisipi, w Laurel, miejscowości oddalonej o czterdzieści kilometrów. Mógł być pewny, że stamtąd przyślą karetkę, ponieważ jeszcze nigdy nie zdarzyło się, aby jakiś lekarz z okolicy przybył do obozu. Ludzie z Laurel przyrzekli przysłać wóz i słowa dotrzymali. Około godziny 18.00 zajechała karetka i kierowca oraz sanitariusz załadowali Boyda Rusha. Spytali przy tym, czy krewni lub znajomi chcą z nim pojechać. Gdy nikt się nie zgłosił, Jane Colansky wręczyła im tylko parę rzeczy chorego, wśród nich marynarkę i płaszcz. Przyczepa i chevrolet pozostały opuszczone. Dopiero gdy światło alarmowe zniknęło w ciemności, Jane Colansky pomyślała, że o czymś zapomniała: powinna była powiedzieć, że Boyd Rush jest głuchoniemy. Teraz już było za późno.

Wieczorem 20 stycznia 1964 roku, w czasie gdy ambulans jechał autostradą nr 11 do Laurel, a jego załoga była przekonana, że dowiezie jedynie zwłoki, minęło prawie siedem miesięcy od momentu przeszczepu płuca dokonanego przez Jamesa D. Hardy’ego, który od dłuższego czasu był zdecydowany uczynić następny krok prowadzący do przeszczepienia serca u człowieka. Zdawał sobie dokładnie sprawę, że jest to przedsięwzięcie o wiele większe, bardziej ryzykowne niż przeszczep płuca. Wierzył jednak w słuszność, niezbędność i doniosłość tego nowego kroku, który planował. Siedem ubiegłych miesięcy głęboko utkwiło w jego wspomnieniach:

„Na zebraniu w Atlancie mówiłem o możliwościach przeszczepienia serca. Wtedy ktoś wstał i zwrócił uwagę, że badania na psach są drogie. Postawił więc pytanie, dlaczego wyrzucamy tyle pieniędzy rządowych i marnotrawimy czas na ideę absolutnie bezsensowną i fantastyczną. Myślałem przez chwilę nad odpowiedzią, wiedząc dobrze, że nie ma takiej, która mogłaby przekonać tego człowieka. Powiedziałem jednak: «Czy pan kiedyś słyszał bajkę o królu i obywatelu jego państwa, którego król chciał stracić, ponieważ tamten nie mógł nauczyć konia latać? Przyjaciel skazanego obywatela udał się do króla i prosił go o odroczenie kary. Król odpowiedział: «Dobrze, daję mu jeszcze trzy miesiące czasu, ale jeżeli w ciągu tych trzech miesięcy nie nauczy konia latać, to umrze». Przyjaciel udał się do owego obywatela i powiedział: «Uzyskałem trzy miesiące zwłoki. Gdybym był na twoim miejscu, to wybrałbym raczej szybką śmierć. Nie zniósłbym tych trzech miesięcy dalszego beznadziejnego czekania». Tamten odpowiedział jednak: «To nie jest beznadziejne czekanie. Po pierwsze, król może umrzeć, a jego syn okaże się mniej okrutny od niego. Po drugie, mogę umrzeć ja i w ten sposób uniknę stracenia. I po trzecie, koń także może nauczyć się latać». Nie wiem, czy ten człowiek zrozumiał, co miałem na myśli, a mianowicie: nie ma rzeczy niemożliwych i mój koń, przeszczepienie serca, będzie mógł latać”.

Z listu do doktora Jerry’ego Le Blanca, 1970:

„Gdy liczba naszych przeszczepów serca wykonanych w laboratorium zwierzęcym przekroczyła dwieście, trapiła nas coraz bardziej myśl o okolicznościach, w jakich, z punktu widzenia etycznego, dopuszczalne byłoby przeprowadzenie przeszczepienia serca u człowieka. Nie mieliśmy wątpliwości, że przeszczep serca, w przeciwieństwie do innych przeszczepów, które tymczasem zostały powszechnie uznane, naruszy podstawowe wartości moralne. Mogłyby one być wstrząśnięte silniej jedynie przez inny zabieg, a mianowicie przez przeszczepienie mózgu. Zaczęliśmy rozważać zagadnienie z wieloma ludźmi o wysokim poziomie umysłowym, z lekarzami oraz laikami”.

„The Journal of the American Medical Association”, 29 czerwca 1964:

„Powiedziałem do swoich współpracowników: «Dobrze, narazimy się na ciężki ostrzał, gdy spróbujemy wykonać przeszczep serca. Amerykańska opinia publiczna nie wie, że na psach jest to już możliwe». I dalej: «Wstrząs psychiczny będzie duży, ponieważ ludzie uważają serce za coś specjalnego, za siedzibę duszy»”.

Z listu do doktora Jerry’ego Le Blanca, 1970:

„Byliśmy zgodni co do tego, że musimy ustalić bardzo rygorystyczne reguły postępowania. Serce dawcy przypuszczalnie powinno pochodzić od stosunkowo młodego człowieka, zmarłego wskutek zranienia mózgu. Biorca musi być pacjentem znajdującym się w ostatnim stadium ciężkiej choroby mięśnia serca… Ale jak szybko da się wyjąć serce po «śmierci» dawcy? Jeśli nie dokona się tego natychmiast, zdolność do życia pobranego organu będzie praktycznie równa zeru. Aby zmniejszyć niebezpieczeństwo tego uszkodzenia, myśleliśmy o następującej drodze: Spodziewaliśmy się, że rodzina, która zgodziłaby się na ofiarowanie serca (ale mogłaby się nie zgodzić na zbyt szybkie pobranie serca), nie miałaby nic przeciwko temu, abyśmy jeszcze przed zatrzymaniem czynności oddechowej i pracy serca wprowadzili w znieczuleniu miejscowym i z dala od serca cewnik, przez który moglibyśmy natychmiast po stwierdzeniu zgonu podać heparynę oraz leki utrzymujące czynność krążenia aż do chwili pobrania serca. W ten sposób zapewne możliwe byłoby utrzymanie prawidłowego krążenia i zaopatrzenia ciała, a przez to i serca, w tlen aż do chwili usunięcia go i rozpoczęcia przemywania naczyń wieńcowych”.

„The Journal of the American Medical Association”, 29 czerwca 1964:

„Wielu ludzi mówiło mi: «Gdy nie uda się pański przeszczep serca, to jest pan spalonym człowiekiem»”.

Z listu do doktora Jerry’ego Le Blanca, 1970:

„Rozmawiałem z adwokatem State Medical Association. Powiedział, że nie wierzy w to, aby Stowarzyszenie Lekarskie stanu Missisipi oburzyło się. Dodał jednakże, że na moim miejscu rozpocząłby wysiewać nasiona nowej uprawy powoli, aby żniwa nie stały się całkowitym zaskoczeniem. Było to w lecie 1963 roku – w czerwcu i lipcu (…). Nie było sensu mówić o tym z duchownym (…). Dziwnie bałem się tej rozmowy (…). Byłem zdecydowany przeprowadzić operację i uznałbym za niepotrzebną gadaninę, gdybym usłyszał, że jest to przeciwko Bogu. Ale zapytałem pewnego wybitnego i bardzo pobożnego lekarza (…) co o tym myśli. Podziwiałem go i chciałem uzyskać jego zgodę i uznanie (…). Joseph Conrad powiedział kiedyś: «Prawdziwym życiem człowieka jest to, że żyje on w myślach innych ludzi». I ulżyło mi, gdy ten lekarz oświadczył, że jeśli przeprowadzono dostateczną liczbę badań na zwierzętach i pacjent bez tego bezwzględnie musi umrzeć, to on nie widzi żadnych przeszkód natury etycznej”.

Z listu do doktora Jerry’ego Le Blanca, 1970:

„Przypuszczaliśmy, że mogą upłynąć miesiące, a nawet lata, zanim w naszym niewielkim szpitalu znajdzie się odpowiedni dawca i biorca w stanie agonalnym (…). Jednak w krótkich odstępach czasu dostarczono (…) trzech młodych mężczyzn ze śmiertelnymi urazami czaszki wskutek upadku, guza mózgu i rany postrzałowej (…). Rozeznanie wykazało, że rodziny były gotowe zgodzić się na pobranie serca lub nerki. Każdy z tych pacjentów zmarł dopiero po dłuższym lub krótszym stosowaniu sztucznego oddychania. To była okoliczność, która narzucała nam nowe, ciężkie problemy moralne. Kiedy lekarz jest uprawniony do wyłączenia aparatu oddechowego pacjentowi, którego własny ośrodek oddechowy już dawno przestał pracować, a serce przestałoby bić wraz z zaniechaniem sztucznego oddychania? Nie mogliśmy przewidzieć, czy w decydującej chwili będziemy wystarczająco zdecydowani, aby to uczynić”.

„The Journal of the American Medical Association”, 29 czerwca 1964:

„Dzisiaj, siedem lat później, świat nauczył się ustalać śmierć mózgową. Właśnie w przypadkach śmiertelnych urazów mózgu, najkorzystniejszych dla pobierania serca, nie ma już prawie moralnych zastrzeżeń co do możliwości przerwania sztucznego oddychania i podawania leków nasercowych, gdy po upływie określonego czasu nie stwierdza się już prądów czynnościowych mózgu i innych objawów jego funkcjonowania. Ale przed nami stała jeszcze szeroko rozpowszechniona wiara, że o życiu świadczy bicie serca. Uważano za zabójstwo przerwanie bicia serca, chociaż mózg przestał już dawno żyć, a więc i życie pacjenta dawno się już skończyło”.

Z listu do doktora Jerry’ego Le Blanca, 1970:

„W tym okresie stało się dla nas bezwzględnie jasne, że skoro nie przerwiemy oddychania (a nie byliśmy skłonni tego robić), to jest rzeczą absolutnie nieprawdopodobną, że dawca zostanie uznany za zmarłego dokładnie w tym momencie, w którym biorca z niewydolnością serca będzie znajdował się we wstrząsie i w agonii”.

„The Journal of the American Medical Association” z 29 czerwca 1964:

Kierowca ambulansu przejechał czterdzieści kilometrów do Laurel w rekordowym czasie. Oddech chorego był nieregularny, taki jaki stwierdza się u wielu konających na krótko przed zgonem. Ale dostarczono go jeszcze żywego do izby przyjęć, gdzie przepracowany młody lekarz zbadał nieprzytomnego. Na pytania dotyczące okoliczności wypadku, historii choroby i danych personalnych nie mógł odpowiedzieć ani kierowca, ani jego towarzysz. Znaleziono w kieszeni płaszcza chorego prawo jazdy na nazwisko Boyd Rush, urodzony w 1896 roku, ponadto buteleczkę z tabletkami naparstnicy, lecz z nalepką tak zużytą, że nie można było odcyfrować ani nazwiska aptekarza, ani dawkowania czy nazwiska lekarza, który zapisał ten lek nasercowy. Młody lekarz stwierdził, że serce Boyda Rusha bije niemiarowo, a jego ciśnienie tętnicze jest tak niskie, że nie da się zmierzyć. Zlecił więc przeniesienie go na salę chorych i dożylne podawanie noradrenaliny, leku podnoszącego ciśnienie. Następnie zajął się innymi chorymi.

Lekarz dyżurny schodzący wczesnym rankiem 21 stycznia z nocnej zmiany stwierdził ku swojemu zdumieniu, że stan zdrowia starego człowieka poprawił się tak znacznie, iż ciśnienie tętnicze dawało się zmierzyć i wynosiło dziewięćdziesiąt (90 mmHg). Przekazał chorego swemu następcy, starszemu asystentowi, który zbadał go dokładniej i zlecił wykonanie zdjęcia rentgenowskiego klatki piersiowej oraz wykonanie badania elektrokardiograficznego. Serce starego człowieka znajdowało się w stanie takiego uszkodzenia, że wydawało się zagadką, jak w ogóle mógł tak długo samotnie i bez pomocy żyć w przyczepie. Naczynia wieńcowe wykazywały najcięższe z możliwych zmiany chorobowe, a mięsień serca przypuszczalnie już w odległej przeszłości przebył pewną liczbę zawałów. Dopóki nie wiedziano, jacy lekarze leczyli przedtem Boyda Rusha lub czy w ogóle był leczony, nie można było ustalić, czy te ataki serca dostrzeżono, czy też były to „zawały nieme”. Nie istniała jeszcze wówczas organizacja Medicare, lecząca na koszt państwa wszystkich chorych, którzy przekroczyli sześćdziesiąty piąty rok życia; zaczęła działać dopiero kilka lat później. Toteż wydawało się możliwe, że stary człowiek, nie mając pieniędzy na regularne porady lekarskie, przebywał po kolei zawały, aż wreszcie załamał się.

Gdy lekarz badał kończyny i ich odruchy, stwierdził, że nieprzytomny mógł nieco poruszać kończynami tylko wtedy, gdy go boleśnie drażniono, na przykład kłuto lub szczypano. Jego lewe podudzie było jednak zimne i przebarwione. Wskutek przerwania krążenia wystąpiło niewątpliwie zgorzelinowe zniszczenie tkanek, które prowadzi do amputacji nogi, jeśli nie uda się przywrócić krążenia. Lekarz był przekonany, że powstające w sercu chorego skrzepy dotarły do tętnic w nodze, a być może i do jednej z tętnic mózgu, i tam również wywołały przerwanie krążenia. Ponieważ jako internista nie widział żadnej możliwości pomocy, porozumiał się z chirurgiem, doktorem Samem L. Robinsonem.

Robinson był młodym człowiekiem, który chirurgicznego fachu nauczył się u Jamesa D. Hardy’ego w Jackson i nawet przejął coś niecoś z jego duchowej postawy, w tym zdecydowanie i wiarę w postęp medycyny. Brał również udział w doświadczeniach laboratoryjnych Hardy’ego przy przeszczepianiu płuc i serca, zanim przeniósł się do Laurel. Po zbadaniu Boyda Rusha doszedł do przekonania, że ten w najlepszym razie ma przed sobą jeszcze tylko kilka dni życia. Mimo to podjął próbę uratowania jego nogi. Utrata przytomności starego człowieka była tak głęboka, że wystarczyło lekkie miejscowe znieczulenie, aby odsłonić tętnicę udową, zgłębnikować ją i usunąć skrzeplinę krwi, przypuszczalnie odpowiedzialną za martwicę. Było już południe 21 stycznia. Robinson postanowił podawać dalej leki krążeniowe i obserwować, jak zareaguje na zabieg obumierająca noga.

W tym samym czasie James D. Hardy, oddalony o sto sześćdziesiąt kilometrów, żył w stanie wewnętrznego napięcia, jakiego nie znał od dnia wykonanego przez siebie przeszczepu płuca. O powodach tego można było przeczytać pięć lat później we wspomnieniach jednego z jego współpracowników:

„Było to na przełomie października i listopada 1963 roku. Wszyscy znajdowaliśmy się w stanie pewnej frustracji, ponieważ zrozumieliśmy, że chcemy zbyt dużo od losu, spodziewając się znaleźć w jednym i tym samym czasie chorego na serce w stanie agonalnym i właśnie umierającego dawcę serca.

Nastrój zmąciły również dalsze doświadczenia, jakie poczyniliśmy z chorymi na serce, którzy wydawali się nam odpowiednimi biorcami. Zaprzyjaźnieni lekarze z izby przyjęć meldowali nam na przykład o dostarczeniu umierającego po zawale serca, proponując go jako biorcę. Ale stan chorego, o którym myślano, że na pewno umrze, poprawiał się. W innym przypadku stan zdrowia zawałowca początkowo się poprawił, a potem chory zmarł tak nagle, że nie mieliśmy czasu na poczynienie niezbędnych przygotowań, nawet gdybyśmy równocześnie mieli dawcę. Nauczyliśmy się więc, że biorcą serca może być tylko pacjent z wieloletnią ciężką chorobą serca, który wkroczył już w końcowe śmiertelne stadium i nie można się spodziewać żadnej zaskakującej poprawy.

Właśnie wtedy dotarła do doktora Hardy’ego z Nowego Orleanu podniecająca wiadomość, że udało się tam doktorowi Reemtsmie z Tulane Medical School wszczepić nerkę szympansa człowiekowi i że jeden z jego pacjentów, Jefferson Davis, przebył operację ze znakomitym wynikiem.

Reemtsma był uczniem Hardy’ego w okresie, gdy ten był docentem chirurgii w Pensylwanii; od tego czasu utrzymywali z sobą łączność. 18 listopada 1963 roku Hardy poleciał do Nowego Orleanu, aby osobiście odwiedzić Reemtsmę. Przy tej okazji zobaczył także Jeffersona Davisa, którego stan poprawił się znacznie. Do Jackson powrócił pod silnym wrażeniem tego wydarzenia. Zapoznał nas następnego dnia z nowym, fascynującym tokiem myśli. Jeżeli możliwe było przeszczepienie nerek szympansa, to w takim razie można przeszczepiać także serca szympansie. Były one wprawdzie mniejsze niż ludzkie i w najlepszym wypadku ich pojemność minutowa wynosiła około czterech litrów, ale sprawność serca ciężko chorych pacjentów była tak mała, że przeszczepienie serca szympansa musiało prowadzić do poprawy krążenia.

W czasie lotu powrotnego z Nowego Orleanu Hardy układał w głowie plan zdobycia dla własnego szpitala kilku szympansów i trzymania ich tam w pogotowiu. Chciał w najbliższym przypadku przeszczepu serca, w braku odpowiedniego dawcy, pobrać serce szympansa i w ten sposób doprowadzić operację do końca.

Jeśli obawialiśmy się ostrych reakcji przy przeszczepieniu serca ludzkiego, to zastosowanie serca małpy mogło tę reakcję naturalnie jeszcze powiększyć. Doktor Hardy postanowił jednak wziąć na siebie to ryzyko. Ponieważ do listopada 1963 roku posiadaliśmy tylko małe klatki dla psów, polecił sporządzić w piwnicy starego budynku Medical School kilka klatek szympansich z silnymi kratami. Już w grudniu zakupił z pomocą ogrodu zoologicznego w Jackson cztery duże szympansy. Pochodziły one z Teksasu, kosztowały pięćset do dziewięciuset dolarów każdy i były tak silne i niespokojne, że jeden z nich wyrwał się z klatki i trzeba go było ostrzelać z karabinka środkiem narkotycznym. Dawka środka uspokajającego okazała się jednak za duża i w ten sposób straciliśmy wartościowe zwierzę. W każdym razie doświadczenia z szympansami były nową podnietą do działania w dziedzinie przeszczepów.

W ciągu całego grudnia i na początku stycznia ćwiczyliśmy coś w rodzaju alarmu przeszczepowego. Zestawiono dwa chirurgiczne zespoły dla dawców i biorców. Zaistniały przy tym pewne trudności, ponieważ dr Webb, najbliższy współpracownik doktora Hardy’ego od roku 1956, odszedł jako profesor do Southwestern Medical School i na jego miejsce przybył dr Carlos Chayez. Oznaczało to nowe utrudnienia dla Hardy’ego, ale ten nie ustąpił. W styczniu 1964 roku zaczęliśmy w Medical Center całkowicie świadomie mówić o planie przeszczepiania serca. Doktor Hardy chciał tę ideę jak najgruntowniej przedyskutować. Chciał przygotować lekarzy i opinię publiczną. Mówił: «Przekonałem się, że ludzie, gdy są na wstępie poinformowani o zaskakującym wydarzeniu, nie reagują już tak gwałtownie. Tak samo jest z ciosami losu, których nie szczędzi nam życie. Po chwili wszystko nie jest już takie straszne».

18 stycznia przeprowadziliśmy próbę generalną szczególnego rodzaju. Przed siedmiu dniami, 11 stycznia, dr Robinson, uczeń doktora Hardy’ego z South Mississippi Charity Hospital w Laurel, przesłał nam szczególnie tragiczny przypadek sercowy. Chodziło o Murzyna, trzydziestosześcioletniego chorego nazwiskiem William H. Paige z Lumberton. Paige był wiosną 1963 roku w Houston (Teksas). W jakiejś bójce – nie wiem, gdzie i jak – otrzymał pchnięcie nożem w serce. W starym Jefferson Davis Hospital w Houston operowano go, zszyto ranę serca i odesłano do domu. Ale tam skaleczona lewa komora zaczęła wytwarzać skrzepy krwi, można rzec, metodą potokową, które bez wyboru, jak w rosyjskiej ruletce, dostawały się do układu krążenia.

Wyglądało to strasznie. Skrzeplina zablokowała tętnicę mózgową, tak że Paige doznał prawostronnego połowicznego porażenia, stracił panowanie nad jelitami i wystąpiły zaburzenia psychiczne. Potem jego lewa noga obumarła i trzeba ją było amputować. Kilka miesięcy później to samo stało się z prawą nogą. Następne skrzepy zamknęły tętnicę jelitową. Doprowadziło to do ciężkiego uszkodzenia jelita i krwawień. Zrozpaczona matka Paige’a, Ella, przywiozła syna do Laurel. Tu jego stan poprawił się, jeśli w ogóle coś takiego było jeszcze możliwe. W każdej chwili mogło dojść do nowej katastrofy, gdyby nie zostało zlikwidowane źródło zakrzepów w sercu.

Doktor Robinson, który leczył Paige’a, zatelefonował około 10 stycznia do Hardy’ego. Ponieważ wiedział o naszych planach przeszczepiania serca, zapytał, czy nie zechciałby podjąć próby uratowania Paige’a przez przeszczepienie nowego serca. 11 stycznia Paige, który był właściwie tylko bezsilnym strzępem człowieka, został przywieziony do Jackson.

Doktor Hardy był podniecony i pełen oczekiwań, ale gdy zobaczył Paige’a, uznał, że nie kwalifikuje się on do pierwszej próby przeszczepienia serca. Przypominam sobie jeszcze, jak powiedział: «Możliwe, że w bliźnie serca powstał tętniak i że dałoby się zapobiec dalszym zatorom, gdybyśmy poprawili szew». Jednakże przypadek chciał, że 18 stycznia, gdy zamierzaliśmy go operować, został dostarczony pacjent, który zmarł z powodu ciężkiego zranienia mózgu. Serce jego biło tylko przy sztucznym oddychaniu. Spodziewano się, że w ten sposób uda się utrzymać go przy życiu. Ale mózg był martwy, i on sam też był martwy, czekano więc tylko na koniec pracy serca. Tak więc doktor Hardy znalazł okazję do próby generalnej. Wszystko było przygotowane na wręcz nieprawdopodobny przypadek, że serce Paige’a w czasie operacji przestanie bić. Miał on otrzymać bądź serce zranionego w mózg, bądź (gdyby tamto zatrzymało się w nieodpowiednim czasie) serce naszego najcięższego szympansa, który – ważąc około czterdziestu czterech kilogramów – był cięższy niż Paige: jego waga była tak mała, ponieważ nie miał już nóg.

Operacja Paige’a udała się. Doktor Hardy usunął źródło zatorów. Paige obudził się z narkozy, a więc zniknęła szansa na przeszczep. A właśnie, jak na ironię, serce ewentualnego dawcy przestało bić dokładnie w tym momencie, w którym serce Paige’a zostało odsłonięte i mogła nastąpić wymiana (Paige przeżył operację i mógł być wypisany do domu).

W następstwie tej próby generalnej w Medical Center rozeszła się pogłoska, że dr Hardy dokonał transplantacji serca, a to właśnie najmniej odpowiadało jego życzeniu. Był przekonany, że przez operację na Paige’u jego zespół jeszcze lepiej przygotował się do rzeczywistego przeszczepienia serca. Czego sobie jednak w żadnym przypadku nie życzył, to rozgłosu i sensacyjnych doniesień prasowych. Nic nie pomogło – pogłoska wydostała się na zewnątrz. Dzwonili redaktorzy gazet, obwiniając nas o ukrywanie przed nimi ważnych wiadomości. Dzwoniono do nas nawet z Czechosłowacji i z Japonii. Jednakże to nas nie irytowało. Byliśmy radzi, że jesteśmy przygotowani wewnętrznie i zewnętrznie. Wskutek tego jednak oczekiwanie stawało się prawie męką. Zapewne dzisiaj nie brzmi to wiarygodnie, ale było tak, jakby konie, szykujące się do wzięcia przeszkody, przytrzymać przed odbiciem od ziemi (…). Takie mieliśmy uczucie, dokładnie takie”.

Późnym popołudniem 21 stycznia dr Robinson ustalił w Laurel, że usunięcie skrzepu z uda Boyda Rusha nie wystarczy, aby przywrócić krążenie w nodze. Martwica postępowała i nie istniała żadna możliwość przesunięcia amputacji o więcej niż dwadzieścia cztery godziny. Tymczasem Robinson zajął się jeszcze raz ogólnym stanem chorego, a szczególnie jego sercem. Im bliżej zapoznawał się z wynikami, tym bardziej utwierdzał się w przekonaniu, że Boyd Rush o wiele bardziej niż William H. Paige nadawał się na pacjenta dla jego byłego nauczyciela w Jackson. Był on bardzo dokładnie poinformowany o wymaganiach Hardy’ego, według których kandydatem do przeszczepu mógł być tylko chory w ostatnim stadium długiej, przewlekłej choroby serca. Bez wątpienia stary nieprzytomny człowiek z campingu koło Hattiesburga osiągnął to stadium.

Relacja jednej z byłych urzędniczek South Mississippi Charity Hospital w Laurel:

„Wie pan, że dr Robinson opuścił później Laurel i udał się do sąsiedniego stanu. Moja pamięć jest trochę niesprawna. Ale przypominam sobie, że rozmawiał telefonicznie z Hardym i że postanowili przewieźć pacjenta z Hattiesburga na amputację do Jackson, chociaż przede wszystkim chodziło o przeszczep serca. Potem wyszło na jaw, że właściwie poza nazwiskiem niewiele wiemy o Boydzie Rushu i dlatego przeprowadzenie operacji na nieprzytomnym bez zgody rodziny jest niemożliwe. Wywołałoby to najdziksze pogłoski o nadużyciu bezwolnego człowieka w agonii. Po południu lub wieczorem – już sobie nie przypominam – zaczęliśmy w Laurel poszukiwania rodziny. Na campingu w wozach mieszkalnych niczego się nie dowiedziano. Ktoś myślał już o apelu przez radio. Potem jednak znaleziono w jednej z przegródek portfela Boyda Rusha kartkę czy list z numerem telefonu Mrs. J.H. Thompson, gdzieś na Północy. Teraz był już numer telefonu. Tak, Cleveland, Missisipi, 601-8435484. A potem wszystko już było proste. Zgłosiła się. Nie była to jego rodzona siostra, tylko przyrodnia, i przypuszczalnie jedyna krewna, jaką posiadał. Doktor Robinson nie powiedział jeszcze nic o możliwości przeszczepu, lecz że jej brata – czy też brata przyrodniego – musiano przewieźć do Jackson dla wykonania amputacji i że do tego potrzebują jej zgody. Odpowiedziała, że sama przyjedzie samochodem do Jackson, aby zobaczyć się z nim. I wtedy nastąpiło zaskoczenie. Okazało się, że Boyd Rush jest głuchoniemy i ona dlatego chce być na wszelki wypadek przy nim (…).

22 stycznia został przewieziony do Jackson”.

Cleveland leży na północnym zachodzie stanu Missisipi, około dwustu dziesięciu kilometrów od Jackson i dokładnie trzysta siedemdziesiąt kilometrów od Laurel. Cleveland ma tylko wspólną nazwę ze sławnym miastem w stanie Ohio. Jest to mała, niemal zapomniana przez Boga i ludzi mieścina. Mrs. J.H. Thompson mieszkała tam od dwudziestu pięciu lat, nieco na uboczu, w domku zbudowanym częściowo z cegieł, a częściowo z drzewa, niedaleko szosy nr 8. Miała teraz pięćdziesiąt siedem lat i przyszła na świat, gdy jej brat Boyd miał już lat jedenaście i przebywał w szkole dla głuchoniemych. Byli rodzeństwem przyrodnim i mieli tę samą matkę. W okresie jej dzieciństwa Boyd przyjeżdżał tylko podczas wakacji do domu. Ale już wtedy okazywała mu duże przywiązanie i uczucia opiekuńcze. Może dlatego, że przyszedł jako kaleka na świat, w czwartym roku życia stracił ojca i odtąd żył w przygnębiającym internacie wśród głuchoniemych. Nie spotkała nigdy lepszego człowieka i dlatego nauczyła się języka migowego, aby móc się z nim porozumiewać w jedyny mu dostępny sposób.

Później Boyd udał się do Baton Rouge w stanie Luizjana i pracował tam jako tapicer w remizie autobusowej miasta. Tam też pojął za żonę Norę, która tak samo jak on była głuchoniema. Mieszkali w wynajętym małym domku, cicho i bez dzieci. Była to sympatyczna, sprawiająca wrażenie szczęśliwej para, odwiedzająca regularnie kościół baptystów dla głuchoniemych. Oboje, jakkolwiek brzmi to dziwnie, śpiewali w chórze kościelnym. Na ich śpiew składały się nieme ruchy warg i palców, towarzyszące muzyce. Boyd miał naturalne wyczucie tonów, a dźwięki instrumentów odczytywał z ruchów grających.

W roku 1961, gdy skończył sześćdziesiąt pięć lat, zrezygnował z posady w Baton Rouge. Przeniósł się wraz z Norą do Grenady, małego miasteczka z tysiącem mieszkańców o sto kilometrów na wschód od Cleveland, ponieważ tam Nora miała krewnych. Teraz pani Thompson częściej odwiedzała oboje. Nora jednak po dwóch latach zmarła, pozostawiając Boyda samego i zgnębionego. Chciał mieszkać w pobliżu gminy kościelnej, a ponieważ w Grenadzie nie odprawiano nabożeństwa dla głuchoniemych, wrócił na Południe i ostatecznie dotarł do Hattiesburga. Ponieważ nie posiadał wystarczającej ilości pieniędzy, aby wynająć dom lub mieszkanie, kupił przyczepę campingową. Siostra przyrodnia pomogła mu znaleźć używany wóz i camping, na którym żył wśród innych, także ubogich, ale przyjaznych sobie ludzi i dorabiał handlem do nędznej renty.

W jakiejś fazie rozpaczliwej samotności ożenił się po raz drugi, ale przyrodnia siostra nie poznała drugiej jego żony. Żyła z Boydem tylko kilka tygodni, a potem odeszła i on znów został pozostawiony własnemu losowi i cichej samotnej egzystencji.

Boyd nigdy w swoim życiu nie narzekał. Chociaż był już od dawna chory, jak to powiedział doktor Robinson w Laurel, to jednak nie napisał jej o tym ani nie opowiedział na migi. Z pewnością kiedyś odwiedzał lekarzy, wiedziała także, że cierpiał na nadciśnienie. Na Boże Narodzenie zawiadomił ją, że nie czuje się zbyt dobrze, a ona od razu pomyślała o jego wysokim ciśnieniu. Więcej nie wiedziała. Nie wiedziała także, kto go leczył. Ostatecznie dzieliła go od niej odległość blisko czterystu kilometrów, a i ona sama nie była już młoda i ruchliwa.

Myślała o tym, jak bezsilny i samotny musiał być w tej chwili, i o tym, że gdy wróci do przytomności, nikogo nie będzie koło niego, kto rozumiałby go i pojął, co go boli lub jak mu można pomóc. Zapakowała trochę rzeczy potrzebnych w podróży i rankiem 22 stycznia wyruszyła w drogę na Południe.

James D. Hardy o przybyciu i pierwszych godzinach Boyda Rusha w Jackson, „The American Journal of Cardiology”, grudzień 1968:

„Gdy przybył (22 stycznia) do szpitala, był nieprzytomny i miał rzężący oddech (…). Kardiolog rozpoznał migotanie przedsionków, częstoskurcz, początkowy okres niewydolności oddechowej. Serce było silnie powiększone, ciśnienie tętnicze krwi niskie (…). Istniały obrzęki (…). Wykonaliśmy tracheotomię i rozpoczęliśmy sztuczne oddychanie, które dało lekką poprawę stanu ogólnego”.

Gdy Mrs. J.H. Thompson przybyła do Jackson, znalazła kwaterę i przyjechała do szpitala Medical Center. Zaprowadzono ją do małego białego pokoiku na piątym piętrze, w którym położono Boyda Rusha po przywiezieniu go z Laurel.

Nie mogła powstrzymać się od łez, gdy zobaczyła go leżącego z drenem oddechowym w ranie szyjnej. Na jego bladej, zapadniętej twarzy mimo całego zniekształcenia pozostało jeszcze coś z łagodnego i przyjaznego wyrazu, jaki towarzyszył mu przez całe życie. Początkowo nie chciała uwierzyć, broniła się przed tym, ale potem uświadomiła sobie z rozpaczą, że Boyd wprawdzie jeszcze żyje, ale jest od niej bardzo, bardzo daleko. Zrozumiała wśród łez, że już nie miało żadnego znaczenia, czy był głuchy, czy niemy i czy ktoś koło jego łóżka czuwał, czy ktoś rozumiał mowę jego rąk lub warg. Niezdolność do mówienia i słyszenia wzniosła w ciągu całego życia mur między nim a otaczającym go światem. Ale jak długo był przytomny i jego ciemne, przyjazne oczy patrzyły dokoła, mur ten był do sforsowania. Teraz oczy jego nie widziały. Były zamknięte, a nawet gdy je raz otworzył, nie poznał siostry. Wpatrywał się w sufit.

Długo siedziała koło niego, mając nadzieję, że jednak się obudzi, pozna ją i opowie, co wydarzyło mu się w przyczepie w Hattiesburgu. Na próżno. Na wpół nieobecna duchem słuchała wyjaśnień lekarzy. Nie wątpiła w to, że zrobią wszystko, co w ludzkiej mocy, aby utrzymać Boyda przy życiu. Rozporządzali z pewnością zdolnościami i możliwościami, jak nikt inny w stanie Missisipi. Ponieważ nie chciała im przeszkadzać, poprosiła ostatecznie o zawiadomienie jej w domu, jak tylko stan Boyda zmiani się lub jak tylko obudzi się i będzie chociażby mała możliwość porozumienia się z nim.

Opuściła więc szpital i czekała. Nie wiedziała, że umieszczenie Boyda w jednoosobowym pokoju oznacza, iż przywiązuje się do niego specjalne znaczenie, a termin „przeszczepienie serca” był dla niej obcy, daleki i nieznany.

James D. Hardy o Boydzie Rushu w godzinach porannych 23 stycznia, „The American Journal of Cardiology”, grudzień 1968:

„Ciśnienie tętnicze wahało się nadal (…). Krótkie chwile połowicznej przytomności występowały na przemian z dłuższymi fazami całkowitej nieświadomości. Bez mechanicznej pomocy oddech był nieregularny (…). Obie nogi obrzękły. Kardiolog (dr Thaddeus D. Labecki) rozpoznał oddech Cheyne-Stokesa, uderzenia serca były ciche (…). Wykonaliśmy nakłucie lędźwiowe dla wykluczenia podpajęczynówkowego krwotoku mózgu jako przyczyny utrzymującej się nieprzytomności. Płyn mózgowo-rdzeniowy był prawidłowy (…). Istniały wobec tego następujące możliwości: utrzymujące się przewlekłe działanie wstrząsu; utrzymujące się niskie ciśnienie krwi u człowieka cierpiącego na zbyt wysokie ciśnienie; zakrzepy w mózgu lub skrzepliny pochodzące z lewej komory serca, tego samego typu jak te, które spowodowały martwicę w lewym podudziu (…). Pojemność minutowa serca oznaczona metodą barwną wynosiła 3,6 litra na minutę (…). Zdaniem kardiologa (…) życie jego w każdym przypadku mogło być mierzone jeszcze tylko na godziny (…).

Tymczasem stan zgangrenowanego lewego podudzia pogarszał się nadal”.

Hardy był nie tylko postępowym, wierzącym w przyszłość i zdolnym do śmiałych decyzji lekarzem, lecz także człowiekiem, który przed uczynieniem kroku w nieznane wyczuwał wszelkie niebezpieczeństwa i zagrożenia, jakie tam na niego czyhały.

Od chwili przybycia Boyda Rusha i pierwszych badań wiedział, że nie ma żadnych szans pomocy choremu w sposób internistyczny lub tradycyjnie chirurgiczny. Boyd Rush spełniał wszystkie warunki, jakie stawiał pierwszemu pacjentowi, któremu chciałby przeszczepić serce, był więc tym od dawna poszukiwanym pacjentem. Mimo to przez chwilę Hardy prawie odczuł ulgę, gdy 22 stycznia i rankiem 23 stycznia nie znaleziono w szpitalu żadnego pacjenta, który mógłby być brany pod uwagę jako dawca serca. Miał jeszcze nadzieję, że los pomoże mu przejść przez próg dzielący go od przeszczepu serca. Zdecydował się utrzymać Boyda Rusha przy życiu dopóty, dopóki to będzie możliwe. Gdyby los w ciągu tego czasu dostarczył dawcę, to przeszczepi serce ludzkie, gdyby natomiast potencjalny dawca nie zmarł w odpowiedniej chwili, to przeszczepi serce szympansa. Nie przeczuwał, że los będzie dla niego łaskawy. Wkrótce potem na oddział intensywnej terapii przywieziono młodego człowieka ze śmiertelnym urazem mózgu. Czyniono próby utrzymania go przy życiu przez sztuczne oddychanie, ale czynność mózgu wygasła i tylko mechaniczny oddech utrzymywał bicie serca. Jak długo miało ono bić – tego jak zwykle nie wiedziano. Ale wiadomość z oddziału intensywnej terapii doprowadziła Hardy’ego do rozstrzygającej decyzji.

James D. Hardy wspomina:

„Zwołałem zespół i powiedziałem: «Być może dzisiejszej nocy uczynimy duży krok naprzód i myślę, że trzeba, abyście byli przygotowani na wszystko»”.

Potem Hardy polecił wezwać Mrs. J.H. Thompson, aby uzyskać zgodę na przeszczepienie serca. W czasie oczekiwania na siostrę przyrodnią Boyda Rusha miał przed oczami szczególnie wyraźny obraz serca owianego tajemnicami, w które ludzkość wierzyła i które on chciał zniszczyć. Nie wiedział, w jakim stopniu przybyła z Cleveland kobieta podziela te wyobrażenia. Nie wiedział, czy pogodzi się z myślą, że jej przyrodni brat będzie miał obce serce w piersiach, i czy przerażona nie odrzuci tej propozycji. A jeszcze mniej wiedział o tym, jakie reakcje wyzwoli w niej wiadomość, że być może w nagłym wypadku będzie musiał wykorzystać serce szympansa. Mógł natrafić na brak zaufania, gwałtowny sprzeciw i bunt. Ale też mógł spotkać się ze spokojną rozwagą i podporządkowaniem się bądź co bądź prostej kobiety uznawanemu za rozstrzygający sądowi profesora chirurgii. Wiedział tylko, że propozycji, jaką zamierza wysunąć, nikt jeszcze nie dał żadnemu choremu ani jego rodzinie.

Hardy postanowił zacząć od prośby o zgodę na amputację i na chirurgiczną próbę usunięcia skrzepów krwi z serca Boyda. Potem mógłby rozważyć przy niej beznadziejność tej próby i powiedzieć, że istnieje ostateczna możliwość uratowania Boyda lub przywołania go do przytomności. Jest nią nowe serce.

James D. Hardy w „Transplantation Proceeding”, czerwiec 1969:

„Problemy zostały z detalami przedyskutowane z krewnymi – z zapewnieniem, że przeszczepienie serca będzie wzięte pod uwagę tylko wtedy, gdy zawiodą wszelkie inne środki”.

„Powiedzieliśmy otwarcie, że my, jak i inni, przeprowadziliśmy wiele przeszczepów serca u zwierząt, ale to będzie pierwszy przeszczep u człowieka”.

„W rozmowach z krewnymi wspomnieliśmy o możliwości zastosowania serca małpy, gdyby nie nastąpiła spodziewana śmierć dawcy z ciężkim urazem mózgu”.

„Sam pacjent był przez cały czas nieprzytomny, a więc niezdolny do śledzenia dotyczących go spraw”.

Pani J.H. Thompson wierzyła ufnie i zwyczajnie, że ludzie mający najwięcej do powiedzenia w zakresie chirurgii w stanie Missisipi, tak jak doktor Hardy, osądzają słusznie i tak też będą postępować, toteż podpisała następujące oświadczenie: „Udzielam nieograniczonej zgody na przeprowadzenie lewostronnej amputacji nogi i zabiegu chirurgicznego na sercu Boyda Rusha. Rozumiem potrzebę usunięcia skrzepów krwi z jego serca, aby zapobiec szerzeniu się ich na dalsze tętnice. Zostałam ponadto pouczona o tym, że jego serce znajduje się w bardzo złym stanie. W razie gdyby w czasie operacji z nieprzewidzianych przyczyn przestało bić, a ponowne ożywienie stało się niemożliwe, zgadzam się na skorzystanie z odpowiedniego transplantu serca, gdyby taki był do dyspozycji w czasie operacji. Zostałam poinformowana, że w laboratoriach całego świata przeprowadzono setki przeszczepień serc, ale że wyżej wymieniona operacja będzie pierwszym przeszczepieniem na człowieku. Podpisano za rodzinę: Mrs. J.H. Thompson (siostra)”.

Jako świadkowie podpisali Maurine Twiss z oddziału Public Relations Medical Center oraz Phoebe Ward, pielęgniarka opiekująca się nieprzytomnym Boydem Rushem. Słowa „odpowiedni transplant serca” otwierały drogę do przeszczepu zarówno ludzkiego, jak i szympansiego serca.

Amputacja podudzia Boyda Rusha stanowiła tylko mało znaczącą przygrywkę do wielkiego wydarzenia, jakie oczekiwało chirurgów w godzinach popołudniowych, wieczornych lub nocnych. Lekkie znieczulenie wystarczyło, aby przeprowadzić operację błyskawicznie i bez odczuwalnych zmian w stanie chorego.

Hardy spodziewał się, że zdoła utrzymać Rusha przy życiu, aż serce dawcy przestanie bić, i wtedy natychmiast rozpocznie przeszczepianie. Podczas gdy oba jego zespoły czekały w gotowości, posyłał w regularnych odstępach czasu jedną ze swoich asystentek na oddział intensywnej terapii, aby wyrobić sobie obraz stanu serca dawcy. Co godzina jego wysłannicy przychodzili z wiadomością, że serce bije mocno i nie można przewidzieć końca.

Tymczasem stan Boyda pogorszył się. Jego coraz słabszy oddech oraz napady zimnego, obfitego potu zdradzały rozpoczynającą się niewydolność sercowo-oddechową. Nawet duże dawki leków nie wystarczały już do utrzymania ciśnienia przynajmniej na granicy 90 mmHg. Mimo to Hardy wierzył, że znajdzie „połączenie” ze śmiercią dawcy.

Około godziny 18.00 został nagle zaalarmowany. U Boyda Rusha odnotowano wstrząs. Jego ciśnienie tętnicze opadło do 40 mmHg, a gdy tylko przerywano sztuczne oddychanie, występowało zatrzymanie oddechu.

James D. Hardy wspomina:

„Było oczywiste, że serce Boyda Rusha w najbliższej chwili zatrzyma się, więc cała moja energia skoncentrowała się na tym, aby go w rekordowym czasie przenieść do sali operacyjnej nr 6 i podłączyć do sztucznego płucoserca. Inaczej nie mielibyśmy już szansy na przeszczep”.

Dr Hardy, dr Carlos M. Chavez, dr William A. Neely, dr Fred D. Kurrus, dr Allen U. Hollis, dr Robert D. Williams, dr Thaddeus D. Labecki, anestezjolog, dr Leonard W. Fabian, dr Don Turner, fizjolog, technik od pomp Helen W. Carr, siostra operacyjna doktora Hardy’ego, Joyce F. Caracci, i Ruby Nell Winters zebrali się błyskawicznie w sali operacyjnej nr 6. W ciągu dwudziestu minut odsłonięto serce Boyda, już tylko słabo drżące. Był to akt ostatniej minuty, ponieważ w tym samym momencie, w którym sztuczne płucoserce przejęło krążenie, jego serce zatrzymało się ostatecznie.

W najwyższym pośpiechu Hardy polecił na nowo zbadać stan dawcy. Anestezjolog jednak, wróciwszy z oddziału intensywnej terapii, zameldował, że nadal nie można liczyć na zatrzymanie serca, chyba żeby przerwać oddychanie. Ponieważ było to nie do pomyślenia, pozostały tylko dwie możliwości: bądź wyłączyć sztuczne płucoserce i Boyd Rush opuściłby wtedy pomieszczenie operacyjne jako zmarły, bądź też zdecydować się na niesamowity krok – wszczepić serce szympansa.

Hardy polecił tak oszołomić największego szympansa, aby mógł być dostarczony do sali nr 5, a następnie uśpić go. Równocześnie zgromadził współpracowników z obu zespołów (doktorów: Nelly’ego, Fabiana, Chaveza, Labeckiego) wokół stołu operacyjnego, na którym leżał Boyd Rush ze swoim martwym już sercem, i rozpatrzył z nimi zamiar niezwłocznego przeszczepienia mu serca szympansa. Wiedział jednak, że najśmielsze myśli i plany mogą się zachwiać, gdy nagle stanie się wobec ich urzeczywistnienia. Chciał wiedzieć, kto będzie mu towarzyszył w tej drodze w niepewne, a kto nie. Powiedział: „Teraz już nie ma innej drogi: albo serce szympansa, albo śmierć. Musimy albo łowić, albo odrzucić przynętę. Wiemy, że atakujemy psychologiczną twierdzę, ale nie powinniście podać tyłów przy pierwszym natarciu”.

Potem nastąpiło głosowanie. Cztery osoby powiedziały: tak. Tylko dr Neely powstrzymał się od głosu. W rozstrzygającej chwili odczuwał tak głęboką niechęć do przeszczepienia narządu zwierzęcia człowiekowi, że nie mógł się przezwyciężyć. Większość najbliższych współpracowników poszła za doktorem Hardym drogą w nieznane.

Była godzina 19.50, gdy Hardy rozpoczął od zaciskania naczyń łączących układ krążenia Boyda Rusha z sercem, aby następnie usunąć jego serce w taki sam sposób, jak to wypróbował wiele razy na psach, cielętach i zwłokach ludzkich. W tym samym czasie szympans leżał w narkozie w sali operacyjnej nr 5. Tutaj zespołem kierował Chavez. W ciągu dwudziestu pięciu minut przeciął tętnicę płucną i tętnicę główną, po czym odciął część przedsionka z dużą żyłą próżną i żyłami płucnymi. U niego również wszystko przebiegało w sposób przemyślany i planowany od lat. Do naczyń wieńcowych wprowadzono cewnik. Po krótkim przemyciu zimnym roztworem Ringera przepuszczono przez nie krew bogatą w tlen, a następnie Chavez przeniósł lekko migocące serce do pomieszczenia nr 6.

O 20.15 Hardy rozpoczął wszczepianie serca szympansa w puste, ociekające krwią miejsce, gdzie biło serce Boyda Rusha do chwili, aż się ostatecznie zatrzymało. Złączył powierzchnie przecięć części przedsionków, a potem tętnicę płucną i aortę. Wszystko przebiegało o wiele łatwiej, niż to sobie wyobrażał, ponieważ naczynia Boyda Rusha były większe niż naczynia zwierząt doświadczalnych, na których dotychczas pracował. O godzinie 21.00 usunął cewnik z układu wieńcowego i zwolnił zaciski na naczyniach sercowych. W chwilę potem do nowego serca popłynęła krew pompowana przez sztuczne płucoserce.

James D. Hardy wspomina:

„Cały ten czas byłem w niesłychanym napięciu. Przez wszystkie ubiegłe lata dr Webb i ja pracowaliśmy razem. Teraz on przebywał od trzech tygodni w Southwestern University w Dallas, a ja pozostałem sam (…). Bałem się, że nowe serce nie zacznie bić”.

Obawa Hardy’ego okazała się nieuzasadniona. Kilka sekund po dotarciu do serca szympansa ciepłej krwi Boyda Rusha komory serca zaczęły gwałtownie migotać, jednakże pojedynczy wstrząs elektrycznego defibrylatora wystarczył, aby wyzwolić silną miarową czynność serca. Nowe serce Boyda Rusha tłoczyło krew z częstotliwością osiemdziesięciu uderzeń na minutę.

Była to trudna do opisania chwila: pierwsze obce serce bijące w ludzkiej piersi.

James D. Hardy wspomina:

„Było to (…) odprężające wydarzenie”.

Serce biło miarowo i Hardy stopniowo zmniejszał pomoc sztucznego płucoserca. O 21.45 usunięto ostatni cewnik łączący. Pierwszy akt niesłychanej przygody, przejście do nowego wymiaru wydawało się dokonane.

Ale kilka minut później serce zaczęło pęcznieć i jego bicie ustało. Hardy wstrzyknął naparstnicę, aby zwiększyć jego sprawność. Widział – czy chciał, czy nie – że nadciąga niebezpieczeństwo, które mogło zniweczyć wszelki efekt. Zgnębiony zastanawiał się, czy serce szympansa, mimo swej pojemności minutowej wynoszącej 4,2 litra na minutę, było za słabe do przyjęcia krwi żylnej z ciała Boyda Rusha i przetłoczenia jej z powrotem do ciała?

Aby zwiększyć częstotliwość tętna, a przez to także i sprawność serca, wszył elektrody Chardacka w ścianę serca. Częstotliwość bicia serca nastawiono na sto na minutę – serce szympansa chętnie postępowało za bodźcami. Ale również przy stu uderzeniach na minutę mogło ono utrzymać ciśnienie krwi tylko między 60 a 90 mmHg, a powrotny napływ krwi żylnej prowadził do nowych zastojów. Między 22.00 a 22.30 sytuacja była tak rozpaczliwa, że Hardy zaczął wykonywać okresowo masaż serca, aby wspomóc jego siłę tłoczącą. Jednakże po półgodzinie okazało się nieodwołalnie, że serce szympansa nie ma dostatecznej siły do utrzymania krążenia człowieka. O dwudziestej trzeciej wyczerpany Hardy zaprzestał masażu serca. Serce biło jeszcze chwilę miarowo, ale coraz słabiej, aż wreszcie ostatecznie zatrzymało się. Imuran, który miał stłumić odrzucenie nowego serca Boyda Rusha, pozostał nie tknięty na stoliku z instrumentami.

Gdy Hardy opuścił salę operacyjną, zobaczył przed sobą dwudziestu lekarzy szpitala, którzy na wieść o przeszczepieniu serca, mimo późnego wieczoru, zgromadzili się na korytarzu między salą 5 a 6. Ich zachowanie i pytania dały przedsmak tego, czego, jak przypuszczał, mógł oczekiwać: ciekawości, zgrozy, akceptacji, wątpliwości lub zadumy. W tej chwili nie mógł przecież przeczuwać, że jemu i jego obecnemu przedsięwzięciu – gdy chodzi o reakcję szerokiej opinii publicznej – przypadnie taki sam los jak i jego przeszczepowi płuc: nie zwróci się na nie uwagi lub szybko zapomni.

Gdy oddział Public Relations Medical Center wczesnym rankiem 24 stycznia podał komunikat o przeszczepieniu serca, zapomniano wyraźnie zwrócić uwagę na to, że przeszczepiono serce nie ludzkie, lecz szympansie. Po pierwszych meldunkach gazet przesłano sprostowanie. To jednak nie znaczyło już nic dla nadmiernego, szybko ulatniającego się entuzjazmu ludzi prasy i radia. Jeszcze tylko nieliczne, i do tego małe, notatki ujrzały światło dzienne, tak więc Hardy’emu została oszczędzona gwałtowna reakcja, jakiej się spodziewał ze strony szerokiej opinii publicznej.

Gdy następnego dnia po operacji, 24 stycznia, poleciał do Nowego Orleanu, aby wziąć udział w zjeździe Southern Society of Clinical Investigation, znalazł się z Keithem Reemtsmą w kręgu tych samych zapatrywań i w swojskiej atmosferze stanów Południa. Reemtsma stracił wprawdzie Jeffersona Davisa, jednak pokładał teraz nadzieje w Edith Parker, drugiej swej pacjentce.

Gdy Hardy z Reemtsmą i kilku innymi chirurgami z Tulane przy wspólnych posiłkach rozmawiał o dokonanym przez siebie przeszczepie, Reemtsma powiedział: „Skoro biło przez dwie godziny, to kiedyś będzie biło zawsze”.

Kilka dni potem, 8 lutego, Hardy pojechał do Nowego Jorku, aby złożyć sprawozdanie na VI Międzynarodowym Kongresie Przeszczepień. Spotkał się tam z niechętnym, aż do potępienia, zachowaniem przeważającej liczby obecnych, zwłaszcza z powodu wykorzystania serca szympansa. Była to jedna z najgwałtowniejszych reakcji, jaką chirurg musiał przeżyć z powodu swojego postępowania, a przy tym niewolna od starego napięcia między stanami Północy i Południa.

Hardy wszakże oczekiwał ataku i odpowiedział w następujący sposób: „Tak, mój pacjent żył krótko. Nie obudził się. Jednakże po raz pierwszy udowodniłem, że serce można przeszczepić i że przeszczepione zaczyna bić ponownie. Jeśli serce zwierzęcia bije w człowieku, to tym bardziej będzie biło serce człowieka. Jeśli serce zwierzęcia nie ma siły, by zastąpić ludzkie serce, to serce człowieka będzie posiadało tę siłę. Jest to tylko kwestia czasu, jaki upłynie od chwili, gdy ja lub panowie przeszczepicie serce człowieka i będzie ono biło nie krótko, ale przez długi czas. Jeśli osiągnąłem chociaż tyle, że my wszyscy, bardziej niż dotychczas, zajmujemy się perspektywami przeszczepów serca, to już zbliżyłem medycynę do nowych horyzontów”.

Gdy opuścił Nowy Jork i leciał z powrotem do Jackson, był przekonany, że burza niechęci i oburzenie posłużą dalszej pracy i przyśpieszą marsz ku przyszłości. W czasie gdy wsiadał do samolotu, Nowy Jork żył pod znakiem skandalu, jaki wybuchł właśnie w tych dniach, kiedy Boyd Rush przybył do Jackson. Wypełnił on gazety i dosłownie eksplodował w wielkich nagłówkach.

Swój początek miał w Jewish Chronic Desease Hospital w Brooklynie. W lipcu 1963 roku lekarze pod kierunkiem doktora Chestera M. Southama z Instytutu Onkologicznego Sloan Kettering wszczepili tam komórki rakowe chorym, którzy nie byli chorzy na raka, przypuszczalnie bez ich wiedzy. Podczas gdy Hardy leciał ku ojczystemu Południu, wzburzone fale skandalu uderzyły o brzegi Waszyngtonu i o National Health Institute. Następstwem tego było powstanie potężnego ruchu przeciwko doświadczeniom na ludziach i popieraniu takich eksperymentów. Sparaliżował on także rozwój przeszczepów serca, o którym Hardy tak marzył. Nikt wówczas nie przeczuwał, że ten paraliż przyczyni się do tego, iż pierwszy przeszczep serca ludzkiego nie odbędzie się w Ameryce, zatem w kraju, gdzie wykonano najwięcej badań i przygotowań. Hardy nie przeczuwał również i tego, że gdy powróci do Missisipi, znajdzie prosty list donoszący mu, że Boyd Rush został pochowany zupełnie cicho, nie znany i nie dostrzeżony przez nikogo, przy boku swej pierwszej żony Nory.

2.
LOUIS WASHKANSKY
PHILIP BLAIBERG

„The Journal of the American Medical Association”, 20 listopada 1967:

Droga do przeszczepienia serca jest przygotowana… Oczekuje się idealnego kandydata

„Chirurg Norman E. Shumway (Stanford University, Palo Alto) oświadczył: «Sądzimy, że droga do przeszczepienia serca od człowieka do człowieka jest utorowana (…). Osiągnęliśmy teraz w laboratorium taki stopień wprawy przy przeszczepianiu serca, że jesteśmy przekonani, iż moglibyśmy chorego z przeszczepionym sercem odpowiednio leczyć (…). Z sercem wiąże się wiele problemów emocjonalnych. Opinia publiczna zajmie chyba wkrótce bardziej liberalną postawę (…). Chociaż eksperymenty ze zwierzętami są prowadzone nadal (…) stoimy na progu do pierwszego przeszczepu od człowieka do człowieka»”.

Joseph Minskiewicz, 1960:

„O, Ameryko, wypisałaś na swoim sztandarze tak wiele humanitaryzmu, a rzeczywistość twojego życia jest pełna gwałtu i grozy! Za twój humanitaryzm zemści się otaczający cię świat, który niesie ze sobą mniej naiwne sny o człowieczeństwie. Tracąc lub przychodząc za późno, będziesz współzawodniczyć tylko w liczbie ofiar, gdy tymczasem to, co wartościowe, zostanie zdobyte przez innych”.

„Newsweek”, 18 grudnia 1967:

Cud sercowy z Kapsztadu

„Wczesnym rankiem, w niedzielę 3 grudnia, dr Christiaan Neethling Barnard ze swoim trzydziestoosobowym zespołem chirurgicznym w Groote Schuur Hospital w Kapsztadzie usunął Louisowi Washkansky’emu nieuleczalnie chore serce i zastąpił je zdrowym sercem Denise Ann Darvall, ofiary wypadku samochodowego”.

„Time-Magazine”, 15 grudnia 1967:

Operacja nad operacjami

Louis Washkansky był jeszcze młodym chłopcem, gdy wkroczyli żołnierze carscy i wszystkich mieszkańców Słobodki posądzili o szpiegostwo na rzecz Niemców, załadowali do wagonów bydlęcych i wieźli przez siedem dni w głąb Rosji.

Słobodka była dzielnicą żydowską w Kownie, leżącym w litewskiej części państwa carskiego. Nieobliczalne postępowanie cara doprowadziło do takiego ucisku obywateli, że ojciec Louisa na początku roku 1914 wyjechał do Afryki Południowej, ponieważ mówiło się, że Żydzi mogą tam żyć bezpiecznie. Handlarz artykułami żywnościowymi Washkansky nie interesował się nigdy polityką i dlatego nawet nie mogło mu przyjść do głowy, że u drzwi stoją wojna światowa i rewolucja, która rozłączy go z rodziną.

Gdy wagony bydlęce toczyły się przez bezkresne równiny, matka Louisa i starsze rodzeństwo, Tewje, Leah i Anna, obawiali się, że podróż zakończy się na Syberii. Tym bardziej więc się uradowali, gdy drzwi wagonu otwarto w Melitopolu na Krymie. Znaleźli lepiankę i otworzyli mały sklepik z pończochami. I tak przetrzymali, to głodując, to marznąc, zdrowi, a czasem chorzy, cztery lata wojny i dwa lata rewolucji. Po sześciu latach wybrali się w powrotną drogę do Słobodki, gdzie zastali pusty dom. Jeszcze dwa lata wytrzymali, a potem weszli na pokład statku, którym przybyli do Przylądka Dobrej Nadziei.

Louis miał wtedy dziewięć lat. Był przecież jeszcze małym dzieckiem, a już zapomniał płakać, gdy go bito lub cierpiał głód i marzł. Wiedział więcej o uciążliwościach życia niż miliony starszych, nauczył się także do tego stopnia ograniczać swe potrzeby, że niewiele mogło nim wstrząsnąć. Równocześnie zrozumiał, że należy wykorzystywać każdą szansę (choćby to było zdobycie tylko skórki chleba) i każdą pomyślną chwilę, jakby nie miało być już żadnego jutra.

Od chwili gdy zamieszkał w nowym domu w Gardens District w Kapsztadzie, nauczył się również, że bieda i głód nie są nieodzownymi składnikami życia. Jego główne rysy charakteru były już teraz całkowicie wykształcone. Nie pociągały go książki. Za to w Pałacu Kultury Fizycznej w Kapsztadzie zyskał kondycję fizyczną atlety i wielką odporność psychiczną, nauczył się też w razie potrzeby walczyć na pięści.

Wyrósł na postawnego barczystego młodzieńca o dużym nosie, szerokich ustach i silnych rękach. Nie był dandysem, ale mężczyzną jak skała, którego brunatne oczy zdradzały, że jest nie oszlifowanym diamentem i pod szorstkim wyglądem zewnętrznym kryje w sobie „szeroką, wschodnią duszę”. Tak jak ojciec, zajął się branżą spożywczą, pracował dla hurtownika, a jego siły życiowe i radość życia, jego śmiech, miłostki, picie i elokwencja były wszędzie mile widziane, towarzysząc mu w czasie odbywanych podróży w obrębie Kapsztadu. Wkrótce przyjęło się powiedzenie, że „Washy” nigdy nie zginie. Można by go bez wody wysadzić z samochodu w najdzikszej pustyni, a po chwili jechałby już na wielbłądzie z ładunkiem piwa.

Nie zginął także, gdy w roku 1940 z jednostką południowoafrykańskich saperów pociągnął do Kenii, Egiptu i Włoch. Chociaż nieraz popadał w tarapaty i uczestniczył w zaciętych walkach, powrócił do domu bez jednego zadraśnięcia. Poznał i poślubił siostrę kolegi z wojny i z boiska sportowego – miłą dziewczynę o macierzyńskim usposobieniu, Ann Sklar. Otworzył własne przedsiębiorstwo i zaraz je stracił, ponieważ duża firma podkupiła go. Nie bawił się jednak w narzekania, ale rozpoczął od nowa i jeździł czerwonym samochodem po ulicach Kapsztadu. Pracował jako tragarz, stworzył dla Ann i syna Michaela w Sea Point przyzwoite gniazdko, a poza tym korzystał z każdej sekundy życia. W świecie handlowców i przyjaciół uprawiających sport zabawa dopiero wtedy była zabawą, gdy brał w niej udział „Washy”.

W 1955 roku, mając lat czterdzieści jeden, zaczął cierpieć na straszliwe pragnienie. Gdy Ann zaciągnęła go wreszcie do lekarza, okazało się, że jest chory na cukrzycę. Odtąd brał pigułki, ale nie myślał o tym, aby zwolnić tempo pracy. W czterdziestym piątym roku życia, w 1959, zasłabł nagle za kierownicą w czasie jazdy do klienta. Miał bóle w piersiach. Pojechał jednak dalej, odbył obowiązkową turę i dopiero po roku okazało się, że przebył wtedy pierwszy zawał serca.

W grudniu 1960 roku ból złapał go po raz drugi, tym razem po sobotnim wieczorku ze stekiem pieczonym na ogniu z węgla drzewnego. O siódmej rano Ann znalazła go chodzącego dokoła stołu i machającego rękami. Powiedział jej, że ból siedzi mu między łopatkami. Na jej pytanie, czy ma wezwać lekarza, skinął głową. Wtedy zrozumiała, że musiało się stać coś nadzwyczajnego, ponieważ dotychczas nie zadawał się za wiele z lekarzami.

Lekarz stwierdził anginę pectoris i zawał serca oraz zalecił natychmiast szpital, tymczasem Louis był gotów tylko odpocząć trochę we własnym łóżku. Po dwóch tygodniach wstał, zaczął brać nowe pigułki i wsiadł znowu do samochodu. Nie chciał się przyznać, że szybko się męczy, ma bóle w klatce piersiowej i niekiedy musi przystawać w pobliżu krawężnika.

Tak przeżył pięć dalszych lat. Potem w roku 1965 napadł go w czasie podróży do Rondebosch tak straszliwy ból w lewej ręce, że nie mógł już nią nic uchwycić. Potykając się, wszedł do pobliskiego sklepu i poprosił właściciela, aby go zawiózł do najbliższego lekarza. Ten jednakże wizytował pacjentów. Również drugiego lekarza nie zastał w domu. Dopiero po godzinie dotarli do Rondebosch Cottage Hospital. Tam Louis wysiadł z samochodu i chwiejąc się wszedł z dzikim uporem sam po schodach. Potem jednak padł jak ścięte drzewo. Przeżył trzeci zawał, który całkowicie zniszczył mięsień sercowy.

Mimo to nie można było utrzymać go w łóżku dłużej niż parę tygodni. Buntował się: „To nie jest życie”, i wstawał, gdy go nie przypilnowano. W końcu trzeciego czy czwartego tygodnia został wypisany ze szpitala, przypuszczalnie dlatego, że szpital nie chciał ponosić za niego odpowiedzialności. Zmienił się także zewnętrznie, miał zadyszkę i niekiedy obrzęknięte stopy. Jego duch opierał się teraz, jak i przedtem, przyznaniu, że sercu czegoś brakuje. Połykał leki i z trudem siadał za kierownicą samochodu, aby odwiedzać klientów. Gdy pytali go o jego chorobę, odpowiadał: „Dla Washkansky’ego taka historyjka to drobiazg. Wypijmy jeszcze szklaneczkę i – co pan potrzebuje w tym tygodniu?”.

W 1966 roku noce stały się dla niego straszne. Ann stale budziło rzężenie; myślała, że umiera. Po kilku tygodniach oświadczył: „Wprawdzie nic mi nie brakuje, ale jeżeli cię to tak przeraża, to pójdziemy do doktora”. Pojechali do doktora Kaplana, internisty.

Kaplan stwierdził uszkodzenie naczyń wieńcowych serca i objawy wielu przebytych zawałów, niewydolność nerek, zastój w płucach i początki puchliny. Obawiał się, że Louis Washkansky nie przeżyje najbliższych miesięcy, jeśli nie uda się do kliniki. Washkansky jemu również odpowiedział, że ma coś lepszego do roboty niż leżenie w szpitalu. Pozwolił zapisać sobie nowe leki: naparstnicę na serce, lasix na odwodnienie, diabinese na cukrzycę i wiele innych. Nie miał najmniejszego wyobrażenia o chorobie serca i nie chciało mu się zaprzątać sobie tym głowy. Co więcej, zabrał się znowu do pracy. Jego podróże trwały jednak coraz dłużej, a liczba klientów, których mógł odwiedzić, była coraz mniejsza. Jednakże klienci zapewniali go, że jest zawsze ten sam i pozostaną mu wierni.

W końcu 1966 roku stan zdrowia Washkansky’ego tak się pogorszył, że nie mógł już wsiąść do samochodu. Serce odmawiało mu posłuszeństwa, pluł krwią, a puchlina nóg podchodziła coraz wyżej. Tylko za pomocą morderczej ilości lasixu udało się jeszcze raz usunąć z jego organizmu wodę. Mimo to dalej podróżował, chodził z Ann na mecze piłki nożnej albo brał udział w party, mówiąc: „Washkansky jest z wami i czuje się wspaniale”.

W lutym 1967 roku tracił wielokrotnie przytomność i nie mógł już tego zataić przed Ann. Obiecał Kaplanowi pojechać na badanie do Groote Schuur Hospital. Ann przywiozła go do potężnego, pokrytego czerwoną dachówką „budynku o tysiącu łóżek”, który górował nad dzielnicami miasta przy obserwatorium, Salt River i Woodstock, przeważnie zamieszkanymi przez kolorowych. Louis położył się do łóżka na oddziale kardiologicznym u profesora Vala Schrire’a z buntowniczą zapowiedzią, że po kilku dniach powróci do domu.

Kaplan, który pracował w Groote Schuur Hospital jako lekarz konsultant, wiedział, że działa tam od szeregu lat grupa lekarzy, zajmująca się chirurgią serca, pod kierunkiem młodego lekarza nazwiskiem Barnard, który jeździł do Minneapolis w Stanach Zjednoczonych, aby nauczyć się operacji na otwartym sercu. Stamtąd też sprowadził do Kapsztadu pierwsze sztuczne płucoserce. Młody człowiek wykonał w ostatnich latach dużą liczbę operacji na sercu, głównie napraw zastawek sercowych, wielokrotnie też usuwał tętniaki serca. Kaplan przypuszczał, że u Washkansky’ego także wytworzył się tętniak. Spodziewał się, że „człowiek od serca” będzie mógł go usunąć.

Asystenci Schrire’a nie pozwolili pacjentowi w żadnym wypadku powrócić do domu po kilku dniach, chociaż on buntował się i na pytanie, jak się czuje, odpowiadał: „znakomicie”, przy czym po każdym trzecim słowie brakowało mu tchu. Wynik angiokardiogramów był zastraszający. Większa część lewej komory uległa zniszczeniu. Serce było nie tylko ogromnie powiększone i rozdęte tętniakiem; tłoczyło zamiast prawidłowej ilości około piętnastu litrów na minutę, jeszcze tylko dwa i pół litra. Dwie tętnice wieńcowe były całkowicie zamknięte, a trzecia tak zwężona, że mięsień serca otrzymywał niewiele krwi i tlenu. Sam kardiochirurg Barnard nie widział Washkansky’ego. Po zapoznaniu się z wynikami badań odrzucił możliwość przeprowadzenia operacji, ponieważ pacjent zmarłby na stole operacyjnym. Schrire, nie widząc innej możliwości udzielenia pomocy Washkansky’emu, wypisał go ze szpitala jako nieuleczalnie chorego.

Ale ledwie Washkansky znalazł się w domu, próbował znowu kontaktować się telefonicznie ze swoimi klientami. Zapewniał wszystkich dokoła, że jest całkowicie w porządku. Jedno, co uczynił w związku ze swoją chorobą, to napisał do policji południowoafrykańskiej, żeby skreślono go z listy rezerwistów, ponieważ nie czuje się zbyt dobrze.

14 września w jego organizmie nagromadziła się tak ogromna ilość wody, że myślał, iż się udusi. Tym razem nie bronił się, gdy Kaplan zalecił ponowne udanie się do szpitala Groote Schuur. Asystenci Schrire’a próbowali wszystkiego, aby uwolnić go od nadmiaru wody. Ostatecznie zastosowali najstarszą i najbardziej brutalną metodę: posadzili Washkansky’ego na krześle, wstawili jego obrzęknięte nogi do wiadra i wkłuli pod skórę igły skaryfikacyjne. Przez pięć dni i pięć nocy Washkansky tak siedział. W tym czasie wypłynęło z jego nóg pięćdziesiąt (!) litrów wody. Zapewniał jednak Ann: „Nie ma obawy. Na nowo będę…”. Usiłował ukryć, że jedna z jego rąk drży – następstwo porażenia. Upłynęło wiele dni, zanim odzyskał w niej władzę.

Kiedy położono go ponownie do łóżka, stracił przytomność i majaczył. Rany na lewej nodze wywołane przez igły skaryfikacyjne ropiały; w każdej chwili oczekiwano zgonu.

Ale on nie umarł. Na początku listopada leżał pogrążony jakby w półśnie na sali z wielu innymi chorymi. Profesor Schrire polecił wyjaśnić Ann, że należy go przenieść do zakładu dla nieuleczalnie chorych. Do domu nie może wrócić w żadnym razie. Ann podpisała więc z płaczem zgodę na przeniesienie męża do Conradie Nursing Home. Gdy w czasie kolejnych odwiedzin zastała Louisa w takim stanie, który pozwolił na rozmowę z nim, wyznała mu, że nie ma innej drogi. Znał Conradie i wiedział, że stoi naprzeciwko żydowskiego cmentarza. Gdy zobaczył płaczącą Ann, próbował śmiać się, chociaż wyszedł z tego grymas: „Nie jest tak źle, w razie potrzeby będę miał niedaleko, tylko przez ulicę…”.

Działo się to około 10 listopada 1967 roku. Następnego wieczoru pół siedział, pół leżał w łóżku, ponieważ w tej pozycji najłatwiej mu się oddychało, i palił papierosa. Nie powinien był palić, ale lekarze i pielęgniarki zaniechali nieustannego odbierania mu papierosów. Zapalnie zmieniona noga leżała na stołku. Nie oczekiwał żadnych odwiedzin, ponieważ Ann i jego bratanica Chavia były już u niego. Aż nagle otworzyły się drzwi i wszedł Kaplan, usiadł na brzegu łóżka i oświadczył z pełną powagą, że chce z nim coś omówić.

Washkansky myślał zmęczony: o co może chodzić – czy o dom inwalidów? O tym już wiedział, nie trzeba mu było dwa razy powtarzać. Kaplan jednak powiedział, że istnieje dla niego szansa. Ale jest to sprawa nowa i połączona z ogromnym ryzykiem. Może przy tym umrzeć…

– Jeśli tak – rzekł Washkansky z trudem – to czy teraz nie umieram?

– A więc – zaczął Kaplan – profesor Schrire powiedział mi, że istnieje możliwość zastąpienia pańskiego serca zdrowym sercem innego człowieka.

Washkansky spojrzał uważniej na niego spod gęstych brwi, ale bez śladu wewnętrznego wzruszenia. Potem powiedział:

– Jeśli jest jakaś szansa, to powinniście ją wykorzystać…

Nie pytał, o co właściwie chodzi. Przypuszczalnie interesowało go to równie mało, jak wszystkie inne „zabiegi lekarskie” wykonywane na nim, które on, zahartowany, przyjmował jako nieuniknione ciosy losu. Przypuszczalnie nie zapytał o to także dlatego, że wiedziony naturalnym instynktem pojął, iż inny człowiek musi umrzeć, aby on zdobył nowe serce. Mógł też wiedziony tym samym instynktem wznieść mur między sobą a pochodzeniem tego serca. Kaplan powiedział:

– Louis, pan chyba żartuje. Pan musi to starannie przemyśleć i przede wszystkim omówić z Ann. Chodzi o śmierć i życie…

– A więc… – szepnął Washkansky raczej, niż powiedział – teraz chodzi raczej tylko o śmierć. Powinniście to zrobić, i to tak szybko, jak tylko to jest możliwe…

Dr Kaplan zaczął od nowa:

– Louis, jeszcze dotychczas nie przeszczepiono nigdy serca. Jest pan pierwszy…

Jednak Washkansky miał jedną odpowiedź:

– Pan powiedział, że jest to jedyna szansa. A ja chcę mieć tę szansę!

Gdy dr Kaplan, ciągle jeszcze zdziwiony, wyszedł, Washkansky zwrócił się do innych chorych z tego samego pokoju, którzy bądź nie przysłuchiwali się jego rozmowie, bądź nie rozumieli, o czym mówiono. „Słyszeliście? – powiedział – oni mi dadzą nowe serce…”

Myśleli, że mówi od rzeczy, gdyż ostatnio często majaczył. Nie wzięli również poważnie tego, co mówił dalej: „Washkansky twierdził, że nie należy nigdy kapitulować. No i patrzcie, przychodzą z propozycją nowego serca…”.

Następnego dnia przy jego łóżku pojawił się profesor Schrire, mężczyzna o pociągłej twarzy, w okularach. Wydawało mu się niezrozumiałe, ażeby pacjent, któremu jako pierwszemu człowiekowi świata proponują wycięcie własnego serca i zastąpienie go obcym, nie zareagował przestrachem na taką potworność ani nie postawił, wystraszony, żadnych pytań. Profesor chciał się upewnić, czy dr Kaplan poinformował go dokładnie, o co chodzi. Washkansky zapytał jednak tylko: „Czy sprawa z tym nowym sercem jest aktualna? – i dodał: – Zgodziłem się i chcę mieć nowe serce”. Kilka godzin potem siedział w swoim łóżku i próbował czytać. Od chwili gdy zrozumiał, że został skazany na bezczynność, Ann przynosiła mu kryminały. Czytał je, gdy nie czuł się zbyt słaby.

Któregoś dnia wszedł do pokoju młody człowiek w białym kitlu, którego przedtem Washkansky jeszcze nigdy nie widział. Był bardzo szczupły. Miał pociągłą, nieregularną twarz i prawe ucho wyżej niż lewe. Także jego żuchwa wydawała się krzywa. Kosmyk ciemnych włosów spadał mu na czoło. Zaczesał go ręką po zamknięciu drzwi za sobą, podszedł do łóżka Washkansky’ego i przedstawił się: profesor Barnard, kardiochirurg. Profesor Schrire i doktor Kaplan powiadomili go, o co chodzi. Chce przeprowadzić przeszczepienie serca i jeżeli Washkansky nie zmienił decyzji, to przeniesie go na własny oddział.

Washkansky odłożył zeszytowe wydanie kryminału i popatrzył na obcego zza rogowych okularów. Na profesora wydawał mu się za młody. Ale nowe rzeczy zwykle pochodzą od młodych ludzi. Potem rzekł z trudem: „Już powiedziałem: zgadzam się na wszystko. Może pan kazać mnie przenieść”.

Zauważył, że smukły młody człowiek patrzy na niego swoimi niebieskimi oczami tak samo zdziwiony, jak przedtem doktor Schrire. Czuł się bardzo wyczerpany, gdy młody profesor wyjaśniał mu, co wiedziano dotychczas o przeszczepieniu nowego serca, i wyraził gotowość odpowiedzi na każde pytanie Washkansky’ego. Profesor Schrire uczynił wszystko, aby mu dopomóc, ale okazało się to daremne. Jeśli chce znowu żyć normalnie, to istnieje tylko jedna szansa: zrujnowane serce usunąć operacyjnie i zastąpić je nowym.

Washkansky odpowiedział, że o tym wszystkim już słyszał. Po co mu te wyjaśnienia? Przecież to logiczne i zrozumiałe. Gdy w maszynie zniszczy się jakaś część, nie pomogą żadne reperacje. Maszyna będzie chodziła dopiero wtedy, gdy wymieni się złą część. To przecież każdy wie, a on doświadczył na samym sobie. Powtórzył: „Zgodziłem się na wszystko”. Brzmiało to tak zdecydowanie, że Barnard ostatecznie pożegnał się i powiedział coś w rodzaju: „Zatem do zobaczenia na moim oddziale…”.

Gdy wkrótce potem odwiedziła go Ann, Washkansky przywitał ją słowami: „Czy uwierzysz, kto tu był? Wielcy szefowie”. Myślał o wizycie Schrire’a i Barnarda. Potem dodał: „Dostanę nowe serce, prosto spod igły”.

Także Ann Washkansky myślała, że mąż fantazjuje wskutek straszliwej słabości i przyjmowania olbrzymiej ilości leków. Jej wątpliwości rozdrażniły go i zaczął dyszeć, potem już więc zachowywała się tak, jakby wierzyła w każde jego słowo, aby go tylko uspokoić. Następnego dnia jednak tę samą historię opowiedział także innym odwiedzającym. Wszyscy sądzili, że nie zdaje sobie sprawy ze swoich słów, i postanowili pozwolić mu mówić, co chce.

Dwadzieścia cztery godziny później Ann nie zastała go w pokoju, w którym leżał od przeszło dwóch miesięcy. Pełna lęku, że zmarł, szukała go i dowiedziała się, że przeniesiony został wyżej, na oddział C2. Ostatecznie znalazła go w izolatce. Dopiero wówczas zrozumiała, że to nie była fantazja, że mówił prawdę i że zaczyna się coś niezwykłego. Zanim zdołała się opanować, do pokoju wszedł młody lekarz, którego nie znała. Przystąpił do niej. „Pani Washkansky?” – zapytał i przedstawił się jako doktor Barnard. Potem dodał, że jest tym człowiekiem, który chce przeszczepić nowe serce Louisowi. Gdy to mówił, zdjął ją lęk, nie tylko z powodu jego słów, ale ponieważ tak młodo wyglądał. Jak ten młodzieniec mógł mówić o takich niewyobrażalnych rzeczach? Spostrzegłszy to, usiłował jej wyjaśnić, co oznacza przeszczep serca, ale ona przerwała mu pełnym strachu pytaniem, czy kiedykolwiek przeprowadził już taką operację?

Odpowiedział: „nie”. Mówił o doświadczeniach na zwierzętach i o tym, że Louis nie ma żadnej innej szansy. Podniecona zapytała:

– A gdyby się nie powiodło?

– Operacja migdałków też może się nie udać – brzmiała odpowiedź.

– Jakie szanse daje mu ta operacja? – indagowała.

– Osiemdziesięcioprocentową szansę powodzenia – odrzekł.

Gdy Barnard wyszedł, schyliła się nad Louisem i zapytała go z przerażeniem:

– Czy ty wiesz, o co właściwie w tym wszystkim chodzi?

Mówił z trudem, ale odpowiedział, że nie powinna się martwić, że on wie, co robi. I dodał:

– Chcę mieć nowe serce…

Próbowała nadal odwodzić go od tego zamiaru, ale dobrze wiedziała, jak zawsze trudno było mu się sprzeciwiać. Teraz, gdy powoli umierał, nie miałoby to w ogóle sensu.

Z nie ogłoszonego omówienia książki napisanej przez doktora Christiaana Barnarda One Life, Nowy Jork 1969:

„Jest to więc własna historia Christiaana Barnarda, który w listopadzie 1967 roku zdecydował się przeprowadzić na Louisie Washkanskym pierwsze przeszczepienie serca u człowieka.

Co się tyczy faktów z jego życia, to łatwo można by odnieść wrażenie, że w tej książce czytelnik nie znajdzie nic nowego. Poznajemy raz jeszcze tysiąckrotnie omawianą historię młodego Christiaana Barnarda, który w roku 1922 przyszedł na świat w osadzie na południowoafrykańskim płaskowyżu Karru. Spotykamy ojca, Adama Barnarda, Bura z urodzenia, biednego kaznodzieję Armii Zbawienia, który przemawiał tylko do kolorowych. Matka, Elizabeth Barnard, była kobietą twardą, która z czworga bosych dzieci trzech synów (Johannesa, Christiaana i Mariusa) wysłała na wyższą uczelnię, przy czym Christiaan i Marius zostali chirurgami. Występuje tam również sam Christiaan, student medycyny w Kapsztadzie, który nigdy nie chodził do kina i przebiegał dziennie osiem kilometrów do Szkoły Lekarskiej, aby zaoszczędzić pieniądze. Christiaan w roku 1946 został doktorem, w 1948 poślubił pielęgniarkę Louwtjie, był lekarzem praktykującym w prowincjonalnym miasteczku Ceres, w roku 1950 poczuł powołanie do pracy naukowej i biedny jak mysz kościelna powrócił do Kapsztadu.

Dowiadujemy się, jak zapał badawczy pchnął go do tego, aby w szpitalu dla ubogich opracować nową metodę terapii zapalenia opon mózgowych, jak w roku 1954 znalazł pracę w Groote Schuur Hospital, w prymitywnym laboratorium zwierzęcym wykrył metodę leczenia wrodzonej choroby jelit i wreszcie w 1955 roku uzyskał stypendium amerykańskie. Niczym w powieści Cronina śledzimy, jak bosonogi chłopiec z Karru szoruje podłogi w Minneapolis, aby w ciągu dwóch lat ukończyć w USA studia lekarskie, które normalnie trwają lat sześć.

U C. Waltona Lilleheia uczy się chirurgii na otwartym sercu. W drodze powrotnej w prezencie od ludzi w Minneapolis otrzymuje sztuczne płucoserce i w związku z tym przeprowadza w Kapsztadzie w lipcu roku 1958 – anonimowo – pierwszą operację zastawek serca u kolorowego obywatela RPA, Joana Picka. W czterdziestym roku życia, w 1962, zostaje profesorem, a następnie szefem oddziału chirurgii klatki piersiowej.

