Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

WARSZAWA 2017

Redakcja: Paweł‌ Goźliński

Korekta: Sylwia Jastrzębska

Projekt graficzny okładki: Krzysztof Rychter

Skład‌ i przygotowanie do druku: Elżbieta‌ Wastkowska

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

WYDAWNICTWO KSIĄŻKOWE:

Dyrektor wydawniczy: Małgorzata‍ Skowrońska

Redaktor naczelny: Paweł‍ Goźliński

Koordynacja projektu: Katarzyna Kubicka

© by Agora‍ SA, 2017

© by Marcin‌ Kącki, 2017

Zebrane reportaże były publikowane w latach 2008-2015

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2017

ISBN: 978-83-268-1948-3 (EPUB), 978-83-268-1949-0 (MOBI)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Spis treści

OD AUTORA

CZĘŚĆ PIERWSZA. MEDICAL THRILLER

Spokojny sen ratownika

Niemowlak na gwarancji

Uciekajcie stąd

Pigułka szczęścia

Wszyscy mówią: kocham cię

CZĘŚĆ DRUGA. KRYMINALNA POLKA

Anna ucieka z Konstancina

Zróbmy, ciociu, ostatni włam

Zemsta „Włoszki”

Nóż w brzuchu

Złodziejka krzyża

CZĘŚĆ TRZECIA. TROPY

Plaża za szafą

Czeski błąd

Gdzie diabeł nie skusi, tam baba musi

Casting do gangu

CZĘŚĆ CZWARTA. PODWÓJNE DNO

Bracia

Ładne osiedle zamknięte w sobie

Zjedli Jezusa w Międzychodzie

Podwójne dno

Cyganie w wielkim mieście

Zamrażarka

Załamanie szyfranta Zielonki

Zagubiona agentura

CZĘŚĆ PIĄTA. DOTYK

Szczelina

Kuszenie w cieniu katedry

Od autora

Niewiele przeczytałem powieści kryminalnych, rzadko oglądałem filmy, a seriale kryminalne omijałem z daleka. Nudziły mnie, bo życie daje po mordzie najbardziej wymyślnym pomysłom literackim i scenariuszom. Poznałem to życie, gdy wpychałem się między zbrodnię i karę z notesem, ołówkiem i długim nosem – a książka to efekt 10 lat tej reporterskiej roboty.

Szanowny Czytelniku, nie ma tu, jak w serialu, krwi o smaku syropu malinowego lub wydumanych, jak w powieści, psychopatów o nadludzkich umiejętnościach. Jest za to pytanie, którym reportaż się karmi, a którego boisz się bardziej niż filmowego suspensu – czy mógłbyś stać się jednym z bohaterów tej książki?

CZĘŚĆ‍ PIERWSZA

Medical thriller

Spokojny sen ratownika

Lekarka rzeszowskiego pogotowia wchodzi do domu Jacka przed świtem. – Próbowałeś żonę reanimować? – pyta. Jacek odpowiada, że nie było sensu. Dziwna śmierć, potrzebna byłaby sekcja, ale Jacek prosi, żeby nie, bo dzieci, bo idą święta. Lekarka zdumiona. – Nie chcesz wiedzieć? – pyta. Nie chce.

Kierowca, już w karetce, pyta lekarkę: – Na pewno umarła naturalnie?

I wyjawia‌ plotkę krążącą po pogotowiu.

Lekarka się boi.

Potną jak świnię

Trzy godziny później, około 7.30, w telefonie Doroty wyświetla się numer jej siostry Elżbiety. Ale w słuchawce głos Jacka: – Ela nie żyje.

– Co ty mówisz?! – krzyczy Dorota.

– Obudziłem‌ się i była zimna.

Dorota rzuca słuchawką. Ręce dygocą, ale oddzwania. – Coś ty jej zrobił? – krzyczy. Jacek spokojny: – Ciało zabrali, wszystko załatwione, pogrzeb w sobotę o 14.30. Przekaż swojej rodzinie.

Dorota dzwoni do mamy, Zofii. Gdy się rozłączą, kolana się pod matką uginają. Dwie godziny później stoją pod okienkiem komisariatu w Rzeszowie. – Mąż nie zgodził się na sekcję zwłok – mówi oficer dyżurny.

– Ale my chcemy, to nasza córka! – Zofia rozdygotana.

Dorota dzwoni do Jacka, pyta, gdzie ciało. Jacek wzburzony: – Zwariowałaś?! Potną ją jak świnię! Nie wiem, gdzie ciało, szukajcie.

Dorota, jej matka, ojciec spieszą do prosektorium szpitala w Rzeszowie. Elżbieta w piżamie, jakby spała, z półuśmiechem na twarzy. – Patrzcie! – mówi Dorota. – Ona ma kitkę.

Jacuś,‌ co się dzieje?

– Elżbieta stoi pod swoim domem w dżinsach, bluzie, macha na pożegnanie. – Dorota przypomina sobie ostatni obraz żywej siostry, choć minęły cztery lata. Dziwnie długo trwało to machanie, tak ostatecznie. No i miała tę kitkę, z którą dzień później leżała w prosektorium.

– Elżbieta... – tłumaczy mi Dorota, ale tak, że to musi być oczywiste, a na pewno dla kobiety – przed snem myła i rozczesywała włosy.

Matka Doroty, ojciec, ich zięciowie kiwają głowami, gdy siedzę w mieszkaniu rodziców Elżbiety.

Przeglądam‍ zdjęcia zmarłej, ładnej brunetki o wesołych oczach i pyzatej buzi.

17‌ grudnia 2008 roku. Atmosfera świąt. Elżbieta pomaga myć okna w domu Doroty, która później odwozi siostrę i jej dzieci. Jacek, mąż Elżbiety, jest w domu. Ela wychodzi, macha Dorocie. Chwilę po tym Elżbieta zabiera dziewięcioletnią Patrycję i o trzy lata młodszego Kubę do marketu. Kupuje małej rajstopki, bo nazajutrz szkolna próba wokalna. W domu Jacek będzie akompaniował córce na gitarze, by ten wokal wyćwiczyć. Ela, jak zezna Jacek, zamierza następnego dnia ubrać choinkę, popijają piwo. Kładą się spać około 22. Jacek przebudzi się około 4, do toalety. Dotknie żony. Zimna. Sprawdzi puls, zobaczy plamy opadowe krwi na skórze, objawy nieodwracalnego końca, i zadzwoni po pogotowie. Czytam stenogram z nagrania w aktach sprawy.

– Cześć,‍ Grażynka, Jacek się kłania.

– Cześć,‍ Jacuś, co się dzieje?

– Obudziłem‌ się i żona nie żyje.

– Co?

– Obudziłem‍ się i nie żyje.

– Na pewno?

– Tak.

– Jacek,‍ może ja ci podeślę erkę?

– Nie,‍ Grażyna, plamy są [opadowe], tak że...

– Eeee...‌ w czym ci mogę pomóc?

– No‌ nie wiem, żeby mi wypisali...

– Jezu,‌ Jacek, jaki tam jest adres? Jezu, co tam się stało? (...)

– Nie‌ wiem, ją ostatnio często bolała głowa.

– Jezu.‌ Dobra, Jacek, wysyłam ci, bo gdybym mogła w czymś pomóc, to... to... to... dzwoń.

– Nie,‍ nie... nie, w sensie, Grażynka, plamy są już, sam bym podjął. Oni mi wypiszą kartę informacyjną?

– Kartę‍ zgonu ci wypiszą.

– Tak?

– Tylko‌ ja nie wiem, czy oni nie będą musieli policji zawiadomić, najwyżej odstąpi policja, bo to jest strasznie młody zgon, no wiesz, Jacku, jakie są procedury. Jest na dyżurze Joanna i Gosia [lekarki], którą ci wysłać?

– Gosię.

– Dobra,‌ no to cześć.

– No‍ hej.

Wkłucie

Lekarka,‍ Małgorzata, siedzi w karetce po wyjściu z domu Jacka. Obydwoje z kierowcą Januszem wiedzą, że to nie było normalne. Jacek bez emocji, nie chciał sekcji. Janusz do lekarki: – Wszyscy mówią, że Jacek ma kochankę. Nie chciałbym, byśmy mieli problemy.

Jacek‌ jest ich kolegą, ratownikiem medycznym, pracują w jednym pogotowiu. Małgorzata konsultuje się z innym lekarzem, decyduje, by wezwać policję. Uprzedza o tym Jacka telefonicznie, więc on znów dzwoni do dyspozytorki.

– Grażynka

– Tak?

– Mam‌ takie pytanko.

– Tak?

– Weź,‍ zapytaj się na policji.

– No?

– Jak‌ oni do tego podchodzą?

– Yhm...‍ yhm...

– Ja‌ w sumie to bym nie chciał sekcji.

– Yhm...

– Bo to‍ i tak nic nie da. (...)

– Yhm.

– Jak‍ policja? Jak się zapatrują?

Psycholog,‌ który odsłucha nagrania, napisze, że jedynie w pierwszej części Jacek tłumi emocje, gdy głos mu drży. A potem jakby dystansował się od śmierci żony.

Lekarka‌ pochyla się znów nad ciałem Elżbiety, ale nic, żadnych obrażeń. Widzi jeszcze jakąś kobietę kręcącą się po domu. Jacek mówi, że to siostrzenica pilnuje, by dzieci, jeśli się zbudzą, nie natknęły się na martwą matkę. Jacek błaga, zezna lekarka, że nie chce sekcji, ale ona jest stanowcza, czeka na policję. Przyjeżdżają też prokurator i lekarz sądowy, który na przedramieniu Elżbiety widzi wkłucie od igły. Jacek tłumaczy spokojnie, że żona miała niedawno pobieraną krew. Nie chcę sekcji, idą święta, dzieci.

Prokurator‌ odstępuje. Jacek dzwoni do znajomego z firmy pogrzebowej, by zabrał ciało, a chwilę później do Doroty, że jej siostra nie żyje.

On‌ by nie okłamał

Gosia,‌ 28-letnia siostrzenica Jacka, ładna brunetka śpiewająca w zespole rockowym, siedzi ze mną w rzeszowskiej restauracji. To ją widziała lekarka, gdy badała ciało Elżbiety. – Tak, Jacek zadzwonił, że Ela nie żyje, pilnowałam dzieci, bo mieszkamy na jednym podwórzu. Wyprawiliśmy je do szkoły, poszliśmy załatwiać formalności pogrzebowe. Nie mówiliśmy wtedy, że ich mama nie żyje.

– Dlaczego?‌ – pytam.

– Chcieliśmy‍ po szkole – Gosia wyciera oczy serwetką.

Patrycja‍ wraca ze szkoły szczęśliwa, chce się pochwalić mamie, że próba wokalna wypadła świetnie. Gosia robi obiad, zbiera się w sobie. – Kiedy będzie mama? – pyta Patrycja. – Mama nie żyje, zmarła we śnie – Gosia tuli dzieci.