Wreszcie dochodzimy do szczytu, kiedy to urzeczywistnia się powieściowy stereotyp – biedny młodzieniec osiąga światową sławę. Doktor Christiaan rozbudowuje swój mały zespół kardiochirurgów do rozmiarów zespołu przeszczepieniowego, ponieważ myśli o przeszczepianiu nerek. W 1966 roku otrzymuje stypendium z Ameryki na studia w zakresie przeszczepiania nerek u doktora Hume’a w Richmond. Tam spotyka się z doktorem Richardem Lowerem, który przez dziesięć lat razem z doktorem Shumwayem w Palo Alto rozwijał technikę przeszczepiania serca, i uczy się, jak należałoby przeszczepiać serca, gdyby nie istniały problemy biologiczne i moralne. A reszta – reszta jest przekonaniem, że oto przed naszym bohaterem otworzyła się ogromna perspektywa dokonania czegoś, co może stać się błogosławieństwem ludzkości. Powrócił do Kapsztadu i rozpoczął przygotowania do bezpośredniego ataku – dokonania pierwszego przeszczepu serca od człowieka do człowieka.

Patrząc z tego punktu widzenia, wydaje się nam, że z One Life nie dowiemy się niczego, czego by już nie podały gazety. A jednak uważnemu czytelnikowi lektura ta daje coś nowego. Uzyskuje on autentyczną odpowiedź na pytanie, dlaczego pierwsze przeszczepienie serca od człowieka do człowieka nie odbyło się w Ameryce, gdzie wykonano wszelkie prace przygotowawcze, a ludzie, tacy jak Shumway czy Lower lub Kantrowitz w Nowym Jorku, stali niczym pływacy wokół basenu i chodziło tylko o to, kto pierwszy wskoczy.

Odpowiedź, jaką czytelnik otrzymuje w One Life, jest jednoznaczna. One Life jest opowieścią o niezmordowanym dążeniu do sukcesu. Jest to historia chłopca, któremu matka wbijała do głowy, aby był zawsze pierwszy, nigdy drugi, który nigdy nie przebolał, że nie mógł prześcignąć najlepszego szybkobiegacza w szkole, Rabiego. Jest to historia ucznia, który chociaż na egzaminie z fizyki otrzymał czterdzieści pięć punktów, to zażądał od nauczyciela dwukrotnego powtarzania egzaminu, aż zdobył siedemdziesiąt trzy punkty. Poznajemy historię studenta, opuszczonego przez swoją przyjaciółkę Ninky, nie dlatego że był biedny, ale ponieważ zarzuciła mu: «Ty planujesz swoje życie jak maszyna». Jest to historia młodego lekarza praktyka, który nie przebolał zepchnięcia do prowincjonalnego Ceres, ale rzucił się w świat nauki, aby to sobie powetować. Jest to historia lekarza, który rozpoznał u siebie artretyzm i przez to zmuszał się do znacznie większych wysiłków, aby szybciej osiągnąć sukcesy, nim będzie za późno. Jest to historia mężczyzny, który nie widząc dla siebie drogi wybicia się, usiłuje zmusić swoją córkę Deirdre, uprawiającą z powodzeniem narty wodne, do zostania mistrzynią świata i te usiłowania opisuje bez skrupułów:

«Byłem całkowicie pewny, że może zwyciężyć w zawodach o mistrzostwo, i skoncentrowałem się na jej karierze. Nie wiedziałem, czy wiele osiągnę w chirurgii serca (…). Może osiągnę coś, a może nic. Fotografia Deirdre była we wszystkich gazetach. Grzałem się w promieniach jej sławy». (Ale) «ona nie miała niezbędnego instynktu zdobywcy (…) ani pragnienia, aby być najlepsza. Pragnienia tego nie można przenieść na nikogo (…). Mimo wszelkich wysiłków nie udało mi się przenieść na nią mojego pragnienia zwycięstwa (…). Nadszedł czas, kiedy musiałem zaprzestać posługiwania się córką jako środkiem do zaspokojenia moich własnych ambicji (…). Gdy już nie byłem zmuszony do rozbudzania pragnienia kariery w córce, skoncentrowałem się na czymś o wiele większym, na przeszczepach».

Poznaliśmy w kolejności chronologicznej historię młodego człowieka, który w październiku 1967 roku nie zawahał się zwrócić do profesora Vala Schrire’a z prośbą o pacjenta do przeszczepienia serca, chociaż, jak sam wspomina, umiał tylko tyle, ile nauczył się w Ameryce, wykonał tylko kilka przeszczepów u zwierząt, jedno przeszczepienie nerki u człowieka oraz miał bardzo ograniczoną, dzisiaj wyglądającą na naiwną, znajomość problemów odrzuceniowych.

Barnard tak opisuje swoją rozmowę z profesorem:

«Wszystko jest gotowe – powiedziałem – zespół istnieje i wiemy, jak mamy to zrobić.

– Skąd pan ma to wiedzieć, ze swoich doświadczeń na psach?… Pańskie psy żyły bardzo krótko. Zanim pan się zabierze do tego, powinien pan osiągnąć dłuższe okresy ich przeżycia…

– Nie mam zamiaru tracić na to czasu. Z psami nie można postępować tak samo jak z ludźmi. Psów nie można leczyć środkami przeciwodrzuceniowymi jak ludzi…

– Nie jestem tego pewien…

– Ale ja to wiem. W Richmond studiowałem tę sprawę i zastosowałem z powodzeniem w naszej transplantacji nerek. Wiem dokładnie, jak się leczy takiego pacjenta. Wszystko, czego potrzebujemy, to aby pan dał nam pacjenta do dyspozycji…

– Myślę, że musimy przedtem rozważyć dokładnie wszelkie ryzyko…

– O jakim ryzyku pan mówi? – zapytałem, z trudem się opanowując. – Przeprowadzimy przeszczepienie u człowieka nieuleczalnie, beznadziejnie chorego, któremu do końca życia pozostało tylko kilka godzin lub dni – i to pan nazywa ryzykiem?

– Wielu ludzi tak by to oceniło.

– Ale nie pacjent leżący w agonii, i pan doskonałe o tym wie. Będzie pana błagał. Będzie żebrał o szansę, bo dla niego to szansa, a nie ryzyko (…).

W ciągu ostatnich dwóch tygodni października prześladowałem profesora Schrire’a i w dzień, i w nocy kładłem mu do głowy».

Na koniec pozostaje historia człowieka, któremu ociągający się profesor Schrire dał Louisa Washkansky’ego, umierającego, ale po stoicku spokojnego pacjenta, jakiego Barnard pragnął i o którym sam z właściwym sobie chłodem pisał:

«Wielu ludzi mówiło, że Louis Washkansky jest bardzo dzielnym człowiekiem, ponieważ zgodził się na przeszczepienie serca (…). W istocie myśleli, że musieliby zebrać całą swą odwagę, by zachować się w ten sposób. U Washkansky’ego wyglądało to inaczej. Dla skazanego na śmierć taka decyzja nie należy do trudnych (…). Gdy człowiek ścigany przez lwa dobiega do rzeki pełnej krokodyli, to wskakuje do wody w nadziei, że uda mu się osiągnąć drugi brzeg. Nikt nie zdobyłby się na takie ryzyko, gdyby lew nie deptał mu po piętach».

Czy po takim autoportrecie potrzebna jest jeszcze odpowiedź na pytanie, dlaczego właśnie on pierwszy wskoczył do basenu, wokół którego Amerykanie, chociaż dobrze przygotowani, stali pełni wątpliwości? Posiadał wprawdzie mały zasób wiedzy na temat tego, co go oczekiwało w owym basenie, ale przewyższał wszystkich trawiącym go pragnieniem, żeby przodować, i osiągnięcia sukcesu za wszelką cenę!”.

14 listopada 1967 roku Louis Washkansky rozpoczął oczekiwanie „na swoje nowe serce”, co odpowiadało jego naturze. Wiedział dobrze, nawet gdyby się tego wypierał, że śmierć czyha na niego za najbliższym rogiem i że tylko „nowe serce” (wszystko jedno jakie i skąd) jest jego ostatnią, prawie niewiarygodną szansą życia. Był zbyt długo Washkanskym, „człowiekiem, który nigdy nie ginie”, aby zdradzić się, że od owego poranku, kiedy przeniesiono go do nowego pokoju, jest pełen lęku, że może umrzeć, nim ten młody profesor o nazwisku Barnard wstawi mu nowe serce. Gdy profesor Barnard i inny lekarz pojawili się u niego w drugim dniu po przeniesieniu, oświadczył dychawicznie, ledwie zrozumiałym głosem, ale pozornie beztrosko: „Gdzież jest to serce? Myślałem, że już je macie…”. Za ową beztroską, mimo walki o powietrze, krył się zarówno lęk przed słowami „za późno”, jak też ponaglające upomnienie, aby się pośpieszono i pamiętano o tym, że on nie ma już wiele czasu.

Barnard znał go zbyt krótko, aby móc go przejrzeć. Zapewnił Washkansky’ego, że najpierw muszą jego samego przygotować do „nowego serca”. Przygotowania rozpoczną się jeszcze tego samego dnia i tak go zaabsorbują, że będzie się skarżył z tego powodu.

– Jeżeli to będzie dla nowego serca – rzekł Washkansky – to możecie mnie trzy razy dziennie ustawiać na głowie, a nie usłyszycie ode mnie ani słowa skargi.

Lekarze przyrzekli mu nie zwlekać ani minuty – poszukiwania nowego serca były w pełnym toku.

– A więc dobrze – powiedział Washkansky – daję wam osiem dni… – I znowu skrył rozpaczliwe ponaglenie za żartobliwą uwagą:

– Pośpieszcie się, bo inaczej umrę na waszych oczach!

Notatki lekarskie – 14 do 22 listopada 1967:

„Po wyrażeniu zgody przez pacjenta podjęto przygotowania do przeszczepu serca.

1. Badania przygotowawcze dla oznaczenia zgodności tkankowej:

a. Grupa krwi Washkansky’ego – 0 Rh (+).

b. Dr Botha, immunolog, przestudiował na miejscu niedawno opracowane metody Holendra van Rooda i Amerykanina Terasakiego, polegające na porównywaniu tkanek między dawcami a biorcami. Dotychczas poznano około pięciu czynników w krwinkach białych, których obecność lub brak może odgrywać rolę przy zgodności różnych tkanek.

Metoda znajduje się jeszcze w początkowym okresie stosowania. Dr Botha ustala za pomocą surowic Rooda czynniki w krwinkach białych Washkansky’ego, aby, w razie znalezienia dawcy, móc przeprowadzić odpowiednie porównania.

2. Doświadczenia zdobyte przy przeszczepach nerek w innych krajach wykazały, że przy osłabieniu obrony przeciw zakażeniom środkami przeciwodrzuceniowymi dochodzi do śmiertelnych zakażeń bakteriami, nie tylko z zewnątrz, ale także zwykle nieszkodliwymi bakteriami biorcy. Dr Forder, bakteriolog, przeprowadza u Washkansky’ego bez przerwy badania dla ustalenia jego własnych, ustrojowych zarazków. Obejmują one wymazy ze skóry, nosa, ucha, gardła, ust, cewki moczowej, odbytu, które wykorzystuje się do sporządzenia hodowli bakterii. Całe ciało jest zmywane antyseptycznymi roztworami. Niebezpieczeństwo stanowi zakażenie lewej nogi. Stwierdzono tutaj pałeczki Klebsiella. Leczenie antybiotykami nie daje rezultatów, chodzi więc o nie dające się usunąć źródło zagrożenia.

3. Pokój 274, Simonstown-Station, przygotowany jest jako aseptyczny pokój dla Washkansky’ego po operacji.

4. Badanie przewidzianego personelu pielęgniarskiego na nosicielstwo.

5. Budowa prowizorycznego przenośnego urządzenia kobaltowego (przez doktora LeRoux). Ze względu na bezpieczeństwo winien być użyty każdy dotychczas znany środek przeciwko odrzuceniu, łącznie z napromieniowaniem kobaltem.

6. Przestudiowanie sprawozdań z doświadczeń zdobytych w Ameryce i Anglii, a dotyczących objawów wskazujących na niebezpieczeństwo odrzucenia. Wyniki, zarówno przedtem, jak też potem, wywołują raczej niepewność, niż pouczają. Shumway twierdzi, że pewne zmiany EKG i napięcia elektrycznego mięśnia serca wskazują na rozpoczynający się proces odrzucenia.

7. Z tych powodów przeprowadzane są nieprzerwanie badania pacjenta: stan krwi, elektrolity, enzymy, wątroba, nerki, czynność płuc, EKG. Zmiany zachodzące w nich po przeszczepieniu mogą być wskaźnikiem rozpoczynającego się odrzucania. Różnice między zaczynającym się odrzucaniem a infekcją pozostają nadal nie ustalone.

8. Zorganizowano codzienne konsylium na czas po przeszczepieniu, w którym wezmą udział specjaliści Groote Schuur Hospital, aby omawiać stan pacjenta oraz możliwość odrzutu i zakażenia. Konsylium ma się składać, poza doktorem Christiaanem Barnardem i jego zespołem, z doktorów Bothy i Fordera, profesorów Schrire’a, Palmera (rentgenologia), Kencha (biochemia), doktorów Misbashana (hematologia), Thatchera (nefrologia), Jacksona (cukrzyca), Banka (gastroenterologia).

9. Oddział nagłych przypadków i oddział neurochirurgiczny (dr Rose-Innes) mają powiadomić o pacjencie nadającym się na dawcę serca i po skontaktowaniu się z rodziną przenieść go do stacji C2.

10. Postanowiono, aby dawcę po stwierdzeniu śmierci mózgowej przenieść do sali operacyjnej B (Charles Saint Operating Suite), a Washkansky’ego do sali operacyjnej A. Skoro tylko Washkansky zostanie przygotowany do wszczepienia serca, należy przerwać sztuczne oddychanie dawcy, następnie pobrać serce i przeszczepić je biorcy.

Zespół operacyjny biorcy: prof. Christiaan Barnard, doktorzy Hewitson, Hitchcock, Bosman, Ozinsky (anestezjolog).

Zespół operacyjny dawcy: doktorzy Marius Barnard, O’Donovan, Venter, Moss (anestezjolog)”.

Emocjonujące przygotowania sprawiły, że przez kilka dni Washkansky nie żądał, aby jak najszybciej dostarczono mu nowe serce. Wiedział, że coś się dzieje. Lekarze, technicy i pielęgniarki, których nigdy przedtem nie spotykał, zmieniali się przy jego łóżku: dr Botha, dr Forder, dr Bosman, dr Venter, dr Hewitson, dr O’Donovan, dr Marius Barnard, młodszy brat profesora, tak samo powściągliwy i niezmordowany w dążeniu do sukcesu jak Christiaan.

Ale wtedy dała o sobie znać nowa potajemna walka Washkansky’ego z czasem, a świadczyły o tym właściwe jego sposobowi bycia zdania: „Po co pchacie we mnie tyle pigułek dla starego serca, gdy jutro macie wmontować mi nowe?”. Lub: „Jak tylko zacznie pracować nowa pompa, Washkansky wyda bal i pokaże wam, jak się tańczy”. Gdy jednak na zapalnie zmienionej lewej nodze pojawiły się groźnie wyglądające czerwone pręgi sięgające coraz bliżej podbrzusza, nalegał głośniej, ale nadal nie wprost, w swój dumny sposób. Buntował się przy Ann, która nie wyzbyła się niechęci do „nowego serca”: „Każą mi leżeć tu już sześć dni i odgrywają teatr”. Potem oburzał się przy Barnardzie lub innych: „To niezły żart z tym nowym sercem. Chcieliście mi tylko coś obiecać, aby Washkansky nabrał nadziei i był znów pod parą. Pary to ja mam i bez tego dosyć…” Narzekał: „Kazaliście mi już wystarczająco długo czekać. Jeżeli nie zrobicie nic więcej, to idę do domu. Mam już tego dość…” Mówił tak, chociaż wtedy już nie mógł utrzymać się na nogach. W końcu zaczął się tak złościć, że asystenci zawracali od drzwi jego pokoju, aby się nie narażać na wysłuchiwanie jego bezsilnych, dumnych słów walki o siebie samego i nie okazać mu czasem współczucia, gdyż to byłoby dla niego bardziej przykre niż cokolwiek innego na świecie.

Washkansky nie przeczuwał, że sam Barnard czeka zrozpaczony na dawcę, gdyż pogarszanie się stanu „jego” pacjenta stawało się coraz bardziej widoczne. Nie miał pojęcia, jak bardzo Barnard odczuwał bliskość swego ambitnego celu. Nie wiedział, że za żadne skarby nie chce stracić „swego” pacjenta i zaczynać znów wszystkiego od nowa. Nie wiedział również, że wewnętrzne napięcie Barnarda wyładowywało się na otoczeniu, i dlatego cały zespół doznał niezmiernej ulgi, gdy 23 listopada został dostarczony do Groote Schuur, w stanie agonalnym wskutek przejechania w Caledon przez samochód, siedemnastoletni chłopiec nazwiskiem Hendrick Tobias. Dr Rose-Innes stwierdził u Tobiasa śmierć mózgową. Barnard zwołał swój zespół, a jeden z asystentów pobiegł do pokoju Washkansky’ego i zawołał: „Mamy serce…”.

Washkansky został wymyty środkami antyseptycznymi. Podbrzusze i piersi mu ogolono, ale – mimo to – mijała godzina za godziną, a nie zabierano go do sali operacyjnej. Botha stwierdził, że grupa krwi, czynniki tkankowe Washkansky’ego i Tobiasa zbytnio się różnią. Wywołało to gniew Barnarda na niego i na los, że stanął mu na drodze. Okazało się ponadto, że rodziców chłopca początkowo nie znaleziono i o zgodę można ich było zapytać dopiero późnym popołudniem. Do tego czasu stan serca Tobiasa, mimo sztucznego oddychania, tak się pogorszył, że nie nadawało się ono już do przeszczepu. Około osiemnastej odwołano alarm przeszczepowy.

Nikt nie chciał zanieść tej wiadomości Washkansky’emu i Barnard sam, ukrywając własne rozgoryczenie i wyczerpanie, odbył niezbędną rozmowę. Gdy wkrótce potem Ann weszła do pokoju 274, znalazła Louisa białego jak ściana z bezsilnego gniewu. Powiedział: „Idę, idę…”, a nie mógł się przecież nawet ruszyć. Pielęgniarka przyniosła mu ulubione danie, duży stek z jajkiem. Jadł z ponurą twarzą „jak człowiek w celi śmierci”. Długo trwało, zanim się uspokoił. Najgorzej było przy końcu tygodnia. Wiedział, że większość lekarzy wyjedzie na wieś, i był przekonany, że znów przez dwa dni nikt nie będzie myślał o jego sercu. Nie ułagodziło go bynajmniej oświadczenie, że każdy z nich zostanie natychmiast powiadomiony i pośpieszy do Groote Schuur, skoro tylko znajdzie się serce do dyspozycji.

Washkansky buntował się przez cały tydzień, począwszy od poniedziałku 28 listopada. Okresowo leżał nieprzytomny i bez kontaktu z otoczeniem, ale gdy tylko przychodził do siebie, zaczynał narzekać: „Gdzie moje serce? Gdzie jest moje nowe serce” – lub dyszał: „Co sobie myślicie! Co powiedzieliby moi klienci, gdybym tak dotrzymywał moich zobowiązań jak wy…”.

Gdy zbliżał się weekend z 2 na 3 grudnia, dosięgła go nowa fala głęboko ukrywanej rozpaczy. „Teraz znowu idą na plac golfowy” – szeptał. „A Washkansky leży tu i czeka…” Gdy Barnard żegnał się z nim w sobotę i odjeżdżał do domu, gdzie zamierzał czekać na zgłoszenie dawcy, Washkansky miał zaledwie tyle siły, aby przycisnąć chusteczkę do ust. Mimo to dąsał się: „Wszyscy już poszli. Nawet Frumilla z laboratorium idzie dziś wieczorem na party… I pan także idzie pożeglować bądź na ryby lub co innego…”. Nie reagował w ogóle na uwagę, że zarówno Frumilla North, jak i wszyscy inni technicy i lekarze w razie czego zostaną zaalarmowani w najkrótszym czasie i że „nowe serce” może się znaleźć w każdej chwili.

Gdy Ann i siostra Washkansky’ego, Anna Taibel, przyszły z wizytą, z trudem mogły coś z niego wydobyć. „Mówię ci – szeptał – w przyszłym tygodniu każą mi tak samo czekać. Ale to nie z Washkanskym. Nie z Washkanskym…” Ann straciła dużo czasu, zanim uspokoił się na tyle, aby mogły wrócić do domu. Na Main Road, w okolicy Coopenbergs Wrenchs Town Bakery, zobaczyły dwie kobiety leżące na ulicy. Pojechały dalej, nie myśląc o tym, że ten wypadek może mieć jakikolwiek związek z sercem, na które Louis czekał z takim niepokojem.

Washkansky tymczasem drzemał po zastrzyku, chwilami budził się i ponownie zasypiał, aż późnym wieczorem zobaczył lekarza stojącego przy jego łóżku i usłyszał jakby przez filtr przeciwszumowy słowa: „Louis, mamy serce…”. Obudził się i odpowiedział, z trudem chwytając powietrze: „Nie wierzę wam. Już to raz mówiliście (…). Chcę zobaczyć profesora (…). Nie wyobrażajcie sobie, że będziecie mogli ze mną cokolwiek robić, póki nie zobaczę profesora”.

Gdy pielęgniarka goliła go i przygotowywała do zabiegu, nie bronił się, lecz dopiero gdy Barnard, blady z napięcia, przystąpił na chwilę do jego łóżka, zaczął wierzyć, że tym razem nie ma żartów. Później, około 1.00, przyszedł dr Ozinsky, anestezjolog, młody jeszcze człowiek o szerokiej przyjaznej twarzy, i towarzyszył mu w drodze na salę operacyjną. Z powodu duszności musiano go posadzić na łóżku i w tej pozycji transportować do windy.

Tak dotarł do sali A i oczekiwał w pozycji półsiedzącej, aż po raz drugi przyszedł do niego Barnard. Washkansky, nadal jeszcze trochę nieufny, szepnął: „Czy dostanę teraz serce?”. Dopiero gdy Barnard to potwierdził, pozwolił położyć się do narkozy i o 1.30 usnął.

Kapsztad, sobota 2 grudnia 1967, godz. 15.20, do niedzieli 3 grudnia 1967, godz. 6.30:

Z zapisu zdarzeń:

2 grudnia 1967:

Godzina 15.20: Denise Darvall, lat dwadzieścia pięć, urzędniczka bankowa w Kapsztadzie, wyjeżdża samochodem do znajomej. W samochodzie znajduje się jej ojciec, Edward George Darvall, lat sześćdziesiąt sześć, jej matka, Myrtle Ann Darvall, lat pięćdziesiąt trzy, i jej brat Keith.

Godzina 15.30: Denise Darvall parkuje na Main Road i przechodzi z matką na drugą stronę ulicy, aby kupić pieczywo w Wrenchs Town Bakery.

Godzina 15.40: W drodze powrotnej na obie kobiety najeżdża wóz urzędnika Fredericka Prinsa, lat trzydzieści sześć, i ciężko je rani.

Godzina 15.52: Przybycie karetki pogotowia z ciężko rannymi i Edwardem Darvallem do izby przyjęć Groote Schuur. Badanie przez neurochirurga, doktora Rose-Innesa. Stwierdzenie śmierci Myrtle Ann Darvall. Stan Denise Darvall: złamanie kości, ciężkie zranienie czaszki z częściowym wylaniem się tkanki mózgowej. Sztuczne oddychanie.

Godzina 17.30: Zniknięcie odruchów, sztywne źrenice, płaska krzywa elektroencefalogramu. Koniec czynności mózgu Denise Darvall. Przy utrzymywaniu sztucznego oddychania prawidłowa czynność serca. Dr Rose-Innes powiadamia oddział kardiochirurgiczny o potencjalnym dawcy serca.

Około godziny 18.00: Dr Bosman i dr Venter przenoszą Denise Darvall do pokoju 283 oddziału kardiochirurgicznego. Nadal stosują sztuczne oddychanie. Pobudzenie serca przez wstrzyknięcie aludrinu i nadzór za pomocą monitora elektrokardiologicznego.

Około godziny 19.00: Zawiadomienie doktora Bothy i przesłanie próbek krwi Denise Darvall dla porównania i ustalenia zgodności tkankowej. Informacja od Bothy, że w ramach istniejących możliwości badawczych istnieje zgodność.

Około godziny 20.00: dr Bosman zawiadamia profesora Barnarda o potencjalnym dawcy.

Około godziny 22.00: dr Bosman i dr Venter udają się do Edwarda George’a Darvalla, który po utracie przytomności leży w pokoju lekarskim. Informacje o beznadziejnym stanie jego córki i o „pewnym człowieku”, którego życie może być uratowane, jeśli zostanie mu przeszczepione serce Denise Darvall.

Godzina 22.04: Edward George Darvall podpisuje zgodę na operację.

Godzina 23.10: Przybycie profesora Barnarda do Groote Schuur. Ocena elektrokardiograficznego badania Denise Darvall. Wlew roztworu potasu dla utrzymania czynności serca.

Godzina 23.40: Dr Rose-Innes stwierdza śmierć mózgową Denise.

Godzina 23.45: Telefoniczny alarm dla zespołu przeszczepieniowego. Pierwsze zawiadomienie Louisa Washkansky’ego i przygotowanie do operacji.

3 grudnia 1967:

Godzina 1.00: Przeniesienie Denise Darvall z aparatem oddechowym do sali operacyjnej B. Przeniesienie Louisa Washkansky’ego do sali operacyjnej A.

Godzina 1.30: Początek narkozy Louisa Washkansky’ego.

Godzina 1.40: Prof. Barnard, doktorzy Moss, O’Donovan, Hitchcock, Marius Barnard w sali B. Ostateczna decyzja o zaprzestaniu sztucznego oddychania u Denise Darvall i zatrzymaniu czynności serca, skoro tylko serce Washkansky’ego zostanie odsłonięte i będzie można rozpocząć przeszczepianie.

Około godziny 2.00 i po godzinie 2.00: prof. Barnard w sali A. Asystent dr Hewitson otwiera klatkę piersiową i worek osierdziowy Washkansky’ego. Potwierdzenie rozpoznania: nieusuwalne operacyjnie uszkodzenie naczyń wieńcowych serca i obu komór. Podłączenie do sztucznego płucoserca nr 1.

Około godziny 2.10 i po godzinie 2.10: Prof. Barnard w sali B. Odłączenie sztucznego oddychania. Zakończenie wspomagania serca dawcy przez podawanie aludrinu, potasu i isoprenaliny. Utrzymująca się czynność serca. Dyskusja, czy natychmiast otworzyć klatkę piersiową i odsłonić serce, czy czekać na ostateczne zatrzymanie się serca. Decyzja odczekania. Osłabienie czynności serca po dziesięciu minutach, zatrzymanie czynności po piętnastu. Wstrzyknięcie heparyny. Otwarcie klatki piersiowej. Podłączenie Denise Darvall do sztucznego płucoserca nr 2 dla utrzymania zaopatrzenia w krew mięśnia serca i ochłodzenie go do temperatury 28°C.

Około godziny 2.36 i potem: prof. Barnard w sali A. Włączenie sztucznego płucoserca nr 1. Powikłanie: sklerotyczne zmiany w tętnicy udowej Washkansky’ego przerywają przepływ krwi przez sztuczne płucoserce. Przy przejściu na bezpośrednie połączenie sztucznego płucoserca z aortą urywa się jeden z drenów z krwią. Nowe połączenie udaje się uzyskać na kilka sekund przed ostatecznym załamaniem się czynności serca Washkansky’ego. Profesor Barnard w sali B. Pobranie serca Denise Darvall. Włożenie do miski z zimnym roztworem Ringera.

Godzina 3.01: Przeniesienie serca do sali A. Podłączenie do specjalnej pompy tłoczącej ochłodzoną krew Washkansky’ego ze sztucznego płucoserca nr 1 przez naczynia wieńcowe. Wydobycie serca Washkansky’ego nieznacznie zmodyfikowaną metodą Shumwaya. Włączenie serca dawcy tą samą metodą.

Godzina 5.15: Z powodu zakładania szwów łączących na tętnicę główną odłączenie serca dawcy od sztucznego płucoserca, tłoczącego krew przez naczynia wieńcowe. Przerwanie podawania sercu tlenu. Czas wykonania szwu dziewiętnaście minut.

Godzina 5.34: Otwarcie tętnicy głównej. Podawanie ogrzanej krwi do nowego serca. Migotanie komór, wlewanie środków – scolina, aludrin, potas.

W godzinach 5.36 do 6.13: wstrząs defibrylatorem, wyprężenie się Washkansky’ego. Rozpoczynająca się czynność serca. Tętno 100 na minutę. Ciśnienie tętnicze 85 mmHg.

Odłączenie sztucznego płucoserca nr 1. Ustanie czynności serca, spadek ciśnienia.

Ponowne włączenie sztucznego płucoserca. Zwiększona dawka aludrinu.

Drugie wyłączenie sztucznego płucoserca. Opieszała czynność serca, spadające ciśnienie krwi, niewydolność serca. Ponowne włączenie sztucznego płucoserca. Powolne podnoszenie się ciśnienia krwi. Obawa, że nie uda się skłonić serca do samodzielnej czynności.

Godziny 6.13 do 6.24: trzecia próba odłączenia maszyny. Wreszcie serce zdradza skłonność do miarowego bicia. Okrzyk prof. Barnarda: „Jesus – dit gaan werk” (Jezu, ono pracuje). Wlew protaminy i hydrokortyzonu.

Godzina 6.36: Prof. Barnard zawiadamia doktora Burgera, dyrektora do spraw lekarskich, o przeprowadzonym przeszczepie.

Wyniki:

1. Z chirurgiczno-technicznego punktu widzenia transplantacja serca u Washkansky’ego nie stanowi żadnej ważnej nowości. Polega na zastosowaniu w pierwszym rzędzie zasad wypracowanych w USA.

2. Nowość tego postępowania mieści się w jego moralno-filozoficznej wymowie. Prof. Barnard przekroczył granicę, przed którą zatrzymał się w roku 1964 prof. James D. Hardy, a do czasu operacji prof. Barnarda ociągali się z jej przekroczeniem także wszyscy inni Amerykanie; 3 grudnia o 2.15 nad ranem prof. Barnard wyłączył sztuczne oddychanie Denise Darvall i doprowadził przez to do zatrzymania się pracy serca. On i jego asystenci cofnęli się wprawdzie potem przed ostateczną konsekwencją: przed otwarciem klatki piersiowej dawczyni bez odczekania na całkowite zatrzymanie się czynności serca, aby zapewnić sobie przez to jeszcze żywe serce. Tym zapłacili częściowo haracz na rzecz dawnych zapatrywań o zależności między sercem a śmiercią. W zasadzie jednak prof. Barnard przełamał granice nakreślone przez tradycyjne postawy uczuciowe.

Louis Washkansky nie wiedział nic o śmierci mózgowej, ustaniu czynności serca i o filozoficznych zapatrywaniach i uporczywych wyobrażeniach ludzkości, gdy 3 grudnia 1967 roku na krótko otworzył oczy na stole operacyjnym. Był jednak jeszcze daleko od pierwszego świadomego zetknięcia się ze swoim tak tęsknie i uparcie oczekiwanym „nowym sercem”. Gdy przeniesiono go na sterylne łóżko, poruszył głową. Potem dr Bosman rozpiął nad jego łóżkiem namiot, aby ochronić go, podczas krótkiej drogi do nowego pokoju 274, przed zarazkami. Po dotarciu do pokoju blady Washkansky leżał nieruchomo na plecach. Przez cewnik w nosie aparat oddechowy tłoczył tlen do jego płuc. Drugi cewnik nosowy sięgał mu do żołądka. Trzy dreny plastykowe kończyły się w jego żyłach. Dreny sączkujące łączyły jego klatkę piersiową z aparaturą ssącą. Kabel i rurki prowadziły do manometrów, zbiorników moczu i innych naczyń pomiarowych, a przez elektrody i przewody impulsy jego serca wędrowały na ekran elektrokardiografu.

Przez dreny żylne płynęła krew i glukoza, a ponadto hydrokortyzon, prednison i imuran, broń stosowana dotychczas przeciwko odrzuceniu nerek, którą zamierzano teraz zwalczyć odrzucenie przeszczepu serca. Ponadto w kroplówkach podawano dożylnie aludrin, isoprenalin, lignocardin oraz potas do regulowania akcji nowego serca i zwiększono dawki leków podawanych od lat pacjentowi.

Nowe serce biło tymczasem 120 razy na minutę, czasem migotały przedsionki i czynność komór stawała się niemiarowa. Ale serce biło.

„Washington Daily News”, 4 grudnia 1967:

Serce bije!

Umierający w Afryce Południowej otrzymał serce młodej dziewczyny i żyje

„Times”, Londyn:

Pierwsze przeszczepienie ludzkiego serca

Przeszczepiono serce zmarłej dziewczyny

Po niezwykłej operacji chory uzyskał nową nadzieję

„Medical Proceedings”:

„Czy zbliża się dzień, w którym chore serca i mózgi będą zastępowane zdrowymi organami i urzeczywistni się swego rodzaju nieśmiertelność?”.

„Prawda”, Moskwa:

„Mimo zacofania Afryki Południowej najwyraźniej kryje ona, jak dowodzi tego potężne przedsięwzięcie doktora Christiaana Barnarda, twórcze siły (…). To, czego dokonał, winno być wychwalane na całym świecie”.

Próbki wypowiedzi „ludzi z ulicy”, pytanych przez sprawozdawców radia i telewizji o zdanie na temat przeszczepu serca dokonanego w Afryce Południowej:

Sprzedawczyni w Londynie: „Mój Boże, za parę lat nie będzie już chorych na serce”. Sekretarka w Nowym Jorku: „Bajeczne – niedługo wszyscy chorzy na serce będą mogli otrzymać nowe serca”. Robotnik w Mediolanie: „Moje serce już od dawna nie daje mi spokoju. Ale teraz nie boję się już przyszłości”. Nauczyciel w Chicago: „Wszystkie kościoły powinny się zjednoczyć i przeszkodzić powtórzeniu takiej igraszki z najdoskonalszym tworem Boskim”. Uczennica w Berlinie: „Jestem młoda, mimo to czasem myślę o śmierci. Świadomość, że moja generacja przestanie umierać na choroby serca, działa na mnie uspokajająco”. Profesor w Atenach: „Barnard jest obrzydliwą hieną cmentarną. Śmierć należy do praw życia. Ten rodzaj sztucznego przedłużania egzystencji jest wykroczeniem przeciwko naturze”. Hipiski z San Francisco: „Fantastyczne, och, to fantastyczne! To jedyna rzecz, która może nas jeszcze wzruszyć, ponieważ nie ma na celu wojny, ale życie, życie, życie”. Kierowca autobusu w Mexico City: „Wysłałem depeszę do Louisa Washkansky’ego z życzeniami długiego życia. Jeśli on będzie żył, to i my wszyscy będziemy dłużej żyli”. Inżynier z Frankfurtu: „Podróż na Księżyc i nowe serce. Opłaca się być tego świadkiem”. Piosenkarz w stylu pop w Los Angeles: „Komponuję pieśń o nowym sercu i o wieczności życia”.

Z nie opublikowanych wspomnień dziennikarza jednego z pism lekarskich, grudzień 1967:

„Prof. Hardy w 1964 roku oczekiwał z obawą publicznego rozgłosu i moralnych wątpliwości oraz oskarżeń. Nigdy jednak nie myślał o burzy, jaka wybuchła w poniedziałek 4 grudnia i we wtorek 5 grudnia obiegła większą zamieszkaną część kuli ziemskiej. Gdy radio południowoafrykańskie w południe 3 grudnia podało pierwsze doniesienia (bez szczegółów i nazwisk), korespondent UPI przekazał wiadomość dalej, a po południu leżała ona już na stołach redaktorów gazet, radia i telewizji całego świata. Gdyby przyszła z Bostonu, Palo Alto, Nowego Jorku lub Houston, redaktorzy zareagowaliby natychmiast. Ponieważ jednak ta niesamowicie brzmiąca informacja pochodziła z Afryki Południowej – wątpili.

Trwało to do poniedziałku, aż sprawdzono meldunek. Wtedy dopiero wybuchła burza. Zaczęła się w Kapsztadzie od lądowania specjalnego samolotu amerykańskiego towarzystwa telewizyjnego CBS. Reporterzy z całego świata oblegali Groote Schuur, biegali korytarzami i tylko z trudem udało się uchronić od nich pokój 274, w którym Washkansky spał pod działaniem narkotyków. Błyskawicznie dowiedzieli się nazwiska i adresu Denise Darvall. Napadli na jej chorego ojca, który miał wiele wątpliwości, czy postąpił słusznie, przychylając się w chwili zamieszania i rozpaczy do prośby lekarzy. Tak samo szybko ustalili, że pierwszy człowiek, który żył z obcym sercem, nazywa się Louis Washkansky. Oblegali dom Ann Washkansky, chcąc zdobyć życiorys Louisa. Dr Botha, dr Bosman i dr Marius Barnard zachowywali się, ich zdaniem, jak prowincjusze, którzy jeszcze nigdy nie spotkali się z nieustępliwymi reporterami i pozwolili sobie wyrwać jedną po drugiej informację, oświadczenie, intymną historię. W samym Barnardzie znaleźli, ku ich dużemu zadowoleniu, człowieka, którego życie, pełne nie zaspokojonych ambicji, przygotowało w pełni do ulegnięcia pokusie rozgłosu i sławy.

W ciągu czterdziestu ośmiu godzin rozpętała się burza, która uczyniła z Barnarda największego współczesnego lekarza, a z Louisa Washkansky’ego najsławniejszego człowieka świata. Francja kiedyś modliła się za Mariusa Renarda i jego matkę, Oklahoma żywo interesowała się losem Edith Helm. Ale nigdy przedtem nazwisko pacjenta nie było znane na całym świecie. To, czego obawiał się profesor Hardy – moralne oburzenie i uzasadniony filozoficznie skandal w związku z przeszczepieniem ludzkiego serca – stało się i jego udziałem, ale oburzenie i bunt zostały natychmiast zepchnięte na tylne miejsca sceny świata. Na pierwszym planie znalazł się człowiek, który wiedział, że miliony podobnych jemu ludzi umiera rocznie z powodu chorego serca i że jego samego jutro lub pojutrze może spotkać taki sam los. Słuchał tylko jednym uchem zastrzeżeń teologów, prawników, lekarzy. Zamieniał się cały w słuch, gdy chodziło o wiadomości o nowym sercu i nowym bycie Louisa Washkansky’ego, ponieważ był on symbolem dłuższego, być może, wiecznego życia”.

W poniedziałek 4 grudnia, około 6.00, Washkansky otworzył oczy po raz pierwszy na kilka minut. Spostrzegł przy swoim łóżku dwie postacie w kitlach, kapturach i maskach, jak widma. Obudził się po raz drugi, gdy inna postać zapytała: „Louis, czy czuje się pan dobrze?”. Chciał odpowiedzieć, ale nie mógł, ponieważ rurki w gardle i w nosie przeszkadzały mu w tym. Potem obudził się po raz trzeci, ponieważ ktoś wyciągnął mu druty czy dreny z nosa i przykrył go przezroczystym namiotem tlenowym. Słyszał lekki syk powietrza, które dawało się łatwo wdychać, a kilka sekund potem wydobył z siebie pierwszy dźwięk. Wspomnieniem stały się nie kończące się wysiłki, aby wciągnąć dostateczną ilość powietrza. Było to tym wyraźniejsze, im bardziej uświadamiał sobie, że teraz może oddychać bez trudu. W trzeciej zjawie rozpoznał nagle profesora Barnarda, który pytał go, jak się czuje.

Washkansky odpowiedział cicho: „lepiej”. W czasie gdy z trudem formułował to słowo, jego pamięć coraz bardziej się ożywiała. Wkrótce potem wiedział już wszystko i wymówił słowo po słowie: „Pan obiecał mi nowe serce… Co pan zrobił?”.

Profesor Barnard nachylił się nad nim i odpowiedział: „Pan ma nowe serce”. Trwało to chwilę, potem twarz Washkansky’ego wykrzywiła się w uśmiechu lub grymasie i z tym uśmiechem czy grymasem chory zasnął ponownie. Potem tylko od czasu do czasu docierało do niego, że zjawy księżycowe mierzą mu co kilkanaście minut ciśnienie i ciepłotę ciała, a co godzinę pobierają krew z palców ręki lub płatka usznego i przesyłają do laboratorium. Wstrzykiwano kortyzon, insulinę, prednison i inne leki do butelek infuzyjnych albo bezpośrednio do jego żył czy mięśni, a co dwie godziny obracano go na lewy i prawy bok, aby zapobiec zapaleniu płuc. W półśnie spostrzegł, że jakiś człowiek z aparatem fotograficznym zaklina jedną z księżycowych zjaw i ostatecznie wyjednuje jej zgodę na przystąpienie do jego łóżka i wykonanie pierwszego zdjęcia człowieka z „nowym sercem”. Blask lampy błyskowej obudził go. Nie uświadomił sobie jednak, że ów błysk naświetlił film, który dzięki obcemu człowiekowi z kamerą (nazwiskiem Jim McLagan) dotrze do wielu gazet świata. Nie usłyszał hałasu wywołanego przez innych fotografów i reporterów i nie spostrzegł ich prób wdrapywania się na drzewa i kierowania teleobiektywów na jego pokój.

Notatki lekarskie:

„Pierwsze doniesienia dla prasy o dobrze spędzonej nocy i prawidłowej czynności serca W.

Czynność serca od chwili zakończenia operacji jest wciąż jednak zmienna. EKG wykazuje też rytm pozostawionych kikutów przedsionków starego serca W. i rytm nowego serca. Tętno okresowo do 140/min, wysoce niepokojące. Utrzymujące się migotanie przedsionków i częste pobudzenia przedwczesne, wychodzące z nowych komór serca (niemiarowa czynność serca). Równocześnie narastanie poziomu transaminaz w surowicy krwi. Sprzeczne sądy w zespole lekarskim, czy zachodzą przy tym objawy odrzucenia serca, czy nie”.

Louis Washkansky nie wiedział, co oznaczają takie słowa, jak migotanie przedsionków, przedwczesne skurcze lub transaminazy. Rano 5 grudnia obudził się po niespokojnej nocy między zjawami, które obracały go na boki, manipulowały przy jego rękach i wbijały igły w skórę. Zaraz po obudzeniu przypomniał sobie jednak, że ma „nowe serce”, bijące pod białymi opatrunkami i przewodami pokrywającymi jego piersi. Równocześnie ciągle stwierdzał na nowo, że może oddychać, co wydawało mu się jakby „zmartwychwstaniem”, chociaż był niesłychanie słaby i zmęczony. Głód, normalny głód obdarzył go znów uczuciem „zmartwychwstania”. Jedna z kobiecych zjaw spoza plastykowego namiotu nad jego łóżkiem (Inge-Marie Papendieck) przyniosła grzanki z masłem i mleko. Gdy smakował grzankę suchym językiem, ponownie uświadomił sobie, że żyje. Potem zdrzemnął się trochę. Stałe mierzenie i obracanie budziło go jednak tak często, że ostatecznie po raz pierwszy odezwało się w nim coś z dawnego Washkansky’ego. Szepnął: „Cóż to za hotel, w którym nie można się przespać nawet pięciu minut…”, i zażądał przyjścia Ann, a przedtem jeszcze polecił jej przekazać – ponieważ słyszał, że na pierwszą wizytę musi jeszcze poczekać – że jest „całkowicie nowy”.

Chwilę potem przesunięto nad nim jakąś maszynę i zmuszono go, aby przez długi czas leżał spokojnie. Nie wiedział jeszcze, że napromieniowywano mu serce. Później wstęp do pokoju 274 wywalczył sobie jakiś fotograf, który godzinami żebrał o jeden „strzał” przy łóżku Washkansky’ego. Najpierw utrwalił na filmie stare serce Washkansky’ego włożone już do alkoholu, a potem wykonał kolorowe zdjęcie Louisa Washkansky’ego z „nowym sercem”. Była to fotografia, która wyparła z okładki czasopisma „Life” gwiazdę filmową Audrey Hepburn. Washkansky otworzył na krótko oczy w czasie zdjęcia, był jednak jeszcze zbyt daleki od świata, aby przeczuć, że ten świat, niby w jakimś amoku nadziei życia, pożąda jego fotografii i że okładka w „Life” z jego prostymi, grubo ciosanymi rysami przyniesie mu światową sławę.

Notatki lekarskie:

„Komunikat wydany dla coraz liczniejszych reporterów: Serce W. zachowuje się «cudownie».

Istnieją jednakże nadal podobne do poprzednich problemy: znaczne migotanie przedsionków wieczorem, niemiarowa czynność komór serca, nagły spadek częstotliwości tętna, wzrost poziomu mocznika i transaminaz. Narady lekarskie i tym razem nie prowadzą do stwierdzenia, czy chodzi tu o odrzucenie przeszczepu. Ze względu na bezpieczeństwo wykonano pierwsze napromieniowanie serca dawką 100 rentgenów. Duże trudności sprawia zbyt słabe źródło kobaltowe przenośnego aparatu. Długie dwugodzinne napromieniowanie było znacznym obciążeniem dla chorego”.

Przed południem 6 grudnia twarz Washkansky’ego zaróżowiła się po raz pierwszy. Leżał jeszcze, jak uprzednio, pod namiotem tlenowym. Nowe napromieniowanie, trwające dwie godziny, dokuczyło mu bardzo. Po odpoczynku skinął na dyżurną pielęgniarkę i szepnął, robiąc aluzję do słynnego filmu grozy: „Washkansky to nowy Frankenstein”.

Notatki lekarskie:

„Przyśpieszenie tętna do powyżej 130/min. Migotanie przedsionków i dalsze narastanie transaminaz. Jak uprzednio sprawa niejasna – odrzucenie czy nie. Zachodzi możliwość, że podwyższony poziom transaminaz jest wynikiem napromieniowania rentgenowskiego. Mimo to wykonano następne napromieniowanie dawką 85 rentgenów. Było ono jednak tak uciążliwe dla pacjenta, że podjęto decyzję, mimo niebezpieczeństwa zakażenia, iż następne napromieniowanie odbędzie się w pracowni rentgenowskiej, a nie w pokoju-izolatce”.

Louis Washkansky nie wiedział nic o niepokojącym galopowaniu swego „nowego serca”. Odczuwał bóle w ranach, jakie odczuwają wszyscy po operacjach na klatce piersiowej, cierpiał wskutek stałego niepokojenia go wielokrotnymi badaniami, obracaniem, pobieraniem krwi, zastrzykami lub wlewami. Ale do jego ośrodków mózgowych nie docierała jeszcze informacja o szybkim biciu tego serca ani o jego migotaniu.

Jeszcze żadna wiadomość radiowa czy gazetowa nie wdarła się do jego sterylnego świata. Nie wiedział, że stał się sensacją na miarę światową. Gdy doktor Bosman powiadomił go o tym po raz pierwszy, nie uwierzył. „Washy”, handlarz towarami kolonialnymi, i sensacja światowa! Zaczął to pojmować dopiero wtedy, gdy założono mu osłonę na usta, rozpięto nad nim nowy sterylny namiot, powieszono zbiornik z tlenem nad łóżkiem i przewieziono do oddalonego o czterysta metrów oddziału radiologicznego. Tym razem napromieniowanie dawką 200 rentgenów trwało tylko czterdzieści minut, za to niemożliwa stała się całkowita izolacja. Widział więc fotografów, czatujących na niego jak rabusie uliczni na człowieka z dużym skarbem.

Gdy znalazł się ponownie w swoim pokoju, wdarł się tam pierwszy reporter gazetowy, współpracownik działu medycznego „France Soir”, który specjalnie przyleciał z Paryża do Kapsztadu i jako lekarz dotarł do łóżka Washkansky’ego. Interesowało go najbardziej pytanie, czy Louis Washkansky odczuwa obce serce jako własne. Louis nie wiedział jeszcze nic o pochodzeniu swojego serca i o losie Denise Darvall, gdy dr Marius Barnard wybuchnął wobec zebranych reporterów: „Czy możecie sobie wyobrazić, co to znaczy, że ona nie żyje, a jej serce bije nadal w Washkanskym…?”.

Nie, Washkansky jeszcze nic nie wiedział, a Francuz nie wspomniał mu o tym. Ale z użycia w odpowiedzi na pytanie słów „moje nowe serce” dziennikarz „France Soir” wywnioskował, że nie ma mowy o przeniesieniu cudzej duszy lub usposobienia wraz z przeszczepionym sercem. Stałoby się to dla niego jeszcze bardziej jasne, gdyby znał bliżej Washkansky’ego. Gdy mu powiedział, że wszyscy paryżanie z napięciem śledzą każdą wiadomość o nim, Washkansky odrzekł łamiącym się głosem, ale z mrugnięciem oka: „A więc powinni zrobić zbiórkę na podróż do mnie. Zobaczyliby Washkansky’ego we własnej osobie”. To był Washkansky, a nie Denise Darvall.

Wkrótce potem pojawił się Bosman ze sterylnym mikrofonem. Nie mógł dłużej bronić się przed naporem południowoafrykańskiego radia walczącego o uzyskanie bezpośredniego wywiadu z Washkanskym. Gdy pracownicy radia zapewnili łączność ze światem zewnętrznym, zapytał:

– Jak się pan teraz czuje, panie Washkansky?

I wtedy po raz pierwszy dotarł do świata zewnętrznego głos Washkansky’ego, słaby, ale zrozumiały, i dowiódł, że on istotnie żyje:

– Czuję się zupełnie dobrze.

– Co chciałby pan zjeść dzisiaj wieczorem na kolację?

– Coś lekkiego. Jeszcze żadnych ciężko strawnych potraw…

– Jak się pan czuje jako sławny człowiek?

– Ja nie jestem sławny – odpowiedział z powątpiewaniem Washkansky. – Sławny jest doktor. – W końcu dodał w nawiązaniu do banalnego, oklepanego seryjnego tytułu, który gdzieś wyczytał: – Człowiek o złotych rękach. – Ale każde jego słowo wydawało się światu objawieniem.

Gdy wkrótce potem Ann, oczywiście w sterylnej masce, okrągła i macierzyńska, po raz pierwszy przyszła na parę minut do Louisa, obawiając się w głębi duszy, czy aby nowe serce nie odmieni jej męża, odczuła dużą ulgę, gdy przez namiot zagadnął ją jak dawniej: „Dzień dobry, mała”. I wiedziała już dokładnie, że pozostał nie zmieniony, gdy na jej informacje o tym, jaki jest sławny i jak reporterzy z całego świata polują na jego życiorys, odpowiedział: „Też coś… cóż ja takiego uczyniłem? Nic nie zrobiłem”. A potem: „No dobrze, dobrze, z tym też sobie damy radę”.

Notatki lekarskie:

„Późnym popołudniem zachowanie się serca było alarmujące. Częstotliwość tętna 160/min i więcej. Zdecydowano się podać naparstnicę. Wydalanie nerkowe mimo leków moczopędnych upośledzone. Transaminazy zwielokrotnione. Zagrożenie odrzutu wzrasta, chociaż tak jak uprzednio nie udało się osiągnąć zgodności poglądów”.

Louis nie przeczuwał istnienia niepewności i zagrożeń piętrzących się wokół niego, gdy obudził się 8 grudnia, w szóstym dniu swojego nowego życia. Czuł się tylko bardzo wyczerpany. Gdyby był cokolwiek silniejszy, to przypuszczalnie szukałby ucieczki w często używanych powiedzeniach, gdy oczekiwał na „nowe serce”: „Idę do domu, jeżeli wreszcie nie zostawicie mnie w spokoju…”. Teraz powiedział: „Mam już tego dosyć… dosyć” i odwrócił się plecami do monitora, na którym skakał wykres obrazujący rytm jego serca. Nie widział tego, co widzieli Barnard i Bosman – zmian w załamkach, wskazujących na zmniejszone napięcie elektryczne prądów czynnościowych serca. W bezsilnym gniewie obrócił się plecami do zjaw, ponieważ przez wieczne kontrole nie dawały mu spokoju, a on ze zmęczenia zaledwie mógł ruszyć ręką. Uspokoił się dopiero wtedy, gdy wezwany Barnard zapewnił go, że ciśnienie będą mu mierzyć tylko co godzinę, a poza tym może teraz spać, jak długo chce. Otrzymał zastrzyk i spał od ósmej rano do drugiej po południu. Potem obudził się nieco silniejszy i zjadł kurczaka z ryżem. Gdy na dwadzieścia minut wpuszczono do niego Ann, wydawało się jej, że wygląda lepiej niż w ciągu ostatnich czterech lat. Powiedziała to także oczekującym reporterom, nie przeczuwając, że prawda wygląda zupełnie inaczej.

Notatki lekarskie:

„Zmiany w EKG i rozdrażnienie W. tłumaczono rano, w pewnym sensie dla samouspokojenia, jego wyczerpaniem ciągłymi próbami. Później przyszło nagle pogorszenie: tętno powyżej 160 i dalszy spadek napięcia elektrycznego w mięśniu sercowym. Według amerykańskich doświadczeń należy to oceniać jako objaw odrzucania przeszczepu. Niezgodność poglądów. Barnard opowiedział się za odrzuceniem i zażądał intensywnego podwyższenia dawek leków przeciwodrzuceniowych, łącznie z aktynomycyną. Zastrzeżenia bakteriologa z powodu możliwości całkowitego zniszczenia odporności ustroju na zakażenie. Wskazuje na to znalezienie w kilku otworach ciała W. pałeczek Klebsiella, które mogą się rozprzestrzenić. Decyzja: dla ostrożności stosować także antybiotyk – gentamycynę.

Pełna napięcia noc z 8 na 9 grudnia. Wczesnym rankiem zaskakująca zmiana. EKG zaczyna się normalizować. Daleko idące wyrównanie tętna. Przekonanie, że istotnie wystąpiła próba odrzucenia serca, którą przezwyciężono. Nadal podawanie w dużych dawkach imuranu, aktynomycyny itp. Poza tym czwarte napromieniowanie serca dawką 200 rentgenów”.

9 grudnia był dniem cudów. Zanim jeszcze Barnard odwiedził Washkansky’ego, Louis wdał się w typową dla siebie utarczkę słowną z siostrami Hall i Papendieck i zapraszał je do pierwszego tańca, jak tylko powróci do domu. Żądał zabrania „papieru” (myślał o namiocie tlenowym) i mówił, że wciąga tyle powietrza, ile tylko chce. Stwierdził także, iż dreny żylne kłują go już wystarczająco długo. Lekarzy przywitał pytaniem, kiedy wreszcie będzie mógł wstać.

Przemiana była tak zaskakująca, że Barnard najpierw się zastanawiał, potem jednak kazał zdjąć namiot tlenowy i usunąć ostatnie dreny infuzyjne. Niedługo potem Louis zagroził: „Jeżeli dzisiaj lub jutro nie dostanę grubego na pięć centymetrów steku z jajkiem, to pakuję się i idę do domu”. W tej chwili lekarze, pielęgniarki i Ann wiedzieli już, że jest to ten sam dawny Washkansky.

10 grudnia zażądał gazet i radia; w kilka godzin potem poznał po raz pierwszy ze sprawozdań prasowych historię Denise Darvall. Przez pewien czas milczał, a i potem niewiele mówił o Denise. Ale na swój sposób zdradził się, że myśli o sercu dziewczęcym, gdy naraz zapytał, czy nie będzie miał teraz delikatnej skóry i czy nie urosną mu piersi. Przez radio i z gazet dowiedział się także po raz pierwszy coś bliższego o odrzucie grożącym nowemu sercu. Twarz mu poszarzała tak, że dyżurująca pielęgniarka musiała go pocieszyć: „Tego pan nie musi brać na serio. O tym piszą codziennie”. Kiedy przezwyciężył pierwszy lęk, przełożył wszystko na swój język: „Jeżeli sobie wyobrażają, że oddam nowe serce, to się grubo mylą…”.

Przekonał się też, że świat z jego powodu przeżywał autentyczny amok. Raz zażądał lustra i obserwując się w nim powiedział: „Jak się patrzy na Washkansky’ego, to aż trudno uwierzyć, że jest taki ważny”.

Później zaczął się dowiadywać, jak szybko będzie mógł wrócić do domu. Profesor Barnard zapewniał go, że jeżeli jego stan będzie się nadal poprawiał, to do domu wróci przypuszczalnie na Boże Narodzenie. 11 grudnia czuł się tak dobrze, że Barnard i Bosman ulegli ponownie naporowi reporterów. Przenieśli jednakże Washkansky’ego do innego sterylnego pokoju, nr 284. Był tam długi balkon, który można było kontrolować.

Jako goście pojawiali się nie tylko fotografowie i coraz to inni reporterzy, ale przybył także burmistrz Kapsztadu i południowoafrykański minister Karel De Wet. Jego rząd uświadomił sobie tymczasem, co znaczyli chirurg Barnard i jego pacjent Washkansky dla propagandy na rzecz Afryki Południowej.

Notatki lekarskie:

„Poprawa utrzymuje się. Normalizacja serca jest niewątpliwa. Przy ostatecznej rekonwalescencji Washkansky przypuszczalnie nie będzie się mógł obejść bez stałego leczenia lekami przeciwodrzuceniowymi oraz naparstnicą itp., nie obejdzie się też bez codziennej kontroli lekarskiej. Godna uwagi jest poprawa czynności nerek. Cukrzycę udaje się utrzymać w szachu mimo ubocznego działania kortyzonu. Nawet gdyby W. umarł, to już zdobyto na nim znaczne doświadczenie. Barnard wypowiadając tę uwagę, nie pozwala jej drukować, ponieważ W. czyta teraz gazety”.

Nowe fotografie wędrują w świat: Washkansky po raz pierwszy siedzący w łóżku. Washkansky przy lekturze Die Rich, Die Happy (Umieraj bogaty, umieraj szczęśliwy). Ann Washkansky, która nie może odwiedzać Louisa z powodu przeziębienia, ze szczęśliwym uśmiechem na twarzy na wiadomość o postępach w zdrowiu męża. Profesor Barnard oświadczający, że jeżeli nie dojdzie w ciągu najbliższych trzech miesięcy do odrzucenia, to nie wystąpi ono prawdopodobnie już nigdy.

13 grudnia Louis Washkansky odłożył najnowsze gazety na bok z uwagą: „Mam już tego dość”. Okoliczność, że nawet minister go odwiedził, wbiła go w dumę. Jednak jego stoickie „branie rzeczy takimi, jakie są” uchroniło go przed przecenieniem samego siebie. W głębi prostej duszy wyczuwał, że sława należała się nie jemu osobiście, ale „nowemu sercu”. Zapytał bowiem pewnego razu: „Jak dużo ludzi chciałoby mieć takie serce jak ja?”, a innym razem powiedział: „Dla profesora i serca ważne jest, abym wygrał ten wyścig (…). No, na Washkanskym nikt się nie zawiódł”.

W czwartek 14 grudnia pozwolił się powoli poprowadzić do drzwi balkonu i przez krótki czas siedział na słońcu. Reporterowi radia oświadczył: „Czuję się na sto procent”. Na pytanie o plany na przyszłość zamyślił się jednak, po czym odpowiedział, że jeszcze za wcześnie o tym mówić.

Nieco później, gdy odwiedzili go krewni, skarżył się na bóle żołądka i oświadczył, że czuje się bardzo, bardzo zmęczony.

Z nie opublikowanego omówienia książki profesora Christiaana Barnarda One Life, Nowy Jork 1969:

„Chociaż krytykowano tę książkę, nie wątpię, że jej końcowe rozdziały zaliczone zostaną kiedyś do klasycznych dzieł literatury lekarskiej.

Zaczyna się od wieczora 14 grudnia. Przykro czytać o tym, w jakim stanie ducha jest profesor Barnard i specjaliści. Siedzą nad niezliczoną ilością wyników badań wykonanych w ciągu dnia, nad opadem krwi, hematokrytem, leukocytami, fosfokinazą kreatyninową i dehydrogenazą kwasu mlekowego. Porównują fosfatazę zasadową i fosfatazę kwaśną, cukier we krwi i w moczu. Operują takimi pojęciami, jak poziomy elektrolitów, stan nerek, elektroforeza, białko frakcyjne i białko całkowite, kultury bakteryjne z moczu i jelita, obrazy radiologiczne i elektrokardiogramy. Ale nie wiedzą, dlaczego Louis Washkansky tak nagle zaczął się skarżyć na bóle żołądka, osłabł i czuje się zmęczony.

Bóle żołądka można było odnieść do stosowania kortyzonu, który często wywołuje wrzody żołądka. A poza tym? Leukocyty wykazywały szczególne objawy rozpadu. Co o tym myśli hematolog? A więc może chodzić o objawy odrzucenia lub rozpoczynające się zakażenie. Wartości dehydrogenazy kwasu mlekowego zwiększyły się dwukrotnie. Co o tym myśli biochemik? Winę może ponosić także kortyzon. Może to być również spóźnione następstwo stosowania sztucznego płucoserca, ale może także wskazywać na odrzucanie serca. Poziom koproporfiryny w moczu Washkansky’ego jest patologicznie podwyższony. Specjalista nefrolog nie wie dlaczego. Utajona niewydolność serca? Działanie trujące imuranu? A może odrzucenie? Wszyscy razem nie wiedzą, czy mają do czynienia z odrzuceniem, zakażeniem, czy też działaniem jadu. Wszyscy mogą tylko oczekiwać, że Washkansky sam przezwycięży znużenie.

Następnym dniem był 15 grudnia. Nie przyniósł on jednak oczekiwanego powrotu do «dni zmartwychwstania» Washkansky’ego. Louis mówi o bólach w jednym barku. Gdzieś odbywa się w nim zmiana osobowości, i to w sposób podstępny. On, który nigdy się nie skarżył, ale raczej zatajał ból, skarży się ledwie dosłyszalnym głosem na bóle i osłabienie.

Zdjęcie radiologiczne barku nie wykazało zmian. Elektrokardiogram wykazuje miarową czynność nowego serca. Nowa fala wyników badań nie zdradza niczego, co by mogło dać wyjaśnienie. Barnard ratuje się myślą, że Louisa Washkansky’ego wyczerpały liczne wizyty i reporterzy. Ale nie odwołał jeszcze odwiedzin przewidzianych na 15 grudnia, między innymi wizyty ministra południowoafrykańskiego i niemieckiego reportera. Ten ostatni widzi Washkansky’ego tylko z balkonu i ledwie może go poznać. Woła do niego, że pił herbatę z Ann. Ann jest już zdrowa i wkrótce go odwiedzi. Wtedy reporter pyta: «Jak się pan czuje, panie Washkansky?». Widok reportera w słonecznym świetle budzi w Washkanskym instynktowną świadomość znaczenia jego dobrego samopoczucia i «zmartwychwstania» dla profesora Barnarda i dla milionów ludzi na całym świecie. Odpowiada: «Powiedzcie jej, że powodzi mi się świetnie i żeby przyszła dzisiaj po południu». Ale słowo «świetnie» brzmi fałszywie, tak jakby było wymuszone zobowiązaniem wobec żądnego władzy bożka.

Washkansky nie poczuł się także lepiej w ciągu popołudnia, chociaż Ann odwiedziła go po raz pierwszy po pięciu dniach nieobecności. Gdy go zobaczyła, przestraszyła się. Wspólnie z nim przeżywała triumfalny powrót do życia, a w tej chwili owładnęła nią przerażająca myśl. Odniosła wrażenie, że musiał się przeziębić, chociaż próbował trzymać się euforii «zmartwychwstania» z ubiegłego tygodnia i powiedział: «Typowa kobieta! Natychmiast wmówi komuś chorobę, aby móc go rozpieszczać». Ale to wszystko jest tylko niesamowitym żartem.

Na nowo wzmaga się niepokój czytelnika – niepokój z powodu przeciągającej się bezradności lekarzy. Profesor Barnard i specjaliści siedzą znowu w pokoju konferencyjnym i radzą nad płynami ustrojowymi Washkansky’ego, przefiltrowanymi, zmierzonymi, wyhodowanymi, i nad liczbami, forezą i kinazami. Nieco później asystent Barnarda, Bosman, odkrywa cień na jednym ze zdjęć płuc Washkansky’ego. Inni lekarze widzieli go także, jednak wskutek skupienia uwagi nad możliwością odrzucenia przeszczepionego serca nie przywiązywali doń wagi. Washkansky narzeka teraz także na bóle w piersiach. Ma gorączkę. Narzuca się myśl o powikłaniach płucnych, których ofiarą padło wiele osób z przeszczepioną nerką. Jednak Barnard utrzymuje nadal, że jego zdaniem są to bóle związane z raną pooperacyjną, które promieniują do okolicy mostkowej. Broni się widocznie przeciwko budzącej się świadomości, że czas radości i triumfu zbliża się ku końcowi.

Rankiem 16 grudnia nie istnieje już żaden wybieg. Washkansky ma wysoką gorączkę i suchy kaszel. Zdjęcia radiologiczne płuc wykazują rozszerzenie się cieni z dnia poprzedniego na oba płuca. Na nowo lekarze mierzą, filtrują, badają pod mikroskopem, nie zapominając o niczym, co medycyna laboratoryjna 1967 roku pozwala im wykonać. W ciągu dnia (nowe źródło niepokoju dla czytelnika) popadają z jednej niepewności w drugą. Czy chodzi o zakażenie płuc, a więc o zapłatę za to, że Barnard skoncentrował się na walce z odrzucaniem serca i obok napromieniowania wstrzykiwał i wlewał w Washkansky’ego coraz większe ilości kortyzonu, imuranu i aktynomycyny? Czy faza «zmartwychwstania» była jedynie przejściowym działaniem kortyzonu i zwodniczej euforii, którą on łatwo wywołuje? Czy z trudem zdobyte doświadczenie lekarzy przeszczepiających nerki, świadczące o huśtawce między reakcją odrzuceniową a zakażeniem, nie zostało należycie uwzględnione przez lekarzy opętanych ideą przeszczepu serca, czy też doświadczenia poprzednie nie dotyczą serca? Czy mimo ostrzeżenia bakteriologa otwarto zakażeniu drzwi?

Na razie nie można stwierdzić, czy to jest naprawdę zakażenie płuc: Washkansky kaszle, ale nie wykrztusza śluzu, w którym dr Forder, bakteriolog, mógłby się doszukiwać zarazków chorobotwórczych – bakterii, wirusów lub grzybów. Z kilku wymazów pobranych z błony śluzowej nosa wyhodował on ponownie bakterie Klebsiella, które już dawniej obserwował. Ale nie wie, czy dostały się do bezbronnych płuc, czy chodzi o zwykłe zakażenie pneumokokami. Nie może nawet stwierdzić, czy istnieje w ogóle zakażenie płuc, dopóki nie zbada pochodzącej stamtąd wydzieliny. On zna niebo i piekło leczenia antybiotykami. Jeżeli podaje się na chybił trafił penicylinę, działającą przeciwko pneumokokom, ale nie przeciwko bakteriom Klebsiella, a potem okaże się, że nie było zakażenia pneumokokowego, to wyrządza się więcej szkody niż pożytku. Właśnie penicylina może utorować drogę bakteriom Klebsiella do płuc.

Jeszcze bardziej skomplikowane jest inne zagadnienie. Gdyby chodziło o zakażenie płuc, to należałoby bezwzględnie odstawić leczenie imuranem i kortyzonem, aby poprawić zdolność obronną ustroju. Jeśli natomiast nie ma zakażenia, to wówczas wzrośnie tajemnicze niebezpieczeństwo odrzucenia serca, chociaż elektrokardiogram wykazuje prawie niepojętą miarowość czynności serca.

Niepewności piętrzą się na każdym kroku. Jeżeli nie ma zakażenia, to istnieje możliwość, że cienie w płucach, bóle, gorączkę i kaszel wywołały skrzepy krwi, jakie wytworzyły się na szwach serca i mogły dotrzeć do płuc. Na to istnieje tylko jedna broń: heparyna.

Radiolog także nie może odróżnić, czy chodzi tu o zakażenie, czy też o zawał płuca. Lekarze skłaniają się do rozpoznania zakażenia, nie mogą jednak wykluczyć zawału. Barnard decyduje się w końcu na zawał. Przypuszczalnie dlatego, że istnieje w nim przemożny lęk przed odrzuceniem tak skutecznie przez niego przeszczepionego «nowego serca» i boi się odstawić leki przeciwodrzuceniowe. Podaje heparynę i jako kompromis nadal gentamycynę, aby trzymać w szachu zarazki Klebsiella, znajdujące się w nosie Washkansky’ego.

Louis Washkansky nic nie wie o tym wszystkim. Czuje tylko, że raz napadają go dreszcze, to znów oblewa fala gorąca i że jego myśli i członki coraz mniej są mu posłuszne. Istnieje tylko jedno, co pozwala mu chociażby tylko na godzinę trzymać się wiary w swoje ponowne narodziny. Tego nie ma w One Life. Zostało jednak zapisane gdzie indziej. Barnard w tym dniu oświadczył Washkansky’emu (przekonując być może i samego siebie): «Chodzi tylko o jedno, o ‘nowe serce’. Dopóki ono się trzyma, to wszystko inne ma podrzędne znaczenie». I Louis Washkansky miał potwierdzenie na monitorze, że jego serce bije.

Około południa Louis odkrztusił przy kaszlu po raz pierwszy nieco śluzu. Kolor wskazywał na zakażenie płuc, a więc myśl o zawale należało odrzucić. Późnym popołudniem bakteriolog wykrył pneumokoki. Potem podano w kroplówce dwadzieścia milionów jednostek penicyliny do żył coraz szybciej oddychającego pacjenta. Kortyzon odstawiono, dawki imuranu ograniczono. Ale co za gorzkie złudzenie, gdy Barnard donosił, że teraz «sytuacja jest już pod kontrolą».

17 grudnia jest czternastym dniem «nowego życia» Louisa Washkansky’ego. W czasie gdy świat łudzi się nadziejami, traci on kontrolę nad czynnościami pęcherza moczowego i przeżywa, przypuszczalnie już półświadomie, jeden z najbardziej upokarzających objawów fizycznego upadku. Oddech ma przyśpieszony, powyżej 30 razy na minutę. Ciepłota ciała wynosi 40°C, a tętno około 106/min. Barnard pociesza się, że stare serce Washkansky’ego nie wytrzymałoby tego zakażenia płuc już w pierwszych godzinach, podczas gdy nowe jeszcze się opiera. Chce, aby podobnie patrzył na tę sprawę Washkansky. Ale nie ma już do czynienia z dawnym Louisem z okresu przed operacją i z dni «zmartwychwstania». Washkansky już się nie buntuje. Spogląda na Barnarda (jak to można znaleźć w innych doniesieniach) głęboko zapadniętymi oczami, jakby wśród ogólnego załamania w ostatniej swojej walce o dawną dumę chciał powiedzieć: «Grę o nowe serce przegraliśmy. Zgódź się. Nie mogłeś dotrzymać owych przyrzeczonych osiemdziesięciu procent. Ale tak jest w życiu. Tak będzie zawsze. Raz się wygrywa, raz przegrywa…».

Barnard nie mógł jednak odpowiedzieć na tę niemą przemowę. Penicylina, nie wiadomo dlaczego, nie wykazywała żadnego działania. Mimo to bakteriolog stwierdził zmniejszenie się liczby pneumokoków, choć gorączka i objawy płucne utrzymywały się nadal. Znowu każdy ze specjalistów reprezentował inny punkt widzenia. Bakteriolog wskazywał na to, że obecnie znalazł w plwocinie nie tylko pałeczki Klebsiella, ale także zarazki Pseudomonas. Możliwe więc, że bakterie z nosa i ust zawędrowały teraz do płuc. Liczba ich była niewielka, mogła więc dostać się do plwociny dopiero w ustach. Może tu chodzić również o zakażenie płuc wirusami lub grzybami, które chętnie rozprzestrzeniają się tam, gdzie zniszczono antybiotykami ich wspólników, czyli bakterie. Jednak obecności wirusów nie można stwierdzić, a co się tyczy grzybów, to rozprzestrzeniają się one na skórze brzucha Louisa, lecz w wydzielinie płucnej ich się nie stwierdza.

Barnard decyduje się oprócz penicyliny i gentamycyny podać także mocny antybiotyk cephaloridin, działający na Pseudomonas. Razem wziąwszy, był to zalew antybiotyków, który przewód Washkansky’ego, osłabiony lekami, musiał doprowadzić na skraj katastrofy. Poza tym Barnard postanowił przeczekać jeszcze jedną noc. W razie gdyby antybiotyki nie wykazały żadnego działania, był gotów zaakceptować rozpoznanie «płuca poprzeszczepiennego» i od nowa rozpocząć leczenie imuranem, kortyzonem i aktynomycyną.

Istotnie, antybiotyki okazały się bezskuteczne. 18 grudnia gorączka utrzymywała się nadal. Zdjęcia radiologiczne wykazywały dalsze zaciemnienia. Krążenie w kończynach zawodziło i skóra na nich nabrała sinego zabarwienia. Barnard zdecydował się na nowe bombardowanie dużymi dawkami leków. Podał 100 miligramów kortyzonu, 200 miligramów prednisonu, 250 miligramów imuranu i 200 miligramów aktynomycyny.

Czytelnik widzi w tym akt rozpaczy. Czy to, co teraz czyni Barnard, służy Washkansky’emu, czy też wynika tylko z opętanej woli lekarza, by zachować «alibi» przed światem za przeszczepione serce, które zwie się Washkansky?

W pewnym miejscu swojej książki Barnard podaje do wiadomości, że wraz z operacją dał choremu przyrzeczenie, że zrobi wszystko dla ratowania jego życia. Musi więc spróbować wypełnić to zobowiązanie. Donosi też, że na początku nowego uderzenia lekami przeciwodrzuceniowymi pośpieszył do łóżka Washkansky’ego i z jego oczu wyczytał pytanie: «Czy mam jeszcze szansę?». Zapewnił go wtedy: «Tak, teraz zaczynamy nowe leczenie». Jednak z innych wypowiedzi wynika, że niektórzy z najbliższych współpracowników wątpili, czy Barnard postępuje słusznie. Twierdzili, że wtargnął jak opętany na pole, na którym krzyżowały się granice humanitarnego postępowania i woli zwycięstwa za wszelką cenę.

Czytelnik doznaje uczucia przygnębienia, gdy dowiaduje się, że płuca Washkansky’ego mogą dostarczać coraz mniej tlenu do krwi. Namiot tlenowy oddziela go znowu od otoczenia. Przygnębienie zamienia się w konsternację, gdy czytamy, że liczba krwinek białych, przekraczająca 20000, spadła nagle rankiem 19 grudnia do 5000 i dr Forder musiał stwierdzić zapalenie płuc wywołane bakteriami Klebsiella i Pseudomonas, a więc z całą pewnością wystąpiła infekcja. Uderzenie kortyzonem, imuranem i aktynomycyną zniszczyło ostatecznie siły obronne.

Przy dalszych konsyliach specjalistów powtarza się ta sama gra z niepewnością. Namiot tlenowy już nie wystarcza. Washkansky ponownie zostaje podłączony przez kaniulę tchawiczną do sztucznego płucoserca, które pompuje tlen do jego płuc, pozbawiając go ostatecznie mowy. Barnard polecił wezwać Ann, aby zachęcała Washkansky’ego do kontynuowania walki razem z nim. Ale Washkansky ma tylko tyle siły, aby uścisnąć rękę żony.

Barnard natomiast nie poddaje się. Pompuje krew i koncentraty leukocytów do słabnącego krążenia umierającego, aby gwałtownie podnieść liczbę krwinek białych dla obrony przeciwko zakażeniu płuc. Wszelkie antybiotyki, o których wiadomo, że działają przeciwko bakteriom Klebsiella i Pseudomonas, są równocześnie podawane w kroplówkach dożylnie: gentamycyna, cephaloridin, carbenicillin. Ciało Washkansky’ego jest teraz niebieskoczerwone.

Jest noc z 20 na 21 grudnia. Jak sam o sobie powiedział, Barnard czepiał się nadziei, że chodzi o to, aby dopóty utrzymać Washkansky’ego przy życiu, aż antybiotyki zniszczą zarazki chorobotwórcze w płucach, chociażby liczba krwinek białych nadal spadała i wszelka zdolność obronna ostatecznie wygasła. Około godziny trzeciej nad ranem zwiększa się sinica umęczonego ciała Washkansky’ego, chociaż otrzymuje już teraz czysty tlen. Barnard działa jak szalony – zgodnie z określeniem Ann Washkansky. Przypuszczalną przyczyną tego było to, że przeszczepione serce, wspomagane wszystkimi możliwymi środkami, nie ustawało i wciąż jeszcze biło. Jest to reakcja chirurga, który nie chce się przyznać, że jego technicznie udane dzieło musi się rozbić o nieuchwytne biologiczne reakcje. Najbliżsi współpracownicy nie mogą go zrozumieć, gdy proponuje ponowne podłączenie Washkansky’ego do sztucznego płucoserca. Należałoby wówczas bądź w sali operacyjnej, bądź też w pokoju 284 jeszcze raz otworzyć klatkę piersiową Louisa i przeprowadzić podłączenie do sztucznego płucoserca, aby uzyskać jeszcze trochę czasu dla działania antybiotyków. Barnard komunikuje Schrire’owi, kardiologowi, swój zamiar i nie pojmuje jego widocznego przerażenia. Powtórzenie tej rozmowy w One Life przynosi mu zaszczyt:

Schrire: «Chris, pan nie ma już czasu. Upłynął on wczoraj, a może nawet przedwczoraj. To jest koniec…».

Barnard: «Mój Boże, jak pan może to mówić?».

Schrire: «Niech pan posłucha, Chris, klinicznie Washkansky jest człowiekiem zgubionym. Każdy to wie, tylko nie pan».

Barnard: «A więc nie każdy. Dzisiaj w nocy miałem jeszcze szansę, mamy ją zresztą nadal».

Schrire: «Ponowne podłączenie go do sztucznego płucoserca to nonsens. Pan przedłuża tylko jego agonię i dręczy wszystkich innych».

Zaszczyt przynosi również Barnardowi, gdy dodaje, że nie wiedział, co powinien był odpowiedzieć Schrire’owi, i gdy w późniejszych wypowiedziach wyzna, że już sam nie wiedział, czy nie dlatego chciał przedłużyć śmiertelną walkę Washkansky’ego, że pragnął odwlec przyznanie się do własnej porażki (…).

W każdym razie Schrire był tym, który powstrzymał Barnarda przed absurdem medycznym. Barnard nie stracił jeszcze wszelkiej nadziei i po godzinie piątej wstrzykiwał nadal potas. Około szóstej trzydzieści rano «nowe serce» Louisa Washkansky’ego stanęło ostatecznie po osiemnastu dniach bicia”.

G.M.T., korespondentka w Kapsztadzie, notatki z lat 1969–1970:

„Przybyłam na Przylądek 21 grudnia. Moim zadaniem było zmienić starszego kolegę, który do tego czasu donosił o Washkanskym. Miałam krewnych w Kapsztadzie i kilka semestrów medycyny, stąd wnioskowano, że nadaję się do tej sprawy. Poza tym byłam młoda i wierzyłam w nowe serce, podczas gdy mój kolega zapatrywał się na to sceptycznie. A sceptycyzmu nie należy sprzedawać światu. Świat chce wierzyć.

Przybyłam za późno, ponieważ Washkansky zmarł wczesnym rankiem. Było to gorzkie rozczarowanie, ale wierzyłam, że to nie może być koniec. Jeśli Washkansky żył osiemnaście dni, to następny pacjent będzie żył dłużej. Wierzyłam, że Barnard się nie podda, lecz będzie próbował dalej.

Gdy odnalazłam kolegę w pensjonacie, dał mi kilka wyjaśnień na pożegnanie. «A czy się rozwinie…?» – pytał. «Pani nie zna jeszcze tego człowieka (myślał o Barnardzie). Postawił swoje życie i karierę na przeszczepienie serca i wierzy w to, że dziś czy jutro musi się ono udać jak wymiana pompy benzynowej w starym samochodzie. Potrzebuje dłużej żyjącego pacjenta. Świat wprawdzie uważa go za półboga, ale nie jego koledzy lekarze. Wielu ma go raczej za chirurga hazardzistę. Barnard potrzebuje sukcesu, aby jedni umilkli, a drudzy zgodzili się lub podporządkowali».

Patrzyłam na niego zdziwiona. «A dlaczego pan nie wierzy…? – spytałam. – Miliony pokładają nadzieję i wierzą».

Zatrzasnął walizkę. «Miliony wierzyły już także w inne rzeczy – odpowiedział. – Jestem starym człowiekiem, który wie, że ludzie nie są samochodami, a ich serca nie są pompami benzynowymi. I tego także będzie się musiał nauczyć ten młody człowiek, który rozkoszował się medycznym cyrkiem w ciągu ostatnich dwóch tygodni. W tym samym czasie, gdy chowano Washkansky’ego, poleciał do Ameryki z zamiarem wystąpienia w cyrku telewizyjnym. Szykuje się do nowego przedstawienia, ale ja przewiduję gorzki koniec».

Zapakował maszynę do pisania, aparat fotograficzny i dokończył: «Barnard doniósł dzisiaj po południu, że śmierć Washkansky’ego i wyniki autopsji w żadnym razie nie przemawiają przeciwko dalszemu przeprowadzaniu przeszczepów serca i że on sam dokona następnego, gdy tylko zdobędzie nowego pacjenta. Wiemy, że następny obiekt doświadczalny już jest i także leży w Groote Schuur Hospital. Nazywa się Blaiberg. Na następne widowisko nie będzie musiała pani długo czekać».

Tak zaczęło się moje spotkanie z przeszczepieniem serca u drugiego pacjenta Barnarda, Philipa Blaiberga, i niebywałym widowiskiem, jakie się wokół niego rozegrało. Blaiberg, niepozorny, otyły, o okrągłej twarzy, dobroduszny szary człowiek z wąsami i łysiną, który od marca 1967 roku pracował w Kapsztadzie jako dentysta, leżał w chwili mego przybycia na jednej z sal oddziału Dl w Groote Schuur wraz z osiemnastoma innymi pacjentami.

Z pewnością to tylko przypadek, że on i Washkansky byli dziećmi żydowskich emigrantów z dawnej Rosji. Jego matka pochodziła z rosyjskiej części Litwy, ojciec na początku stulecia wyemigrował z Grajewa – z ówczesnej Polski pod zaborem rosyjskim – do Anglii, a później do Afryki Południowej. Blaiberg spędził młodość w małym sklepiku na marnej stacyjce kolejowej Uniondale Road, a później w prowincjonalnej osadzie Oudtshoorn między Kapsztadem a portem Elisabeth. Był uczniem aptekarskim, później studiował w Johannesburgu i w Londynie stomatologię, w roku 1936 poślubił Eileen Abel, sekretarkę i księgową z Oudtshoorn, i otworzył praktykę dentystyczną w Kapsztadzie w momencie, gdy wybuchła druga wojna światowa. Czas jego służby jako wojskowego lekarza dentysty, początkowo w Afryce Południowej, a potem we Włoszech, przeważnie w obozach poza frontami, przebiegał tak samo bez wydarzeń jak i reszta życia. Można było o nim powiedzieć, że był dobrym kompanem. Po wojnie powrócił do Kapsztadu i otworzył nową praktykę. Kupił później dla Eileen, syna Harrisa i córki Jill dom w Rondebosch i żył życiem poczciwego mieszczanina wśród pracy, dobrego jedzenia, piwa, kilku przyjaciół i zainteresowań sportowych. Miał kilka «chwalebnych» wspomnień z okresu, gdy grał w rugby w Anglii. Poza tym pływał i wspinał się na Górę Stołową, Lwią Głowę i Diabelski Szczyt.

Pierwszy zawał zaskoczył go w 1955 roku wkrótce po jednej z takich górskich wspinaczek. Miał wówczas czterdzieści sześć lat, był wprawdzie otyły, ale wysportowany i zdrowy. W roku 1956 przybył po raz pierwszy do profesora Schrire’a do Groote Schuur Hospital z powodu bólów wywołanych przez angina pectoris i migotania przedsionków. Profesor Schrire stwierdził znaczne zwężenie naczyń wieńcowych, powiększenie serca, rozległe uszkodzenie mięśnia serca przez przebyty zawał i nadciśnienie tętnicze. Leczył Blaiberga lekami upłynniającymi krew i naparstnicą. Przy każdej późniejszej próbie odstawienia naparstnicy występowała natychmiast niewydolność krążenia; między rokiem 1960 a początkiem 1967, mimo naparstnicy i dużych dawek środka odwadniającego, furosemidu, był już inwalidą sercowym, który z trudem mógł stać przy fotelu dentystycznym. Przypuszczalnie na stałe pogarszanie się jego stanu wpłynęła śmierć syna Harrisa, który w 1960, w dwudziestym drugim roku życia, w nie wyjaśnionych okolicznościach został zastrzelony w domu przyjaciela. Wydarzenie, wyjaśniane przez niektórych znajomych jako samobójstwo, wytrąciło go z monotonnego rytmu mieszczańskiego życia. Coraz więcej czasu poświęcał swojej praktyce, podczas gdy jego żona Eileen szukała zapomnienia w pracy jako sekretarka.

5 kwietnia 1967 roku ciężki atak serca, połączony z migotaniem przedsionków, obrzękiem płuc i dusznościami, przywiódł go ponownie do szpitala Groote Schuur. W jego sercu wytworzył się tętniak, a wiele tętnic wieńcowych uległo całkowitemu zamknięciu. Profesor Schrire myślał o operacji tętniaka i wyniki badań przesłał do oceny Cleveland Clinic w USA. Odpowiedź brzmiała: stan beznadziejny. Schrire odesłał więc Blaiberga do domu z receptami na duże ilości digoxiny, aminofiliny i furosemidu.

Blaiberg porzucił praktykę, Eileen sprzedała dom, wynajęła mieszkanie w Wynberg, pracując jeszcze intensywniej jako sekretarka, a Blaiberg położył się – kto wie, czy nie na zawsze – do łóżka. Na początku grudnia 1967 roku nie mógł już powiedzieć jednego zdania bez zadyszki i potrzebował godziny na wypoczynek po przejściu do toalety.

Na wpół rozbudzony, siedząc oparty o poduszki, usłyszał 3 grudnia 1967 roku w wiadomościach radiowych o operacji na Washkanskym i nagle, jak tonący brzytwy, schwycił się idei przeszczepienia serca u siebie. Głosem przerywanym łapaniem powietrza nie przestawał mówić o operacji. Jego stan pogorszył się przez to i Eileen Blaiberg musiała prosić Schrire’a o pomoc.

Schrire zjawił się we własnej osobie w Wynberg i zawiadomił ją, że już rozmawiał z doktorem Kohnem, lekarzem domowym Blaibergów. Po sukcesie, jaki profesor Barnard właśnie osiągnął, istniała jeszcze jedna możliwość ratunku – przeszczep. Schrire przewidział Blaiberga jako następnego pacjenta dla Barnarda i wszystko zależało teraz od jego decyzji. Gdy tylko Blaiberg to usłyszał, wyraził bez namysłu zgodę. Zażądał operacji, im wcześniej, tym lepiej. Wahającej się Eileen kazał przyrzec, że również i ona wyrazi zgodę, i oboje wprawili się w stan upojenia nadzieją; na przemian płakali i śmiali się, jakby ratunek stał przed drzwiami.

Ktoś w Groote Schuur Hospital nierozważnie napomknął, że następnym kandydatem do przeszczepienia serca będzie nie pracujący już zawodowo lekarz dentysta z Wynberg. Kilka dni później moi koledzy zdobyli nazwisko i adres Blaiberga i rozpoczęli obserwację jego mieszkania. Schrire zamierzał przenieść go do szpitala 16 grudnia, ale stan Blaiberga pogorszył się w ciągu kilku dni tak znacznie, że już 14 grudnia przewieziono go na pół przytomnego na oddział D1, aby umieścić go pod tlenem, a w nagłym wypadku zastosować nawet sztuczne oddychanie. Już 15 grudnia nie mógł się poruszyć na łóżku, a nawet wytrzeć sobie nosa.

W tym dniu – w okresie gdy zaczął się zwrot w losie Washkansky’ego, niedostrzegalny jeszcze dla Barnarda – Barnard odwiedził go po raz pierwszy, aby osobiście uzyskać jego zgodę. Blaiberg powtórzył swoje ledwie zrozumiałe «im szybciej, tym lepiej». Słowa te świadczyły nie tylko o jego rozpaczy, ale także o powszechnym naiwnym i pełnym nadziei nastroju owych dni. Powtórzył swoje «tak» po raz trzeci, gdy Barnard odwiedził go ponownie 21 grudnia i zawiadomił o śmierci Washkansky’ego, ale nie z powodu niewydolności nowego serca, lecz zapalenia płuc. Wobec tego Barnard chciałby zorientować się, czy Blaiberg chce być jego następnym pacjentem. Blaiberg znajdował się w takim stanie, że ledwie mógł wymawiać pojedyncze słowa. Pozostał jednak przy swojej rozpaczliwej decyzji, martwiąc się jedynie o to, czy Barnard wróci dostatecznie szybko z podróży do Ameryki. Poinformował mnie o tym mój poprzednik w dniu mego przybycia, nie bez złośliwej uwagi o amerykańskim cyrku telewizyjnym.

W dniach triumfu z powodu rekonwalescencji Washkansky’ego Barnard został zaproszony przez Columbia Broadcasting System do USA, aby wystąpić razem z profesorami DeBakeyem z Houston i Kantrowitzem z Nowego Jorku w wywiadzie telewizyjnym w audycji «Face the Nation», którą ogląda dwadzieścia milionów Amerykanów. Natychmiast przyjął zaproszenie, ale na krótko przed śmiercią Washkansky’ego zaczął się wahać, ponieważ nie chciał występować jako chirurg, mając na swoim koncie śmierć pacjenta. Gdy jednak już w dniu śmierci Washkansky’ego zorientował się, że mimo to wysokie fale entuzjazmu i nadziei nie opadają, ale będą go niosły do Ameryki jako bohatera i pioniera medycyny, jeszcze raz zastanowił się i ponowił swą zgodę. Był przy tym świadom, że wśród swoich amerykańskich kolegów nie spotka się z bezwzględną aprobatą i sympatią. Kantrowitz przesłał mu wprawdzie depeszę gratulacyjną, ale 6 grudnia, trzy dni po Barnardzie, sam przeprowadził u siedemnastoletniego chłopca, w Maimonides Hospital w Nowym Jorku, pierwsze amerykańskie przeszczepienie serca od człowieka do człowieka. Wszczepił mu serce innego dziecka, zmarłego w wyniku uszkodzenia mózgu. Serce funkcjonowało zaledwie kilka godzin. Należało naturalnie oczekiwać, że medycyna amerykańska, słusznie szczycąca się rozległymi badaniami nad sercem, przyjmie chirurga z Afryki Południowej powściągliwie jako człowieka z obcego środowiska. Barnard czuł jednak, że rozentuzjazmowane masy stoją za nim, a i jego własna wiara w możliwość transplantacji serca i upojenie sławą, która tak szybko nadeszła, przypuszczalnie nie pozwoliły mu zrezygnować z występu, nawet gdyby z tego powodu miało zgasnąć życie Blaiberga.

W piątek 23 grudnia Louis Washkansky został pochowany bez rozgłosu na żydowskim cmentarzu w Pineland. (Rabin Abrahams: «Zamilkło wielkie serce, którego rytmiczne bicie słyszał cały świat»). Ciekawscy i reporterzy zgromadzili się tymczasem na lotnisku Malan, aby zobaczyć odlot Barnarda do Ameryki. Gdy wylądował w Johannesburgu, oczekiwał go tłum: łowcy autografów, reporterzy, fotografowie; całowano go po rękach. W Londynie oczekiwali następni.

Sześć dni spędzonych w Ameryce było podróżą radości. Barnard wiedział, co to autoreklama, i z charakterystyczną dla siebie bystrością zaraz po wylądowaniu w Nowym Jorku oświadczył, że dziewięćdziesiąt sześć procent swojej wiedzy zdobył w Ameryce. Rozbroił tym większość przeciwników. Ostrożne uwagi DeBakeya i Kantrowitza, wskazujące na nie rozwiązany problem odrzucania przeszczepu, rozegrał z dialektycznym mistrzostwem, operując tezami, które odpowiadały wierze mas. Został przyjęty przez burmistrza Nowego Jorku Lindsaya, odwiedził mistrza jazzu Wilbura de Paris w Greenwich Village, w Waszyngtonie zapowiedział nowe przeszczepienie serca na styczeń. Prezydent Johnson zaprosił go na swoje rancho w Texasie. Barnard nigdy też nie zaniedbał ściskania rąk i chwalenia Ameryki («Stoję na barkach wielu amerykańskich lekarzy»).

Tymczasem dowiadujemy się, że stan Blaiberga pogarszał się z dnia na dzień. Przeniesiono go na oddział intensywnej opieki kardiologicznej, gdzie otrzymywał coraz większe dawki preparatów rtęciowych i tlenu, popadał w stany wstrząsu z nie dającym się oznaczać ciśnieniem tętniczym krwi i zaczął wykrztuszać krew. Obawialiśmy się, że będzie musiał umrzeć, jeżeli Barnard się nie pośpieszy. Zaalarmowany w Nowym Jorku, oświadczył prasie: «Ufam, że zastanę go jeszcze żywego, gdy wrócę…».

30 grudnia ruszył w drogę powrotną. W Londynie przyjęły go nagłówki gazet: «Barnard leci ku następnej wymianie serca». 1 stycznia powitaliśmy go na lotnisku Malan. Był wyczerpany i blady. Po dwóch godzinach snu pojechał do Groote Schuur Hospital, gdzie znowu czekało na niego wielu ludzi.

Działo się tak, jakby sprzyjały mu siły wyższe. W dniu Nowego Roku, obchodzonym szczególnie świątecznie przez kolorowych w Afryce Południowej, wiele rodzin wyjechało na piknik nad morze. Wśród nich znajdował się także dwudziestoczteroletni Clive Haupt, pracownik przędzalni, i jego żona Dorothy. Krótko po godzinie 9.00 Clive nagle stracił przytomność i upadł. Został odwieziony do Victoria Hospital, gdzie dr Basil Sacks stwierdził rozległy krwotok mózgowy. Sacks rozpoczął sztuczne oddychanie bez większej nadziei i zawiadomił doktora Ventera w Groote Schuur Hospital, że przypuszczalnie ma dawcę serca dla Blaiberga. Venter zaklinał go, aby utrzymał przy życiu Haupta, i polecił przywieźć go do Groote Schuur Hospital. Haupt znalazł się tam koło 17.00 wraz z Dorothy i swoją matką Muriel, sprzątaczką. Przed 19.00 Venter rozmawiał z Dorothy i Muriel Haupt. Powiedział im, że nie ma już nadziei na utrzymanie Clive’a przy życiu, i prosił o jego serce. Dorothy była zbyt wstrząśnięta, aby mogła podjąć taką decyzję. Zdecydowała za nią matka Clive’a, wypowiadając, jak na nią, zbyt patetycznie brzmiące zdanie, przypuszczalnie powtórzone za kimś lub ubarwione przez jakiegoś reportera: «Jeśli będzie pan mógł uratować życie innego człowieka, to proszę wziąć serce mego syna».

Tymczasem Blaiberg znajdował się już w stanie agonalnym. Dzisiaj wydaje mi się co najmniej wątpliwe, by mógł się wyrazić, gdy go powiadomiono o oczekującej operacji i zapytano, czy nie ma zastrzeżeń co do serca kolorowego: «Nareszcie coś zaczynacie, łajdaki, robić. Myślałem, że już nigdy do tego nie dojdzie». Zbyt przypomina to Washkansky’ego. Wtedy jednak przyjmowaliśmy wszystko – nawet kicz i banał.

Mniejsza o to. Trwało to do godzin przedpołudniowych 2 stycznia, aż stwierdzono ostatecznie śmierć mózgową Haupta. Zaprzestano sztucznego oddychania i serce przestało bić. W ciągu nocy Groote Schuur Hospital oblegali ciekawscy i dziennikarze. Policjanci stali gotowi do powstrzymania nas, dziennikarzy, od wtargnięcia do szpitala. Około godziny 11.00 dowiedzieliśmy się, że trwa operacja. Zakończyła się o 15.00 i nie różniła się, jak to już dzisiaj wiemy, w niczym od zabiegu na Washkanskym. Z jednym wyjątkiem: «nowe serce» Blaiberga, w przeciwieństwie do serca Washkansky’ego, zaczęło bić miarowo i silnie natychmiast po pojedynczym elektrowstrząsie. Przyjęliśmy to jako niezwykle pomyślny znak i czekaliśmy tylko, aby profesor Barnard opuścił szpital.

O 18.00 wyszedł bocznymi drzwiami, ściskał ręce, pocałował dwie małe dziewczynki, śmiał się i zakomunikował nam, że operacja jest wielkim sukcesem, a Blaiberg przebywa już w izolatce i czuje się dobrze. Jego brat Marius oświadczył, że zespół nauczył się wiele na przypadku Washkansky’ego. Nie zwiodą ich już domniemane objawy odrzucenia. Koledzy, którzy śledzili tymczasem Eileen Blaiberg, donieśli, że świętowała z przyjaciółmi i krewnymi w mieszkaniu Blaiberga, gdzie strzelały pod sufit korki szampana. Ja też byłam pewna, że tym razem profesorowi Barnardowi udało się i że wkrótce na całym świecie będzie się przeszczepiać tysiące serc.

Aby chronić Blaiberga, lepiej niż Washkansky’ego, przed infekcją, urządzono w czasie podróży Barnarda, w wielkim pośpiechu, odizolowany oddział, którego opisy już w najbliższych dniach obiegły cały świat. Przy tym nie chodziło o nic innego, jak tylko o oddział izolacyjny tego samego typu, jaki Francuzi i Amerykanie przygotowywali już dawniej dla pacjentów z przeszczepioną nerką. Poza personelem lekarskim nikt więcej nie miał dostępu do Blaiberga. Jego połączenie ze światem zewnętrznym prowadziło przez szczelnie zamknięte okno i urządzenia rozmównicze.

To naturalnie drastycznie ograniczyło nasze możliwości zdobywania informacji i spowodowało, że walka o nowe wiadomości stała się jeszcze bardziej dramatyczna i pozbawiona skrupułów, niż to się działo w przypadku Washkansky’ego.

Po kilku dniach rozeszła się wiadomość, że w czasie wizyty profesora Barnarda w Stanach amerykański National Broadcasting Corporation (NBC) zawarł z Eileen Blaiberg lub obojgiem Blaibergów umowę, zobowiązując się wypłacić im 50 000 dolarów za wyłączność filmowania operacji Blaiberga oraz przeprowadzania wywiadów z Blaibergami po operacji. Groote Schuur Hospital zakazał jednakże, ze względu na niekorzystne reakcje w świecie lekarskim, wykonywania wszelkich zdjęć w czasie operacji. Sama suma została przypuszczalnie obniżona do 25 000 dolarów i obowiązywała nadal odnośnie do fotografii i wywiadów. W świecie środków masowego przekazu taki handel nie był niczym nowym, chociaż po raz pierwszy transakcja zawarta została ze śmiertelnie chorym i jego towarzyszką życia, co w niektórych ocenach zaciemniało obraz Eileen Blaiberg jako troskliwej, zasmuconej żony.

Całą sprawę wywleczono na światło dzienne, gdy rozeszła się pogłoska, że jakiś fotograf przebrany za studenta wśliznął się w czasie operacji na galerię dla obserwatorów i robił zdjęcia. W związku z tym NBC próbowało zakazać kolportowania tych zdjęć. Walka była ostra. Chociaż sterylne ściany więziły Blaiberga, pozostało i tak dużo możliwości zdobywania informacji przez wypytywanie pielęgniarzy, sióstr, lekarzy, urzędników, a przede wszystkim umizgiwanie się do Eileen Blaiberg i zapraszanie jej do licznych restauracji oraz lokali Kapsztadu, by wyciągnąć nowości. A ona, nieznana i dotychczas nie zauważana mieszczka, podniesiona tak nagle i nieoczekiwanie do rangi wybitnej osobistości, uległa bardzo szybko pokusie.

Pytania, które zawsze stawiano, brzmiały: Czy Blaiberg będzie żył dłużej niż Washkansky? Czy spełni nadzieje świata? Każdy przeżyty dzień uważano za zwycięstwo. Blaiberg oddychał w namiocie tlenowym, potem bez namiotu. Zaczął jeść, wykonywał ćwiczenia ruchowe i oddechowe. Otrzymał te same leki przeciwodrzuceniowe co Washkansky, ale w mniejszych dawkach i nie był naświetlany bombą kobaltową.

Dziesiątego dnia – gdy donosiliśmy kolejno o wynikach każdej próby krwi, o każdej wizycie Eileen Blaiberg przy oknie i o każdym jego posiłku – ogłoszono pierwszy alarm. Blaiberg dostał zapalenia gardła. Natychmiast pojawiła się groźba rozsiewu infekcji. Dopiero po dwóch dniach napięcia otrzymaliśmy komunikat, że znowu dobrze się czuje. Jego błona śluzowa została podrażniona przez zbyt ostry napój. W rzeczywistości chodziło o zakażenie grzybem, które opanowano jednak przez wczesne zastosowanie leku przeciwgrzybiczego.

Następny dramatyczny dzień przypadł na 20 stycznia, ponieważ był to osiemnasty dzień życia, a więc ów osiemnasty dzień, w którym zmarł Washkansky. Fakt, że Blaiberg przeżył ten dzień i wypił szklankę rozcieńczonego lemoniadą piwa, należał do największych wydarzeń. Krążyły sentymentalne wiersze jednej z pielęgniarek: And now the eighteenth day. Dr. Blaiberg is quite gay. A perfect patient, as we see, lifting up and down the knee. Imponująca wydała się wiadomość, że Blaiberg polecił przez urządzenie rozmównicze swojej żonie, aby nie sprzedawała samochodu, jak zamierzali, ponieważ jest teraz pewny, iż sam go będzie prowadził.

Informowaliśmy dokładnie o jego pierwszej próbie opuszczenia nóg na ziemię. Eileen przekazała mu na zlecenie dziennikarzy pytania. Na pytanie, kiedy wejdzie znowu na Lwią Głowę, odpowiedział: «wkrótce wejdę nie na Lwią Głowę, ale na Diabelski Szczyt» (wyższy szczyt) – chociaż nie mógł jeszcze zrobić kilku kroków bez pomocy. Przypuszczalnie kształtowało się już w jego duszy poczucie zobowiązania i roli, jaką miał spełnić i której spełnienie stało się później sensem jego życia. Mam na myśli rolę osoby symbolizującej skuteczność przeszczepu serca i prezentującej każdym słowem i gestem przywrócone, zdrowe życie z «nowym sercem».

Oglądaliśmy jego pierwsze spojrzenie w lustro, pierwsze chwiejne przejście przez pokój, które obserwatorom wyciskało łzy współczucia z oczu, pierwsze próby wejścia na dwa stopnie schodów ćwiczebnych, pierwszy prawidłowy łyk piwa. Pisaliśmy o niemieckiej kołysance Brahmsa, którą jedna z sióstr śpiewała mu wieczorem, w następstwie czego otrzymał z Niemiec płyty z muzyką Brahmsa. Każdy dzień był teraz «dwudziestym pierwszy dniem», «dwudziestym drugim dniem», jakby Blaiberg urodził się 2 stycznia.

27 stycznia doszło ponownie do kryzysu, z wysoką temperaturą, szybkim tętnem i osłabieniem. Pytanie: «Czy w dwudziestym piątym dniu serce zostanie odrzucone?», ukazało się w komunikatach radiowych oraz w prasie. Po złowrogich następstwach, jakie miało intensywne leczenie Washkansky’ego lekami antyodrzuceniowymi, zespół profesora Barnarda był tym razem ostrożniejszy. Zdjęcia rentgenowskie wykazały powiększenie serca. Mogło to jednak oznaczać także wypełnienie worka osierdziowego wydzieliną z rany. Wobec tego nakłuto worek, odsysając przy tym czterysta gramów płynu, i mógł się rozpocząć «dwudziesty szósty dzień» w nowym życiu Blaiberga.

Triumf okazał się tym większy, że podjęte w tym czasie przez Amerykanów dwie próby przeszczepienia serca spełzły w obu przypadkach na niczym. Shumway, długoletni badacz na polu przeszczepiania serca, wszczepił w Palo Alto 6 stycznia Mike’owi Kasperakowi, pięćdziesięcioczteroletniemu niezdolnemu do pracy hutnikowi, serce Virginii White, gospodyni domowej z Santa Clara w Kalifornii. Zewnętrzne okoliczności wskazywały, że szał rozgłosu wokół przeszczepienia serca w Kalifornii i jego wpływ na dawcę i biorcę przybiorą podobne formy, jak w Afryce Południowej. Virginia White uległa nagłemu wylewowi krwi do mózgu i jej lekarz domowy polecił ją Shumwayowi jako dawczynię. Jej mąż oświadczył przed prasą, że na kilka dni przedtem rozmawiał z Virginią o przeszczepach serca i ona wtedy wyraziła się dosłownie: «Jak to cudownie móc komuś drugiemu ofiarować szansę życia». Ferne Kasperak, żona biorcy, zapytana przez męża, czy ona także zgadza się na przeszczep, oświadczyła: «Owszem, tylko szybko. Życzę sobie, żebyś żył i pozostał przy mnie». Jednak po operacji doszło do ciężkich powikłań. Uszkodzone płuca Kasperaka nie mogły się uporać z krwią dostarczaną przez nowe serce. Zaopatrzenie w tlen pozostawiało wiele do życzenia. Doszło do wewnętrznych krwotoków. Wątroba była chora, krzepliwość krwi zaburzona. Przewód żółciowy zablokował skrzep i musiano w drugiej operacji zastąpić go plastykową rurką. Potem wystąpiły krwotoki z wrzodów żołądka i jelit. W trzeciej operacji usunięto część żołądka i śledzionę. Gdy wystąpiła także niewydolność nerek, Kasperak zmarł po piętnastu straszliwych dniach 21 stycznia.

Trzy dni po próbie Shumwaya, 10 stycznia, profesor Kantrowitz w Nowym Jorku przeprowadził drugie przeszczepienie serca, tym razem na emerytowanym strażaku nazwiskiem Louis Block. Block otrzymał serce młodej, dwudziestodziewięcioletniej kobiety, Helen Krouch, która na kilka dni przed nagłą śmiercią z powodu guza mózgu powiedziała rodzicom: «Gdybym mogła uratować życie innego człowieka moim sercem, uczyniłabym to chętnie. Gdybym wiedziała, że muszę umrzeć, chciałabym umierać z taką świadomością».

Profesor Kantrowitz i jego pacjent Block mieli jednak mniej szczęścia niż Shumway i Kasperak. Już osiem godzin po operacji Block zmarł i Kantrowitz oświadczył gorzko: «Nie wierzę, by jakąkolwiek transplantację serca można było uznać za sukces, zanim pacjent wróci do domu».

Niepowodzenia w Ameryce zwiększyły dumę z powodu «drugiego życia» Blaiberga, podsycając radość z cudzego niepowodzenia. Pewność w Kapsztadzie wzrosła, gdy 14 lutego pozwolono pierwszemu fotografowi wykonać zdjęcie Blaiberga stojącego przy umywalce i golącego się. Była to niezaprzeczalna sensacja z podpisem: «czterdzieści cztery dni życia!». W tym samym dniu zespół TV z Ameryki i Niemiec otrzymał zezwolenie na ustawienie w pokoju Blaiberga sterylnych reflektorów i takiegoż mikrofonu, aby filmować chorego i zadawać mu pytania. Blaiberg głos miał słaby, jednak na wszystkie pytania odpowiadał z optymizmem. Zakomunikował, że wkrótce wróci do domu, oraz zaśpiewał drżącym nieco głosem, ale zrozumiale, początek jakiejś pieśni, aby udowodnić, że jego nowe serce zaopatrzyło go znów w silny oddech.

15 lutego przyniósł następne nieoczekiwane wydarzenie. Profesor Barnard podróżował po świecie od czasu operacji Blaiberga jako misjonarz przeszczepu serca i znalazł się w związku z tym w kłopotliwej sytuacji – obok rozgłosu i niekłamanego sukcesu w międzynarodowym świecie lekarskim pojawiły się głosy krytyczne.

Uważałam je wtedy za objaw zazdrości w stosunku do młodego rewolucjonisty, który doprowadził do zwrotu w kardiologii, a także osobiście zerwał ze starymi zwyczajami. W Paryżu Barnard pojawił się w lokalu ze striptizem Crazy Horse. W Monaco dziewięciuset milionerów zapłaciło znaczną sumę za wejście na salę, aby go zobaczyć i usłyszeć. Księżna Gracja Patrycja tańczyła z nim pierwszy taniec na balu. W Rzymie przyjęty został na prywatnej audiencji przez papieża oraz rozmawiał z Giną Lollobrigidą i Sophią Loren. Prywatny bank wybił złote monety z jego podobizną. W Londynie kandydatki na Miss Universum uznały go za najwybitniejszego człowieka świata. 15 lutego, przed odlotem w nową podróż, odwiedził Blaiberga, aby pożegnać się z żyjącym symbolem swego sukcesu. Jeszcze za życia Washkansky’ego Barnard powiedział jednemu z dziennikarzy: «Najlepszym obrazem dla prasy będzie Washkansky trzymający własne serce w ręku i obserwujący je». Teraz, 15 lutego, urzeczywistnił ten zamiar. Pojawił się koło Blaiberga ze szklanym naczyniem, w którym w alkoholu leżało stare serce Blaiberga. Blaiberg patrzył (uśmiechając się na znak zwycięstwa nad śmiercią) na swoje serce, gdy Barnard oświadczył: «Czy zdaje pan sobie sprawę, iż jest pan pierwszym człowiekiem w historii ludzkości, który może patrzeć na własne nieżywe serce?».

Dzień później Hindus, dr P.K. Sen z Bombaju, spróbował przeszczepu serca na młodym wieśniaku, Bodhamie Chittanie. Już po kilku godzinach pacjent nie żył. To niepowodzenie nadawało się też do tego, aby wyeksponować jeszcze wyraźniej fakt, że Blaiberg żyje. 29 lutego Blaiberg ukazał się po raz pierwszy w oknie swego pokoju. Trzymał przy tym dwa palce jednej ręki do góry i śmiejąc się naśladował znak V, Victoria!, który stał się niegdyś sławny dzięki Churchillowi.

Był to jego «czterdziesty ósmy dzień» i już około 10 marca rozeszła się wieść, że wkrótce zostanie wypisany do domu. Czekano tylko na powrót Barnarda, aby nie pozbawić go tryumfalnego pożegnania z Blaibergiem przed drzwiami szpitalnymi.

Tak nadszedł 16 marca. Blaiberg był nadal jeszcze zbyt słaby, aby przejść dłuższy odcinek drogi. Pomagano mu przy wkładaniu spodni, butów, koszuli i blezera, a następnie posadzono go w fotelu na kółkach. Jednakże przy wyjściu, zanim po raz pierwszy opuścił mury szpitala, wyprostował się przed tłumem ciekawskich i reporterów.

W tej chwili nabrał przypuszczalnie naiwnej, ale szczerej wiary, że odtąd już nie będzie Philipem Blaibergiem, dentystą, ale historycznym symbolem, który tylko wyprostowany i zwycięski może występować przed światem. Przetrzymał scenę pożegnania z Barnardem i drogę do luksusowego wozu Groote Schuur Hospital. Został nim zawieziony do Wynberg, gdzie dziennikarze sfotografowali nawet fotel, w którym miał siedzieć po powrocie do domu. Przy pomocy kilku policjantów dotarł po stopniach do windy, a potem sam przeszedł najdłuższy odcinek drogi do swego mieszkania przez widoczny od zewnątrz pasaż balkonowy.

Następnego dnia miliony czytały opis jego drogi powrotnej do domu, a do Wynberg dotarła prawdziwa powódź telegramów i listów. Słowa Kantrowitza, że sukces wtedy można uznać za osiągnięty, gdy pacjent wróci do domu, stały się rzeczywistością i wiara w przeszczepianie serca wzmogła się jeszcze bardziej.

Blaiberg początkowo przebywał głównie w domu, ale strumień wiadomości był teraz większy niż dawniej. Wprawdzie włączyli się w to agenci, którym każdy środek masowego przekazu musiał płacić, zanim uzyskał zgodę na wywiad z Philipem lub Eileen Blaibergami, ale za to zniknęły sterylne mury. Odwiedzający byli zobowiązani do zatrzymania się w pewnej odległości od Blaiberga lub nakładania maseczki na usta. Dowiedzieliśmy się praktycznie wszystkiego: poznaliśmy historię jego pierwszych postrzyżyn, rodzaje posiłków, jakie przygotowywała mu jego kolorowa gospodyni Katie, dramat pierwszej kąpieli, każde nic nie znaczące słowo, jakie wypowiedział, nazwy licznych lekarstw, popijanych przez niego mlekiem, wyniki badań kontrolnych, na które Eileen woziła go do Groote Schuur Hospital, szczegóły przyjęcia Dorothy Haupt oraz wizyty wybitnych osobistości i amerykańskiego pianisty Liberace’a. Na początku kwietnia widziano, jak Eileen wiozła Philipa Blaiberga po raz pierwszy na plażę, a kilka dni później, jak próbował wsiąść do samochodu. Jego świadomość posłannictwa wzrastała, oburzał się, gdy gdzieś na świecie ktoś wątpił w jego, Blaiberga, rzeczywiste wyleczenie i siły życiowe.

Kto miał jeszcze wątpliwości, tego zapraszał listownie lub w wywiadach do przybycia do Kapsztadu. Zapewniał, że sam powita go na lotnisku i sam swoim autem przywiezie go do własnego domu. Dodawał przy tym: «Będziemy siedzieli w salonie, wypijemy drinka i pan naocznie się przekona, jak dobrze się czuję i jak fantastycznie jest znowu żyć».

Był to koniec kwietnia 1968 roku. Ze zdziwieniem myślałam o sceptycyzmie i przepowiedniach mojego poprzednika. Wydawało mi się, że się pomylił i że Blaiberg ucieleśnia największy triumf, jaki kiedykolwiek był udziałem medycyny”.

3.
EVERETT C. THOMAS

Z listu doktora Petera Messemera:

„Birmingham, 8 kwietnia 1968

To wszystko razem wzięte jest histerią, bezgraniczną histerią ludzką. Można ją zrozumieć tylko wtedy, gdy się weźmie pod uwagę, że w samych Stanach Zjednoczonych umiera corocznie na choroby serca pięćset tysięcy ludzi, a wszyscy przecież chcą żyć. Każdy chwyta się iluzji, że może być Blaibergiem, gdy pewnego dnia zawiedzie działanie własnej pompy. Nawet najwięksi zwolennicy przeszczepu wiedzą, że spośród owych pięciuset tysięcy chorych na serce w Ameryce zaledwie kilka tysięcy może być w ogóle branych pod uwagę jako kandydaci do transplantacji. Ale Barnard nie powiedział tego, a gdyby nawet powiedział, to i tak nikt by tego nie zauważył.

Gazety popadły w amok. Czytelnicy popadli w amok. Pacjenci całego świata zaczynają popadać w amok. Krewni możliwych dawców popadli w amok. Może myślą, że staną się tak sławni jak Edward Darvall czy Dorothy Haupt, bądź też chwilowo odczuwają prawdziwe pragnienie niesienia pomocy. Wkrótce także lekarze popadną w amok i zorganizują międzynarodową olimpiadę przeszczepień. Zmuszą ich do tego oficjalne opinie w ich własnych krajach, ponieważ nie tylko Ameryka, Rosja, Anglia czy Niemcy, ale także Kamerun czy Afganistan będą chciały mieć swojego Barnarda i swojego Blaiberga. Jest to po prostu histeria”.

Z listu doktora Petera Messemera:

„Toronto, 6 czerwca 1969

Drogi J.,

Czy przypomina Pan sobie mój list z początku kwietnia? Myślę o tym liście, w którym wspominałem o olimpiadzie przeszczepień serca. Z mojej strony był to złośliwy żart, ale nie przypuszczałem, że się kiedykolwiek urzeczywistni. Jeśli jednak Pan śledzi doniesienia, jakie zalały świat w pierwszych dniach maja, to wie Pan, że olimpiada się zaczęła 2 maja w Palo Alto. Opłaca się czytać dokładnie meldunki. Dają one wgląd w mentalność pacjentów, dawców i lekarzy, pozwalają też poznać, jak dalece w tej całej sprawie mamy do czynienia z procesem zakaźnej sugestii. 2 maja profesor Shumway przeprowadził swoje drugie przeszczepienie serca, tym razem u cieśli, Josepha Rizora z Salinas w Kalifornii, który po przebyciu trzech zawałów od 1961 roku nie opuszczał łóżka i po operacji Barnarda na Washkanskym (zgodnie z informacją żony Rizora dla prasy) oświadczył: «Chciałbym nim być». Dawcą był pracownik stacji telefonicznej, Rudolph Anderson, znany sportowiec, zmarły z powodu wylewu krwi do mózgu. Jego żona Maggie oświadczyła przedstawicielom prasy: «Wiem, że byłby dumny z udziału w przeszczepie».

Wiadomości z Palo Alto nie uważałem początkowo za pierwszą fanfarę olimpijską, ale za drugą. Shumway bądź co bądź od dziesięciu lat zajmował się przeszczepianiem serca. Szczęście i tym razem mu nie dopisało, ponieważ Rizor zmarł 5 maja. Co się tyczy «olimpiady», to się jednak nie pomyliłem.

Od 3 maja począwszy, następują jedne po drugich przeszczepienia serca. W ciągu czterech tygodni naliczyłem ich trzynaście, a możliwe, że kilka przeoczyłem. 3 maja dr Donald Ross z National Heart Hospital w Londynie dokonał pierwszej próby w Anglii. Zasługuje to na szczególną uwagę, ponieważ Ross przed wyczynem Barnarda wyraził pogląd, że pod względem technicznym zagadnienie transplantacji jest rozwiązane, natomiast problem odrzucenia w żadnym razie. Dopiero w ciągu dziesięciu lat przewidywał przeprowadzenie udanego przeszczepu.

Jego pacjentem był czterdziestopięcioletni kierowca samochodowy Frederic West, dawcą młody robotnik budowlany Patrick Ryan. West żyje jeszcze, ale znajduje się podobno w krytycznym stanie. 8 maja prof. Negre w Montpellier dokonał przeszczepu u niejakiego Elie Reynesa, który dwa dni potem zmarł. 12 maja przystąpił do dzieła prof. Dubost w Paryżu. Zaopatrzył dominikanina Jean-Marie Boulogne’a w serce czterdziestoletniego Jean-Claude Gaugirauda. Następnym był dr Lower, współpracownik Shumwaya w wieloletnich studiach nad sercem w Palo Alto i nauczyciel profesora Barnarda. Jego pacjent, niejaki Joseph Klett, żył tylko sześć dni.

26 maja wmaszerowali na stadion olimpijski Brazylijczycy – z profesorem Zerbinim z Saõ Paulo jako operatorem i bezdomnym pastuchem Joao Ferreirą da Cunha jako biorcą. Jak słyszymy, ten «wyczyn naukowy stał się przełomem w medycynie Ameryki Południowej». Dowiadujemy się ponadto, że da Cunha nie wiedział, co mu się stało, i usłyszał dopiero później, że otrzymał nowe serce.

31 maja wystąpiło na olimpiadzie równocześnie dwóch zawodników: dr Bellizzi wszczepił nowe serce handlarzowi makaronu Antoniowi Serrano. Serrano zmarł czwartego dnia. Dr Grondin w Montrealu, jako pierwszy Kanadyjczyk, próbował szczęścia na pięćdziesięcioośmioletnim rzeźniku Albercie Murphym, którego nowe serce przestało bić po dwóch dniach.

1 czerwca Walton Lillehei, pionier otwartej chirurgii serca, operował w Nowym Jorku czarnego policjanta Ronalda Smitha. Murzyn zmarł tego samego dnia.

Pomijając wszystko inne, mamy tu do czynienia, jak Pan musi przyznać, z makabryczną serią. Wszystko to zakasowały wydarzenia, jakie rozegrały się między 3 a 21 maja w Houston. W ciągu nie więcej niż osiemnastu dni profesor Denton A. Cooley, znany chirurg naczyniowy, nie zajmujący się nigdy zagadnieniami transplantacji, przeprowadził tam cztery wymiany serca, jedną po drugiej. 3 maja zaopatrzył księgowego z Arizony, Everetta Thomasa, w serce szesnastoletniej dziewczyny. 5 maja operował niejakiego Jamesa Cobba, 7 maja sześćdziesięcioletniego mężczyznę nazwiskiem John Stuckwish, który otrzymał serce zabitego w bójce robotnika, a 21 maja handlarza samochodowego, Louisa Fierro. Cooley chwalił się, że pracuje tak szybko, iż przeszczepianego serca nie potrzebuje ochładzać i przemywać krwią. Cobb i Stuckwish przeżyli tylko kilka dni, lecz Louis Fierro i Everett Thomas żyją do tej pory jako jedyni Amerykanie z przeszczepionymi sercami. Doniesienia Cooleya brzmią tak entuzjastycznie, jak historia Barnarda o Blaibergu, i przypuszczalnie dalsi biorcy serca czekają przed drzwiami Cooleya.

Obojętnie, czy spowodowały to osobiste, narodowe, czy też naukowe ambicje – w każdym razie przez świat przetoczyła się fala operacji, jakiej nigdy nie doświadczono.

Mnie się jednak wydaje, że teraz, jak i przedtem, jest to wytwór ludzkiej histerii. Przypuszczalnie to, co nazywam olimpiadą, jest jedyną możliwością, aby skończyć z histerią. Dzięki niej szybko ustalimy, czy transplantacja serca może, czy nie może przynieść czegoś cierpiącej ludzkości. Czy stwarza prawdziwe szanse, czy są to tylko sny o przyszłości? Czy Barnard jest człowiekiem wyniesionym jedynie przez przypadek, opanowanym szaloną ambicją, czy też prawdziwym pionierem?

Im bardziej zacięta stanie się walka olimpijska, tym szybciej przekonamy się o tym przez porównanie liczb żyjących i zmarłych pacjentów”.

Opuszczając pewnego poranku kwietniowego 1968 roku swój mały zielony domek w północno-wschodniej części Phoenix w stanie Arizona, Everett Claire Thomas nie wiedział, czy powróci tu kiedykolwiek.

Był to wysoki, bardzo szczupły, czterdziestosiedmioletni mężczyzna o cierpiącej twarzy, słabym zaroście, w okularach. Wśród tysięcy urzędników, komiwojażerów, kupców czy księgowych trudno byłoby go dostrzec, chyba że baczny obserwator zwróciłby uwagę na jego przyjazną, wzbudzającą zaufanie twarz. Życzliwość i opanowanie malowały się nawet teraz na jego bladej twarzy, gdy Helen, jego żona, i trzej synowie odprowadzali go do samochodu, mającego go zawieźć do portu lotniczego w Phoenix.

Helen i Mark, najstarszy, liczący dwadzieścia lat syn, mieli go odprowadzić aż do samolotu, pożegnał się więc z pozostającymi w domu siedemnastoletnim Paulem i dwunastoletnim Karlem. Wszyscy trzej byli wprawdzie jeszcze młodzi, ale orientowali się dobrze w stanie zdrowia ojca i wiedzieli, dokąd wybiera się samolotem. Wiedzieli także, co miał na myśli, gdy na pożegnanie podał im szczupłą, słabą rękę i rzekł: „Nie zapominajcie, że pozostajecie sami z matką i musicie mnie zastąpić”.

Była niedziela, ulice prawie puste. Gorące pustynne słońce Arizony stało już wysoko na niebie. Gdy podjechał samochód, Everett Thomas spojrzał raz jeszcze na swoich dwóch synów, stojących na wątłej wskutek upału trawie przed domem w pobliżu tabliczki z numerem 4615, poważnie, w zamyśleniu, świadom oczekujących ich zadań. Podczas gdy auto toczyło się spokojną ulicą nr 43, rzucił po raz ostatni okiem na swój dom. Był to skromny dom o drewnianych ścianach; sam przy nim pracował, gdy on i jego żona potrzebowali więcej miejsca dla podrastających dzieci. Rozłożysty dach był dla niego symbolem dobrej i trwałej rodziny, wierzącej w moc Boską i sprawiedliwość Jej wyroków.

Minione dwadzieścia pięć lat nie było łatwe. W dwudziestym drugim roku życia, w 1943, zapadł w czasie służby wojskowej na chorobę reumatyczną, a potem na serce. Od co najmniej piętnastu lat wiedział o zwapnieniu i zbliznowaceniu trzech zastawek serca. Rodzice nauczyli go pogodnego myślenia i skromnej umiejętności dostrzegania dobra we wszystkim, czym Bóg go obdarzy. Tak więc nigdy się nie skarżył. Ponieważ był strzelcem w bombowcu, powiedział sobie, że gdyby nie choroba, zostałby wysłany przypuszczalnie do Europy lub na Pacyfik i straciłby życie w zestrzelonym samolocie. Była ona zatem zrządzeniem Bożym, które ocaliło mu życie.

Helena myślała podobnie jak on. Pochodziła z Fall City, małego miasteczka w Nebrasce, i została jego żoną w Oakland w Kalifornii, wkrótce po wojnie, gdy zwolniono go z wojska z powodu choroby. Oboje byli prawie rówieśnikami, a ona ponadto ładną, delikatną, smukłą jak topola dziewczyną. Gdy patrzyła teraz na swoją chudą twarz o zaostrzonych rysach, wiedziała, że dwadzieścia dwa lata małżeństwa, które miała za sobą, również i dla niej nie były zabawą, lecz pracą, trudem i kłopotami. Ale i ona nie narzekała, lecz tak jak on niosła „swoją część”.

Wkrótce po ślubie przeniosła się razem z Everettem do Phoenix, małego wówczas jeszcze miasteczka nad Salt River. Nazwę nadał miastu Darrel Duppa, jeden z jego założycieli, sądząc, że rozkwitnie ono na pustyni Arizony w metropolię, i tak jak feniks powstanie z popiołów. Everett i Helen udali się tam ze względu na słońce i łagodny klimat, który odpowiadał Everettowi. Dołączyli więc do dziesiątków tysięcy innych Amerykanów, którzy po zakończeniu wojny szukali pracy. Phoenix zwabiło ich, ponieważ przepowiednia Duppy wydawała się spełniać: miasto wskutek urządzeń nawadniających i gwałtownej rozbudowy fabryk elektronicznych i lotniczych stało się istotnie metropolią z setkami tysięcy mieszkańców i wielką liczbą wolnych posad.

Dopiero w 1947, a więc w dwudziestym siódmym roku życia, gdy urodził się im najstarszy syn Mark, Everett Thomas rozpoczął naukę zawodu. Wtedy także uświadomił sobie jeszcze raz, że należy wierzyć w Boską Opatrzność i w dodatnie strony życia, ponieważ zawsze, ilekroć popadł w biedę, znajdował pracę, która pozwalała mu na zarobienie kilku dodatkowych dolarów. Zdał egzamin na księgowego i odtąd z buchalteryjną starannością budował życie swoje, Helen i Marka. Nigdy się nie wzbogacili. Everett znalazł wreszcie stanowisko kierownika biura w zarządzie majątku milionera Waggonera w Adams-Hotel i ta praca okazała się odpowiednia dla niego, ponieważ był człowiekiem, który w swój naiwny, miły sposób umiał nawiązywać kontakty z ludźmi i chętnie pomagał, pouczał albo przekonywał o dobrych stronach życia. Kupili dom, urodził im się Paul, a potem Karl.

Gdy Everett dowiedział się od swojego lekarza, doktora Joe Ehrlicha z Osborn Road, jak bardzo jest chory, przygotował rodzinę na to, że Bóg może go każdego dnia powołać do siebie. Zapłacił punktualnie rachunki, ubezpieczenie, oczyścił hipotekę i odkładał, ile się dało, aby jego synowie mogli uczęszczać do najlepszych szkół i szybko się usamodzielnić.

Minąwszy zagajniki palmowe, łąki i drzewa pieprzowe, samochód z chorym stanął przed budynkiem Osborne Medical Center, w którym znajdował się gabinet przyjęć doktora Ehrlicha. Tam przed dwoma laty Everett usłyszał, że jego serce po dwudziestotrzyletniej walce ze zniszczonymi zastawkami jest do reszty wyczerpane i jeżeli w ogóle istnieje jeszcze jakiś ratunek, to tylko operacja zastawek. Ehrlich nie zataił przed nim, że w 1966 roku jest to jeszcze gra va banque, jeśli ma się równocześnie operować trzy zastawki, i że tylko nieliczni pacjenci przeżywają taki zabieg. Everett Thomas wrócił do domu i postanowił przesunąć termin operacji, nie dlatego, żeby się obawiał, ale że sądził, iż nie zrobił jeszcze wszystkiego, co było niezbędne dla przyszłości rodziny. Ufał, że Opatrzność będzie miała dla niego zrozumienie i użyczy mu jeszcze tyle czasu, aby mógł ostatecznie zabezpieczyć egzystencję swoich najbliższych. Nie tylko posłał Marka na uniwersytet stanowy w Arizonie, gdzie miał szansę się dostać, ale namówił również Helen, aby podjęła studia pedagogiczne, korzystając z ulg finansowych przyznanych jej przez tę uczelnię. Pozwoliłoby jej to podjąć pracę nauczycielki, gdyby on nie przeżył operacji.

W grudniu ubiegłego roku, tuż przed Bożym Narodzeniem, dowiedział się jednak, że Opatrzność nie da mu tyle czasu, ile się spodziewał. Skrzep, jaki wytworzył się na chorej zastawce, dotarł do jednej z tętnic mózgowych i udar w ciągu nocy tak go całkowicie sparaliżował, że musiano go odwieźć na trzy tygodnie do Good Samaritan Hospital. Ehrlich obawiał się, że to koniec i że chory nie będzie się już nigdy poruszał o własnych siłach. Ponieważ jednak Everett wiedział, że nie osiągnął jeszcze całkowicie swojego celu, w styczniu wysiłkiem woli stanął na nogi jak mało który chory przed nim. Porażenie jakby się cofnęło.

Jednakże w marcu przekonał się, że nie może już nic więcej zdziałać dla rodziny. Był kaleką, który wprawdzie mógł się poruszać, ale bardzo już słabe serce nie pozwalało mu na żadną pracę. Zdecydował więc, że nie może stać się ciężarem dla Helen i dzieci wskutek swojej bezradności i musi wybrać operację. Jeżeli Bóg zechce, to operacja przyniesie mu upragniony ratunek, a jeśli nie, to lepiej będzie poddać się woli Bożej i umrzeć, uwalniając swoich bliskich od ciężaru.

Poprosił doktora Ehrlicha, aby mu powiedział, dokąd ma się udać na operację. Przed dwoma tygodniami, około 15 kwietnia, lekarz zawiadomił go, że w jego mniemaniu istnieje dla niego tylko jedna droga: do doktora Dentona A. Cooleya w St Luke’s w Houston, w Teksasie. Porozumie się telefonicznie z doktorem Cooleyem i w razie gdyby Cooley chciał zaryzykować tę operację, to poczyni odpowiednie przygotowania.

Tak się też stało i Everett oczekiwany był tej niedzieli, 28 kwietnia 1968 roku, w St Luke’s Hospital w Houston. Wyjaśnił Helen, mimo jej sprzeciwu, że poleci do Houston sam, ponieważ ani Mark, ani ona nie mogą przerywać studiów. Choć był chory i słaby, nie zapomniał, że Helen czekał wkrótce egzamin, który musiała zdać, aby nie utracić prawa do bezpłatnej nauki w ciągu następnego półrocza. Ta sprawa nie pozostawiła w nim cienia wątpliwości, jak powinien postąpić. Helen i jego synowie zrozumieli, że rzeczywiście nie oni, ale dr Denton A. Cooley i Pan Bóg mogą mu pomóc w Houston. Ugięli się pod tą decyzją i zadowolili przyrzeczeniem, że zostaną w odpowiednim czasie zawiadomieni o dniu operacji, aby przynajmniej Helen mogła ten dzień spędzić przy nim.

Everett jechał więc w kierunku portu lotniczego Phoenix, zamierzając odbyć lot przez New Mexico do Teksasu i Houston i złożyć swój los w ręce doktora Cooleya i Boga.

Cel podróży Everetta Thomasa, St Luke’s Hospital w Houston, należał do Texas Medical Center. Mieszkańcy Teksasu znani są z nieco przesadnego dążenia do nieprzeciętności, chełpią się więc posiadaniem ośrodka wartego 150 mln dolarów, który jest największym trustem mózgów amerykańskiej wiedzy medycznej. Oznaczało to w pewnym sensie urzeczywistnienie ich marzeń. Chcieli, aby ich kraj nie tylko posiadał największą powierzchnię pośród stanów USA, najpotężniejsze stada bydła, najobfitsze źródła ropy, aby większość milionerów wywodziła się z Teksasu, ale także – po stu pięćdziesięciu latach wojen meksykańskich, uprawy bawełny, hodowli trzody, wierceń naftowych i zbijania fortun – aby stworzył najprężniejszy ośrodek kultury i nauki. I tak Houston, jeszcze przed kilku dziesiątkami lat nazywane „miastem magnolii”, stało się miastem milionerów, które zdobyło szturmem pierwszy milion mieszkańców i zgromadziło trzy czwarte przemysłu naftowego Ameryki, a obecnie miało być najodpowiedniejszym miejscem narodzin i rozkwitu trustu mózgów w dziedzinie medycyny. Można było wprawdzie wątpić, czy samo dążenie do wielkości i miliony wystarczyłyby do zdobycia światowej sławy przez Texas Medical Center, gdyby nie pozyskano dwóch ludzi: Michaela E. DeBakeya i Dentona A. Cooleya.

Michael Ellis DeBakey nie był Teksańczykiem. Pochodził z Luizjany, a jego ojciec przybył do Ameryki z Libanu i w małej drogerii w Lake Charles nie tylko wychował sześcioro dzieci, ale także wpoił im, że praca stanowi prawdziwy sens życia, a marnotrawienie czasu jest grzechem. DeBakey spędził lata nauki i wczesnego doskonalenia się w zawodzie, od 1930 do 1948 roku, na Uniwersytecie Tulane i w Charity Hospital w Nowym Orleanie, gdzie w 1902 roku chirurg Rudolph Matas po raz pierwszy zaryzykował dotknięcie nożem tętniaka naczyniowego. Mając przed oczyma przykład Matasa, DeBakey udał się około 1936 roku do Strasburga i Heidelbergu, aby się nauczyć tego, co mogli mu przekazać René Leriche i Martin Kirschner, czołowi europejscy specjaliści chirurgii naczyniowej. W 1948 roku, po ośmiu latach pracy jako profesor w Nowym Orleanie, w czterdziestym roku życia przybył do Houston, aby objąć kierownictwo oddziału chirurgicznego w Baylor University College, naukowej centrali Texas Medical Center i jego szpitali. Jeszcze w tym samym roku po raz pierwszy usunął tętniaka i odtąd w Methodist Hospital, na Fannin Street w Houston, uczył amerykańskich i nieamerykańskich chirurgów operowania chorobliwie zmienionych naczyń, wytwarzania obocznego krążenia, wycinania naczyń i zastępowania ich znacznie ochłodzonymi tętnicami pobranymi od zmarłych lub wykonanymi z tkaniny dralonowej. Był absolutnym mistrzem w naprawianiu serca i naczyń przy pomocy protez z tworzywa sztucznego, a jego klinika stała się mekką studentów, chirurgów i chorych z całego świata. Mała, zwinna postać DeBakeya, o szczupłej twarzy, dużym haczykowatym nosie i w ciężkich rogowych okularach, z przerzedzonymi włosami, była odtwarzana, opisywana i aż do znudzenia popularyzowana przez wszystkie środki masowego przekazu. Przydomki, jak „Texas-Tornado” lub „Black Mike”, starały się charakteryzować jego opętanie pracą, lekceważenie życia prywatnego i wypoczynku, perfekcjonizm, nieubłagane wymagania stawiane współpracownikom, wybuchy gniewu na sali operacyjnej, epitety i dosadne powiedzenia. Te ostatnie nie zdradzały, że był kimś więcej niż chirurgiem i wyrastającą ponad otoczenie indywidualnością. DeBakey był dużej miary uczonym, a jego zamierzenia sięgały daleko poza stoły operacyjne, przy których pracowali jego asystenci. Ingerował osobiście tylko w rozstrzygających momentach operacji. Wielka liczba zgonów z powodu chorób serca i naczyń wieńcowych była bodźcem do intensywnych badań przyczyn tych chorób i prób stworzenia sztucznych serc z plastyku. Nie wahał się zadowalać nacjonalistycznej dumy Teksańczyków, którzy powołali go do Houston, i zdobywać dla Teksasu milionów dolarów z zasobów National Heart Institute lub National Institute of Health w Waszyngtonie, inwestując w dalszą rozbudowę laboratoriów Baylor University College. Wśród nowych budowli, które stale powiększały Methodist Hospital, znajdował się „dwudziestomilionowy cud” – ośrodek badawczy chorób układu krążenia z salami operacyjnymi o elektronicznym, niesłychanie awangardowym wyposażeniu i szeregiem laboratoriów nie mających sobie równych. Jako człowiek, który kiedyś zaznał biedy, nie cofał się przed atakowaniem sposobu myślenia amerykańskich i teksaskich lekarzy, broniąc praw do zdrowia wszystkich obywateli. Chirurg, badacz i działacz społeczny, „Texas-Tornado” czy „Black Mike” był najjaśniejszą gwiazdą, jaka zabłysła nad Baylor University, Methodist Hospital i Texas Medical Center.

O dwanaście lat młodszy Denton A. Cooley był człowiekiem innego pokroju. Nie pochodził z jakiegoś prowincjonalnego miasteczka Południa, lecz był Teksańczykiem, a jako syn dentysty houstońskiego nie potrzebował walczyć o chleb powszedni. Miał smukłą sylwetkę, był podobny do Gary Coopera. Każdy reżyser filmowy dałby mu rolę dobrego, śmiałego i zwycięskiego jeźdźca teksaskiego, który w kapeluszu kowbojskim, oparłszy się niedbale o płot zagrody, oczekuje nowych przygód i triumfów. Nie był nigdy molem książkowym ani badaczem laboratoryjnym czy naukowcem. Na uniwersytecie teksaskim w Austin należał do gwiazd drużyny baseballowej i do grupy młodzieżowej „Cowboys”, której członkowie wypalali sobie wzajemnie inicjały „TU” rozpalonym żelazem na piersiach. Rzemiosła chirurgicznego uczył się u Alberta Blalocka w Baltimore. W roku 1944 był obecny przy pierwszych operacjach Blalocka na sercach „blue babies”. Pominąwszy dwa lata służby wojskowej w stopniu kapitana i chirurga armii amerykańskiej w Europie, pozostawał przy boku Blalocka do roku 1950 i niewiele wiedząc o DeBakeyu, przystąpił w tym samym roku co tamten do operowania swego pierwszego tętniaka. W rok później powrócił do Houston i jako docent chirurgii, a później profesor, rozpoczął pracę na oddziale chirurgicznym DeBakeya.

Że on i DeBakey będą kiedyś rywalizować, jak dwie równie jasno świecące gwiazdy na lekarskim niebie Houston, stało się jasne w lecie 1951 roku. Cooley miał właśnie za sobą operację dużego tętniaka tętnicy głównej u pewnego Murzyna, gdy na arenie pojawił się DeBakey. Wkrótce po wynalezieniu sztucznego płucoserca Cooley przeprowadził pierwszą w Teksasie operację na otwartym sercu. Jego wrodzone zuchwalstwo, zawadiacka odwaga i rzeczywiście fenomenalna sprawność techniczna popychały go ku coraz to nowym wyczynom chirurgicznym. Nie dźwigał na swoim grzbiecie ciężaru badań DeBakeya, jego nowych idei naukowych czy też balastu rewolucyjnych poglądów społeczno-medycznych. Pracował z coraz większą, wzbudzającą zdumienie szybkością. W ciągu dnia wykonywał pięć lub więcej operacji. Nie zamykał się w laboratoriach i szpitalach. Widywano go na polu golfowym, na pływalni lub na nartach wodnych. Był niebieskookim, pełnym uroku mężczyzną, do którego garnęły się serca współpracowników i pacjentów. Niechętnie naginał się do zarządzeń DeBakeya, mocą których siedemdziesiąt pięć procent wszystkich honorariów lekarskich przeznaczano na fundusz badawczy Baylor Medical School.

Ten stan rzeczy musiał doprowadzić nieuchronnie do rozejścia się ich obu w 1960 roku. Denton A. Cooley pozostał, jak dotychczas, profesorem Baylor Medical School. Szukał jednak własnych sal operacyjnych i znalazł je w St Luke’s Hospital, oddalonym zaledwie o kilka kroków od Methodist Hospital, i w teksaskim szpitalu dziecięcym. W ciągu ośmiu lat, jakie upłynęły od tego czasu, nie osiągnął blasku gwiazdy DeBakeya na firmamencie medycyny, stworzył jednak swój własny świat chirurgów, w którym na sali operacyjnej żartowano i śmiano się, rozbrzmiewały pieśni teksaskie i muzyka jazzowa z głośników stereofonicznych, a na ścianach widniały napisy jak: „wczoraj minęło, jutro może dla ciebie nigdy nie nadejść – teraz jest chwila działania!”. Lekarze i studenci z całego świata starali się o wstęp do jego sali operacyjnej nie po to, aby znaleźć naukowe rozwiązania czy wyniki badań chorób serca, ale by obserwować i podpatrywać to, co z roku na rok coraz bardziej go wyróżniało: szybkość wykonywania zabiegów, jedyną w swoim rodzaju grę smukłych rąk, która pozwalała mu otwierać nawet serca noworodków z wadami serca i wady te korygować. Mógł się szczycić kierowaniem najszybszym zespołem na świecie, wykonującym tysiąc lub nawet więcej operacji rocznie. Reporterzy pisali o nim: „Denton pokraje cię, zszyje i pośle dalej”, a na terenie St Luke’s Hospital rósł nowy dwudziestoośmiopiętrowy budynek, który za kilka lat miał pomieścić jego własny Texas Heart Institute, wybudowany za pieniądze stanowe, posiadający znakomite sale operacyjne i trzysta łóżek dla chorych na serce.

Wiadomość o pierwszym przeszczepie serca dokonanym przez profesora Barnarda spadła na Cooleya 3 grudnia jak grom z jasnego nieba. Ugodziła go jednak inaczej niż Shumwaya czy Kantrowitza, którzy włożyli niezmierny trud w to, aby studiować nie tylko technikę przeszczepu serca, ale przede wszystkim problemy odrzucenia. Cooley nie tracił czasu na prace laboratoryjne, dotyczące odrzucenia przeszczepu, a nawet nie mógłby tego robić, gdyż nie posiadał żadnych laboratoriów. Spostrzegł, że DeBakey, zajmujący się procesami odrzucania, uznał to zagadnienie za nierozwiązalne i zajął się sztucznym sercem, które kiedyś, w dalekiej przyszłości, stanie się być może rzeczywistością. On jednak był człowiekiem czynu dnia dzisiejszego. Dlatego wiadomość z Afryki Południowej dotknęła go szczególnie głęboko, ponieważ Barnard, którego Cooley pod względem mistrzostwa technicznego z pewnością o wiele przewyższał, pobił go odwagą, zdecydowaniem, szybkością i nie dał się powstrzymać nieuchwytnym zjawiskom odrzucenia. Ponieważ był, jak Gary Cooper, człowiekiem rycerskim, okazał Barnardowi swoje uznanie. Gdy jednak Barnardowi 3 stycznia powiódł się drugi przeszczep i Blaiberg pozostał przy życiu, Cooley zdecydował się, nie czekając ani chwili dłużej, odnieść nowy sukces dla Teksasu przez przeszczepienie serca.

Po kilku doświadczeniach wiedział już, że zagadnienie techniczne nie stanowi dla niego żadnego problemu. Jest o wiele szybszy od Barnarda, nie będzie zatem potrzebował ani ochładzać serca dawcy, ani przepłukiwać go krwią, aby utrzymać je przy życiu. Po prostu nie da sercu obumrzeć.

Niepowodzenie, jakie prześladowało Shumwaya i Kantrowitza przy ich pierwszych próbach, umocniło tylko jego decyzję doprowadzenia do sukcesu Teksasu i Texas Heart Institute. Gdy doszła do niego wiadomość z Denver w Colorado, że wytworzono tam surowicę przeciwko limfocytom, która okazała się skutecznym środkiem przeciwodrzuceniowym przy przeszczepach nerek, wysłał tam jednego ze swoich współpracowników, aby przestudiował stosowanie surowicy i możliwość użycia jej przy przeszczepach serca. Od tej chwili był gotów przeprowadzić pierwszą transplantację serca w Teksasie. Miał wielu śmiertelnie chorych pacjentów, ale nie miał w St Luke’s Hospital żadnego dawcy serca, musiał więc czekać na okazję.

Oczekiwał tak do 15 kwietnia, w którym to dniu jedna z pielęgniarek powiedziała mu, że doktor Joe Ehrlich z Phoenix jest przy telefonie i chce z nim mówić o jakimś pacjencie. I tak, swobodnie, jak załatwiał wszelkie inne sprawy, siedząc na krześle obrotowym, z którego obserwował najważniejsze operacje, chwycił blok listowy i przytrzymując słuchawkę telefoniczną między uchem a barkiem, jasnoniebieskim atramentem zanotował nazwisko Everetta Claire’a Thomasa oraz informacje, jakich Ehrlich udzielił mu o swoim pacjencie.

Denton A. Cooley wspomina:

„Skierowany został telefonicznie przez doktora Joego Ehrlicha z Phoenix w Arizonie (…). Miał nie tylko trzy złe zastawki, chore były również komory sercowe (…). Było więc wątpliwe, czy w ogóle przeżyje zabieg chirurgiczny (…). Nie istnieje nic, co można by zrobić dla komór. Pan Bóg dał każdemu po parze i muszą wystarczyć takie, jakie są (…). Dyskutowałem z doktorem Ehrlichem i doszliśmy do wniosku, że przypuszczalnie jest to przypadek kwalifikujący się do przeszczepienia serca (…). Powiedziałem mu: «Niech pan przyśle Mr. Thomasa tu do nas, będziemy go obserwować, a być może trafi nam się dawca (…). Jeśli nie, to zawsze możemy zrobić desperacką operację i spróbować zmienić mu zastawki, nawet wówczas, gdy siedemdziesiąt pięć procent przemawia za tym, że przy tym zabiegu umrze nam na stole operacyjnym»”.

Everett był przygotowany na wszystko, ale nie na przeszczepienie serca. Czytał wprawdzie codzienne gazety, słuchał radia, oglądał audycje telewizyjne i zwrócił uwagę na falę doniesień dotyczących Barnarda, Washkansky’ego, Blaiberga, Kasperaka czy Blocka, ale przecież doktor Ehrlich stale powtarzał, że on wymaga naprawy zastawek sercowych, i nic ponadto. Nawet przy wizycie pożegnalnej nie wspomniał mu o telefonicznych wzmiankach Cooleya, tylko podkreślał, że nie zna poza Cooleyem nikogo, komu mógłby bezwarunkowo powierzyć rozstrzygnięcie co do ostatecznego sposobu pomocy w tym przypadku. Thomas oczekiwał więc badania Cooleya z nadzieją, że spotka niezwykłego lekarza i ostatnią instancję przed Bogiem.

Musiał cierpliwie czekać kilka dni, ponieważ najpierw kardiolog szpitala St Luke’s, dr Robert D. Leachman, i inni lekarze przeprowadzali najrozmaitsze badania, jakich jeszcze nigdy nie przechodził. Potem 30 kwietnia stanął nagle przy jego łóżku Cooley, wysoki, w rozpiętej koszuli, białym kitlu, w tenisówkach, pozbawiony wszelkiej lekarskiej ceremonialności, o młodej, energicznej, przyjaznej twarzy i bardzo ludzkich niebieskich oczach. Jego widok od pierwszego wejrzenia przekonał Everetta Thomasa, że Opatrzność dobrze nim pokierowała, gdy za pośrednictwem doktora Ehrlicha trafił do Houston.

Nie przeczuwał nawet, jak zły stan wykażą badania. Operacja zastawek nie dawała nawet dwudziestopięcioprocentowej szansy przeżycia, w najlepszym przypadku dziesięć, a może nawet tylko pięć procent. Mimo to, zgodnie ze swą naturą, Cooley zdecydował się odważyć na przeprowadzenie operacji, zamiast pozwolić Thomasowi umierać w łóżku bez pomocy. Wiedział równie dobrze, że leży przed nim chory kwalifikujący się do przeszczepienia serca, które planował od tak wielu tygodni, i prześladowała go myśl, że transplantacja może być ostatnią deską ratunku, gdy zawiedzie operacja zastawek.

Denton A. Cooley wspomina:

„Pacjent był u kresu sił. Rozszerzał się obrzęk płuc i w tym stanie rzeczy nie mieliśmy trudności z przekonaniem go, że wymaga specjalnego leczenia (…). Powiedział mi, że dotychczas zarabiał sam na utrzymanie rodziny i nie chciałby, aby teraz rodzina troszczyła się o niego i musiała go pielęgnować. Miał odwagę powiedzieć, że w takim przypadku wolałby śmierć (…). Wtedy zaczęliśmy rozmawiać o przeszczepieniu serca”.

Cooley szybko zorientował się, że promieniuje od niego wiara i spokój. Wyjaśnił więc pacjentowi wszystko, co dotyczyło jego stanu, a i to jeszcze, że pozostał mu tylko wybór między śmiercią a próbą operacji zastawek. Szanse były bardzo, bardzo nikłe. W razie niepowodzenia istniała zresztą jeszcze ostatnia szansa – nowe serce. Powiedział, że on sam pokłada duże nadzieje w nowej metodzie, która wywołała taką sensację w Afryce Południowej, ale właściwie powstała w Ameryce. Chodzi o to, czy Thomas jest gotów, w razie potrzeby, postawić na „nowe serce”. Rzecz w tym, czy w najbliższych dniach znajdzie się dawca, ponieważ dłużej nie można czekać z próbą operacji zastawek, aby nie zaprzepaścić ostatniej szansy na powodzenie.

Denton A. Cooley wspomina:

„On mi na to odpowiedział: «Dobrze, to musi pan ocenić sam. Przybyłem tu do Houston, ponieważ mój doktor więcej buduje na pana sądzie i na pana zdolnościach niż na czyimkolwiek zdaniu w całym kraju… Zobaczymy więc, czy los ześle panu dawcę, czy też nie»”.

Cooley przeżył coś w rodzaju wzruszającego uznania dla nieznanego człowieka z Phoenix, który oddał się w jego ręce… Zanim się pożegnał, powiedział mu: „Czy pan wie, że jest pan najdzielniejszym człowiekiem, jakiego znam?”. Postanowił przeprowadzić operację zastawek w nadchodzący piątek, 3 maja, późnym popołudniem, gdy wszystkie inne, łatwiejsze przypadki będą już załatwione. Przesunięcie na później wydawało mu się niemożliwe nawet wówczas, gdyby widoki na znalezienie do tego czasu dawcy miały spełznąć na niczym.

Helen Thomas dowiedziała się – jak to jej Everett obiecał w swoim czasie – że operacja odbędzie się w piątek. Wsiadła z najstarszym synem Markiem do najbliższego samolotu odlatującego do Houston. Tam usłyszała po raz pierwszy od Everetta, który tylko z trudem mógł mówić, o możliwości przeszczepienia serca. Przy całym swym opanowaniu w głębi duszy bardzo się przestraszyła. Myślała nie tylko o Blaibergu, ale także o tych innych, którzy dotychczas umarli. Everett zapewnił ją, że muszą wszystko złożyć w ręce doktora Cooleya i powierzyć się Bogu. W ten sposób los jego znajdzie się w dobrych rękach. Mimo to Helen była pełna niezwykłego niepokoju. Także ona pokładała nadzieję w Bogu, jednak w działaniu kierowała się bardziej rozumem niż uczuciem, jak to czynił Everett, ponadto fala entuzjazmu dla Barnarda i Blaiberga nigdy nie budziła w niej ślepej wiary w cudowny środek, który uratuje życie męża. W jej jasno patrzących oczach wszystko, co się dotychczas wydarzyło, było awanturniczym eksperymentem.

Nie wiedziała, że Cooley, który w czwartek poleciał samolotem na wykład o chorobach serca do Shreveport w stanie Luizjana, nie mógł spodziewać się znalezienia tak prędko dawcy i osiągnięcia celu, do którego zmierzał od wielu tygodni. Gdy reporter gazety „Shreveport Time” chciał wiedzieć, czy podejmie się przeszczepu serca, odpowiedział, że transplantacja serca jest sprawą ogromnie fascynującą, ale on nie sposobi się do takiej operacji, ponieważ znalezienie dawcy nastręcza poważne trudności. Wkrótce potem, wczesnym popołudniem, gdy przybył na lotnisko w Shreveport w drodze powrotnej do Houston, został wezwany do telefonu i jeden z jego asystentów z St Luke’s Hospital zakomunikował mu, że młoda kobieta z Houston strzeliła sobie w głowę około godziny piętnastej. Dostarczono ją do Ben Taub Hospital. Rodzina jednak zażądała przeniesienia jej do St Luke’s Hospital, ponieważ samobójczynię przedtem operował Cooley. Jej stan uważany jest za beznadziejny, toteż istnieje możliwość darowizny serca.

Z relacji byłej współpracownicy St Luke’s Hospital:

„Młoda kobieta, która strzeliła sobie w głowę, nazywała się Kathleen Martin. Miała dopiero szesnaście lat i przed pięciu miesiącami wyszła za mąż. W swojej najwcześniejszej młodości cierpiała na zwężenie ujścia tętnicy głównej. Dr Cooley operował ją z powodzeniem w 1962 roku, gdy Kathleen miała dziesięć lat, mimo to pozostało jej bardzo chwiejne usposobienie. Chodziła jeszcze do Junior High School, gdy w roku 1967 poznała Charliego Lee Martina, siedemnastoletniego syna kaznodziei pewnej sekty w Brunswicku. Wkrótce poślubiła go. Charlie nie miał stałego zajęcia. Ostatecznie znalazł pracę w General Electric i oboje wynajęli małe mieszkanko na Charrin Drive. Kathleen opuściła szkołę, ponieważ jej koleżanki kpiły sobie z niej jako mężatki. Wskutek tego stała się jeszcze mniej zrównoważona niż poprzednio. Nawet powiew wiatru, który potargał jej włosy, przyprawiał ją o gwałtowny gniew. Charlie i ona nie mieli wiele pieniędzy. Jej samochód był zepsuty, a ponadto stale się sprzeczali.

Kłócili się też wczesnego popołudnia 2 maja. Charlie wkrótce pojechał do pracy, zawrócił jednak z drogi do domu, ponieważ miał złe przeczucia. W łazience zastał Kathleen z jego rewolwerem w ręku. Mierzyła we własną głowę i groziła, że się zastrzeli. Gdy chciał wyrwać jej rewolwer, nacisnęła spust i kula roztrzaskała część mózgu. Serce jej biło jeszcze, gdy przywieziono ją do Ben Taub Hospital. Prądów czynnościowych mózgu nie można było stwierdzić. Jej ojciec, mieszkający w Humble koło Houston, wierzył, że doktor Cooley będzie mógł jej jeszcze raz pomóc, jak to uczynił w 1962 roku. Zażądał przeniesienia jej z Ben Taub do nas, do St Luke’s Hospital. Dochodziła szósta po południu. Ciśnienie krwi spadło gwałtownie i tylko sztuczne oddychanie utrzymywało ją przy życiu. Chyba w tej chwili doktor Cooley przyleciał z Shreveport”.

Wymarzona okazja pierwszej transplantacji serca spadła na Cooleya jak przysłowiowa manna z nieba. Nie zwlekał ani chwili, aby wykorzystać szansę i w pierwszym rzędzie uzyskać zgodę męża dziewczyny, Charliego Lee Martina, który płacząc, stale zapewniał, że to wszystko był przypadek. Następnie zamierzał uzyskać zgodę ojca.

Denton A. Cooley wspomina:

„Musieliśmy się wstrzymać z ingerowaniem w to, czy będzie ona dawczynią, czy nie, do chwili gdy komisja, nie mająca nic wspólnego z transplantacją (…) neurolodzy, duchowni, interniści (…) orzeknie o śmierci dawczyni. Ale naturalnie w pewnym stopniu brałem w tym udział (…). Fakt, że dziewczynę przedtem operowałem, pomógł nam znacznie (…) uzyskać zgodę na użycie jej serca (…). Dokładnie biorąc, chodziło o serce, które znałem tak, iż można było rzec, że chodzi o połączenie dwojga moich pacjentów. Było to niezwykłe przeżycie. Nie wiem, czy kiedykolwiek doznam czegoś podobnego po raz wtóry”.

Gdy tylko uzyskano zgodę, Leachman i Cooley przekonali się, że serce Kathleen Martin, mimo poprzedniej operacji, jest w dobrym stanie. Powiększenie serca, powstałe wskutek zwężenia tętnicy głównej, wydawało się raczej okolicznością korzystną. Zmniejszało ono w ten sposób naturalną różnicę wielkości między sercem dorosłego mężczyzny a szesnastoletniej dziewczyny. Dr Nora, immunolog z teksaskiego szpitala dziecięcego, przeprowadził powierzchowne porównanie tkanek, na ile to było możliwe w takim pośpiechu. W czasie przygotowywania sal operacyjnych nr 1 i nr 2 Cooley udał się na wszelki wypadek po raz drugi do Everetta Thomasa, aby go powiadomić, że przypadek obdarzył ich dawcą i właśnie nadeszła rozstrzygająca godzina. Jeśli Thomas ostatecznie wyrazi zgodę, to będzie go operował późnym wieczorem lub w nocy. Przedtem upewni się jednak, czy przeprowadzenie operacji zastawek będzie miało jakikolwiek sens. Jeżeli nie, to wszczepi mu nowe serce. Gdy stanął przy łóżku Thomasa, zastał tam także Helen, tak że mógł rozmawiać z obojgiem.

Denton A. Cooley wspomina:

„(…) myślałem w pierwszej chwili, że wiadomość go przestraszy. Był jednak opanowanym mężczyzną”.

Helen Thomas do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Byłam zaniepokojona i powiedziałam do doktora Cooleya: «Chciałabym pana prosić o zapewnienie, że zrobi pan, co w ludzkiej mocy, aby utrzymać przy życiu Everetta za pomocą operacji zastawek i nie będzie pan próbował eksperymentu przeszczepu tylko dla zdobycia rozgłosu». Odpowiedział mi na to: «Czegoś takiego nie uczyniłbym żadnemu człowiekowi». Wierzę, że dopiero na stole operacyjnym stwierdził, iż zastawki nie nadawały się do naprawy i transplantacja była jedyną szansą”.

Denton A. Cooley w „World Book Encyclopedia Science Service”, sierpień 1968:

„Brzemię odpowiedzialności przy pierwszym przeszczepieniu serca było najcięższe. Ostatecznie chodziło o to, aby poddać pacjenta temu, czego samemu nie było się całkowicie pewnym. Liczyłem na łut szczęścia”.

Notatki dotyczące przeszczepienia serca Kathleen Martin Everettowi Thomasowi:

2 maja 1968:

godz. 23.00: Przewiezienie dawczyni do sali nr 2. Transport Everetta Claire Thomasa do sali nr 1.

godz. 23.50: Otwarcie klatki piersiowej Thomasa wykazuje kompletne zniszczenie serca.

godz. 23.55: Ustanie czynności serca dawczyni.

3 maja 1968:

godz. 0.45: Doktorzy Cooley i Hallman usuwają serce Thomasa. Doktor Bloodwell wyjmuje serce dawczyni.

godz. 0.55: Przeniesienie serca dawczyni do sali nr 1.

godz. 1.01: Dopasowanie serca i założenie szwów przez doktora Cooleya.

godz. 1.36: Zakończenie ostatniego szwu.

godz. 1.37: Otwarcie zacisku na tętnicy głównej. Gwałtowne, niemiarowe bicie serca.

godz. 1.39: Jednorazowy wstrząs elektryczny wystarcza do umiarowienia czynności serca.

Denton A. Cooley wspomina:

„Byliśmy naturalnie w niezwykłym napięciu. Każdy z nas był gotów dać z siebie jak najwięcej, zupełnie tak, jakbyśmy brali udział w zawodach sportowych. Wszczepienie trwało dokładnie trzydzieści minut, podczas gdy inni potrzebowali na to półtorej do dwóch godzin (…). Niektórzy ludzie pytali mnie o największą sensację mojego życia. Dobrze, myślę, że był nią (…) widok serca szesnastoletniej dziewczyny, które biło tak silnie, można powiedzieć, dzielnie, aby utrzymać przy życiu ciało dorosłego mężczyzny (…). Był to moment najbardziej zadowalający i zarazem najbardziej podniecający. Wszyscy zebrani w sali operacyjnej klaskali”.

Wczesnym rankiem 3 maja Cooley wszedł z promieniejącą twarzą do małego pokoiku szpitalnego, gdzie oczekiwała go Helen Thomas z Armenem D. Jorjorianem, kapelanem szpitala. Mimo lęku była tak bardzo spokojna, że kapłan myślał o tym, jak mało spotkał w swoim życiu równie opanowanych kobiet. Cooley powiedział jej, że Everettowi wprawdzie musiał wszczepić nowe serce, wszystko jednakże skończyło się pomyślnie i nowe serce bije tak, jakby się nigdy nie urodziło gdzie indziej. Dopiero wówczas Helen Thomas straciła panowanie nad sobą. Jednakże optymizm Cooleya przeniósł się także na nią i w końcu uśmiechając się, skinęła głową, gdy radził jej iść spać. Zostanie natychmiast powiadomiona, kiedy będzie mogła zobaczyć męża. Następnie pośpieszył do sali operacyjnej nr 6, zamienionej prowizorycznie na izolatkę, w której Thomas miał przebywać przez pierwsze dni. Cooley nie wiedział wówczas, że właśnie zakończył pierwszą udaną transplantację serca w Stanach Zjednoczonych i „honor amerykańskiej medycyny w zawodach przeszczepieniowych” został uratowany. Nie wiedział również, że uczynił pierwszy krok na drodze, która go w ciągu tygodni uczyni nie tylko najszybszym w świecie lekarzem przeszczepiającym serce, ale także chirurgiem o największej liczbie przeszczepów, a jego nazwisko będzie w opinii świata świecić jaśniej niż nazwisko DeBakeya.

Denton A. Cooley wspomina:

„Spędziłem z nim noc (…). Miał jeszcze cewnik w tchawicy i nie mógł mówić, gdy się obudził, lecz uśmiechał się do mnie. A następnego dnia, gdy usunęliśmy cewnik, mówił, siedząc na brzegu łóżka (…). To było po prostu cudowne. Wyglądał na najszczęśliwszego człowieka na świecie. Zapomniałem, co wówczas powiedział, ale to było coś w rodzaju: «Wygląda na to, że się udało»”.

Z pewnością nie wyglądało to tak optymistycznie, jak potem we wspomnieniach.

Przed południem 4 maja Helen po raz pierwszy, w sterylnej odzieży i w towarzystwie doktora Hallmana, mogła zbliżyć się do łóżka Thomasa. Respirator jeszcze pracował. Thomas nabazgrał na kawałku papieru pytanie skierowane do Helen, czy ma nowe zastawki serca, czy przeszczep? Gdzieś przetrwały w nim najwidoczniej ślady obawy przed niezwykłością nocnej operacji. Twarz jego nie zdradzała jednak żadnego lęku, gdy Helen za zgodą lekarza uświadomiła mu, że nosi teraz w piersiach serce młodej dziewczyny.

4 maja Everett Thomas siedział już przez krótki czas na łóżku, otrzymał pierwszy posiłek płynny i powiedział późnym wieczorem do jednej z sióstr: „Moja wiara w doktora Cooleya i w Boga opłaciła się (…). Wiem, że Pan Bóg stał za nim, gdy mnie operował”.

Pierwsze meldunki o operacji na Thomasie i jego niezwykle dobrym samopoczuciu stały się sensacją po śmierci wszystkich innych biorców serc w Ameryce. Przywiodły prasę, która dotychczas patrzyła z rezerwą na Methodist Hospital DeBakeya, do Cooleya i St Luke’s Hospital. Pomimo że pracownicy towarzystwa telefonicznego South Western Bell właśnie strajkowali, to jednak kilku wyższych urzędników utrzymywało specjalnie łączność, aby ogromny strumień pytań trafił do szpitala św. Łukasza.

Liczba telefonów wzrosła, gdy z Palo Alto doniesiono, że Norman E. Shumway 2 maja wszczepił serce pracownika podłączającego telefony niejakiemu Josephowi Rizorowi. Rizor zmarł jednak w niedzielę 5 maja.

W tę samą niedzielę Thomas miał silne bóle, ale były to bóle, jakich doświadczał każdy po operacji klatki piersiowej. Nie chciało także wrócić do normy zbyt wysokie ciśnienie w krążeniu płucnym. Ponadto poziom cukru we krwi był niezwykle podwyższony. Wyglądało to tak, jakby operacja uaktywniła w nim cukrzycę. Oprócz imuranu, hydrokortyzonu, naparstnicy, prednisonu i surowicy antylimfocytarnej, którą otrzymał jako pierwszy pacjent po przeszczepieniu serca, musiano mu podawać także insulinę. Mimo to stan jego nadal poprawiał się, a przeświadczenie, że będzie całkowicie zdrowy, było tak silne, że oświadczył Helen, iż musi możliwie jak najszybciej wracać z Markiem do Phoenix. Ponieważ przeżył tę niezwykłą operację, otrzymają bardzo wysoki rachunek ze szpitala, nie powinni więc z jego powodu narażać się na niepotrzebne wydatki w Houston.