– To‌ było przykładne małżeństwo, wzorowałam się na nich – mówi mi Gosia i wyciera mokre oczy.

Matka‌ Jacka zezna, że Elżbieta nigdy nie przyszła do niej zapłakana, a mieszkają tuż obok, na jednej działce.

– Przykładne‌ małżeństwo?! – Dorota, siostra Elżbiety, wybucha ironicznym śmiechem. Jej mama, Zofia, wywraca oczami.

Elżbieta‌ była najstarsza z piątki rodzeństwa. Brat i trzy siostry traktowali ją jak matkę. Dobrze się uczyła, spokojna, skromna, chciała studiować, ale poznała Jacka. Starszy o rok, w dzieciństwie ministrant, został ratownikiem medycznym. Ela pracowała w bufecie, potem zajęła się domem, urodziła dzieci. Przed śmiercią pracowała w magazynie ciastek, ale za ciężko, zrezygnowała.

Zofia:‌ – W liceum, gdy byli parą, koleżanka powiedziała Eli, by na niego uważała.

Dorota:‌ – Gdy mówiłam, że Jacek kłamie, wyciągała telefon, dzwoniła do niego, a potem mówiła mi: „No widzisz, on by mnie nie okłamał”.

Artur,‍ brat Elżbiety: – Kilka miesięcy przed jej śmiercią śledziliśmy go. Nie pojechał do pracy, tylko na osiedle, tu niedaleko.

– Mówiliście‍ o tym Elżbiecie? – pytam.

Dorota:‌ – Tak, ale nie chciała dopuścić myśli, że mąż prowadzi drugie życie. Dałam spokój.

Przed‌ pogrzebem Elżbiety, gdy na żądanie matki rusza śledztwo, a ciało córki czeka na sekcję, Jacek zaprasza teściów na modlitwę. Siedzą przy stole, mają w rękach różańce i patrzą na Jacka czujnie.

Na pogrzebie‌ mdleje Magda, najmłodsza siostra Elżbiety. Jacek chce pomóc, drogę zagradza mu mąż Magdaleny. – Nie dotykaj jej! – syczy.

Kilka‍ dni po pogrzebie, w Wigilię, Jacek z dziećmi przyjeżdża do teściów z opłatkiem. Zofia nie wytrzymuje, prosi we łzach: – Niech ta prawda będzie najgorsza, ale powiedz, Jacek, co się stało z Elą? – Nie wiem, spałem – odpowiada zięć.

Ojciec:‍ – Dwa lata przed śmiercią zerwaliśmy kontakty z zięciem. Tydzień przed śmiercią chciałem wynająć detektywa, by go śledził. Nie wynająłem. Może, widząc dowody, przejrzałaby na oczy.

„Mąka”‌ to nie „serce”

Pierwszy‍ dowód tkwi w kartonie, który policja znajduje po śmierci Elżbiety. Jacek ma w piwnicy kroplówki, strzykawki, dwie kolorowe koperty. W pierwszej czerwona papeteria, w drugiej różowa. Ten sam charakter pisma, podobna treść. To z różowej:

Jesteś‍ schronieniem mojego serca

Ucieczką‌ przed burzą

Studnią‌ w czasie suszy

Ogniem‌ w zimie

Ciszą‍ w zgiełku

Stałością‌ w czasie zmian

Jak‌ mogłam istnieć bez Ciebie

Tak‍ bardzo Cię pokochałam Jacuś

[odręcznie‍ narysowane serduszko]

Walentynka

Ojciec‌ Elżbiety podczas przesłuchania powie, że to pismo córki, ale wróci z przepisem na ciasteczka, który zanotowała Ela. Słowa „mąka”, „ugnieść”, „upiec” pisała na pewno inna dłoń niż „ogniem”, „serca”, „Jacuś”.

Żona‌ nie była zatem Walentynką, ale dla prokuratora to tylko poszlaka. Gdy sekcja potwierdzi, że we krwi zmarłej jest 0,2 promila alkoholu, to tylko uwiarygodni zeznania Jacka.

W kwietniu‌ 2009 roku, cztery miesiące po śmierci Elżbiety, prokurator, ten sam, który odstąpił od sekcji zwłok, sprawę umarza. Choć nie wie jeszcze, co przyniosą badania innych próbek pobranych z ciała.

Tak,‌ czułam się bezpieczna

– Jacek‍ jest jednym z najlepszych ratowników, z jakimi pracowałem – zezna Krzysztof, kierowca karetki. – Miał podejście do pacjentów, zwłaszcza dzieci. Rodzice, którym poleciłem Jacka do robienia zastrzyków, nie chcieli nikogo innego.

Młody‌ lekarz zezna, że to od Jacka uczył się robienia zastrzyków.

Stanisław‍ Rybak, dyrektor pogotowia: – Oddany pracy. Profesjonalista, wielu ludziom życie uratował.

Ale‍ ratownicy szepczą już podczas pogrzebu. Patrzą na kolegę, gdy odprowadza żonę do grobu. Niektórzy, jak przyznają później przed prokuratorem, nie podeszli, by złożyć kondolencje. Przed świętami dostają od Jacka SMS-y z życzeniami podpisane: „Jacek z dziećmi”. Za życia żony podpisywał: „Jacek z rodziną”.

– O czym‌ rozmawialiście w pogotowiu? – pytam Szymona, 26-latka, ratownika medycznego.

– Wprost.‌ Że ta sprawa śmierdzi – mówi.

Oglądam w aktach sprawy zdjęcia. Jacek: wysoki, przystojny, krótko ostrzyżony. W zielonej koszuli, pod krawatem. Stoi obok ładnej brunetki w sukience na ramiączkach. Wznoszą toast, siedzą przy stoliku. Jacek lekko uśmiechnięty. To z zabawy sylwestrowej, 12 dni po śmierci Elżbiety. Kim jest brunetka?

Szymon: – Pyta pan o Alicję? Widziałem ich niedługo po tym sylwestrze w restauracji, grali w bilard.

To pod mieszkanie Alicji zajechał Artur, brat Elżbiety, gdy śledził Jacka przed śmiercią siostry. Stoję pod tym blokiem, naciskam domofon. Alicja nie chce rozmawiać.

Poznała Jacka, jak czytam w aktach, na medycznych studiach licencjackich, około 2007 roku. Skręciła nogę na korytarzu uczelni, Jacek opatrzył ją, zawiózł na pogotowie. Tak, spotykali się, zezna Alicja, ale bez seksu. Byli na sylwestra razem, bo nie chciała, by Jacek czuł się samotny. Mieli spotkać się w tamten dzień, gdy zmarła mu żona, ale Jacek przysłał SMS-a: „Nie mogę przyjechać, zostałem wdowcem”. Tak, czułam się bezpieczna w jego towarzystwie, powie Alicja.

Michał, ratownik, zezna, że dwa miesiące po śmierci Elżbiety widział Jacka na obozie szkoleniowym organizowanym przez uczelnię. Z Alicją. Są jak zakochana para, śpią w jednym pokoju. Michał mówi Jackowi: „Nie wolno, żona ci zmarła”. Jacek odpowie przez łzy, że musi odreagować.

Barbara, nauczycielka, która pół roku przed śmiercią Elżbiety wynajęła Alicji mieszkanie w Rzeszowie, zezna, że kobieta przedstawiła jej Jacka jako swojego brata.

„Zabawy pozamałżeńskie”

– To pani pismo? – zapyta policjant Martę, 27-letnią studentkę.

Kobieta ogląda różową papeterię, walentynkę. – Moje.

W listopadzie 2007 roku potrącił ją autobus. Przyjechała karetka, wysiadł ratownik, opatrzył ją. W karetce, jadąc do szpitala, rozmawiali o życiu. Miły był, troskliwy. – Nie mam pracy – mówi mu Marta. Jacek bierze numer telefonu. Dzwoni, zaprasza na kurs agentów ubezpieczeniowych. Marta jedzie gdzieś w Polskę, ale szkoli się tylko Jacek, ona czeka w hotelowym pokoju. Rozkochał mnie w sobie, zezna, dawał prezenty, na przykład książkę Gry, zabawy małżeńskie i pozamałżeńskie. Marta nie wiedziała wtedy, że Jacek jest żonaty.

Agnieszka, 29-latka, agentka ubezpieczeniowa, zezna, że poznała Jacka w firmie ubezpieczeniowej. Romansowali podczas szkoleń. Jacek nie mówił jej o żonie.

Jeden z kierowców karetki powie, że do Jacka przychodziły na pogotowie młode, wydekoltowane kobiety. Jacek prosił wtedy kierowcę, by zwolnił pokój.

– Długo to trwało? – pyta policjant.

– Z kilka lat – odpowiada kierowca.

Kroplówka na wzmocnienie

Drugie życie Jacka zostało poddane drobiazgowemu śledztwu rok po śmierci Elżbiety, gdy prokurator dostał wyniki badań i wznowił sprawę. Szukał wytłumaczenia tego, co znaleziono w ciele kobiety.

– Czy pan wie, co to jest ketamina? – śledczy pyta Jacka.

– Tak, ale nie wiem, do czego służy – odpowiada ratownik.

Biegły, który ujawnił ketaminę, silny środek przeciwbólowy używany w anestezjologii, nie wyrokuje, jak znalazł się w ciele kobiety, ale jest pewny – to zatrzymało jej serce. Policjanci i prokurator łączą fakty: kroplówki znalezione w domu, nakłucie na ramieniu, ketamina...

– Robiłem żonie kroplówki, ale z soli fizjologicznej, na wzmocnienie, gdy skarżyła się na ból głowy – broni się Jacek.

– A robił pan w nocy, przed śmiercią? – pytają śledczy. Jacek zaprzecza.

Jednak Dorota zezna, że siostra spieszyła się do domu w dniu śmierci, bo Jacek miał jej zrobić kroplówkę na wzmocnienie.

– Tak – przyznaje Jacek. – Ale żona poczuła się lepiej, kroplówka nie była potrzebna.

Prokurator w połowie 2010 roku stawia jednak Jackowi zarzut nieumyślnego spowodowania śmierci żony. Ale co to znaczy? Wstrzyknął, choć nie chciał? Sama wstrzyknęła, a Jacek dał jej zły lek? Żeby to wyjaśnić, prokurator pyta medyków sądowych w całej Polsce: czy nakłucie na ramieniu Elżbiety było świeże? Czy przez to nakłucie podano ketaminę? Czy kobieta mogła to wstrzyknąć sama?

Zakład medycyny sądowej w Szczecinie proponuje odpowiedź za 2–3 tys. zł i potrzebuje prawie pół roku. Warszawski dwóch lat. Poznański odmawia, zbyt zajęty. Zgadza się Wrocław, ale też zastrzega, że to potrwa.

Mam psa do zajeb...