Helen Thomas do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Jego słowa brzmiały: «Musisz być w domu z dziećmi (…). Moją rzeczą jest wrócić do zdrowia tu, w szpitalu. Mam tu lekarzy, którzy mi w tym pomogą». Przyrzekł mi, że dowiem się natychmiast, gdyby się wydarzyło coś niepomyślnego, a ponadto pozostaje łączność telefoniczna. Powinnam także myśleć o tym, że on przypuszczalnie nie będzie mógł pracować, gdy wyzdrowieje, więc my tymczasem musimy bardzo rozważnie gospodarować i nie telefonować niepotrzebnie”.

Nic nie mogło wyraźniej wskazywać na poprawę niż to, że Thomas już w drugim dniu po operacji zaczął ponownie trzeźwo myśleć i na nowo wziął na siebie troskę o rodzinę. Nie przeczuwał w tych godzinach spędzonych za sterylnymi ścianami, że Cooley, oddzielony od niego zaledwie kilkoma pokojami, zajął się następnym przeszczepem serca. Sensacyjne wiadomości dotyczące Everetta Thomasa skłoniły do przybycia do Houston dwóch nowych biorców serca, znalazł się też jeden dawca. Pewna kobieta z Aleksandrii w stanie Luizjana, gdy tylko przeczytała o operacji Thomasa, zaklinała telefonicznie Cooleya o ratowanie jej męża, Jamesa B. Cobba, mającego czterdzieści osiem lat, który leżał umierający w Alexandria Hospital. Cooley zgodził się na przewiezienie Cobba do St Luke’s Hospital. Prawie równocześnie przybył tam inny ciężko chory na serce, sześćdziesięciodwuletni administrator szpitalny, John Stuckwish z Alpine w Teksasie. Jego ostatnią nadzieją była również transplantacja. Ostatecznie, w niedzielne południe, wśród nieustannie dzwoniących telefonów z całego świata, Cooley został wezwany do telefonu z miejscowości Conroe w Teksasie. Pewna matka, której piętnastoletni syn William Joseph Brannon uległ śmiertelnemu zranieniu mózgu w wypadku, ofiarowała Cooleyowi serce swego chłopca. Zapewniała, że jest to zdrowe serce, ponieważ William Jospeh był wysportowanym młodzieńcem grającym w piłkę nożną, a ona chciałaby, aby jego serce nadal biło w piersiach jakiegoś człowieka. Brannon został natychmiast dostarczony do Houston i Cooley musiał się zdecydować, czy serce to wszczepić Jamesowi B. Cobbowi, czy Johnowi Stuckwishowi. Zdecydował się na Cobba, ponieważ Cobb był młodszy i przypuszczalnie posiadał więcej odporności. Gdy podjął już decyzję, uświadomił sobie, że to równa się wyrokowi śmierci na Stuckwisha. Nie liczono się z tym, aby w ciągu tak krótkiego czasu znalazł się trzeci dawca serca. Tym razem przeszczepienie serca trwało czterdzieści dwie minuty, a liczba sprawozdawców i telefonów do St Luke’s Hospital wzrosła.

W poniedziałek 6 maja jedna wiadomość goniła drugą. Okazało się, że wbrew wszelkim oczekiwaniom znalazł się także dawca dla Stuckwisha. 28 kwietnia robotnik Clarence Nicks został pobity w barze portowym w Houston; był umierający. Z ciężkimi urazami czaszki przywieziono go do St Luke’s Hospital; dogorywał, a jego serce było do dyspozycji. Tymczasem stan Stuckwisha tak się pogorszył, że przeniesiono go w stanie śpiączki na stół operacyjny. Cooley zaczął operację w tak dużym pośpiechu, że musiał zrezygnować z narkozy. Serce pacjenta zatrzymało się, fale czynnościowe mózgu zanikły. W ostatniej chwili udało się go podłączyć do sztucznego płucoserca, ukrwić ponownie mózg i włożyć do jego klatki piersiowej serce Nicksa.

Do przeszczepienia serca wystarczyło Cooleyowi znów tylko czterdzieści minut. Nowe serce zaczęło natychmiast bić. Wiadomości w prasie i radio prześcigały się wzajemnie. Cooley pokonał jednoznacznie Barnarda. Nikt przed nim nie przeszczepił trzech serc w ciągu czterech dni. W Teksasie żyło trzech ludzi z nowymi sercami.

Już następnego dnia, 8 maja, reporterzy musieli donieść, że Cooleyowi nie zawsze towarzyszy powodzenie. Czterdzieści osiem godzin po operacji zmarł James C. Cobb wskutek zaskakującego uczulenia na surowicę antylimfocytarną. Dopiero po jego śmierci ustalono, że przed dwudziestu laty otrzymał zastrzyk surowicy przeciwtężcowej, uzyskiwanej tak samo jak surowica antylimfocytarna z krwi konia. Następnego dnia u Johna Stuckwisha pojawiła się niewydolność wątroby i nerek. Jedna noga uległa zgorzeli – zmarł z powodu ostrej żółtaczki, powikłań arteriosklerotycznych i obustronnego zapalenia płuc.

Te meldunki o śmierci miały jednak równie mały wpływ na falę przeszczepów, jaka przetaczała się nad Teksasem, jak kiedyś śmierć Louisa Washkansky’ego na rozwój wydarzeń w Kapsztadzie, ponieważ żył Everett Thomas – w izolacji od świata, odcięty od informacji. O jego powrocie do zdrowia można było donosić tylko rzeczy pomyślne.

Rzut oka na meldunki w środkach masowego przekazu od 15 do 30 maja 1968:

15 maja: Cooley powiedział, że Thomas jest zdrowy, szczęśliwy i dobrej myśli.

16 maja: Cooley powiedział, że Thomas „cieszy się z całej przygody”. Oświadczył, że gdyby wiedział, jak łatwa jest transplantacja, byłby jej zażądał o wiele wcześniej.

17 maja: Rodzina Thomasa wróciła do Phoenix, ponieważ jego życiu nic już nie zagraża. Thomas wstaje codziennie na dłuższy czas. Żartuje z Barbarą Hurn, czerwonowłosą pielęgniarką, troszczącą się o chorych po przeszczepieniu serca. Jej figura nadaje się rzeczywiście do tego, aby w każdym mężczyźnie wzbudzić chęć do nowego życia.

Thomas opuszcza prowizoryczną izolatkę. Zostaje przeniesiony do pokoju na tyłach St Luke’s Hospital, gdzie aseptyczne warunki będą utrzymywane tylko częściowo.

Thomas: „Doktor Cooley jest człowiekiem Opatrzności. Został wybrany przez nią do ratowania niezliczonej ilości istnień takich jak moje”.

18 maja: Dawki leków przeciwodrzuceniowych, jakie otrzymuje Thomas, są codziennie zmniejszane. Monitor elektrokardiograficzny i inne wykonywane regularnie badania nie wykazują śladów odrzucenia. Cooley liczy się z tym, że Thomas opuści szpital już w czerwcu i będzie mógł znowu prowadzić normalne życie.

Thomas, który jeszcze nic nie wie o śmierci Cobba i Stuckwisha: „Gdy zdecydowałem się na transplantację, podjąłem właściwą decyzję. W przyszłości każdy nieuleczalnie chory na serce będzie musiał ją podjąć. Z pewnością wkrótce nadejdą czasy, w których nie będzie chorych na serce”.

19 maja: Everett Thomas czuje się tak dobrze, że narzeka na rusztowania nowego budynku doktora Cooleya, Texas Heart Institute. Oszalowanie zasłania widok z jego okna. Dzisiaj groził, że sam je rozbierze.

20 maja: Robotnicy, którzy usłyszeli narzekania Everetta, usunęli drewniane oszalowanie. Odtąd pojawiają się regularnie na rusztowaniu przed oknami pokoju Everetta, aby mu wykrzykiwać pozdrowienia i życzenia. Everett Thomas: „Od dwudziestu pięciu lat nie czułem się tak zdrowy jak teraz. Gdy opuszczę ten pokój, będę mógł jeździć po całym kraju i namawiać chorych na transplantację serca”.

21 maja: Czwarte przeszczepienie serca dokonane przez doktora Cooleya. W St Luke’s Hospital otrzymał dzisiaj serce Louis J. Fierro, lat pięćdziesiąt cztery, handlarz starymi samochodami z Elmont (Nowy Jork). Dawcą był Hubert Brungardt, lat siedemnaście, z Pasadeny. Louis J. Fierro dwie godziny po obudzeniu się z narkozy siedział już na brzegu łóżka.

24 maja: Obydwaj żyjący biorcy serca w Ameryce, Everett Thomas i Louis Fierro, znajdują się w doskonałym stanie. Cooley powiedział, że te wyniki zrewolucjonizują medycynę. Chodzi już nie o doświadczenie, ale o możliwości lecznicze, o ratowanie życia… St Luke’s Hospital ma już własny oddział dla przeszczepiania serc, który znajduje się we frontowej części budynku. Obejmuje on szereg pokoi ze sterylnymi urządzeniami, gdzie chorzy będą przebywać zaraz po przeszczepieniu serca. Także przeszczep dokonany u Fierro był rekordem szybkości. Dr Denton Cooley jest niewątpliwie najszybszym chirurgiem, najskuteczniej przeszczepiającym serca na świecie.

26 maja: Stan Louisa Fierro poprawia się mimo wystąpienia cukrzycy, którą uważa się za następstwo leczenia kortyzonem, tak samo jak u Everetta Thomasa. Surowica przeciwlimfocytarna także w jego przypadku okazała się cudownym środkiem. Thomas i Fierro otrzymują morze listów z całego świata.

29 maja: Thomas porusza się swobodnie i mógłby już być wypisany. Thomas: „Moja wdzięczność dla doktora Cooleya i Pana Boga jest bezgraniczna. Nakłada na mnie zobowiązanie, abym dalsze życie poświęcił przeszczepom”.

30 maja: Potok chorych na serce napływających do St Luke’s Hospital. Do Houston przybywa coraz więcej chorych, którzy swój ostatni ratunek widzą w przeszczepieniu serca. Chwilowy brak dawcy powstrzymuje doktora Cooleya przed piątym przeszczepem. Można się go jednak spodziewać każdego dnia.

Trudno opisać Everetta Thomasa w pierwszych dniach czerwca, cztery tygodnie po otrzymaniu nowego serca. Był nadal blady i wychudzony. Cukrzyca utrzymywała się, a nadciśnienie w krążeniu płucnym, jako objaw niedostatecznej sprawności lewej komory serca, nie cofało się. Jego serce nie reagowało na żadne bodźce nerwowe. Gdy poruszał się lub wykonywał wysiłkowe badania testowe, upływało trzy minuty, zanim zwiększało swoją sprawność tłoczącą. Zresztą i tej wzmożonej czynności nie wywoływały bodźce nerwowe, lecz zwiększone ilości hormonów podawane do krwi. To upośledzenie własnej sprawności uświadamiał sobie Thomas tylko niewyraźnie. Niezwykłe uczucie nowej egzystencji uskrzydlało jego wiarę w wartość optymistycznego myślenia, które towarzyszyło mu w ciągu całego życia. Zawsze odczuwał potrzebę dzielenia się z innymi ludźmi. Teraz opanowała go myśl, aby o przygodzie, jaką była dla niego transplantacja serca, opowiedzieć także swojemu otoczeniu.

Jak tylko zaczął opuszczać swój pokój i chodzić po szpitalu, stał się w St Luke’s Hospital popularną osobą. Wysoki, blady, powolny, ale wyprostowany, rozmawiał z każdym, kogo spotkał. Żartował, a nawet śmiał się. Rzadko kiedy zapominał powiedzieć słowo o błogosławieństwie nowego życia lub o Cooleyu, który w jego oczach stał się kimś w rodzaju bóstwa. Gdy również Fierro opuścił swój pokój i mały, chudy, drobny, w okularach, dołączył do Thomasa, obaj zgodnie zachęcali do przeszczepiania serca. Fierro nie posiadał tak głębokiej wiary jak Thomas ani szlachetnej świadomości posłannictwa. Był kupcem, który większość życia spędził na obcowaniu z klientami i zachwalaniu samochodów. Teraz zachwalał swoje nowe serce. Gdy robotnicy budowlani zdecydowali się powołać Thomasa na honorowego członka swojej grupy i jako znak członkostwa ofiarowali mu ochronny kask, był przy tym Fierro, który też został jej honorowym członkiem. Nadanie członkostwa odbyło się przy fotografach, którzy po raz pierwszy mieli okazję widzieć „Amerykanów z drugim sercem”. Przekazali więc światu ich fotografie w kaskach na głowach jako widomy znak zdobytej na nowo siły, chociaż Everett Thomas, tak samo jak Louis Fierro, ledwie mogli unieść młotek lub inne podobne narzędzie.

Kilka dni potem, 11 czerwca, Thomas i Fierro znaleźli się w centrum uwagi pierwszej dużej konferencji prasowej, jaka odbyła się w audytorium St Luke’s Hospital. Thomas nie zdawał sobie sprawy, jak jeszcze źle wygląda. Ale obu wypełniała wola przekonania swoich widzów i słuchaczy, że stali się znów zdrowymi ludźmi, i nosili kaski ochronne jako wyraz radosnej maskarady.

Na pytanie, jak się czuje, Fierro odpowiedział: „Jak milioner”. Thomas dorzucił w tym samym tonie: „A ja jak drugi milioner”. Fierro zapewnił z chełpliwą gadatliwością: „Nie miałem nigdy bólów. Nie wiedziałem nawet, że operacja się skończyła (…). Jem jak diabeł, używam wszystkiego. Dla treningu skaczę na jednej nodze. Czasem tańczę. Przed przeszczepem nie mogłem przejść paru kroków. Teraz czekam na to, aby znowu zatańczyć peabody. Uwielbiam chodzić do pawilonu tanecznego Roseland w Nowym Jorku”.

Everett Thomas był jeszcze bardziej gadatliwy. Raz po raz wypowiadał prostą filozofię obrazującą jego ufność. „Serce – wyjaśniał – jest jak pompa benzynowa w samochodzie. Byłem zardzewiałym samochodem. Teraz, gdy mam nową pompę benzynową, jestem nowym autem. Jestem pewien, że znowu będę mógł robić wszystko, co robiłem dawniej, a przede wszystkim łowić ryby…” Kiedy indziej objaśniał: „Planuję odwiedzanie szpitali i chorych na serce. Chcę wzywać pacjentów do poddawania się transplantacji serca. Niektórzy ludzie mają wątpliwości. Ja nigdy ich nie miałem (…). Dla mnie przeszczepienie serca jest największym wkładem w utrzymanie ludzkiego życia, a dar serca darem nad darami”. I znowu: „Chcemy być Blaibergami Ameryki i dla naszego kraju uosabiać to, co on uosabia – przednią straż nowej medycyny”.

Działo się to 11 czerwca.

Następnego ranka dotarły do Houston pierwsze wiadomości z Kapsztadu, według których Philipa Blaiberga przewieziono w ciężkim stanie do Groote Schuur Hospital, gdzie walczył ze śmiercią.

Interludium: Philip Blaiberg

G.M.T., korespondentka w Kapsztadzie, notatki z lat 1969–1970:

„10 czerwca, w czasie gdy chwilowo opuściłam Kapsztad, by odwiedzić rodziców w Rzymie, rozchodziły się alarmujące meldunki, które podważały ogólne przekonanie, że Blaiberg korzysta z nowego życia w całej rozciągłości. Blaiberg bowiem został przewieziony z powodu hepatitis (zapalenia miąższu wątroby – przyp. tłum.) ze swego mieszkania w Wynberg, które tymczasem stało się sławne, do Groote Schuur Hospital. Barnard (w towarzystwie doktora Bothy) znajdował się w jednej ze swoich nieustannych podróży po świecie. 7 lub 8 czerwca po odwiedzeniu Monachium przemawiał w Heidelbergu do oszołomionych studentów: «W niedalekiej przyszłości będziemy mogli u jednego i tego samego pacjenta przeprowadzać wielokrotne przeszczepianie serca. Pacjenci otrzymają drugie lub nawet trzecie serce, gdy poprzednio przeszczepione przestanie funkcjonować».

Z RFN pojechał do Londynu, gdzie 10 czerwca reporterzy przywitali go pytaniem, czy prawdą jest, że Blaiberg zachorował. Barnard odrzucił taką możliwość i oświadczył, że wiedziałby o tym, ponieważ utrzymuje stały kontakt z Groote Schuur Hospital. Wkrótce potem, zaalarmowany przez Kapsztad, odleciał pierwszym samolotem do Afryki Południowej.

Ja również powróciłam do Kapsztadu prawie w tym samym czasie. Nie zastałam tam wprawdzie obozu dziennikarzy jak w pierwszych tygodniach roku, było ich jednak sporo, z prasy, radia i telewizji. Niektórzy przylecieli nawet z Azji, aby zaciągnąć całodobową wartę wokół szpitala, Barnarda lub Eileen Blaiberg. Rzucało się jednak w oczy, że prawie wyschły źródła, które w czasie mojej nieobecności biły jeszcze tak żywo. Groote Schuur nauczył się na wybrykach reklamowych przeszłości i krytyce fachowej świata lekarskiego, jak należy zamykać drzwi i ogłaszać nic nie mówiące komunikaty. Barnard starał się usilnie o optymistyczny wyraz twarzy, gdy nań patrzono, poza tym zachowywał się bardzo powściągliwie. Wtedy nie chciałam zbytnio zagłębiać się w tę sprawę, aby przypadkiem nie natknąć się na nieprzyjemne niespodzianki. Świat nie chciał zniszczenia mitu Blaiberga, chciał jego zachowania i potwierdzenia. Dlatego też byłam zadowolona, gdy 14 czerwca mogłam zawiadomić, że bakteriolodzy Groote Schuur znaleźli wirus jako przyczynę hepatitis u Blaiberga i że rozpoczęto leczenie przyczynowe. Przekazałam oświadczenia Eileen Blaiberg z 15 i 16 czerwca, że jej mąż żywo interesuje się światem otaczającym, jest zadowolony i wiele mówi. 18 czerwca powiedziała: «Jego stan nie jest już krytyczny. Jestem pewna, że znowu będzie całkowicie zdrowy».

Gdy Barnard 26 czerwca odleciał do Amsterdamu, aby nie pominąć uroczystości otwarcia tam nowego uniwersytetu, przypuszczałam, że kryzys minął. Inne wydarzenia światowe, jak ponowny wybór de Gaulle’a we Francji, również odwracały uwagę od historii Blaiberga. 6 lipca pojawił się nowy alarmujący meldunek i z komunikatu szpitalnego można było wywnioskować, że w stanie zdrowia Blaiberga nastąpiło pogorszenie. W tym samym czasie rozeszła się plotka, że Barnard, który tymczasem znalazł się w Kapsztadzie, planuje drugą transplantację u Blaiberga. Tę plotkę sprostowała jego żona, a dwa dni potem szpital zawiadomił, że Blaiberg ostatecznie przezwyciężył kryzys. Turyści zebrali się na modły dziękczynne przed jego mieszkaniem. Mogłam podać do prasy informację, że amerykański tenor Tucker śpiewał dla wracającego do zdrowia Blaiberga żydowską pieśń narodową Rodzynki i migdały i że lekarze okrętowi radzieckiego statku rybackiego otrzymali zezwolenie na odwiedzenie Blaiberga dla przekonania się o silnym biciu jego serca.

Rzeczywistość jednak wyglądała inaczej. Barnard tylko o włos uniknął utracenia swego pokazowego pacjenta już cztery lub pięć miesięcy po operacji. Tak samo Blaiberg uchronił się o włos od zejścia ze sceny, na której odgrywał rolę pierwszego długo żyjącego człowieka z obcym sercem i symbolu sukcesu. Trzeba przyznać, że rolę tę grał zawsze z takim samym tragikomicznym, lecz głębokim zaangażowaniem. Po reklamowo skutecznym, ale rzecz jasna tylko fikcyjnym «udziale» w meczu rugby, 21 maja skarżył się, że czuje niezwykły ciężar we wszystkich członkach. 24 maja, w pięćdziesiątą dziewiątą rocznicę swych urodzin, został dowieziony do Groote Schuur pod banalnym pozorem regularnego badania kontrolnego. Znaleziono liczne niepokojące objawy, ale na pytanie, czy chodzi o odrzucenie, zakażenie albo trujące działanie leków przeciwodrzuceniowych, nie udzielono odpowiedzi. Tymczasem rozwinęła się ciężka żółtaczka. 4 czerwca Blaiberga przeniesiono ponownie do sterylnych pomieszczeń, w których przebywał w pierwszych miesiącach roku. Badanie samego serca wykazało wprawdzie zaburzenia, ale nie stwierdzono żadnych objawów, które można by uważać za zwiastuny odrzucenia. Przy żółtaczce nie było jasne, czy to jest zakażenie wirusowe, czy też zatrucie lekami. Około 10 czerwca Blaiberg znajdował się w tak złym stanie, że chwilami tracił przytomność. W tym czasie zaalarmowano w Londynie Barnarda. Ponieważ nie udało się znaleźć przekonujących dowodów zakażenia wątroby, postanowiono odstawić szczególnie szkodliwy dla wątroby imuran, chociaż przez to wzrastało niebezpieczeństwo odrzucenia. Gdy w związku z tymi posunięciami wyniki prób wątrobowych bardzo szybko poprawiły się, wydawało się pewne, że Blaiberg cierpiał z powodu zatrucia imuranem. W ten sposób jednak wyłączono ze stosowania jeden z najważniejszych leków przeciwodrzuceniowych. Spodziewano się stłumić ewentualny proces odrzuceniowy zwiększonymi dawkami kortyzonu i aktynomycyny. Jednak pod koniec miesiąca zaczęły pojawiać się zmiany w wynikach badania serca. Serce powiększyło się w niepokojący sposób, ciśnienie krwi spadło, wystąpiły obrzęki. Schrire i Barnard doszli do przekonania, że stoją teraz wobec silnej próby odrzucenia serca. Wystąpił obrzęk płuc, a około 6 lipca, przy wysokiej gorączce i zwiększającej się utracie przytomności doszło, tak jak kiedyś u Washkansky’ego, do zakażenia płuc.

Barnard w obliczu groźby utraty najważniejszego symbolu swojej pracy, widząc, że pacjent umiera na jego oczach, był gotów ważyć się na wszystko. Ale jedyna droga, która mu jako chirurgowi wydawała się jeszcze otwarta, prowadziła do zastąpienia odmawiającego posłuszeństwa serca nowym transplantem. 6 lipca nawiązał kontakt z Eileen Blaiberg i oświadczył, że jedyną szansą jej męża jest nowy przeszczep, prosi więc ją o wyrażenie na to zgody. Oczywiście dała mu ją i jeszcze tej samej nocy rozpoczęto niezbędne przygotowania.

Ponieważ nie miano na oku żadnego dawcy, doktor Botha zaproponował spróbować surowicy, którą mu, jak później usłyszałam, polecał czy też przekazał do celów próbnych Brendel, niemiecki profesor z Monachium. Jak wiadomo, ani Botha, ani Barnard nie zajmowali się dotąd surowicami przeciwlimfocytarnymi, które w Ameryce po raz pierwszy zastosował Cooley przy swoich przeszczepach serca, nie poświęcili zatem większej uwagi i tej niemieckiej surowicy. Wytwarzano ją podobnie jak surowice amerykańskie. Według przekonania Brendela niemiecka surowica miała jednak wyższy stopień oczyszczenia. Podczas gdy amerykańskie surowice mogły być wstrzykiwane tylko domięśniowo, to niemieckie można było przypuszczalnie podać bezpośrednio do żyły. Osiąga się przez to znacznie szybsze i rozleglejsze działanie. W rozpaczliwych godzinach nocnych z 6 na 7 lipca, czy też wczesnego ranka 7 lipca, równocześnie z gorączkowym poszukiwaniem dawcy przeprowadzono pierwszą próbę. Niestety na razie poza napadami dreszczy nie wystąpiła u Blaiberga żadna inna reakcja i po południu 7 lipca Eileen Blaiberg mogła po raz pierwszy zobaczyć swego męża nie tylko przez szybę, ale uzyskała zezwolenie na odwiedziny w pokoju. Oznaczało to, że właściwie nie ma nadziei i dano jej okazję pożegnania się z mężem. Blaiberg otworzył tylko na krótko oczy i szepnął: «To koniec…». Nie reagował już na zaklęcia o wytrwanie. Eileen Blaiberg pojechała ostatecznie do domu, przygotowana na otrzymanie w każdej chwili wiadomości o jego zgonie. Jak można sobie wyobrazić, ogromnie zaskoczyło ją, gdy późną nocą zadzwonił do niej sam Barnard. Nie był w stanie ukryć swego odprężenia. Powiedział, że ma dla niej cudowną wiadomość: Blaiberg będzie żył. Niemiecka surowica antylimfocytarna wykazała po raz pierwszy swoją skuteczność i zachowa ją co najmniej w najbliższych dniach i tygodniach, jak tego oczekiwali jej wytwórcy. Objawy sercowo-płucne powoli cofają się i odrzucenie przezwyciężono bez imuranu.

Wtedy jednak, jak już mówiłam, nic nie wiedziałam o kulisach sprawy. Usłyszałam tylko, że Blaiberg na nowo powrócił do życia”.

Everett Thomas nigdy nie dowiedział się prawdy o Philipie Blaibergu i jego spotkaniu ze śmiercią. Wiadomości o jego szybkim powrocie do zdrowia wzmocniły w nim wiarę w cud nowego serca. Chociaż teraz czytał gazety i żadnej wiadomości nie dało się przed nim ukryć, zamknął się wewnętrznie przed wszelkimi meldunkami o przeszczepach serca kończących się śmiercią biorców, które nadchodziły z różnych stron świata. Jego głęboka wiara pozostała niewzruszona, gdy 14 czerwca Cooley operował – jako piątego pacjenta – agenta ubezpieczeniowego.

Sam Willoughby przybył do Houston z Iowa. Ponieważ zapadł w śpiączkę, a brak było dawcy, Cooley przeprowadził szaloną próbę wszczepienia mu serca owcy. Wydarzyło się to w prawdziwie zawadiackiej, „kowbojskiej” nadziei utrzymania Willoughby’ego przy życiu do czasu znalezienia dla niego serca ludzkiego. Willoughby zmarł jednak na stole operacyjnym, zanim włożono mu serce owcy do klatki piersiowej.

Jakkolwiek śmierć jego ugodziła Thomasa do głębi, to jednak odzyskał wiarę, gdy Cooley 2 lipca przeprowadził swoją szóstą transplantację i uratował życie właścicielowi żwirowni, George’owi DeBordowi z Helotes koło San Antonio. Do Houston przywieziono go w stanie agonalnym. Otrzymał serce wartownika stacji benzynowej nazwiskiem Marie Anderson, czym matka Andersona udowodniła, że entuzjazm dawców od czasu wiosny jeszcze nie wygasł. Oświadczyła dziennikarzom: „To cudowne, że jego śmierć może komuś innemu pomóc. Był zawsze chłopcem skorym do pomocy…”. Już wkrótce potem reporterzy mogli fotografować DeBorda, trzymającego w ręku naczynie szklane z własnym sercem. Cooley zauważył przy tym: „Jest pan pierwszym człowiekiem w historii, który może oglądać swoje własne serce…”. Nikt w Houston nie wiedział i nie myślał o tym, że DeBord nie był tym pierwszym człowiekiem, gdyż już wcześniej Blaiberg oglądał przed obiektywem fotografów własne serce. Sam pomysł działał skutecznie na wyobraźnię i zachęcał, aby skorzystać z niego po raz drugi.

Kilka dni po operacji DeBorda Cooley spotkał swojego wzorcowego pacjenta, Thomasa, który powoli, ale trzymając się prosto, szedł korytarzem szpitalnym. Zakomunikował mu, że jego serce znajduje się w dobrym stanie i że nie ma powodu zatrzymywania go dłużej w szpitalu. Nie powinien jednak wyjeżdżać do Phoenix, ale zatrzymać się najpierw w pobliżu St Luke’s Hospital, aby można go było kilka razy w tygodniu kontrolować i dalej leczyć. Cooley dodał ponadto, że Thomas wkrótce będzie mógł pracować w swoim zawodzie i że także w Houston znajdzie się dla niego praca. Ale to jeszcze nie wszystko, czego Thomas się dowiedział w tym dniu. Otrzymał poza tym zawiadomienie, że St Luke’s Hospital i Texas Heart Institute poniosą wszelkie koszty leczenia szpitalnego, których nie pokryje jego ubezpieczalnia, ponieważ przez swoje zdecydowanie przyczynił się on do rozwoju transplantacji serc[6].

Był to jak dotąd najszczęśliwszy dzień w „drugim życiu” Thomasa. Potężny ciężar spadł mu z serca: Helen nie będzie musiała sprzedawać domu w Phoenix, aby opłacić uratowanie mu życia. A gdy wkrótce dowiedział się, że William Harrell, prezes Medical Center National Bank, zaproponował zatrudnienie go od 1 sierpnia jako rejestratora wkładów w papierach wartościowych i chce mu dać możliwość stopniowego wdrażania się do pracy, jego radość nie miała granic. Bank, dosyć nowy, imponujący budynek łączący nowoczesność ze wzorami greckimi, stał w pobliżu St Luke’s Hospital, po drugiej stronie Fannin Street. Thomas mógł swoje przyszłe miejsce pracy oglądać z terenu szpitala. Widoki na pracę i zarobki, które pozwolą mu utrzymywać rodzinę, kazały mu myśleć o czasie, kiedy był głową rodziny. Bał się, że ten czas nigdy nie wróci, tymczasem jednak wrócił i trzeba było myśleć o ułożeniu sobie na nowo życia. Porozumiał się telefonicznie z Helen w Phoenix. Uzgodnili, że znajdą dom w Houston, aby rodzina znów mogła być razem, z wyjątkiem Marka, który studiował w Phoenix. W Sharptown, również niedaleko od St Luke’s Hospital, znalazło się mieszkanie niezbyt drogie w stosunku do poborów zaproponowanych przez Medical Center National Bank. Barbara Hurn, przełożona pielęgniarek wyznaczona do opieki nad chorymi po przeszczepach, mieszkała w tym samym domu; Thomas musiał jej przyrzec, że on lub Helen wezwą ją o każdej porze, nawet w nocy, gdyby się poczuł źle. Cooley rozpiął dyskretnie ochronną sieć opieki nad swoim pierwszym pacjentem, którego tak samo chciał utrzymać przy życiu jak Barnard Philipa Blaiberga.

Helen, Paul i Karl wkrótce przenieśli się z Arizony do Sharptown. I wtedy nadszedł dzień, w którym doktor Leachman wypisał Everetta Thomasa. Dał mu liczne wskazówki i leki na drogę. Żadnego pacjenta Leachman nie był tak pewny jak Thomasa. Wiedział, że wypełni każde zarządzenie z tytułu zobowiązania w stosunku do Najwyższego. Everett miał się odtąd pokazywać trzy razy w tygodniu u niego i doktora Nory na badania serca i stanu krwi. Wielkość dziennej dawki imuranu miała zależeć od wyników badań kontrolnych. Co trzeci dzień dostawał domięśniowo zastrzyk surowicy antylimfocytarnej, oprócz tego codziennie prednison, a raz w tygodniu wyjątkowo dużą dawkę uderzeniową tego leku. Ponadto codziennie otrzymywał naparstnicę, środki krążeniowe, odwadniające, zapobiegające uszkodzeniom kości przez kortyzon, alkalizujące treść żołądkową oraz insulinę. To wszystko nie zmieniło jego wyobrażenia, że jest nowym człowiekiem, ani uwielbienia dla Cooleya. Dziennikarzom, którzy zwracali się do niego z okazji przeniesienia się do własnego domu, oświadczył: „Teraz zaczynam całkowicie normalne życie”. Oraz: „Gdy chwycicie rękę doktora Cooleya, to spłynie na was ufność. Gdy wchodzi do sali operacyjnej, to nie jest sam. Ręka Boska spoczywa na jego ramieniu”. I wreszcie: „Czuję się cudownie…”.

Jego wewnętrzne poczucie obowiązku, by „normalnie żyć”, sprawiło, że nie pozwolił się wozić do szpitala lub do miejsca przyszłej pracy. 24 lipca usiadł sam za kierownicą swojego skromnego samochodu i pojechał na parking St Luke’s Hospital. Kilku reporterów znalazło się natychmiast na miejscu; powiedział im: „Tak, całą drogę prowadziłem sam. Od 1 sierpnia będę codziennie jeździł do nowej pracy, a stamtąd chodził pieszo do szpitala na badania”. Na pytanie, czy nie męczy go chodzenie, odrzekł (chociaż wiedział, że nie może zajść zbyt daleko): „Każdego z was wyprzedzę w biegu”.

Z początkiem sierpnia po raz pierwszy zajął miejsce za biurkiem w Medical Center National Bank. Stół stał na czymś w rodzaju balkonu umieszczonego nad wysokim hallem bankowym. Gdy tam siedział, można go było widzieć z hallu. Nie uszło z pewnością jego uwagi, że bank nie zaangażował go z powodu pilnej konieczności zatrudnienia księgowego. Potrzebowano go w celach reklamowych, ponieważ jego nazwisko prawie codziennie wymieniała jakaś gazeta. Miał przyciągać ciekawych, a przez to i potencjalnych klientów. Zakładano, że poświęcana mu publicznie uwaga przyniesie bankowi korzyść. Każdego, kto chciał mówić z pierwszym żyjącym Amerykaninem noszącym w sobie obce serce, przyprowadzano do niego. Wyjaśniono mu, że dla takich rozmów może zawsze przerywać pracę. Czegóż mógł więcej pragnąć? Jeżeli nie miał możliwości wykonywania zadania, jakie sobie sam postawił na pierwszej konferencji prasowej, a mianowicie jeżdżenia po Ameryce w charakterze żywego dowodu udanej transplantacji serca, to teraz uzyskał miejsce, z którego mógł działać i werbować. Gdy nie miał badań w szpitalu, w czasie przerwy obiadowej szedł do kawiarni St Luke’s Hospital, aby zjeść ubogi w węglowodany i tłuszcze oraz mało osolony posiłek. Siedział przy stoliku w nienagannym mundurze służbowym, wyprostowany, z „kortyzonową” twarzą, coraz bardziej nalaną, w kształcie księżyca w pełni, ale zawsze przyjazny i gotów do rozmowy z każdym odwiedzającym.

Jego wypowiedzi (niekiedy naiwne, ale zawsze dobroduszne) znajdowały drogę poprzez dziennikarzy do milionów ludzi. Głosił swój pozytywny stosunek do świata: „Nigdy nie miałem najmniejszej wątpliwości, że przeszczep się uda (…), ponieważ nigdy nie myślę negatywnie. Gdy przyjdziecie na skrzyżowanie dróg, musicie się zawsze pozytywnie zdecydować, którą drogę wybrać, a nie negatywnie, którą macie nie iść. Gdy dojdziecie do punktu zwrotnego swojego życia, musicie się pozytywnie zdecydować na kierunek, z przekonaniem, że ten będzie najlepszy”. Albo: „Przeszczep umocnił moją ufność w Boga i mój stosunek do Niego. Nauczył mnie jeszcze bardziej niż uprzednio kochać i cenić moją rodzinę (…). Gdy stoi się przed czymś, co się ma utracić, poznaje się wartość tego. Transplantacja jest darem Boskim”.

Tak jak poprzednio, meldunki o wypadkach śmierci poprzeszczepiennej w Ameryce i na świecie nie miały na niego wpływu. W Houston przeżył transplantację Fred Everman, fryzjer z Arlington, operowany przez Cooleya 20 lipca, i tokarz Henry Jurgens, który otrzymał „nowe serce” 23 lipca. Jednak gospodyni domowa Beth Brunk, operowana przez Cooleya 30 lipca jako dziewiąta pacjentka z kolei, zmarła pięćdziesiąt pięć dni po zabiegu z powodu krwotoków jelitowych i zakażenia, a jego następna pacjentka, Maria Giannaris, pięcioletnia dziewczynka, jeszcze szybciej. Maria przybyła do Houston z Johns Hopkins Hospital w Baltimore, gdzie nie mogli jej pomóc. Jej ojciec, restaurator, ufał, że Cooley zachowa ją przy życiu dzięki nowemu sercu. Cooley dał jej serce zmarłego z powodu zranienia mózgu chłopca nazwiskiem James Dudley Herron z Lafayette w stanie Indiana. Sława Cooleya była teraz tak wielka, że samolot amerykańskiego lotnictwa wojskowego transportował przez 1500 mil do Houston chłopca ze stwierdzoną śmiercią mózgową, ale z bijącym sercem. Gdy operacja skończyła się, a było to 19 sierpnia, Cooley określił ją jako „znaczny przełom w medycynie” i dodał: „Mamy teraz możność obserwować rozwój przeszczepionego serca w dziecku”. Ojciec Marii myślał: „Doktor Cooley i jego asystenci otrzymali od Boga specjalny dar”.

Jeszcze w tym samym dniu Cooleyowi zameldowano, że rodzina pewnej umierającej kobiety, Gasper B. Geaccone, oddaje mu do dyspozycji jej serce. Przeszczepił to serce w tym samym dniu swojemu jedenastemu pacjentowi, handlarzowi butów Carlowi van Batesowi. Van Bates przeżył operację. Niestety serce Marii Giannaris biło tylko siedem dni, po czym organizm odrzucił je w brutalny sposób.

Wydawało się, jakby Thomas nie przyjmował do wiadomości gorzkich wydarzeń. Z satysfakcją śledził każde doniesienie prasy, która traktowała serię przeszczepów Cooleya jako szczególny wkład w amerykańską medycynę. Odczuwał niemal ból lub wykazywał brak zrozumienia, gdy dochodziły do niego głosy sceptyków, którzy w sierpniu nagle postawili pytanie, czy z punktu widzenia medycyny przeprowadzanie dalszych przeszczepów jest uzasadnione, skoro liczba zgonów usuwa coraz bardziej w cień sukcesy. Zapytywali, czy słuszne jest wydawanie na jedną transplantację serca 20 000 dolarów lub więcej, podczas gdy za tę sumę można wykonać inne operacje i uratować życie ludziom, którzy umierają z powodu braku pieniędzy. Chcieli też wiedzieć, czy tacy ludzie jak Cooley nie mogą zrozumieć, że ich własne porażki wymagają, aby najpierw znaleźć niezawodne rozwiązanie problemu odrzuceniowego, zamiast oszałamiać chirurgiczną szybkością i liczbą dokonanych przeszczepów.

Odpowiedź, jaką dał Everett Thomas na takie pytanie, brzmiała: „Czy ja nie żyję życiem pożytecznym? W historii medycyny byli zawsze ludzie, którzy musieli umrzeć, aby przez to mogła ona znaleźć właściwą drogę. Zadziwiająca praca doktora Cooleya ratuje życie. Czy nie jestem żywym tego dowodem?”. Pojechał na wyspę Bolivar, aby łowić ryby i przez to dać nowy widomy dowód atrakcyjności swego „nowego życia”. Spotkał się z Louisem Fierro, który tymczasem został wypisany z St Luke’s Hospital i na prośbę Cooleya również pozostał w Houston. Fierro znalazł pracę w firmie starych samochodów Jacobe & Pearson, która podobnie jak Medical Center National Bank pragnęła zatrudnić „człowieka z nowym sercem” jako atrakcję dla swoich klientów. Otrzymał samochód firmowy chrysler imperial oraz dostateczną ilość pieniędzy, aby mieszkać w Tidelands Motor-Inn i (wbrew wszelkim zaleceniom dla chorych na serce) opalać się na brzegu basenu, aby uzyskać wygląd człowieka o kwitnącym zdrowiu. Od chwili opuszczenia szpitala Fierro z okazji swoich badań kontrolnych w St Luke’s Hospital odwiedzał chorych na serce, którzy oczekiwali tam na przeszczep, aby ich podnosić na duchu i przekonać, że czeka na nich życie pełne siły i zdrowia.

Pod koniec sierpnia Everett Thomas myślał o pozostaniu w Houston na zawsze. Był przekonany, że nigdzie nie znajdzie równie dobrego miejsca dla swojej działalności w służbie transplantacji. Znalazł także okazję prowadzenia na kongresie lekarskim stoiska, gdzie za pomocą obrazków, rysunków i rozmowy przekonywał do „nowego serca”. Coraz więcej odwiedzających traktowało jego wystąpienia jako przejaw naiwnego zapału, mimo to przemawiał w klubach, szkołach, do turystów z innych stanów. Gdy trzeba było załatwić w Phoenix sprawy handlowe, a przy tym dokonać ewentualnie sprzedaży własnego domu, zdecydował się na najbardziej jak dotąd jaskrawy dowód swojej siły życiowej: sam, bez jakiegokolwiek towarzystwa, tylko z lekami w kieszeni, wsiadł do samolotu liniowego.

W Phoenix wytropili go naturalnie reporterzy miejscowej „Gazette”, a on powiedział im to, o czym był głęboko przekonany: „Czuję się wspaniale”, i powtórzył słowa o boskich rękach Cooleya. Odwiedził Valley National Bank i odleciał z powrotem do Houston, podczas gdy „Gazette” doniosła: „Nowe serce bije pełnią szczęścia”.

Następnego dnia usiadł znów punktualnie przy biurku w banku, tak samo punktualnie zgłosił się na badania kontrolne i nie przyjął do wiadomości faktu, że Cooley stracił także swojego dwunastego pacjenta, operowane 16 września dwumiesięczne dziecko, Debrę Lee, której próbował przeszczepić serce i płuca dziecka jednodniowego. Thomas stłumił w sobie wątpliwości, wychwalając „niedościgłego mistrza świata w przeszczepianiu serca”. 22 września wypowiedział się zdecydowanie przeciwko Jimowi Curranowi z „Houston Chronicle”: „Gdyby Bóg nie zgodził się na przeszczepianie serc, nie dałby takim ludziom (jak Cooley) zdolności do ich przeprowadzania (…). Widzę, że Bóg i pan, tak samo jak Bóg i ja, stanowimy jedno (…). Jeśli prowadzimy życie zgodne z wolą Boga, jeśli jesteśmy częściami jednej całości, którą Bóg stworzył poprzez różne matki, dlaczego nasze części ciała nie (…) mogłyby być wzajemnie wymieniane? Ciało jest tylko taksówką, która wiezie duszę przez życie”. Everett Thomas zakończył wyznaniem, że on i jego nowe życie już niedługo nie będą należały do rzadkości, ponieważ coraz więcej pacjentów będzie otrzymywało nowe serca – dzięki takim ludziom jak Denton A. Cooley.

Denton A. Cooley wspomina:

„Traktował mnie, jakbym był bóstwem (…). Nigdy nie zaprzestał mnie traktować w ten sposób. Zrozumiałe, że ja, zapracowany chirurg, nie miałem zupełnie czasu na zajmowanie się nim. Widział mnie tylko z rzadka, opiekowali się nim immunolodzy i kardiolodzy. Mimo to powoływał się zawsze i wszędzie na mnie jako na swego lekarza”.

Na początku października Thomas przyjechał jak zawsze do banku i rozmawiał z reporterem z Waszyngtonu przygotowującym artykuł o przeszczepach serca. Chciał on szczegółowo wiedzieć, jak się czuje Everett Thomas. Był w Nowym Jorku, Palo Alto, Richmond i innych miastach, a teraz chciałby dokładnie rozejrzeć się po Houston. Wiedział, że spośród ponad pięćdziesięciu pacjentów z przeszczepionym sercem zmarło ponad trzydziestu, i przypuszczalnie doszedł do bardzo krytycznego wniosku.

Chciał się dowiedzieć od niego, czy istotnie opłaca się przeżyć przeszczepienie serca. Thomas zażądał od redaktora, by wspólnie poszli do kawiarni St Luke’s Hospital, aby ten mógł zobaczyć, w jak dobrej jest formie. Nie szczędził sił, chcąc przekonać obcego z Waszyngtonu.

W następnych dniach udał się na zwykłe badania kontrolne do St Luke’s Hospital i w czasie ćwiczeń siłowych wykazywał dużą gorliwość, jakby go coś popychało do specjalnych wyczynów wobec wątpliwości ostatniego gościa.

Denton A. Cooley wspomina:

„Obserwowaliśmy go zawsze na wszystkie sposoby, bardzo dokładnie, nie tylko po to, aby wykryć objawy wskazujące na odrzucenie. Byliśmy zainteresowani także sprawnością jego serca, raz, zdaje się, jeśli dobrze sobie przypominam, kiedy wykonywał różne ćwiczenia obarczające, wystąpiły u niego objawy niewydolności serca. Objawy te przypuszczalnie same w ciągu kilku dni ustąpiły, odniosłem jednak wrażenie, że musiały być wywołane właśnie tymi ćwiczeniami. Przypuszczalnie wysilał się zbytnio, aby nam dopomóc”.

9 października biurko Everetta Thomasa na galerii Medical Center National Bank stało puste. Thomas czuł się źle. Męczyły go nudności, jego serce biło jak szalone. Przypuszczał, że to przeziębienie. Gdy jednak Leachman i Cooley zostali powiadomieni o tych objawach, opadły ich złe przeczucia. Objawy były podobne do tych, o jakich donoszono z Kapsztadu, Palo Alto, Nowego Jorku, zresztą sami obserwowali podobne, gdy dochodziło do ostrego odrzucenia. Polecili natychmiast przewieźć Thomasa na oddział przeszczepienny. Gdy dowieziono go tam, był już zmieniony. Jego okrągła, „kortyzonowa” twarz wydawała się nieco zapadnięta. Nie wątpił jednak ani przez chwilę, że Cooley mu pomoże. Gdy zrozumiał, że chodzi o odczyn odrzuceniowy, zapewniał z przyjacielskim, typowym dla niego opanowaniem: „Dacie sobie z tym radę. Umrę wtedy, gdy będzie leżało na mnie wieko trumny”.

Nie dowiedział się, że dwa dni później, w nocy na 11 października, także Louis Fierro, jego towarzysz z pierwszych tygodni triumfu, leżał w innym pokoju St Luke’s Hospital i cierpiał z powodu wymiotów i przyśpieszonego bicia serca. Twarz Fierro wykazywała jeszcze ślady starannie pielęgnowanej opalenizny. Trzy dni potem, 14 października, już nie żył. Wszelkie próby powstrzymania ostrego odrzucenia serca za pomocą surowicy antylimfocytarnej, kortyzonu i aktynomycyny okazały się bezskuteczne. Jego serce po prostu stanęło. Autopsja wykazała, że naczynia wieńcowe zdrowego serca, jakie mu dano, w ciągu pięciu miesięcy uległy takim zmianom zwyrodnieniowym jak naczynia starego sklerotycznego człowieka. Tymczasem Everett Thomas wierzył i dalej walczył. Także w jego przypadku leki zawiodły. Surowica przeciwlimfocytarna była bezskuteczna. Jeszcze gorzej: wyglądało na to, że u Thomasa wywiązało się uczulenie na tę surowicę.

Śmierć Louisa Fierro wielce zaskoczyła Cooleya. Był to drugi spośród jego pierwszych żyjących pacjentów. Możliwe, że miał przeczucie zbliżającego się schyłku ery przeszczepów serca. Wprawdzie spośród jego chorych z przeszczepionym sercem żyli jeszcze Everman, DeBord i van Bates, a przede wszystkim Thomas, jego pierwszy pacjent o najdłuższym okresie życia. Stosował więc wszelkie środki, aby go uratować. Udało się wprawdzie zapobiec nagłej śmierci z powodu niewydolności serca, na jaką zmarł Fierro, ale jego stopniowe zniszczenie postępowało niepowstrzymanie naprzód. Obrzęk płuc doprowadził do duszności, niewydolność wątroby i nerek spowodowała wystąpienie obrzęków.

Podczas gdy stan zdrowia Thomasa był coraz gorszy, chociaż on sam jeszcze wierzył, że będzie żył, Cooley operował 25 października trzynastego pacjenta, Jerome’a Deckera, agenta ubezpieczeniowego z Los Angeles, który już od ośmiu tygodni czekał w pokoju na szóstym piętrze St Luke’s Hospital na nowe serce. Decker musiał sprzedać swą polisę ubezpieczeniową, aby opłacić rachunki szpitalne. Niestety nie udało się znaleźć dawcy. Czyżby rzeczywiście minął czas, w którym dobrowolnie zgłaszano dawców, a ich rodziny z radością wyrażały zgodę na ofiarowanie serca? Cooley rozpoczął apele o dawców. Tak jak Thomas, bronił się przed przyjęciem do wiadomości, że jego dotychczasowy, wzbudzający sensację „chirurgiczny galop” może okazać się nie spełnionym snem. Dwa dni po zabiegu na Deckerze, który żywy opuścił stół operacyjny, ale miał przed sobą bardzo niepewną rekonwalescencję, zmarł Carl van Bates, przeżywszy sześćdziesiąt dni po operacji. Przyczyną śmierci było zakażenie wirusem herpes simplex, który w normalnych warunkach uznawany jest za nieszkodliwy i wywołuje zwykle tylko pęcherzyki na wargach, na przykład przy przeziębieniach. W osłabionym ciele Batesa stał się on jednak brutalnym mordercą.

Everett walczył tymczasem nadal. W innych pokojach St Luke’s Hospital wielu chorych oczekiwało między nadzieją a rozpaczą, czy on, który ucieleśniał tak długo sukces przeszczepu w Houston, przeżyje. Gdy 14 października rozeszła się wiadomość o śmierci Louisa Fierro, pierwsi chorzy stracili odwagę i powrócili do domu, aby tam umrzeć. Fierro za często ich odwiedzał, wyjaśniając, że czekanie i ofiara opłacają się. Trzydziestu pięciu chorych na serce jeszcze 10 października czekało na dawców w szpitalu bądź w hotelach i prywatnych pokojach w pobliżu, przejadając swoje oszczędności (jako że wśród nich nie znajdował się ani jeden zamożny). Niektórzy z nich, jak Sidney Lebowitz, członek rady miejskiej w Queens w stanie Nowy Jork, nie chcąc zrezygnować, ogłaszali zrozpaczeni własne apele, nawołując: „Apelujemy bezpośrednio do opinii publicznej o pomoc dla nas (…). Prosimy, żeby każda rodzina i każdy lekarz, którzy dowiedzą się o ofiarach wypadku lub morderstw, pomyśleli o przekazaniu ich narządów doktorowi Cooleyowi”.

5 października znalazł się dawca dla Lebowitza, ale już cztery dni potem wywiązało się zakażenie i 12 października Lebowitz zmarł. Także Andréw Perhacs, pięćdziesięciopięcioletni wytwórca koszy, oczekiwał wśród innych, aż 9 października znalazł się dawca. Życie jego skończyło się jednak szybko. 17 października Leo Boyd, robotnik kolejowy z Kanady, otrzymał serce kobiety zmarłej przy porodzie. Należeli oni jednakże do ostatnich, którym Denton A. Cooley przeszczepił serce, ponieważ w tym czasie droga życiowa Everetta Thomasa, wielkiego wzoru do naśladowania, dobiegała końca.

Około 18 października był on już tylko wrakiem człowieka zatrutego lekami i zniekształconego przez obrzęki. Leachman zdawał sobie sprawę z wyczerpania środków leczniczych, wobec czego Cooley zdecydował się na jedyną drogę, którą widział jako chirurg: usunięcie beznadziejnie zniszczonego pierwszego transplantu i zastąpienie go drugim – nowym sercem. Wiedział, że Barnard próbę takiego powtórnego przeszczepienia planował jeszcze w lecie, ale nie została ona nigdy przeprowadzona. Stanął więc przed nowym śmiałym krokiem w nieznane. Nie mógł jednak świadomie przyzwolić na śmierć Thomasa, tak jak Barnard nie chciał zrezygnować z Blaiberga.

Denton A. Cooley wspomina:

„Rozmawiałem z nim i powiedziałem mu, że chcę uczynić próbę i że dotąd nikt nie próbował przeszczepić człowiekowi po raz drugi serca – drugie nerki tak, ale nigdy drugiego serca (…). Był w strasznym stanie. Wiedział, że jest bliski śmierci. Istniała jednak możliwość, że nowe serce da mu szansę przeżycia dalszych siedmiu miesięcy. Jeśli za pierwszym razem przeżył prawie siedem miesięcy, za drugim być może przeżyje dalszych sześć, a w tym czasie może dokonamy jakiegoś nowego odkrycia medycznego. Everett był przekonany (…) tak jak my, że osiągniemy postęp w kwestii odrzucenia i jeżeli będzie wystarczająco długo żył, doczeka się opanowania tego procesu”.

Była to ostatnia decyzja Everetta Thomasa i ostatnie przebłyski jego wiary w przychylny dla niego los. Ledwie mógł wypowiedzieć kilka słów, ale rzekł: „tak”.

Cooley rozpaczliwie poszukiwał serca. Ale zanim to mu się udało, 20 października spadł na niego nowy cios. Otrzymał wiadomość, że także u George’a DeBorda, który niedawno opowiadał dziennikarzom, że brał udział w polowaniu, pojawiły się takie same objawy jak u Thomasa, i w największym pośpiechu powrócił z San Antonio do Houston. Również i u niego wystąpiło zjawisko odrzucenia serca, i to w tak ostrej postaci jak u Fierro. Cooley musiał przyznać, że i w tym przypadku istniała tylko jedna jedyna możliwość przedłużenia życia: nowa transplantacja. Gdy wreszcie doniesiono mu 21 października o śmierci czterdziestosiedmioletniej kobiety wskutek wylewu do mózgu, a rodzina zgodziła się na oddanie jej serca, Cooley stanął wobec dwóch umierających, z których każdy wymagał wszczepienia nowego serca…

Denton A. Cooley wspomina:

„Był to jeden z rzadkich przypadków w całej naszej praktyce przeszczepiania serca, kiedy musieliśmy dokonać wyboru (między dwoma chorymi) (…). Myślę, że byliśmy zobowiązani ratować życie Everetta Thomasa. Był tak dzielny i tak nam pomógł. Podjąłem więc decyzję, że otrzyma serce (…). Operację rozpoczęliśmy w momencie agonii. Ciśnienie krwi dało się ledwie oznaczyć, a jego ciało było w niesamowity sposób obrzęknięte. Przeprowadziliśmy jednak operację i daliśmy mu drugi przeszczep (…). Był w takim stanie, że zakrawałoby na cud, gdyby udało się przeprowadzić go przez ten kryzys”.

Byłby to istotnie cud. Thomas nie zauważył już swojej drugiej i ostatniej drogi na stół operacyjny. Zabieg trwał niezwykle długo, ponieważ Cooley natknął się na rozległe zbliznowacenia. Około 17.45 założono ostatnie szwy. Jednak nowe serce nie chciało bić i dopiero po licznych elektrowstrząsach podjęło wreszcie pracę. Cooley nie odważył się jednak zamknąć klatki piersiowej. Rzeczywiście, serce potrzebowało dalszych wstrząsów. Było już późne popołudnie, gdy ostatecznie zamknięto klatkę piersiową. Cooley nie wiedział, że w tym samym czasie Norman E. Shumway w Palo Alto w podobnym akcie rozpaczy wszczepił drugie serce. Jego próba przeszczepu serca u pilota nazwiskiem Darrell Hammarley spełzła na niczym już sześć godzin po zabiegu i Shumway przeszczepił natychmiast drugie serce, ponieważ akurat znalazł się drugi dawca.

Cooley był zbyt zajęty walką o życie Thomasa, aby zwracać uwagę na to, co się dzieje w Palo Alto. Walka jego była jednak beznadziejna. Nocą z 22 na 23 października, o 4.00, trzecie serce Thomasa po raz ostatni słabo uderzyło, a potem zatrzymało się na zawsze.

Denton A. Cooley wspomina:

„Przyczyną jego śmierci było moim zdaniem ostre odrzucenie nowego serca. Pacjenci tacy jak on wytwarzają coś, co zwiemy «ukształtowanymi wcześniej przeciwciałami». (Powstają po wszczepieniu pierwszego serca i są tak aktywne, że drugie serce atakują znacznie gwałtowniej niż pierwsze). Myślę, że były to te przeciwciała, które szybciej odrzucają nowe serce, niż występuje to w normalnych warunkach”.

Tak dobiegło końca życie Thomasa Everetta. Serce, które nie mogło już go uratować, nie dałoby także żadnej szansy życia George’owi DeBordowi. 28 października po zaciętej ostatniej walce i on również zmarł. Tymczasem nad Everettem Claire Thomasem zamknęła się mogiła na cmentarzu St Francis w Phoenix. Ziemia, która pokryła jego trumnę, pogrzebała również jego sen o życiu jako symbolu „nowego serca” i Helen przejęła teraz to, co jej w kwietniu przekazał i co jeszcze raz sam wziął na siebie – troskę o rodzinę: o Marka, Paula i Karla.

Z nie ogłoszonego zapisu magnetofonowego sprawozdawcy medycznego:

„Jestem przekonany, że Denton A. Cooley czuł w dniu śmierci Thomasa, iż fala przeszczepów serca w Houston opadła. Owo rozwianie się nadziei nie było tylko teksaskim problemem. Był to problem światowy.

24 października 1968 roku byłem w Paryżu, aby przygotować doniesienie o ojcu Boulogne, któremu, jak wiadomo, dziewięć dni po Thomasie przeszczepiono serce w Hôpital Broussais. Francuzi, a zwłaszcza profesorowie Dubost i Cachera, którzy operowali dominikanina 12 maja, byli bardziej powściągliwi niż Barnard czy Cooley.

Ojca Boulogne, żyjącego prawie tak długo jak Thomas w Houston, uważali za pokazowego pacjenta. Boulogne, odbywający potem krótkie spacerki po Paryżu w swoim białym habicie pod czarną peleryną, był swego rodzaju sensacją. Przechodnie mówili: «To on…» lub «Przeszczepione serce!», zdradzając tym, że jeszcze działa na nich sensacja lekarska. Ale teraz tylko z trudem, a nie z radością, jak przed kilku miesiącami, godzili się na dar serca lub wierzyli w możliwość przeszczepienia. Wśród wszystkich znanych mi biorców serca Jean Marie Boulogne był jedynym, któremu wyższy poziom inteligencji nie pozwalał po prostu łudzić się czy popaść w błazenadę. Mówił on: «Jestem waszym pierwszym przypadkiem. Nie chcielibyście, abym was zawiódł (…). Prowadzę więc tę zabawę razem z wami (…)». Dodawał też: «To straszne, gdy się widzi, jak łatwo instynkt życia stwarza iluzje».

Gdy gazety podały wiadomość o śmierci Thomasa, rozmawiałem właśnie z młodym immunologiem Hôpital Broussais, którego znałem jeszcze z czasów studiów. Siedzieliśmy w kawiarni. Rzucił okiem na doniesienie i cicho odłożył gazetę na bok. «To jest dziesiąty – powiedział – który zmarł w tym miesiącu». Nie zdradził mi, że Dubost w dniu, kiedy siedzieliśmy razem w kawiarni, przeprowadził nową transplantację serca, zakończoną szybkim zgonem biorcy. Ale także i bez tego nowego niepowodzenia miał aż nazbyt wiele racji, krytykując te poczynania.

W tym samym dniu, 24 października, zmarł w Lyonie urzędnik Noel Moissonier, u którego profesor Michaud wykonał przeszczepienie serca. Była to czwarta transplantacja serca na ziemi francuskiej. W Toronto na krótko przedtem zmarli Henry Taylor i Alfred Gagnier, którym wszczepiono serca odpowiednio w końcu października i w połowie listopada. Kilka dni potem śladem ich poszedł Gaetan Paris, przeżywszy w Montrealu bądź co bądź pięć miesięcy. W Ankarze i Stambule zmarli Maviz Karagoz i Ali Akgul, a w Valparaiso Maria Penaloza i Luis Roa, pacjenci, przy których pomocy Turcja i Chile miały wywalczyć sobie miejsce w czołówce transplantacji serca. W Melbourne George Whittler, rencista, który 12 listopada otrzymał serce kierowcy taksówki, żył czternaście godzin. Rosjanie przystąpili do wyścigu z dużym opóźnieniem, bo dopiero 4 listopada, a stracili swoją pierwszą pacjentkę, pochodzącą z Leningradu, już dwa dni po operacji. Darrell Hammarley, któremu Shumway, na krótko przed rozpaczliwą operacją Thomasa dokonaną przez doktora Cooleya, w odstępie zaledwie sześciu godzin wszczepił dwa obce serca, według wiadomości prywatnej z Palo Alto znajdował się w stanie beznadziejnym. (Zmarł 13 listopada wskutek zakrzepu w mózgu).

«Wielki sen kończy się poczuciem goryczy» – powiedział mój rozmówca w kawiarni. – «Być może utrzymamy jeszcze ojca Boulogne jakiś czas przy życiu. Jeśli się to uda, i tak w końcu nie będziemy dokładnie wiedzieć, z jakiego powodu żył dłużej. Nie ma sensu temu przeczyć. My także kiedyś myśleliśmy, tak samo jak Shumway, że serce będzie nasuwało mniej problemów immunologicznych niż nerki. W rzeczywistości problemy są większe, a my zbliżyliśmy się do ich zrozumienia zaledwie o milimetr. Surowica antylimfocytarna jest tylko środkiem pomocniczym o ograniczonym działaniu. Macamy po ciemku i przeżycie czy nieprzeżycie, ściśle biorąc, jest sprawą pomyślnych lub niepomyślnych okoliczności. Niewiele pomaga, że liczymy miesiące, tygodnie lub dni przeżycia ojca Boulogne. Także i Barnardowi nie pomoże to, że się chwilowo powołuje na Blaiberga i oblicza, iż jego pokazowy pacjent żyje już jedenaście miesięcy, bijąc tym samym rekord. Blaiberg też umrze, ponieważ całe chirurgiczne mistrzostwo nie pomoże, dopóki nie pokonamy procesu odrzuceniowego bez niszczącego działania medykamentów»”.

Ostatni akt: Philip Blaiberg

G.M.T., korespondentka z Kapsztadu, notatki z lat 1969–1970:

„Muszę niewiedzą usprawiedliwić to, co wiosną i latem 1968 roku donosiłam o rzekomo wspaniałym stanie zdrowia Philipa Blaiberga. Usprawiedliwieniem mojego optymizmu po drugim wypisie Blaiberga z Groote Schuur 27 września 1968 roku są moje własne iluzje i niechęć do zakomunikowania światu czegoś, co byłoby sprzeczne z jego wiarą w Blaiberga jako symbolu. Prawdą jest, że Blaiberg, gdy po pierwszym leczeniu surowicą antylimfocytarną przezwyciężył prawie śmiertelny kryzys w maju i czerwcu 1968 roku, wbrew wszelkim fotografiom, na których widać go uśmiechniętego, znajdował się w stanie więcej niż fatalnym.

Nie mógł się poruszać ani chodzić. W sierpniu i we wrześniu 1968 roku nauczył się po raz drugi najprostszych ruchów i nastąpiła tak znaczna poprawa, że Barnard czy Bosman, a może obaj (nie wiem tego), chcieli odesłać go do domu.

On się jednak wzbraniał. Świadomość bycia symbolem, wyobrażenie, że jest żyjącym dowodem zwycięskiego przeszczepienia serca, były nie do pogodzenia z kalectwem. Chciał wyjść ze szpitala w aureoli zwycięstwa, jak w marcu. Do tego jednak nie doszło.

Po czterotygodniowych ćwiczeniach mógł chodzić o lasce i dlatego został potajemnie odesłany do domu. Nawet żona nie znała daty jego powrotu. Była na herbatce u znajomych i dowiedziała się, że wrócił, dopiero gdy zadzwonił do niej wieczorem 27 września i powiedział, że już jest w domu. Potem mówiło się o jego powrocie ze szpitala, zaznaczając, że musi jeszcze wypocząć, ale jest całkowicie zdrowy. W istocie było to duże osiągnięcie, gdy po raz pierwszy mógł się sam ubrać. Schrire, Marius Barnard, Bosman i Botha, którzy prowadzili właściwe leczenie, uświadamiali sobie, że jak uprzednio, istnieje jedynie połowiczna możliwość rozpoznania odrzucenia serca we właściwym czasie. Przypuszczali nawet, że odrzucenie trwa stale, tłumione na bieżąco dożylnymi dawkami surowicy antylimfocytarnej (trzy razy tygodniowo). Do tego dochodziło nieprzerwane bombardowanie, o zmienionej sile, syntetycznym kortyzonem (prednisonem). Oprócz codziennej dawki podstawowej Blaiberg otrzymywał w określonych odstępach dawki uderzeniowe 200 miligramów prednisonu. Leczenie to (skojarzone ze stosowaniem licznych innych środków, od naparstnicy do leków odwadniających, jak lesix) wprowadzało coraz bardziej Blaiberga w stan euforii, jaki daje często kortyzon i jego pochodne. Nie widział już realnie swojej sytuacji i stale wierzył, że rozpoznaje u siebie postępy, których jednak nie było.

Groteskowo optymistycznie brzmiące doniesienia, jakie w czasie zimy (a więc południowoafrykańskiego lata) 1968–1969 roku dotarły do prasy światowej, można dziś, jak sądzę, wyjaśniać tym, że Blaiberg pokazał się na paru przyjęciach, udzielał euforycznych wywiadów, a potem wielokrotnie pojawiał się na brzegu morza. Aby ukryć to, że nie może chodzić bez pomocy, odgrywali z Eileen kochającą się parę: spacerowali objęci ramionami. W domu zużywał wiele godzin, aby uporać się z częścią swojej korespondencji.

Utrzymanie wizerunku normalnie żyjącego człowieka z nowym sercem było niewątpliwie mistrzowskim i nie w pełni zamierzonym przedstawieniem. Wchodziła tu w grę świadomość symbolu i uczucie, że Blaiberg musi dalej głosić chwałę Barnarda i ideę przeszczepu serca, że musi być obrazem zdrowia, ze swoistą polekową euforią, zażywającym sławy i finansowych korzyści.

Prawda została ukryta za ścianami mieszkania w Wynberg co najmniej do marca 1969 roku. Europejscy entuzjaści prowadzili tymczasem przygotowania do tournée Philipa, Eileen i Jilla Blaibergów po Europie. Dla lekarzy Groote Schuur było jasne, że taka podróż skończyłaby się dla Blaiberga katastrofą. Przeprowadzane na bieżąco badania wykazywały postępujące ciężkie uszkodzenie różnych narządów, które częściowo można było wiązać z nadmiarem stosowanych leków. Obok zaburzeń nerkowych występowały także poważne uszkodzenia struktury kostnej. Znacznie groźniejsze wszakże były różne objawy wskazujące na zmiany naczyń wieńcowych nowego serca. Również Blaiberg – tak jak i inni chorzy z przeszczepionym sercem – wskutek braku połączeń nerwowych swojego nowego serca nie odczuwał żadnych miejscowych objawów. Jednak współpracownikom Barnarda nasuwało się w zastraszający sposób podejrzenie, że mają do czynienia nie tylko z zagadnieniami odrzucenia nowego serca. O wiele bardziej bali się konfrontacji z innym groźnym objawem: z zapadaniem wszczepionego zdrowego, młodego serca na tę samą chorobę, która przywiodła Blaiberga na stół operacyjny Barnarda – na stwardnienie naczyń wieńcowych.

Sam Barnard, jeśli dobrze sobie przypominam, znowu podróżował, Bosman podjął się więc przekonać Blaiberga, że lepiej byłoby zrezygnować z podróży po Europie. Zdaje się, że prosił go, aby zrobił Barnardowi tę uprzejmość i oszczędził mu tych wszystkich bezsennych nocy, jakie czekałyby go, gdyby Blaiberg istotnie wybrał się w tę podróż. Był to jasno sformułowany apel do głębokiej duchowej więzi łączącej pacjenta z jego zbawcą, którego prośbie nie powinien się przeciwstawiać. Tak więc Blaiberg pozostał w domu, pielęgnowany oraz chroniony przez gosposię Katie i lekarzy, podczas gdy Eileen Blaiberg z córką poleciały w kwietniu do Europy. Eileen prezentowała częściowo w sposób naturalny, częściowo z wyuczoną zręcznością, mit Blaiberga, po czym w maju powróciła do Kapsztadu.

Tymczasem zespół Barnarda poddawał Blaiberga, którego stan z każdym dniem się pogarszał, różnym badaniom. Wyniki tych badań wypadły jednoznacznie: zmiany naczyń wieńcowych były tak nasilone, że Blaiberg przy nie przerwanej łączności nerwowej cierpiałby na ciężkie napady angina pectoris. Napady bólów były mu wprawdzie oszczędzone, ale nie następstwa upośledzonej sprawności serca. Ukrwienie ważnych dla życia narządów stawało się coraz bardziej niedostateczne, a masa leków uszkadzających nerki, wątrobę i krew sprawiała, że zamykało się śmiertelne błędne koło. Barnard sam ufał, że proces w układzie naczyniowym będzie rozwijał się tylko skokami i Blaiberg, jego koronny pacjent, pożyje jeszcze przez pewien czas.

Gdy Eileen Blaiberg powróciła do domu, zastała męża nadal w euforii, ale fizycznie całkowicie wyczerpanego. 17 maja zabrano go do Groote Schuur. 24 maja wypadały jego urodziny, w związku z czym należało się liczyć z zapytaniami ze strony prasy, odwieziono go więc z powrotem do domu. Musiano wnieść go po schodach i natychmiast położyć do łóżka. Przeżył widowisko urodzinowe, a także przeprowadzkę do nowego domu przy Lady Anne Avenue 35, który Eileen tymczasem nabyła z wpływów, jakie zapewnił jej mit Blaiberga. Ja również odebrałam tę przeprowadzkę jako jeszcze jeden znak potwierdzający «niezniszczalność» Blaiberga, który żył ze swoim «nowym sercem» już piętnaście miesięcy. W rzeczywistości był to początek końca. Jeśli w ogóle jeszcze mógł podnieść się ze swojego tapczanu, znajdującego się poza małżeńską sypialnią, potrzebował wiele godzin, aby się ogolić. Równocześnie wystąpiły znowu objawy duszności, jak wówczas, na początku jego drogi do Barnarda.

Już z końcem maja do domu na Lady Anne Avenue dostarczono potajemnie butlę z tlenem i sprzęt do oddychania. W czerwcu sytuacja była tak groźna, jak przed przeszczepieniem serca. Badania bieżące, mimo nadziei Barnarda, że arteriosklerotyczne zmiany w nowym sercu Blaiberga będą postępować stopniowo, wykazały coś wręcz przeciwnego. Rozwijały się one raczej z gwałtowną brutalnością i Barnard widział, jak wraz z jego pacjentem symbolem, na którym opierała się jego sława i główny ciężar argumentacji, na całym świecie beznadziejnie umiera idea przeszczepów serca. Jak w czerwcu 1968 roku, widział on tylko jedną możliwość ratunku – drugą transplantację serca.

Wyznał Eileen Blaiberg całą beznadziejność sytuacji i prosił o zgodę. Tym razem jednak zawahała się. Obojętnie, z jakich powodów: czy z wyczerpania, czy ze względu na to, że życie męża okupione było przewagą cierpienia nad prawdziwą egzystencją, w każdym razie odwlekała decyzję. Świat nie przeczuwał niczego. Opiekę nad Blaibergiem przejęła pielęgniarka. W nocy z niedzieli na poniedziałek, z 10 na 11 sierpnia, miał tak silny atak duszności, że musiał dostać tlen. Zaalarmowano Barnarda.

Barnard powtórzył dobitnie Eileen, że chory może być uratowany jedynie przez nową transplantację. Jednak ona nadal była niezdecydowana. Ostatecznie miała porozumieć się z Katie, od dawna pielęgnującą chorego Murzynką, której ludzkie odczucia nie były powodowane osobistymi czy medycznymi interesami, sławą czy chęcią zysku. Odpowiedź Katie ponoć brzmiała: «Żył już wystarczająco długo dla doktorów». Eileen Blaiberg odrzuciła propozycję Barnarda”[7].

We wtorek Blaiberg został przewieziony w tajemnicy do Groote Schuur. Wreszcie dowiedziano się o jego ciężkiej chorobie. Następne pięć dni spędził w stanie półprzytomnym, oddychając tlenem, zupełnie tak, jakby drogą okrężną, przez ofiarne i pełne trudów życie, powrócił do miejsca, w którym już kiedyś stał przed niechybną śmiercią. Zmarł w niedzielę 17 sierpnia. Gdy patolog Groote Schuur i Barnard usunęli jego drugie serce, znaleźli potwierdzenie badań ostatniego półrocza. Nowe zdrowe serce było w ciągu dziewiętnastu miesięcy narażone nie tylko na przewlekłe ataki odrzucenia, ale padło również ofiarą tych samych procesów stwardnieniowych, na które poprzednie, własne serce Blaiberga potrzebowało całego życia”.

Czy to miało sens?

Z listu doktora Manfreda Kyber-Viscontiego z maja 1970:

„Od pierwszego przeszczepienia serca w 1967 do kwietnia 1970 roku przeprowadzono na całym świecie sto pięćdziesiąt dziewięć przeszczepień serca w dwudziestu różnych krajach, a dokonało ich pięćdziesiąt osiem zespołów lekarskich. W końcu 1968 roku została gwałtownie przerwana pierwsza fala przeszczepień. Podczas gdy w 1968 wykonano jeszcze sto czternaście operacji, to w roku 1969 już tylko trzynaście, a w 1970 zaledwie sześć. To wycofywanie się jest wynikiem niepomyślnych rezultatów, które wystąpiły po nadmiernych nadziejach okresu początkowego. Sześćdziesiąt pięć procent pacjentów zmarło w ciągu pierwszych trzech miesięcy po operacji. Tylko siedem procent pacjentów żyło dłużej niż rok, a jeden procent żyło półtora roku. Chodziło o straszliwe w swej wymowie wypróbowywanie na człowieku nowej operacji. Stanęliśmy więc przed zagadnieniem: Czy ma ona sens? Czy dała nielicznym tylko znikome przedłużenie życia i krótkotrwałe wyniesienie na wyżyny sławy? Czy może dostarczyła nam informacji dotyczących przyszłości? Tylko nieliczne z owych pięćdziesięciu ośmiu zespołów lekarskich potrafiły gromadzić doświadczenia i je wykorzystywać. Stąd też tylko nieliczni spośród pacjentów mogli przysłużyć się osiągnięciu postępu w medycynie. Za wielu jednak zmarło w wyniku mrzonek lub ambicji osobistych. Życie i śmierć tych nielicznych miały sens i przyniosą w przyszłości owoce, jeśli nauczymy się nie popadać w masową euforię, lecz bez rozgłosu potwierdzać uzyskane doświadczenia i uzupełniać je na nielicznych, starannie dobranych przypadkach.”

Denton A. Cooley i inni w „Annals of International Medicine”, listopad 1970:

„W Texas Heart Institute w Houston wykonaliśmy dwadzieścia jeden przeszczepów serca u dwudziestu pacjentów (…). Naszą pierwszą transplantację przeprowadziliśmy 2 maja 1968; dzisiaj (14 kwietnia 1970 roku) żaden pacjent z tej grupy już nie żyje (…). Dopóki nie zostanie wyjaśnione zagadnienie odrzucania, dopóty nawet trwałe sukcesy nie wystarczą, aby usprawiedliwić stosowanie przeszczepów serca na dużą skalę”.

Christiaan Barnard w „Die Welt” z 12 grudnia 1970:

„Gdyby w obecnym stadium przerwać zupełnie wykonywanie transplantacji serca, byłoby to jednoznaczne ze zdławieniem jednej z obiecujących i podniecających dziedzin medycznego postępu. Z każdym dniem uczymy się coraz więcej o odrzucaniu obcych narządów (…). Dzięki dalszym doświadczeniom przeszczepianie będzie (…) rutynowym, przedłużającym życie postępowaniem leczniczym (…). Musimy w jak najbardziej aktywny sposób prowadzić je nadal”.

Norman E. Shumway i inni w „California Medicine”, sierpień 1970:

„Początkowy, posunięty aż do histerii zachwyt nad pierwszym klinicznym przeszczepieniem serca wydaje się obecnie ustępować miejsca gruntownemu pesymizmowi. Obie reakcje są przypuszczalnie niesłuszne. Tak zwany «medyczny przełom», pojęcie stosowane przez dziennikarzy, rzadko kiedy oznacza rzeczywisty postęp dla chorych. O wiele słuszniejsze wydaje się ostrożne kliniczne przeprowadzanie prób w laboratoriach, które ostatecznie doprowadzą do nowych metod leczenia (…). W takim zakresie transplantacja serca stanie się, moim zdaniem, czołowym przedmiotem dalszych badań klinicznych”.

James D. Hardy do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Uważam, że rzeczywiście fascynujące w całym tym ruchu transplantacji serc było przekroczenie obowiązujących dawniej granic i ogólnie przyjętych norm oraz stwierdzenie, iż za nimi nie leży ziemia zakazana, lecz na odwrót, dostępna dziedzina. Przeżyłem pierwszą falę ruchu i muszę powiedzieć, że wiąże się on dla mnie z pewnymi przykrymi wspomnieniami, stąd nie szczędzę mu słów ostrej krytyki, ale i z doznaniem wewnętrznego zadowolenia (…). Dla mnie jest rzeczą pewną, że transplantacja (…) powiedzie się, i to jeszcze za mego życia”.

4.
TOMMY GORENCE

„Nowy Jork, 21 listopada 1964

Kochany Haroldzie,

Daruj mi, że dopiero dzisiaj przesyłam Ci doniesienie, które powinienem był napisać zaraz po zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Chirurgów Uniwersyteckich. Przypuszczalnie czynię to zbyt późno. Ale mimo to napisałem je i dałem mu zgodnie z Twoim życzeniem tytuł Przeszczepienie wątroby – list z Ameryki.

Jestem prawie pewny, że do dnia dzisiejszego w Europie nie podjęto jeszcze żadnych poważnych prób na polu przeszczepienia wątroby. Można więc – przy całym krytycznym stosunku do przejawów medycznego nacjonalizmu w Stanach Zjednoczonych – ustalić, że wszystkie dotychczasowe wysiłki związane z przeszczepieniem wątroby są dziełem medycyny amerykańskiej.

Istnieją tu dwa ośrodki. Pierwszy znajduje się w Peter Bent Brigham Hospital w Bostonie. Drugi leży w Denver, w Medical School uniwersytetu w Colorado i jego klinicznych szpitalach. Przodującą osobistością lekarską w Bostonie jest Francis Daniels Moore, pięćdziesięcioletni dziś szef oddziału chirurgicznego Peter Bent, a w Denver – Thomas E. Starzl, młody chirurg, który po doświadczeniach z przeszczepem nerek zajął się przeszczepianiem wątroby.

Chęć przeszczepienia wątroby wyłoniła się, tak jak i transplantacja serca, z pierwszych doświadczeń na nerkach. Liczba nieuleczalnie chorych na wątrobę jest w Stanach Zjednoczonych bardzo duża. Przoduje tu marskość wątroby, rak pierwotny wątroby i zarośnięcie przewodu żółciowego u dzieci – anomalia wrodzona, z którą przychodzą na świat. Wskutek niedrożności tego przewodu są one skazane na śmierć. W tych wszystkich przypadkach istnieje tylko jedna pomoc: całkowite zastąpienie zniszczonego lub nieczynnego narządu.

Moore i Starzl zdawali sobie sprawę, że odważyli się wkroczyć w dziedzinę, która nastręczy może jeszcze więcej trudności niż przeszczepianie nerek. Z punktu widzenia chirurgicznego występują tu poważne problemy, wymagające przypomnienia ogólnych wiadomości lekarskich. Przy przeszczepie nerek można, jak wiadomo, połączyć nowy narząd w każdym wybranym miejscu jamy brzusznej z tętnicą i żyłą. Budowa wątroby wyklucza takie postępowanie. Jest ona zbyt wielostronnie połączona z krążeniem: 1. przez żyłę wrotną, do której uchodzą różne żyły z trzewi i żołądka, aby doprowadzić do wątroby substancje uzyskane z procesów trawiennych; 2. przez tętnicę wątrobową, która zaopatruje wątrobę w krew zawierającą tlen; 3. przez dużą żyłę dolną główną, do której wątroba wlewa całą zwrotną krew. Na koniec istnieje jeszcze czwarte połączenie między wątrobą i organizmem, przewód żółciowy wspólny, przez który wątroba kieruje do dwunastnicy żółć, produkt uboczny chemicznej przeróbki krwi i środek pomocniczy przy trawieniu. Wszczepienie nowej wątroby byłoby niemożliwe bez odtworzenia wszystkich tych połączeń.

Moore i Starzl zdawali sobie sprawę nie tylko z technicznych trudności, ale także z problemów fizjologicznych. Z niezliczonych czynności wątroby znamy około pięciuset, przy czym dla transplantacji nie jest najważniejsze, że wątroba gromadzi węglowodany, białko (proteiny) i witaminy czy przetwarza cukier mlekowy w glukozę. Ważne jest przede wszystkim to, że odgrywa dużą rolę w regulowaniu krzepliwości krwi. Wiadomo, że z tego powodu w czasie przeszczepienia wątroby dochodzić może do niebezpiecznych niespodzianek wskutek krwotoków (w przypadku obniżonej krzepliwości krwi) lub zakrzepów (przy zwiększonej krzepliwości). Jeśli uświadomimy sobie, jak trujący jest imuran i inne środki przeciwodrzuceniowe i jak wielkim wyzwaniem jest ich toksyczność dla czynności odtruwających wątroby, to dostrzeżemy dalszy problem. A jeśli mówimy o odrzuceniu, to dotychczas jeszcze nie wiemy, czy właśnie wątroba nie odgrywa głównej roli w mechanizmie odrzucenia. Po prostu nie należy się łudzić. Medycyna wątrobowa jest nadal czymś w rodzaju kreciej roboty po ciemku.

2 grudnia 1964:

Jeszcze raz przepraszam, że nie dotrzymałem słowa i przerwałem pisanie prawie na dwa tygodnie. Ale może dobrze się stało. Wracając ze zjazdu biologów w Los Angeles, zatrzymałem się na kilka dni w Denver i miałem okazję przeprowadzenia interesującej rozmowy. Jednakże najpierw chciałbym podać dalszy ciąg tego, na czym przerwałem moje doniesienie z listopada.

Francis D. Moore i Thomas E. Starzl dokonali pierwszych doświadczeń na zwierzętach między 1958 a 1960 rokiem. Moore i jego współpracownicy przeprowadzili eksperymenty na trzydziestu jeden zwierzętach. Osiemnaście z nich padło po dwudziestu czterech godzinach. Czworo zwierząt żyło cztery dni, a kilka z nich po sześć, osiem lub dwanaście dni. Starzl próbował osiemdziesiąt razy przeprowadzić transplantację. Żadne jednak z jego zwierząt nie żyło dłużej niż cztery dni. Wtedy nie chodziło jeszcze o zagadnienie odrzucenia, lecz o technikę operacji.