– Kiedy o ketaminie zaczęli szeptać ratownicy pogotowia? – pytam Szymona.

Uśmiecha się cierpko. – Dopóki nie wykryli jej biegli, nikt nie chciał się wychylać.

Ketaminę stosuje się tylko w szpitalach, w aptekach jest niedostępna. Nie ma jej także, jak ustali policja, w pogotowiu w Rzeszowie.

Lekarz ze Szpitala Wojewódzkiego nr 2 w Rzeszowie zezna, że ketamina leży u nich w szafce na bloku operacyjnym. Szafka jest zamknięta, ale klucz tkwi zawsze w zamku. Pielęgniarka anestezjologiczna zezna, że lekarzy nie obchodzi specjalnie, co się dzieje z niewykorzystanymi lekami.

Na przesłuchanie wzywani są koledzy Jacka z pogotowia.

Krzysztof, kierowca karetki, ma znajomego weterynarza: – Jacek mnie pytał, czym uśpić zwierzę.

Przemysław, ratownik, opowie, jak pół roku przed śmiercią Elżbiety Jacek zaprosił go do mieszkania wynajętego przez Alicję. – Powiedział: „Mam psa do zajeb..., a ty znajomości na intensywnej terapii”. Odpowiedziałem, że jestem praktykantem, nie mam dostępu.

Przemysław doda, że po śmierci Elżbiety przypomniał sobie o prośbie Jacka i pomyślał: „Jeśli Jacek skremuje ciało żony, to będzie podejrzane”.

Wojtek, ratownik: – Jacek o ketaminę mnie nie pytał.

Szymon, ratownik: – Pytał Wojtka, przy mnie. Wojtek odparł, że da się zrobić. A teraz wpadł z furią na pogotowie i mówi mi: „Uważaj, żeby nie powiedzieć za dużo”.

Wojtek, wezwany ponownie: – Nie chciałem wtedy mówić, bałem się, że Jacek wplątał mnie w zabójstwo żony. Przyznaję, Jacek prosił, bo musiał uśpić psa. Poszliśmy do pielęgniarki Magdy z intensywnej terapii, przyniosła mu jakiś lek, ale nie wiem jaki.

Magdalena, pielęgniarka: – Nieprawda, nie dawałam Jackowi żadnego leku.

Policja przeszukuje szafkę Jacka w pogotowiu. Znajduje sześć pustych zaświadczeń lekarskich z pieczątką szpitala, do których nie powinien mieć dostępu.

– Pracowaliście z Jackiem prawie dwa lata, a podejrzewaliście go o najgorsze – mówię Szymonowi.

– Wszyscy to chyba wypierali. A może nie chcieli mówić, bo mieli coś do ukrycia?

– Co mogli ukrywać? – pytam.

– No wie pan, skoro ginęły druki z pieczątkami, leki...

Apartament z łożem

Jacek zarabiał w pogotowiu około 2,5 tys. zł.

Dorota: – Elżbiecie mówił, że dwa razy mniej. Narzekała, że ciągle go nie ma, że nocki, wyjazdy, a pieniędzy z tego żadnych.

Krzysztof, kierowca karetki, zezna, że trudno się z Jackiem rozmawiało, bo ciągle coś chciał załatwić, taniej kupić, był z tym namolny.

Wojtek, ratownik, zeznaje: – Gdy chciał tę ketaminę dla psa, to myślałem, że mu fucha wpadła, że parę złotych zarobi, bo miał ciągle długi u kolegów w pogotowiu, które trudno było odzyskać.

Michała, ratownika, zaniepokoi, gdy dwa dni po śmierci żony Jacek poprosi go, by kupił u Alicji polisę. – Ona dostanie w pracy punkty, będzie za to wycieczka do ciepłych krajów – wdowiec przekonywał kolegę.

Także Barbara, która wynajęła Alicji mieszkanie, zezna, że Jacek dzwonił, mówił, że dorabia w ubezpieczeniach, i chciał sprzedać jej polisę na życie, wspomniał, że żona mu zmarła. Ta śmierć zabrzmi dla Barbary jak zachęta, przestroga, że warto się ubezpieczyć.

Policja szuka po całej Polsce polisy na życie Elżbiety. Ale Jacek żony nie ubezpieczył. Znaleziono wypłatę odszkodowania za nadwerężony przez niego bark. W imieniu firmy ubezpieczeniowej podpisała to Alicja.

Sebastian, szwagier: – Pożyczył ode mnie 1,5 tys. zł. Oddał. Potem drugi raz tyle, ale nie oddał.

Kochanki Jacka zeznają, że robił im prezenty. Policja znajdzie rachunki ze spotkań z Martą w rzeszowskim hotelu – apartament z łożem małżeńskim wynajęty pół roku przed śmiercią Elżbiety. Dwa razy.

Dwa lata po śmierci żony Jacek wziął pod zastaw domu ponad 170 tys. zł kredytu. Połowę dał Alicji, bo także miała długi. Resztę wziął w gotówce, nie wiadomo po co.

Bez utraty apetytu

– Tata jest teraz wspaniały. Musi pogodzić dom, pracę, studia, nie za często rozmawiamy o tym, co się stało – zezna Patrycja. Nie wie, dlaczego mama nie żyje, ale sądzi, że to tętniak. Widziała kiedyś serial Barwy szczęścia i tam była pewna Jadzia, która miała tętniaka.

Jacek po śmierci żony, z zarzutami nieumyślnego spowodowania śmierci, nadal pracuje w pogotowiu.

– Coś tam dochodziło do mnie, że ma jakieś zarzuty. Ale oficjalnie nikt mi nie powiedział – Stanisław Rybak, dyrektor pogotowia w Rzeszowie, zachodzi w głowę z innego powodu. – A wie pan – powie mi. – Tak sobie tu myślimy, że gdyby już, to były inne sposoby. Takie, że żaden biegły by nie wykrył.

26 lutego 2011 roku Jacek wychodzi z pogotowia. Czeka na niego policja. Kilka dni wcześniej biegły z Wrocławia odpowiedział prokuraturze: w ciele Elżbiety była dawka ketaminy w ilości „niespotykanej w literaturze światowej”. Nie mogła wstrzyknąć jej sama, bo już po chwili straciła przytomność. Serce przyspieszyło, kobieta zapadła w śpiączkę, przestała oddychać, serce stanęło. Śmierć nastąpiła kilka godzin przed znalezieniem zwłok. Ślad po nakłuciu był dość świeży.

Psychiatra obserwuje Jacka po zatrzymaniu. Notuje: nie jest upośledzony, inteligencja przeciętna wyższa, spokojny, podporządkowany, chętnie rozmawia, czas spędza na oglądaniu telewizji, grze w tenisa stołowego. Nie ma utraty apetytu, w nocy sypia.

Gosia, gdy dzwonią z policji, że Jacek jest w areszcie, mówi dzieciom, że teraz stracili tatę. Patrycja pyta: „Czy to przez babcię?”.

Zofia, ze łzami w oczach: – Jak teraz, po tym wszystkim, na powrót zbliżyć się do wnuków? No, niech pan powie. Chcieliśmy tylko wiedzieć, dlaczego straciliśmy córkę.

Przepraszam

Znamienne – napisze prokurator w akcie oskarżenia – że Jacek na rok przed śmiercią załatwił żonie ciężką pracę fizyczną w magazynie wykonywaną bez kontaktu z ludźmi, by ją odizolować, by utrzymać zdrady w tajemnicy.

Pierwsza rozprawa odbyła się we wrześniu 2011 roku. Tłum dziennikarzy, ale sąd proces utajnia. Widząc teściów – oskarżycieli posiłkowych – Jacek przyznaje, że wstrzyknął żonie potężną dawkę leku. Bo w nocy, gdy się przebudziła, miała ją boleć głowa, a on w półmroku pomylił leki. Potem spalił opakowania, zadzwonił na pogotowie: – Po śmierci żony zrobiłem rachunek sumienia, postanowiłem, że zerwę kontakty z kobietami, poświęcę czas dzieciom. Wiedziałem, że należy się to im i zmarłej żonie. Nie chciałem stracić dzieci, wiedziałem, że mnie kochają. Przepraszam za mój błąd.

W mowie końcowej prokurator powie, że nie dostrzegł u Jacka śladu emocji, skruchy, wyrzutów sumienia.

Chcę spotkać się z Jackiem w areszcie. Odmawia.

Robaczki moje

– Nie wierzę w jego winę – Małgorzata, siostrzenica Jacka, płacze i miętosi mokrą chustkę. Została wraz z mężem rodziną zastępczą dla Patrycji i Kuby. Najgorszy, jak mówi, był Dzień Matki. Nie puszczali wtedy dzieci do szkoły. Teraz dochodzi Dzień Ojca.

– Pokażę panu listy – mówi mi Małgorzata.

Jacek pisze z celi: „Kochane dzieciaczki, szkoda, że tak mało czasu jest na odwiedziny; Robaczki moje, nie mogłem się na Was ostatnio napatrzeć; Patrysiu, mam nadzieję, że dostanę wejściówkę na spektakl, w którym grasz rolę; Kończy się półrocze, poprawcie oceny; Wierzę, że jak zwykle będę z was dumny. Tato Jacek. Kocham Was”.

Patrycja, córka Jacka, pisze do sądu, że tata jest niewinny, że jej rodziców łączyła miłość, o jakiej nie śni wiele małżeństw.

Sąd w Rzeszowie skazał Jacka za zabójstwo żony na dożywocie.

Niemowlak na gwarancji

W życiorysie, zaraz za wzmianką o szkole, piekarni rodziców i ślubie z Jackiem, Małgorzata napisała, że „do szczęścia brakuje tylko dziecka”. Zaniosła życiorys do ośrodka adopcyjnego w Zielonej Górze, bo leczenie bezpłodności nic nie dało. Myślała o in vitro, ale ktoś straszył, że się po tym rodzą upośledzone dzieci. A tego razem z mężem bali się najbardziej.

Minęło 16 lat. Siedzę w salonie ich domu, na stoliku zdjęcie kilkuletniego blondynka z dużymi oczami. Uśmiechnięty, turla się po dywanie. – Gdzie on jest? – pytam.

Jacek, choć kawał chłopa, wyciera mokre oczy. Małgorzata wzdycha. – Nie ma. Wie pan, jak to jest być więźniem dziecka? Oszukali nas.

Życie sakramentalne

To Małgorzata namówiła Jacka na adopcję. Kręcił nosem, że dostaną chore, od narkomanów albo pijaków, więc do życiorysu dołączyli wniosek, że chcą noworodka zdrowego, bez chorób dziedzicznych, płci obojętnej, narodowości polskiej. To ostatnie, by nie dali im Cygana.

Wypełnili ankietę o stanie majątkowym: „Własna działalność handlowa”.

Dołączyli opinię sąsiadów: „Dali się poznać jako małżeństwo zgodne, o szerokich zainteresowaniach różnymi sprawami”. Oświadczenie proboszcza: „Prowadzą życie sakramentalne”.