Okazało się przy tym, że o wiele trudniej jest utrzymać przy życiu wątrobę do chwili jej ponownego wszczepienia dawcy niż nerkę. Dwanaście minut wystarcza, aby wątroba bez połączenia z ciałem uległa takim uszkodzeniom, że staje się nie do użycia. Z drugiej strony wszczepienie wątroby trwało z powodu wielu szwów naczyniowych sześć godzin i dłużej. Równocześnie wyłoniły się zagadnienia dotyczące krążenia biorcy. W czasie wymiany wątroby musiała na przykład zostać zaciśnięta i przecięta żyła główna biorcy powyżej i poniżej wątroby. Aby mimo to zapewnić krążenie żylne aż do zakończenia transplantacji, Starzl łączył żyły tylnej części ciała zwierząt z żyłami przedniej części za pomocą długiego drenu plastykowego.

W latach 1960–1963 udało się tylko stopniowo posunąć sprawę naprzód. Znaleziono drogę, aby wątrobę zwierzęcia dawcy jeszcze w jego ciele przepłukiwać zimnym roztworem glukozy, ciepłotę jej obniżyć do 15 stopni i kontynuować zabieg przemywania w czasie przenoszenia jej do ciała biorcy. W ten sposób przedłużono ostatecznie żywotność wątroby na taki okres, jakiego wymagał czas transplantacji.

W toku doświadczeń czas przeżycia zwierząt wydłużył się z dni do tygodni. Przez to uzyskano moment, w którym normalnie rozpoczyna się odrzucanie – a ono nie dało na siebie czekać. Gdy w latach 1962–1963 imuran wykazał skuteczność przy przeszczepach nerek, Moore i Starzl zastosowali ten lek także w doświadczeniach z wątrobą. Wyniki wydawały się tak obiecujące, że Starzl na początku 1963, a więc w ubiegłym roku, myślał już o możliwości przeprowadzenia pierwszego przeszczepu u chorego na wątrobę. Ta pierwsza próba na człowieku odbyła się w Colorado General Hospital 1 marca 1963 roku.

Pacjentem było trzyletnie dziecko, które umierało z powodu niedrożności przewodu żółciowego. Po wysokich (jak dzisiaj wiemy, za wysokich) dawkach imuranu Starzl przeszczepił wątrobę dziewczynki zmarłej w czasie operacji guza mózgu. Udało mu się połączyć wszystkie naczynia, ale potem dziecko wykrwawiło się na stole operacyjnym. W czasie wymiany wątroby zawiódł mechanizm krzepliwości krwi.

Dwa miesiące później Starzl spróbował po raz drugi na chorym na raka wątroby Murzynie Williamie Grigsbym. Dawca był alkoholikiem i jego wątroba na pewno pozostawiała wiele do życzenia. Niestety nie można było znaleźć innego dawcy. Starzl usunął Grigsby’emu nie tylko chorą wątrobę, ale także i śledzionę. Spodziewał się zmniejszyć przez to skłonność do krwotoków, a równocześnie wpłynąć na mechanizm odrzuceniowy. Założenie plastykowego drenu między żyłami powiodło się. Przemywanie wątroby działało aż do chwili założenia ostatniego szwu łączącego. Zdjęcie kleszczyków naczyniowych pozwoliło na wpłynięcie własnej krwi Grigsby’ego do nowej wątroby. Grigsby otrzymał imuran i chociaż w ciągu czterdziestu ośmiu godzin cierpiał na duszność, wydawało się, że stan jego poprawił się. Potem jednak wystąpiło ostre zapalenie żył z wysoką gorączką. Zmarł 27 maja, dwadzieścia dwa dni po operacji. W trakcie autopsji znaleziono liczne skrzepliny w jego płucach, w wątrobie i żyle głównej. Jeden ze skrzepów miał nie mniej niż cztery centymetry długości i był gruby na półtora centymetra.

Już 10 czerwca Starzl podjął trzecią próbę, tym razem na sześćdziesięciosześcioletnim mężczyźnie chorującym na raka wątroby, któremu uprzednio amputowano obie kończyny dolne. Ale w czasie gdy odsłaniano wątrobę chorego dla dokonania przeszczepu, stan zdrowia dawcy poprawił się, chociaż oczekiwano jego śmierci. Dopiero po czternastu dniach znaleziono nowego dawcę. Wówczas transplantacja przebiegła bez zakłóceń, jednakże po siedemdziesięciu dwu godzinach wystąpiła ciężka duszność. Przy sztucznym oddychaniu żył on jeszcze cztery i pół dnia. Autopsja wykazała krwotoki jelitowe i skrzepy w płucach.

Mimo to trzy miesiące później także Francis D. Moore i jego współpracownik Nathan P. Couch przeszli od doświadczeń na zwierzętach do pierwszej próby na człowieku. W Peter Bent Brigham Hospital leżał Joseph J. Bingel, starszy robotnik budowlany, w ostatnim stadium raka wątroby. Gdy 14 września pewien policjant nazwiskiem Callahan został postrzelony przy napadzie na supermarket w pobliżu Bostonu i dwa dni potem zmarł, Moore i Couch przenieśli jego wątrobę do ciała Bingela. Próby czynnościowe nowej wątroby wykazały w ciągu pierwszych dni, że po krótkiej przerwie zaczęła pracować normalnie. Ale wkrótce potem Bingel zapadł nagle na ciężką żółtaczkę z wysoką gorączką. Równocześnie wystąpiły objawy kryzysu odrzuceniowego. Ani imuran, ani kortyzon nie powstrzymały kryzysu i pacjent zmarł 22 września.

Po tym wypadku Moore zrezygnował ostatecznie z dalszych przeszczepów wątroby u ludzi. Starzl natomiast próbował nadal, tym razem u dwudziestodziewięcioletniej kobiety, Jeanine Goodfellow z Colorado, której wątroba była tak straszliwie powiększona, że ważyła około dziewięciu kilogramów. Operacja trwała dziesięć godzin; Jeanine Goodfellow była pierwszą pacjentką, która nie tylko przeżyła trzy tygodnie, ale mogła wstać z łóżka i wożono ją na wózku. Potem jednak doszło także i u niej, całkowicie niespodziewanie, do kryzysu odrzuceniowego i zmarła w dwudziestym trzecim dniu po operacji. Niemniej jednak żyła najdłużej ze wszystkich pacjentów z przeszczepioną wątrobą. Starzl wyciągnął z tego wniosek, że powinien nadal prowadzić badania. Dokonał jeszcze trzech dalszych przeszczepów wątroby i dopiero gdy wszystkie skończyły się szybkim zgonem operowanych, zaniechał dalszych prób.

Na wymienionym na początku listu tegorocznym zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Chirurgów Uniwersyteckich powiedział mi, że nie dokona więcej próby przeszczepienia wątroby u człowieka, dopóki doświadczenia na zwierzętach nie otworzą nowych widoków na przezwyciężenie najważniejszych przyczyn zgonów: zaburzeń krzepliwości krwi i procesu odrzucenia.

Odtąd zapanowała cisza. Nie oznaczało to jednak odłożenia ad acta tematu «przeszczepianie wątroby». W Bostonie Moore i jego współpracownicy prowadzili nadal próby na zwierzętach. Moja wizyta w Denver wykazała, że także Starzl nie myślał zrezygnować. Nowe doświadczenia na psach wydawały się wskazywać, że nie trzeba zakładać sztucznego połączenia między żyłami górnej a dolnej części ciała, bo żyła główna może być przez dłuższy czas zaciśnięta bez obawy wystąpienia niebezpiecznego zastoju krwi. Ponieważ istniała możliwość, że dreny plastykowe przyczyniają się do powstawania skrzepów krwi u zmarłych pacjentów, takie odkrycie miało duże znaczenie. Równocześnie w Denver zajmowano się opracowywaniem preparatu antylimfocytarnego z surowicy końskiej, który zwalczałby skuteczniej odrzucenie wątroby niż imuran, nie posiadając przy tym jego toksyczności.

Gdy na froncie przeszczepów wątrobowych znowu coś się zacznie dziać, to zamelduję się ponownie, przyrzekam. W Denver sądzi się, że do tego czasu upłyną jeszcze trzy lub cztery, a być może nawet pięć lat.

Twój Oswald”

Na początku roku 1968 Tommy Gorence napisał dwa listy do swojej matki Joan Gorence w Oneoncie w stanie Nowy Jork. Pierwszy brzmiał:

„Kochana Mamo, jak się czujesz? Myślę, że dobrze. Dzisiaj nie mieliśmy apelu. Bogu dzięki (…). Gdybyśmy mieli apel, to byłbym go przespał (…). Pudełko na ciastka wymaga napełnienia (to tylko mała propozycja), potrzebuję również mojej fotografii z okresu, zanim przyszedłem do tej letniej szkoły. Wiesz już, o którą chodzi, o tę z długimi włosami. Jak się czuje pies Auggie i oczywiście jak Ty się czujesz? (…). Złapałem dwa upomnienia, ale wezmę korepetycje i jakoś to załatwię. Prosty przypadek (…). To byłoby wszystko. Ściskam Cię, Tom.

PS Nie wszystkie zużyłem. Ale potrzebuję papierosów i zapałek do mojego zbioru. (Taka mała propozycja)”.

W drugim liście pisał:

„Kochana Mamo! Przyślij mi paczkę z następującymi rzeczami: 1. keks, 2. cukierki, 3. gazety, „Mad” itd. 4. trochę pieniędzy, 5. parę białych koszul; czegoś takiego tutaj jeszcze nadal nie mają, 6. masło arachidowe i galaretkę. 7. zapałki. To byłoby wszystko, dziękuję bardzo. Co robi Auggie? Powiedz mu, że wezmę go na polowanie, gdy następnym razem wrócę do domu (…). Wszystko w porządku tu u góry. Ściskam, Tom”.

Thomas B. Gorence, zwany Tommym, pisząc te listy miał szesnaście lat. Od kilku miesięcy był kadetem Akademii Wojskowej w Manlius, na południowy wschód od uniwersyteckiego miasteczka Syracuse w stanie Nowy Jork. Gdy widziało się go w ciemnoniebieskim mundurze z naszytymi czerwonymi galonami, w jasnoniebieskich spodniach i wysokiej czapce z daszkiem, odnosiło się wrażenie, że jest najzdrowszym chłopcem na świecie. Miał więcej niż 1,80 m wzrostu, ważył około dziewięćdziesięciu kilogramów, był szeroki w ramionach, z silnymi mięśniami i pociągłą, miłą młodzieńczą twarzą, trochę dziecinny, bez specjalnych uzdolnień, ale dobry uczeń, miły, zadowolony z życia, lubiący psoty, potajemny palacz, hałaśliwie grający na elektrycznej gitarze. Był też dobrze wychowany, uprzejmy i nie tknięty pierwszą falą młodzieńczego buntu przeciwko mieszczańskim amerykańskim ideałom, przeciwko żołnierzom, policjantom, a także przeciw instytucjom takim jak stuletnia Akademia w Manlius, która właściwie była instytutem wyższej uczelni, ale wychowywała również trzystu chłopców, kandydatów do służby w armii czy policji. Tommy chciał być lotnikiem wojskowym lub co najmniej należeć do policji stanowej, tak jak jego ojciec Johnny Gorence, który w roku 1966 w straszliwy sposób stracił życie w katastrofie lotniczej.

Życie Tommy’ego Gorence’a zmieniło się w sobotę, 17 lutego 1968 roku, gdy z Charleyem Newtonem, Michaelem Browneyem, Johnem Ashbaughiem, Michaelem Raymondem i innymi kadetami wyszedł z pomieszczenia swojej kompanii, budynku z palonej cegły, do hali sportowej. Było zimno. Drzewa w parku otaczającym budynki szkolne były bez liści, wiatr szumiał wokół stojących w parku armat – pomników przeszłości.

Tommy i jego koledzy promienieli jednak zadowoleniem. Byli pod względem zdrowia i dobrego samopoczucia doborowym towarzystwem. Tommy nie mógł sobie przypomnieć, aby poza chorobami wieku dziecięcego, z których pamiętał tylko pokąsanie przez wściekłego psa, małą operację migdałków i wycięcie tłuszczaka, był kiedykolwiek poważniej chory. Przy badaniach wstępnych do Akademii uzyskał zaświadczenie zdrowia pierwszej klasy. Był dumny z pozłacanej statuetki koszykarza, którą jako dwunastoletni chłopiec zdobył z zespołem Little League Baseball w Oneoncie, a także z pierwszych godzin lotów, jakie miał już za sobą. Należał do najwytrwalszych koszykarzy. Gdy weszli do wysokiej hali sportowej i włożyli sportowe dresy z napisem „Manlius” i dużym numerem na piersiach i plecach, zniknął szybko w tłumie zawodników i tylko od czasu do czasu, to tu, to tam, można było dojrzeć dużą liczbę „30” na białym tle.

Kilka minut potem upadł na ziemię. Kolega trącił go niechcący łokciem w okolicę wątroby. Tommy zbladł, podniósł się jednak i grał dalej. Wkrótce jednak otrzymał drugie uderzenie i zatrzymał się zgięty wpół, przyciskając do brzucha obydwie ręce. Jego zwykle różowa twarz stała się szara. Mimo to dał kolegom znak ręką, że wkrótce będzie w porządku. Jednak Ashbaugh, Charley Newton i kilku innych przerazili się, gdy zobaczyli go tak zmienionego. Pomogli mu się ubrać. Tommy czuł się tak źle, że nawet się nie bronił. Potem zaprowadzili go do budynku kompanii C, a następnie przez pusty, pomalowany na zielono i wyposażony w automaty z pepsi colą korytarz na parterze do pokoju 315. Tam położyli go na dolnym posłaniu jednego z piętrowych łóżek. Przypomnieli sobie teraz, że już przed ośmiu czy dziewięciu dniami skarżył się raz na bóle brzucha i nawet odwiedził izbę chorych. Ale tam nic nie stwierdzono. On sam szybko zapomniał o tej historii. Koledzy myśleli, że prawdopodobnie zjadł coś, co mu zaszkodziło, i że wszystko się powoli uspokoi. Ale się nie uspokoiło. Bóle nasiliły się. Twarz Tommy’ego była blada jak ściana. Tania brązowa szafa na ubrania, tani stół blaszany, powyginana blacha osłony centralnego ogrzewania i wreszcie nawet czerwone firanki w oknach zacierały się w jego oczach. Wezwano więc lekarza Akademii. Gdy ten zobaczył Tommy’ego Gorence’a i obmacał jego powłoki brzuszne, powziął podejrzenie urazu wewnętrznego. Zawiadomił Leiberta Sedgwicka, dziekana Akademii Manlius, oraz szpital uniwersytetu w Syracuse. Potem sprowadzono samochód Akademii i umieszczono w nim Tommy’ego; Sedgwick towarzyszył mu w czasie podróży przez ulice miasta do Syracuse.

Dr Chamberlain, chirurg szpitala uniwersyteckiego w Syracuse w liście o Tommym Gorence z dnia 26 lutego 1968:

„Gdy zobaczyłem go w szpitalu, ciśnienie krwi wydawało się ustalone, ale tętno było dość słabe i wyglądał, jakby się wykrwawił. Następne badanie wykazało krew w jamie brzusznej (…). Zdecydowałem się operować go, ponieważ istniała możliwość rozerwania wątroby lub śledziony”.

Joan Gorence była wczesnym popołudniem 17 lutego sama w swoim cichym drewnianym domku przy ulicy Hudson w Oneoncie, małym miasteczku na brzegu rzeki Susquehanna. Przed stu laty miasteczko wzniosło się na szczyt narodowej chwały, gdy jego nazwa stała się równoznaczna z budową nowoczesnej kolei. Codziennie zatrzymywały się tu siedemdziesiąt dwa pociągi pasażerskie. W tym czasie (luty 1968) Oneonta nie żyła już z kolei, lecz z plastyku, elektroniki i rolnictwa; swoją sławę pięknego miasta zawdzięczała dzielnicy willowej, parkom i „czterdziestu milom ulic ocienionych drzewami”.

Joan Gorence nie mieszkała w zachodniej części miasta, gdzie mieli rezydencje ludzie bogaci, ale we wschodniej. Jednak sławne drzewa Oneonty ocieniały w lecie również ulicę Hudson, a i teraz, w zimie, pozbawione liści korony klonów i wiązów zatrzymywały jeszcze tak dużo światła, że na oszklonej werandzie, przez którą wchodziło się do domu, było mroczno, a w przylegającym do niej pokoju nawet ciemno.

Joan Gorence była zdrową, energiczną czterdziestoletnią kobietą. Odkąd została wdową, Tommy poszedł do Akademii w Manlius, a jej drugi, o trzy lata starszy, syn Bill służył w wojsku w Arizonie, przygotowywała się do końcowego egzaminu nauczycielskiego. Miała wprawdzie wyjść za mąż za Francisa B. Knappa, szklarza i dawnego przyjaciela męża, była jednak zbyt ruchliwą osobą i zbyt ceniła sobie aktywność, aby mogła się zadowolić tylko rolą żony.

Siedziała więc nad książkami, a pies spał koło niej na podłodze, gdy zadzwonił telefon. Przypuszczała, że dzwoni jej przyjaciółka Margaret lub Sue Shearer, której córka była sympatią Billa. Tymczasem nieznany kobiecy głos zawiadomił, że łączy ją z Syracuse i że pragnie z nią mówić doktor Chamberlain ze szpitala uniwersyteckiego. Nie miała nawet czasu pomyśleć, że może chodzić o Tommy’ego, a już inny nieznany głos, tym razem męski, odezwał się w telefonie. Obcy zapytał, czy mówi z panią Gorence, matką Tommy’ego Gorence’a.

Gdy potwierdziła, rzekł: „Pani syn został uderzony podczas ćwiczeń sportowych w okolicę wątroby i przywieziono go do nas. Ma krwotok wewnętrzny, który możemy zatamować tylko drogą operacji. Dlatego musimy prosić panią o wyrażenie zgody (…). Istnieje obawa, że skaleczona została śledziona (…). W tym przypadku musielibyśmy ją usunąć”.

Chociaż Joan Gorence była rozsądną i śmiałą kobietą, nie zdobyła się na natychmiastową odpowiedź. Miała natomiast mnóstwo pytań: Jak to możliwe? U Tommy’ego? Przecież on jest taki silny i zdrowy! Jak mogło się coś takiego przytrafić? Zaraz jednak usłyszała na drugim końcu przewodu: „Czy pani mnie jeszcze słucha? Niech się pani nie martwi, śledziona nie jest narządem niezbędnym do życia i jej usunięcie nie stanowi żadnego niebezpieczeństwa dla pani syna”.

Odzyskała wreszcie głos, chociaż powtarzała w duchu: „To niemożliwe! Niemożliwe! Jeszcze nie ma dwóch lat, jak zmarł mój mąż Johnny, i jego śmierć w szpitalu w Albany była taka straszna! A teraz w jakimś innym szpitalu miałby umrzeć Tommy? Nikt mi nie może zrobić takiej krzywdy. Po prostu nie może!”. Powiedziała: „Wsiadam zaraz do samochodu i wkrótce będę w Syracuse. Chciałabym go zobaczyć…”.

Obcy głos odpowiedział jednak: „Odległość wynosi sto sześćdziesiąt kilometrów, tak długo nie możemy czekać, jeżeli nie chcemy ryzykować, że się wykrwawi. Musimy natychmiast operować”. Ociągała się jeszcze. Potem powiedziała; „Dobrze, wyrażam zgodę, a pan zrobi wszystko, aby go uratować i przywrócić do zdrowia”.

„Uczynimy wszystko. Oczekujemy pani…” – brzmiała odpowiedź. Potem połączenie zostało przerwane, jak przez zimne nielitościwe cięcie. Joan Gorence nie zwlekała ani chwili, lecz działała z pełną świadomością i zdecydowanie. Ubierając się, zadzwoniła do Czerwonego Krzyża z prośbą o powiadomienie Billa w Arizonie, aby postarał się o specjalny urlop. Potem zawiadomiła Francisa B. Knappa, którego nazywała „Fran”, i przyjaciół, aby troszczyli się o psa Auggie. Następnie pojechała samochodem mimo zimy, w nadziei, że ani śnieżyca, ani inna przeszkoda nie zablokuje dróg do Syracuse.

Main Street w Oneoncie była zatłoczona autami, ponieważ w końcu tygodnia przybywali do miasta z prowincji ludzie zajmujący się hodowlą bydła, aby tutaj załatwiać zakupy. Była szczęśliwa, gdy wydostała się na drogę stanową. Nie zwracała uwagi na ośnieżone lasy. Miała tylko jedno życzenie – jechać jak najszybciej. Przypomniała sobie przy tym tamten dzień 26 września roku 1965, kiedy w podobny sposób jechała do szpitala, aby zobaczyć swego męża po wypadku lotniczym. Wtedy jechała nie na północny zachód, lecz do Binghamton, na południe, i nie była sama. Dwaj policjanci stanowi, koledzy jej męża, zabrali ją z Oneonty i w czasie podróży powiedzieli jej tylko połowę prawdy, aby jej nie przerazić. Ale żadne, nawet pocieszające, kłamstwo nie uchroniło jej przed rzeczywistością, z jaką musiała się zetknąć w Binghamton, gdzie zastała sparaliżowaną, pozbawioną mowy istotę ludzką, w niczym nie przypominającą męża, jej bożyszcza od czasu, gdy przed dwudziestu laty poznała go jako siedemnastoletnia dziewczyna na letnim obozie w Cooperstown.

Cooperstown leżało na północny wschód od szosy, którą teraz jechała między wzgórzami w zimowej szacie. John M. Gorence był tylko zwykłym żołnierzem drugiej wojny światowej, bez dyplomu wyższej uczelni i bez wyuczonego zawodu. Tam koło Cooperstown stoi jeszcze przypuszczalnie biedny, stary dom farmerski, do którego wprowadzili się w roku 1948 po ślubie. Wodę przynosili ze źródła w polu, meble sporządzili sobie sami, a w Cooperstown urodziła najpierw Billa, a trzy lata później, 18 stycznia 1952 roku, Tommy’ego. Gdy Johnny, mimo czteroletnich poszukiwań w Cooperstown, nadal nie mógł znaleźć pracy, zapakowali swoje rzeczy do starego samochodu. Joan z dziećmi wyjechała do swoich rodziców do Nowego Jorku, a Johnny tymczasem udał się do Kalifornii w poszukiwaniu pracy. Ale także Kalifornia nie stała się ziemią obiecaną. Johnny nie znalazł pracy, powrócił więc i byli bardzo zadowoleni, gdy znalazł wreszcie zajęcie w stolarni w Nowym Jorku. Ale go kochała…

Ze wschodu wiał zimny, porywisty wiatr i uderzał w szyby z prawej strony. Musiała jechać wolniej. Na medycynie Joan Gorence nie znała się bardziej niż przeciętni ludzie. Wiedziała, że krwotok wewnętrzny występuje po uszkodzeniu jakiegoś organu. Nie znała funkcji śledziony ani nie wiedziała, czy jest ona rzeczywiście zbędnym narządem, czy tylko lekarz z Syracuse powiedział jej połowę prawdy – tak jak wówczas, gdy Johnny leżał przed nią z roztrzaskanym kręgosłupem, a jej tłumaczono, że może wyzdrowieć, gdy tymczasem wszyscy wiedzieli, że nie było ratunku. Zaczęła liczyć mile, ponieważ wiedziała, że nie dowie się prawdy o Tommym wcześniej, niż dojedzie do Syracuse, i że tym razem zażąda całej prawdy.

Wiatr ustał na chwilę i mogła znowu jechać szybciej. Nie wiedziała dokładnie, który z synów przypominał najbardziej jej zmarłego męża. Johnny zawsze wydawał się jej uosobieniem „Mr Ameryki” – postawny, o rozrośniętej klatce piersiowej i wąskiej talii jeźdźca. I nigdy też nie zrobił na niej silniejszego wrażenia jako „Mr Ameryki” niż owego dnia w roku 1953, gdy został urzędnikiem policyjnym stanu Nowy Jork i po raz pierwszy włożył mundur. Teraz już nie wiedziała, czy ma ten dzień błogosławić, czy przeklinać. Gdyby nie został stanowym policjantem konnym w Margaretville, a potem w Oneoncie, przypuszczalnie nie wpadłoby mu do głowy wstąpienie do lotnictwa, a przez to osiągniecie celu, którego nie mógł zrealizować w wojsku. To przy jego pierwszym locie rozbił się samolot szkoleniowy…

Nie lubiła w Biblii księgi Hioba, ponieważ Hiob znosił ulegle tak wiele cierpień, a ona tak bardzo wierzyła, że człowiek może sam stanowić o swoim życiu. Czasem jednak do tej prostej filozofii wkradała się myśl, że istnieje coś takiego jak przeznaczenie… Ale istotnie nie wiedziała, czy było to przeznaczenie, gdy Johnny runął z samolotem owego wrześniowego dnia 1965 roku w Binghamton. Wiedziała tylko jedno, że nikomu nie życzyłaby tego rodzaju śmierci, jaka jemu przypadła w udziale. Trwało to prawie osiem miesięcy, osiem miesięcy nie do opisania. Codziennie dojeżdżała prawie sto kilometrów z Oneonty do Binghamton, aby siedzieć przy łóżku, w którym leżał żywy trup. Gdy Johnny po wielu tygodniach na polecenie poruszał oczami i mógł wyjąkać zaledwie parę słów, prosił ją: „Pomóż mi umrzeć”.

Pogodziła się z myślą, że będzie musiała pracować, aby utrzymać rodzinę, ponieważ nawet gdyby go odzyskała, miałaby w domu bezradnego kalekę. Zdecydowała się na zawód nauczycielki, zaraz też rozpoczęła studia, rozrywana między prawie zmarłym, który nie mógł umrzeć, a pracą. Gdy przeniesiono Johnny’ego do szpitala dla zasłużonych żołnierzy w Albany i dostał się tam na salę innych żywych trupów, wizyty u niego stały się zmorą: hałaśliwi goście mówili bez przerwy do innych chorych, chociaż ci ich nie rozumieli. John M. Gorence na swoje i jej (szczerze mówiąc) szczęście zmarł w dniu, w którym miała go odwiedzić. Przybyła wtedy za późno. Zdobyła na zawsze przeświadczenie, że życie wcale nie oznacza życia, gdy się jest bezsilnym i bez nadziei – choćby lekarze tysiąc razy nazywali to życiem.

Za każdym razem, gdy pozostawiała za sobą ciągnące się wzdłuż szosy lasy i w samochód uderzały na nowo porywy wiatru, nie zwracała prawie na to uwagi, tylko zaciskała ręce na kierownicy. Widoczny z szosy mały cmentarz Hartwick na południe od Cooperstown, na którym Johnny już prawie od dwóch lat leżał obok swojej matki, zniknął pod głębokim śniegiem, tak że przez wiele tygodni nie dało się odwiedzać jego grobu… Walcząc z wiatrem, myślała o tym śniegu i miała nadzieję, że nie będzie padał i nie zatrzyma jej w drodze do Syracuse. Potem wszystkie jej myśli skupiły się na Tommym, jego rosłej postaci i pół dziecinnej, pół męskiej twarzy. Myśl, że mogło mu się przytrafić coś, co chociaż odrobinę przypominałoby los ojca, wydawała się jej ciężarem nie do udźwignięcia.

Dr Chamberlain w liście o Tommym Gorence, 26 lutego 1968:

„Byłem zaskoczony, gdy odkryłem, że ma w środku wątroby duży guz, z którego pochodziło krwawienie (…). Krwotok ten udało mi się opanować z wielkim trudem. Na tym zakończono operację. Usunięcie jakiejkolwiek części guza (…) wydawało się niemożliwe. Badanie histopatologiczne po operacji wykazało, że chodziło o daleko posuniętego, dużego raka wątroby”.

W tym samym momencie, gdy Leibert Sedgwick, dziekan Akademii Manlius, podszedł w pomieszczeniu szpitala uniwersyteckiego w Syracuse do Joan Gorence, poczuła, że musiało się zdarzyć coś złego, ponieważ Sedgwick, opanowany, spokojny mężczyzna z krótko przystrzyżonymi włosami i w dużych okularach, najwyraźniej zadawał sobie wiele trudu, aby nie stracić panowania. W pierwszej chwili myślała, że Tommy zmarł i że przybyła za późno, aby go jeszcze zastać przy życiu i usłyszeć jego głos. Chociaż była rozsądną, dzielną kobietą, to jednak pomyślała, że jej serce przestanie bić. Z ogromnym wysiłkiem zapytała, czy Tommy’emu przytrafiło się coś złego przy operacji.

Sedgwick uspokoił ją i zapewnił, że Tommy żyje i że doktor Chamberlain zaraz przyjdzie udzielić jej wyjaśnień. Na kilka sekund doznała uczucia uspokojenia. Ale głos Sedgwicka brzmiał tak poważnie, że na nowo ożyły w niej wszystkie poprzednie obawy. Wszedł Chamberlain. Gdy za maską uprzejmości dostrzegła na jego twarzy głęboką powagę, przeczuła, że dowie się czegoś strasznego.

Nikt nie zanotował słów, jakie wypowiedziano w ciągu następnej półgodziny; można było je odtworzyć tylko w przybliżeniu. Lekarz powiedział: „Mrs Gorence, operacja była ciężka, ponieważ mieliśmy do czynienia z krwawieniem wątroby, którego nie można było usunąć. Musieliśmy zszyć krwawiące pęknięcie. Tommy jest teraz poza bezpośrednim niebezpieczeństwem”.

Natychmiast zwróciła uwagę na podwójne znaczenie słowa „bezpośrednie”. Jeżeli Tommy nie znajdował się w bezpośrednim niebezpieczeństwie, to jakie niebezpieczeństwo czekało go jeszcze? Co na miłość boską rozumieli pod słowami „bezpośrednie niebezpieczeństwo”? Chamberlain rozpoczął od nowa: „To, co powiem pani teraz, mnie samego zaskoczyło, gdyż Tommy był okazem zdrowia, tak że nie przyszło mi to w ogóle na myśl, aż do chwili gdy otworzyliśmy powłoki brzuszne i odsłoniliśmy wątrobę. To, co odkryliśmy, u chłopca w wieku Tommy’ego występuje niezwykle rzadko. Jest to jednak gorzka prawda. W wątrobie Tommy’ego znaleźliśmy ogromny guz… chodzi o raka”.

Ostatnie z jego słów ugodziło Joan Gorence, mimo że była przygotowana na złą wiadomość. Chamberlain starał się kilkoma oględnymi zdaniami przygotować ją na przyjęcie straszliwego oświadczenia, jednakże spadło ono na nią tak nagle i z takim okrucieństwem, że myślała, iż ziemia usuwa jej się spod nóg. Słyszała tylko jedno słowo: rak, rak, rak… Nie ma człowieka, który nie wiedziałby, że oznacza ono śmierć. Niewielu jednak wiedziało, że rak jest chorobą nie tylko ludzi starszych i starych, ale także cierpieniem dzieci i ludzi młodych. Joan myślała, zanim Chamberlain wymówił to straszne słowo, o szczególnie ciężkim okaleczeniu wewnętrznym, które może mieć jakieś znaczenie dla przyszłego życia Tommy’ego. Ale przypuszczenie, że Tommy mógł chorować na raka, było poza jej wyobrażeniami, zbyt dalekie, aby mogło jej dotyczyć.

Nie mogła w to uwierzyć. Tommy ma szesnaście lat. Czyż w Akademii Manlius nie badano go i nie napisano jej, że jest zdrowy?

– Nie ma niestety wątpliwości – odpowiedział Chamberlain. – Mamy do czynienia z guzem wątroby zwanym hepatoma, który najczęściej występuje u młodszych dzieci, ale niekiedy właśnie w piętnastym, szesnastym roku życia. Hepatoma jest rakiem pierwotnym wątroby. Wiele raków wątroby rozwija się z raków innych narządów i gdy przy operacji znajdujemy guz wątroby, to zwykle mamy do czynienia z przerzutami raka pierwotnego. U Tommy’ego chodzi o guz, który powstał w samej wątrobie i w wątrobie się rozrasta…

W Joan rozgorzał bunt przeciwko wyrokowi, który przed chwilą usłyszała.

– Ponieważ Tommy aż do wypadku nic nie spostrzegł i lekarze przy przyjęciu do Akademii Manlius niczego nie stwierdzili, to znaczy że chodzi o wczesną postać raka – upewniała się. – Przecież w każdej amerykańskiej gazecie można przeczytać, że rak wcześnie wykryty może być operowany i wyleczony – odrzekła zdenerwowana.

– Tak się zdarza w bardzo licznych przypadkach – odpowiedział Chamberlain – ale nie przy raku pierwotnym wątroby. W rakach wtórnych, docierających do wątroby z innych narządów, uszkodzeniu ulegają tylko części wątroby. Możemy wtedy próbować usuwać takie odcinki. Rak pierwotny obejmuje całą wątrobę. Nie można usunąć jedynie kawałka, należałoby usunąć cały narząd. Ale żaden człowiek nie może żyć bez wątroby dłużej niż trzydzieści sześć godzin.

Jednakże Joan Gorence nie poddała się jeszcze.

– A napromieniowanie? Czy nie czytamy, jak często leczy się raka napromieniowaniem i uzyskuje się wyleczenie? Dlaczego na miłość boską napromieniowanie miałoby nie pomóc Tommy’emu?

– Guz, który znaleźliśmy u Tommy’ego, jest tak rozprzestrzeniony w wątrobie, że żadne napromieniowanie nie da efektu – odparł Chamberlain. – Nie powinna pani w żadnym razie polegać tylko na moim sądzie. Za tydzień lub dwa możemy przepisać Tommy’ego do Fox Memorial Hospital w Oneoncie i będzie pani mogła tamtejszych lekarzy zapytać o zdanie. Boję się jednak, że także w Oneoncie rokowanie będzie takie samo.

Gdy Joan Gorence słuchała tych słów, myśli jej powędrowały, jak w czasie drogi do Syracuse, ku mężowi i tragedii jego ostatnich dni. Czy to nie dosyć, że musiał dogorywać bez jakiejkolwiek szansy? Czy Tommy’ego ma spotkać to samo? Miała uczucie, że musi krzyknąć: „nie!”. Nie, nie i jeszcze raz nie! Nawet jeśliby miała ofiarować wszystko, co posiada, w przypadku Tommy’ego nie może, nie śmie się powtórzyć jej ówczesna bezradność i wyczekiwanie końca.

– Jak długo może żyć? – zapytała. – Jak długo może żyć, jeśli się nic nie zdarzy i jeśli niczego się nie przedsięweźmie…?

– Przypuszczalnie pół roku. Być może nieco dłużej – brzmiała odpowiedź. – Gdy pierwszy okres leczenia szwów wątrobowych minie, możemy go – jak powiedziałem – odesłać do Oneonty. Po pewnym czasie pobytu w szpitalu może wrócić do domu. Jeśli stan się poprawi, może nawet chodzić do szkoły, aby nie miał poczucia, że jest śmiertelnie chory. Nie przeczuwa bowiem niczego i nie powinien niczego przeczuwać, jak długo da się tego uniknąć.

Joan Gorence wiedziała już od tej chwili, że będzie walczyć o życie Tommy’ego (chociaż nie miała pojęcia, jak i czym). Chciała też wiedzieć, jak w jego przypadku wyglądać będzie koniec, którego już kiedyś oczekiwała przez wiele miesięcy, gdy umierał Johnny.

Dowiedziała się, że Tommy dzięki swojej dobrej kondycji prawdopodobnie odzyska siły i co najmniej przez pewien czas nie będzie odczuwał dolegliwości, chociaż guz niepowstrzymanie będzie rósł nadal i wytwarzał przerzuty do innych narządów.

A więc tego mogli się spodziewać Tommy i ona. Nowe długie czekanie na śmierć. Joan Gorence czuła nieodwołalnie, że nie może i nie chce przystać na to czekanie. Czuła także, że dalsza rozmowa nie ma sensu i że najpierw musi mieć Tommy’ego w domu, w Oneoncie, aby rozstrzygnąć, co ma przedsięwziąć dalej. Zebrała więc wszystkie swoje siły i oświadczyła, że zgadza się, aby Tommy, gdy tylko będzie to możliwe, przekazany został do Fox Memorial Hospital w Oneoncie i tam oddany pod opiekę doktora Richarda Hainesa. Potem odczekała, aż minęły pierwsze skutki operacji, i powiedziała: „Tommy, nie jesteś pierwszym sportowcem, któremu się to przydarzyło. Za osiem czy dziesięć dni przyjedziesz do Oneonty i tam wyzdrowiejesz. Bill, Kathy, Karen i wszyscy inni czekają już na ciebie”.

Dr Chamberlain w liście do doktora Richarda Hainesa w Oneoncie:

„Stan pacjenta po operacji, z wyjątkiem dłuższych napadów gorączki, na ogół dobry. Występująca gorączka, moim zdaniem, pochodzi z martwicy wywołanej przez szwy, które były niezbędne do zatamowania krwi (…). Utrzymuje się jeszcze ropna wydzielina z rany (…). Mimo to gorączka opada. W tym czasie pacjent otrzymał ogółem 4 i 3/4 litra krwi. Przygotowałem wszystko do przewiezienia go pod Pańską opiekę na poniedziałek 26 lutego”.

Gdy Tommy przybył karetką do Oneonty, jego wygląd wyraźnie się zmienił. Nie był już tym rosłym, silnym młodzieńcem o świeżej twarzy, jaki poszedł do Akademii Manlius. W ciągu dziewięciu dni stracił na wadze prawie osiemnaście kilogramów. Był blady; z drenem w ranie brzusznej wniesiono go na noszach do pomalowanego ochrą budynku Fox Memorial Hospital, który oddalony był tylko o kilkaset metrów od domu rodzinnego.

Nagła operacja, gorączka i osłabienie, których przedtem nie przeżywał, oszołomiły go tak samo, jak oszołomiłyby każdego zdrowego chłopca. Po raz pierwszy zrozumiał, że zdrowie nie jest oczywistym atrybutem życia. Niektóre metody leczenia, jakich po raz pierwszy doświadczył w Syracuse, zwłaszcza okładanie poduszkami z lodu dla obniżenia gorączki, wywoływały w nim coś w rodzaju szoku. Poczuł się lepiej dopiero wtedy, gdy odwiedzili go jego brat Bill, kilku dawnych przyjaciół szkolnych i koleżanek z Oneonty, a przede wszystkim śliczna Karen Collins. Karen pierwsza dowiedziała się o rzeczywistym stanie Tommy’ego. Matka jej zmarła na raka i do chwili śmierci nikt nie powiedział dziewczynie o beznadziejnym stanie chorej. Chociaż Karen była wówczas bardzo młoda, zawsze stawiała sobie pytanie, ile radości mogłaby sprawić matce, gdyby wiedziała, że jest ona skazana na śmierć. Teraz przyrzekła sobie, że w stosunku do Tommy’ego odrobi coś z tego, co uprzednio zaniedbała. Dlatego odwiedzała go codziennie. Ponieważ nic nie wiedział o swoim rzeczywistym stanie, odzyskiwał powoli młodzieńczy optymizm i był przekonany, że znowu powróci do Manlius, gdy rana pooperacyjna wreszcie się zagoi.

Tymczasem Joan Gorence zaczęła realizować swoje postanowienie, które powzięła w Syracuse, by nie zdać się na los, ale walczyć o życie syna. Zameldowała się u doktora Richarda Hainesa, jak tylko objął leczenie i zakończył badania Tommy’ego. Gdy udzielił jej tych informacji, co i doktor Chamberlain w Syracuse, zwróciła się do wszystkich przyjaciółek, znajomych i krewnych, do dziadka Tommy’ego w Cooperstown, do swojej matki na Florydzie, prosząc wszystkich, aby się dowiadywali, czy nie ma jakichś możliwości leczenia raka, o których, być może, nie wiedzieli doktor Chamberlain czy doktor Haines. Zabrała się też sama do poszukiwań; w gazetach i czasopismach czytała wszystko, co donoszono o raku. Natrafiła przy tym już kilka dni po przybyciu Tommy’ego do Oneonty na zapowiedź kieszonkowego wydania książki Laetrile – Control for Cancer. Podtytuł głosił: „Najważniejsza nowość medycyny współczesnej”. Natychmiast zaopatrzyła się w tę książkę i przeczytała ją jednym tchem. Laetrile, dowiedziała się, jest nowoczesnym środkiem, który wstrzykiwany systematycznie powoduje powstrzymanie wzrostu raka. Mówiło się tam o instytucjach z szumnymi nazwami, jak John Beard Memorial Foundation z San Francisco lub McNaughton Foundation z Montrealu, które popierały od roku 1963 rozwój badań nad lekami. Cytowano również naukowców z wieloma tytułami, takich jak profesor doktor R. N. Bouziane, biochemik na uniwersytecie w Montrealu, dziekan American College of Bio-Analysts, specjalista od chemioterapii w zespole nowotworowym Hospital Jeanne d’Arc. Bouziane miał oświadczyć: „Laetrile jest potężną bronią przeciwko rakowi”.

Po przeczytaniu książki Joan Gorence była przekonana, że znalazła drogę prowadzącą, być może, do uratowania Tommy’ego. Zaniosła książkę do szpitala i prosiła doktora Hainesa o przeczytanie jej, przekonanie się i wypróbowanie na Tommym laetrile’u, zanim będzie za późno.

Joan Gorence do Lothara Reinbachera, 1970:

„Nie wiem, czy przeczytał książkę. Ale powiedział mi: «Mrs Gorence, musimy się ugiąć pod tym, co złożono na nasze barki». Ja jednak nie ustąpiłam. «Jeżeli mamy ginąć, to gińmy, walcząc»”.

Postawa doktora Hainesa przypominała jej postawę Hioba, której nie chciała przyjąć. Próbowała więc sama kupić laetrile. Dowiedziała się jednak ku swojemu przerażeniu, że sprzedaż w Stanach Zjednoczonych została zakazana przez Food and Drug Administration, najwyższy organ decydujący o sprawach lekarstw. Pewien aptekarz powiedział nawet, że środek składa się jedynie ze zmielonych pestek moreli. Joan Gorence nie pozwoliła sobie jednak wyrwać pierwszej deski ratunku, którą, jak się jej zdawało, znalazła. 4 marca zadzwoniła nawet do Food and Drug Administration w Waszyngtonie, chcąc się dowiedzieć, czy istotnie nie można zdobyć środka, który może uratowałby życie jej dziecka. Przyrzeczono jej odpowiedź na piśmie. 8 marca znalazła w skrzynce pocztowej list. Otwierała go z bijącym sercem. Urząd w Waszyngtonie odsyłał ją do Canadian Medical Association, które w 1965 roku badało dokładnie laetrile. Ich opinia brzmiała: skład środka podawanego w USA jako laetrile nie zgadza się z kanadyjskim laetrile; żaden z tych preparatów nie ma własności przeciwrakowych. Laetrile był według listu z Waszyngtonu dokładnie wypróbowany na zwierzętach także przez National Cancer Institute, gdzie ponownie wydano opinię, że nie posiada żadnej wartości. Pismo kończyło się słowami: „Odczuwamy głęboką sympatię dla ofiar raka i ich rodzin, wierzących we wszelkie odkrycia naukowe, a tym samym w możliwość uleczenia raka, która obecnie jeszcze nie istnieje (…). Niestety pojawiają się coraz to nowe doniesienia o lekach przeciwrakowych (…) bez dowodu ich naukowej wartości. Laetrile należy do tej kategorii”.

Joan Gorence odczuła gorycz głębokiego rozczarowania. Ale przecież często czytała o wyleczeniu ludzi lekami, które medycyna z jakichś powodów odrzuca i potępia. A czy profesor Bouziane, który oświadczył, że „laetrile jest potężną bronią przeciwko rakowi”, nie był prawdziwym uczonym z tytułami? Postanowiła więc zadzwonić do Montrealu i prosić samego Bouziane’a o pomoc dla syna. Po katastrofie lotniczej Johnny’ego otrzymała pewną sumę ubezpieczeniową. Gdyby za część sumy, jaką jeszcze posiadała, można było przewieźć Tommy’ego do Montrealu, byłoby to, jej zdaniem, najlepsze użycie pieniędzy, za które ojciec Tommy’ego zapłacił własnym życiem.

W czasie prób telefonicznego połączenia się z Bouziane’em pewne wydarzenie przy łóżku Tommy’ego zmusiło ją do jeszcze większego pośpiechu. Stan zdrowia Tommy’ego tak znacznie się poprawił, że Haines zapewniał o rychłym odesłaniu go do domu. Przygotowała wszystko tak, aby pobyt w domu stał się szczęśliwym okresem, wolnym od kłopotów, podczas gdy ona będzie się troszczyć o jego wyleczenie. Gdy weszła do jego pokoju, zastała go jednak zmienionego, przygnębionego i z ledwie ukrywanym lękiem w oczach.

Joan Gorence do Lothara Reinbachera, 1970:

„Tommy nadal nie miał pojęcia o swojej chorobie (…). Jednak niektórzy z jego kolegów szkolnych w Manlius dowiedzieli się w jakiś sposób o wyniku operacji w Syracuse. Bezmyślnie zadzwonili do Tommy’ego jeszcze przebywającego w szpitalu i powiedzieli: «Hej, Tommy, czy to prawda, że masz raka?». Tommy zapytał pełen lęku: «Mamo, powiedz mi, czy to prawda, co oni mówią?» Próbowałam mu to wybić z głowy i wreszcie udało mi się, ponieważ czuł się już zupełnie dobrze (…). Ale jak tylko opuściłam szpital, wezwałam wszystkich jego przyjaciół i prosiłam ich, aby dla dobra Tommy’ego nigdy nie użyli słowa «rak». Wszyscy dotrzymali słowa (…). W kilka dni potem wrócił do domu”.

W tym czasie Joan uzyskała połączenie telefoniczne z doktorem Bouziane’em w Montrealu. Bouziane potwierdził, że zajmował się laetrile’em. Dowiedziała się także o istnieniu w Kanadzie McNaughton Foundation, której prezesem był syn wysoko postawionego człowieka, generała McNaughtona, głównodowodzącego kanadyjskimi siłami zbrojnymi w czasie wojny. Owa fundacja leczyła wielu Amerykanów. Potem Bouziane dodał nowe rozczarowanie do tych, które musiała już przeżyć. Nie zaproponował jej przybycia z Tommym do Montrealu, ale oświadczył, że w Tihuanie w Meksyku są kliniki przeciwrakowe nastawione na kurację laetrile’em, a leczące prawie wyłącznie Amerykanów, którzy nie mogą się leczyć we własnym kraju wskutek istniejącego zakazu. Nie zrozumiała, dlaczego nie powinna przyjeżdżać do Kanady, która była bliżej i bardziej dla niej swojska niż Meksyk. Ale Bouziane doradzał: „Niech pani jedzie z synem do Meksyku…”.

Po tej rozmowie odczuła po raz pierwszy narastające wątpliwości. Nigdy nie była w Meksyku. Czytała jednak, że Tihuana jest gorącym, brudnym miastem, miastem szybkich rozwodów, walki byków, domów publicznych, tancerek w nocnych lokalach, handlarzy marihuaną i lekarzy przerywających ciążę. Wszystko, czego się dowiedziała o Tihuanie i tamtejszych klinikach leczenia raka, wydawało się co najmniej podejrzane.

Czasopismo „Parade” pisało o klinikach onkologicznych i o pewnym doktorze Ernesto Contrerasie, który przyjmował Amerykanów za dziesięć dolarów dziennie do swojej kliniki U Dobrego Samarytanina i za każdy zastrzyk laetrile’u doliczał trzy do sześciu dolarów. Gazeta donosiła także o Bio-Medical Center, w którym była amerykańska pielęgniarka przeprowadzała za pięćset dolarów kuracje innym środkiem, nazywającym się hoxsey, również zabronionym w Ameryce. Bądź co bądź istniał w Kalifornii także Międzynarodowy Związek Ofiar Raka i ich przyjaciół, ułatwiający chorym na raka z USA drogę do Tihuany…

Im więcej informacji gromadziła, tym bardziej czuła, że musi się śpieszyć, nie tracąc ani chwili czasu, a równocześnie wkradał jej się do serca lęk, którego nienawidziła, ale którego nie mogła opanować.

W domu usiłowała zataić swoje starania, podobnie jak i wątpliwości. Spełniała każde życzenie Tommy’ego, aby go uszczęśliwić. Chociaż doktor Haines odradzał to, kupiła mu motocykl, o którym marzył już w Manlius, a który znaczył dla niego więcej niż lotnictwo czy baseball. Gdy w końcu marca Tommy z Karen i kolegami, niczego nie przeczuwając, pędził ulicami Oneonty, ona zadręczała się nadal myślą o możliwościach ratunku w Tihuanie, a równocześnie swoimi wątpliwościami i rozpaczą.

Gnana lękiem przed dalszą stratą czasu, prosiła o radę swoją matkę, koleżanki, Frana. Pisała do poradników lekarskich w gazetach. Ale każdy, kto słyszał o Tihuanie, ostrzegał ją, mówiąc, że to szaleństwo zawozić śmiertelnie chorego chłopca do tego miasta prostytutek i ośrodka przerywania ciąży. Z całą pewnością, zamiast mu pomóc, ujrzy go zmarłego na obczyźnie. Jej własne wątpliwości przez to stały się tak silne, że nawet wola działania za wszelką cenę nie mogła już ich pokonać.

31 marca wyszła za mąż, przyjęła nazwisko Knapp i Fran wprowadził się do jej domu. Myśli jej jednak pozostały przy chłopcu, który chodził już teraz na kilka godzin do szkoły. Marzył nawet, aby na motocyklu, z Karen na tylnym siodełku, pojechać do Manlius i zatoczyć rundę wokół szkoły.

Joan przestraszyła się jeszcze bardziej, gdy w kwietniu po raz pierwszy zaczął się skarżyć na silniejsze bóle w okolicy wątroby. Dręczyła ją myśl, że Oneonta jest za mała, aby wiedzieć, co nowego zaszło w medycynie. Dlatego pisała do lekarzy, których nazwiska znała z gazet, stale jednak otrzymywała tę samą odpowiedź: nie ma innego wyboru niż zaufanie do doktora Hainesa. Poza tym robić wszystko, aby synowi zapewnić możliwie bezbolesny koniec, bo czeka go niechybna śmierć.

Na początku maja bóle stały się tak silne, że Tommy musiał brać leki uśmierzające, jakie otrzymał od doktora Hainesa. Wystąpiła wysoka gorączka i pojawiło się bardzo złe samopoczucie. Ale stan jego zdrowia poprawił się znowu i znów wsiadł na motocykl. Z dumą nosił nowy pulower, ofiarowany mu przez matkę, i woził na motocyklu kolegów i koleżanki.

Joan myślała, że zapewniła sobie trochę czasu, w którym będzie mogła działać bardziej skutecznie, niż jej się to dotychczas udawało. Odetchnęła z ulgą po otrzymaniu wycinka z nowojorskiej gazety. Donoszono w niej, że jedna z tamtejszych klinik przeprowadza pomyślne badania z całkiem nowo wyprodukowanym lekiem przeciwrakowym – asparaginazą. Gdy 14 maja jedna z dziewcząt opowiedziała jej, jak to podziwiając nowy pulower Tommy’ego, otrzymała odpowiedź: „Jeśli tak uważasz, to ci go zostawię w spadku…”, pomyślała, że Tommy wie, jak przedstawia się jego sytuacja, i pojechała do Fox Memorial.

Była zdecydowana pokazać doktorowi Hainesowi wycinek z nowojorskiej gazety i prosić go, aby leczył Tommy’ego tym nowym lekiem.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki z 19 maja 1968:

„Doktor Haines (…) powiedział coś takiego: «Oni stale pracują nad nowymi lekami. Ale proszę mi wierzyć, że nie ma wśród nich takiego, który mógłby już teraz pomóc Tommy’emu. Przeżywamy to stale w medycynie i nie pozostaje nic innego, jak pogodzić się z losem». Odpowiedziałam, że właśnie ja nie chcę tego robić i nie zrobię, a on, tak samo jak ja, nie przeoczyłby żadnej szansy, gdyby Tommy był jego własnym synem (…). Powiedziałam dalej, że nie jestem kobietą, która zadowoli się pięknym pogrzebem (…).

Zrobiło to na nim pewne wrażenie. Ostatecznie powiedział mi, że jeżeli naprawdę chcę wypróbować tego rodzaju nowe leki, to skieruje mnie do doktora Johna Olsena w Cooperstown, który zajmuje się badaniami nad rakiem”.

17 maja Joan wybrała się z Tommym w drogę do miasta, w którym się urodził. Powiedziała mu o życzeniu doktora Hainesa, aby zbadał go także doktor Olsen. Haines jest przekonany, że bóle Tommy’ego pochodzą z zapalenia opłucnej ściennej, a Olsen jest specjalistą w tej dziedzinie.

Była wiosna. Jechali przez nie kończące się łąki z brązowo-czarnym bydłem za jasnymi ogrodzeniami. Joan uświadamiała sobie całe piękno świata i stanowiło to dla niej nową zachętę do dalszej walki o życie Tommy’ego.

Doktora Olsena znalazła w Mary Imogene Bassett Hospital. Był to miły pan, który zbadał Tommy’ego tak zręcznie, że nie postała w nim nawet myśl o specjalnym znaczeniu tego badania. Potem zawiozła syna do dziadka na River Road i powróciła jeszcze raz do lekarza, aby wysłuchać oczekiwanego z takim napięciem wyroku. Ale ku jej bezgranicznemu rozczarowaniu Olsen oświadczył, że wszelkie próby leczenia raka lekami nie przyniosły dotychczas żadnych wyników.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki:

„Nie dał mi większej nadziei i powtórzył wszystko to, co Chamberlain i Haines już mi powiedzieli (…). Oświadczył: «Jedynie nowa wątroba mogłaby pomóc Tommy’emu»”.

Rozczarowana Joan zrozumiała jego ostatnie słowa jako zwrot retoryczny, jako potwierdzenie wyrażanego przezeń poglądu, że on również nie widzi żadnego ratunku dla Tommy’ego. Dlatego nie myślała o tym więcej. Dopiero kilka dni później dowiedziała się, że w jego słowach kryła się zapowiedź operacji, o jakiej jeszcze nigdy nie słyszała: zapowiedź przeszczepienia wątroby.

„Boston, 26 kwietnia 1968

Kochany Haroldzie,

Tym razem chcę wypełnić obowiązek reporterski bardziej punktualnie. Ta chwila, o której wspomniałem w moim liście z 2 grudnia 1964 roku, właśnie nadeszła. Przeszczep wątroby jest znowu «na tapecie».

Na zakończonym wczoraj zjeździe Towarzystwa Chirurgów Amerykańskich, tu w Bostonie, Thomas E. Starzl zakomunikował, że postawa rezygnacji z lat 1963–1964 została przezwyciężona i że w Denver rozpoczęto nowy stanowczy atak na wątrobę. Początek jego przemówienia brzmiał: «Aż do ostatniego roku nerka była jedynym narządem, którego transplantacja prowadziła do widocznego przedłużenia życia. Teraz mamy za sobą już dziewięć prób przeszczepienia wątroby, siedem w Denver oraz po jednej w Bostonie i Paryżu. Dwóch pacjentów zmarło kilka godzin po operacji, żaden nie żył dłużej niż dwadzieścia trzy dni. Ten nieprzyjemny obraz zmienił się w ciągu dziewięciu ostatnich miesięcy o tyle, że wszyscy pacjenci operowani między 23 lipca 1967 a 17 marca 1968 roku, a było ich siedmiu, przeżyli kończącą się dotychczas szybkim zgonem fazę pooperacyjną. Trzej biorcy żyją jeszcze – jeden dziewięć miesięcy, drugi ponad dwa miesiące, trzeci miesiąc. Pozostali zmarli odpowiednio po dwóch, trzech i pół, czterech i dziesięciu dniach oraz sześciu miesiącach».

Laikowi słyszącemu te wyniki nie wydadzą się one na tyle znaczące, aby zrozumieć nowy optymizm Starzla. Kto jednak wie, że wiele późniejszych kroków w medycynie zaczynało się nie od liczby lat przeżycia po operacji, ale miesięcy, dni, a nawet godzin, ten, rzecz jasna, będzie patrzył na to inaczej. W każdym razie godne uwagi wydają mi się szczegóły frontalnego natarcia Starzla na twierdzę transplantacji wątroby.

Na początku 1967, a więc w ubiegłym roku, przywieziono dziecko, Julie Cherie Rodriguez, z miasta Pueblo w Colorado na oddział dziecięcy General Hospital w Denver. Chociaż miało ono dopiero trzynaście miesięcy, cierpiało na raka pierwotnego wątroby. Próbowano napromieniowania rentgenem, ale nie udało się powstrzymać wzrostu guza. Matka, Joan Rodriguez, była przygotowana na to, że dla jej córki nie ma żadnej nadziei. W tym czasie Starzl, zajęty doskonaleniem metody transplantacji wątroby, poczynił dalsze postępy, które uznał za rozstrzygające. Najważniejsze było dla niego teraz opracowanie techniki operacyjnej bez drenów plastykowych (patrz mój list z grudnia 1964 roku). Ponadto zakończono opracowywanie surowicy antylimfocytarnej. W próbach przeprowadzonych na psach doprowadzała ona do zatrzymania się procesu odrzuceniowego przeszczepionych wątrób, bez obarczania samej wątroby, jak to czynił imuran.

Gdy Starzl odwiedził w ubiegłym roku kliniczną grupę badawczą na oddziale dziecięcym General Hospital i usłyszał o beznadziejnym stanie Julie Cherie Rodriguez, postanowił podjąć na nowo przerwane przed czterema laty próby przeszczepiania wątroby u pacjentów. Oprócz Julie, która teraz miała osiemnaście miesięcy, na oddziale pediatrycznym znajdowało się wiele innych dzieci chorych na wątrobę, z których większość umierała z powodu atrezji przewodu żółciowego. Wśród nich były: Paula Kay Hansen, dwudziestoipółmiesięczna dziewczynka z Teksasu, Kerri Lynn Brown, czternastomiesięczna dziewczynka z Long Beach w Kalifornii, oraz Carol Lynne MacCourt, czternastomiesięczna dziewczynka z Salt Lake City w Utah. Rodzice, którzy nie widzieli żadnej szansy uratowania swoich dzieci, wyrazili zgodę na każde doświadczenie. Starzl przekonał United States Public Health Service o celowości nowego programu doświadczalnego dla dalszego rozwoju przeszczepów wątroby i otrzymał wszelkie potrzebne środki, aby operować bezpłatnie większą liczbę chorych i w razie potrzeby leczyć przez czas nieokreślony.

Ponieważ tym razem chodziło prawie wyłącznie o małych pacjentów doświadczalnych, zorganizowano oddział sterylny dla dzieci. Matki miały w czasie leczenia być w szpitalu, w pobliżu swoich dzieci. Dla każdego dziecka wyszukano specjalne pielęgniarki, które nie mogły być obecne przy bolesnych zabiegach dzieci. Chciano przez to uniknąć psychicznych zahamowań małych pacjentów w stosunku do ich opiekunek. Starzl myślał przy tym szczególnie o surowicy antylimfocytarnej, której zastrzyki są, jak wiadomo, bardzo bolesne.

Julie Cherie Rodriguez operowano 23 lipca 1967 roku. Starzl, usuwając chorą na raka wątrobę, przekonał się, że nie ma przerzutów do leżących w sąsiedztwie narządów. Potem zastąpił chory narząd wątrobą osiemnastomiesięcznego dziecka zmarłego na zapalenie płuc. Operacja Pauli Kay Hansen odbyła się 1 sierpnia, operacja Kerri Lynn Brown 5 września, operacja Carol MacCourt 8 października. Następnie Starzl dokonał jeszcze trzech dalszych przeszczepów, między innymi u Randella Wayne Bennetta, dwuletniego chłopca z Teksasu z zarośniętym ujściem przewodu żółciowego. Już w czasie operacji przeprowadził badania krzepliwości krwi, aby być przygotowanym na wszelkie niespodzianki. W tym samym czasie stosował, oprócz minimalnych dawek imuranu, wstrzyknięcie surowicy antylimfocytarnej. Julie Rodriguez ponadto napromieniowano, w nadziei, że w ten sposób uda się zapobiec rozszerzaniu się przerzutów ze starej wątroby. Potem przenoszono dzieci do sterylnych pomieszczeń, systematycznie kontrolowano i poddawano próbom czynnościowym wątroby, biopsjom i badaniom na bakterie, wirusy i grzyby.

Historie choroby tych dzieci czyta się jak sprawozdania z nieprzerwanej walki o utrzymanie wszczepionej wątroby istotom, które nie mogą się jeszcze wypowiadać, nie wiedzą nawet, o co chodzi, i jedynie płaczem wyrażają ból i dolegliwości. Julie Rodriguez cierpiała dziesięć tygodni na porażenie prawej strony przepony, która została zaciśnięta przy operacji. Starzl nauczył się na jej przykładzie, jak uniknąć takich wypadków. Ustalił również, że główne niebezpieczeństwo w pierwszych dwudziestu czterech godzinach po operacji polega na zaburzeniach krzepliwości krwi. Potem stan nowej wątroby poprawia się. Początkowo wstrzykiwał dziecku codziennie, a potem kilka razy w tygodniu surowicę antylimfocytarną i z biegiem czasu stwierdził, że nie wolno przerywać podawania surowicy, aby nie ryzykować, po krótszym lub dłuższym czasie, odczynu odrzuceniowego wątroby, która przestaje reagować na leki.

Ponadto prowadził zwykłą walkę na dwa fronty – przeciwko odrzuceniu z jednej strony, a zakażeniu z drugiej. Musiał leczyć przy tym Julie wszelkimi antybiotykami, od meticyliny począwszy, a na chloramfenikolu kończąc. Gdy wystąpiło zakażenie grzybami, nie pozostawało mu nic innego, jak zastosować szkodliwą dla nerek amfotericynę B. Gdy potem wystąpiło istotnie uszkodzenie nerek, musiał szukać pomocy fluorocytozyny, leku wprawdzie nie wypróbowanego, ale nie uszkadzającego nerek.

Już w sierpniu, cztery tygodnie po operacji, pojawiły się przerzuty rakowe w prawym płucu Julie. Usunięto je w drugiej operacji. Wkrótce guzy rakowe rozwinęły się także w jamie brzusznej. Uciskały jelito grube, a potem i moczowody. W dalszych operacjach, w październiku 1967 i marcu 1968 roku, Starzl usunął również i te guzy, po czterech prawie tygodniach rozpaczliwej i bezowocnej próby powstrzymania wzrostu raka lekami rzekomo hamującymi jego rozprzestrzenianie się, jak oncovin. Ostatecznie w nowej wątrobie powstały stwardnienia, ale po badaniu okazało się na szczęście, że nie pochodzą od nowotworu.

Okazało się również, że zbyt duże różnice wielkości między pierwotną a nową wątrobą, a przez to także między starymi a nowymi naczyniami wątroby, mogły prowadzić do zaburzeń ukrwienia. Następstwem tych zaburzeń była martwica konkretnych odcinków wątroby. W martwych obszarach osiedlały się bakterie, prowadząc do powstawania ropni, nie dających się usunąć ani przez sączkowanie, ani przez codzienne przemywania. W tym czasie, gdy Starzl przemawiał w Bostonie, Julie Rodriguez miała nadal otwarte rany z sączkami w okolicy wątroby, z których bakterie dostawały się do łożyska krążeniowego i wywoływały ciężkie ataki gorączki. Gdy piszę te słowa, dziecko żyje już dziewiąty miesiąc z nową wątrobą i wszystkie próby wydają się wskazywać, że wątroba ta, o której przeszczep i zachowanie toczyła się i toczy cała kampania, nadal pracuje normalnie w małym, zaatakowanym przez raka i naszpikowanym lekami ciele.

Także inni pacjenci legitymują się bez wyjątku dłuższymi okresami przeżycia niż w 1963 roku – jeśli nawet nie tak długimi jak Julie Cherie Rodriguez, to jednak powyżej dwudziestu trzech dni i bez śmiertelnych krwotoków, zakrzepów czy odczynów odrzuceniowych.

Carol Lynn MacCourt zmarła 7 grudnia 1967 roku, dwa miesiące po operacji, Paula Kay Hansen cztery i pół miesiąca po transplantacji, 12 grudnia 1967 roku, Kerri Lynn Brown niecałe sześć miesięcy po zabiegu, 9 marca, czyli przed prawie sześciu tygodniami. Oprócz Julie Rodriguez w obecnej chwili żyje jeszcze dwóch pacjentów, Eddie Miller i Randell Wayne Bennett – ostatni z żółtaczką po ciężkim odczynie odrzuceniowym, który nastąpił po przerwaniu leczenia surowicą antylimfocytarną.

Carol Lynne MacCourt padła ofiarą zakażenia nieznanym grzybem. Po jej śmierci ropnie grzybicze znaleziono nawet w mózgu. U Pauli Kay Hansen wystąpiły nagle dwa miesiące po przeszczepie objawy niewydolności wątroby, stopniowo się nasilające. Jej wątroba, podobnie jak wątroba Julie Rodriguez, uległa zaburzeniom ukrwienia – zawałom. Teraz wystąpiły ciężkie następstwa tych zawałów. Rozwinęło się nie tylko zakażenie, ale pojawiły się także dalsze zaburzenia ukrwienia i zakrzepy. Ustała czynność nerek i dziecko leczono dializą otrzewnową. Masaże serca pomogły mu przeżyć zatrzymanie się czynności serca. Skrzepliny dotarły do naczyń jelitowych i zniszczyły kawałki jelita cienkiego. Dwadzieścia cztery godziny po nieuniknionej operacji w jamie brzusznej dziewczynka zmarła. Autopsja wykazała zniszczenia zawałowe w wątrobie.

Kerri Lynn Brown zmarła tak samo na wątrobę, w której powstały zmiany podobne do marskości, a wywołane przez zawały. Podstępne zapalenie płuc, spowodowane przez nieznany wirus, przyspieszyło jej koniec. Starzl uważał, że przypadków śmierci uda się w przyszłości uniknąć przez staranniejszy dobór dawców wątroby.

Jednym słowem, z Denver po raz pierwszy dochodzi głos optymizmu.

W czasie dyskusji po referacie Starzl oświadczył: «Przeżycie w tych omówionych siedmiu przypadkach trwało dłużej niż we wszystkich poprzednich próbach na człowieku. Wyniki wykazują, że zabieg chirurgiczny może być przeprowadzony ze względnym bezpieczeństwem i że możliwe jest przeżycie przez pacjenta co najmniej dziewięciu miesięcy». A Francis D. Moore powiedział w tym samym dniu: «Praca doktora Starzla na tym polu jest zupełnie niezwykła. Dla tych spośród nas, którzy interesują się przeszczepem wątroby, oznacza to radosny dzień, gdy możemy mówić o trzech pacjentach pozostających przy życiu i w dobrym stanie po wymianie śmiertelnie chorej wątroby na nową».

Uważam za bardzo prawdopodobne, że postępowanie doktora Starzla zachęciło Francisa D. Moore’a w Bostonie do ponownego przejścia z doświadczeń laboratoryjnych do przeszczepień na ludziach, skoro tylko trafi mu się odpowiedni do tego pacjent.

A więc poczekajmy do tego czasu. Tyle na dziś.

Twój Oswald”

Joan Gorence-Knapp nigdy nie słyszała nazwiska Francisa Danielsa Moore’a. Chociaż wszystkie gazety od minionego września i od czasu operacji Washkansky’ego i Blaiberga były przepełnione wiadomościami o transplantacjach serca, nie czytała nic o przeszczepach wątroby aż do otrzymania 20 maja listu od swojej matki, Elizy, z Florydy. Do listu dołączony był wycinek z gazety „Sunday Telegraph”. Matka Joan otrzymała go od swego gospodarza, któremu opowiedziała o śmiertelnej chorobie wnuka w Oneoncie. Wycięty artykuł donosił o pierwszym „przeszczepieniu wątroby”, jakie przeprowadził angielski chirurg Roy Calne w Cambridge. Choremu cierpiącemu na raka wątroby usunięto chory organ i zastąpiono zdrową wątrobą zmarłego. Pacjent nie tylko przeżył operację, ale czuje się, jak pisała gazeta, dobrze i zamierza rozpocząć nowe życie.

Joan czytała doniesienie z zapartym tchem. Przy słowach „nowe życie” wydawało się jej, że znowu słyszy zdanie, które powiedział doktor Olsen, a na które nie zwróciła wtedy uwagi: „Jedynie nowa wątroba mogłaby pomóc Tommy’emu”.

Powtarzała to zdanie wielokrotnie, a im częściej to robiła, tym bardziej opanowywało ją przemożne uczucie, że otwierają się przed nią drzwi, za którymi stoi anioł ratunku, wypatrywany dotychczas na próżno.

Joan Gorence-Knapp do Lothara Reinbachera, 1970:

„Wtedy spadły mi łuski z oczu. Myślałam, że to jest możliwość, której nie mogłam sobie wyobrazić nawet w najśmielszych snach”.

W następnej chwili wiedziała już, co ma robić: jak najszybciej jechać do Cooperstown, do doktora Olsena. Olsen musi zobaczyć wycinek z gazety i pomóc jej w tym, aby Tommy dostał nową wątrobę, nawet gdyby musiał jechać po nią do Anglii. Ponieważ w tym samym czasie otrzymała list od Billa z Arizony, w którym prosił, aby mu przysłała metrykę z Cooperstown, użyła tego dokumentu jako pretekstu do wyjazdu już następnego dnia.

Nie wiedziała nic o powiązaniach między Mary Imogene Bassett Hospital w Cooperstown a Peter Bent Brigham Hospital w Bostonie. Nie miała pojęcia, że w Cooperstown już przed wielu laty zaczęto przeszczepiać różne narządy zwierzętom i że udało się tam w 1963 roku utrzymać przy życiu przez dwa lata psy z przeszczepionymi płucami. Nie przeczuwała też powiązań łączących doktora Johna Olsena i doktora Francisa D. Moore’a. Jechała do Cooperstown z nadzieją, że uda się jej nakłonić doktora Olsena, aby jej pomógł w leczeniu, o którym – jak o asparaginazie – pisały dzienniki. Spodziewała się tylko, że teraz okaże się to może łatwiejsze, ponieważ on sam mówił o „nowej wątrobie”.

Nie przyszło jej na myśl, że Olsen już wówczas przy ich pierwszej wizycie mógł uznać jej syna za przypadek całkowicie nadający się dla Francisa D. Moore’a, zamierzającego przeprowadzić nową próbę przeszczepienia wątroby u człowieka.

Doznała ulgi, gdy Olsen przyjął wszystko, co powiedziała, bez nieprzychylnego sceptycyzmu. A zrobiło jej się jeszcze lżej na sercu, gdy usłyszała, że ów angielski chirurg, o którym donosiły gazety, przeprowadził w Anglii wprawdzie pierwsze przeszczepienie wątroby, ale w Ameryce już od 1963 pracowano nad tą operacją i od 1967 roku wykonano siedem przeszczepień tego organu. Dowiedziała się więc, że nie ma potrzeby wyjazdu do Anglii i że spośród amerykańskich chorych, którzy otrzymali nowe wątroby, żyje trzech, w tym dwoje dzieci; jedno już nawet dłużej niż dziesięć miesięcy. Dowiedziała się też, że żyje właśnie to dziecko, które choruje na tę samą chorobę co Tommy, to jest na raka pierwotnego wątroby.

Potem słuchała, jak Olsen wyjaśniał jej, że przeszczepienie wątroby jest nadal dużym ryzykiem, gdyż nikt nie może z góry przewidzieć, jaki będzie przebieg każdego przypadku. Słuchała również, gdy opisywał jej, że osiągnięto takie stadium, które pozwala na zdobywanie nowych doświadczeń, a operacja Tommy’ego w pewnych warunkach więcej może pomóc przyszłym pacjentom niż jemu samemu. Ale ona myślała już tylko o tym, że dotychczas nie było dla niego żadnych szans, zatem ewentualność najśmielszej nawet operacji staje się teraz dużą szansą.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki z 29 maja 1968:

„Doktor Olsen powiedział mi, że jest w kontakcie z (…) doktorem Moore’em w Bostonie (…). Rozmawiał ze mną ponad godzinę i omawiał osiągnięcia na tym polu różnych szpitali w Waszyngtonie, w Colorado i w Bostonie. Dał do zrozumienia, że (…) uważa Peter Bent Brigham Hospital w Bostonie za najbliższy i najlepszy. Powiedział, że zna osobiście doktora Moore’a, który odwiedzał już Cooperstown i, co najważniejsze, zainteresował się przypadkiem Tommy’ego.

Wyjaśnił mi, że rak bez takiego zabiegu będzie się rozwijał nadal, a ponieważ ciało Tommy’ego poza tym jest zdrowe, to walka będzie długa i bolesna, bez nadziei na łaskawy koniec (…). Jeżeli przeszczep się nie uda, to koniec będzie stosunkowo szybki i bezbolesny. Jeżeli nowa wątroba zostanie odrzucona lub nie będzie funkcjonowała, to koniec również będzie względnie łatwy. ALE (te słowa napisała na maszynie dużymi literami) GDY PRZESZCZEP SIĘ UDA, TO TOMMY BĘDZIE ZDROWY!

Operacja musi być przeprowadzona możliwie szybko, dopóki Tommy jest silny. Może to naturalnie oznaczać, że skróci mu ona życie. Ale w ciągu siedmiu miesięcy życia męża (po katastrofie lotniczej) przeżyłam dostatecznie dużo, by wiedzieć, że życie nie jest nic warte, gdy polega na wyczekiwaniu zastrzyku, który przyniesie pewną ulgę, lub gdy nie jest niczym innym, jak tylko beznadziejnością i modlitwą o wybawienie przez rychłą śmierć.

Doktor Olsen polecił mi powrócić do domu i wszystko starannie przemyśleć. Gdyby moja decyzja brzmiała «tak», to mam wyjawić Tommy’emu, że ma raka, i wytłumaczyć mu, jaką operację zamierzamy przeprowadzić. Następnie powinnam razem z nim przyjechać do szpitala 24 maja”.

Joan w głębi duszy podjęła już decyzję, gdy opuściła gabinet doktora Olsena, wsiadła do samochodu i zatopiona w myślach wracała szosą nr 28. Gdy po pięciu kilometrach mijała Hartwick Cemetery i z drogi mogła dojrzeć grób pierwszego męża, przypomniała sobie ponownie jego koniec i to wspomnienie umocniło w niej podjęte postanowienie. Tak znalazła się na ulicy Hudson. Następnej nocy przewracała się bezsennie z boku na bok, rozważając, jakich słów ma użyć, gdy będzie rozmawiała z Tommym.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki z 29 maja 1968:

„Następnego ranka powiedziałam Tommy’emu wszystko, ale nie za wiele, aby miał trochę czasu na zastanowienie się nad pytaniami, które przypuszczalnie będzie chciał postawić doktorowi. Okazało się, że sam się nieraz zastanawiał, czy nie ma raka.

Nie przypominam sobie dokładnie, jak mu to powiedziałam, ale chyba jakoś tak: «Chciałabym, abyś przebył drugą operację. Masz raka wątroby i lekarze chcą ci wszczepić nową zdrową wątrobę». Mówiłam i mówiłam, aby nie dopuścić do sytuacji, w której myślałby zbyt wiele o raku, lecz umożliwić mu całkowite skupienie się na nadziei, jaka mu została zaproponowana. Opowiedziałam mu wszystko, co wydarzyło się od lutego. Początkowo strasznie się przejął, ale potem powiedział, że chce być operowany. Był bardzo dzielny. Powiedział, że wytrzyma bóle, jeżeli nie będą gorsze niż te po pierwszej operacji, a także wszelkie dreny, byle tylko oszczędzono mu poduszek z lodu… (bo to jest tak, jakby godzinami leżało się na torcie z lodu)”.

Joan Gorence-Knapp do Lothara Reinbachera, 1970:

„Tommy oglądał w telewizji Blaiberga i powiedział: «Jeżeli on temu podołał, podołam i ja»”.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki:

„Rozmawialiśmy długo, długo (…). Nie mógł zrozumieć, że wszyscy o tym wiedzieli, tylko on jeden nie (…). Ostatecznie nawet uśmialiśmy się, gdy zrozumiał, dlaczego tak łatwo dostał motocykl”.

Następnego dnia, 24 maja, pojechali oboje po raz drugi do Cooperstown. W czasie jazdy Joan mówiła prawie bez przerwy, aby nie dać Tommy’emu czasu na rozmyślanie.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki:

„Doktor Olsen rozmawiał z nami prawie godzinę. Tommy stawiał wiele pytań i wydaje mi się, że Olsen odpowiadał na nie w miarę uczciwie. Oświadczył mu, że najpierw musi się udać do Bostonu dla wykonania badań, a potem wrócimy do domu i będziemy oczekiwać na wątrobę (…). Następnie Tommy pozostanie około trzech miesięcy w szpitalu (…), a później będzie musiał przyjeżdżać tam na badania kontrolne. Tommy zapytał, czy potem będzie miał szansę wstąpić do lotnictwa lub do policji konnej. Olsen odpowiedział, że do wojska przyjmują nieraz nawet z rakiem skóry. Wydaje się jednak pewne, że Tom po pięciu latach będzie mógł wykonywać każdy zawód cywilny”.

Doktor Olsen zapewnił, że załatwi w Bostonie wszystko co trzeba. Joan wraz z Tommym muszą poczekać na to osiem dni. Były to bolesne dni, ponieważ rak rozprzestrzeniał się teraz już całkiem wyraźnie, umacniając pragnienie Tommy’ego, by jak najszybciej pojechać do Bostonu (chociaż nie bez lęku oczekiwał tej podróży). W ostatnich dniach maja Joan otrzymała wiadomość, że Peter Bent Brigham Hospital może przyjąć Tommy’ego 3 czerwca. Zoperuje go doktor Francis D. Moore, a matka nie będzie musiała płacić za operację, ponieważ posłuży ona nauce.

2 czerwca Joan była gotowa towarzyszyć synowi do Bostonu. Bill otrzymał specjalny urlop. Opłaciła również samolot, którym mieli polecieć.

Rankiem 3 czerwca Tommy po raz ostatni zjadł śniadanie w kuchni domu przy ulicy Hudson, a Auggie leżał u jego stóp. Bill zawiózł brata i matkę do Cooperstown; półtorej godziny później wylądowali w Bostonie.

Joan dowiedziała się, że w pobliżu szpitala są do wynajęcia pokoje dla rodzin chorych. Wybrała się natychmiast na poszukiwanie, podczas gdy Tommy czekał w taksówce. Teraz, tuż przed osiągnięciem celu, stał się bardziej milczący i narzekał na bóle żołądka oraz przygniatający lęk. Gdy Joan znalazła ostatecznie mały pokoik u starej kobiety przy ulicy Sachem, Tommy musiał najpierw położyć się do łóżka, aby wypocząć. Potem poszli długą drogą wśród pagórków w dół do szpitala. Lęk Tommy’ego zmniejszył się, gdy przybyli do szpitala i znalazł się w łóżku. Joan postarała się o telewizor dla niego, a potem przez parę godzin grała z nim w karty.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki z 3 lipca 1968:

„Poznaliśmy doktora Allena Birtcha, współpracownika doktora Moore’a, który będzie bezpośrednio troszczył się o Tommy’ego (…), a parę dni potem samego doktora Francisa Moore’a, ordynatora oddziału chirurgicznego (…). Dobrał sobie tylu lekarzy, że nie potrafiłabym Ci ich wyliczyć (…). Postanowili dokonać próbnego otwarcia jamy brzusznej dla zbadania stanu wątroby Tommy’ego. Operację ustalono na 7 czerwca (…). Lekarze określili raka jako «gigantycznego». Nie ma jednak przerzutów (…). Mają więc nadzieję, że przeszczep się uda”.

Francis D. Moore był wysokim, robiącym miłe wrażenie mężczyzną. Przy regularnych, ostrych rysach twarzy miał ciemne włosy, bielejące na skroniach. Jego sylwetka w białym kitlu, szybki, pewny krok, zwięzły i zdecydowany sposób mówienia – wszystko to było odpowiednie dla mężczyzny całkowicie świadomego swojej pozycji szefa oddziału chirurgicznego Peter Bent Brigham, profesora chirurgii Uniwersytetu Harvarda, kierującego wielu lekarskimi programami badań.

W latach trzydziestych zdecydował się zostać chirurgiem, chociaż miał również zdolności artystyczne. Był to człowiek czynu i tylko chirurgia mogła mu odpowiadać. Nie został „zwykłym” praktykującym chirurgiem, ale naukowcem, którego publikacje poświęcone były takim zagadnieniom, jak reakcje przemiany materii człowieka na zabiegi chirurgiczne, reakcje odpornościowe przy przeszczepieniach, lub też ogólny postęp medycyny. Zajmował się także aspektami moralnymi doświadczeń na ludziach. Od niego pochodziły takie powiedzenia, jak: „Bez eksperymentów medycyna skostniałaby w tradycji, ponieważ nie mogłaby się posuwać naprzód, nie opierając się na obserwacji i doświadczeniach”. Lub: „Ci, którzy nigdy nie mieli do czynienia ze zrozpaczonymi pacjentami w ostatnim stadium raka lub rodzicami dzieci z ciężkimi chorobami serca, są zaskoczeni entuzjazmem, z jakim zgadzają się oni na całkowicie nowe, nie wypróbowane zabiegi”. Albo: „Gdy chodzi o tak rozpaczliwe zabiegi, jak przeszczepienie nerek lub wątroby (…) oraz decyzje alternatywne, wówczas łączą się z sobą nadzieje chirurga, lęk pacjenta o życie i optymistyczny postęp nauki”.

Bez Moore’a nie byłoby możliwe żadne doświadczenie ani sukcesy szpitala Peter Bent Brigham na polu przeszczepów nerek. Tak zwany Bartlett Unit, oddział intensywnego leczenia, pielęgnacji oraz badań, w którym także Melbourne Doucette spędził ostatnie miesiące życia, był dziełem jego aktywności i finansowej pomocy teściów, od których nazwiska pochodziła jego nazwa. Jeśli chodzi o przeszczepianie narządów, to wykazał w 1964 roku w swojej książce Give and Take, jak wielostronne były jego zainteresowania. Przeszczep wątroby fascynował go jednak szczególnie.

Nowy zabieg Thomasa E. Starzla w dziedzinie przeszczepu wątroby, za który nie szczędził mu słów pochwały, zbiegł się z jego własnymi wynikami badań. On również uważał, że nadeszła godzina odpowiednia dla nowych prób na człowieku. Tommy Gorence i jego rozpaczliwie zdecydowana matka przerzucili most między losami ludzkimi a pędem nauki do poznania.

Już jego pojawienie się nie pozostało bez wrażenia na Joan Gorence-Knapp. Był dla niej postacią ratującą życie, człowiekiem postawionym wysoko na szczycie drabiny lekarskiej, który znajdzie właściwą drogę dla Tommy’ego. Była zdecydowana wzbudzić zaufanie do niego także i w synu, gdyby ogarnęło go zwątpienie lub lęk.