Z kursu przysposobienia rodzinnego przynieśli opinię psychologa: „Dojrzali, odpowiedzialni”.

Komisja ośrodka adopcyjnego (czterech pedagogów, psycholog, pediatra, kurator i pielęgniarka) uznała, że spełniają wymogi, aby adoptować dziecko. To był 1997 rok. W szpitalu w Żarach na świat przyszedł wtedy Pawełek. Silny, duży, rumiany. Matka, Jadwiga N., zostawiła go, mówiąc pielęgniarkom, że czwartego dzieciaka nie wykarmi.

Pieluszki, ciuszki, łóżeczko, wózek, wszystko kupione, Małgorzata i Jacek idą do ośrodka po Pawełka. – Zdrowe? – spytali. – Zdrowe – usłyszeli. A biologiczni rodzice? Nie ma podejrzeń, by było inaczej. Co prawda matka dziecka to patologia, ale nie ma rady, bo tu tylko takie mamy, usłyszeli. Pawełek dostał nowe imię, Patryk, a szczęśliwi rodzice zamarzyli o kolejnej adopcji, o dziewczynce.

Chodzą bez celu

Minęło pół roku, zaczynają coś podejrzewać. Patryk nie patrzy na nich, tylko jakoś na boki. Nie chce siadać, nie raczkuje, nie chwyta zabawek – spokojnie, mówią im lekarze, dojdzie do siebie.

Po roku dzieci znajomych już chodzą, Patryk nadal nie siada – pewnie matka paliła w ciąży, piła, tak musi być, mówią lekarze.

Dzieci znajomych śmieją się, widząc swoich rodziców, Patryk śmieje się ze wszystkiego – tak musi być, słyszą.

Po półtora roku nie chodzi – spokojnie, mówi pediatra, neurolog uspokaja, że trzeba małego rozwijać. No to kulanki na kocu, wyjazdy nad morze, huśtawki, zabawki, spacery, place zabaw. Nic. Mały uparty, trzyma poziom niemowlaka. Jedyna pociecha, że wszyscy chwalą: o, jaki ładny blondynek, oczy duże, podobny do mamy jak do własnej.

Minęły dwa lata. Małgorzata z małym na kolanach jak z rośliną siedzi w gabinecie uznanego zielonogórskiego pediatry. To przecież porażenie mózgowe, słyszy. Jak to, od czego? Zalewa się łzami, wszyscy mówili przecież, że dziecko zdrowe, od zdrowej matki, że to przejdzie z czasem.

Zagląda w dokumenty, szuka informacji o biologicznych rodzicach. Jest karta porodowa Jadwigi N., w niej adres. Małgorzata jedzie niedaleko, parę kilometrów, staje pod domem – zrujnowanym, więc łzy napływają jej do oczu, bo wyobraźnia dopowiada resztę. Pomyłka, zły adres. Ulga. Nie może znaleźć właściwego, idzie do szkoły, bo Jadwiga N., co Małgorzata wyczytała w karcie porodowej, miała inne dzieci.

– Po co pani te informacje? – pyta szkolna sekretarka.

– Adoptowałam ich dziecko, chyba chore, chcę wiedzieć dlaczego – odpowiada.

Sekretarka siada z wrażenia, oczy i usta otwiera w zdumieniu. – Niemożliwe! Oni chodzą wzdłuż ulicy, bez celu, a matka wygląda jak opętana.

Małgorzata na miękkich nogach staje z sekretarką pod właściwym domem. Też zaniedbanym. Jadwigi N. nie ma, dzieci też – zabrane do domu dziecka. Jest dalsza rodzina, ale nie wie nawet, z kim te dzieci porobione.

Małgorzata, w żalu, dzwoni do ośrodka adopcyjnego, do dyrektor Wandy Boczek. Rozumiem, odpowiada dyrektorka, ale co mogę poradzić, nie dajemy gwarancji na dziecko.

Wszyscy chcą geniusza

– Tego nie dało się przewidzieć – mówi mi Boczek. Od pięciu lat jest na emeryturze, dyżuruje teraz w ośrodku interwencji kryzysowej w Zielonej Górze. Zaniepokojona, że ktoś wraca do „tamtej sprawy” sprzed 16 lat.

Wysoka, elegancka, siada za stołem, częstuje herbatą, czeka, aż zostaniemy w biurze sami, składa ręce pod brodą, patrzy w okno. – Ci rodzice po prostu mieli pecha – wzdycha.

Ośrodek, jak twierdzi, nie miał wtedy żadnych informacji o Jadwidze N., ot, tyle co dostali ze szpitala. Kobieta oddała dziecko dobrowolnie, a wtedy nikt nie wnika, czy rodzina normalna, zdrowa. Inaczej, gdy sąd odbiera dzieci, wtedy wiadomo, z kim ma się do czynienia.

Boczek przez 28 lat swojej pracy znalazła dom tysiącu osieroconych dzieci. Nie było reguły w doborze. Rodziców łączono z dziećmi choćby wedle wyglądu. Zdarzyło się, że gdy sierota miała biologicznego ojca Araba, to dostała matkę z ciemną karnacją. Było i tak, że w szpitalu porzucono rudego noworodka, nikt go nie chciał, trzeba było chętnych do adopcji szukać aż we Francji.

Rodzice oczekujący na adopcję znają się ze szkoleń, wiedzą, kto dostał dziecko. Jeśli komuś przypadło szybciej, w gabinecie Boczek rozlegały się lamenty. Jak dziecko studentce zrobił profesor, a studentka porzuciła je w szpitalu, drzwi gabinetu Boczek nie się zamykały, bo wszyscy oczekujący chcieli małego geniusza. Aby ustrzec się przed patologią, wpisywali do wniosków zastrzeżenia, że chcą dziecko od niepalących, niepijących, wysokich, była nawet prośba o pochodzenie artystyczne. Różne były też motywacje. Ktoś chciał dziecko, bo mąż w delegacjach, innych trapił małżeński kryzys, niemowlę miało ratować związek.

Boczek też nie mogła mieć dzieci. Przyjęła w 1980 roku ofertę szefowania ośrodkowi, dwa lata później również adoptowała chłopca z patologicznej rodziny. – Miałam w ośrodku psychologa. Mówił, że wychowanie ma mniejsze znaczenie niż geny – wzdycha. – Bzdury, mówiłam wtedy, każdego można przecież wychować, ułożyć. Życie pokazało, że nie miałam racji.

Klamerka, moja mama

Jacek i Małgorzata pogodzili się z pochodzeniem Patryka, rozpoczęli rajd po klinikach, by ratować synka. Spali pod szpitalnymi łóżkami, wysłuchiwali autorytetów od genetyki, neurologii, psychologii. Ktoś mówi, że pies pomoże, to dawać psa, ktoś mówi, że delfiny z Ukrainy za 500 dolarów, to dawać delfiny. Mały badany jest na żywo, we śnie, w mózgu, we krwi, chromosomy X z Y stoją dobrze, w odpowiedniej liczbie. Lekarze wykluczają też porażenie mózgowe, uznają, że to głębokie upośledzenie.

Po czterech latach nadal nie mówi, nie je, wypróżnia się pod siebie, nie chodzi. Chcą go choć fizycznie rozwinąć, objeżdżają ośrodki rehabilitacji, parki linowe, hipoterapie, na placach zabaw siedzą nawet w grudniu. Tak go rozwinęli, że gdy czytają mi listę domowych strat, to jakby mieli małego szympansa, nie dziecko. Do śmieci idą trzy pary drzwi, okna, donice, pięć odkurzaczy, 10 żelazek, naczynia. Dom jak forteca: płoty wzmocnione, podwyższone, furtka zbrojona, w klamkach zamki, drzwi opancerzone. Bo mały ucieka, ale tak przed siebie, jak mały dzik wypuszczony z klatki. Znalazł kluczyki samochodowe, to auto przejechało przez płot, zdemolowało bramę i samochód sąsiadów. Spuścili go na chwilę z oka, to znaleźli na dachu.

Po 10 latach mówi tylko „mama”, ale na wszystko, nawet na ukochaną klamerkę od bielizny. Nie cieszy się na widok rodziców, kupę robi do wanny. Gdy chodzą na grilla, boi się, trzyma ich za rękę, więc rzadko chodzą. Przy stole w kawiarni panikuje, klienci się awanturują, że dziecka nie potrafią wychować. Nawet w szkole specjalnej małego nie chcą, bo „psuje grupę”.

Nie mogą czytać, oglądać telewizji, bo mały ekspansywny, domaga się uwagi, a jak nie, tłucze wazony. W nocy nie śpią, boją się, że zasną za głęboko, syn wstanie, zrobi sobie krzywdę. Śpią razem, bo jak się ocknie sam, to nie zaśnie.

Czasami przemyka myśl, by rozwiązać adopcję, pozbyć się problemów, ale zaraz ucieka, bo pokochali.

Poszli za to do sądu, oskarżyli ośrodek, że wprowadził ich w błąd.

Wychowanie to obowiązek

Chcemy odszkodowania za to, że „staliśmy się więźniami dziecka” – napisali w pozwie w 2007 roku. Oskarżyli Wandę Boczek i jej ośrodek, że dali im dziecko chore, choć oni chcieli zdrowe. Pozwanym jest wojewoda lubuski, w którego gestii jest ośrodek adopcyjny.

Proces rusza w 2008 roku.

Jacek i Małgorzata chcą 100 tys. zł odszkodowania, a dla małego 1,9 tys. zł renty. Adwokat uzasadnia: „W trakcie procesu adopcyjnego pracownicy ośrodka twierdzili, że rodzice i rodzeństwo dziecka są zdrowi i w żaden sposób nieobciążeni genetycznie. Skutki tego odczuwać będą przez całe życie”.

Adwokat wylicza: płatne turnusy rehabilitacyjne, hydromasaże, specjalistyczne badania, kinezyterapia, baseny cieplne, masaże wibracyjne, stymulacje twarzy, magnetostymulacje, kliniki, dojazdy, straty materialne w domu – ponad 100 tys. zł. Jeszcze nieobliczalne koszty emocji i cierpień.

Boczek zeznaje, że nie bada się genetycznie rodziny dziecka, że mały wyglądał zdrowo, że choroba wyszła po latach, a sąd przyznaje jej rację. Koszty związane z leczeniem i kształceniem dziecka wpisane są przecież, jak uzasadnia, w obowiązki rodziców. Ale ci się nie poddają. Sąd Apelacyjny w Poznaniu nakazuje sprawę zbadać raz jeszcze, dokładniej. Uzasadnia to tak: urodzenie się człowieka nie może być uznane za szkodę, ale jest nią uszczerbek majątkowy związany z wychowywaniem i utrzymywaniem upośledzonego dziecka, a skoro rodzice chcieli zdrowe, to szkody doznali. Każe też sprawdzić, czy ośrodek mógł przewidzieć, że mały nosi w sobie chorobę.

Jakieś ludzie do niej mówią

Rusza drugi proces. Żeby ustalić, czy rodzice Patryka są zdrowi, sąd w Zielonej Górze wzywa na przesłuchanie Jadwigę N.

– Umiem pisać i czytać – mówi biologiczna matka, a sędzia, widząc 40-latkę wyglądającą o 20 lat starzej, zaniedbaną, chce się upewnić i podtyka jej kartkę z tekstem. Jadwiga N. duka, przekręca.

– Pamięta pani to dziecko? – sąd pyta o Patryka.

– Było, ale nie pamiętam kiedy.

– Jest pani chora?

– Stwierdzili mi chorobę psychiczną, tak trochę.

– Kto jest ojcem dziecka?

– Józek. Ale nie wyszłam za niego.

– Dlaczego?

– Bo nie.

– On był zdrowy?

– Chyba tak, nie wiem.

– Umiał pisać?

– Ja się za niego podpisywałam – mówi kobieta i prosi, by jej zwrócono kilka złotych za autobus, którym przyjechała na przesłuchanie.

Sąd zagląda do jej historii choroby. Czyta, że Jadwiga „słyszy głosy, coś do niej przemawia, chyba ludzie jakieś, ale nic nie chcą, nie wie, skąd są te ludzie, ale siedzą w niej i się wyrywają. Upośledzona, prymitywna” – odnotował lekarz.

Historia choroby Józka, 60-letniego ojca dzieci: „Nie czyta, nie pisze, nie potrafi policzyć pieniędzy, nie zna się na zegarku, jak idzie do pracy, to puszcza radio, by wiedzieć, kiedy wyjść. Głęboko upośledzony”.

Sąd odkrywa, że przed urodzeniem Patryka Jadwiga miała z Józkiem trzech synów. Wyszło to na jaw już wtedy, gdy Patryk został w szpitalu. Bo do Jadwigi N. poszli kurator i pomoc społeczna. Odnotowali, że w domu „czuć zapach wilgoci i pleśni, dzieci są bardzo zaniedbane, nie kąpane, w zniszczonej, brudnej odzieży, bez butów, zanieczyszczone moczem i kałem, przebywają w domu bez względu na pogodę. Niewydolność wychowawcza, upośledzenie umysłowe, prymitywizm środowiskowy”. Chłopcy, w wieku dwóch, trzech i pięciu lat, również opóźnieni w rozwoju, zostają zabrani do domu dziecka.

Te informacje od 1997 roku były zatem w aktach sprawy związanej z odebraniem dzieci Jadwidze N., ale Boczek twierdzi, że gdy oddawała Patryka do adopcji, to ich nie widziała.

Zaniedbane? Przecież gotowała

Stoję przed domem, do którego przed laty pukała Małgorzata, szukając Jadwigi N. Nurtuje mnie pytanie, dlaczego przez pięć lat chora Jadwiga N. mieszkała tu z upośledzonym ojcem swoich dzieci, w warunkach urągających godności ludzkiej, a odkryto to dopiero, gdy zostawiła czwarte dziecko w szpitalu.

Widzę zaniedbany, może przedwojenny budynek, błoto na podwórzu. Pies wilczuropodobny wyrywa się do furtki. Otwiera młody mężczyzna z łańcuchem na szyi. Prowadzi do babki, Ireny, około 70 lat, która staje w przedsionku.

– Mieszkała tu z dzieciakami, za ścianą, o tu – kobieta pokazuje drugą połowę domu.

– Pani z jej rodziny? – pytam.

– A jaka my tam rodzina! Józek to po drugiej matce, takie niedorozwinięte byli, jedno jak i drugie. Ona z pierwszym dzieckiem tu przyjechała, a potem te dzieci się porobiły.

– Z Józkiem?

– A kto wie, czyje to było, bo jak Józek zmarł, to następne się zrobiło, dziewczynka, ale też zabrali. A warunki były okropne, te dzieci brudne, nie wychodziły na zewnątrz.

– Nikogo nie alarmowaliście, by odebrać jej dzieci?

– Jak poszłam do nich, to mnie pędzili. Strach było chodzić.

Dom stoi w głębi wsi, ale w rzędzie jednorodzinnej zabudowy. Idę naprzeciwko. Sąsiad, Ryszard, w kaloszach, cedzi przez zęby: – No latały te dzieciaki, niepełnosprawne takie.

– Dlaczego nikt nie interweniował? – pytam.

– A co będę gadał na sąsiadów – parska.

Wójtem Olbrachtowa był wtedy Jan Dżyga. – Pamiętam, chodziłem do nich popatrzeć, jak żyją. Ale jakie tam zaniedbane. Ta Jadwiga gotowała, dzieci ubrane były – mówi były wójt.

Czytam mu o moczu, kale, prymitywizmie.

– E! Przesada! Albo kurator trafił na zły dzień.

Ułomne – to szkoda

Gdy sąd jest pewien, że rodzice małego byli chorzy, chce ustalić, zgodnie z zaleceniem sądu apelacyjnego, czy choroba miała wpływ na rozwój Patryka. Prof. Anna Latos-Bielańska, genetyk kliniczny, biegły sądowy, odpowiada tak: – Mózgowe porażenie dziecięce nie jest dziedziczne, najczęściej dochodzi do niego w ciąży, choć może występować u więcej niż jednego dziecka w rodzinie. Jeśli to niepełnosprawność intelektualna, to przyczyną mogą być geny, ale też środowisko, więc trudno wyrokować.

Jackowi i Małgorzacie ta opinia się nie podoba. Są pewni, że Patryk choruje przez geny, że ośrodek powinien ich przed tym ostrzec, dać możliwość wyboru.

Sąd pyta Janusza Błockiego, neurologa. Stwierdza on, że skoro rodzice i rodzeństwo Patryka są upośledzeni umysłowo, to było większe prawdopodobieństwo, że on również będzie chory.

W maju 2012 roku zapada wyrok. Sąd uznaje, że ośrodek powinien zebrać informacje o rodzicach Patryka i jego rodzeństwie, że miał kontakt z sądem rodzinnym, który odbierał dzieci Jadwidze N., powinien wiedzieć, że w rodzinie są chorzy psychicznie. „Nie ulega wątpliwości – uznaje sąd – że posiadanie dziecka ułomnego i powstające z tego obciążenia emocjonalne i finansowe należy uznać za szkodę, a odpowiedzialność za to ponosi skarb państwa, którego funkcjonariusze działali niezgodnie z prawem”.

Nie zdecydował jeszcze o wysokości odszkodowania i renty. Ma się tym zająć Sąd Apelacyjny w Poznaniu.

Po profesorze

– Dlaczego zmieniła pani zdanie co do genów i wychowania dzieci? – pytam Wandę Boczek.

– Adoptowałam syna 30 lat temu, starałam się wraz z mężem wychować go na porządnego człowieka. Psychologowie wykryli u niego pewne nieprawidłowości. Ciągnęło go do marginesu, miewał konflikty z prawem, podobnie jak jego biologiczny ojciec. Myślę, że tu geny zwyciężyły, dlatego zmieniłam zdanie. Ale adoptowałam go na dobre i na złe.

Gdy rozmawiam z Jackiem i Małgorzatą, Patryka nie ma w domu. Umieścili go w domu pomocy społecznej, zabierają do siebie co kilka tygodni. Ma 16 lat, nadal nie mówi, nie cieszy się, gdy widzi rodziców, płacze, gdy odwożą go do ośrodka. Też płaczą, bo czują, że syn nie jest tam szczęśliwy. Jak dostaną od sądu pieniądze, przeznaczą je na utrzymanie syna, bo nigdy nie zrzekną się rodzicielstwa.

– Mamo? Mogę pograć na laptopie? – z piętra schodzi śliczna dziewięcioletnia blondynka.

– Możesz, możesz... – Małgorzata uśmiecha się do swojej adoptowanej zdrowej córki, którą biologiczna matka, studentka, porzuciła w szpitalu po romansie z profesorem.

Uciekajcie stąd

– Zamykaliśmy oczy na krzywdę dzieci, by robić specjalizacje i doktoraty – mówi mi lekarz. – Mogliśmy zwołać komisję lekarską i zrobić porządek. Zawiedliśmy – mówi Anna Kurhańska z izby lekarskiej. – Zawiodło całe środowisko, które foruje swoje dzieci na posadach – mówi prof. Leszek Lewandowski.

Student się zlitował

Syn Krzysztofa, 12-latek, wije się z bólu na fotelu dentystycznym, gdy w grudniu 2009 roku lekarka kaleczy mu podniebienie. Tryska krew. Lekarka wychodzi.

Krzysztof: – Tak po prostu. Bez słowa. Głupiejemy z żoną, chcemy to tamować, bo syn pluje krwią. Szczęście, że przypadkowo do pokoju wchodzi inny lekarz i tamuje krwawienie.

– A tamta lekarka? Która zraniła syna? – pytam.

– Wróciła po 20 minutach – opowiada Krzysztof. – Jakaś nieobecna, zamknięta w sobie. Spytała tylko: „A co tu się stało?”. Jakby nie pamiętała wydarzeń sprzed chwili.

Krzysztof zabiera syna i dokumentację leczenia. Uciekają z uniwersyteckiej kliniki.

Ewa też ucieka. Zabrała ośmioletnią córkę, gdy jedna z pielęgniarek rzuciła jej szeptem na korytarzu: – Uciekać stąd! Uciekać! Bo nie wyleczy tu pani dziecka.

Ewa, z zawodu pielęgniarka, z małą pensją, cieszyła się, że dziecko trafiło pod fachową opiekę. I to na koszt NFZ.

– Przedni ząb się córce nie wyżyna, źle rośnie. Już na pierwszej wizycie lampka mi się jednak w głowie zapaliła, bo lekarka chodzi wokół fotela, dziwi się, jakby nie wiedziała, co robić. Nie odpowiada na pytania. Albo każe mi iść na konsultacje do chirurga, w tym samym budynku, tylko że chirurg już dawno tam nie pracuje. Dla dziecka niemiła, mówi podniesionym głosem. Córka jej nie lubi. Gdy lekarka zakłada aparat na zęby, to ten zamiast leczyć, jeszcze skrzywia zgryz. Ostatnia wizyta, umówiona jesienią 2009 roku. Biorę wolne, dziecko zwalniam ze szkoły i jedziemy do Poznania, 70 kilometrów. A w centrum słyszę, że pani doktor nie ma i nikt nie wie, dlaczego nie przyszła do pracy. Wtedy podchodzi jedna z pielęgniarek z tego zakładu i mówi: „Niech się pani przestanie męczyć z tą lekarką”. Jeszcze inne pielęgniarki zdziwione – jak to możliwe, że ktoś tu jeszcze przychodzi. Mówię: „Ludzie, zlitujcie się, co mam robić?”. Wtedy jakiś student bierze zdjęcie rentgenowskie córki, wzdycha, że leczenie idzie w złym kierunku, i pędzi z tym do innego lekarza. A tamten: „Nie pomogę, bo kończę tu karierę”.