Przekonawszy się, że przewidziane badania będą trwać dłużej niż trzy dni, o których była mowa w Cooperstown, pojechała do Oneonty autobusem. Droga powrotna zajęła jej dziesięć godzin. Potem wyszukała sobie pokój leżący bliżej szpitala w domu przy ulicy Tremont 1627/29, należącym do Francisa L. Fabiano, Amerykanina włoskiego pochodzenia. Wynajmował on pokoje rodzinom pacjentów Peter Bent Brigham, którzy przybywali do Bostonu z daleka. Teraz dzieliły ją tylko dwa domy od okrągłego placu przed wejściem do szpitala. Fabiano pozwolił jej wstawić do pokoju płytę kuchenną. Gdy się okazało, że Tommy, wbrew temu, co początkowo mówiono, nie powróci do Oneonty, lecz będzie czekał na nową wątrobę w Bostonie, Fran przywiózł swoim samochodem naczynia i żelazko, obrazy, odkurzacz, a nawet dywan, i urządził Joan tak, aby mogła w pobliżu Tommy’ego spędzić wiele miesięcy przed i po zabiegu.

Fabiano rzadko kiedy miał lokatorkę tak godną zaufania. Różniła się tak bardzo od innych, że nie zapomniał jej także potem. Zdążył poznać tyle straszliwych losów pacjentów, że był przekonany, iż zna granice medycyny i tych – jak mówił w gniewie – „robiących pieniądze bogów medycyny tuż obok”. A jednak nie spotkał jeszcze nikogo, kto by tak jak Joan Gorence-Knapp wierzył w sztukę tych „bogów”. Nie pojmował, że ona może mieć zaufanie do operacji, a nawet czekać na nią niecierpliwie, podczas gdy dla niego był to tylko zimny jak lód, nie rokujący niczego dobrego eksperyment.

Joan Gorence-Knapp była niecierpliwa, ale jej niecierpliwość wystawiona została na dłuższą próbę, niż się tego spodziewała. Nie wiedziała, że Moore i Birtch sami mieli mało czasu, ponieważ guz wątroby chorego z powodu niezwykłej wielkości silnie uciskał naczynia krwionośne i przy dalszym wzroście mógł postawić pod znakiem zapytania możliwość podłączenia wątroby dawcy. Wszystkie inne szpitale należące do Harvard Medical School zostały postawione w stan alarmu – miały wskazać odpowiedniego dawcę. Gdy Tommy w skrytości ducha myślał, że jeszcze wróci do Oneonty, do swojego motocykla, przyjaciół i Auggiego, 14 czerwca Moore został powiadomiony, że w szpitalu dziecięcym umiera dwunastoletni chłopiec po wypadku samochodowym, a jego rodzice są gotowi zgodzić się na oddanie jego wątroby.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki z 26 czerwca 1968:

„Słyszeliśmy, że doktor Moore odwołał lot do Kalifornii, i byliśmy prawie pewni, że musiał znaleźć dawcę. Tommy nie był tym uszczęśliwiony – chciał tak bardzo wrócić, choćby na kilka dni, do Oneonty. My wszyscy jednak czuliśmy, że nie możemy czekać na innego dawcę, który mógł znaleźć się znacznie później (…). 17 czerwca około godziny 15.00 powiedziano nam, że są gotowi (…). Około 15.45 dostarczono Tommy’ego do sali operacyjnej na dole i wskazano mi ciche pomieszczenie. Tam miałam czekać (…). Francis Moore operował (…). Kiedy tak czekałam bez końca, przyszło kilku młodych lekarzy powiedzieć mi, że wszystko przebiega pomyślnie (…). Dopiero później dowiedziałam się, że rak uszkodził tętnicę zaopatrującą wątrobę w krew, tak że musiano usunąć jedną z nerek Tommy’ego, aby użyć jej tętnicy”.

Tak było istotnie. Moore i Birtch nie byli przygotowani na to, że tętnica wątrobowa chorego, do której mieli dołączyć nową wątrobę, została tak bardzo uszkodzona przez ucisk raka, że nie mogła zaopatrywać w krew nowej wątroby.

Dziecko, od którego pobrano wątrobę, ważyło około trzydziestu siedmiu kilogramów, a Tommy Gorence, mimo choroby, dwukrotnie więcej. Podłączenie naczyń wątroby dawcy do naczyń chorego już choćby z tego powodu okazało się trudnym zadaniem. Zmiany w tętnicy wątrobowej stworzyły dodatkowy, niezwykły problem. Jedynym możliwym rozwiązaniem było podłączenie nowej wątroby do innej tętnicy. Wchodziła w grę tylko prawa tętnica nerkowa. Jej wykorzystanie zakładało usunięcie prawej nerki chorego.

Pominąwszy skomplikowaną technikę nowoczesnego podłączenia, samo usunięcie nerki nie było pozbawione ryzyka. Lewa nerka była wprawdzie zdrowa, myśl jednak o tym, że chłopiec będzie musiał w czasie leczenia pooperacyjnego pokonywać niezbędne obciążenia lekowe tylko jedną nerką, musiała budzić niepokój. Moore i Birtch nie mieli jednak wyboru. Musieli wierzyć, że młodość Tommy’ego Gorence’a dopomoże mu znieść to obciążenie. Zamiast sześciu godzin, potrzebnych zwykle do transplantacji wątroby, potrzebowali więcej niż ośmiu dla wszczepienia nowej wątroby i wytworzenia połączenia naczyniowego z tętnicą nerkową. Gdy doszło do podłączenia wspólnego przewodu żółciowego nowej wątroby do dwunastnicy, Moore zrezygnował ze skomplikowanego i czasochłonnego łączenia i zszył po prostu otwór nowego pęcherzyka żółciowego z otworem dwunastnicy. Minęła północ, gdy Tommy Gorence został wreszcie odwieziony na oddział intensywnej terapii.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki z 26 czerwca 1968:

„Doktor Birtch przyszedł do mnie około godziny 0.45. Zawiadomił mnie, że wszystko w porządku i że Tommy prawdopodobnie do rana będzie jeszcze w narkozie. Powiedział, że Tommy znajduje się na oddziale intensywnej terapii, a ja powinnam wrócić do domu i położyć się spać”.

Joan Gorence-Knapp zbyt mało wiedziała o problemach transplantacji wątroby, ażeby mogła wejrzeć za kulisy walki o życie Tommy’ego.

Tak jak walka Starzla o jego siedmiu pacjentów, tak i obecne zmagania rozpoczęły się już w czasie operacji i objęły taką samą liczbę prób i kontroli leków przeciwodrzuceniowych, surowicy antylimfocytarnej, antybiotyków, wlewów, punkcji i zastrzyków. Walka była w pełnym toku, gdy Joan wracała w nocy do swego pokoju przy ulicy Tremont. Była głęboko przekonana, że Moore uczyni wszystko, co tylko będzie w jego mocy, aby Tommy, skoro szczęśliwie przebył operację, żył dalej, jak ta mała dziewczynka w Denver. Nawet gdyby to miało trwać tylko dziesięć miesięcy lub jeden rok, to i tak wiele zyskiwała. Lekarze mogą zrobić nowe odkrycia, a i ona może znajdzie nowe możliwości, tak jak znalazła drogę do Bostonu, ponieważ chciała ją znaleźć…

Przez następne dni chodziła jak we śnie. Tommy został przeniesiony do pokoju w Bartlett Unit, a ona mogła go oglądać tylko krótko i w sterylnym ubraniu. Widziała, że żył tylko dzięki sztucznemu odżywianiu i sztucznemu oddychaniu, widziała także, jak cierpi. Ale on żył i wiedział, że teraz musi wszystko znieść, aby znów żyć prawdziwym życiem. Jej wiara i optymizm były nieskończone.

Joan Gorence-Knapp do Lothara Reinbachera, 1970:

„Stan Tommy’ego poprawiał się szybko. Wszystkie pielęgniarki lubiły go i już po krótkim czasie chciał mieć dużą fotografię motocykla. Znalazłam plakat z motocyklem i przypięłam go do jego drzwi, aby miał go zawsze przed oczami. Teraz wierzył mocno, że z całą pewnością powróci do domu i będzie jeździł na motocyklu”.

Joan Gorence-Knapp w liście do matki z 3 lipca 1968:

„Z wyjątkiem diety lekkostrawnej Tommy nie wymaga teraz żadnych ograniczeń. Może wstawać i przebywać na słonecznych werandach lub obok, w pięknym ogrodzie szpitala dziecięcego. Chętnie jednak pozostaje w swoim pokoju, ponieważ w Bostonie jest teraz upalnie i wilgotno (…). Jest zadowolony z pobytu w Bartlett Unit (…). Nie potrzebujemy już kitli, masek i rękawiczek (…) wszystko wygląda cudownie. Lekarze i pielęgniarki chodzą koło niego z uśmiechniętymi twarzami, i tylko uśmiech na twarzy Tommy’ego i mojej jest promienniejszy (…). Szpital dał dzisiaj komunikat do gazety (…). Tommy został określony jako szesnastoletni gracz w baseball. Śmiał się z tego i powiedział: «Poczekaj, jak przeczytają to chłopcy w Manlius». – Jestem przekonana, że wolałby, aby go nazwano motocyklistą”.

Matka widziała wszystko w różowych kolorach. Moore i Birtch również przejawiali łatwo wyczuwalny optymizm wobec reporterów gazet, którym udzielali wywiadów.

Doktor Birtch w „Oneonta Star” z 5 lipca 1968:

„Rekonwalescencja nie należy do prostych procesów. Ale dotychczasowe postępy rokują bardzo dobrze. Nasze doświadczenia nie wystarczają, aby móc określić nadejście kryzysu. Chłopcu wiedzie się tak dobrze, jak tylko można sobie tego życzyć”.

Doktor Moore w „Binghamton Press” z 6 lipca 1968:

„Wstał i chodzi. Czuje się dobrze, ma apetyt i czyta gazety”.

Ta poprawa utrzymywała się do 8 czy 9 lipca i wydawało się, że optymizm Thomasa E. Starzla znalazł potwierdzenie po tym najcięższym ze wszystkich dotychczas przeprowadzonych przeszczepów wątroby. Przypuszczalnie odgrywało też pewną rolę to, że Tommy Gorence poddał się operacji w stanie dobrym i w najodpowiedniejszym wieku. Nie bez znaczenia była też staranność wykonania operacji, pooperacyjne leczenie, które wyłączało lub omijało niebezpieczeństwa dostrzeżone przez Starzla u pacjentów i opisane przez niego: krwotoki, zaburzenia krążenia i zawały wątroby, dołączające się później zakażenia lub powikłania związane z przerywaniem stosowania surowicy antylimfocytarnej. Wyglądało na to, że na przykładzie Tommy’ego Gorence’a okaże się, iż zaczął się istotnie nowy etap transplantacji wątroby i że słuszne było ponowne podjęcie tych przeszczepów także i w Bostonie.

9 lipca Tommy nagle zaczął gorączkować. Przyczyna wydawała się niejasna i wobec tego postanowiono otworzyć ponownie ranę operacyjną nad wątrobą. Nagły wzrost temperatury zachwiał wiarę chłopca w powrót do zdrowia. Ogarnęła go rozpacz i lęk, gdy usłyszał, że niezbędny jest nowy zabieg. Bronił się przed nim i prosił, aby go już więcej nie operować. Jego matka była jednak przekonana o niezbędności nowej operacji, gdy doktor Moore tak stwierdził. Zaklinała Tommy’ego, aby nie przerywał walki i zdecydował się na nowy zabieg.

Tak więc operowano go 10 lipca. Znaleziono ropień wątroby, który przypominał historie choroby dzieci operowanych przez Starzla. Operacja przebiegła bez specjalnych trudności, a ropień nie zwiastował bezpośredniego niebezpieczeństwa. U Julie Rodriguez w Denver rozwinął się również ropień, a przecież jeszcze żyła. Ale w ciągu następnych dni wystąpiły dokładnie te same lub podobne komplikacje, jak u Kerri Lynn czy Carol Lynne McCourt, które doprowadziły do ich śmierci: zakażenie, niewydolność nerek i wreszcie płuc.

Joan Gorence-Knapp nie chciała wierzyć. Całą nadzieję pokładała w nowej wątrobie. Była już taka pewna, że Tommy będzie żył. Nie mogąc odciąć dostępu do siebie smutnym faktom, uchwyciła się dawnej stanowczości, nie skapitulowała i nie dopuszczała do siebie myśli, że Tommy mógłby sam zrezygnować. Tylko Fabiano widział ją zmęczoną, z wyrazem rozpaczy na twarzy, gdy wieczorem wracała ze szpitala do wynajętego pokoju. Miał ochotę jej powiedzieć, co myśli o „bogach z sąsiedztwa”, czuł jednak, że mu nigdy nie przyzna racji. Rankiem opuszczała mieszkanie z nową nadzieją i szła do szpitala.

Joan Gorence-Knapp do Lothara Reinbachera, 1970:

„Tom mówił wiele razy, gdy czuł się źle: «Mamo, pozwól mi umrzeć». Odpowiadałam: «Tommy, musimy dalej walczyć». Ciało Tommy’ego było naszpikowane kaniulami, igłami, drenami, stosowano sztuczne oddychanie i dializę sztuczną nerką. Cały jego pokój był tak wypełniony aparatami, że tylko z trudem mogłam do niego dotrzeć, ale nie chciałam przeszkadzać lekarzom w ich staraniach i stać im na drodze (…). Jego ostatnie słowa brzmiały: «Kocham cię…». Przy końcu był nieprzytomny (…). Zmarł 31 lipca”.

Nie była przy nim, gdy zmarł, i nie widziała go także po śmierci. Chciała zachować przed oczami obraz żyjącego syna, chociaż w ostatnich tygodniach był to już tylko jego cień. Mogła być zrozpaczona, ale nie słaba. Nie oskarżała nikogo, ani Francisa D. Moore’a, ani Allena Birtcha, ani Johna Olsena, ani siebie samej. Straciła Tommy’ego, ale osiągnęła to, że zmarł, walcząc, a nie umierał bezradnie jak jego ojciec. Osiągnęła także i to, że gdy okazało się, iż walka nie może być wygrana, Tommy nie ginął wśród długich męczarni. Zmarł wprawdzie w bólach, ale szybko i bez nie kończącej się agonii.

Ona, Fran i Bill pochowali Tommy’ego w sobotę 3 sierpnia 1968 roku na Hartwick Cemetery, na którym spoczywał od przeszło dwóch lat jego ojciec.

„Nowy Jork, 20 października 1968:

Kochany Haroldzie,

Jest powszechnie znaną prawdą, że każdy prawdziwy postęp w medycynie rzadko kiedy równa się jednorazowemu sławnemu przełomowi. Zwykle chodzi o długą, nie zawsze do końca ludzką, połączoną z cierpieniem i śmiercią, grę między poznaniem, rozczarowaniem, nowym poznaniem, błędami, ponownym poznaniem, cofaniem się, dalszym postępem i tak dalej.

Nic nie przypomina mi tej prawdy bardziej niż rozwój przeszczepów wątroby, jaki się rozegrał od mojego ostatniego doniesienia z kwietnia tego roku. Jeśli wówczas donosiłem o optymistycznie nastrajających wnioskach Thomasa E. Starzla z jego doświadczeń na siedmiu pacjentach oraz pochwalnych słowach Francisa D. Moore’a i zawiadamiałem, że także Moore na podstawie tych optymistycznych wniosków podjął się ponownie przeszczepów wątroby u ludzi, to dzisiaj, sześć miesięcy później, są one w odwrocie. Dziś sądzi się, że były zbyt optymistyczne. Ten osąd pojawił się, gdy Moore w czerwcu, urzeczywistniając moją przepowiednię, przeprowadził przeszczep wątroby u młodego chłopca, Thomasa E. Gorence’a, przy którym uwzględnił wszelkie pewne i prawdopodobne wyniki badań Starzla oraz swoje własne. Chłopiec zmarł jednak po sześciu tygodniach i zniweczył wszelkie nadzieje, jakie łączyły się z jego przeżyciem. Być może szczególne powikłania, jakie wystąpiły w czasie jego operacji, przyczyniły się do szybszego końca. Jednakże cztery tygodnie po śmierci Gorence’a, 26 sierpnia, zmarła Julie Rodriguez, pacjentka Starzla o najdłuższym okresie przeżycia, która tak bardzo przyczyniła się do jego optymizmu, a z pewnością także do decyzji Moore’a w kwestii operowania Gorence’a. Deprymujące w jej śmierci było to, że podczas autopsji stwierdzono nie tylko przerzuty raka do mózgu, ale też zaatakowanie wszczepionej, zdrowej wątroby przez tego samego raka, z powodu którego własna wątroba Julie została usunięta 23 lipca 1967 roku.

Przedwczoraj Starzl stanął przed ostatnim kongresem American College of Surgeons. Wypowiedział słowo: «zniechęcające». Całe rozgoryczenie, trapiące go od nowa po tej śmierci, ujawniło się w pytaniu, czy środki antyodrzuceniowe, obojętnie, czy to imuran, czy surowica antylimfocytarna, bez których niemożliwy jest przeszczep, nie przyczyniają się do rozrostu raka. W swoich odpowiedziach Starzl i Moore dali do zrozumienia, że nie zrezygnują, ale nadal będą pracowali w laboratoriach aż do chwili ostatecznego rozwiązania wszystkich problemów. Niektóre z nich, choć wydawały się już rozwiązane, stawały się w toku dalszych badań przyczyną nowych powikłań.

Nie ma innej drogi, jeśli nie chce się całkowicie zarzucić idei przeszczepu wątroby. W przypadku nieuleczalnie chorej wątroby nie istnieje, jak przy nerkach czy sercu, możliwość przejścia na sztuczne narządy zastępcze. O czymś takim nikt nawet nie marzy. Także ludzie najbardziej wierzący w postęp nie ulegają złudzeniu, że kiedyś powstanie coś takiego jak sztuczna wątroba. Naturalny narząd jest zbyt wspaniały, jest arcydziełem nie do naśladowania.

Twój Oswald

PS

Według informacji uzyskanych z Anglii, tam także powstały w ostatnich miesiącach znakomite zespoły zajmujące się zagadnieniami transplantacji wątroby – założone przez profesora Roya Calne’a w Cambridge i Rogera Williamsa w Londynie. Również we Francji Garnier, a w Niemczech Gütgemann czynią przypuszczalnie przygotowania, a to wydaje się potwierdzać moje wcześniejsze słowa: nie ma odwrotu. Raz zrodzone idee mają w nauce nieodpartą siłę przyciągania”.

„Deutsches Arzteblatt”, 5 kwietnia 1969:

„Problemy transplantacji wątroby nie rozwiązane”

„Rivista Scientifica”, 10 listopada 1970:

„…ale będą rozwiązane”.

PACJENCI Z PROTEZAMI

1.
MARCEL DERUDDER

Reportaż telewizyjny Dicka Cavetta (WABC/TV i ABC Television Network, New York), 21 marca 1970:

Cavett (do DeBakeya): „Wracam teraz do doktora Barnarda. Powiedział on kilka rzeczy, o których myślę, że są interesujące, chociaż budzą sprzeczne uczucia (…). Czy przyszłość kardiochirurgii leży w przeszczepach prawdziwego serca? Pan natomiast twierdzi, że powinno się skierować wszelkie wysiłki na sztuczne serca”.

DeBakey: „Naturalnie, ma on prawo do własnego zdania (…). Wie jednak, co ja myślę na ten temat. Po pierwsze, jest ważne, aby zdawać sobie sprawę, że z transplantacją serca wiążą się dwa doniosłe problemy. Pierwszym z nich jest zagadnienie odrzucenia, które nadal pozostaje nie rozwiązane. Co się tyczy naszego własnego doświadczenia, to przeprowadziłem dwanaście przeszczepień serca, ale tylko dwóch naszych pacjentów jeszcze żyje (…). Wiemy dobrze zarówno z doświadczeń na zwierzętach, jak i z naszego doświadczenia na ludziach, że mniej niż dziesięć procent przeżywa jeden rok (…). Drugi problem dotyczy dawców. Fakt, że nie każdy zmarły może być dawcą, na ogół nie jest znany. Potrzebujemy specjalnego rodzaju zmarłych. Dawca musi być młody i zdrowy. Istnieje niewielu ludzi, którzy umierają ze zdrowym, normalnym sercem. Gdy zaś chodzi o ludzi ginących w wypadkach ulicznych, to wprawdzie ginie ich wielu, ale naprawdę niewielu w tak szczególny sposób, aby mózg uległ zniszczeniu, a serce nie było skaleczone, oraz by ranny został dostarczony do szpitala z jeszcze bijącym sercem.

Ta okoliczność, jak pan się przekona, redukuje liczbę serc nadających się do przeszczepu. A poza tym nie chciałbym naszej przyszłości budować na śmierci normalnych, zdrowych ludzi. To wszystko ogranicza liczbę dawców serca.

Jeżeli w tych warunkach uświadomi sobie pan, że w naszym kraju umiera rocznie więcej niż milion ludzi na choroby serca, a około trzydziestu do pięćdziesięciu tysięcy potrzebuje nowego serca, to wówczas przyzna pan, że transplantacja nie może być jedynym sposobem leczenia.

Serce jest pompą i to jest jedyna czynność, jaką wykonuje. Jest ona jednak cudowna, nadzwyczaj sprawna i musimy dopiero znaleźć sposób, jak ją naśladować (…). To jeden z powodów, dla którego tak dużo czasu poświęcamy studiom nad stworzeniem sztucznego serca.

Miałoby ono niezwykłą wartość. Mogłoby być użyte wszędzie tam, gdzie potrzebne jest nowe serce. Zagadnienie procesu odrzuceniowego przestałoby być problemem, a pan nie musiałby życzyć sobie śmierci innego człowieka, aby uzyskać odeń serce. Myślę, że to jedyna droga do rozwiązania tego problemu. Według mnie przyszłość powinna iść w tym kierunku”.

Gerald Leach w The Ethics of Medical Progress:

„Serce człowieka jest niezwykłym narządem: wielkości pięści, waży około trzystu gramów, bije czterdzieści milionów razy w roku i tłoczy 3,5 miliona litra krwi przez prawie sto tysięcy kilometrów układu naczyniowego. Do tego celu wytwarza samoistnie prąd o natężeniu około dwudziestu watów. Może bardzo szybko zmieniać częstotliwość uderzeń, od sześćdziesięciu do dwustu na minutę, a pojemność minutową od dwóch do dwunastu litrów (…). Zamiar, aby tę pompę zastąpić wszczepioną do ciała maszyną, jest jednym z najtrudniejszych celów, jaki sobie kiedykolwiek postawiła technika”.

Doktor Karl Theodor X na pewnym zebraniu lekarzy paryskich, 1970:

„Ściśle biorąc, fantazje na temat sztucznego serca mają już ponad trzydzieści lat, ale praktycznie podjęto próby w tym kierunku przed siedmiu laty w Teksasie”.

„Time-Magazine”, 8 listopada 1963:

Sztuczne zastąpienie połowy serca

„W Los Angeles, w czasie zjazdu American Heart Association, specjalną uwagę wzbudziło to, co można nazwać przygodą chirurgiczną. Chociaż całkowicie sztuczne serce jest tak odległe od swego urzeczywistnienia, jak marzenie człowieka o opanowaniu wszechświata, to jednak odważny chirurg z Houston, Michael E. DeBakey, omówił aparat, który na trzy dni przejął częściowo pracę chorego serca (…). Ma on kształt i wielkość banana i zbudowany jest ze sztucznego tworzywa – silikonu”.

„Houston Chronicle”, 21 kwietnia 1966:

Sztuczne serce utrzymuje człowieka przy życiu

„Dzisiaj w Methodist Hospital w czasie operacji, trwającej sześć godzin i czterdzieści pięć minut, wszczepiono sztuczne serce sześćdziesięciopięcioletniemu mężczyźnie. Serce otrzymał Marcel DeRudder z Westville, stan Illinois (…). Dr Michael DeBakey wraz z zespołem chirurgów wszczepił sztuczne serce, aby tymczasem naprawić chorą zastawkę serca pacjenta”.

Pewnego wieczoru na początku marca 1966 roku w domu państwa DeRudderów zadzwonił telefon. Telefonowali ich przyjaciele mieszkający w Westville, małym miasteczku liczącym dwa i pół tysiąca mieszkańców i leżącym na wschodniej granicy stanu Illinois.

„Edno – powiedzieli – powinniście włączyć czwarty kanał o godzinie dziewiątej. W telewizji będzie nadawana na żywo prawdziwa operacja zastawek serca, wykonywana przez doktora DeBakeya, który w ostatnim roku operował księcia Windsoru i o którym już tak wiele pisano. Może on mógłby coś uczynić dla Marcela”.

Marcel i Edna DeRudderowie mieszkali od wielu lat w skromnym drewnianym domku w południowej części Westville, tam gdzie miejscowość przechodziła w pozornie nie kończący się krajobraz farm kukurydzianych. Marcel DeRudder ukończył tego marcowego wieczoru sześćdziesiąt pięć lat. Był mężczyzną krępym, o zaczerwienionej, przeciętnej twarzy i krótko ostrzyżonych włosach. Jednak jego zdrowy wygląd to było tylko złudzenie, ponieważ prawie całą lodowatą zimę musiał przeleżeć w łóżku z powodu choroby serca i zakrzepu w lewej nodze.

Marcel pochodził z Cuesne w Belgii. Augustine i Desiree DeRudder, jego rodzice, wzięli go jako dwunastoletniego chłopca z sobą do Ameryki, gdy w roku 1902 wyemigrowali razem z innymi belgijskimi górnikami. Augustine znalazł pracę w kopalni węgla w Illinois. Marcel wyrósł w miasteczku niedaleko Westville, któremu górnicy na pamiątkę własnej ojczyzny nadali nazwę Belgium. Tak jak jego ojciec został górnikiem i był dumny z tego, że wykonywał zawód przeznaczony dla mężczyzn twardych i wytrwałych i że w tańcu w klubie francusko-belgijskim wodził prym. W roku 1923 ożenił się z Edną i przez dwadzieścia pięć lat wykonywał bardzo ciężką pracę w kopalni węgla w Georgetown, aż pewnego dnia przywieziono go chorego do domu i powiedziano: „Jego serce się wykończyło”.

Młodzi ludzie z Westville tylko z opowiadań znali czasy z początku stulecia, w których wzrastał Marcel DeRudder. Wówczas gdy górnicy chorowali, to umierali lub zdrowieli możliwie bez wzywania lekarza. Nawet ten, kto zapadł na gorączkę reumatyczną (a wielu chorowało z powodu mokrych sztolni i wilgotnych domów), nie wzywał lekarza, po prostu albo umierał, albo zdrowiał. Marcel przeżył gorączkę reumatyczną, ale nikt nie zwrócił najmniejszej uwagi, że jego zastawki sercowe uległy zapaleniu i praca w sztolniach mogła mu zaszkodzić. Od czasu przebycia choroby reumatycznej pracował pod ziemią dłużej niż dwadzieścia lat, podczas gdy jego zastawka dwudzielna, bez jego wiedzy, stopniowo ulegała zbliznowaceniu i zwapnieniu. Gdy około 1940 roku wystąpiło zaburzenie w krążeniu krwi, szmery zastawkowe wskazywały na tak znaczne uszkodzenie, że pierwszy badający go lekarz United Mine Workers dał mu naparstnicę i przewidywał w najlepszym razie jeszcze parę lat życia.

Wkrótce potem uznany został za inwalidę i otrzymał miesięczną rentę w wysokości pięćdziesięciu czterech dolarów. Odtąd mieszkał z Edną w biało pomalowanym domku z szarym dachem, otoczonym skąpą trawą i kilku drzewami. Ponieważ nie mieli dzieci, od których mogliby się spodziewać pomocy, Edna – skromna, pracowita, nawykła do trosk kobieta – podjęła pracę kasjerki w przedsiębiorstwie spożywczym IGA, przy głównej ulicy Westville, i zarabiała czterdzieści pięć dolarów tygodniowo.

Jeden z obywateli Westville, Illinois, 1970:

„Nasze miasto jest małe i prawie każdy zna tu każdego, obserwuje go lub mówi o nim. Niektórzy znali DeRuddera z widzenia. Każdego dnia wolno szedł główną ulicą, mijał przedstawicielstwo Forda, magazyn maszyn rolniczych fabryki Johna Deere’a oraz sklep z paszą dla bydła. Dochodził do budynku IGA i grał w karty w szynku dla weteranów naprzeciwko, czekając, aż Edna skończy pracę, a potem wracał z nią do domu. Ponieważ był silnie zbudowany i wyglądał zdrowo, uważano go za chorego z urojenia lub za nieroba, który zapewnił sobie rentę, a żonie każe pracować na siebie. Ale bez wątpienia była to opinia krzywdząca”.

W ciągu dwudziestu pięciu lat od zakończenia pracy w kopalni Marcel DeRudder starał się znaleźć jakiekolwiek zajęcie. Przez pewien czas w oddalonym o mniej więcej dwieście czterdzieści kilometrów Springfield był dozorcą muzeum stanu Illinois. Co poniedziałek rano jechał przez wiele godzin autobusem do Springfield, do piątku mieszkał w skromnie urządzonym pokoju i wykonywał swoje obowiązki, a następnie, śmiertelnie znużony, na dwa dni wracał do domu. Gdy do tej pracy także nie starczało mu siły, zaczął w swoim garażu wyściełać stare meble, które dostarczali mu znajomi z Westville. Kilku innych inwalidów, mniej cierpiących niż on, przychodziło od czasu do czasu mu pomagać. Podnosili lub obracali meble, przy których pracował, ponieważ to było ponad jego siły. Gdy nie mógł już naciągnąć kawałka materiału ani zaciągnąć silnie szwu, musiał się zadowolić wykonywaniem drobnych prac w domu lub siedząc przed drzwiami w grubej niebieskiej koszuli roboczej, w filcowym kapeluszu na głowie, oczekiwać powrotu Edny.

Znajomy Marcela DeRuddera z Westville, Illinois, 1970:

„Był człowiekiem niewykształconym. Odczuwał jednak boleśnie, że wiele osób uważało go za lenia, i to raniło głęboko tego prostego, małomównego, naprawdę miłego człowieka. Dlatego nie życzył sobie nic innego, tylko wyzdrowieć i pracować, do czego był zresztą przyzwyczajony. I tak czepiał się przez wiele lat nadziei, że lekarze kiedyś muszą go uzdrowić”.

Znajomi DeRuddera w ciągu ostatnich dziesięciu czy piętnastu lat dziwili się, że Marcel oglądał w telewizji wszystkie programy medyczne i nie będąc z zamiłowania czytelnikiem, czytał każdy artykuł w gazecie, który dotyczył chorób serca. Nie dość na tym. Skoro tylko dowiedział się czegoś o jakimś nowym leku lub nowej operacji, jechał do Champaign-Urbana, osiemdziesiąt kilometrów na zachód, aby odwiedzić doktora Ensruda, męża zaufania związku zawodowego United Mine Workers, który gwarantował bezpłatne leczenie swoim inwalidom. Czasem, w wolnych godzinach, Edna zawoziła go starym fordem do Carle Cinic w Champaign i była świadkiem, jak z uporem maniaka rozkłada przed doktorem Ensrudem przeczytane artykuły i prosi, nalega lub żąda, aby lekarz zapisał mu nowy lek albo skierował go do specjalistów lub do oddalonych klinik, o których czytał. Odkąd „Chicago Daily News” po raz pierwszy doniosło o operacji zastawek i operacji na otwartym sercu, Marcel orientował się dosyć dokładnie, co na tym polu wydarzyło się w Bostonie, Filadelfii, Marylandzie czy Portlandzie. Nie mógł zrozumieć wszystkiego, wiele terminów lekarskich było mu obcych lub wymawiał je wadliwie. Niezachwianie jednak wierzył, że zostałby wyleczony, gdyby – tak jak ludzie bogaci – mógł się leczyć u odpowiednich lekarzy. Osiągnął wreszcie tyle, że Ensrud skierował go do Rochester, do kliniki Mayo, a następnie do Chicago, do Bostonu, a nawet do National Health Institute w Marylandzie.

Ponieważ United Mine Workers zawsze pokrywał koszty leczenia, ale nie zawsze koszty podróży do daleko mieszkających lekarzy, podróżował więc autobusami lub podwozili go, nawet na znaczne odległości, gotowi mu pomóc krewni. W ten sposób docierał, chociażby na wpół żywy, do tak dalekich miejscowości, jak Boston czy Nowy Jork. Edna rozmyślnie pozostawiała mu jego zarobek dozorcy czy tapicera, aby mógł wykupić bilety samolotowe do miejscowości, w których nie miał zapewnionego miejsca w szpitalu ani żadnej opieki, i wynająć pokój na okres badań lekarskich.

Zawsze wracał do domu wyczerpany i gorzko zawiedziony. Wszędzie mówiono mu, że wprawdzie poczyniono duże postępy w operowaniu wad zastawkowych serca i wprawiano cudowne sztuczne zastawki, ale jego serce, po tylu latach choroby, jest za słabe, aby przetrzymać operację. Nawet po udanej operacji mógłby umrzeć na stole operacyjnym.

Jednak za każdym razem, gdy Marcel znowu wyczytał coś nowego o lekarstwach lub specjalistach, przezwyciężał rozgoryczenie i uparcie wybierał się w drogę do Champaign. Edna podejrzewała, że doktor Ensrud spełniał niektóre jego życzenia tylko dla świętego spokoju. Sama nie wierzyła w żadne cuda medycyny, ale nie zaprzestała pomagać Marcelowi, ponieważ znała go i wiedziała, że nieustannie myśli o tych czasach, kiedy był zdrowy i mógł pracować, a teraz nie może znieść, iż mieszkańcy Westville uważają go za obiboka, który wprowadza w błąd otoczenie, a swojej żonie każe pracować na siebie.

Jeden ze znajomych Marcela DeRuddera z Westville, Illinois, 1970:

„W ostatnich latach, zarówno w szynku, gdzie wielu starych ludzi grało w bilard, jak i na ulicy, lub w niedzielę po kościele, zaczął opowiadać każdemu, z kim nawiązał rozmowę, o swojej chorobie i podróżach do kliniki Mayo i innych szpitali. Podkreślał, że lekarze uważają go za całkowicie niezwykły przypadek. Utracił już jednak nadzieję na wyleczenie i gdy nie mógł zapewnić sobie szacunku innych dzięki męskości, sile i pracy, choroba nabrała dla niego nowego znaczenia. Nagle stała się symbolem męskiego hartu i uporu. Czyż lekarze nie powiedzieli mu już dwadzieścia cztery lata temu, że wkrótce umrze? A przecież żyje nadal, ponieważ tak wytrwale walczy. Wszyscy sławni specjaliści, którzy zresztą nic nie mogą dla niego zrobić, potwierdzili, że to, iż jeszcze żyje, jest czymś niezwykłym i nie dającym się wyjaśnić.

Opowiadał o tym, chociaż na ogół albo go nie słuchano, albo tym bardziej uważano za chorego z urojenia, który swoje niedomogi wystawia na pokaz”.

Wątpliwe, czy Edna rozumiała motywy tej rozmowności Marcela. Ale z pewnością wykazała zrozumienie dla jego rozpaczliwych prób, każących szukać mu, jeżeli nie wyleczenia, to chociaż poprawy – nawet u lekarzy cudotwórców lub szarlatanów. Ponieważ Ensrud nie kierował go do tego rodzaju ludzi stojących poza medycyną, Marcel płacił honoraria sam i musiał wydawać pieniądze, przeznaczone dla nich obojga, na wyjątkowo skromne życie. Ostatnio pojechał do znachora aż do St. Louis i po powrocie wierzył przez krótki czas, że czuje się lepiej. Ale gdy ostatnia straszliwa zima zaczęła się od zakrzepu w nodze i bardzo poważnych kłopotów z krążeniem, nie tylko zaprzestał wierzyć w wyleczenie lub poprawę, ale nawet interesować się szacunkiem otoczenia…

Na krótko przed godziną dziewiątą Marcel DeRudder usiadł w fotelu przed telewizorem zmęczony, zamknięty w sobie i milczący. Jako ostatni ze znajomych mieszkających w Westville telefonował Cyril Urbas, właściciel zakładu pogrzebowego. Urbas był starszym człowiekiem, który sam przebył zawał serca. Być może z tego powodu rozumiał Marcela lepiej niż inni; przypuszczalnie dlatego też cierpliwie słuchał, gdy DeRudder mówił o swoich podróżach, lekarzach i ich opiniach. Widział, jak Marcel przez wiele lat czepia się nadziei na powrót do zdrowia. Tym bardziej jego zmiana w ciągu ostatniej zimy zaskoczyła go. Urbas zaczął raz rozmowę o lotach na Księżyc i wtedy Marcel odpowiedział: „Tego nie dożyję…” oraz „Nie wiem, co teraz będę robił. Przypuszczalnie nie pozostaje mi nic innego, tylko zapisać moje ciało naukowcom…”.

Urbas nie wiedział, jakie myśli przychodzą Marcelowi do głowy, ale podejrzewał, iż DeRudder uległ dręczącej go ostatnio myśli, że jeżeli stanie się obiektem doświadczalnym badań naukowych, to swemu bezużytecznemu życiu nada taki sens, który każdy będzie musiał wysoko ocenić. W każdym razie tak przestraszyły go ponure wzmianki przyjaciela, że zaczął przypuszczać, iż Marcel odzyskałby znowu otuchę, gdyby udał się do doktora DeBakeya, o którym wiadomo było, że ratuje chorych na serce opuszczonych przez innych lekarzy.

Edna DeRudder do Jerry’ego LeBlanca, 1970 rok:

„Była to długa walka. Był wszędzie: w klinice Mayo, w Marylandzie, Chicago, St. Louis i nigdzie nie spotkał się z zachętą. Nikt nie odważył się go operować. Stracił nadzieję, że kiedykolwiek będzie czuł się lepiej (…). Myślał, że jest tylko bezużytecznym ciężarem (…). Pewnego wieczoru zobaczyliśmy w telewizji, jak doktor DeBakey przeprowadza operację na otwartym sercu. Kilku przyjaciół zadzwoniło wtedy do nas”.

Houston w Teksasie jest oddalone od Westville o mniej więcej tysiąc trzysta kilometrów. Nikt nie przeczuwał w ów marcowy wieczór 1966 roku, co niesie ze sobą los, gdy Michael DeBakey ukazał się na ekranie telewizora w małym mieszkanku Marcela i Edny DeRudderów. To, co ten mężczyzna, niskiego wzrostu, o orlim nosie, w pogniecionym zielonym kitlu chirurgicznym, pokazał ze swego kunsztu chirurga przed kamerami telewizji, było dla niego rutynowym postępowaniem, jedną z tysięcy operacji serca, jakie przeprowadzał od lat. Spiker mówił o wirtuozerii DeBakeya i o tym, że rocznie setki tysięcy Amerykanów umiera na choroby serca, wobec czego niezbędne jest zwiększenie środków na badania tych chorób. Nie mówił jednak o żadnych nowych pomysłach chirurgicznych lub planach DeBakeya dotyczących leczenia tych cierpień, nikt też z widzów tego wieczoru nie dowiedział się, czym naprawdę powodował się ten człowiek z Houston. Jego najgłębsze, niedostępne dla kamery myśli były niezwykle śmiałe i wybiegały daleko w ciemną przyszłość.

Już na wiele lat przed pierwszą próbą przeszczepienia serca u człowieka, dokonaną przez Jamesa Hardy’ego, i przed rozpętaniem przez Barnarda bezprzykładnego wyścigu transplantacji serca, DeBakey skierował swoją uwagę na inną możliwość zastąpienia nie poddających się leczeniu serc: planował budowę sztucznego serca, maszyny, szczytowego osiągnięcia medycznej sztuki inżynieryjnej.

To nie on był zresztą autorem tej myśli. Ściśle biorąc Rosjanin, Władimir Pietrowicz Demichow, już w 1937 roku podjął próbę zastępowania serc żywych zwierząt metalowymi pompami. Pompy poruszane były silniczkiem elektrycznym za pośrednictwem stalowego przewodu wprowadzanego z zewnątrz do klatki piersiowej.

Po drugiej wojnie światowej Demichow przeprowadzał dalsze badania, które kończyły się jednak natychmiastową śmiercią zwierzęcia. Inni chirurdzy i technicy podchwycili tę ideę, przede wszystkim Willem Kolff. W ostatnich latach swego pobytu w Kampen, po pierwszym sukcesie ze sztuczną nerką, zaprojektował prymitywną pompę sercową i przybył z nią jako emigrant do Cleveland. W latach 1950–1960 skonstruował przy pomocy inżynierów Thompson Ramo Wooldridge Corporation nowe pompy, które zgodnie z jego zamierzeniem można by było umieszczać w klatkach piersiowych zwierząt, a później i ludzi, aby tam, bez kontaktu ze światem zewnętrznym, zastępowały serce.

Przez pewien czas Kolff próbował odtworzyć z tworzywa sztucznego prawą i lewą komorę serca. Aby naśladować naturalne rozkurczanie i ponowne kurczenie się, właściwe ludzkiemu sercu, wbudował komorę z kurczliwego silastiku do sztucznego plastykowego płaszcza w kształcie serca, a przestrzeń między ruchomą warstwą silastikową a sztywną warstwą zewnętrzną wypełnił oliwą. Małe elektromagnesy wciskały, w takt bicia serca, cylinder w przestrzeń wypełnioną oliwą, przez co kurczyły komorę silastikową. Gdy cylinder wysuwał się, komora rozszerzała się.

Urządzenia te Kolff wszczepiał zwierzętom podłączonym do sztucznego płucoserca. Usuwał im serce aż po przedsionki, to znaczy komory z całym układem czterech zastawek, i łączył komory plastykowe z przedsionkami, bądź też sztuczne komory z plastykowymi zastawkami zaopatrzonymi w dreny łączył bezpośrednio z naczyniami krwionośnymi. Szybki zgon wszystkich zwierząt doświadczalnych pouczył go jednak, że jego „sny maszynowe” odbiegały tym razem znacznie od rzeczywistości. Magnesy okazały się bądź za słabe, bądź za ciężkie, w każdym razie były prostackimi intruzami, nie do przyjęcia w delikatnych strukturach naturalnego serca.

Potem eksperymentował z małymi elektrycznymi silniczkami, które jak wahadło poruszały się między prawą a lewą sztuczną komorą i uciskały raz jedną, raz drugą. Marzenie o stworzeniu sztucznego serca, dającego się całkowicie wszczepić, musiał uznać za nierealne, ponieważ silniczki wymagały połączenia kablowego ze źródłem prądu na zewnątrz ciała zwierzęcia. One też zresztą odmawiały posłuszeństwa. Były albo za ciężkie, albo zbyt słabe. Wytwarzały ponadto ciepło niszczące tkanki, a próby wykorzystania przepływu krwi do ich chłodzenia przyniosły gorzkie rozczarowanie. Dopiero wtedy posunął się o krok naprzód, gdy inżynierowie National Aeronautics and Space Administration w Cleveland zaproponowali mu zastosowanie sprężonego gazu jako siły napędowej.

Początkowo jego samego, nie cofającego się przed żadną wizją przyszłości, przestraszyło wyobrażenie człowieka chodzącego z wystającymi z klatki piersiowej drenami, które łączyłyby jego sztuczne serce z butlami ze sprężonym powietrzem. Mimo to budował potem pompy komorowe, gdzie przestrzeń między elastyczną ścianą wewnętrzną a sztywną ścianą zewnętrzną wypełniał gaz, który wpływając lub wypływając, uruchamiał pompę. Cienki dren wystarczał do połączenia komór z generatorem gazowym. Możliwe okazało się nawet uzyskanie właściwego rytmu serca dzięki elektronicznemu sterowaniu wpływaniem i wypływaniem gazu. Po niezliczonej ilości nieudanych prób Kolffowi udało się wreszcie po raz pierwszy w 1960 roku utrzymać psy przy życiu przez wiele godzin za pomocą swojej mechanicznej pompy.

Jednak ten domniemany sukces wkrótce okazał się pomyłką: zwierzęta ginęły nie z powodu zawodności pompy, ale wskutek tworzenia się ogromnej liczby skrzeplin, mimo stosowania heparyny, a także wskutek tego, że krwinki czerwone ulegały tak znacznemu zniszczeniu, iż prowadziło to do niewydolności innych narządów, przede wszystkim nerek. Te same problemy, jakie pojawiły się w związku ze stosowaniem sztucznego płucoserca przy operacji wstawiania sztucznych zastawek, wystąpiły w znacznie silniejszym stopniu przy tłoczeniu krwi przez plastykowe komory. Odtąd Kolff wdał się w zażartą walkę o przeszkodzenie krzepnięciu krwi i jej niszczeniu.

W każdym razie pobudził innych chirurgów i techników, szczególnie w amerykańskich laboratoriach, do zajęcia się również pompami sercowymi – Richarda Parksa w Pensylwanii, K. E. Woodwarda z Harry Diamond Laboratories w Waszyngtonie oraz Adriana Kantrowitza z Maimonides Hospital w Nowym Jorku. Najważniejsze było jednak to, że ideą sztucznych serc zajął się DeBakey i z całym swoim zapałem, ambicją, wiarą w postęp i poświęceniem zorganizował w 1960 roku na Uniwersytecie Baylor w Houston zespół doświadczalny. Należał do niego między innymi młody chirurg z Argentyny nazwiskiem Domingo Liotta, który przez pewien czas pracował pod kierunkiem Kolffa w Cleveland, oraz William Akers z wydziału technicznego sąsiedniego Uniwersytetu Rice. DeBakey nie próbował, jak Kolff, rozwiązywać od razu całego zagadnienia, ale swojemu zespołowi kazał opracować problem, którego rozwiązanie wydawało mu się najważniejsze.

Jak wielu innych kardiochirurgów, stykał się przy ciężkich wadach zastawek serca z faktem, że wprawdzie udało mu się zastąpić jedną lub więcej zastawek, ale mimo to serce, a zwłaszcza lewa komora, było tak osłabione, że przy końcu operacji zawodziły wszelkie próby przywrócenia jego czynności. Wielokrotnie jednak udało się stwierdzić, że takie serce znowu funkcjonowało, jeśli je wspomagano, dając pewien okres wypoczynku. W tym celu nie odłączał sztucznego płucoserca natychmiast po zabiegu, lecz pozostawiał je pracujące przez pewien czas. Po kilku godzinach wypoczynku operowane serce biło o własnych siłach, ale i to okazało się niewystarczające. Dłuższy okres wypoczynku doprowadziłby do sukcesu, ale był on niemożliwy, ponieważ stosowanie sztucznego płucoserca musiano ograniczyć tylko do kilku godzin pracy, później bowiem nieunikniony proces niszczenia czerwonych krwinek przybierał śmiertelne rozmiary.

Zadanie postawione przez DeBakeya zespołowi brzmiało: skonstruować pompy, które mogą być wszczepione do klatki piersiowej na dłuższy czas: na szereg dni, może na tygodnie. Nie mają one zastępować całego serca, ale przejąć czynność lewej komory do momentu, od którego ona sama ponownie będzie zdolna pracować. Gdy osiągnie się taki stan, pompa zostanie usunięta. DeBakey sądził przy tym, że wykorzysta swoje nadzwyczajne doświadczenia, zdobyte przy stosowaniu w protezach tętniczych plecionki dakronowej, która pokrywała się naturalną, nieszkodliwą dla krwi warstwą włóknika i powstrzymywała w znacznym stopniu tworzenie się skrzeplin i rozpad krwinek.

Do 1963 roku Akers i Liotta zbudowali pierwszą pompę, która powinna była spełnić życzenie DeBakeya. Nazwali ją Left Ventricular Bypass. Pompa miała kształt małego banana i składała się ze sztywnej ściany zewnętrznej i elastycznej ściany wewnętrznej z silastiku i dakronu. Wewnętrzna część otrzymała na obu końcach sztuczne zastawki sercowe. Część zewnętrzna była połączona rurką z agregatem, który miarowo wtłaczał sprężony gaz i z powrotem go odsysał, tak że ściana wewnętrzna wykonywała ruchy pompy. Dla odciążenia lewej komory serca zwierząt doświadczalnych Akers i Liotta wszywali górny koniec pompy do lewego przedsionka, a drugi koniec do tętnicy głównej. Uruchomiona pompa ssała świeżą, nasyconą tlenem krew z przedsionka i tłoczyła ją z pominięciem lewej komory bezpośrednio do tętnicy głównej, a stamtąd do krwiobiegu. Przejmowała więc pracę lewej komory. Liczbę i kolejność ruchów pompy regulował przekaźnik połączony z elektrokardiogramem, rejestrującym czynność serca zwierząt doświadczalnych.

Po stu prawie próbach na zwierzętach Akers i Liotta sądzili, że nie należy obawiać się żadnych śmiertelnych zaburzeń wywołanych skrzeplinami czy rozpadem czerwonych krwinek, ponieważ ściany wewnętrzne pomp, tak samo jak protezy tętnicze DeBakeya, pokrywały się warstwą włóknika.

W połowie 1963 roku DeBakey zdecydował się zastosować pompę po raz pierwszy u człowieka, jeśli nadarzy się ku temu okazja. Znalazła się ona w lipcu 1963 roku, gdy do Methodist Hospital przywieziono śmiertelnie chorego czterdziestodwuletniego Murzyna z całkowicie zniszczoną zastawką tętnicy głównej. 18 lipca DeBakeyowi udało się ją zastąpić, ale już następnego dnia doszło do zatrzymania czynności serca. W pospiesznej operacji DeBakey otworzył klatkę piersiową po raz drugi i doprowadził serce do bicia za pomocą masażu.

Jednakże chory pozostał nieprzytomny. Jego odruchy zanikły, czynność nerek ustała. Nagromadzenie płynu w płucach groziło uduszeniem i w każdej chwili mogło dojść do ponownego zatrzymania czynności serca. W tej sytuacji DeBakey zdecydował się 19 lipca na wypróbowanie pompy. Po raz trzeci w ciągu kilku dni odsłonięto serce, chorego podłączono do sztucznego płucoserca i wszczepiono pompę w taki sam sposób, w jaki Liotta i Akers robili to u zwierząt doświadczalnych. Następnie sztuczne płucoserce odstawiono i biała plastykowa pompa podjęła pracę z cichym sykiem wpompowywanego i odsysanego gazu i z syczeniem wentyli.

Nawet DeBakeya, który wszczepił tyle plastykowych protez do ludzkiego ciała, opanowało uczucie niepokoju. Po raz pierwszy leżała przed nim istota ludzka, która tylko dlatego żyła, bo agregat tłoczył gaz przez rurkę maszyny do jej klatki piersiowej.

Rozszerzona lewa komora zareagowała prawie natychmiast na odciążenie i zmniejszyła się. DeBakey zaszył klatkę piersiową aż do miejsca, z którego wystawała rurka gazowa. Elektrokardiogram poprawił się natychmiast, a zdjęcia rentgenowskie wykazywały także cofnięcie się obrzęku płuc.

Ale do pierwszego zadowolenia z sukcesu dołączyło wkrótce głębokie rozczarowanie. Nerki nie podjęły swojej czynności. 20 lipca chory stracił ostatecznie przytomność. 21 lipca nie reagował na żadne bodźce, przedstawiając sobą widok, jakiego jeszcze nigdy nie przeżył żaden lekarz. Głęboko w jego piersi pracowała pompa i tłoczyła krew przez ciało, które było nieżywą masą. Zawartość czerwonego barwnika w surowicy krwi znacznie wzrosła, dowodząc niezbicie, że także w pompie z dakronu rozpadają się czerwone krwinki. Wypadnięcie odruchów wskazywało na utworzenie się skrzeplin, które każdy ruch pompy wtłaczał gwałtownie do tętnic. 22 lipca chory zmarł, podczas gdy pompa, nadal jeszcze ssąc i tłocząc, pracowała w jego piersiach, aż inżynier Akers zatrzymał ją.

Autopsja zmarłego potwierdziła uszkodzenie krwi i odkryła skrzepliny i zawały we wszystkich częściach mózgu. Włóknik na ścianach dakronowych pompy nie zapobiegł powstawaniu skrzeplin i rozpadowi krwinek czerwonych. To co było możliwe w nieruchomych zastępczych częściach chorych odcinków tętnic, nie powtórzyło się w przypadku pompy, której ściany i zastawki pozostawały w ciągłym ruchu.

DeBakey jednak nie zrezygnował. Żywiąc głęboką, typowo amerykańską wiarę w możliwość rozwiązania wszelkich problemów technicznych, zadowolił się tym, że sama pompa pracowała, odciążając serce. Tak więc Akers i Liotta otrzymali polecenie zbudowania lepszych pomp i wyszukania nowych materiałów nie powodujących rozpadu krwi. Równocześnie wykorzystał cały swój prestiż, stosunki polityczne i znajomość z L. B. Johnsonem, Teksańczykiem i przyszłym prezydentem, który przebył zawał serca, aby uzyskać środki pieniężne dla obszernego programu rozwoju sztucznego serca.

Michael DeBakey w „Time-Magazine” z 28 maja 1965:

„To wady materiału nas powstrzymują (…). Materiały, którymi rozporządzamy, są już dobre, ale nadal uszkadzają krew (…). Wszakże jestem przekonany, że gdybyśmy otrzymali dzisiaj pięćdziesiąt milionów dolarów na odpowiednie badania, to w ciągu trzech do pięciu lat sztuczne serce lub jego najważniejsze dla życia części byłyby gotowe do wszczepienia na stałe (…).

Jeśli sztuczne serce, jak już wiemy, może pracować czterdzieści i więcej godzin, to czy nie można zaryzykować twierdzenia, że kiedyś będzie pracowało czterdzieści dni lub czterdzieści lat? W chwili obecnej wydaje się to marzeniem (…), a jutro stanie się rzeczywistością”.

Osiągnął tyle, że National Heart Institute w Marylandzie wyasygnował w 1964 roku osiem milionów dolarów na badania nad sztucznym sercem, a jego własny zespół dostał z tego dwa miliony. Do początku 1966 roku Akers i Liotta zbudowali ponad sześćdziesiąt nowych pomp. Ostatnia, z numerem 66, którą wypróbowali wiosną 1966 roku na cielętach, wnosiła dwie, jak sądzili, decydujące modyfikacje. Swoją nową konstrukcję opracowali tak, że pompa nie znajdowała się w samej klatce piersiowej, lecz wszczepiona była w ścianę klatki piersiowej. Pompa miała teraz kształt małego grejpfruta i łączyła się dwoma plastykowymi drenami z lewym przedsionkiem i tętnicą główną. W razie zaburzeń jej pracę można było teraz obserwować bezpośrednio, bez potrzeby otwierania klatki piersiowej. Poza tym dawała się usunąć bez wielkiego zabiegu, gdy serce mogło bez jej pomocy podjąć na nowo pracę w zadowalający sposób: po prostu odłączało się ją od plastykowych drenów, które pozostawały w klatce piersiowej.

Zdecydowany postęp leżał jednakże w zastosowaniu nowego sztucznego tworzywa. Akers i Liotta wyścielili wszystkie części wewnętrzne pompy tak delikatną plecionką dakronową, że aż otrzymała nazwę „aksamit dakronowy”. Dzięki jej zastosowaniu nawet w dłużej trwających doświadczeniach na zwierzętach nie zauważyli tworzenia się skrzeplin ani żadnych poważniejszych uszkodzeń krwi.

DeBakey, korzystając z każdej wolnej chwili, często między dwiema operacjami, nawet bez zdejmowania chirurgicznego fartucha, zjawiał się w laboratoriach, aby dowiadywać się, jak postępują prace. Zdradzał przy tym z tygodnia na tydzień większą pewność siebie.

W lutym 1966 roku nadeszła wiadomość z Nowego Jorku, że Adrian Kantrowitz w Maimonides Hospital zbudował pompę podobną do pompy DeBakeya z 1963 roku, która po wszczepieniu okazała się nieskuteczna. 4 lutego Kantrowitz wszczepił swoją pompę trzydziestoletniemu choremu na serce. U chorego wystąpiły wkrótce silne krwotoki świadczące o uszkodzeniu krwi. Wkrótce potem, mimo pomocy pompy, wystąpił nie wyjaśniony częstoskurcz, który po dwudziestu godzinach doprowadził do śmierci pacjenta. Ta wiadomość umocniła DeBakeya w przekonaniu, iż z nowym modelem jego własnej pompy należy przeprowadzić próbę na człowieku i dowieść, że „koncepcja bypass”, mimo niepowodzenia Kantrowitza, jest równie słuszna jak pomysł nowego sztucznego serca, a wydanych na to pieniędzy nie roztrwoniono na utopijne marzenia. W końcu lutego DeBakey polecił utrzymywać pompę w gotowości, aby można ją było wszczepić w ciągu trzydziestu minut, gdyby tylko trafił się pacjent, u którego w czasie operacji okazałoby się, że bez mechanicznego odbarczenia dojdzie do zatrzymania czynności serca. Przekonanie DeBakeya o sukcesie i konieczności prac nad pompą na wielką skalę było tak głębokie, że myślał nawet o tym, aby uczynić coś, na co nie odważył się jeszcze przed nim żaden lekarz: chciał swoją następną próbę utrzymania człowieka przy życiu przez wspomożenie pracy serca sztuczną pompą przekazać szczegółowo amerykańskiej opinii publicznej poprzez film, telewizję i prasę, tak aby każdy Amerykanin mógł zrozumieć, jakie znaczenie dla przyszłości mają doświadczenia podjęte w Houston.

Ta decyzja dodała mu skrzydeł, gdy wystąpił przed kamerami telewizji, które przekazały obraz z Houston aż do Illinois i do drewnianego domku Marcela DeRuddera w Westville.

Jeden ze znajomych Marcela DeRuddera z Westville, Illinois:

„Potem można było przeczytać w gazetach różne historie, na przykład to, że Edna DeRudder po audycji telewizyjnej usiadła i napisała do doktora DeBakeya, prosząc go o pomoc dla Marcela. To nieprawda. Edna była dobrą, ale prostą kobietą. Wtedy jeszcze nie znała doktora DeBakeya, nie odważyłaby się więc napisać do niego listu. Jeśli sobie dobrze przypominam, było inaczej. Edna nie widziała nigdy przedtem operacji serca i uleczenie pacjenta, którego operował DeBakey, wywarło na niej ogromne wrażenie. Gdy transmisja się skończyła, zapytała Marcela, czy nie spróbowałby jeszcze raz. Już tyle razy próbował, ale o doktorze DeBakeyu nigdy nie myślał. Może DeBakey mógł rzeczywiście więcej niż wszyscy inni (…). Marcel zrezygnował (…), ale ona nie ustąpiła (…). Przypuszczalnie bała się, że umrze przy niej, a ona będzie musiała bezsilnie przypatrywać się jego powolnemu konaniu. Zresztą kto to wie (…). W każdym razie po paru dniach skinął głową, jakby chciał powiedzieć: «No, pięknie, a więc zrobię i to».

Pojechali jeszcze raz do doktora Ensruda. Marcel powiadomił go o swej decyzji skontaktowania się z DeBakeyem. Nie nalegał tak jak dawniej. Mimo to Ensrud obiecał napisać do DeBakeya (…). Jestem pewien, że zdawał sobie sprawę, iż Marcel jest coraz słabszy, i nie liczył się z tym, że kiedykolwiek uda się do Houston (…).

Upłynęło cztery albo pięć tygodni, a z Houston nie nadeszła żadna odpowiedź. Gdy o to pytałem, Marcel machał tylko zniechęcony ręką. Chyba sądził, że DeBakey stał się już tak sławny, iż nie zaprzątał sobie głowy małymi ludźmi (…).

Aż raptem w kwietniu przyszedł list z Houston. Pochodził on, jeśli sobie dobrze przypominam, z sekretariatu doktora DeBakeya. Wzywano Marcela na 14 kwietnia do Houston. Przedtem Marcel odniósłby się do takiej wiadomości z nadzieją i przypuszczalnie myślałby nawet przez chwilę: «Czy rozumiecie teraz, jak poważny jest mój stan, skoro nawet taki człowiek jak DeBakey każe mi przyjechać do Teksasu?».

Tym razem był zatopiony w myślach. Pastorowi Seilerowi, który go odwiedził, zdradził przypuszczalnie, nad czym rozmyślał. Powiedział mu coś takiego: «Pomóc nie będą mogli mi także i oni. Pewnie gdy mnie otworzą, to się czegoś jednak nauczą. Będą mogli to zastosować u innych». Potem dodał: «Przynajmniej na koniec przydam się jeszcze komuś i ludzie będą mogli się przekonać, że nie jestem niezdatnym do niczego inwalidą».

14 kwietnia Edna lub jej siostra Catherine z mężem Charlesem zawieźli go na lotnisko, gdzie z trudem wsiadł do samolotu lecącego do Chicago, a stamtąd do Houston. Myślicie pewnie, dlaczego pozwolono mu w takim stanie lecieć samemu (…). Zdobył tylko jeden bilet ze związku bądź z funduszu naukowego doktora DeBakeya. Nie wiem zresztą. Nie chciał, aby leciała z nim Edna, ponieważ nie mogła stracić pracy u Ala Davisa w sklepie IGA. Miała już sześćdziesiąt lat, a w tym wieku niełatwo o pracę. Taki to już los biednych (…). Zanim wsiadł do samolotu, rozejrzał się dokoła, a jeden z obecnych przy tym powiedział mi potem, że patrzył tak, jakby chciał powiedzieć: «Już tu nigdy nie wrócę…»”.

Dzień 14 kwietnia 1966 roku przypadł w czwartek. W godzinach popołudniowych lub wieczorem Marcel DeRudder przybył na lotnisko Hobby w Houston. W swojej chorobowej odysei widział niektóre wielkie miasta i dlatego nie przestraszyła go rozległość tej teksaskiej metropolii. Gorące powietrze Południa sprawiło, że oddychał z trudem. Znalazł ostatecznie samochód, który zawiózł go przed dziewięciopiętrowy, bezokienny fronton Methodist Hospital. Przez chwilę przyglądał się pomarańczowemu malowidłu ściennemu nad hallem wejściowym, na którym Jezus Chrystus wznosi ręce nad dwunastu mozaikami przedstawiającymi wielkich lekarzy, jak Hipokrates, Galen, Vesalius czy Harvey. Symbolizowały one postęp medycyny. Nie wiedział, kim był Galen czy Vesalius. Zanim przekroczył bramę, spojrzał do góry w oblicze Chrystusa, którego rozłożone ręce zdawały się zachęcać do przyjścia także i jego.

Marcel był zaznajomiony ze sposobem, w jaki wielkie kombinaty medyczne przyjmują chorych. Na przegubie jego ręki umocowano opaskę z nazwiskiem. Potem skierowano go do pokoju na którymś z wyższych pięter. Rozebrał się, położył do łóżka, wyczerpany odpowiadał na pytania stawiane przez pielęgniarkę, patrzył w sufit i czekał na młodszych lekarzy, którzy, jak wiedział z doświadczenia, mieli wykonać wstępną robotę.

Oglądał wprawdzie audycję w telewizji, ale w obecnej chwili wiedział tyle co nic o sztucznym sercu czy pompie „bypass”. Czuł tylko, że nie chce, by odesłano go do domu, jak to się działo dotychczas, że będzie domagał się operacji, nawet gdyby mu znowu powiedzieli, iż będzie to oznaczało pewną śmierć.

Doktor Michael DeBakey do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Stało się po prostu tak, że rozwój naszej pompy i rozwój choroby Mr. DeRuddera spotkały się w tym samym czasie i w tym samym punkcie wyznaczonym przez los. My byliśmy gotowi do wypróbowania jej na człowieku, a Mr. DeRudder był gotów podjąć ryzyko”.

Były współpracownik Methodist Hospital, 1970:

„Prawdopodobnie najważniejsze jest przedstawienie tego, co wydarzyło się w dniach między 14 a 21 kwietnia 1966 roku. Twierdzenie, że doktor DeBakey od początku, to znaczy od chwili zapoznania się z doniesieniami doktora Ensruda, wybrał DeRuddera na kandydata do pierwszego wszczepienia «bypass» model 66, byłoby niesłuszne. Doniesienia lekarza z Champaign mówiły wyraźnie, że DeRudder należał do przypadków o zniszczonej zastawce dwudzielnej, u których należy się liczyć z prawie pewną śmiercią na stole operacyjnym, i że «bypass» może być jedyną szansą jego życia. Przypuszczalnie to było przyczyną, dla której DeBakey w ogóle wezwał DeRuddera do Houston. W czasie od 15 do 20 kwietnia DeRudder był najpierw badany przez kardiologów, między innymi przez doktora Lancastera, w celu uzyskania diagnostycznie jasnego obrazu. Wyniki okazały się tak złe, że musiano postawić sobie pytanie, jakimi siłami żywotnymi rozporządza ten człowiek, że tak długo żyje i idzie na stół operacyjny”.

Pewna pielęgniarka nie mogła sobie później przypomnieć, aby w 1966 roku spotkała pacjenta tak spokojnego i opanowanego jak Marcel DeRudder.

W milczeniu i bez narzekania znosił wszystko, wszelkie testy, te poznane już wcześniej podczas swej odysei, i inne, które dopiero poznawał. Patrzył w sufit, gdy wieziono go do rentgena lub pobierano krew na badania.

Od czasu do czasu spoglądał na badających go kardiologów i internistów, ubranych na ciemnoniebiesko, w przeciwieństwie do chirurgów noszących zielone kitle. Odpowiadał na ich pytania co do historii choroby w sposób znacznie spokojniejszy, niżby to uczynił dawniej. Pytał, czy będzie operowany, i patrzył znowu w sufit, gdy zalecano mu cierpliwość. Pozostał niewzruszony, kiedy mu zakomunikowano, że 18 kwietnia, w poniedziałek, wykonają mu angiografię, zabieg przerażający wielu chorych. Wyglądało na to, że zamiast się bać, oczekuje tego momentu. Napisał do Edny list, w którym donosił, że w poniedziałek będzie miał wprowadzoną rurkę testową do serca i zapewne dopiero potem zapadnie decyzja.

W poniedziałek pielęgniarka wiozła go przez nie kończące się korytarze drugiego piętra. Milczał, gdy lekarz w masce zasłaniającej pół twarzy otworzył tętnicę na jego ręku i wprowadził do niej cewnik sercowy. Nie wydał z siebie żadnego głosu, gdy radiologiczny środek kontrastowy pędził falę gorąca przez jego piersi, głowę i nogi, co napawało takim lękiem innych chorych. Dopiero następnego dnia, we wtorek, po raz pierwszy okazał podniecenie, gdy pielęgniarka obudziła go z półsnu i zawołała do niego oraz do innych chorych: „Idzie!”. Zaraz potem koło jego łóżka stanął DeBakey i inni lekarze.

Były współpracownik Methodist Hospital, 1970:

„Jeśli dobrze sobie przypominam, DeBakey zwołał po południu, 20 kwietnia, swój zespół lekarski oraz konstruktorów pompy: Halla, Liottę i Akersa. W sali operacyjnej nr 3 omawiał operację zastawki dwudzielnej u DeRuddera przy zastosowaniu pompy «bypass» nr 66. A więc zdecydował się przeprowadzić na DeRudderze wielki eksperyment, którym chciał zwrócić uwagę całej Ameryki na znaczenie sztucznego serca oraz na konieczność dużych nakładów finansowych. Zmienił pierwotny plan, według którego pompa miała być dopiero wtedy użyta, gdy okaże się w czasie operacji, że zachodzi niebezpieczeństwo zatrzymania czynności serca (…) Szedł prosto ku swemu celowi”.

Była współpracownica Methodist Hospital, 1970:

„Po wykonanych badaniach DeBakey, zdaje mi się, 19 kwietnia, sam przystąpił do łóżka DeRuddera, chcąc wyrobić sobie własne zdanie i przekonać się, czy DeRudder rzeczywiście jest człowiekiem, który zgodził się na zabieg z pompą. Była to, jeśli mnie pamięć nie myli, tylko krótka wizyta, zaledwie chwila, jak zwykle, ponieważ DeBakey nigdy nie miał dość czasu, aby jednemu pacjentowi poświęcić więcej niż parę minut. Ale była to ważna chwila. O DeBakeyu pisano bez przerwy od wielu lat. Nazywano go «Texas-Tornado» lub «Black Mike», ponieważ niczym tornado pędził od jednej operacji do drugiej i z jednego zjazdu lekarskiego na drugi, rządząc swymi pracownikami jak tyran. Jakie to zresztą miało znaczenie! Jest on opętany przez pracę, ale w gruncie rzeczy to człowiek wielkiego serca.

DeBakey zbliżył się do DeRuddera, podał mu swoją wyszorowaną, pokrytą czarnymi włosami rękę i oświadczył coś w tym rodzaju: «Jestem doktor DeBakey i cieszę się z pana obecności wśród nas. Uczynimy wszystko dla pana (…). Za kilka dni będziemy operowali, ale przedtem będę musiał z panem porozmawiać».

To było właściwie wszystko. Ale w DeRudderze, który zwykle leżał prawie obojętny na to, co się z nim i wokół niego dzieje, zaszło coś niezwykłego. Jego twarz wyglądała tak, jakby osiągnął to, na co kto wie jak długo czekał. Następnego wieczoru powiedział z miejsca «tak», gdy wyjaśniono mu zasadę działania pompy i powiedziano, że jest ona jego jedyną szansą”.

Michael DeBakey do Ronalda Baileya i Alixa Kera, 1966:

„Nie było wątpliwości, że ten człowiek życzył sobie pompy «bypass»”.

DeRudder sprawiał potem wrażenie jakby wyzwolonego… Gdy go zapytano, czy należy zawiadomić rodzinę, że będzie następnego dnia operowany, poruszył przecząco głową. Nie, nie chciał denerwować żony. Powinna się dowiedzieć dopiero wtedy, gdy wszystko minie. Potem zgodził się na zwykły proces przygotowania do operacji: golenie, lewatywa, wizyta anestezjologa. I z takim samym spokojem pozwolił się położyć na nosze rankiem 21 kwietnia i zawieźć do bloku operacyjnego na drugie piętro. Inni chorzy czekający leżeli obok, jeden z nich rozmawiał z nim bardzo nerwowo. Ale DeRudder milczał, obserwował krzątaninę wokół siebie, a im bliżej było zabiegu, z tym większym spokojem patrzył w sufit.

21 kwietnia, około godziny 7.30, w sali operacyjnej nr 3 przygotowano scenę historycznego wydarzenia. Na podwyższonym podeście, górującym nad oszałamiającym laika kłębowiskiem lekarzy, pielęgniarek, stołów, maszyn i instrumentów, oczekiwał Ralph Morse, fotograf czasopisma „Life”, wyznaczony do robienia barwnych zdjęć, które miały na zawsze utrwalić pierwsze wszczepienie nowej pompy sercowej. Obok niego, w czepku chirurgicznym i masce na twarzy, siedział na metalowej szynie operator filmowy i kierował kamerę na stół operacyjny i na jedyną nie okrytą sterylną chustą w czasie narkozy część ciała DeRuddera: na zapadnięte od długich cierpień piersi. W salach operacyjnych DeBakeya brzmiała tego ranka, jak zawsze, cicha muzyka z urządzenia stereofonicznego, nie mogła jednakże osłabić głębokiego napięcia, jakie opanowało wszystkich obecnych. U obu mężczyzn za kamerami sama nazwa „sztuczne serce” budziła podniecające wyobrażenie skoku w przyszłość i zapowiadała sensacyjne sprawozdanie dla całego świata.

O 7.30 DeBakey wykonał pierwsze cięcie. Asystował mu Jimmy Frank Howell, a William Akers oczekiwał z pompą „bypass” nr 66 na odpowiednią chwilę. Około godziny 7.50 klatka piersiowa DeRuddera została otwarta, a pracę serca przejęło sztuczne płucoserce. Gdy odsłonięto serce, okazało się ono obrzmiałym, nieprawidłowo zabarwionym, z trudem drgającym tworem, który wkrótce potem przestał bić. Cięciem otwarto lewą komorę serca i oczom operujących ukazała się zastawka dwudzielna, której zniszczenie zapoczątkowało los DeRuddera. Była ona pokryta złogami wapiennymi oraz skrzeplinami i tak straszliwie zniekształcona, że DeBakey widział niewiele podobnych. Usunął skrzepliny i tkanki zastawki, wyciągnął rękę po zastawkę kulkową Starr-Edwardsa, podaną przez pielęgniarkę, przymierzył, założył szwy i zamknął komorę serca, o której był przekonany, że o własnej sile nigdy bić nie będzie, jeżeli nie pomoże jej pompa.

Upłynęły prawie trzy godziny do chwili, gdy o 10.14 DeBakey powiedział rozstrzygające słowo. Zażądał pompy. Akers zajął miejsce naprzeciwko DeBakeya, trzymając w pogotowiu pierwszy plastykowy dren, który miał połączyć komorę pompy z aortą DeRuddera. DeBakey otworzył tętnicę główną powyżej miejsca, gdzie odchodziła od serca, i wprowadził do otworu dolny koniec plastykowej rurki. Potem nastąpiło drugie cięcie, otwierające lewy przedsionek serca. DeBakey chwycił drugi dren pompy i połączył go z przedsionkiem. Dochodziła godzina 11.00, gdy skończył zakładać szwy. Akers przygotował komorę pompy z jej jasną, wklęsłą pokrywą, ciemnym obrzeżem i z większą białą częścią dolną z nasadami dla drenów. DeBakey usunął kawałek czwartego żebra DeRuddera, połączył pompę z drenami i dopasował ją do wycięcia w żebrze. Około 11.14 znalazła się ona w przeznaczonym dla siebie miejscu i wyglądała jak okrągły, wystający z klatki piersiowej wzgórek, kawałek wypolerowanego, zimnego tworu techniki w żywym organizmie. Akers przyłączył dren ciśnieniowy do pompy i zwrócił się w stronę włącznika uruchamiającego pompę i regulującego tempo jej pracy. Kilka sekund potem DeBakey przerwał połączenie ze sztucznym płucosercem, a Akers w tym samym momencie włączył pompę z częstotliwością czterdziestu uderzeń na minutę. Usłyszano delikatny szum, potem pompa wessała po raz pierwszy krew z przedsionka. Pluskała ona głucho pod pokrywą plastykową, a następnie została po raz pierwszy wtłoczona do tętnicy głównej. Równocześnie zaczęło bić serce DeRuddera, zwłaszcza jego lewa zniekształcona i wyczerpana komora. Było około 11.18. Pompa pracowała, serce DeRuddera pracowało – była to rzeczywistość. Załamki elektrokardiogramu na ekranie oscylografu przyjęły oczekiwane kształty. Ciśnienie krwi wzrosło. Krew krążyła w ciele.

Nikt nie powiedział ani słowa. Tylko kamera Morse’ego trzaskała i trzaskała. Nie chciał, aby cokolwiek z tego, o czym cały świat powinien się dowiedzieć i co powita z pewnością jako pierwsze nieoczekiwane spełnienie nieśmiałego marzenia, uszło jego uwagi.

DeBakey czekał. Jego ręka leżała na bijącym sercu DeRuddera. Akers meldował, że pompa przejęła teraz sześćdziesiąt procent czynności lewej komory i że lewa komora DeRuddera samodzielnie może dostarczyć pozostałe czterdzieści procent. O 11.34 DeBakey nabrał przekonania, że pompa z pewnością wypełni swoje zadanie, chciał więc przystąpić do zamknięcia klatki piersiowej.

Wtedy – dokładnie w tej samej chwili – Akers zawołał spod maski: „Nie otrzymuję krwi!”. Spojrzał na pokrywę pompy. W tym samym momencie ręka DeBakeya wyczuła, że prawa komora serca DeRuddera pęcznieje i wypełnia się tak olbrzymią ilością krwi, iż grozi to zatrzymaniem jej czynności. Ciśnienie tętnicze DeRuddera nagle spadło. Załamki elektrokardiogramu stały się płaskie. Ręka DeBakeya, przyzwyczajona do walki z zamierającym sercem, rozpoczęła masaż, aby szybko opróżnić przepełnioną prawą komorę.

– Co się stało? – zawołał do jednego z anestezjologów. Ten odpowiedział z bladą twarzą:

– Nie wiem. To nastąpiło tak nagle…

William Akers, 1 maja 1966:

„Istniało tylko jedno wyjaśnienie (…). Prawa komora DeRuddera była tak osłabiona i tak przyzwyczajona do złej pracy lewej komory, że nie potrafiła opanować nagłego dopływu krwi dostarczanej przez pompę”.

Ronald Bailey i Alix Kerr w sprawozdaniu naocznych świadków z 6 maja 1966:

„DeBakey stanął wobec dwóch możliwości. Albo wyłączyć pompę – przez to stałaby się nieużyteczna, ponieważ znajdująca się w niej krew skrzepłaby i cały eksperyment spełzłby na niczym – albo zrobić zupełnie niezwykły krok: podłączyć ponownie chorego do wyłączonego już płucoserca.

DeBakey zdecydował się natychmiast i zawołał do swoich asystentów: «Obniżyć liczbę uderzeń pompy do dolnej granicy, bez jej odstawiania (…). Ponownie podłączyć do sztucznego płucoserca». W mniej niż trzy minuty przeprowadzono podłączenie i krew pacjenta była teraz tłoczona przez trzy źródła siły: własne serce, sztuczne płucoserce i pompę”.

William Akers, 1 maja 1966:

„W naszych doświadczeniach na zwierzętach mieliśmy do czynienia ze zdrowymi sercami. Sytuacji spotkania z chorym sercem na dolnej granicy wydolności nie przemyśleliśmy. Musieliśmy przyznać, że w takiej sytuacji niezbędne jest stałe kontrolowanie całego ciała chorego i dostosowanie przepływu krwi przez pompę do wszystkich części organizmu. Gdy serce pacjenta choćby tylko na chwilę słabło, musieliśmy natychmiast wzmacniać pracę pompy, i na odwrót. Okazało się, że nie da się automatycznie regulować pracy pompy. Do tego byłby potrzebny cały sztuczny człowiek”.

Wspomnienia innego świadka operacji:

„Między godziną 11.14 a 11.34 wszystko wydawało się proste i jasne. Nawet ktoś, komu wyobrażenie sztucznej pompy w żywej klatce piersiowej człowieka wydawało się niezwykłe, musiał to, co zobaczył, uznać za objawienie możliwości naszej techniki (…). Ale w chwili, w której to się stało, czułem się tak, jakby mi jakiś nieznany głos mówił: «Nie bądźcie tacy zarozumiali! Między waszą maszyną a naturalnym życiem leży cały świat i jeszcze długo pozostanie dla was niedostępny». W pewnym momencie zarówno ciśnienie tętnicze krwi, jak i załamki elektrokardiogramu unormowały się. DeBakey dał sobie otrzeć pot z czoła i odczekał jeszcze jakiś czas, zanim można było odstawić sztuczne płucoserce, a Akers tak nastawił pompę, że nie tłoczyła więcej krwi, niż mogła to znieść prawa komora. Dopiero wtedy zamknął klatkę piersiową. Jednakże dla mnie nie było to już to samo, co zaraz po godzinie 11.00 (…). Wszyscy wierzyliśmy, że mimo wszystko się uda, ja jednak widziałem przepaść między człowiekiem a techniką”.

Kamera trzaskała nadal. Ale nastrój był już inny, gdy DeRudder został odwieziony na oddział intensywnej terapii. Żył i oddychał. Z otwartej szczeliny długiej rany piersiowej, zamkniętej ciemnymi szwami, sterczała pokrywa pompy z drenem gazowym. Pod pokrywą przy każdym ruchu pompy wirowała krew, a obok DeRuddera stał agregat z dwunastokilogramowym silnikiem tłoczącym gaz do pompy.

Mimo to wydaje się, że uczucie historycznego wydarzenia i oczekiwanie przekonywającego sukcesu doznało ciosu. Wkrótce potem nastąpił drugi cios.

Ten sam świadek operacji wspomina:

„DeRudder nie obudził się z narkozy. Mijały godziny, a on pozostawał nieprzytomny. Nie reagował na żadne wezwania, na żadne bodźce. Nie budziło wątpliwości, że nastąpiło jakieś uszkodzenie mózgu, a dla mnie było jasne, że eksperyment DeBakeya, po którym spodziewano się tak wiele, mógł się zamienić przed całym światem z pierwszego triumfu w niepowodzenie”.

Znajomy Marcela DeRuddera w Westville, Illinois, 1970:

„Edna DeRudder dowiedziała się o operacji dopiero w środę 21 kwietnia, i to nie z Houston, ale z telefonu reporterów «Chicago Daily News». Redakcje gazet obiegła już wiadomość o sztucznym sercu i o Marcelu. Edna zareagowała tak, jak kobieta jej pokroju winna była zareagować. Powiedziała, że Marcel wiedział z pewnością, dlaczego jej nie powiadomił. Na pewno zatelefonuje, gdy będzie jej potrzebował. A ona teraz nie może długo rozmawiać przez telefon, ponieważ musi punktualnie przystąpić do pracy (…). Ale już kilka godzin potem trafiło do niej wielu reporterów zachowujących się tak prostacko, jak gdyby sztuczne serce miało się wkrótce kupować w supermarkecie w Houston”.

Edna DeRudder, 1970:

„Telefon nie przestawał dzwonić, a przed domem stały przepełnione samochody (…). Nigdy nie mieliśmy tylu emocji”.

Znajomy Marcela DeRuddera z Westville, Illinois, 1970:

„Reporterzy chcieli jak najwięcej wiedzieć o Marcelu, pierwszym człowieku ze sztucznym sercem. Wypytywali wszystkich dookoła i naraz rzuciło się ludziom w oczy, jakim wspaniałym człowiekiem był Marcel. Ale przede wszystkim chcieli nakłonić żonę, aby na koszt tych gazet poleciała samolotem do Houston, w zamian za powiadomienie gazety o tym, co wydarzyło się przy łóżku Marcela w szpitalu. Wszyscy myśleli o sensacyjnym zwycięstwie robota (…). «Daily News» wygrała wyścig i 22 kwietnia Edna poleciała z lotniska Vermillion do Chicago, a stamtąd do Teksasu. Już w Chicago reporterzy przeprowadzili z nią wywiad, a ona przekazała im to, co Marcel ostatnio powiedział.

Przybywszy do Houston, zajęła pokój w motelu i stamtąd poszła do szpitala. Doktor DeBakey robił wszystko, aby utrzymać Marcela przy życiu. Według moich informacji, nie wrócił tego dnia do domu, lecz pozostał także w nocy w pobliżu Marcela (…). Można to sobie wyobrazić. Postawił wszystko na sukces. Gazety zachowywały się tak, jakby już wkrótce tysiące ludzi mogło mieć sztuczne serce (…). A w rzeczywistości Marcel leżał nieprzytomny.