Zęby wyrwać i zostawić

Docieram do innych pacjentów.

Hanna przyjeżdżała do kliniki z córką, której nie chciały rosnąć zęby. Trafiła na zamkniętą w sobie lekarkę. Ta nie chciała leczyć dziewczynki, mówiła, że skoro zęby nie rosną, to nie rosną. I już. A matka stała ogłupiała ze skierowaniem, że trzeba aparat założyć i wyrównać szpary. Jeszcze Hanna wystraszona, bo personel chodzi i mówi: „Uciekajcie stąd”.

Hanna: – No ale co ja mam zrobić, skoro leczenie takie drogie, a ja mam jeszcze trójkę dzieci?

Albo Łukasz. Jego pielęgniarka wzięła pod ramię w lutym 2009 roku, też kazała uciekać. 28-latek przez rok starał się o aparat. Lekarka kazała mu najpierw zęby wyrwać, a potem jednak zostawić. Zgubiła wycisk dentystyczny potrzebny do założenia aparatu, nie przychodziła na umówione wizyty, a recepcjonistki chwytały za telefon, by oświadczyć, że lekarka nie odbiera. Przez rok leczenie nie drgnęło.

Łukasz: – Lekarka jakby na lekach, nieobecna, a te pielęgniarki jakieś wystraszone, proszące, by ich nie zdradzić, gdy szepczą: „Idź pan gdzie indziej”. Groza jakaś!

To pacjenci z ostatnich czterech lat.

Ale pielęgniarka wygoniła też Małgorzatę z córką, która ma rozszczep podniebienia i specjalny aparat.

Małgorzata: – Pierwsza wizyta? Chyba z dziesięć lat temu. Lekarka chodzi wokół córki i nie wie, co zrobić, a jakiś lekarz mnie przeraża, gdy na korytarzu szepcze: „Ona wam nie pomoże, idźcie gdzie indziej”. No ale zostaję, bo gdzie mam iść, skoro prywatnie nie było mnie stać? Prawie każda wizyta wygląda tak, że lekarka coś szepcze albo się nie odzywa, albo w ogóle nie przychodzi na umówione wizyty, albo każe zęby wyrywać, a potem się rozmyśla. Miałam dosyć, gdy przyjechałam z córką kilka miesięcy temu, bo dziąsła spuchnięte, bolało. Lekarka zagląda w buzię i mówi, że nic się złego nie dzieje. Ale córka wyje, pielęgniarki to widzą i na korytarzu szepczą: „Uciekajcie do innego lekarza”. No to idę prywatnie poza klinikę, a lekarz patrzy, chwyta się za głowę i mówi: „Jezu, dziecko, jak ty z tym bólem wytrzymałaś”. Bo drut wystawał, haratał dziąsło i wbijał się w policzek. I jeszcze ten lekarz rzuca: „Kolejna ofiara dr P.!”.

Jedna z pielęgniarek poznańskiego Centrum Stomatologii zgadza się porozmawiać. Na parkingu. Wystraszona, kilka razy się upewnia, że nie zdradzę jej nazwiska.

– Rozmawiał pan z pacjentką sprzed dziesięciu lat? Ale to trwa od dwudziestu, od kiedy doktor Maria P. zaczęła leczyć. A jej pacjenci to głównie dzieci, leczone na koszt NFZ, bo ich rodziców nie stać na prywatnego ortodontę. Żal patrzeć, jak je kaleczy, krzyczy, nie przychodzi na wizyty, dlatego namawiamy do zmiany lekarza. Nie zliczę już tych pacjentów, których stąd wyganialiśmy.

„To musiało się tak skończyć”

Chcę zapisać dziecko na wizytę do dr Marii P. Rozmowa z recepcją centrum wygląda tak:

– Ale proponuję do doktor Konopki – mówi recepcjonistka.

– Ale chciałbym do doktor Marii P.

– Ale ja proponuję panu innego lekarza.

– A dlaczego?

– No jak pan chce (słyszę, że recepcjonistka wzdycha, coś z kimś konsultuje). Wolny termin mam na 26 marca. Pasuje panu?

Pasuje.

Ale to jedyne, co pasuje.

Bo lekarka kaleczy małych pacjentów w klinice ortodoncji, która mieści się w najnowocześniejszym w kraju Centrum Stomatologii przy poznańskim Uniwersytecie Medycznym.

– O co tu chodzi? – pytam prof. Honoratę Shaw, która była wśród inicjatorów powstania Centrum Stomatologii i jest byłym dziekanem Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego (wtedy jeszcze Akademii). Gdy słyszy nazwisko lekarki, początkowo nie chce rozmawiać.

W końcu się zgadza: – To musiało się tak skończyć. Biedna Danusia. W tej sprawie matka myślała, że jest w stanie dopilnować córkę. Okazuje się, że to przerosło też nas, środowisko lekarzy.

Córka pod skrzydłami matki

Ta historia zaczyna się w latach 70. na Akademii Rolniczej. Bo Maria P., córka poznańskiej ortodontki Danuty Kaźmierczak, chciała być ogrodnikiem. Nie ustaliłem, kiedy matka wykryła u niej chorobę, ale zaraz po studiach ogrodniczych Maria P. miała staż w Polskiej Akademii Nauk, w zakładzie genetyki roślin. Danuta Kaźmierczak przychodziła tam, żeby pytać przełożonych córki, jak sobie radzi. Wie o tym dr Anna Flisykowska-Kurhańska, poznańska stomatolog: – Bo moja matka tam pracowała. I mówiła, że Kaźmierczak była jakaś nadopiekuńcza, pilnowała córkę aż nadto. Ale ona musiała po prostu wiedzieć o chorobie.

W latach 80. Maria P. kończy krótką karierę ogrodnika i trafia na poznańską Akademię Medyczną. Prof. Shaw: – Myślę, że Danusia chciała mieć większą kontrolę nad córką. Dlatego wzięła ją pod swoje skrzydła, czyli na uczelnię medyczną.

W Poznaniu działa wtedy Instytut Stomatologii przy Akademii Medycznej. Ma siedzibę w starych budynkach przy ulicy Święcickiego. Tam stanowisko docenta ma Danuta Kaźmierczak i tam staż dostaje jej córka, by kształcić się na ortodontę.

Flisykowska-Kurhańska też tam pracuje i wspomina zebranie, na którym doszło do zgrzytu. No bo to nepotyzm, gdy matka ma być szefem córki. – Ale wstała szefowa Kliniki Ortodoncji prof. Barbara Perzyna i ucięła dyskusję: „Mamy tylko jedną klinikę, więc gdzie ta dziewczyna ma pracować? A poza tym – pytała prof. Perzyna – co w tym złego, że dziecko dziedziczy zainteresowania matki?”.

Próbowałem skontaktować się z prof. Perzyną. Jej rodzina prosiła, by jej nie przeszkadzać ze względu na stan zdrowia.

Maria P. chce zrobić specjalizację, więc przyjmuje wtedy w instytucie pierwszych pacjentów.

Wiedzieli. Od 20 lat

Flisykowska-Kurhańska pamięta, że zaczęło się od szeptów. Tak środowisko lekarzy instytutu przekazywało sobie informację o chorobie Marii P. Flisykowska przekonała się o tym sama: – Weszłam do gabinetu, gdzie przyjmowała. Na fotelu dziecko, które zdezorientowana matka trzyma za rękę. A Maria siedzi tyłem do nich i patrzy w okno. Nieruchomo. Pytam: „Co tu się dzieje?”. I idę do jej matki, która była już wtedy szefową całego zakładu. A prof. Kaźmierczak ze spokojem: Już tam idę, już się tym zajmę. I tak to wyglądało. Matka interweniowała, gdy córka miała nawroty choroby i lądowała na zwolnieniu lekarskim.

Prof. Shaw: – Ja się dowiedziałam wtedy przez przypadek. Jeden z pracowników uczelni był leczony przez Marię i przyznał, że jest jakaś dziwna, nie radzi sobie, stoi przy pacjencie, nie potrafi podjąć decyzji. A chodziło tylko o złamany aparat na zębach, który należało naprawić.

I Flisykowska, i Shaw zapewniają, że o chorobie młodej lekarki, która nie radzi sobie z pacjentami, wiedzieli wszyscy, którzy mieli z nią kontakt. Spekulowali, że może chodzić o schizofrenię lub głęboką depresję. Odradzali u niej wizyty swoim znajomym i nie puściliby do niej swoich dzieci. To dlaczego pozwalali, by leczyła inne?

– W latach 90. była pani dziekanem, co pani z tym zrobiła? – pytam Shaw.

– Ja nie miałam wtedy informacji, że może się dziać krzywda pacjentom. Ona była przecież pod okiem matki, która interweniowała, gdy działo się coś niepokojącego. Kiedy zostałam dziekanem, jedyne, co mogłam, to blokować habilitację, o którą walczyła jej matka.

Wtedy prof. Kaźmierczak obraziła się na prof. Shaw. Ale nie ustąpiła w wysiłkach, by pomóc córce w karierze naukowej.

Prof. Grażyna Śmiech-Słomkowska jest krajowym konsultantem ortodoncji. Na co dzień pracuje w Łodzi. To osoba, która ma kontrolować jakość leczenia przez ortodontów w szpitalach i przychodniach w całym kraju.

Śmiech-Słomkowska: – Doktor P. przyjechała do mnie kilka lat temu na prośbę matki. Prosiła mnie o konsultacje dotyczące wyboru tematu do habilitacji. Sprawiła wrażenie trochę zakręconej. Powiedziałam, że ma za mały dorobek naukowy i habilitacja jest wykluczona. Wtedy zadzwoniła jej matka z pretensjami, że blokuję córkę. Dziwna sytuacja.

Czytam prof. Śmiech-Słomkowskiej relacje pacjentów i lekarzy o zachowaniach Marii P. z ostatnich lat. – Naprawdę nie wiedziałam, że to taki dramat. Miałam jakieś informacje o jej chorobie, ale nie o takich jej skutkach. Trzeba coś natychmiast z tym zrobić.

Po co te wysiłki matki? Habilitacja to możliwość prowadzenia samodzielnych badań naukowych i otwarta droga do awansów.

Prace doktorskie leżą u matki

W połowie lat 90. zakładem ortodoncji kieruje prof. Danuta Kaźmierczak. Córka nadal jest jej podwładną. Trafiają tam wtedy młodzi lekarze. Leczą pacjentów, by zdobyć specjalizację.

Jeden z nich: – Z powodu choroby P. bywała często na zwolnieniu lekarskim. Jej pacjentów poprawialiśmy, bo stawiała złe diagnozy albo nie radziła sobie z leczeniem, zwłaszcza gdy miała nawroty choroby.

Ten sam lekarz wspomina jeszcze, jak Maria P. sadza dziecko na fotelu i wychodzi. Na godzinę, dwie.

Inny opowiada o kolejce pacjentów na dyżurze dr P., gdy podnosi się jedna z pacjentek i chce wejść do jej gabinetu.

Przytacza taki dialog.

– Pani do kogo? – pyta lekarka.

– Do pani – mówi pacjentka.

– Ja panią leczę? – zdziwiona lekarka.

– Od dwóch lat – jeszcze bardziej zdziwiona pacjentka.

Lekarz: – To, że mieliśmy do czynienia z zaburzeniami, było oczywiste.

Pytam lekarza, czy skarżyli się na koleżankę.

– Komu? – pyta. – Przecież jej matka była naszą szefową. Inny kolega robił specjalizację właśnie pod opieką Marii P. A wkrótce pozostali musieli bronić prac doktorskich.

Trzech lekarzy otwiera wtedy przewody doktorskie. Ich promotorem jest prof. Danuta Kaźmierczak. Lekarz: – Wtedy się zaczęło. Moje uwagi, że jej córka sobie nie radzi, zbywała. I dawała jasno do zrozumienia, że mamy się nie wtrącać. A prace doktorskie leżały w jej szufladzie. Siedzieliśmy cicho.

Na uwagę, że tkwili w zmowie milczenia, broni się: – Nie było innej możliwości. Prof. Kaźmierczak była jedyną z dziedziny ortodoncji, u której można było robić w Poznaniu doktorat. Miała uznanie, autorytet i znajomości na uczelni. Sam fakt, że udało jej się tak długo obronić córkę przed wyrzuceniem z pracy, daje obraz jej wpływów.

Supercentrum, a my nadal cicho

W 2003 roku Klinika Ortodoncji przenosi się do nowoczesnego Centrum Stomatologii. Kosztem kilkudziesięciu milionów złotych powstaje największa w Polsce tego typu placówka działająca przy uczelni. Pieczę nad wszystkim sprawuje rektor, który zatrudnia wykładowców, oraz dyrektor centrum, który zatrudnia tych samych ludzi, ale jako lekarzy.

Na emeryturę odchodzi kierownik, prof. Danuta Kaźmierczak. W klinice pracują teraz jej córka i kilku innych specjalistów.

Centrum prezentowane jest w mediach jako najnowocześniejsza placówka w Polsce. Szczyci się tym, że leczą tu nawet profesorowie. Jako jedyna w Wielkopolsce ma umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia na leczenie dzieci z wrodzonymi rozszczepami podniebienia. Dzieci te dostaje do leczenia także Maria P.

Raz trafia przed oblicze jednej z wicedyrektorek centrum – Hanny Ożyńskiej. Bo lekarze i pielęgniarki centrum skarżą się jej, że P. posadziła dziecko na fotelu i zniknęła. Albo że w jednych rękawiczkach badała wielu pacjentów. Lub nie nosiła ich w ogóle.

– Dlaczego jej nie zwolniliście? – pytam Ożyńską. – Zawsze przynosiła zaświadczenie od lekarza zakładowego, że jest zdolna do pracy. Zresztą nie chcę tego wspominać ani komentować – mówi nam Ożyńska.

Każdy z lekarzy centrum musi mieć zaświadczenie, że jest zdolny do pracy wykładowcy i lekarza. Taki dokument jest odnawiany co kilka lat.

W 2007 roku dział kadr centrum informuje p.o. kierownika, którym jest Barbara Biedziak, że Maria P. przyniosła zaświadczenie tylko do pracy wykładowcy, a nie lekarza. Ale zaraz Maria P. przynosi to samo zaświadczenie z dopiskiem „i zdolność do pracy lekarza”. Lekarka zakładowa zaprzecza, by to ona dopisała. To Beata Ziemska, dzisiaj szefowa przychodni zakładowej. Przyznaje, że takie zdarzenie miało miejsce: – Ostatecznie dr Maria P. przyniosła zaświadczenie od jakiegoś lekarza z miasta, że jest zdolna do pracy.

Dlaczego szefostwo centrum nie powiadomiło wtedy prokuratury o podejrzeniu fałszerstwa? Ożyńska nie chce komentować. Podobnie Biedziak.

Pytam jeszcze ówczesnych dyrektorów centrum, dr. Jerzego Kubiaka i dr Danutę Celkę. Nie pamiętają tego, podobnie jak informacji, by Maria P. miała problemy zdrowotne.

Ale jeden z lekarzy mówi mi: – To fałszerstwo zostało zamiecione ze strachu. Wszyscy bali się, że konsekwencje dotkną cały instytut.

Studenci: Będziemy niedouczeni

Prof. Shaw od 2000 roku, jeszcze jako dziekan wydziału lekarskiego, dostawała sygnały od studentów, że dr P. nie sprawdza się w roli wykładowcy, ale nie dotarły do niej oficjalne skargi. – Bez nich niewiele da się zrobić – mówi.

Idę do Centrum Stomatologii. Grupa studentów IV roku właśnie skończyła dwutygodniowe wykłady z dr P.

Rozmawiam z dwojgiem z nich.

Studentka: – Zajęcia miały być codziennie, po trzy godziny. Doktor P. miała badać pacjentów, a my patrzeć i uczyć się. Dwa razy w ogóle nie przyszła. Siedzieliśmy w sali, gadki, żarty i do domu.

Student: – Drugiego dnia ulitował się nad nami inny lekarz, który zażartował: „O, czytelnia pani P”. Bo przyjęło się, że można sobie u niej poczytać gazetę, książkę. Ten lekarz, choć miał swoich studentów, wziął nas do swojej sali.

Studentka: – Gdy doktor P. w końcu się pojawiła, to bez żadnego słowa. Jakby nieobecna była. Pielęgniarka przyniosła kartoteki trzech pacjentów. P. przejrzała i mówi: wezmę dwóch. Pielęgniarka zdziwiona: „A trzeci pacjent? On czeka na korytarzu”. P. nawet nie odpowiedziała.

Student: – Często się spóźniała, a gdy zbadała pacjentów, kazała nam iść do domu, choć zajęcia się nie skończyły. Ostatniego dnia mieliśmy mieć u niej zaliczenie. No to każdy zakuł. A ona nie przyszła. Takich zajęć jeszcze nie miałem. Przydatne może 10-20 procent. Reszta to strata czasu. Żenada.

Studentka: – Po takich zajęciach zazwyczaj dostajemy anonimowe ankiety, by ocenić wykładowcę. Chcieliśmy napisać, że doktor P. to kpina ze studentów, że niedouczeni stąd wyjdziemy. Ale sekretarka powiedziała koleżance: nie ma ankiety, napiszcie skargę i się podpiszcie. Ale kto się podpisze nazwiskiem? A jeszcze pielęgniarki mówiły na boku: „Studenciaki, zróbcie coś z tym, bo to już trwa latami”.

Student: – My? Skoro nikt nie reaguje, to studenci mają to rozwiązać? Przecież ta kobieta musi mieć niezłe plecy, skoro od tylu lat ją trzymają.

Kierownikiem Kliniki Ortodoncji jest prof. Teresa Matthews-Brzozowska. Pytam o ankiety. Odpowiada, że nie było, bo nie dojechały formularze. – Ale ja nie miałam złych opinii o dr P. – dodaje Matthews. I zapewnia, że nie widziała też u niej niepokojących zachowań.

Także dziekan, prof. Andrzej Tykarski, oraz rektor uczelni, prof. Jacek Wysocki, mówią, że nie wiedzieli o chorobie Marii P.

Dziekan Tykarski: – Nie miałem ankiet ze złymi ocenami dr Marii P.

I czyta mi pozytywną opinię studenckiej rady uczelnianej.

– Szefowie kliniki też wystawili dobre oceny Marii P. – dodaje Tykarski. Pod tymi ocenami podpisani są Barbara Biedziak, p.o. kierownika Centrum Stomatologii, i Maria Borysewicz-Lewicka, szefowa katedry stomatologii dziecięcej.

Żadna z nich nie chciała rozmawiać o tej sprawie. Biedziak robiła doktorat u matki Marii P.

Lekarka potrzebna do pieczątki

Gdy w 2009 roku z kliniki odchodzi część lekarzy, by otworzyć prywatne praktyki, zostaje tam Maria P., dwóch innych, którzy również robili doktoraty u jej matki, i kilkoro młodych, starających się dopiero o specjalizację z ortodoncji.

W 2009 roku Maria P., jako jedyna – od września do grudnia – miała pod opieką dzieci z bezpłatnego programu rozszczepowego. Bo pozostali lekarze mieli za krótki staż, żeby Narodowy Fundusz Zdrowia uznał ich za specjalistów z tej dziedziny.

Z informacji przesłanej z centrum do NFZ wynika, że dr Maria P. przyjmowała jesienią około stu dzieci miesięcznie. Średnio po pięcioro, sześcioro dziennie. Ale to niemożliwe, bo z relacji lekarzy i pielęgniarek, które otrzymałem, wynikało, że często nie było jej w pracy.

Docieram do kart choroby kilku pacjentów centrum z jesieni 2009 roku. Przy ich wizytach znajduję podpisy i pieczątki Marii P., ale też lekarza Pawła Lewandowskiego albo Anny Szponar. Ale w kopiach sprawozdań z tych samych wizyt, które kierowniczka kliniki Matthews-Brzozowska wysyłała do NFZ, widnieje wszędzie nazwisko tylko dr Marii P.

O co chodzi?

O pieniądze.

Wyjaśnia to jeden z lekarzy kliniki, który prosi o anonimowość: – Maria P. miała nawroty choroby, znikała albo nie chciała leczyć pacjentów. A trzeba było ich przyjmować. NFZ płacił za każdego prawie 300 złotych miesięcznie, ale pod warunkiem, że pacjentów przyjmował lekarz z uprawnieniami. A takim była wtedy tylko Maria P. Więc do NFZ szły informacje, że to ona badała pacjentów. Maria P., choć niedomagająca zdrowotnie i już bez wsparcia mamy, służyła teraz swoją pieczątką, by klinika mogła otrzymać pieniądze z NFZ.

Docieram też do dwóch pisemnych skarg rodziców, którzy w imieniu dzieci piszą, że inni lekarze przyjmują, a inni są potem podpisani.

Pytam kierowniczkę Matthews-Brzozowską o sprzeczność w dokumentach. Nie potrafi tego wyjaśnić. Sugeruje, że może pielęgniarki się pomyliły.

Jedna z pielęgniarek: – Co za bzdura! Przecież taki był system. Kłamać w papierach, żeby NFZ płacił!

Pokazuję dokumenty w NFZ. Jego rzeczniczka, Marta Banaszak-Osiewicz: – Zarządzamy kontrolę, bo dokumenty świadczą o poważnych nieprawidłowościach.