Mimo to DeBakey przyprowadził Ednę do łóżka i wyjaśnił, że Marcel już dawno by nie żył, gdyby nie mieli pompy. Twarz chorego strasznie obrzękła, on sam pokryty był różnymi kablami i nieprzytomny, a do tego ten «garnek», który wystawał mu z piersi (…). Wszystko to było szokujące, ale Ednie wydawało się, że Marcel oddycha łatwiej niż przedtem, poza tym wierzyła DeBakeyowi, że jej mąż ma szanse na nowe życie.

Było to 22 kwietnia, w czwartym czy piątym dniu jej pobytu. Siedziała godzinami przy łóżku Marcela, chociaż on nigdy nie otworzył oczu. Myślę, że DeBakey współczuł jej szczerze, ponieważ sam był załamany. W każdym razie podziwiała go i modliła się w kaplicy szpitalnej nie tylko za Marcela, ale także za niego, i opowiadała reporterom, jak silnie wierzy w wyzdrowienie męża”.

Były pracownik Methodist Hospital wspomina:

„Wszyscy rozpaczliwie wierzyli, że wyciągną go z tego stanu. Upuszczono część płynu mózgowo-rdzeniowego, aby odciążyć mózg. Niekiedy nawet pomagało, gdy po operacjach na sercu dochodziło do uszkodzenia mózgu. Ale tym razem nie pomogło. DeBakeya nie opuszczało podejrzenie, że w czasie operacji do mózgu dostała się skrzeplina i że nowa pompa nie daje żadnego zabezpieczenia przed skrzepami krwi. Nerki chorego przestały pracować. Jeden z lekarzy przypuszczał, że DeRudder miał aż do operacji wysokie ciśnienie tętnicze krwi. Nerki nastawione były na wysokie ciśnienie i przestały pracować, ponieważ ciśnienie spadło. Zwiększono więc liczbę uderzeń pompy, aby podwyższyć ciśnienie krwi, i rzeczywiście, nerki wydzieliły nieco moczu: jak w maszynie, którą reguluje się pokrętłem (…).

To jednak nie wystarczyło (…). Musiało się wydarzyć coś więcej, być może nastąpiły jakieś zmiany w krwi, o których w tej chwili jeszcze nie wiedziano. Wiele momentów przypominało śmierć Murzyna przed trzema laty. Funkcjonowała jedynie pompa (…). Może to i dobrze, że DeRudder nic nie czuł. Zapewne miałby silne bóle, ponieważ klatka piersiowa jest bardzo wrażliwa, a pompa była dosyć duża (…). Pompa pracowała i pracowała (…) i nie spuszczano z niej oczu ani na chwilę. Każda stwierdzona zmiana w krążeniu musiała być uwzględniona w sterowaniu pompą. Tak mijały dni, 23, 24 i 25 kwietnia, a biuletyny dla prasy starały się znaleźć cokolwiek, co mogło dać choćby najmniejszy powód do optymizmu.

25 kwietnia wystąpiły krwotoki w jamie klatki piersiowej. Przypuszczalnie zależało to od nieznanych zmian w krwi wywołanych przez pompę. W każdym razie doszło do ciężkiego zastoju w płucach i do niebezpieczeństwa uduszenia. Wykonano nacięcie tchawicy i rozpoczęto podawanie tlenu (…).

W nocy z 25 na 26 kwietnia doszło do rozerwania lewego płuca, również uszkodzonego długotrwałą chorobą. Tlen dostał się do jamy opłucnej i ucisnął prawe płuco tak, że pozostało nie dotlenione, i DeRudder udusił się w ciągu paru sekund. Nastąpiło to cztery minuty po godzinie 3.00. Upiorne wrażenie sprawił fakt, że gdy DeBakey całkowicie wyczerpany odszedł od zmarłego, pompa nawet po 111 godzinach i 44 minutach nadal pracowała i pompowała krew, aż ją Akers wyłączył i silnik przestał działać”.

Znajomy Marcela DeRuddera z Westville, Illinois:

„Edna dowiedziała się o śmierci Marcela w motelu. Wiadomość przekazał jej duchowny metodysta ze szpitala, po czym zawiózł ją jeszcze raz do zmarłego. Kilka godzin potem napisała list do doktora DeBakeya, w którym dziękowała mu za wszelkie poniesione trudy. Ponoć miał jej powiedzieć, że jej list znaczy dla niego więcej niż listy, jakie otrzymuje od prezydenta Johnsona. Nie wiem, czy to prawda. W każdym razie pocieszyło to Ednę”.

Dzień później, w środę 27 kwietnia, Edna przywiozła zwłoki DeRuddera do domu. Dziennikarze towarzyszyli jej i trumnie aż do portu lotniczego. W Chicago oczekiwali na nią ludzie z prasy oraz Cyril Urbas, przedsiębiorca pogrzebowy z Westville. Reporterom powtórzyła to, co już uprzednio powiedziała: „Zdecydował się być królikiem doświadczalnym, ponieważ nie chciał dłużej tak żyć. Chciał służyć innym”. Mając świeżo w pamięci doktora DeBakeya, dodała: „Żal mi doktora DeBakeya. Tak bardzo się natrudził. Wszyscy tak się napracowali”.

Urbas załadował trumnę do samochodu, posadził obok siebie Ednę i ruszył w drogę do oddalonego o dwieście czterdzieści kilometrów Westville. W czasie podróży przygotowywał ją na to, że Westville chce uczcić zmarłego jak męczennika i bohatera. Zmęczona, z powątpiewaniem potrząsnęła głową. W czwartek i piątek, w których to dniach zwłoki DeRuddera przebywały w zakładzie Urbasa, przedefilowało przed zmarłym dwa tysiące ciekawskich. Gdy trumnę przewieziono do kościoła Świętej Trójcy, sześciu policjantów z Illinois musiało regulować ruch samochodowy. Z Houston przybył Akers, aby reprezentować DeBakeya na pogrzebie. Siedział obok Edny DeRudder podczas kazania wygłoszonego przez pastora Josepha E. Seilera.

Pastor nawiązał do zdania z Ewangelii św. Jana: „Nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich…”. „Świat – mówił – w ostatnich dniach zapomniał o nienawiści i przesądach między rasami i narodami, czekając na najnowsze meldunki z Houston (…). Modlitwy o to, aby chory obudził się z omdlenia, nie zostały przez Boga wysłuchane. Ale Bóg poświęcił DeRuddera, tak jak swojego syna Jezusa Chrystusa. On jeden wie, dlaczego tak czyni”. Podniesionym głosem ciągnął: „Zebraliśmy się tutaj, wspominając człowieka, który oddał swoje życie, żeby nauka mogła kiedyś uratować inne życie (…). Wszystko, co nam zostało do zrobienia, to podziękować mu za ofiarę i modlić się za natchnionego chirurga z Houston. Tylko doktor DeBakey i jego współpracownicy znają wagę ofiary Marcela DeRuddera. Ale my wiemy, że nie była ona daremna. Jego spuścizna jest większa niż pieniądze i wszelkie ziemskie dobra, ponieważ daje tysiącom nową nadzieję”.

Ludzie Urbasa wnieśli trumnę na karawan, który zawiózł DeRuddera na cmentarz w Georgetown. Zmarłemu towarzyszły setki ludzi. Dane mu było dopiero po śmierci doznać tego, co nie było mu przeznaczone za życia: zrozumienia, uznania i szacunku współobywateli z Westville, chociażby tylko przez kilka dni, miesięcy czy lat, jak daleko sięga krótka pamięć ludzka…

2.
ESPERANZA DEL VALLE VASQUEZ

Doktor Emmerich K.X. na zjeździe fizjologów 27 kwietnia 1966:

„Lektura ostatniego wydania «Life», zawierającego niezwykłe doniesienie z kolorowymi zdjęciami o nieudanym zastosowaniu «sztucznej pompy sercowej», przyprawiła mnie o dreszcz. Okoliczność, że takie poważne czasopismo poświęciło houstonowskiemu eksperymentowi tyle stronic, wskazuje na gotowość masowego czytelnika, przepełnionego lękiem o własne życie, do rzucania się na wszystko, co tylko obiecuje choćby iskierkę nadziei na przedłużenie istnienia. Wskazuje także ze szczególną wyrazistością na wpływ technologii na medycynę i na straszliwie naiwną wiarę, nawet poważnych ludzi, w możliwości rozwiązywania zagadnień lekarskich za pomocą mas plastycznych i urządzeń elektronowych. Chirurdzy zresztą zawsze byli zarazem zręcznymi rzemieślnikami i technikami, zrozumiałe zatem jest ich dążenie do inżynierii chirurgicznej.

Jeśli chodzi o mnie, to ani przez sekundę nie wierzyłem, aby kiedykolwiek udało się zastąpić ludzkie serce i jego fizjologiczne powiązania konstrukcjami technicznymi. Ci, którzy w to wierzą, doświadczą niejednego rozczarowania i zwątpień oraz porażek. Ale urodzeni inżynierowie-chirurdzy, jak Kolff, oraz wyrośli na salach operacyjnych inżynierowie-chirurdzy, jak DeBakey, nie zejdą z raz obranej drogi. Teksas z całą swoją pychą zostanie odpowiednim teatrem dla tego spektaklu. DeBakey po rozczarowaniu z DeRudderem stanie się przypuszczalnie bardziej ostrożny w stosunku do opinii publicznej i dolarów wydanych przez National Heart Institute na jego badania. Nie będzie chciał raz jeszcze propagować własnego niepowodzenia. Mimo to pozostanie na widowni. Zwłaszcza amerykańscy fundatorzy chcą widzieć sukcesy”.

„Houston Chronicle”, 27 kwietnia 1966:

„Doktor Michael DeBakey oświadczył: «Sztuczna pompa sercowa, która utrzymywała przy życiu Marcela DeRuddera przez cztery i pół dnia, zostanie udoskonalona i przypuszczalnie za kilka tygodni użyta ponownie. Myślę, że zdobyliśmy doniosłe doświadczenia, i dlatego pompa jest osiągnięciem (…). Obecnie pracujemy nad jak najszybszym jej udoskonaleniem»”.

„Newsweek”, 30 maja 1966:

„Doktor Michael DeBakey przeprowadził w Houston «nową» operację. Wynaleziona przez DeBakeya sztuczna pompa, zastępująca lewą komorę serca, utrzymywała w kwietniu przy życiu Marcela DeRuddera prawie pięć dni. Tym razem dokonał on operacji zastąpienia komory serca u Waltera L. McCansa, sześćdziesięciojednoletniego emerytowanego oficera marynarki z niewydolnością serca. Tak jak sześćdziesięciopięcioletni DeRudder, McCans był także umierającym człowiekiem, gdy 8 maja dostarczono go do Methodist Hospital. DeRudder po operacji nie odzyskał przytomności. McCans natomiast w trzy i pół godziny po zabiegu był przytomny i mówił. Następnego dnia wystąpiły komplikacje płucne. Chirurdzy usunęli aparat zastępujący lewą komorę z jego klatki piersiowej (…).

W piątek rano McCans zmarł”.

Z listu P. M. po wizycie w Houston w czerwcu 1966:

„Los nie jest łaskawy dla DeBakeya, jeśli chodzi o jego projekty sztucznego serca. Gdy w połowie maja, z powodu nie kontrolowanych krwotoków w jamie płucnej, zmarł mu także drugi pacjent, wyglądało na to, że inny amerykański chirurg zajmujący się sztucznym sercem, Adrian Kantrowitz w Nowym Jorku, odbierze mu pierwszeństwo sukcesu. Serce typu «bypass», stosowane przez Kantrowitza, jest starsze w konstrukcji od zastosowanego przez DeBakeya w przypadku DeRuddera i McCansa. Jest to aparat plastykowy łączony z tętnicą główną i posiadający pompę poruszaną od zewnątrz wtłaczanym przez przewód powietrzem. 18 maja wszczepił on swój «bypass» leżącej od lat chorej, nazwiskiem Louise Ceraso, i utrzymał ją przez jedenaście dni przy życiu. Jego marzeniem było, aby Louise Ceraso, po nastąpieniu poprawy w funkcjonowaniu mięśnia serca, odłączyć od maszyny tłoczącej powietrze i odesłać do domu z wszytym «bypassem», a ewentualnie podłączyć na nowo, gdyby z powrotem wystąpiło osłabienie serca. Jednak Louise Ceraso zmarła przed trzema dniami na atak apoplektyczny, to znaczy wskutek skrzepliny krwi, która z pewnym prawdopodobieństwem powstała w pompie «bypass».

Obecnie pieniędzmi federalnymi (mówi się o dwóch do czterech milionów dolarów) finansuje się zespół DeBakeya. Zespół ten pod kierunkiem Williama Halla pracuje częściowo w laboratoriach Baylor Medical School, częściowo w technicznych laboratoriach Uniwersytetu Rice w Houston. Zajmuje się on intensywnie udoskonaleniem tego, co po prostu nazywa się «pompą». Odwiedziłem Argentyńczyka, doktora Liottę, opętanego inżyniera-chirurga, który moim zdaniem tak się zachwycił mechanizmem pompy, że zapomniał prawie zupełnie o problemach ludzkiej fizjologii. Widziałem także doktora Akersa, doktora Hellumsa i inżyniera O’Bannona, zajętego urządzeniami przekaźnikowymi sterującymi pompą. Ostatni model «bypass» nie jest już podobny w budowie do komory umieszczanej w ścianie klatki piersiowej; obecnie pompa znajduje się poza klatką piersiową. Tylko dren z dakronu prowadzi do wnętrza klatki piersiowej, dochodząc do lewego przedsionka; drugi dren wprowadzony jest do prawej tętnicy obojczykowej, pozwalając kontrolować lepiej całe urządzenie. Równocześnie robiono próby sporządzenia jeszcze delikatniejszego aksamitu dakronowego dla wyścielenia wnętrza pompy, aby uniknąć uszkodzeń krwi, które wbrew przypuszczeniom wystąpiły u DeRuddera i McCansa, powodując wewnętrzne krwotoki i uszkodzenia nerek”.

„Newsweek”, 29 sierpnia 1966:

Czy sukces pompy sercowej?

„Odnosi się wrażenie, jakby zespół chirurgiczny doktora Michaela E. DeBakeya w Houston osiągnął pierwszy sukces. Pacjentką jest Esperanza del Valle Vasquez, trzydziestosiedmioletnia kobieta z reumatyczną chorobą serca”.

Pierwsze trwałe wspomnienia z Ameryki, jakie utrwaliły się w niej 18 lipca 1966 roku, to (jak sama potem mówiła) morderstwo i duży brunatny karaluch o obrzydliwej główce i kłujących odnóżach. Robak siedział na siedzeniu taksówki, którą Esperanza i jej siostra Rosa Maria jechały tego dnia późnym wieczorem z lotniska w Houston do Methodist Hospital.

Esperanza del Valle Vasquez przybyła z Mexico City. Była małą, ułomną istotą. Ze swoją indiańską, kanciastą twarzą, o silnie wystających kościach policzkowych, czarnych oczach i równie czarnych włosach, była oryginalną dziewczyną, wykazującą dużo silnej woli, pełną naiwnej wiary, a przy tym niewolną od indiańskich zabobonów, obdarzoną bogatą fantazją, silną uczuciowością i skłonnością do łatwego entuzjazmu. Teraz, 18 lipca, mimo swoich trzydziestu siedmiu lat była wychudłą, zwiędłą kobietą z zadyszką, szukającą oparcia na ramieniu siostry, aby nie zatracić się całkowicie w tym obcym kraju, nie ulec lękowi i rozpaczy. Pozostała w niej już tylko impulsywność uczuciowa i na wpół zduszona, ale jeszcze silna chęć do życia.

Ponieważ nigdy dotąd nie opuszczała Meksyku i nie rozumiała ani słowa po angielsku, już sama podróż samolotem do Teksasu była dla niej szarpiącą nerwy przygodą, na którą się odważyła, lekarz bowiem oświadczył jej, że nie ma wyboru: albo umrze na chorobę serca, albo zaryzykuje podróż do Houston, do Methodist Hospital.

Akurat w tym czasie gazety doniosły o straszliwym masowym mordzie w Ameryce i okoliczność ta w jej łatwo pobudliwej świadomości zwiększała jeszcze bardziej poczucie ryzyka. Doniesienie, według którego w Chicago marynarz nazwiskiem Richard Speck w nocy z 13 na 14 lipca z rewolwerem i nożem rzeźnickim wtargnął do internatu szkoły pielęgniarek i z obecnych tam dziewięciu dziewcząt osiem zabił, a potem uciekł, sprawiło, że Esperanza wyobraziła sobie, iż tenże Speck lub inni amerykańscy mordercy mogą swoją żądzę mordu skierować zwłaszcza na szpitale i być może dostać się do Methodist Hospital.

Z lękiem w sercu jechała więc w towarzystwie Rosy Marii do Houston. Była to spośród jej siedmiorga jeszcze żyjącego rodzeństwa druga z kolei siostra, odznaczająca się najsilniejszym i nieustraszonym charakterem. Matka Esperanzy, Herlinda, i jej bracia i siostry wyemigrowali przed wielu laty z ojczystego Texcoco i zamieszkali w Mexico City. Rodzeństwo poświęciło się w głównej mierze zawodowi nauczycielskiemu, a teraz zleciło Marii opiekę nad Esperanzą na obczyźnie. Wszyscy od lat wiedzieli o tym, że Esperanza jest stracona, że nie może jej pomóc żaden ziemski środek, jeśli Bóg nie uczyni cudu. Podróż do Teksasu wydawała się jakby ostatnią rozpaczliwą pielgrzymką, w czasie której może się zdarzyć cud. Ale obojętnie, czy taki cud zdarzy się, czy nie – przewidzieli Rosę Marię na towarzyszkę Esperanzy, gdyż znała ona wszelkie trudy życia i już jako szesnastoletnia dziewczyna codziennie wiele godzin spędzała w drodze do sąsiedniej wsi, aby uczyć tam dzieci liczyć na kamykach i pisać rysikiem zrobionym z gałązki. Rosa Maria miała przywieźć Esperanzę z powrotem do domu żywą, gdy zdarzy się cud, lub zmarłą, jeżeli za sprawą sławnego lekarza w Houston cud jednak nie nastąpi.

Mimo towarzystwa siostry i promieniującej z niej siły woli Esperanza była u kresu wytrzymałości, gdy po wielu godzinach dotarła do Houston. Widok karalucha na siedzeniu taksówki, pospolity dla każdego mieszkańca krajów tropikalnych, a więc znany dobrze i Esperanzy, wystraszył ją do tego stopnia, że Rosa Maria musiała uspokajać ją i wcisnąć siłą do samochodu, którym miały dojechać do daleko położonej ulicy Fannin, do Methodist Hospital.

Esperanza del Valle Vasquez wspomina:

„Była północ, gdy dotarłyśmy do szpitala. Nie zastałyśmy nikogo. Wreszcie usłyszałam dziwny odgłos, jakby przesuwanych mebli. Bałam się, że zostaniemy okradzione. Potem znalazłyśmy kogoś, kto nam wskazał biuro. Tam postawiono mi wiele pytań. Potem umocowano plastykową bransoletkę z nazwiskiem na przegubie mojej ręki i zrozumiałam, że jest to przepustka na operację, której mam się poddać, upewniłam się też, że teraz będę na pewno operowana i że nie mam już drogi odwrotu (…). Nie mogę opisać wszystkiego, czego wtedy doznawałam. Był to ogromny natłok mieszanych uczuć, nieskończony zamęt (…). Zaprowadzono mnie do pokoju na dziewiątym piętrze (…). Był ładny, nowoczesny i bardzo, ale to bardzo czysty (…). Moja siostra nie zamówiła dla siebie pokoju w hotelu i musiała spać na dziewiątym piętrze na sofie w pokoju telewizyjnym”.

Pierwsza noc była długa i wydawała się nie mieć końca. Esperanza nie mogła sobie przypomnieć, czy kiedykolwiek widziała tak piękny pokój szpitalny, duży, z wanną i jednym łóżkiem poruszanym automatycznie przez naciskanie guzików, następnie aparat do mówienia połączony bezpośrednio z pokojem pielęgniarek. Nie rozumiała, dlaczego położono ją w tak eleganckim pokoju, mimo iż wiedziano, że nie posiada pieniędzy na opłacenie takiego pomieszczenia. Doktor Cesarman, jej lekarz w Mexico City, sprawił w jakiś cudowny sposób, że doktor DeBakey będzie ją operował za darmo i szpital przyjmie ją bezpłatnie.

Nikt jej nie wyjaśniał, że trafiła na nowy oddział szpitala, noszący nazwę Moody Research Unit. Zmarły milioner nazwiskiem Moody przeznaczył środki na ufundowanie tego oddziału i przez to uzyskał blask nieśmiertelności. Sale tego oddziału były przeznaczone wyłącznie dla interesujących przypadków, na badanie lub leczenie nowymi, jeszcze nie wypróbowanymi metodami. W zamian za to chorych, którzy byli gotowi poddać się takiej terapii, leczono bezpłatnie.

Wyczerpana do reszty Esperanza była tak niespokojna, że nie spała, chociaż dano jej leki odprężające. Wsłuchiwała się w ciemności w siebie samą, w otaczający ją szpital. Od czasu do czasu jej myśli wędrowały do mordercy Specka i spoglądała na drzwi pokoju, jak gdyby przez nie mogło dostać się coś straszliwego. To znowu czuła niemiarowe bicie swego serca, które znała od wielu lat i które coraz bardziej dawało jej się we znaki, tak że z trudem mogła stać i z uczuciem duszności oraz druzgocącego osłabienia wykonywała pracę fryzjerki w salonie piękności.

Ostatecznie leżała teraz jak dziecko z twarzą schowaną w dającą jej poczucie pewnego bezpieczeństwa kołdrę i przysłuchiwała się samolotom przelatującym od czasu do czasu nad szpitalem. Może któryś z nich leciał do Meksyku. Myśli jej wędrowały do domu, do matki, do sióstr i do jej małego synka, Jose Minelesa, jej „Pepego”, mającego teraz siedem lat. Urodziła go w kwietniu 1959 roku, chociaż była już wtedy bardzo chora. Nie była mężatką i Jose Mineles oficjalnie nie miał ojca. Nazywała go dlatego „mi veda” – moje życie.

Esperanza zaczęła płakać, gdy wyobraziła sobie, że w tej chwili jest zupełnie sam. Może i on nie spał teraz i patrzył swoimi czarnymi oczami w ciemność, ponieważ bał się, że mama nie wróci. Wyjaśniła mu jednak, że po podróży do Houston, do sławnego amerykańskiego lekarza, powróci zdrowa i będzie mogła po raz pierwszy skakać z nim, biegać i bawić się, jak to robią inne matki ze swoimi dziećmi. Miała nadzieję, że jej uwierzył.

Potem w myślach przeniosła się do czasów własnego dzieciństwa przed trzydziestu laty i do Texcoco, starego, małego, cichego Texcoco, oddalonego o czterdzieści kilometrów na północny wschód od Mexico City, gdzie ona i jej rodzeństwo urodzili się, a gdzie przed setkami lat, aż do czasu przybycia Hiszpanów i zniszczenia przez nich królestwa, rządził Netzahuacoyotl, mądry król Tezcucan. Znała historię Texcoco od swoich sióstr, nauczycielek, poza tym dużo czytała, gdyż z powodu stanu serca musiała wiele odpoczywać.

W Texcoco była jeszcze zdrowym, szczęśliwym dzieckiem, mimo tragedii, jaka dotknęła całą rodzinę, gdy miała około ośmiu lat. Do tego momentu rodzina żyła skromnie, ale nie biednie. Wprawdzie niemal co roku przybywało nowe dziecko, ale ojciec, Odilon, zawsze pracował i nie odczuwali poważniejszych braków. Odilon był prostym człowiekiem z biednej rodziny i może dlatego ojciec i bracia matki, którzy byli bogaci i mieli duży dom, nigdy jej nie darowali małżeństwa z biedakiem. Po wielu latach jawnej wrogości wynajęli przypuszczalnie mordercę, który zabił ojca Esperanzy.

Jak bardzo odmieniło się wtedy życie całej rodziny! Jej matce nic nie pomogło skazanie braci na dwadzieścia lat więzienia. Odtąd sama musiała troszczyć się o dzieci. Esperanza przypominała sobie noce, kiedy matka szyła na maszynie, a ona i jej siostry próbowały czuwać, aby nie pozostawiać jej samej, i kolejno zasypiały wokół maszyny. Przypomniała sobie także, że byli za biedni, aby kupować zeszyty szkolne, że zeszyty szyła z papieru pakowego, a patykiem maczanym w gliniance pisała na kamieniach. Droga do szkoły była daleka, często deszcz i burze sprawiały, że przychodziła przemoknięta do suchej nitki. A mimo to przez dwanaście lat była zdrowym dzieckiem, które nie znało nawet przeziębienia, aż przyszła gorączka reumatyczna.

Esperanza sama nie wiedziała, kiedy to się stało. Rosa Maria pamiętała jednak, że miało to miejsce w 1941 roku, że strasznie wtedy cierpiała i że musiano ją zanieść do lekarza w kocu, aby jej po drodze niczym nie urazić. Potem jednak stan zdrowia Esperanzy poprawił się i w czternastym roku życia zaczęła pracować jak reszta rodzeństwa. Jeździła autobusem z Texcoco do Mexico City, nauczyła się fryzjerstwa i pracowała przez wiele lat, zanim dowiedziała się, że choroba reumatyczna zniszczyła jej serce i że będzie musiała umrzeć w młodym wieku.

Esperanza nie spała nadal, gdy mała wskazówka ręcznego zegarka doszła do cyfry trzy. Na nowo usłyszała warkot samolotu lecącego nad Houston przez nocne niebo, doszły ją też ciche kroki na korytarzu. Jeszcze raz opadł ją lęk przez mordercą z Chicago i pomyślała o doniesieniach w prasie, gdzie podawany był opis jego tatuażu na ręce: „urodzony, aby palić w piekle”. Chciała już zawołać siostrę. Bała się jednak obcych aparatów przy łóżku, a jeszcze bardziej obcego języka, którego nie rozumiała. Ostatecznie uspokoiła się ponownie, a myśli jej powędrowały na nowo do domu i do starej matki. Ona także w tej chwili o niej myślała i modliła się. Matka nie mogła zrozumieć, dlaczego ona, Esperanza, musi jechać do Amerykanów, zamiast zwrócić się do nieba i Najświętszej Maryi Panny. Nie chciała nawet słyszeć słowa „operacja”, ponieważ bała się, że takie zuchwalstwo może skończyć się tylko śmiercią.

Starała się zrozumieć matkę. Sama długo odkładała podróż, której pierwszy etap miała za sobą. Była przekonana, że nawet teraz nie leżałaby w tym łóżku, gdyby nie zajął się nią doktor Cesarman. Odczuwała dla niego egzaltowane uwielbienie. Widziała go przed sobą – w gabinecie lekarskim na dziewiątym piętrze na Avenida Hamburgo, wysoko nad Mexico City, z pięknym widokiem na miasto. Był takim ważnym człowiekiem, a jego gabinet przypominał salon: na ścianach połyskiwały niebieskie aksamitne tapety, wisiało wiele obrazów, stały kosztowne dzieła sztuki oraz moc świeżych kwiatów, które przysyłali mu pacjenci z najbogatszych sfer Mexico City.

Już sam fakt, że do niego przyszła, był jak z bajki, ale prawdziwej. Nigdy z własnej woli nie odważyłaby się zwrócić do niego. Przez wiele lat usiłowała znaleźć pomoc u zwykłych lekarzy lub w Instituto National de Cardiologia i tam doktor Patricio Benavides operował ją po raz pierwszy w styczniu 1956 roku. Nie wiedziała, co to za operacja. Wiedziała tylko, że była szybka i bezużyteczna. Z coraz większym trudem Esperanza wlokła się do swojej pracy i to był cud, że urodziła Pepego i nie umarła przy tym.

Pewnego dnia czesała elegancką damę. Była to żona doktora Theodora Cesarmana. Potem Esperanza czesała ją jeszcze wiele razy, a że nie mogła ukryć przy tym duszności, dama zabrała Esperanzę do swojego męża. Siedem czy osiem lat upłynęło od momentu, gdy dostała się do innego świata i do lekarza, o którym była przekonana, że był to najtroskliwszy i najbardziej ludzki lekarz na świecie. Przez te wszystkie lata troszczył się o nią, leczył ją najdroższymi lekami i nie żądał za to prawie nic. Była pewna, że poświęcił się dla pacjentów, ponieważ żył tylko czekoladą i kawą, a papierosy palił jeden za drugim. W jej mniemaniu był najzdolniejszym lekarzem świata, ponieważ przepowiedział jej już przed wielu laty, że tylko nowa operacja może jej pomóc, ale musi na nią jeszcze poczekać, aż zostanie wynaleziona właściwa metoda. Gdy to się stanie, powiadomi ją o tym.

Początkowo nie chciała mu wierzyć, ponieważ pierwsza operacja nic jej nie pomogła. Po dwóch czy trzech latach powiedział jej jednak, że sprawa posunęła się tak dalece, iż w Stanach Zjednoczonych leczy się jej chorobę za pomocą nowego rodzaju operacji. Nie powinna więc dłużej zwlekać, ponieważ jego leki już wkrótce przestaną jej pomagać.

Esperanza bała się operacji, modliła się i modliła, aby Bóg odjął jej ten kielich goryczy. Doktor Cesarman rozumiał to i nie wysłał jej od razu do Ameryki. Przeciwnie, tłumaczył jej, że musi sama chcieć, ponieważ operacja może się nie udać, gdy ona w duszy, a więc i w swoim sercu, nie będzie na to przygotowana. Pewnego dnia, przed kilku tygodniami, gdy ważyła już tylko około trzydziestu pięciu kilogramów i tak osłabła, że nawet czesanie włosów stało się dla niej czynnością przekraczającą jej siły, powiedziała: „Tak, zrobię to, muszę to zrobić…”.

Była tak uszczęśliwiona swoją decyzją, przyniosła jej ona taką ulgę, że kazała się natychmiast zawieźć do doktora Cesarmana, aby mu powiedzieć „tak”. W windzie spotkała innych lekarzy, którym powiedziała, że wreszcie czuje się gotowa i że zdecydowała się na operację. Lekarze spojrzeli na nią przerażeni. Esperanza wyczuła natychmiast, że żaden z nich nie wierzy w jej powodzenie. Nie zmieniła jednak zdania. Mogła być chora, słaba i przerażona, ale gdy się raz na coś zdecydowała, to pozostała przy tym. Czuła, jak silne jest życie, i że to ono ją zmusza do powiedzenia „tak”, ponieważ chce pozostać przy Pepem. Powiedziała więc doktorowi Cesarmanowi „tak” i że chciałaby, aby stało się to zaraz, natychmiast, bo inaczej mogą się wyłonić nowe wątpliwości. Ale wtedy dowiedziała się ku swojemu przerażeniu, że operacja w Houston będzie kosztować trzy tysiące dolarów, których oczywiście nie ma, a wobec tego doktor Cesarman musi dopiero znaleźć sposób, aby mimo to wysłać ją do Teksasu, do doktora DeBakeya.

Potem przez wiele dni siedziała przy oknie i wyglądała na ulicę. Gdy przejeżdżało eleganckie auto, myślała: „To auto kosztowało trzy tysiące dolarów – mogłabym za nie kupić sobie nowe lata życia”. Gdy widziała eleganckie damy z drogą biżuterią, mówiła: „Za te pieniądze mogłabym sobie kupić w Ameryce nowe życie”.

Ale po paru tygodniach zapomniała o tych gorzkich myślach. Pewnego dnia doktor Cesarman wezwał jedną z jej sióstr do siebie. Jego okrągła, miła twarz była uśmiechnięta, gdy powiedział jej, że Esperanza może jechać do Houston i że nie będą żądać od niej ani jednego dolara. Gdy Esperanza usłyszała o tym, z podniecenia i wdzięczności rozpłakała się, szepcząc słowa modlitwy.

Doktor Theodoro Cesarman:

„Gdy Esperanza przyszła do mnie, cierpiała na schorzenie serca wywołane chorobą reumatyczną. Był to szczególnie ciężki przypadek. Zajęte były zarówno zastawki tętnicy głównej, jak i zastawka dwudzielna; powinna być operowana już w osiemnastym roku życia. W tym czasie nie istniały jednak odpowiednie metody chirurgiczne i gdy w 1956 roku zrobiono próbę korektury zastawek, chirurgia nie rozporządzała jeszcze doskonałymi metodami operacji na zamkniętym sercu. Wkrótce jej stan pogorszył się tak dalece, że żadne leczenie farmakologiczne nie dawało efektu. Mimo to nie mogłem natychmiast zlecić operacji, bo jakkolwiek chirurgia zastawek serca ma wprawdzie osiągnięcia, jednak zabiegi na dwóch równocześnie zastawkach serca powodują wciąż jeszcze zbyt dużą liczbę zgonów. Operacja zostanie jej zalecona dopiero wtedy, gdy zwiększy się liczba sukcesów przy tym zabiegu. Esperanza jest jednak tak pobudliwą istotą, że każda operacja, na którą sama się nie zdecyduje, musi ją zabić. Tymczasem serce jej powiększyło się tak, że operacja nie dawała wiele nadziei. W tym czasie w Houston doktor DeBakey wynalazł pompę «bypass». Pompa dawała szansę przeżycia, której w innych warunkach Esperanza nie miała. Dlatego więc zawiadomiłem go o jej przypadku”.

Michael E. DeBakey do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Przypadek Esperanzy Vasquez podpadał pod tę samą kategorię, co przypadek DeRuddera. Znajdowała się w stanie przewlekłej niewydolności serca i nie można jej było pomóc (…). Jej lekarz w Mexico City nawiązał kontakt ze mną i przedstawił mi wszystkie detale przypadku. Znał mnie i zapytał, czy mógłbym coś dla niej zrobić”.

Michael E. DeBakey w „Gazzetta Sanitaria”, 1968:

„Cewnikowanie serca potwierdziło ciężką niedomykalność zastawki dwudzielnej i zwężenie lewego ujścia tętnicy głównej. Trzeba było więc zastąpić zarówno zastawkę dwudzielną, jak też zastawkę aortalną. Ze względu na wyjątkowe trudności związane z takim zabiegiem postanowiono zastosować lewokomorową pompę «bypass»”.

Były pracownik Methodist Hospital, 1970:

„Z powodu osłabienia mięśnia sercowego Esperanza była jakby skurczona i od początku nadawała się do leczenia pompą. Spodziewano się, że stosunkowo młody wiek da jej przewagę nad DeRudderem i McCansem i dlatego można będzie zastosować pompę.

DeBakey czekał aż do początku sierpnia, aby przywykła do obcego otoczenia. Po pierwszych niepowodzeniach zdawał sobie sprawę, że musi teraz, ze względu na pomoc federalną, osiągnąć wreszcie konkretny sukces. Nie powinno się więc pominąć żadnych środków ostrożności. Opiekowały się nią pielęgniarki mówiące po hiszpańsku. Także żona DeBakeya, znająca język hiszpański, odwiedzała Esperanzę, jak zresztą i innych pacjentów szpitala. Czyniła to ochoczo, mimo niechęci personelu szpitalnego, również i dlatego, że w ten sposób mogła częściej widywać męża będącego rzadkim gościem w domu. Nieograniczony dostęp do Esperanzy miała też jej własna siostra, podnosząca ją na duchu w chwilach nostalgii. Nie spełniono tylko jednego życzenia: nie pozwolono jej mieć radia, które umożliwiałoby jej słuchanie audycji meksykańskich. Nie pozwolono również jej siostrze, która spotkała w Houston Meksykanów mających radia tranzystorowe i słuchających audycji meksykańskich, aby dostarczyła jej aparat. Prawdopodobnie chciano w ten sposób nie dopuścić do tego, by po operacji, gdy szpital przypuszczalnie będzie wydawał komunikaty, słuchała wiadomości o swoim stanie.

Przy pierwszej krótkiej wizycie doktor DeBakey wywarł na niej takie samo wrażenie, jak i na innych chorych. Szybko zaczęła go, tak jak swego lekarza meksykańskiego, uważać za rękę Boga, która powinna ją uratować. Mimo to dochodziło do wielu kryzysów. W Medical School i w szpitalu istniała znaczna opozycja przeciwko eksperymentom ze sztucznym sercem i pompą «bypass», a zaangażowani w nią byli nawet znani lekarze. Nie występowano wprawdzie otwarcie przeciwko wszechpotężnej osobie DeBakeya, ale robiono to pośrednio.

Gdy siostra Esperanzy po przybyciu do Houston po raz pierwszy dowiedziała się czegoś bliższego o zabiegu «bypass» i zapytała pewnego lekarza – oświadczając, że wie już coś na temat tej operacji – co on zrobiłby na jej miejscu, usłyszała ku swojemu zaskoczeniu odpowiedź: «Czy pani chce, abym powiedział prawdę…?». A gdy skinęła potakująco głową, rzekł: «Gdyby chodziło o moją siostrę, to natychmiast spakowałbym jej rzeczy i zabrał ją do domu…».

Mrs del Valle Vasquez zachowała dla siebie to ostrzeżenie, ponieważ przypuszczalnie myślała, i słusznie, że jej siostra za długo walczyła, by dostać się do Houston, i bezowocny powrót do domu mógłby ją zabić. Dla niej istniała tylko ucieczka do przodu! Tak samo Esperanza zapytała raz dwóch lekarzy – oczekując zachęcającej odpowiedzi, wynikającej z zaufania do DeBakeya – jak wyglądają jej szanse, i otrzymała wstrząsającą odpowiedź: «Jak jeden do dziewięćdziesięciu dziewięciu». Myślę, że jej egzaltowane uwielbienie dla DeBakeya i wpływ siostry przezwyciężyły wywołany tym wstrząs. Przypuszczalnie wstrząs działał także wtedy, gdy żądaliśmy, zwykłej w tych przypadkach, pisemnej zgody chorej. Starano się jej wyjaśnić, że chodzi o bardzo ryzykowną operację i że właśnie po takim zabiegu DeRudder i McCans zmarli. Nie chciała słuchać bliższych wyjaśnień, wykazując prawie paniczną reakcję obronną. Jestem pewien, że podpisała zgodę, nie znając problemu «bypassu» – po prostu dlatego, iż nie chciała nic wiedzieć, a wobec tego nie myśleć i nie wątpić, lecz jedynie wierzyć”.

Esperanza del Valle Vasquez wspomina:

„Podpisałyśmy papier, ja i moja siostra (…). Ale gdy to robiłam, czułam straszliwą pustkę w sobie i byłam całkowicie załamana. Ludzie mówili jeszcze do mnie, ale ja już tego nie słuchałam. Zaczęły mi płynąć łzy (…) i wtedy dano mi lek uspokajający (…). Błagałam siostrę, aby sprowadziła księdza z krucyfiksem i poświęconym medalikiem. Trzymając je, mogłabym mówić z Bogiem (…). Błagałam o połączenie telefoniczne z doktorem Cesarmanem w Mexico City, bo chciałam porozmawiać także z nim. Ale go nie było”.

Nie wiedziała, że Theodoro Cesarman kazał powiedzieć, iż go nie ma, ponieważ chciał uniknąć długich rozmów, które po podpisaniu zgody mogłyby obudzić nowe wątpliwości i skrupuły. Natomiast Rosa Maria odnalazła proboszcza katolickiego kościoła św. Wincentego a Paulo, Antonia Moralesa. Pucołowaty, noszący okulary proboszcz przybył do Houston z Hiszpanii zaledwie przed czterema miesiącami i mógł z Esperanzą rozmawiać w jej ojczystym języku.

Esperanza del Valle Vasquez wspomina:

„Ale duchowny przyszedł z próżnymi rękami. Gdy zapytałam: «Gdzie jest krucyfiks?» – odpowiedział: «Moje ręce są puste, ponieważ ty nie potrzebujesz krzyża. Ty musisz tylko zaufać, że on jest w tobie. Będziesz silna, gdy ufność będzie w twoim sercu…». Ale ja powiedziałam: «Ojcze, czuję się taka samotna i opuszczona…». Obiecał pozostać przy mnie (…) i po chwili zstąpił na mnie spokój (…). Nie czułam ani bólów, ani lęku (…), myślałam o wschodzie słońca w Acapulco i o tym, że pojadę tam za kilka tygodni, gdy wrócę do domu”.

Były pracownik Methodist Hospital, 1970:

„Wpływ księdza Moralesa był tym ważniejszy, że przed operacją doszło do nieprzewidzianych incydentów. Pacjentka była dwukrotnie całkowicie przygotowana do zabiegu, a mimo to z bloku operacyjnego odsyłano ją do pokoju bez rozpoczęcia operacji. Przy pierwszym razie obudzono ją już z narkozy. W drugim przypadku jeszcze przed początkiem narkozy odwieziona została ponownie na dziewiąte piętro. Był to jedyny przypadek, gdy jej siostra straciła właściwe sobie opanowanie i zawołała: «Czy bogaci mają pierwszeństwo do sali operacyjnej? Czy biedni zawsze muszą czekać?» (…). Przyczyną tego były, jeśli mogę sobie przypomnieć, techniczne trudności z pompą, wykryte w ostatniej chwili. Nie można było powiadomić o nich chorej (…). Dopiero w poniedziałek, 8 sierpnia 1966 roku, po pewnym okresie napięcia doszło do operacji”.

Zabieg rozpoczął się rano 8 sierpnia o godzinie 9.30. Chociaż obecny był operator filmowy, który miał utrwalić wszystkie procesy, operację aż do ostatniej chwili utrzymywano w tajemnicy. Zdjęcia nie miały być przeznaczone dla publiczności, ale służyć wyłącznie celom naukowym.

Jak u Marcela DeRuddera, zastąpienie chorych zastawek serca przebiegło bez komplikacji. Pierwszy łączący dren pompy nowego typu wszyto do lewego przedsionka i wyprowadzono z klatki piersiowej; drugi połączono w okolicy barku z tętnicą podobojczykową. Ostatecznie pompę, znajdującą się poza klatką piersiową w specjalnym opatrunku, podłączono do drenów. Gdy wydajność pompy nastawiono na mniej więcej osiemdziesiąt procent żądanej czynności serca i o 12.10 podjęła ona pracę, własne serce Esperanzy także zaczęło bić. Prawie zgodnie z programem DeBakey wyłączył sztuczne płucoserce.

Tak rozpoczęła się część operacji, w której u Marcela DeRuddera doszło do pierwszej katastrofy. Tym razem jednak nie zdarzyło się nic nadzwyczajnego. Pompa i serce pracowały bez zakłóceń, a serce biło miarowo, gdy DeBakey obniżył ostrożnie pracę pompy do sześćdziesięciu procent i przez to zwiększył wysiłek serca Esperanzy. Po pewnym czasie zamknął ścianę klatki piersiowej, pozostawiając tylko małą rankę, z której sterczał dren przedsionkowy. O 13.00 operacja była zakończona.

Pierwsza fala napięcia opadła, aby ustąpić miejsca następnej. Nie zapomniano daremnej próby przywołania do przytomności Marcela DeRuddera i jego zgonu bez przebudzenia. Graciella, pielęgniarka mówiąca po hiszpańsku, zawołała do chorej, aby poruszała rękami. Pełni oczekiwania, wstrzymując oddech, DeBakey i cały jego zespół obserwowali chude, białe, prawie przezroczyste ręce chorej. Trwało to jednak tylko sekundy. Najpierw poruszyły się palce, a potem całe ręce. Graciella zażądała od niej, aby skinęła głową, i Esperanza uczyniła to! Los DeRuddera również i w tym punkcie nie powtórzył się. Ośrodki mózgowe operowanej nie zostały uszkodzone i działały prawidłowo.

Gdy Esperanzę del Valle Vasquez przeniesiono wkrótce na oddział intensywnej terapii i na wpół drzemiącą położono do łóżka, wydawało się jej, że przy samym uchu słyszy głos: „Esperanzo, to ja, Graciella”. Pomyślała z trudem: „Mój Boże, oni mnie znów nie operowali…”. Gdzieś w jej wnętrzu utkwił ułamek wspomnienia o losie DeRuddera i napawał lękiem, że i ona się nie obudzi. Ponieważ się obudziła, myślała, że ją po raz trzeci zaniesiono nie operowaną do pokoju. Ale zaraz potem Graciella powiedziała głośniej: „Esperanzo, jesteś po operacji”.

Wtedy obudziła się, czując dreny w ustach i w rękach i coś bijącego w piersiach. Z powodu drenów nie mogła mówić i o nic pytać, a tak chciała poprosić: „Powiedzcie mi, że żyję (…). Powiedzcie mi, że nie umarłam”.

Zamiast tego usnęła znowu, aby obudzić się dopiero po kilku godzinach w pomieszczeniu bez okien, ze sztucznym oświetleniem, w którym połyskiwało wiele maszyn wydających różne szmery. Spostrzegła stojących wokół niej lekarzy, patrzących na nią lub manipulujących przy aparacie podłączonym do jej głowy. Esperanza była teraz pewna, że żyje. Modliła się cicho i złożyła ślubowanie: „Boże kochany, ofiaruję Ci wszystkie moje cierpienia i ślubuję, że nie będę skarżyła się na żaden ból i wszystko zniosę w milczeniu, aż będę zdrowa…”. Potem postacie wokół niej zmieniły się w rozmazane twory i znowu zapadła w głęboki sen.

DeBakey z zespołem wszczepił trzecie mechaniczne serce

DeBakey wypróbowuje sztuczne serce. Pacjentką jest Meksykanka (Houston, 9 sierpnia 1966)

Kobieta ze sztucznym sercem w dobrym nastroju (Houston, 10 sierpnia 1966)

Operacji nie udało się utrzymać w tajemnicy, chociaż tym razem specjalni strażnicy zwracali uwagę, aby nikt niepowołany nie zbliżył się do tej części oddziału intensywnej terapii, w której leżała Esperanza del Valle Vasquez. Od rana 9 sierpnia fascynujące słowa „sztuczne serce” ukazały się ponownie w nagłówkach gazet i biegły na falach eteru jak alarmujący, zapowiadający zdrowie zwiastun wspaniałego, technologicznego świata przyszłości.

Esperanza del Valle Vasquez cierpiała wprawdzie, tak jak wszyscy po tego typu operacjach, bóle klatki piersiowej, udrękę z powodu drenów, kateterów i wężów gumowych, znosiła nie kończące się pobieranie krwi, pomiary i zastrzyki. Każde zakasłanie stawało się męką; trzaskały gdzieś sztuczne zastawki serca, a jej krew przepływała przez jakąś obcą maszynę. Cierpiała z powodu elektronicznego zimna oddziału intensywnej terapii, który lekarze DeBakeya nazywali nierzadko „piekłem”, a chorzy przebywający tam dłuższy czas „wężową jamą”. Nie zapomniała jednak o ślubie uczynionym Bogu, gdy po raz drugi się obudziła, i bez skargi znosiła wszystko, co stosowano. A było tego wiele. Pompa tym razem wypełniała całkowicie swoje obowiązki w sposób, jakiego oczekiwał od niej DeBakey.

9 sierpnia odważył się obniżyć jej pomoc najpierw do pięćdziesięciu procent, a potem do czterdziestu. 10 sierpnia badania krwi dowiodły, że najwyraźniej nie ma żadnych uszkodzeń. Zdjęcia radiologiczne natomiast wykazały, że serce, nienaturalnie powiększone przed operacją, zaczęło się kurczyć. Większość drenów usunięto. Esperanza mogła mówić i przyjąć pierwszy lekki posiłek. W czwartek 11 sierpnia czynność serca wydawała się tak dobra, że chorą posadzono w łóżku i pozwolono siedzieć na jego brzegu przez kilka minut. Wkrótce potem po raz pierwszy postawiono ją na nogi i doprowadzono do stołu.

Szczupła, z pochylonymi, kościstymi plecami, wykrzywioną, pokrytą potem twarzą, z pompą na piersi stawiała z wysiłkiem krok za krokiem, podczas gdy dren doprowadzający do pompy gaz wiązał ją z kompresorem i maszyną sterującą, które stały koło łóżka. Nie wiedziała – w tej chwili męki i triumfu – że jest pierwszą istotą ludzką poruszającą się o własnych siłach, gdy kabel łączył ją z maszyną podtrzymującą bicie jej serca. Na kilka minut usiadła na krześle, szybko oddychając i patrząc na lekarzy swoimi czarnymi oczami, jakby chciała ich zapytać: Czy dobrze to zrobiłam? Czy będę żyła?

Po doprowadzeniu jej do łóżka i wypoczynku DeBakey nakazał ponownie ograniczyć pracę pompy tak, aby zastępowała tylko trzydzieści procent pracy serca. Wyniki badań kontrolnych były pomyślne. Nawet czynność nerek wyglądała na całkowicie prawidłową i nie pozwalała podejrzewać takich zaburzeń, jakie wystąpiły zarówno u DeRuddera, jak i McCansa. Nie było też podstawy do przygnębiających podejrzeń, że pompa jest odpowiedzialna za te zaburzenia w jakiś jeszcze nie wyjaśniony, tajemniczy sposób.

Po południu czwartego dnia po operacji nabrano po raz pierwszy przeświadczenia, że pomysł DeBakeya, aby ciężko uszkodzoną komorę serca wesprzeć pompą i stopniowo doprowadzać do normalnej sprawności, był słuszny. Idea stworzenia sztucznego serca jawiła się teraz w optymistycznym świetle.

„Houston Chronicle”, 13 sierpnia 1966:

„12 sierpnia, około godziny 15.45, Esperanza del Valle Vasquez z Mexico City zasnęła spokojnie, nie wiedząc o tym, że weszła do historii medycyny. Równocześnie «rewolucyjna» pompa sercowa pracuje cicho przy łóżku”.

Wieczorem tego samego dnia w ciągu kilku godzin wszystko się zmieniło. U Esperanzy zaczęło nagle spadać ciśnienie tętnicze krwi, a wkrótce potem zmniejszyło się wydzielanie moczu. Zaalarmowano DeBakeya, znajdującego się zawsze w pobliżu chorej. A więc pojawił się znowu: zagadkowy morderczy upiór niewydolności nerek.

Natychmiast przy pierwszych objawach jeszcze nie przeczuwająca niczego chora otrzymała hydrodiuryl, pobudzający czynność wydzielniczą nerek. Jednakże lek nie wykazał najmniejszego działania. Pięć godzin później, w nocy, ciśnienie tętnicze spadało nadal, podczas gdy ciśnienie w lewej komorze serca podwyższyło się, co wskazywało, że komora, której stan wydawał się już dużo lepszy niż wcześniej, słabnie. Nerki praktycznie przestały pracować.

Esperanza, obudziwszy się z półsnu, ujrzała z przerażeniem koło siebie dużą liczbę osób ubranych na biało, niebiesko i zielono. Nie mogła wymówić ani jednego słowa. DeBakey nie widział innej rady, jak tylko ponownie wzmocnić pracę pompy i w ten sposób podjąć próbę znormalizowania czynności serca, a przez to pobudzenia czynności nerek. W tej rozpaczliwej chwili zdwojono pracę pompy. Kilka chwil potem tłoczyła ona, zamiast 400 ml, 800 ml krwi na minutę…

Esperanza czuła, że musiało stać się coś złego. Wyglądała na zdrętwiałą, tylko oczy jej śledziły każde poruszenie wokół niej, a także każdą zmianę wyrazu pobladłej twarzy DeBakeya, na której w tej chwili malowały się wątpliwości co do wiedzy lekarskiej o tajemnicach organizmu ludzkiego. Wszystko, co nastąpiło potem, odbyło się tak szybko, że chora nie mogła sobie uświadomić, jak głębokie obawy gnębiły DeBakeya, jak szalenie wyraźnie stanęło mu przed oczami wspomnienie losu DeRuddera i McCansa. Po przełączeniu pompy upłynęło tylko kilka chwil i nienaturalnie wysokie śródkomorowe ciśnienie krwi opadło, a ciśnienie tętnicze krwi osiągnęło prawidłowe wartości. Prawie natychmiast wystąpiło wydzielanie moczu: nerki na nowo podjęły pracę.

Były pracownik Methodist Hospital, 1970:

„Gdy dzisiaj wracam myślą do owego dnia, wydaje mi się, że był on najszczęśliwszym i równocześnie najbardziej zwodniczym dniem dla zespołu sztucznego serca od początku jego pracy. Gdy jednym ruchem przełącznika można rozstrzygnąć o stopniu czynności serca i nerek człowieka, czy nie jest to dowód technicznych możliwości medycyny i sztucznego serca? Jeden ruch – włączenie pompy – i sercu przywrócona zostaje prawidłowa czynność, a wraz z nią następuje powrót do normalnych funkcji organizmu. I jeszcze więcej: widocznie nie jest prawdą, że pompa prowadzi w jakiś tajemniczy sposób do uszkodzenia nerek. Chodzi tylko o prawidłowe uregulowanie jej czynności”.

Kryzys minął rzeczywiście bardzo szybko, a działanie pompy okazało się tak jednoznacznie pozytywne, że wszyscy obecni przeżyli uczucie triumfu, chociaż jeszcze ostrożnego. W biuletynach prasowych o stanie chorej nie pojawiła się nawet wzmianka o tym incydencie, jako wydarzeniu całkowicie marginalnym. Już następnego dnia, 13 sierpnia, czynność pompy powoli obniżono. 14 sierpnia wynosiła ona już tylko czterdzieści procent. Serce Esperanzy przezwyciężyło stan osłabienia i po okresowej pomocy pompy stawało się sprawniejsze.

„Houston Post”, 14 sierpnia 1966:

„Mrs. Vasquez (…) osiągnęła rekord w sobotę o godzinie 3.10 nad ranem. Przeżyła sto jedenaście godzin od chwili, gdy w poniedziałek o 12.10 wszczepiono jej pompę”.

15 sierpnia poprawa stanu zdrowia postępowała. Esperanza usiadła w łóżku i zjadła po raz pierwszy rostbef z jarzynami. Jednakże zaledwie kilka godzin później DeBakey został zaalarmowany ponownie, tym razem gwałtowniej. Gdy przyszedł, zastał Esperanzę zmienioną w dramatyczny sposób. Nie mogła złapać tchu. Wraz z męczącym kaszlem odchodziły olbrzymie ilości śluzu zabarwionego na różowo. Rzężące szmery dobywały się z jej zapadniętej klatki piersiowej, którą wstrząsały napady kaszlu. Esperanza była półprzytomna, tylko jej ciemne oczy wyrażały lęk, szukając wokoło pomocy.

Esperanza del Valle Vasquez wspomina:

„Miałam uczucie, że umieram. Słyszałam jak z oddali głos, który mówił: «Podaj mi rękę, Esperanzo, i nie bój się». Ale nie widziałam już, co ze mną robiono”.

Michael DeBakey do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Tamtego wieczoru (…) u Mrs. Vasquez rozwinęła się ostra niewydolność serca i wystąpił ciężki obrzęk płuc. Pacjentka była umierająca. Nadal brakowało nam doświadczenia z pompą «bypass» i nie wiedzieliśmy dokładnie, jaką pracę powinna wykonywać przy stopniowym przywracaniu prawidłowej czynności serca (…). W tej rozpaczliwej sytuacji zwiększyliśmy po prostu sprawność pompy z 450 do 1400 ml krwi na minutę, a więc więcej niż trzykrotnie, i niech sobie Pan wyobrazi, nie trwało dłużej niż dziesięć do piętnastu minut, gdy krążenie w zadziwiający sposób wróciło do normy, a płuca uwolniły się od śluzu”.

Były pracownik Methodist Hospital, 1970:

„Wszystko sprawiało wrażenie cudu (…). Czy kiedykolwiek potrafiono przezwyciężyć w ciągu kilku minut za pomocą jednego ruchu ręką niewydolność całego serca z obrzękiem płuc? Mimo to nadal pozostawało otwarte pytanie, jak często będą występowały takie okresy niewydolności serca i czy stan serca Esperanzy, mimo naprawy zastawek i wspierania pompą, ulegnie kiedyś takiej poprawie, że będzie można odstawić pompę. Ale jedno było pewne: bez pompy byłaby zmarła, a pompa pracowała zadziwiająco dobrze i stała się częścią jej życia”.

Michael DeBakey w „Gazzetta Sanitaria”, 1968:

„Stan zdrowia pacjentki zaczął się szybko poprawiać. Dziewiątego dnia obniżono pracę pompy do 350 ml na minutę (…) i dalsze obniżanie nie powodowało już wzrostu ciśnienia śródkomorowego”.

Były pracownik Methodist Hospital, 1970:

„Wyglądało na to, że serce po potężnym impulsie pompy przyzwyczaiło się do nowych, lżejszych warunków pracy, jakie wytworzyła korektura zastawek. Po południu 18 sierpnia na pięć godzin zredukowano sprawność pompy prawie do zera. Gdy nie pociągnęło to za sobą żadnych ujemnych skutków, dr DeBakey postanowił zakończyć wspomaganie pompą i usunąć aparat jeszcze tego samego dnia. Odbyło się to w znieczuleniu miejscowym w ciągu dwudziestu minut. Dren tkwiący w przedsionku pozostawiono w klatce piersiowej, aby w razie potrzeby można było jak najszybciej podłączyć pompę. Skórę nad nim zaszyto. Dren łączący pompę z tętnicą podobojczykową i samą pompę usunięto, pacjentkę przeniesiono z oddziału intensywnej terapii do jej poprzedniego pokoju. Tam znalazła się pod stałą obserwacją, jako że nie chciano przeoczyć pierwszych objawów niewydolności krążenia i w razie czego w każdej chwili podłączyć pompę”.

Od dnia, kiedy Esperanza powróciła do swojego pokoju na dziewiątym piętrze, nosiła w sobie głębokie przekonanie, że Bóg błogosławił ręce DeBakeya. Miała jeszcze wprawdzie bóle, a żadna jej żyła nie nadawała się do zrobienia zastrzyku. Przez długi czas dochowała ślubu i nigdy się nie skarżyła, teraz jednak, gdy wszystko wydawało się już poza nią, po raz pierwszy załamała się i wybuchnęła płaczem. Ponieważ wstydziła się złamania ślubu, prosiła doglądające ją siostry, aby ją zostawiły samą. Długo płakała. Wreszcie się uspokoiła, a że nadal była sama, odkryła po raz pierwszy radio przy swoim łóżku. Gdy nacisnęła włącznik, usłyszała głos spikera i swoje nazwisko, a ponadto kilka zdań, które nie do końca zrozumiała, ale z których mogła pojąć, że chodziło o sztuczne serce i cud, jaki się zdarzył.

Od tej chwili wiedziała, że tam, na zewnątrz, na świecie, mówi się o niej i że stała się sławna. Było to dla niej nowe, nieopisane uczucie. To uczucie umocniło się jeszcze, gdy jedna z sióstr opowiedziała jej, że doktor DeBakey spał co noc w jej pobliżu, a królowa Elżbieta poleciła, by jej donoszono, jak ona się czuje.

20 sierpnia Esperanza dwukrotnie wstawała. Jadła wszystko, co jej podano, chociaż nie były to potrawy meksykańskie, może więc dlatego ogarnęła ją nostalgia. 20 sierpnia obeszła po raz pierwszy bez pomocy swoje łóżko.

W tym też dniu doświadczyła bezpośrednio, że naprawdę stała się sławna. Wielu Meksykan, leżących na innych oddziałach, czekało tylko na to, aby ją zobaczyć, ponieważ ufali, że biorąc udział w jej cudzie i oni również zostaną wyleczeni.

Esperanza del Valle Vasquez wspomina:

„Opiekująca się mną siostra powiedziała: «Jestem bardzo głodna. Chciałabym wyjść na kilka sekund i przynieść sobie coś do jedzenia». Ledwie wyszła, otworzyły się drzwi i do pokoju wbiegł jakiś człowiek, którego nigdy przedtem nie widziałam. «Pani jest cudem – zawołał. – Jestem szczęśliwy, że panią zobaczyłem i że z panią rozmawiałem». Potem wybiegł z pokoju (…).

Kilka dni później, gdy pozwolono na odwiedziny, przyszli obcy ludzie, aby mnie zobaczyć i sprawdzić dotknięciem, że ja rzeczywiście żyję. Jeden mężczyzna powiedział: «Proszę, niech pani napisze jedno słowo na tym kawałku papieru. Mój ojciec jest bardzo chory. Gdy pani mu coś napisze na tej kartce, obudzi to w nim wiarę, że on także będzie zdrowy, ponieważ pani jest cudem»”.

23 sierpnia sama po raz pierwszy pojechała w fotelu na kółkach do pracowni radiologicznej. Po drodze czekali chorzy i wręczali jej kwiaty. 27 sierpnia wstała sama, przespacerowała się, a następnie przyszedł fryzjer, aby ją uczesać. Gdy się przejrzała w lustrze, ujrzała nowego człowieka – żywotną, młodą kobietę. Dwa dni potem dowiedziała się, że 6 września będzie mogła opuścić szpital i powrócić do domu.

Równocześnie powiedziano jej, że stała się tak sławna, iż Romulo O’Farrill, milioner i wydawca meksykańskiej gazety „Novedades”, który również leżał chory w Methodist Hospital, polecił przewieźć ją i Rosę Marię własnym samolotem do Mexico City. Samolot miał prowadzić jego syn.

Esperanza del Valle Vasquez wspomina:

„Byłam bezgranicznie szczęśliwa. Poprosiłam o rozmowę telefoniczną z matką i zawołałam: «Mamo, mogę cię słyszeć i jestem znowu zdrowa!».

Potem szłam od pokoju do pokoju i mówiłam wszystkim: «Idę do domu, idę do domu…»”.

6 września po raz pierwszy włożyła wiśniowy kostium, kupiony dla niej przez Rosę Marię, a gdy ponownie przejrzała się w lustrze, stwierdziła jeszcze raz, że stała się całkowicie nowym człowiekiem. Zanim ona i Rosa Maria wsiadły do samochodu mającego je odwieźć na lotnisko, otoczyli je dziennikarze. Nigdy jeszcze nie brała udziału w konferencji prasowej. Próbując odpowiadać na pytania reporterów, ściskała jedną ręką plastykową opaskę z jej nazwiskiem otrzymaną 18 lipca. Uważała ją za przynoszący szczęście talizman i oświadczyła: „Będę ją zawsze nosić. Ważniejsza jest dla mnie niż najdroższa bransoletka wysadzana brylantami”. Również na lotnisku nie udało jej się uciec dziennikarzom. W końcu przyłączyła się do Antonia Moralesa, duchownego, który również wyjeżdżał. Morales udzielił jej i siostrze błogosławieństwa, zanim weszła po schodkach do samolotu, czego nie mogłaby zrobić jeszcze przed kilku tygodniami.

„Houston Chronicle”, 6 września 1966:

„Mrs Vasquez, pierwsza pacjentka, która przeżyła zastosowanie mechanicznego serca, odleciała dzisiaj samolotem do Meksyku. Czuje się dobrze i jest bardzo szczęśliwa”.

Michael E. DeBakey:

„Zastosowanie przez nas pompy «bypass» wspomagającej lewą komorę serca udowodniło, że możliwe jest tłoczenie krwi dniami i tygodniami, co odejmuje choremu sercu połowę pracy. Jeśli sztuczna pompa może pracować dniami i tygodniami, to musimy ją tak udoskonalić, aby jej żywot praktycznie nie miał granic”.

Triumf nie ograniczył się tylko do Houston. Esperanza del Valle Vasquez została entuzjastycznie przyjęta w domu; chwilami miała wrażenie, jakby zdobyła dla Meksyku mistrzostwo świata w piłce nożnej, lekkoatletyce lub boksie. Dziennikarze otoczyli ją, oświadczając, jak są dumni, iż jest Meksykanką, która pierwsza przeżyła operację ze sztucznym sercem. Jeszcze przez pewien czas gazety amerykańskie i meksykańskie donosiły o niemal każdym kroku Esperanzy i o każdej jej wypowiedzi. Czytano, że we wrześniu odbyła pielgrzymkę do kościoła Najświętszej Marii Panny z Guadelupy w Tepayac. Dowiedziano się, że jej waga wzrosła z trzydziestu pięciu do czterdziestu, a ostatecznie do czterdziestu pięciu kilogramów, i że ze swoim synem Pepem po raz pierwszy przeszła koło trzech bloków mieszkalnych i udała się na targ. Gazety donosiły o wywiadach, w których mówiła: „Czuję się jak nowo narodzona”. Lub: „Cierpiący ludzie rozumieją swoich bliźnich. Gdyby człowiek choć trochę pocierpiał, świat wyglądałby lepiej. Dla mnie każdy okruch życia, nawet najmniejszy, jest cudowny”.

Fotoreporterzy fotografowali ją, gdy dwa razy w tygodniu jeździła do doktora Cesarmana na Avenida Hamburgo, i pisali przy tym, że jej wizyty nie mają znaczenia lekarskiego, wynikają jedynie z potrzeby zobaczenia człowieka, który posłał ją do Houston. Opisywali, że Esperanza znowu zaczęła pracować i że otworzyła ze swoją siostrą Guadelupe salon fryzjerski „Chata”, do którego przychodziły rzesze ciekawskich, aby zobaczyć „żyjący cud nowoczesnej medycyny”. Donosili także, że przykład Esperanzy obudził w wielu chorych na serce Meksykanach pragnienie poddania się operacji przeprowadzanej przez doktora DeBakeya w Houston. W końcu mogli też przekazać informację, że Benjamin Flores, dwudziestosześcioletni rolnik z meksykańskiej prowincji Sonora, był operowany 19 października przez doktora DeBakeya z powodu choroby zastawek tętnicy głównej i jako pierwszy po Esperanzie otrzymał pompę sercową, która uratowała mu życie.

Słyszano, że Esperanza płakała, gdy otrzymała wiadomość, że Flores zmarł w śpiączce wskutek niewydolności nerek już następnego dnia po operacji, 20 października, oraz modliła się za DeBakeya, aby Bóg prowadził jego rękę przy następnym zabiegu. Ostatecznie meldowano, że 7 lutego 1967 roku znowu pojechała do Houston, do Methodist Hospital, aby pół roku po operacji poddać się badaniu kontrolnemu. Można było przeczytać, że nadal nosi na ręku opaskę, jaką jej dano 18 lipca, i że nie chce przyjąć innej, ponieważ ta pierwsza stała się symbolem jej nowego życia. Opisywano, jak objęła doktora DeBakeya, a gdy ten się żachnął, powiedziała: „Niech się pan nie boi, po prostu my, Meksykanie, jesteśmy ludźmi pełnymi temperamentu”.

DeBakey miał stwierdzić nienaganny stan jej serca z nowymi zastawkami i z pozostawioną częścią pompy. Teksańscy dziennikarze towarzyszyli Esperanzie, gdy w jasnoczerwonej bluzce wchodziła do sklepów w Houston w towarzystwie swej siostry, gdzie pozdrawiano ją jako „naszą sławną pacjentkę” i gdzie kupowała podarki dla matki, sióstr, Pepego, siostrzenic i siostrzeńców. W „Texas Magazine” pisano: „Uosobienie jednego z cudów nowoczesnej medycyny jest zdrową Meksykanką nazwiskiem Esperanza del Valle Vasquez”. Ale tylko w kilku wierszach podano, że w tym samym dniu lutego, w którym Esperanza znowu opuściła Methodist Hospital, operowany był Arces Hector Fernandez, trzydziestoośmioletni chory na serce Meksykanin. Jako drugi pacjent po Esperanzie otrzymał „bypass”, ale zmarł wśród tych samych objawów, jakie przed czterema miesiącami wystąpiły u Benjamina Floresa. Tak więc spośród sześciu ludzi, którzy dotychczas otrzymali mechaniczną pompę sercową, przeżyła tylko Esperanza.

Potem było cicho o niej, aż do sierpnia 1967 roku, gdy obchodziła pierwszą rocznicę operacji. Jeszcze raz opisali ją reporterzy, gdy w pierwszą rocznicę swojego nowego życia udała się na mszę, klęczała obok Pepego i otrzymała od rodziny tort z jedną tylko świeczką, symbolem pierwszej rocznicy urodzin. Donoszono także, że nadszedł telegram z Houston, w którym DeBakey składał jej życzenia w rok po operacji i życzył wielu dalszych lat życia.

Potem ucichło o niej zupełnie. Ale żyła. Nie było to jednak owo życie w nieograniczonym zdrowiu, o jakim pisały gazety, ale egzystencja, jaką wiedzie człowiek z dwiema sztucznymi zastawkami serca, zmuszony poddawać się ciągłym kontrolom, starający się przeciwdziałać zakrzepom i uszkodzeniu krwi i biorący stałe dawki leków z ich wszelkimi działaniami ubocznymi. Ale żyła i pracowała, wiedząc, co znaczy życie, nawet ograniczone, ponieważ tak często i tak blisko była śmierci.

Doktor P.M. w prywatnym liście po drugiej wizycie w Houston, koniec 1967:

„Przypadek Esperanzy del Valle Vasquez nadal jeszcze działa tu jako bodziec do dalszego udoskonalania pompy zastępującej lewą komorę serca. Ten niezaprzeczalny sukces pozwala zapomnieć o tym, że obie następne operacje «bypass» DeBakeya wykonane na Meksykanach – Floresie i Fernandezie – zakończyły się śmiercią. Rozległe badania, jakie dr DeBakey zlecił wykonać na zwierzętach po tych dwóch przypadkach zgonu, wydają się wskazywać, że przyczyną śmiertelnej niewydolności nerek były także pewne wady tego modelu pompy, który po raz pierwszy zastosowano u del Valle. Na wewnętrznej powierzchni dochodziło do nieregularnych nagromadzeń włóknika, co przeszkadzało w krążeniu krwi.

W lipcu 1967 roku wypróbowano nową pompę «bypass», a 26 października wszczepiono ją ciężko chorej dziewczynie nazwiskiem Marta Acman, pochodzącej z małej miejscowości w pobliżu Lublany w Jugosławii. Cierpiała ona na tak ciężkie uszkodzenie zastawek serca, że nikt w Europie nie odważył się na ich korekturę. Zabieg wykonany przez DeBakeya przebiegł natomiast, jak on sam się wyraził, znakomicie. A więc nowy sukces, który uważano za dalszą zachętę do kontynuowania prac”.

Doktor P. M. po trzeciej wizycie w Houston wiosną 1969:

„We wszystkich dziedzinach nauki znany jest fakt, że jednorazowy wielki sukces może doprowadzić do niebezpiecznych złudzeń. To stare doświadczenie potwierdziło się także i tym razem.

Pisałem państwu w roku 1967 o wielkim wpływie, jaki wywarły przypadki Esperanzy del Valle Vasquez i Marty Acman na rozwój sztucznego serca stosowanego przez doktora DeBakeya.

Rzekomy sukces u Jugosłowianki Acman przemienił się w gorzki zawód. Po początkowej pomyślnej fazie doszło do ciężkiego uszkodzenia nerek. Dopiero w kwietniu 1968 roku, a więc dokładnie sześć miesięcy po operacji, mogła zostać wypisana do domu. Z jej rodzinnej miejscowości Skorno dochodziły potem wiadomości, że niewydolność nerek utrzymuje się w dalszym ciągu. Przepowiadano chorej jeszcze tylko krótki okres życia. A więc także i ją dosięgła ta sama śmiertelna klątwa pompy serca, która po raz pierwszy dała znać o sobie u DeRuddera i z wyjątkiem Esperanzy del Valle dotknęła wszystkich operowanych.

Kilka miesięcy po operacji Acman, w marcu 1968 roku, zmarł także z powodu niewydolności nerek i wątroby następny pacjent DeBakeya ze sztucznym sercem, kupiec nazwiskiem Ralph Thiers z Pensylwanii, zwiększając liczbę niepowodzeń. Pompa pracowała wprawdzie przez trzynaście dni, ale 2 kwietnia Thiers zmarł. Był on ostatnim pacjentem z tej serii.

Fakt, że spośród siedmiu operowanych chorych, którym wszczepiono pompę «bypass», została przy życiu tylko Esperanza del Valle, doprowadził DeBakeya do radykalnych wniosków. Stale nawracająca niewydolność nerek musiała wiązać się z częściowo jeszcze tajemniczym uszkadzaniem krwi przez pompę.

Odniosłem wrażenie, że podstawowa idea leczenia ciężko uszkodzonego serca przez okresowe wspieranie pompą czynności lewej komory musiała w końcu wzbudzić pewne wątpliwości. Przy ciężkich schorzeniach serca prawa komora jest zazwyczaj tak bardzo zaatakowana, że nie wystarcza wspomaganie samej tylko lewej komory.

Pierwszym wnioskiem, jaki wyciągnął DeBakey, była decyzja niepodejmowania dalszych prób ze sztuczną pompą sercową u ludzi, dopóki nie zostanie rozwiązane zagadnienie uszkadzania krwi. Drugi wniosek dotyczył rezygnacji z lewostronnej pompy sercowej i podjęcia konstrukcji nowej pompy, zawierającej dwie komory, a wskutek tego bardziej zbliżonej budową do serca ludzkiego. Na ostatnią decyzję wpłynął także zastój w rozwoju przeszczepów serca. Przeświadczenie, że wskutek braku dawców trzeba zaniechać przeszczepów serca jako wielkiej akcji leczniczej, utwierdziło DeBakeya w przekonaniu, że należy skoncentrować się na sztucznym sercu. Dobre rezultaty będzie można osiągnąć według niego tylko wtedy, gdy przejmie ono pracę całego serca.

W laboratoriach Baylor-Rice pracowano więc nad pompą zastępującą całe serce, którą wprawdzie miało się jeszcze napędzać sprężonym gazem od zewnątrz, ale która powinna się nadawać do wszczepienia w miejsce naturalnego serca. Dawny zespół w składzie: Liotta, Hall i Hellums, wyprodukował pierwszą pompę sercową z silastiku i dakronu.

Składała się ona z dwóch oddzielnych komór, w których ciśnienie gazu poruszało błonę wykonującą pracę pompy. Każda komora w górnej części kończyła się plastykowym drenem i dwoma plastykowymi lejkami. Zarówno przy ujściu do drenu, jak i w lejkach znajdowały się sztuczne zastawki wentylowe. Wszczepienie tych całkowitych serc-pomp odbywa się u zwierząt doświadczalnych w następujący sposób: serce zwierzęcia jest usuwane, pozostawia się tylko kikuty przedsionków z ujściami dużych żył próżnych i żył płucnych. Potem przecina się tętnicę główną i tętnicę płucną. Zszywa się lejki sztucznej pompy z kikutami przedsionków serca, a dreny z aortą i tętnicą płucną. Znane już z opisu pompy «bypass» dreny ze sprężonym gazem łączą sztuczne komory serca z kompresorem znajdującym się poza ciałem zwierzęcia. Szybkość pompowania można regulować za pomocą specjalnego urządzenia sterującego (…). Wewnętrzne ściany komór pompy wysłano aksamitem dakronowym, ponieważ dotychczas nie znaleziono jeszcze lepszego sposobu zwalczania uszkodzeń krwi. Działanie takiej pompy naśladuje naturalną czynność serca, tyle że w sposób jeszcze bardzo prymitywny.

DeBakey nie miał wątpliwości, że do praktycznego zastosowania pompy zastępującej całe serce człowieka musi upłynąć jeszcze sporo czasu. Od zbyt pospiesznie wykonanego zabiegu na DeRudderze przestawił się na stopniowanie doświadczeń i prowadzenie ich bez krzykliwych eksperymentów. Odniosłem jednak wrażenie, że niektórzy technicy z zespołu nie podzielają jego stanowiska. Istniała atmosfera pewnej rywalizacji z innymi zespołami zajmującymi się sztucznym sercem, a zwłaszcza z nowym zespołem, który stworzył Willem Kolff w Salt Lake City. Najniecierpliwszy był Liotta. Jak dowiedziałem się z miarodajnych źródeł, zapowiedział na najbliższy zjazd Amerykańskiego Towarzystwa Sztucznych Narządów w Atlantic City niezwykle optymistyczne doniesienie o pierwszych próbach pomp zastępujących całe serce u zwierząt. Jednak DeBakey zmusił go do odwołania tego doniesienia, ponieważ żadną miarą nie podzielał technologicznego optymizmu Liotty”.

Domingo Liotta w swoim referacie Orthotopic Cardiac Prothetis, styczeń 1969:

„W każdym wypadku nieuleczalnej choroby serca powinna być do dyspozycji pompa sercowa. Mam oczywiście na myśli pompę «bypass», aby podtrzymać życie dla dalszej terapii albo dla transplantacji serca. Dlatego skonstruowaliśmy w naszym laboratorium sztuczne serce przeznaczone do użytku klinicznego (…). Pompa z dakronu posiada urządzenie membranowe zastępujące obie komory serca (…). W trwających dwadzieścia dwie do dwudziestu czterech godzin próbach zostały zastąpione nią obie komory serca u dziesięciu cieląt (…). Eksperymenty dały znakomite wyniki, jeśli idzie o wewnętrzną powierzchnię pompy, a zaobserwowane uszkodzenie krwi było tak małe, że praktycznie nie miało znaczenia (…). Planuje się użyć pompy w przypadkach, kiedy podczas operacji nie da się przywrócić pracy naturalnego serca”.

Doniesienie Michaela E. DeBakeya, C. Williama Halla, J. Davida Hellumsa, Williama O’Bannona i innych o wypróbowaniu dwukomorowych pomp sercowych na siedmiu cielętach w czasie od 30 stycznia do 20 marca 1969 roku, [w:] „Cardiovascular Research Center Bulletin”, kwiecień–czerwiec 1969:

„30 stycznia 1969 roku rozpoczęto wypróbowywanie dwukomorowych pomp na cielętach (…)

Cielę nr 4578 (30 I 1969): przeżycie – pięćdziesiąt dziewięć minut. Śmierć wskutek zaburzeń technicznych.

Cielę nr 4576 (3 II 1969): przeżycie – sześćdziesiąt siedem minut. Śmierć wskutek zaburzeń technicznych.

Cielę nr 4582 (13 II 1969): przeżycie – czterdzieści siedem minut. Śmierć wskutek zaburzeń technicznych.

Cielę nr 4583 (20 II 1969): przeżycie – pięćdziesiąt minut. Śmierć wskutek zaburzeń technicznych.

Cielę nr 4584 (24 II 1969): przeżycie – dwanaście i pół godziny. Kilka odruchów (…). Rozerwanie błony pompy. Niewydolność nerek (…).

Cielę nr 4587 (17 III 1969): przeżycie – 8,25 godziny (…). Niewydolność nerek (…). Brak tlenu w tkankach mimo oddychania czystym tlenem.

Cielę nr 4596 (20 III 1969): przeżycie – czterdzieści cztery godziny. Brak odruchów. Brak wydalania moczu (…). Sztuczny oddech (…).

Ostatnie cielę – od chwili wszczepienia sztucznego serca aż do końca doświadczenia po czterdziestu czterech godzinach – wykazywało brak zdolności do życia. Praktycznie było trupem, w którym pompa tłoczyła krew przez układ naczyniowy, udowadniając swą techniczną sprawność (…).

Wyniki doświadczeń wykazują, że możliwe jest wyprodukowanie dwukomorowej pompy sercowej i naśladowanie czynności obu naturalnych komór serca. Niezbędna jest jednak dalsza wytężona praca, zanim stanie się możliwe stworzenie mechanizmu, który zagwarantuje także zdolność życiową tkanek (…). Doświadczenia na człowieku mogą być przeprowadzane dopiero wtedy, gdy zdobędzie się niepodważalne dowody na zwierzętach, że ten przyrząd jest bezpieczny”.

3.
HASKELL KARP

„Los Angeles Herald Examiner”, 5 kwietnia 1969:

Wszczepiono sztuczne serce

„Przed sześciu miesiącami dr Denton A. Cooley powiedział, że trzeba jeszcze trzech do pięciu lat, zanim będziemy rozporządzali sztucznym sercem nadającym się do wszczepienia człowiekowi. W piątek wieczorem Cooley wszczepił taki aparat czterdziestosiedmioletniemu mężczyźnie z Illinois”.

„New York Times”, 5 kwietnia 1969:

Sztuczne serce dla człowieka

Houston, 4 kwietnia

„Dzisiaj przeprowadzono tutaj po raz pierwszy w świecie wszczepienie sztucznego serca. Zabieg trwał trzy godziny. Czterdziestosiedmioletni biorca, Haskell Karp ze Skokie, Illinois, zgodnie z doniesieniami (…) znajduje się w zadowalającym stanie”.

Thomas Thompson w „Life”, 10 kwietnia 1970:

„Rankiem 5 kwietnia DeBakey przebywał w Waszyngtonie na zjeździe National Heart Institute. Ponieważ jest on nieustannie zajęty równocześnie stu rzeczami, nie czytał ani prasy porannej, ani nie słuchał radia. Gdy przekroczył próg sali konferencyjnej, został natychmiast otoczony przez kolegów. Żądali od niego informacji o pionierskiej operacji, jakiej, zgodnie z doniesieniami, dokonał poprzedniego wieczoru Denton A. Cooley.

«Jaka operacja?» – zapytał DeBakey. Dopiero teraz dowiedział się, że Denton Cooley zastąpił serce ciężko chorego przez działający okresowo sztuczny narząd, którego wyprodukowanie DeBakey planował od lat”.

Pracownik drukarni, Haskell Karp z małej miejscowości Skokie koło Chicago, czytał wiele w gazetach o Michaelu E. DeBakeyu i Dentonie A. Cooleyu. Wiedział jednak niewiele o medycznym świecie Houston, gdy wybrał się w drogę do Teksasu, aby przedsięwziąć ostatnią próbę ratowania swojego życia.

Haskell Karp był nie rzucającym się w oczy czterdziestosiedmioletnim mężczyzną z bokobrodami i w okularach w rogowej oprawie, mieszkającym ze swoją o siedem lat młodszą żoną Shirley i trzema synami (Michaelem, Joelem i Martinem) w skromnym mieszkaniu w Skokie. Jego ojciec zmarł w wieku pięćdziesięciu siedmiu lat na chorobę, którą wówczas nazywano udarem serca. On sam przez wiele lat wykonywał rujnujący zdrowie zawód przedstawiciela handlowego, aż w 1959 roku, w wieku trzydziestu siedmiu lat, miał zawał mięśnia sercowego. Karp w pewnej mierze odzyskał zdrowie, ale musiał jednak poszukać sobie mniej wyczerpującej pracy. Znalazł ją w drukarni Crewdson Printing Company. Jego nowy pracodawca brał pod uwagę chorobę Haskella w o wiele większym stopniu, niż to się zwykle spotyka w życiu zawodowym. Nie zapobiegło to jednak drugiemu zawałowi w 1966 roku, z którego już go nie wyleczono.

Odtąd parokrotnie przebywał w różnych szpitalach z powodu ostrej niewydolności serca i ostatecznie w maju 1968 roku wszczepiono mu rozrusznik serca, ponieważ zniszczeniu uległa nie tylko znaczna część mięśnia sercowego, ale także układ bodźcoprzewodzący, regulujący rytm serca. Bateria rozrusznika tkwiła odtąd w jego prawej piersi. Shirley Karp nie zmrużyła oczu w ciągu wielu nocy, nie mogąc pozbyć się lęku, że bateria może się wyładować i wtedy serce Haskella nagle się zatrzyma. Istotnie, chory słabł coraz bardziej, ponieważ rozrusznik nie zahamował procesu niszczenia mięśnia sercowego. Jego lekarz, doktor Albert J. Levine, skontaktował się ostatecznie (licząc się z bliskim końcem pacjenta) z Dentonem A. Cooleyem w Houston i przedstawił mu przypadek swego pacjenta.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Na początku marca 1969 roku zatelefonował dr Albert J. Levine ze Skokie (…). Opowiedział mi, jak ciężko chory jest ten człowiek (…). Był tak osłabiony, że wystarczyło mycie zębów, aby wywołać napad dławicy sercowej (angina pectoris) lub częstoskurczu, co powodowało, że jego całe ciało stawało się zimne i zdrętwiałe (…). Dr Levine prosił, aby go przyjąć i wykonać przeszczepienie serca”.

5 marca 1969 roku Haskell i Shirley Karp (drobna kobieta o macierzyńskim wyrazie twarzy), pożegnawszy się ze swoimi trzema synami w Skokie, wybrali się w podróż do Houston. Doktor Levine przygotował, jak tylko mógł najlepiej, swego pacjenta do podróży dużymi dawkami naparstnicy i innymi lekami. Mimo to Karp bardzo cierpiał w czasie lotu na południe. Z powodu uderzająco różowej cery nie dostrzegano w nim choroby. Kto słyszał jednak jego chrapliwy oddech, pojmował, że ma do czynienia z ciężko chorym człowiekiem. Jedna ze stewardes wielokrotnie pytała Shirley Karp, czy nie mogłaby w czymś pomóc. Shirley dziękowała uprzejmie, ponieważ wiedziała, że nie ma dla niego żadnej pomocy ani ulgi poza tym, czego spodziewał się w Houston.

Kiedy samolot leciał nad bezkresnymi obszarami Missouri, Arkansas i Teksasu ku południowi i południowemu zachodowi, istniały rzeczywiście tylko dwie sprawy, wokół których krążyły myśli Karpa: operacja i przeszczep serca, który jeszcze przed czterema miesiącami cały świat uznawał za symbol triumfu człowieka nad chorobą i naturą, a którego droga usłana była trupami, pełna ludzi rozczarowanych, bezradnych lub oskarżających.

Jak dziesiątki tysięcy innych, tak i Haskell Karp rozniecił w sobie płomień nadziei na nowe życie, czytając pełne entuzjazmu doniesienia o Louisie Fierro, Everetcie Thomasie, Virginii Asche, ojcu Jeanie-Marie Boulogne czy Philipie Blaibergu. Wszakże po wiadomościach o śmierci Fierro, Thomasa i Virginii Asche i po doniesieniach o powolnej śmierci Blaiberga i ojca Boulogne ten płomień nadziei skurczył się do małego, tylko z trudem gorejącego, nikłego światełka.

Haskell Karp posłuchał rady doktora Levine’a i pojechał do Teksasu, ponieważ w Skokie i tak czekała go śmierć. Nie wierzył jednak, aby transplantacja uczyniła jego życie łatwiejszym i znośniejszym. Zbyt wyraźnie dojrzał już cienie życia i jego przemijanie.

Gdy oświadczono mu w ostatnich miesiącach, że nie można już liczyć na leki czy rozrusznik i może mu pomóc tylko transplantacja, wzdragał się przed przyjęciem tego do wiadomości. Będąc w depresji, gdy już miał ochotę zrezygnować, przeczytał w gazecie artykuł, w którym donoszono o chirurgicznej terapii nawet ciężko chorego mięśnia sercowego. Autor artykułu pisał, że niektórzy chirurdzy, jak np. Cooley, przeprowadzali już takie operacje, zanim jeszcze przeszła przez świat fala przeszczepów. Cooleyowi udawało się wycinać zbliznowacenia po zawałach i osłabione miejsca w ściankach komór serca reperować częściami plastykowymi.

Ponieważ Haskell Karp był człowiekiem, który nie mógł żyć bez nadziei, całą swoją istotą uwierzył w nowe życie po operacji, której dokona Denton A. Cooley. Tę wizję nosił w sobie, gdy coraz bardziej zapadał się w fotel samolotu, a każdy jego oddech był walką o najbliższe minuty, a może nawet sekundy życia.

Można mu było sto razy wyjaśniać, że naprawa serca jest cięższa niż przeszczep. Dla niego wchodziła w rachubę tylko operacja na własnym sercu. Pozostawiała mu ona jego własne serce, nie wprowadzając w niesamowity świat życia z obcym sercem, stałej obawy przed odrzuceniem, w świat, z którego nie ma już powrotu.

Samolot leciał nad Teksasem na południe, a Karp coraz bardziej utwierdzał się w swej decyzji. Chciał tylko trochę dłużej pożyć z mniejszymi dolegliwościami, a we wrześniu być na ślubie swego najstarszego syna, Michaela, mającego obecnie dwadzieścia dwa lata. Chciał także jeszcze trochę popatrzeć na dorastającego Martina, swego najmłodszego syna, którym się tak bardzo cieszył. I chciał wierzyć, że reperacja serca wykonana sławnymi rękami Cooleya da mu tę odrobinę czasu, której tak pożądał.

Droga przez port lotniczy po wylądowaniu w Houston była dla Haskella Karpa przedpieklem. Dotarcie do St Luke’s Hospital oznaczało ulgę, chociaż była to być może droga bez powrotu. Zbliżając się do wejścia, spojrzał na rusztowania Texas Heart Institute, rosnącego piętro po piętrze i nazywanego już w Houston „wieżą Cooleya”.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„W czasie gdy przybył do nas Karp (…) czytało się złe wiadomości o przeszczepach serca (…). Nie żył już wówczas nawet Everett Thomas. Karp miał głowę nabitą różnymi informacjami i nie chciał zaakceptować niezbędnej dla niego operacji (…). W gazetach czytał o operacyjnych naprawach lewej komory; chciał zachować własne serce i pragnął, abyśmy spróbowali takiej właśnie operacji”.

Denton A. Cooley w „The American Journal of Cardiology”, 1969:

„Miał zupełną blokadę serca; jego czynność utrzymywana była wyłącznie dzięki rozrusznikowi. Angiogramy naczyń wieńcowych wykazywały znaczne zwężenie prawej tętnicy wieńcowej i całkowite zamknięcie tylnej gałęzi wstępującej i lewej okalającej. Mięsień serca zaopatrywał tylko małe tętnice oboczne”.

Wspomnienia korespondenta prasowego z Houston:

„Gdy Haskell Karp przybył do St Luke’s, nie wyobrażał sobie, że Cooley znajduje się właściwie na życiowym zakręcie. Przygotowywał się bowiem do nowej przygody chirurgicznej, jeszcze większej niż przeszczep serca. Oczywiście zawsze znajdą się ludzie, którzy będą uważali Karpa za oszukaną ofiarę, nieszczęśnika, który dostał się w tryby nieokiełznanych ambicji chirurga.

Gdy fala przeszczepów serca, która wydobyła Cooleya z kręgu cienia DeBakeya na najjaśniejsze światło dzienne, obróciła się w rozczarowanie, dokonał, jak wiemy, nowego wtargnięcia w nieznane.

Obecnie wiemy dosyć dokładnie z różnych publikacji, co działo się z Cooleyem i wokół niego od końca 1968 roku do marca 1969 roku, gdy Haskell Karp przybył do St Luke’s Hospital. Wiedział, że transplantacja serca traci na znaczeniu. Wiedział też, że DeBakey, wierzący w swoje sztuczne serce jako rozwiązanie bardziej prawdopodobne w przyszłości, przypuszczalnie ma rację. W listopadzie 1968 roku na zjeździe chirurgów w Chicago wypowiedział słowa, które mógł usłyszeć każdy. Na pytanie chirurga Musselmana o pogląd Cooleya na przyszłość przeszczepu serca, odpowiedział: «W przyszłości doczekamy się lepszych osiągnięć w walce z procesem odrzucania». Ale potem dodał: «Chociaż w przeszczepianiu serca widzę obecnie jedyną możliwość ratowania beznadziejnie chorych, wydaje mi się słuszniejsze dążenie krok za krokiem do praktyczniejszego rozwiązania – do stosowania w przyszłości sztucznego serca».

Chciał się przypuszczalnie włączyć w nurt mający lepsze perspektywy rozwojowe. Nigdy się jednak nie zajmował wytwarzaniem sztucznych serc. Bazował wprawdzie na swoim Texas Heart Institute i dysponował teksańskimi pieniędzmi, ale nie miał laboratoriów ani wyszkolonych, doświadczonych współpracowników. Innymi słowy, nie miał niczego, z czym mógłby szybko włączyć się do rozwoju sztucznego serca tak intensywnie, jak to odpowiadało jego naturze. Inaczej sprawa wyglądała u DeBakeya. Stworzył on na uniwersytetach Baylor i Rice zespół, który już od dziewięciu czy dziesięciu lat pracował nad udoskonaleniem pompy mającej przejąć część pracy serca. Gotowe były także pierwsze pompy, które miały kiedyś zastąpić pracę całego serca.

Cooley mógłby sobie powiedzieć, że zespół pracujący nad rozwojem sztucznego serca nie był prywatną własnością DeBakeya, lecz instytucją uniwersytetów Baylor i Rice, w których on sam był profesorem, a więc właściwie miał prawo do używania plastykowych serc zespołu. Jednakże wiedział, że to tylko teoria. Pieniądze dla zespołu pochodziły z National Heart Institute, a jego zaufanie DeBakey zdobył sobie dzięki wieloletniej pracy badawczej. On, jako późno przychodzący, nie miał żadnych szans na włączenie się do pracy bez konieczności podporządkowania się DeBakeyowi i jego coraz bardziej ostrożnemu programowi naukowemu. Dla niego i jego zespołu mogło istnieć tylko jedno rozwiązanie: własne sztuczne serce, o którego stosowaniu mógł sam decydować…

W tym momencie dowiedział się, iż niektórzy ludzie z zespołu DeBakeya, z Liottą na czele, niecierpliwią się, między innymi dlatego, że DeBakey wydawał im się zbyt ostrożny. Według tego, co wiemy, na przełomie lat 1968–1969 Cooley skontaktował się z Liottą. Zaproponował mu pracę u siebie i obiecał, że da mu szansę zastosowania sztucznego serca szybciej niż DeBakey.

Liotta znał skłonność Cooleya do szybkiego i śmiałego działania. Dostrzegał możliwość wydostania się spod ograniczającego zwierzchnictwa DeBakeya i w swoim ambitnym pragnieniu szybszego wykorzystania sztucznego serca zgodził się. Dzisiaj nie ma sensu sprzeczać się o to, kto kogo chciał przechytrzyć. Do wiadomości publicznej podano jako bezsporny fakt, że Liotta z braku właściwych urządzeń u Cooleya potajemnie i bez zawiadomienia o tym DeBakeya używał laboratoriów jego zespołu, wykorzystując dziesięcioletnie prace przygotowawcze nie przeczuwających niczego współpracowników, aby wyprodukować dla Cooleya trzy modele pomp. Cooley sfinansował jedynie japońskie sztuczne zastawki serca, które wydawały mu się korzystniejsze niż zastawki dotychczas stosowane.

Według tejże publikacji Liotta namówił ponadto jednego z inżynierów z zespołu DeBakeya, Williama O’Brannona, do skopiowania aparatu kompresyjno-sterowniczego, używanego przez zespół do doświadczeń na zwierzętach. O’Brannon wybudował potajemnie maszynę za 20 000 dolarów. Dostarczając ją na początku kwietnia, załączył pismo, w którym zwracał uwagę, że aparat skonstruowano tylko do badań na zwierzętach”.

„The Sunday Star”, Waszyngton, 17 sierpnia 1969:

„W marcu technicy z Uniwersytetu Baylor zbudowali trzy dwukomorowe pompy. Miss Susanne Anderson, specjalistka od plastyku (…) została zmuszona przez Liottę do dużego pośpiechu. Powiedziała potem: «Niczego nie przeczuwałam, ale czasem myślałam sobie, że trzy ostatnie pompy, które robiłam, nie były przeznaczone do doświadczeń na zwierzętach, ponieważ Liotta stale zwracał mi uwagę, że wszystko ma być wykonane jak najstaranniej, i mówił, że mogę kogoś zabić, gdy okażą się niedoskonałe»”.

Wspomnienia korespondenta prasowego z Houston:

„Jeśli pomyśleć, że ostatni eksperyment na cielęciu w laboratoriach Baylor odbył się 20 marca 1969 roku, a cielę w ciągu całych czterdziestu czterech godzin, kiedy pompa pracowała, było właściwie trupem, to powstaje pytanie, co na miłość boską takiemu chirurgowi jak Cooley, zawadiackiemu, ale nie pozbawionemu uczuć czy sumienia, pozwoliło wpaść na pomysł wszczepienia pompy stosowanej dotychczas u zwierząt.

Zarzucano Liotcie, że Cooleyowi, który nie był obecny przy doświadczeniach, mówił o pompie z niepohamowanym entuzjazmem i zbyt optymistycznie. Nie wiem, czy to prawda. Istnieją inne wersje, którym nie przeczą niektóre z jego późniejszych, dosyć osobliwych wynurzeń. Po odstąpieniu od idei przeszczepu chciał być pierwszym, który człowiekowi wszczepi sztuczne serce. Pragnął jednym pchnięciem otworzyć drzwi chirurgicznej przyszłości i uprzedzić DeBakeya. Dzięki Liotcie rozporządzał takim sercem. Wiedział jednak, że nie może się ważyć, nawet w przypadku człowieka z całą pewnością skazanego na śmierć, na wycięcie serca i na zastąpienie go sztucznym organem tylko po to, by móc obserwować jego pracę aż do ostatnich chwil życia pacjenta.

Osobiście nie mogę o tym wyrokować. Tylko Liotta i Cooley wiedzą, co się stało”.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Dobrze, serce (…). Dr Domingo Liotta i ja pracowaliśmy nad nim, udoskonalaliśmy je, wbudowaliśmy nowe zastawki i myśleliśmy, że już jest tak sprawne, jak tylko być może. Wypróbowaliśmy je na czterech lub pięciu cielętach; najdłuższy czas przeżycia, jaki osiągnęliśmy, wynosił czterdzieści cztery godziny (…). Byliśmy przekonani, że w człowieku będzie funkcjonowało dłużej. Wiedzieliśmy z doświadczenia, że niekiedy to, co nie udaje się w laboratorium, daje pomyślne wyniki na sali operacyjnej. Dotyczy to chirurgii na otwartym sercu. U psów i kotów wyniki są nadal złe, u człowieka – wspaniałe. Wyliczyliśmy więc, że człowieka moglibyśmy utrzymać przy życiu za pomocą pompy przez co najmniej czterdzieści osiem godzin (…). W trzydzieści sześć godzin powinien się znaleźć dawca serca (…). Przeszczep serca stracił na znaczeniu (…). Jeżeli kiedykolwiek mieliśmy wypróbować pompę, to musiało stać się to teraz. Wydawało mi się, że argumentem za przeprowadzeniem operacji w obecnej chwili (…) była swego rodzaju reasekuracja. Wszczepialiśmy sztuczne serce nie dlatego, aby sprawdzić, jak długo będzie ono pracowało. Byłoby to postępowanie trudne do usprawiedliwienia. Mieliśmy jednak w perspektywie przeszczepienie serca (…), a jak dotąd pacjenci z przeszczepionym sercem żyli do dziewięciu miesięcy. Niech pan nie sądzi, że nie przemyślałem wszystkiego i nie sprawdzałem sam siebie (…). Doszedłem do przekonania, że w istniejących warunkach powinniśmy działać – i że będą leciały drzazgi (…).

Musieliśmy w każdym razie kiedyś spróbować, a teraz mieliśmy idealnego pacjenta”.

Tym idealnym pacjentem był Haskell Karp, który nie godził się na przeszczepienie serca, ale chciał zachować własne. W marcu dzień za dniem mijał mu na badaniach, przeprowadzanych przez współpracowników Cooleya, kardiologów i innych specjalistów, oraz na wykonywaniu różnych testów, począwszy od angiografii, a na koronarografii skończywszy. Jego próby, aby nie tylko odpowiadać na stawiane pytania, dotyczące jego życia i samopoczucia, ale dobitnie wyrazić swoje najgłębsze życzenie, jakim była reperacja własnego serca, a odmowa przeszczepu, spotykały się z odpowiedzią, że przyjdzie do niego osobiście Denton A. Cooley i wszystko z nim omówi.

Dzień, kiedy Cooley – sympatyczny, młodo wyglądający blondyn – pojawił się u jego łóżka, wydał się Karpowi dniem sądu. Patrzył na Cooleya jak na najwyższego sędziego, który wprawdzie ma ostatnie słowo, ale z którym musi dyskutować, aby to ostatnie słowo nie brzmiało „transplantacja”.

Haskell Karp nie wyjawił ani jednego słowa z tego, o czym mówił z nim Cooley. Także Shirley Karp nie powiedziała niczego o owej godzinie w dniu 3 kwietnia, kiedy to Denton A. Cooley wszedł do pokoju Haskella, a ten nie tylko że zaniechał oporu przeciwko transplantacji, lecz nawet wyraził zgodę na desperacką próbę wszczepienia sztucznego serca.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Tonął (…). Tonący nie może zbytnio wybierać przy chwytaniu się środków, jakie mają mu służyć do ratunku. Była to rozpaczliwa sprawa, i on wiedział o tym”.

Henry C. Reinhard jr., pracownik administracyjny St Luke’s Hospital, 1970:

„Widziałem Karpa dzień lub dwa przed podjęciem decyzji, że będziemy go operować (…). Moim głównym zadaniem było uzyskanie od niego pisemnego potwierdzenia, że wyraża zgodę na poddanie się tej operacji ze wszystkimi ewentualnymi skutkami (…). Doktor Cooley jako chirurg był naturalnie tym pierwszym, który musiał mu wyjaśnić sprawę (…). Odwiedził go z formularzem i przedyskutował cały problem. Obiecał ostatecznie spróbować naprawy. Ale w trakcie rozmowy z Karpem nabrałem przeświadczenia, że dobrze wiedział, iż umrze na stole operacyjnym, jeżeli Cooleyowi nie uda się reperacja i nie zostanie podjęty żaden inny krok, to znaczy nie wstawi się mechanicznej pompy w razie braku dawcy serca ludzkiego”.

Reinhard spędził owego 3 kwietnia dwadzieścia minut z Haskellem Karpem. Zastał go siedzącego na brzegu łóżka i próbował zażartować z jego różowych policzków. Karp jednak odpowiedział: „Wiem, że mam zdrową cerę. Tam wewnątrz jestem jednak zniszczonym człowiekiem”. Potem mówił o swojej głębokiej nadziei, że Cooleyowi uda się wyreperować mu serce. Reinhard zapewnił go, iż Cooley przy próbie reperacji uczyni wszystko, co będzie w jego mocy, i ostatecznie Karp złożył podpis pod następującym zdaniem: „W razie gdyby czynność mego serca nie mogła być ponownie przywrócona przez usunięcie zniszczonych części serca i plastyczną rekonstrukcję jego komór, upoważniam doktora Cooleya do usunięcia mego chorego serca i zastąpienia go przez mechaniczną pompę. Rozumiem, że ta pompa nie może być wszczepiona na stałe, lecz musi być zastąpiona przez przeszczep serca (…). Rozumiem, że pompa była przebadana w laboratorium, ale dotychczas jeszcze nie stosowano jej dla uratowania życia ludzkiego, a więc nie można zagwarantować pomyślnego wyniku. Oczekuję, że chirurdzy podejmą każdy wysiłek, aby uratować moje życie w ten lub inny sposób. Nikt nie dawał mi żadnych zapewnień co do pomyślnego wyniku”.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Mieliśmy odpowiedniego pacjenta. Był stosowny moment, ponieważ mogliśmy zapewnić sobie reasekurację – jak w naszym programie astronautycznym. Tam też mają reasekurację. Bogu dzięki, inaczej nasi chłopcy nie powróciliby z Księżyca. Naszą reasekuracją było przeszczepienie serca”.

Tak więc Haskell Karp zgodził się na wielką pionierską przygodę wszczepienia sztucznego serca. Na dzień zabiegu został wyznaczony Wielki Piątek, 4 kwietnia 1969 roku. Rozpoczęły się natychmiast przygotowania, a były one niezwykłej natury.

Operacja nie zakłócała normalnego programu pracy przewidzianego na ów dzień. Zabieg na Karpie miał być szóstą operacją serca tego dnia, a jej początek ustalony został na 14.00. Liotta był gotów dostarczyć rano do St Luke’s, na salę operacyjną nr 1, trzy pompy różnych rozmiarów, leżące w jednym z laboratoriów Baylor, aby były w pogotowiu. Tymczasem polecił ustawić kompresor i aparat sterowniczy. Ponieważ potrzebował doświadczonego inżyniera do nadzorowania urządzeń, zwrócił się do O’Bannona. Chwila sprzyjała, ponieważ DeBakey poleciał samolotem na wielodniową konferencję National Heart Institute do Waszyngtonu.

O’Bannon odmówił, skoro tylko upewnił się, że chodzi o zabieg na człowieku. Ostatecznie Liotta uzyskał pomoc innych inżynierów, między innymi Sama Calvina, którego zobowiązał do całkowitego milczenia.

Reinhard podjął tymczasem inne przygotowania. Aby niepotrzebnie nie przenosić Haskella Karpa po wszczepieniu pompy, salę operacyjną nr 1 przygotowano jako salę intensywnej terapii. Reinhard zaangażował dziewięciu emerytowanych policjantów dla zabezpieczenia wejść. Ponadto polecił trzydziestu trzem laborantom, trzem asystentom elektrokardiografów, pięciu technikom rentgenowskim i dwudziestu wybranym pielęgniarkom być w dzień i w nocy na każde zawołanie. Aby uzyskać pewność, że żadne zaburzenia sieci elektrycznej nie sparaliżują pompy sercowej, trzymano w pogotowiu zapasowy agregat St Luke’s Hospital i trzej elektrycy pełnili służbę dzień i noc.

Cooley chciał poza tym utrwalić zabieg jak najdokładniej na taśmie fotograficznej. Tak więc fotografowie Zwer i Stone z Uniwersytetu Baylor, nie poinformowani bliżej o rodzaju planowanej operacji, zameldowali się na sali operacyjnej. Reinhard nie zapomniał także przygotować apelu o dawcę serca. Sześciu urzędników zarządu i dwóch urzędników oddziału Public Relation wyznaczono do przeprowadzenia konferencji prasowych, sprawdzania zawiadomień o dawcach i w razie potrzeby zorganizowania transportu.

Haskell Karp nie dowiedział się nigdy o tych przygotowaniach. Spędzał ostatnie godziny z żoną i synem Michaelem, który po zapadnięciu decyzji przyleciał ze Skokie do Houston. Potem rozmawiał z Nathanem Witkinem, rabinem St Luke’s Hospital, i powiedział mu o niezwykłym piśmie, które podpisał. Z każdego jego słowa przemawiała nadzieja, że Cooleyowi uda się spełnić jego najgłębsze życzenie zachowania własnego serca. Prosił Witkina o modlitwę w tej intencji.

A potem sam znalazł się w środku przygotowań do operacji i to nie dawało mu już ani jednej wolnej chwili. Na krótko przed 14.00 zawieziono go do sali operacyjnej. Kilka minut później już był uśpiony, a Cooley, Liotta i inni rozpoczęli przy trzasku kamer swoje dzieło. W pierwszych czterdziestu pięciu minutach, do czasu odsłonięcia serca, była to zwykła rutynowa praca. Dopiero potem zamieniła się w dramat czegoś pionierskiego, nowości nie dokonywanej na żadnym jeszcze człowieku.

Przed oczami Cooleya leżało serce, którego mięsień w dwóch trzecich był stwardniały od blizn i aż do przegrody międzykomorowej zniszczony przez tętniakowate zmiany. Cooley czynił, co przyrzekł Haskellowi Karpowi. Było to jednak już od pierwszego cięcia przedsięwzięcie bez widoków na powodzenie. Zbyt wiele zniszczonej substancji mięśniowej było do wycięcia, a zbyt mało zdrowej, aby zszyć z powrotem. Wiedział, że własne serce Karpa, jak tego oczekiwał chory, nigdy już nie będzie biło. Po godzinie zaczął próbę doprowadzenia do bicia pokrytego szwami serca w taki sam sposób jak tysiące serc przedtem. Ale serce chorego nie drgnęło, a nawet nie migotało. Przy życiu utrzymywało Karpa tylko sztuczne płucoserce. Zaplanowana i wymarzona sposobność do wszczepienia sztucznej pompy serca stała się faktem.

Cała siła uczuć i zdolność do przeżywania wzruszenia, jaka pozostała jeszcze chirurgom nawykłym do rozlicznych operacji serca, a przy tym mających na koncie dwadzieścia przeszczepień, wyzwoliła się w następnej godzinie. Udzieliło się to wszystkim innym uczestnikom operacji w chwili, gdy Cooley przeciął aortę Karpa, tętnice płucne i ostatecznie ściany przedsionków, a następnie wyjął zniszczone, krwawiące serce z klatki piersiowej. Dotychczasowe postępowanie jeszcze nie różniło się od tego, co robił u swoich pacjentów z przeszczepionymi sercami: u Thomasa, Willoughby’ego, Fierro i Evermana. Ale była to dopiero przygrywka do rozstrzygającego aktu, jaki zaczął się kilka minut potem.

Liotta wręczył mu lewą część komorową pompy plastykowej, odpowiadającą mniej więcej wielkością sercu Karpa. Cooley dopasował ją i złączył z lewym przedsionkiem, wziął z ręki Liotty prawą komorę serca, przyciął szybko lejek i także tutaj założył szew. W protokole operacyjnym wyglądało wszystko na chłodne rutynowe działanie: „połączenie szwem z tętnicą płucną, a potem z tętnicą główną” oraz „sprężony gaz popłynął do komór pompy, sztuczne płucoserce zostało odstawione”, oraz „dreny do sprężonego gazu wyprowadzono przez ściankę klatki piersiowej”, a następnie: „zaczęło się stałe krążenie”. Zdania, słowa, chłodne, bez emocji. Ale w rzeczywistości napięcie uczestników rosło, szczególnie w końcowych chwilach zabiegu. Było ono tak silne, że z trudem można je było znieść.

Także u doświadczalnego cielęcia nr 4596 pompa wywołała krążenie krwi za pomocą swoich uderzeń. Nigdy jednak nie powstało prawdziwe życie ani jakikolwiek odruch w mózgu zwierzęcia. Czy Karp powróci do życia? Czy mózg jego zdradzi jednym choćby odruchem, że pompa dała mu wystarczającą do życia ilość krwi?

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Nowy, podniecający, szczytowy moment w mojej karierze zawodowej nastąpił wtedy, gdy Haskell Karp, jeszcze na stole operacyjnym (…) otworzył oczy (…). Rozejrzał się dokoła (…) i to było imponujące (…). Nigdy przedtem nie wycięto nikomu całego serca i nie zastąpiono sztuczną pompą. Tak więc pierwszym faktem, który mogliśmy stwierdzić, gdy operowany otworzył oczy, było funkcjonowanie jego mózgu (…) to świadczyło, że żyje”.

Nie tylko Cooley odczuł pionierski charakter tej chwili. Liotta przeżył ten moment przypuszczalnie z uczuciem triumfu technika, którego sumienie milczało wobec przemożnego pragnienia sukcesu. Inżyniera kierującego aparatem sterowniczym chwila ta napełniła niepokojem, ale też i niezaprzeczalnym zadowoleniem człowieka, który jako pierwszy reguluje własnymi rękami sztuczne serce innego człowieka. Fakt, że ten człowiek nie zmarł od razu, lecz słyszał głosy i wśród plątaniny kabli wiszących nad nim podnosił ręce i skłaniał głowę, był dla niego wielkim przeżyciem. Hallman, Bloodwell, Reinhard, wszystkie osoby towarzyszące Cooleyowi w jego licznych wyprawach w świat nowości chirurgicznych, widzieli wiele twarzy operowanych pacjentów. Zwykle były żółtawoblade lub szare. Barwa twarzy Karpa była zdrowsza niż wielu operowanych, którzy z własnym sercem w piersiach budzili się z narkozy. Zwer i Stone fotografowali tak gorliwie, jak Morse przed trzema laty nad stołem operacyjnym z DeRudderem. I oni czynili to samo, co wtedy Morse, w poczuciu potrzeby utrwalenia szalonego czy wielkiego, pozbawionego skrupułów czy historycznego, w każdym razie rozsadzającego wszelkie ramy aktu historii medycyny.

Henry C. Reinhard jr., 1970:

„Było to prawie nie do pojęcia, gdy widziało się go tak leżącego, wiedząc, że jego serce nie znajduje się w ciele, a życie zależy od aparatury technicznej (…). Z jego klatki piersiowej wychodziły polietylenowe węże i prowadziły do pneumatycznych maszyn (…). Jeżeli państwo byliście w nowoczesnej farmie mlecznej i słyszeliście pracującą dojarkę mechaniczną, to możecie sobie wyobrazić szmer, jaki wytwarza taka pompująca maszyna”.

Wiadomość o udanej operacji rozeszła się lotem błyskawicy. Rabin Witkin zaniósł ją Shirley Karp i Michaelowi, który opiekował się całkowicie wyczerpaną z niepokoju matką. Przypadek chciał, że w tym samym momencie zespół telewizji w Houston zatrzymał się przed barierą policyjną. Na wiele dni przedtem Cooley – nie jako chirurg, ale sportowiec – obiecał telewizji wywiad dotyczący zawodów i nie odwołał go w odpowiedniej chwili. Tak więc redaktorzy telewizyjni byli pierwszymi reporterami, którzy dowiedzieli się o wszczepieniu plastykowej pompy sercowej. Wkrótce potem rozpoczął się ogólny atak fotografów i dziennikarzy.

Wspomnienia korespondenta prasowego z Houston:

„Cooley przyszedł do nas na konferencję prasową, naturalny i młodzieńczy jak zawsze, całkowicie jak dawny Gary Cooper, który jeździł i zwyciężał, a kiedy nie zwyciężał, i tak otrzymywał oklaski należne bohaterom.

Liotta wszedł za nim. I wtedy pękła bomba. Cooley wiedział, że była to duża bomba. Oświadczył, iż wraz z Liottą udoskonalili w ostatnich miesiącach sztuczne serce, i rozdał jego fotografie. Powiedział dalej, że Liotta i on wypróbowali je na zwierzętach i utrzymali przy życiu cielę przez czterdzieści cztery godziny. (Wydawało mi się to już wtedy bardzo dziwne, ponieważ znałem Liottę tylko jako pracownika laboratoriów podległych DeBakeyowi). Cooley objaśnił nam dalej, że nie planował tego wszystkiego, powiedzmy, jako potężnego przedsięwzięcia medycznej grupy uderzeniowej pracującej nad sprawą wszczepienia sztucznego serca. Przeciwnie, przybył na salę operacyjną z zamiarem przeprowadzenia reperacji mięśnia sercowego Haskella Karpa. Uszkodzenie serca pacjenta okazało się jednak tak duże, iż nie udało się przywrócić jego czynności. Tylko przeszczep mógłby uratować Karpa. «Ale – ciągnął Cooley – wiemy, jak wygląda sprawa z dawcami serca. Nie było wtedy żadnego. Tak więc w akcie rozpaczy musieliśmy się zwrócić do sztucznej pompy, aby utrzymać Karpa przy życiu, aż znajdą dawcę». Pompa pracuje zadziwiająco. Karp obudził się jak człowiek z własnym sercem i on, Cooley, spodziewa się, że sztuczne serce będzie pracowało jeszcze przez wiele godzin. Nikt nie może powiedzieć, jak długo to potrwa, zatem prosi nas, abyśmy uczynili wszystko, ogłaszając pilny apel o dawcę serca z grupą krwi Karpa: 0 Rh+.

A więc pięknie. W tej wersji historia ta ukazała się w gazetach i w Wielki Piątek wieczorem oraz w sobotę rano mieliśmy sensację medyczną roku: pierwszego człowieka z pompą w piersiach, zamiast własnego serca, a Cooley znów przodował. My zaś uczyniliśmy wszystko, aby znaleźć dla Haskella Karpa dawcę serca. Otrzymaliśmy także fotografię Karpa na łóżku szpitalnym”.

Tymczasem Haskell Karp odzyskał przytomność. Czuł w swojej piersi nasilający się i słabnący, bijący obcy ucisk i starał się dowiedzieć, co to jest. W pomieszczeniu pełno było maszyn, lekarzy i pielęgniarek. Rura tchawicza użyta do narkozy tkwiła jeszcze w jego tchawicy, aby jak najszybciej można było przeprowadzić sztuczne oddychanie w przypadku wystąpienia zaburzeń oddechowych. Karp próbował coś powiedzieć, ale z jego ust wydobywały się tylko niewyraźne dźwięki. Szukając pomocy, dawał znaki ręką, aż podano mu papier i ołówek. Wtedy napisał drżącą ręką, ale czytelnie: „Co to była za operacja?”.

Nie wiedział, co działo się poza salą operacyjną – że właśnie on i Cooley wraz ze swym zespołem byli centralnym punktem sensacyjnych meldunków, doniesień radiowych i telewizyjnych, które obiegały kulę ziemską. Zresztą nawet gdyby o tym wiedział, to i tak nie wzruszyłoby go to, ponieważ dla niego w tej chwili jedno tylko miało znaczenie: czy zachował własne serce, czy też dokonano na nim awanturniczej operacji.

Jeden z lekarzy powiedział mu, że planowana reperacja jego serca okazała się niemożliwa i że tylko sztuczna pompa uratowała mu życie. Z optymistycznym uśmiechem lekarskim dodał, że pracuje ona wspaniale i czynione są obecnie przygotowania do dostarczenia do Houston dawcy serca, aby, jak obiecano, wszczepić je Karpowi.

Twarz Karpa poszarzała. Zamknął oczy, jakby bronił się przed poznaniem prawdy, która go atakowała, nie dając mu, bezsilnemu, żadnej drogi ucieczki. Gdy po dłuższym czasie znów otworzył oczy, był nieco bardziej opanowany, jak człowiek przywykły do bolesnej rezygnacji, do świadomości, że musi znieść dalszy stopień rozpadu własnego ciała. Starał się swoje zmęczone i zamglone spojrzenie bez okularów skierować na piersi, w których czuł teraz silnie pulsujący ból. Tym wyraźniej zrozumiał, że nie ma już własnego serca, tylko pompującą nieustannie maszynę, a jej obecność rodziła pełne lęku pytanie, czy zawsze będzie sprawiała mu taki ból. Jeśli ona tak działa, to nie powinni zastępować jego serca, lecz raczej go zabić. Znosił nieskończenie wiele cierpień, ale te były inne niż znane mu do tej pory. Myślał, że muszą się pośpieszyć z nowym sercem, które mu obiecano, aby ten ciężki, zimny, nieznośny ból zniknął.

Wtedy usłyszał głos, który go pytał, czy ma bóle. Skinął głową, a moment później poczuł ukłucie. Ból zaczął słabnąć, a z nim myśli. Obudził się dopiero wtedy, gdy jakiś głos powiedział mu, że chciałaby go odwiedzić żona. Chwilę potem wprowadzono Shirley w sterylnym ubraniu i w sterylnym czepku na ciemnych włosach; zaraz też ukazała się pociągła twarz Michaela na galerii dla widzów nad salą operacyjną, skąd mógł chociaż z daleka zobaczyć ojca.

Ponieważ rurka w gardle czyniła go niemym, Haskell musiał także i teraz zachować dla siebie to, co myślał jako pierwszy człowiek z pompą sercową. Wskazywał tylko na swoje oczy, domagając się w ten sposób założenia okularów, aby mógł widzieć Shirley i Michaela. Spełniono to życzenie. Słabo skinął do swojego syna i teraz po raz pierwszy zobaczył dreny, przewody, butle z gazem i maszynerię pompy po lewej stronie łóżka oraz technika z połową twarzy schowaną za maską chirurgiczną, siedzącego przed tą maszyną, obserwującego monitory i lampy sygnałowe i poruszającego różnymi pokrętłami. Potem dał znak, że znów odczuwa bóle w klatce piersiowej, otrzymał nowy zastrzyk i zapadł w drzemkę wydany maszynie, na którą był skazany.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Nie przewidywaliśmy trudności, w jakie popadniemy przy znalezieniu dawcy serca. Początkowo wyglądało to obiecująco. Otrzymaliśmy telefon z Cleveland, małego miasta we wschodnim Teksasie, jakieś sto dwadzieścia kilometrów od nas (…) i myśleliśmy, że już mamy dawcę (…). W rzeczywistości ten dawca okazał się już trupem, gdy do nas zatelefonowano (…). Wspomniany pacjent zmarł wskutek licznych zakrzepów krwi i przypuszczalnie miał zakrzepy także w sercu i mózgu. Nie mogliśmy wykorzystać jego serca. Była to chwila (…) straszliwego rozczarowania”.

Aby być przygotowanym do zamierzonej transplantacji serca, Cooley zarządził podawanie Karpowi dużych dawek imuranu. Chciał przeciwdziałać już teraz odrzuceniu, nawet gdyby to było przedwczesne i mogło zniszczyć odporność chorego na zakażenie.

Telefonistki i sekretarka oczekujące na meldunki o dawcach serca co cztery, pięć minut odbierały telefony, między innymi z Kanady, Argentyny, Francji, Australii. Jednakże chodziło bądź o zapytania gazet, stacji radiowych i telewizyjnych, bądź o nowe meldunki o dawcach, których serca nie nadawały się do zastosowania. Telefonowali także histerycy i umysłowo chorzy, którzy proponowali Cooleyowi wycięcie ich żywych serc z piersi i przeszczepienie Karpowi.

Sytuacja stała się po raz pierwszy niepokojąca, gdy bieżące badania kontrolne krążenia i składu chemicznego krwi wykazały najpierw utajone, a potem stopniowo coraz bardziej widoczne, niepokojące zmiany. Gdy Cooley wchodził do sali operacyjnej, słyszał wprawdzie miarowy, pozornie uspokajający szmer pracującej pompy, ale technicy obsługujący aparat sterowniczy meldowali, że jej sprawność okresowo słabnie, ponieważ w układzie naczyniowym chorego wytworzyły się najwyraźniej jakieś zatory. Nie pomagało nawet zwiększone tłoczenie kwasu węglowego do komór pompy sercowej. Naczynia krwionośne Karpa zwęziły się w jakiś tajemniczy sposób, i to tak bardzo, że cały układ naczyniowy zmienił się w sieć zesztywniałych, stwardniałych rurek.

Wezwani na pomoc przez Cooleya kardiolodzy doszli do wniosku, że tętnice i żyły nie mogły znieść niezwykłego, twardego, mechanicznego rytmu plastykowej pompy i broniły się przeciwko niemu skurczem. Można było ponadto przypuszczać, że za tym usztywnieniem naczyń kryją się także inne, niemechaniczne i mniej uchwytne przyczyny. Czy pompa, która u cieląt wywoływała tyle zagadkowych zmian, nie prowadziła także u człowieka do jeszcze nie znanych zaburzeń krwi, których następstwem byłoby nienaturalnie duże wydzielanie hormonów zwężających naczynia?

Kardiolodzy zalecali dokonanie próby z lekiem rozszerzającym naczynia – arfomadem. Podczas gdy Haskell Karp leżał półprzytomny, senny, nieruchomy, skazany na milczenie, w zamkniętym świecie myśli, technicy rentgenowscy za pomocą przenośnego sprzętu oznaczali sprawność tłoczenia pompy sercowej, po uprzednim wstrzyknięciu środka kontrastowego do jego żył. Okazało się, że usztywnienie naczyń, przynajmniej zaraz po wstrzyknięciu leku, zmniejszyło się.

Tymczasem wystąpiły dalsze powikłania. Poziom hemoglobiny w surowicy krwi chorego, który świadczył o ilości krwinek czerwonych, podniósł się od początku pracy pompy tak bardzo, że chory wydalał krwisty mocz. Liotta stał na stanowisku, że stan ten ulegnie poprawie, gdy ściany wewnętrzne pompy pokryją się włóknikiem. I tym razem miał rację. Nie zmieniło to jednak faktu, że dwukomorowa pompa sercowa także u człowieka wywoływała rozpad krwinek czerwonych. Nie dało się też pominąć pytania, jakie następstwa wywołują te zmiany w nerkach Haskella Karpa. Być może przed oczami Liotty pojawiły się obrazy cieląt padłych wskutek całkowitej niewydolności nerek. Przypuszczalnie Cooley musiał żywić wątpliwości, czy jego optymistyczna nadzieja, że jak przy operacji na otwartym sercu, tak przy sztucznym sercu człowiek będzie reagował lepiej niż doświadczalne zwierzęta w laboratoriach, nie była samooszukiwaniem.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Nie sądzę, żeby świadomość posiadania mechanicznego serca była dla niego bolesnym przeżyciem, ponieważ trzymaliśmy go stale pod działaniem leków uśmierzających”.

A tymczasem wieczorem i w nocy z 4 na 5 kwietnia (nadal nie nadszedł żaden meldunek o odpowiednim dawcy) wystąpiły u Karpa dolegliwości oddechowe, które wyrwały go ze stanu zamroczenia i zmusiły do łapania powietrza. Podłączenie do aparatu tlenowego poprawiło wprawdzie jego stan, jednak technicy laboratoryjni meldowali o występujących w jego ciele zaburzeniach dyfuzji tlenu: tlen z wdychanego powietrza wiązał się już tylko częściowo z krwią. Teraz zjawił się nowy upiór. Być może Liotta przypomniał sobie cielęta doświadczalne nr 6 i 7, u których niezbędne było zastosowanie sztucznego oddychania aż do chwili ich padnięcia, a których tkanki straciły zdolność do życia i ginęły, ponieważ nawet czysty tlen nie trafiał już do ich komórek. Nieco później pojawiła się następna zmora: z godziny na godzinę zmniejszało się wydalanie moczu.

A więc powróciło stare zagrożenie śmiercią z powodu niewydolności nerek i tajemnicze, niszczące działanie sztucznej pompy sercowej na układ nerkowy, czego doświadczył już DeBakey przy swoich pompach „bypass”. Zarówno entuzjazm Liotty dla niezawodnego mechanizmu sztucznego serca, jak i wirtuozeria oraz optymizm Cooleya były wobec nich bezsilne.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„No tak, te dni (…) były pod pewnym względem męczące – spodziewaliśmy się (…) czekaliśmy nadal na dawcę, ale nic się nie zdarzyło”.

Także wczesnym rankiem 5 kwietnia pompa pracowała miarowo. Haskell Karp leżał najczęściej nieruchomo na plecach, jak w letargu, lub spoglądał w rzadkich momentach przytomności na sufit przez swoje duże ciemne okulary w rogowej oprawie. Gdy usunięto na chwilę aparat oddechowy i rurkę tchawiczą, wypowiadał kilka słów i pił nawet ze szklanki, którą mu podawała żona. Gdyby mu było dane rzeczywiście ująć w słowa, co odczuwa człowiek z pompą w piersiach, to i tak nikt nie dowiedziałby się o tym, ponieważ albo nie mógłby tego zrobić wskutek działania opiatów, albo to, co by powiedział, i tak nigdy nie wydostałoby się poza ściany sali operacyjnej. Zaburzenia dyfuzji tlenu utrzymywały się nadal, znów zaczęło się zmniejszać wydalanie moczu. Gdy zasięgnięto rady urologa, doktora Roberta O. Morgana, stwierdził on prawie całkowity bezmocz. Dożylne podanie moczopędnego środka – mannitolu – nie przyniosło rezultatu. Upiory coraz głośniej pukały do drzwi.

Shirley Karp, która nie wiedziała, co to znaczy niewydolność nerek, bezmocz, dyfuzja tlenu i stwardnienie naczyń, nie mogła usłyszeć groźnego pukania upiorów, ale z kobiecą intuicją wyczuła, że Haskell odniósł jakieś szkody wewnętrzne, i wobec tego swoje nadzieje zwróciła znowu ku jego pozornie zdrowej cerze. Kolor znaczył dla niej to samo, co życie. Była kobietą wierzącą, a chociaż także i ona podpisała zgodę na zastosowanie sztucznego serca, to wydawało się jej, że nigdy do tego nie dojdzie. Im dłużej słyszała ten straszliwy, monotonny, bezduszny szmer maszyny, tym bardziej uświadamiała sobie, że w piersiach Haskella nie pracuje narząd stworzony przez Boga, ale martwe dzieło człowieka, które napełniało ją lękiem. Gdy mijały godziny i nie znaleziono dawcy, prosiła, aby pozwolono jej samej przemówić przez radio lub za pośrednictwem gazet do ludzi całej Ameryki i prosić o serce dla Haskella. Napisała ostatecznie kilka błagalnych zdań, a ludzie Reinharda z Public Relation zatroszczyli się o to, aby te zdania ukazały się prawie natychmiast w gazetach porannych 5 kwietnia.

Żona Haskella Karpa prosi o serce

„Błagam o pomoc, gdziekolwiek i ktokolwiek może usłyszeć moje wołanie. Jest to wołanie o serce dla mojego męża. Widzę go leżącego, słyszę jego oddech i wiem, że w jego piersi, tam gdzie powinno bić serce stworzone przez Boga, bije zbudowana przez człowieka maszyna. Nikt nie wie dokładnie, jak długo będzie żył z tą maszyną.

Płaczę bez łez i czekam pełna nadziei. Także moje dzieci czekają. Modlimy się (…).

Pan Bóg daje i Pan Bóg odbiera. Ale Pan Bóg daje nam także błogosławionych ludzi, jak doktor Denton A. Cooley i doktor Domingo Liotta, którzy mogą życie przedłużyć. Może jest gdzieś dar w postaci serca dla mojego męża”.

Miliony ludzi czytało lub słyszało ten apel. Ale nadal mijały godziny i Cooley nie zbliżał się do swojego celu. Pompa sercowa wciąż pracowała. Nie wystąpiły żadne techniczne zakłócenia, żaden zawód ze strony aparatury pomiarowej mierzącej ciśnienie w komorach serca. Nie było zaburzeń monitorów ani urządzeń sterowniczych pomp, przy których sprawował dyżur drugi lub trzeci już inżynier. Nie wystąpiło także rozerwanie błony pompy, jakie zabiło co najmniej jedno z cieląt. Brzmiało to jak techniczny triumf. Ale nic nie mówiło o tym, ile sił żywotnych Haskella Karpa nadal tracono na utajone, nie dające się uchwycić, nieuniknione uszkodzenia wywołane zastosowaniem techniki.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Karp nie wiedział nic o trudnościach ze znalezieniem dawcy (…). Mówiliśmy mu, że przygotowujemy następny etap jego leczenia i ratunek dla niego jest w drodze”.

Ludzie z Public Relation dali do prasy nowe komunikaty Cooleya i Shirley Karp.

Cooley: „Jestem rozczarowany i zaalarmowany tym, że nie mamy jeszcze dawcy”.

Shirley Karp: „Gdybym mogła dać własne serce, uczyniłabym to. Mój mąż jest jeszcze młody. Choruje od dziesięciu lat. Ma przecież jeszcze prawo zobaczyć i przeżyć coś dobrego”.

Jednak zamiast oczekiwanej wiadomości o dawcy, Reinhard otrzymał telefon histeryka oszołomionego wyobrażeniem sobie nagłówków gazetowych czczących jego ofiarną śmierć dla ludzkości. Zatelefonował z Atlanty: „Co zrobicie, gdy ja po prostu przybędę do Houston, zjawię się koło Mr Karpa i strzelę sobie w głowę”.

Reinhard odpowiedział:

– Odstawimy zwłoki do kostnicy…

– Przypuszcza pan, że nie użyto by mojego serca?

– Nie, nie użylibyśmy go…

– A dlaczego?

– Ponieważ nie moglibyśmy tego uczynić bez zgody pana rodziny!

– Ich nie obchodzi, co się ze mną stanie. To ich nie dotyczy… To jest moje serce i, do diabła, mogę z nim robić, co mi się podoba!

– Przykro mi, ale nie mogę dłużej z panem rozmawiać.

– W porządku… A więc przyjeżdżam do Houston… Niech mi pan wierzy.

Reinhard wezwał posterunek przed salą operacyjną do większej czujności. Tymczasem zaczęła się noc z soboty na niedzielę 6 kwietnia. Inżynierowie, lekarze, pielęgniarka i technicy zmiany nocnej zajęli swoje miejsca. W awaryjnej centrali prądotwórczej spędzano drugą noc w pogotowiu. Reporterzy z Chicago dowiedzieli się od informatora ze szpitala, że Karp zażartował: „Zawsze byłem podłym graczem w golfa. Ale gdy to już będę miał za sobą, to jeszcze raz spróbuję…”. Był to dokładnie materiał, którego oni, tak jak w okresie przeszczepów, potrzebowali, aby historię cudu pierwszego sztucznego serca móc przedstawić jeszcze wiarygodniej.

Haskell Karp był jednak zawieszony pomiędzy życiem a śmiercią, a ten stan nie pozwalał na żarty. Nerki nieodwołalnie zaprzestały pracy. Nowe badania krwi ujawniły po raz pierwszy postępujące zmniejszenie liczby płytek krwi regulujących jej krzepliwość. Do tego dołączył się znaczny spadek liczby krwinek białych, głównych nosicieli czynników obronnych przed zakażeniem. Na zdjęciach rentgenowskich, które dotychczas nie wykazywały zmian w płucach, nagle pojawiły się groźne zaciemnienia dolnego prawego płuca.

Ze wspomnień jednego z korespondentów gazety wydawanej w Houston:

„Wielki Boże, Cooley musiał być chyba ślepy, kiedy w niedzielę nie wiedział jeszcze, że z każdą mijającą godziną, nie uzyskując serca, zbliża się do katastrofy. Jeśli Karp umrze z pompą w piersiach, jeśli Cooley nie zdejmie go ze stołu operacyjnego jeszcze żywego z wszczepionym sercem dawcy, to nie osiągnie celu, dla którego wszczepił mu sztuczne serce. Mógł potem wprawdzie zawsze oświadczyć, że nikt w całej Ameryce Północnej nie był gotów ofiarować serca zmarłego i tylko dlatego biedny Haskell Karp umarł, oraz spróbować ogłosić jako triumf swego sztucznego serca to, że Karp przeżył z pompą już ponad czterdzieści godzin.

Ale w tym czasie, w niedzielne przedpołudnie, zadzwonił do mnie jeden z przyjaciół z Waszyngtonu, korespondent z odbywającego się tam zjazdu National Heart Institute. DeBakey, całkowicie zaskoczony, usłyszał od kolegów o przedsięwzięciu Cooleya. Wcześniej wypowiedział się o wynikach pracy swego zespołu zajmującego się sztucznym sercem. Nie przemilczał, iż wyniki wszystkich doświadczeń na zwierzętach były tak katastrofalne, że niezbędne są rozległe badania nad udoskonaleniem pompy, zanim będzie można myśleć o wypróbowaniu jej na człowieku.

W tej samej atmosferze dotarła tam wiadomość o historii Karpa. Nikt nigdy nie słyszał o pracach badawczych Cooleya nad sztucznym sercem. Wszyscy znali go jako orędownika przeszczepów serca i dlatego uważano za wykluczone, aby – jak twierdził – w ostatnich miesiącach nagle zbudował plastykowe serce. Fotografie w gazetach przedstawiające serce pracujące obecnie w ciele Karpa zgadzały się co do joty ze sztucznymi sercami, jakie zbudował zespół DeBakeya. Wymienienie nazwiska doktora Liotty w naszych doniesieniach wzbudziło podejrzenie, że Cooley w niezupełnie legalny sposób wszedł w posiadanie sztucznego serca. Wynikałoby z tego, że wszczepił on ten rodzaj sztucznego serca, który zawiódł u zwierząt. Mówiono także o ambitnym i lekkomyślnym przedsięwzięciu, które odbije się ujemnie na rozwoju badań nad sztucznym sercem.

Przyjaciel mój donosił, że przebąkiwano o ewentualnym śledztwie skierowanym przeciwko Cooleyowi. Jeśli Cooley rzeczywiście zastosował serce zbudowane przez zespół DeBakeya przy pomocy finansowej National Heart Institute, to musiałby zastosować się do przepisów Instytutu, wymagających uwieńczonych powodzeniem badań na zwierzętach, zanim podjęte zostaną badania na człowieku. Ponadto na przeprowadzenie takich badań na człowieku musiano by uzyskać zezwolenie od niezależnej komisji lekarskiej. Jedno było pewne: Cooley nie zabiegał o żadne zezwolenie i podejrzewano, że uczynił tak dlatego, aby uniknąć całkowicie pewnej odmowy. DeBakey nie chciał na razie wypowiadać się (…).

Ten telefon sprawił, że wszystko stało się jeszcze bardziej tajemnicze. Nie znalazłem okazji do zajęcia stanowiska, ponieważ wkrótce potem zdarzenia potoczyły się jak lawina. Wczesnym popołudniem mówiło się, że Cooley jest niezwykle zdeprymowany. Pompa pracowała już czterdzieści osiem godzin, ale coś niedobrego działo się z pacjentem. Wkrótce potem rozeszła się nagle wiadomość, że istnieją widoki na dawcę. Przypuszczalnie znajdował się 2400 kilometrów od Houston, w Massachusetts. Mówiło się, że Cooley wynajmie odrzutowiec, aby sprowadzić go do Houston – obojętnie, za jaką cenę”.

Barbara Ewan nigdy nie słyszała o Haskellu Karpie, o Dentonie A. Cooleyu i o sztucznych sercach. Od niedzieli 6 kwietnia, a dokładnie od 10.00 tego dnia, leżała nieprzytomna w General Hospital w małym miasteczku stanu Massachusetts – Lawrence. Stosowano sztuczne oddychanie. Serce biło jeszcze, ale lada moment należało się niestety spodziewać końca jego czynności.

Była czterdziestoletnią, silnie zbudowaną kobietą. Twarz jej zdradzała, że ciężkie życie uczyniło z niej człowieka wytrwałego i twardego, aż stała się, jak mówili ludzie, „tygrysicą”. Nie pozostało jej zresztą nic innego, ponieważ jej mąż Robert O. Ewan zmarł w roku 1952, gdy miała dopiero dwadzieścia dwa lata. Sama, bez niczyjej pomocy, wychowała trzy córki, Carol, Gail i Sharon, i wprowadziła je w życie.

Być może los wymagał od niej za wiele. W każdym razie dostarczono ją 9 marca do Lawrence General Hospital, ponieważ popadła w depresję, którą miano leczyć elektrowstrząsami. Z jednego takiego elektrowstrząsu nie obudziła się. Wszelkie próby przywrócenia jej świadomości spełzły na niczym i doktor Robert Lennon, główny anestezjolog szpitala, wiedział, że jest stracona, że nastąpiła śmierć mózgowa, chociaż jej serce jeszcze biło.

Już w sobotę Lennon usłyszał w radiu apel Cooleya o dawcę serca, ale ani przez chwilę nie pomyślał o Barbarze Ewan. Wezwania wydawały mu się „dramatyczną historią gazetową”. Gdy zostały powtórzone w nocy z soboty na niedzielę, pomyślał z pewnym zdziwieniem, że coś złego dzieje się w Ameryce, skoro w całym kraju nie można znaleźć dawcy. Dopiero w niedzielę przed południem, kiedy Barbara Ewan popadła w śpiączkę, usłyszał powtórnie błagalny głos Shirley Karp z prośbą o serce. Wtedy skojarzył to z chorą znajdującą się na jego oddziale intensywnej terapii.

Pół godziny później zadzwonił do St Luke’s Hospital. Zgłosił się sam Cooley, który z wyraźnym podnieceniem w głosie wysłuchał sprawozdania Lennona o stanie pacjentki i zaraz zapytał o jej grupę krwi. Ponieważ Lennon musiał dopiero ją sprawdzić w historii choroby, doszło do drugiej rozmowy. Gdy uzgodniono, że Barbara Ewan ma tę samą grupę krwi, co Haskell Karp, podniecenie Cooleya jeszcze wzrosło. Prosił Lennona, aby zrobił wszystko dla uzyskania od rodziny zgody na transplantację i podtrzymywał nadal czynność serca pacjentki. Jak tylko otrzyma wiadomość o zgodzie, wyśle odrzutowiec z zespołem lekarzy do Lawrence. Oczywiście doktor Lennon może towarzyszyć swojej pacjentce do Houston. Poza tym w samolocie będzie zarezerwowane miejsce dla jednego członka rodziny. Dodał: „Brzmi to nieprawdopodobnie, ale sytuacja jest niezwykle trudna, a czas płynie z nieubłaganą szybkością”.

Zrozumiałe było, że rozmowa z Cooleyem i nadzieja na wzięcie udziału w medycznej sensacji 1969 roku była pokusą dla prowincjonalnego lekarza. Lennon zaalarmował kolegów, którzy leczyli Barbarę Ewan jako lekarze domowi i znali jej stosunki rodzinne. Potem rozmawiał z Carol, najstarszą córką Barbary, kobietą dwudziestodwuletnią, a więc wystarczająco dorosłą, aby wyrazić zgodę na użycie jej matki jako dawczyni. Nie wiadomo, jak to się odbyło, w każdym razie około 17.00 zadzwonił do Cooleya i powiadomił o uzyskaniu zgody.

Telefon oznaczał dla Cooleya wybawienie od ciążącego na nim brzemienia. Aby nie tracić czasu, Reinhard nawiązał już uprzednio łączność z prywatną linią lotniczą VIP, która wynajmowała zwykle samoloty dla przemysłu i osób prywatnych. Szef pilotów, Charlie Smith, w okresie rozkwitu transplantacji wielokrotnie na zlecenie i za pieniądze Cooleya, St Luke’s Hospital lub Texas Heart Institute transportował dawców i biorców, ale nigdy na tak dużą odległość jak obecnie. Zlecenie było tak pilne, że ośmioosobowy lear-jet ze Smithem i drugim pilotem był już o 19.00 gotowy do startu. Z powodu niezwykłości przypadku uzyskali oni z Federal Aviation Agency zgodę na lot trasą prowadzącą prawie w linii prostej przez Nowy Jork do Lawrence. Kilka minut potem do samolotu wsiedli Hudkins Landes i Carol Martinshek, dwaj specjaliści z St Luke’s od intensywnej terapii, aby opiekować się Barbarą Ewan w czasie lotu. O 19.12 nadszedł ostatni meldunek, według którego serce Barbary Ewan jeszcze biło, i maszyna mogła wystartować zgodnie z planem. Poderwała się w trzy minuty i wzięła bezpośredni kurs na północ.

Tymczasem Lennon i kilku innych lekarzy oraz techników zgromadzili się wokół Barbary Ewan, nie aby czekać na zatrzymanie się akcji serca, jak byłoby to przed kilku godzinami, ale by wszelkimi sposobami utrzymać je bijące. Dowiedzieli się, że lot między Houston a Lawrence trwać będzie trzy do czterech godzin. Na drogę powrotną muszą zużyć w przybliżeniu ten sam czas, zatem serce Barbary Ewan powinno bić jeszcze przez co najmniej dziewięć godzin.

Carol i jej młodsze siostry, Gail i Sharon, oczekiwały w pokoju obok. Carol drżała, nie tylko dlatego, że z podniecenia zapomniała wziąć płaszcz, ale ponieważ dręczyło ją pytanie, czy podjęła właściwą decyzję, dając zezwolenie, aby jej umierającą lub, jak powiedział doktor Lennon, już zmarłą matkę wieźć 2400 kilometrów na południe, dla wycięcia jej serca i uratowania życia Haskella Karpa, o którym dopiero po raz pierwszy wyczytała w porannej gazecie. Na zewnątrz obracały się nieustannie czerwone światła ambulansu straży pożarnej, który miał jej matkę zawieźć do portu lotniczego, a na lotnisku był już oświetlony pas do lądowania dla samolotu z Teksasu. Carol wzrastała już w wieku techniki, mimo to miała uczucie, że żyje w jakimś nierzeczywistym świecie, w którym transportuje się odrzutowcami zmarłych z bijącymi jeszcze sercami, aby je wykorzystać medycznie, a ograbionych z serc dostarcza się z powrotem do domu, gdzie mieli być pogrzebani.

O 22.30 Federal Aviation Agency zameldowała rychłe przybycie samolotu z Teksasu przez Nowy Jork. Maszyna przy pomyślnych wiatrach osiągnęła prędkość ośmiuset kilometrów na godzinę i powinna lądować w Lawrence około 23.00. Barbarę Ewan wyniesiono do ambulansu. Tylko jej głowa wystawała z białych osłon. Włosy zwisały, nieruchomą twarz pokrywały gumowe węże, opaski i przylepce.

Carol jechała za ambulansem swoim samochodem. Potem marznąc, dręczona wątpliwościami, czekała w budynku odpraw w pobliżu noszy, obok których klęczeli lekarze i technicy, a tymczasem narastał warkot nadlatującego samolotu.

Jakiś głos zameldował, że Haskell Karp jeszcze żyje i Barbara Ewan ma być przeniesiona do samolotu, a odlot powinien nastąpić w planowanym czasie.

Było trzydzieści pięć minut po północy, gdy Carol znalazła się w czerwonym fotelu. Nosze z jej matką przymocowano nad trzema innymi fotelami. Doktor Lennon i obaj obcy lekarze z Houston pochyleni nad nią manipulowali przy aparatach, których przeznaczenia nie znała. Samolot kołował po pasie. Carol niemal czuła, jak bezwładne ciało matki chwieje się w takt drgań maszyny.

Wkrótce unosili się już w powietrzu. Carol była tak wyczerpana, że zasnęłaby, gdyby podniecenie jej na to pozwoliło. Przed sobą widziała tylko dwóch pilotów rozmawiających z Houston; chwytając urywki zdań, zdała sobie ostatecznie sprawę, że odbywa się wyścig ze śmiercią i że ten lot stałby się zbędny z chwilą zatrzymania się czynności serca jej matki lub plastykowego serca Haskella Karpa w Houston.

Nie miała pojęcia, jak długo już lecą, gdy pierwszy pilot nagle odwrócił głowę i powiedział: „Bardzo nam przykro. Mamy awarię. Przestała działać hydraulika (…). Znajdujemy się nad Luizjaną i będziemy próbowali lądować na lotnisku wojskowym”.

Była zbyt zmęczona, aby natychmiast pojąć pełne znaczenie tych słów. Zrozumiała je dopiero po kilku sekundach: muszą przymusowo lądować, lądować z jej matką, i wszystko może okazać się daremne. Pilot dodał: „Potrzebujemy bardzo długiego pasa startowego, ponieważ musimy lądować bez hamulców. Lądujemy w Barksdale–Shreveport. Zażądaliśmy z Houston drugiej maszyny, która przyleci do Barksdale, zabierze państwa i dostarczy do Houston…”. To co powiedział, winno działać uspokajająco. Nie uspokoiło jednak ani Lennona, ani techników z Houston. Żaden nie myślał o własnym bezpieczeństwie, wszyscy pytali, czy serce Barbary Ewan przetrwa przymusowe lądowanie i ile stracą czasu. Dochodziła druga w nocy. Jak długo będzie trwało oczekiwanie na przylot maszyny rezerwowej, jeżeli lądowanie odbędzie się bez zakłóceń? Jak długo?

Nikt z nich nie wiedział w tej chwili, że Barksdale było bazą dowództwa bombowców strategicznych, w której dzień i noc stały gotowe do startu, w pełni zatankowane i uzbrojone bombowce B-52, bazą uważaną za obiekt militarny o wielkim znaczeniu. Nie pozostało im zresztą wiele czasu na rozmyślania nad przymusowym lądowaniem, ponieważ musieli skoncentrować się na utrzymaniu oddechu i czynności serca Barbary Ewan.

W tym czasie pilot zszedł do lądowania. Czuli tylko turkot maszyny na betonowym pasie, który zdawał się nie mieć końca. Potem maszyna znalazła się w świetle reflektorów, otoczona posterunkami uzbrojonymi w pistolety maszynowe. Można było przypuszczać, o czym myśleli wszyscy w tej chwili, że wylądowali na Kubie. Pilot usiłował wyjaśnić posterunkom, skąd przybyli i jaki makabryczny ładunek wiozą ze sobą. Żołnierze wdrapali się sami na pokład samolotu i dopiero gdy zobaczyli Barbarę Ewan oraz urządzenie do sztucznego oddychania, uwierzyli, że nie chodziło w tym przypadku o wymyślną akcję szpiegowską, lecz rzeczywiście o przewiezienie umierającej do Dentona A. Cooleya.

Od tej chwili próbowali im pomóc, jak tylko mogli. Ale ta pomoc ograniczyła się do odstawienia maszyny na drogę dojazdową. Potem rozpoczęło się oczekiwanie bez końca. Lennon spostrzegł, że serce Barbary Ewan słabnie mimo kroplówek i zastrzyków i zbliża się moment, kiedy przestanie bić. Sprawiło mu ogromną ulgę, gdy za pośrednictwem centrali usłyszał, że zastępczy samolot nadlatuje już nad Barksdale i będzie lądował za kilka minut, a Haskell Karp, po sześćdziesięciu godzinach z plastykową pompą w piersiach, żyje… Ale te minuty ciągnęły się bez końca.

Wreszcie około 3.00 w świetle reflektorów tuż przy uszkodzonym samolocie wyłonił się drugi lear-jet. Żołnierze przenieśli Barbarę Ewan. Wszyscy byli tak podnieceni, że potworność tego pośredniego lądowania w Barksdale uświadomili sobie dopiero później, w czasie dalszej podróży. Potem od nowa zaczęli liczyć minuty, aż około 4.00 ukazało się pod nimi Hobby, lotnisko w Houston. Gdy wylądowali, podjechały do nich na sygnale trzy ambulanse.

Jeszcze raz przeniesiono zmarłą z bijącym sercem, tym razem do jednego z samochodów. Potem pokonali w pośpiechu ostatni odcinek. Ale gdy byli oddaleni już tylko o jeden kwartał domów od St Luke’s Hospital, zorientowali się, że to nie koniec odysei. Serce Barbary Ewan zaczęło migotać, a zaraz potem znieruchomiało. Lennon z rozpaczą rozpoczął masaż serca, podczas gdy kierowca jeszcze zwiększył szybkość. Tak osiągnęli wjazd do szpitala St Luke’s.

Denton A. Coley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Zdążyliśmy jeszcze zastosować defibrylator i ponownie uruchomić serce. Ledwie nie straciliśmy także i tej dawczyni po podróży liczącej około pięciu tysięcy kilometrów (…). Po wszystkich tych nie dających się opisać przeżyciach, jakie były już za nami, stracilibyśmy dawczynię prawie na ostatnich metrach przed metą (…). Działo się to około 5.00 w dniu 7 kwietnia”.

Gdy nosze z Barbarą Ewan wwożono do bloku operacyjnego, pompa sercowa w Haskellu Karpie zakończyła swoją sześćdziesiątą trzecią godzinę pracy. Gdyby oceniać ją tylko jako aparat, to Cooley i Liotta mieli rację, przewidując optymistycznie, że w organizmie ludzkim będzie pracowała dłużej niż w zwierzęcym. Jeżeli jednak pomyśleć o Haskellu Karpie jako o człowieku, który zdecydował się na wielką przygodę, aby zachować życie, to wówczas sprawa wyglądała inaczej: pompa z każdą godziną przybliżała go do śmierci. Nie tylko jego nerki były nieczynne, ale i inne tkanki ciała zamierały stopniowo pod wpływem tajemniczych sił, które stanowią o rzeczywistym życiu człowieka. I nie miało już znaczenia, że otworzył oczy i skinął głową, gdy Cooley pośpieszył go zawiadomić o dostarczeniu do szpitala dawcy serca…

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Gdy wszystko już było w toku, powiedziałem mu, że teraz zaczynamy drugi akt. Skinął głową i zdawał się być za to wdzięczny”.

Na krótko przed 7.00 Haskell Karp leżał powtórnie w ciągu trzech dni na stole operacyjnym, aby znieść drugą wymianę swojego serca. Zdarzyło się to po sześćdziesięciu trzech godzinach nieruchomego przywiązania do maszyny, po sześćdziesięciu trzech godzinach pracującej w piersiach pompy, po sześćdziesięciu trzech godzinach, w których jego ciało było już tylko powłoką, a mózg, oszołomiony i otępiony opiatami, nie był zdolny swobodnie myśleć. Ale w chwilach świadomości i półświadomości myślał i czuł. Doświadczał lęku i głuchej rezygnacji, bólu lub budzenia się po oszałamiającym zastrzyku, przeżywał chwile beznadziejności i zaraz potem zaufania do Cooleya, który go za pomocą pompy utrzymywał przy życiu lub w pewnego rodzaju życiu pośrednim, tak jak przepowiedział. Czy wcześniej wierzył w sens transplantacji, czy też nie wierzył, Cooley uratował go dzięki temu stadium połowicznego życia i przypuszczalnie będzie miał rację, gdy transplantacja przywróci mu prawdziwe życie.

Była 7.00, gdy zamknął oczy i zapadł w sen.

Denton A. Cooley w „Transactions of the American Society for Artificial Internal Organs”, 1969:

„7 kwietnia 1969 roku, gdy otrzymaliśmy do dyspozycji serce dawcy, zaczęliśmy narkozę i otworzyliśmy ranę na piersiach. Z zewnętrznej powierzchni pompy sercowej usunięto skrzepy. Sama pompa była nie uszkodzona. Po podłączeniu pacjenta do sztucznego płucoserca wyłączono generator tłoczący sprężony gaz do pompy. Obie komory sztucznego serca zostały odłączone przez przecięcie szwów. Potem wszyto serce dawcy w ten sam sposób jak pompę (…). Rytmiczne bicie serca rozpoczęło się po zastosowaniu elektrowstrząsów (…). Gdy pacjent budził się z narkozy, w dalszym ciągu stosowano sztuczne oddychanie”.

Operacja trwała do 9.15. Tym razem upłynęła cała męcząca godzina do chwili wystąpienia pierwszych objawów wracającej świadomości. Potem pacjent był półprzytomny i wydawał się przysłuchiwać, gdy słowo po słowie podawano mu do wiadomości, że wszystko minęło i teraz ma już nowe ludzkie serce. Gdy Shirley Karp dowiedziała się o tym, odczuła niesłychaną ulgę. Wierzyła, że teraz już wszystko będzie dobrze. Dziennikarzom, którzy od kilku dni czyhali na każdą informację, oświadczyła: „Teraz ma znowu ludzkie serce. Czuję to – czuję, że wróci z tamtego świata…”. Podziękowała doktorowi Lennonowi, który przyglądał się operacji, podziękowała Carol, córce dawczyni, która ze łzami w oczach oczekiwała w pobliżu i przygotowywała się do tego, aby z pozbawionymi serca zwłokami matki wrócić na północ. Podziękowała Cooleyowi i Liotcie…

Wspomnienia korespondenta prasowego z Houston:

„Na pozór wszystko było dobrze, ale w głębi już biły żałobne dzwony. Liotta robił wrażenie, jakby osiągnął zwycięstwo. Informował o znakomitym stanie plastykowego serca po jego usunięciu z piersi Haskella Karpa. Jednemu z kolegów z «New York Timesa» powiedział: «Wyglądało cudownie. Miało czystą powierzchnię wewnętrzną. Myślę, że mógłby z nim żyć długie miesiące. Wierzę, że to było możliwe. Czy dłuższy czas? Dwa lub trzy lata? Jeszcze nie wiem, czy byłoby tak wytrzymałe». Jeżeliby wypowiedział te słowa, tak jak je mój kolega powtórzył, tchnęłyby one pychą, pychą medycznego technika, który poza konstrukcją z plastyku nie dostrzegał pytania, czy Haskell Karp wytrzymałby przez dwa lub trzy lata z czymś takim w piersi.

Cooley zachowywał się, jak sobie przypominam, w sposób bardziej opanowany. Przypuszczalnie przy całym swoim optymizmie zdawał sobie jasno sprawę, że Haskell Karp był człowiekiem straconym. Jakże więc mógł udawać, że jest szczęśliwy tylko dlatego, iż udało mu się wszczepić serce prawie umarłemu…

Tymczasem usłyszał prawdopodobnie o reakcjach nie tylko w Waszyngtonie, ale także wśród chirurgów w całej Ameryce. Nowe wiadomości na temat ostrej krytyki nadchodziły co godzina. Należało teraz z całą pewnością oczekiwać, że komisja śledcza Uniwersytetu Baylor zbada okoliczności wszczepienia pompy sercowej. Prawdziwość oświadczenia Cooleya, że wszczepienie sztucznego serca było aktem rozpaczy, podawano coraz bardziej w wątpliwość, jak również sens i wartość całego eksperymentu. Lekarze stawiali pytania, dlaczego Cooley, jeśli był przeświadczony, że naprawa serca Karpa nie uda się i uratować może go tylko przeszczep, od początku nie skupił całego wysiłku na znalezieniu dawcy, bez tej przygody va banque ze sztucznym sercem.

Nadciągające chmury stawały się coraz ciemniejsze, a były to chmury, jakich Cooley w swojej wspieranej szczęściem karierze nigdy nie zaznał. DeBakey podobno znajdował się w drodze powrotnej do Houston. W Methodist Hospital mówiono o akcji Cooleya jako o «morderstwie dla wiedzy», a chociaż Shirley Karp myślała jeszcze o pomyślnym końcu, to poza nią nikt nie dawał już jej mężowi żadnej szansy. I tak się też stało”.

Denton A. Cooley do Jerry’ego LeBlanca, 1970:

„Po operacji wrócił jeszcze raz do przytomności i rozmawiał z nami. Potem jednak pokonały go następstwa zapalenia płuc i ogólnego zakażenia krwi”.

Denton A. Cooley i jego współpracownicy nie wiedzieli, co się rozegrało w ciele Haskella Karpa w czasie ostatnich godzin jego życia od 9.15 3 kwietnia 1969 roku do rana 7 kwietnia 1969 roku. Badania laboratoryjne, obrazy radiologiczne i obserwacje wykazywały tylko, że zapalenie płuc, które się już uprzednio pojawiło, teraz zaczęło się rozszerzać w brutalny sposób. Wykazały też, że nie została przywrócona czynność zniszczonych nerek i że Karp, gorączkujący i podłączony do aparatu tlenowego, ostatecznie stracił przytomność. Być może podany przedwcześnie imuran zniszczył jego obronę przeciwbakteryjną. Mogło to być tylko jednym ogniwem w łańcuchu wydarzeń, co – chociaż starano się temu zaprzeczyć – wiązało się ze sztuczną pompą sercową i dało gorzką lekcję tego, że potężna technika sama nie tworzy życia ani go nie utrzyma.

Nad ranem 8 kwietnia, o godzinie 2.00, prawie w tym samym czasie, kiedy Eastern Airlines lotem nr 544 dostarczyły zwłoki Barbary Ewan z powrotem do Massachusetts, Haskell Karp po raz ostatni wciągnął – za pośrednictwem maszyny – powietrze do pułc…

Wspomnienie korespondenta prasowego z Houston:

„Shirley Karp zabrała męża z powrotem do Skokie. Pochowano go w czwartek, 10 kwietnia. Byli tam także dziennikarze. Shirley Karp powiedziała im: «Mój mąż był już właściwie nieżywy, gdy lecieliśmy do Houston (…). Zmarłby natychmiast, gdyby nie zastosowano sztucznego serca (…). Było to życzenie mego męża. Wziął udział w postępie medycyny i wniósł do niej swój wkład. Może w przyszłości sztuczne serca będą stosowane powszechnie».

Przypuszczalnie słowa te stanowiły pociechę dla niej i dla jej dzieci, chociaż nie odpowiadały całkowicie prawdzie. Zresztą ona sama znała tylko część prawdy. Była jeszcze pod bezpośrednim wrażeniem przeżytego dopiero co dramatu. Znajdowała się jeszcze pod urokiem Cooleya, jego osobowości, sugestii i wyjaśnień. Z pewnością nie rozumiała ostrego potępienia, jakie spotkało go ze strony przeważającej części lekarzy. Z pewnością nie rozumiała stanowczości, z jaką DeBakey potępił poczynania Cooleya, gdy oświadczył: «Zastosowanie nie wypróbowanego aparatu na człowieku, zanim aparat ten wykazał swoją skuteczność na zwierzętach, jest naruszeniem etyki lekarskiej» oraz «Naszym celem jest przedłużanie życia. To, co uczynił doktor Cooley, nie było niczym innym, tylko przedłużeniem umierania».

Tymczasem komisja śledcza Uniwersytetu Baylor odsłoniła wydarzenia dotyczące Cooleya, Liotty i sztucznego serca. Uczyniła to przy zamkniętych drzwiach, aby nie narazić na szwank sławy wyższej uczelni i nie stracić subwencji National Heart Institute. Jednakże dużo dotarło do wiadomości opinii publicznej, zmuszając Cooleya do zajęcia stanowiska, przy czym nie zawsze zręcznie się bronił, a raz nawet wypowiedział się, że musiał tak działać, jak działał, aby wyprzedzić osiągnięcia radzieckie na polu sztucznego serca. W końcu ustąpił ze stanowiska profesora Uniwersytetu Baylor i skupił się na budowie swego własnego, niezależnego Texas Heart Institute.

Jednakże gorzki koniec Haskella Karpa nie oznaczał w żadnym razie końca marzeń Cooleya o powszechnym stosowaniu sztucznych serc. Liottę, który musiał opuścić zespół Baylor-Rice, przyjął do Texas Heart Institute i włączył do prac nad zbudowaniem własnego sztucznego serca.

Ciekawość i walka o kawałek życia zdobytego przez sztuczne serce były jednak silniejsze niż wstrząs po jednorazowej techniczno-chirurgicznej grze va banque i mocniejsze niż sensacyjna porażka oraz afera wokół ostatnich dni życia Haskella Karpa.

Oprócz zespołu Cooleya pracował także nadal zespół DeBakeya, powiększony o nowych techników. W Salt Lake City, w Nowym Jorku i w wielu innych miastach oraz poza Ameryką również nie ustawały prace nad urzeczywistnieniem snu o sztucznych sercach. Z Salt Lake City Willem Kolff w sierpniu 1969 roku, cztery miesiące po śmierci Haskella Karpa, doniósł: «Kilku kolegów z naszej grupy roboczej (…) skonstruowało układ napędowy sztucznego serca, odpowiadający wielkością wózkowi golfowemu. Nadaje się on do transportu. Przy tym dwa dreny odchodzące od piersi pacjenta, pozwalające na poruszanie się w promieniu dwóch metrów, podłączone są do przenośnego sprzętu napędowego. Chociaż i ten system nie jest jeszcze doskonały, wydaje się jednak korzystniejszy od wszystkich dotychczasowych możliwości na tym polu». A trzy kwartały później, w czerwcu 1970 roku, doniósł: «Właśnie osiągnęliśmy rekord światowy, jeśli idzie o czas pracy sztucznego serca (…). Cielę utrzymaliśmy przy życiu przez sześćdziesiąt siedem godzin, a więc trzy godziny dłużej, niż Cooley utrzymał swego pacjenta, Haskella Karpa»”.

EPILOG

„New York Times”, 17 kwietnia 1971:

„Wdowa po pierwszym człowieku, który otrzymał mechaniczne serce, wniosła do sądu federalnego powództwo o 4,5 miliona dolarów odszkodowania w związku ze śmiercią męża. Do oskarżonych należy doktor Denton A. Cooley, chirurg z Houston, który przeprowadził dwadzieścia jeden transplantacji serca (…). Poza nim skarży ona doktora Domingo Liottę, Sama Calvina, obsługującego urządzenia napędowe mechanicznego serca oraz St Luke’s Episcopal Hospital”.

Doktor Wilhelm B. w jednym z czasopism w związku z informacjami o skardze Shirley Karp:

„Bruksela, 29 kwietnia 1971:

Oskarżenie Shirley Karp skierowane przeciw doktorom Cooleyowi i Liotcie może przestraszyć Europejczyka, nie zaznajomionego ze skłonnością adwokatury amerykańskiej do wykorzystywania każdej okazji, aby uzyskać zdumiewająco wysokie odszkodowanie. Oskarża kobieta, która w 1969 roku bez zastrzeżeń podpisała zgodę na operowanie męża i po nieszczęśliwym zakończeniu operacji wypowiadała jeszcze pozytywne słowa o tym eksperymencie i przyszłości sztucznego serca, występując po dwóch latach przeciwko chirurgowi, który to serce wszczepił. Czy to chwiejność natury ludzkiej? Czy być może pod wpływem prawników żałoba przemieniła się w chęć zysku? Liczne oblicza ma natura ludzka. Z pewnością jednak sprawy nie wyglądają tak prosto. Bez wątpienia także Shirley Karp poznała po śmierci męża motywy postępowania doktora Cooleya, które jej – skromnej, nie mającej pojęcia o medycynie i ufnej kobiecie – nie były przedtem znane, a teraz doprowadziły do tego oskarżenia.

Nikt, kto zna amerykański system prawny, nie wie, do jakiego wyniku doprowadzi takie oskarżenie. W każdym razie powinno się przyczynić do przeszkodzenia ponownym pośpiesznym próbom zastosowania sztucznego serca na człowieku, a rozwój sztucznego serca, związany z tysiącami problemów, skierować na drogę długotrwałych wysiłków poznawczych”.

Książka ta opiera się, podobnie jak wszystkie inne prace tego autora, na niezmiernie bogatych międzynarodowych materiałach źródłowych. Sam wykaz wszystkich pisanych i słownych źródeł wymagałby osiemdziesięciu stron druku i dlatego nie mieściłby się w ramach dzieła, które nie stawia sobie żadnych naukowych celów w ściślejszym tego słowa znaczeniu. Z tego powodu zrezygnowali z niego zarówno autor, jak i wydawca.

[1] Francis i Dorothy Saxon mieli po śmierci Eileen jeszcze dwoje zdrowych dzieci: Patrycję Adette, urodzoną 25 lutego 1947 roku, i Francisa, urodzonego 28 lipca 1952 roku.

[2] Blizzard – zawieja śnieżna występująca w USA przy silnym północno-zachodnim wietrze i mrozie (przyp. tłum.).

[3] Lek przeciwkrzepliwy (przyp. tłum.)

[4] Środek bakteriobójczy (przyp. tłum.)

[5] Święto narodowe obchodzone w ostatni czwartek listopada ku czci pierwszych kolonistów osiadłych w stanie Massachusetts (przyp. tłum.).

[6] Koszty ogólne wynosiły 38 179 dolarów, z których ubezpieczalnia pokryła sumę 9709 dolarów.

[7] Porównaj z tym wyjaśnienie Eileen Blaiberg w „Daily Sketch” z 6 kwietnia 1970 roku (wyciąg z rękopisu My life with Phil), gdzie dokładnie mówi się, jak żona Blaiberga szukała porady u kolorowej pracownicy. Jej odpowiedź miała brzmieć: „Proszę, niech pani nie pozwala. Doktorzy dostali od niego już wystarczająco dużo. Niech pani pozwoli mu umrzeć w spokoju”.