O jakie pieniądze tu szło? Klinika Ortodoncji to złota kura Centrum Stomatologii. Co roku zarabia najwięcej spośród wszystkich klinik centrum, bo około 600 tys. zł. Połowa z tego to pieniądze z kontraktów NFZ.

Kontrolę NFZ będzie nadzorować Hanna Ożyńska, była wicedyrektor Centrum Stomatologii. Bo obecnie jest kierownikiem komórki kontrolnej NFZ.

Skargi? Odpowiedź SMS-em

Nie wszystkie przyjęcia Marii P. w 2009 roku to fikcja.

Jeden z lekarzy ortodontów, który ma prywatny gabinet w Poznaniu, zgadza się porozmawiać: – Mam około 30 dzieci z ostatnich trzech lat, które uciekły z Centrum Stomatologii. Niektóre z nieodwracalnymi zmianami zgryzu, które trudno już poprawić. To w większości pacjenci Marii P.

Pacjenci piszą na Marię P. skargi do dyrektora centrum, prof. Wiesława Hędzelka, który szefuje tu od dwóch lat. Hędzelek na jedną z takich skarg odpisuje, że nie może zdyscyplinować pracownika (Marii P.) bardziej niż rozmową, bo jest ona pracownikiem rektora uniwersytetu.

Co na to rektor?

Prof. Jacek Wysocki: – Absurdalne, szokujące i nieprawdziwe tłumaczenie, bo ja nie mam wpływu na to, kogo zatrudnia pan Hędzelek.

Skargę na Marię P. wysłała też wspomniana na początku Ewa – opiekę nad jej córką, z powodu nieobecności Marii P., musiał przejąć student. Ewa wysyła skargę w październiku 2009 roku, mailem, do dyrekcji centrum: „Nie rozumiem, jak to możliwe, że zatrudniacie Państwo osobę tak niekompetentną”. I wymienia błędy lekarki.

Po kilku dniach dostaje odpowiedź. Ale nie od dyrekcji. Od Marii P. SMS-em: „Wylała pani pomyje na mnie. Od początku z pretensjami, a była dobrze traktowana”.

Ewa zdumiona.

Odpisuje: „Nie chciałam być traktowana, chciałam, by leczyła pani moje dziecko”.

I kolejna odpowiedź Marii P.: „Proszę nie zaśmiecać mojego telefonu swoją arogancją i głupotą”.

Dyrekcja centrum nie odpowiedziała Ewie.

Pytam obecnych dyrektorów centrum, ile mieli skarg pacjentów na Marię P. Wicedyrektor Przemysław Bury przyznaje, że więcej niż na innych lekarzy. I co z tym zrobili? Dyrektor centrum Wiesław Hędzelek: – Ale ja nie miałem sygnałów od pani kierownik Matthews, by chodziło tu o jakieś zaburzenia psychiczne.

Mogłam ratować te dzieciaki

Pytam dr. Mateusza Kurzawskiego, regionalnego konsultanta w dziedzinie ortodoncji w województwie wielkopolskim, czy zna sygnały o pacjentach Marii P. Kurzawski też pracował w uczelnianej klinice z Marią P. i robił doktorat u jej matki.

Ale dr Kurzawski milczy. – A co zrobiła Wielkopolska Izba Lekarska? – tylko pyta.

Rzecznik izby Krzysztof Kordel twierdzi, że nie miał skarg na dr Marię P. – Gdybyśmy wiedzieli, można było powołać komisję, która oceniłaby stan jej zdrowia.

Ale we władzach izby odnajduję Annę Flisykowską-Kurhańską. Tę samą, która wiedziała o chorobie Marii P. już od 20 lat!

Kurhańska broni się: – Ale nie mieliśmy formalnego zgłoszenia o jej chorobie. A to podstawa, by coś zrobić!

– Ale czym jest skarga pacjenta wobec wiedzy całego środowiska? – pytam. I przypominam jej słowa, że sama nie posłałaby swojego dziecka do Marii P.

Kurhańska przyznaje: – Oczywiście wiedzieliśmy w izbie o chorobie Marii P. Rozmawialiśmy nawet o jej przypadku przy okazji innego lekarza, którego pozbawiliśmy praw do leczenia ze względu na schizofrenię. Ale uznaliśmy, że musi być oficjalna skarga na doktor P., by to załatwić. A jej nie było.

Sprawdzam w przepisach. Art. 12 ustawy o zawodzie lekarza mówi: „Jeżeli okręgowa rada lekarska stwierdzi, że istnieje uzasadnione podejrzenie (...) ze względu na stan zdrowia uniemożliwiający wykonywanie zawodu lekarza, to powołuje się komisję złożoną z lekarzy specjalistów z odpowiednich dziedzin medycyny. Komisja ta wydaje orzeczenie w przedmiocie niezdolności lekarza do wykonywania zawodu albo ograniczenia w wykonywaniu ściśle określonych czynności medycznych”.

Nie ma mowy o żadnych formalnych skargach.

Upewniam się jeszcze u dr. Artura de Rosiera, młodego rzecznika dyscyplinarnego Wielkopolskiej Izby Lekarskiej: – W końcu każdy lekarz, czy to dentysta, czy pediatra, miał trochę psychiatrii na studiach. Wiedza środowiska jest oczywiście wystarczająca, by uruchomić tę procedurę.

Ale sama Kurhańska w końcu opowiada mi o przypadku absolwentki stomatologii, która dwa lata wcześniej zdradzała objawy choroby psychicznej. – Wtedy jeden z kolegów upierał się, że praca z pacjentami to będzie dla niej świetna rehabilitacja. To sama go zapytałam: a wysłałbyś do niej swoje dzieci? I zamknął się, a dziewczyna wylądowała poza zawodem.

Albo inny przypadek. Lekarka z chorobą psychiczną, która badała pacjentów nafaszerowana lekami. Wyglądała jak pijana. A dlaczego pracowała?

Kurhańska: – Przez kilka lat walczył o to jej ojciec, uznany profesor. I to jest problem naszego środowiska i sprawy Marii P. Dzisiaj wiem, że mogłam to załatwić, ratować te dzieciaki.

Wszystko zostaje w rodzinie

W 2009 roku prof. Danuta Kaźmierczak z pomocą emerytowanego prof. Leszka Lewandowskiego nadal walczyła na uczelni, by jej córka mogła podjąć habilitację.

Prof. Lewandowski: – Podjąłem się tego, ale uznano, że Maria ma za mały dorobek naukowy. Chciałem pomóc, bo to zdolna osoba.

– A wiedział profesor o chorobie? – pytam i przytaczam mu zebrane relacje środowiska i kolegów. Lewandowski jest zdziwiony: – Widziałem, bo Maria była nawet przez te leki spowolniała, ale to, co słyszę teraz, to zmienia postać rzeczy. Myślę, że mogły wziąć górę uczucia macierzyńskie, które nie są, niestety, obce naszemu środowisku.

Biorę do ręki listę pracowników Kliniki Ortodoncji. Patrzę na nazwiska ośmiu lekarzy stomatologów i ortodontów. Pomijam Marię P.

A dalej:

wnuk profesora ortodoncji;

syn profesora, stomatologa i członka Polskiego Towarzystwa Stomatologicznego;

drugi syn tego profesora;

syn profesora, analityka medycznego z poznańskiego Uniwersytetu Medycznego;

córka profesor i szefowej jednej z klinik uczelnianych;

i jeszcze siostra obecnej kierowniczki.

To intryga

Próbowałem skontaktować się z prof. Danutą Kaźmierczak i jej córką dr Marią P. Umówiona wizyta nie doszła do skutku, bo Maria P. jest na zwolnieniu chorobowym. Jej matka nie wpuściła mnie do domu. Ustaliliśmy, że naradzi się z córką.

Dzwonię. Prof. Kaźmierczak oznajmia, że informacje o córce to paszkwil, że córka już zdrowa, a artykuł to intryga lekarzy. I nie będzie rozmawiać.

Dzwonię ponownie. Odbiera mężczyzna, prawdopodobnie syn, poznański lekarz. Ma pretensje, że prosząc do telefonu matkę, tytułuję ją „doktor”, a nie „profesor”, i rzuca słuchawkę.

Pigułka szczęścia

Po wypadku miała wpisać kwotę odszkodowania za utratę marzeń, ale zapomniała, o czym marzyła.

Boję się procesu z Glaxo – Waleria, 50-latka, siedzi na wózku inwalidzkim. – Obejrzałam film Wierny ogrodnik. Jakiś koncern farmaceutyczny testuje leki i morduje główną bohaterkę.

– Może nie powinna pani oglądać takich filmów.

– Mają pieniądze, są bezwzględni.

– Filmy przerysowują rzeczywistość. Niech pani obejrzy jakąś komedię.

– Może ma pan rację...

Kilka dni później odbieram telefon od zaprzyjaźnionej dziennikarki.

– Nie chciałbyś spotkać się z kimś z Glaxo?

– O czym ty mówisz?

– Wiedzą, że interesujesz się tą sprawą. Wiedzą, że się znamy, chcieliby porozmawiać.

– O czym?

– Jeśli źle potraktujesz temat, życie chorych ludzi będzie zagrożone, pigułki są naprawdę dobre.

– Pewna kobieta o mało się nie zabiła.

– Wytłumaczą ci. Spotkasz się?

Drżenie

Waleria bardzo lubiła swój ogród koło domu pod Warszawą, choć był zdziczały, bo nie miała czasu go pielęgnować. Marzyła, że się kiedyś do tego weźmie, że jej dzieci, teraz studiujące, będą tam przyjeżdżać z wnukami. Po rozwodzie z mężem siedziała w domu, w wielkiej jasnej kuchni i nocami pracowała nad „prawnymi aspektami ochrony środowiska” dla Wielkiej Międzynarodowej Korporacji Prawniczej. Nie lubiła korporacyjności, garsonek, obowiązkowo ciemnych spódnic, których nigdy już nie założy, by nie epatować protezami.

Pokazuje mi film ze spotkania integracyjnego pracowników Korporacji Prawniczej. W sali konferencyjnej Jacek Santorski, psycholog biznesu, wyznacza zadanie: opowiedzcie, co chcielibyście zmienić w firmie. Naradzają się w grupach, jedną reprezentuje Waleria, kobieta o sympatycznej twarzy, z krótkimi ciemnymi włosami, w czerwonym sweterku, T-shircie. Trudno uwierzyć, że teraz siedzi przede mną na wózku, ze smutnymi oczami, a na filmie taka energiczna. Podchodzi do projektora, by wygłosić prelekcję.

– Przepraszam, jeśli będę się trochę trzęsła, ale to nie ze zdenerwowania, ale ze względu na mój stan zdrowia. Naszym zadaniem było odpowiedzieć na pytanie, czy nasza firma realizuje zasadę: „Najpierw kto, a potem co”. Firma zatrudnia młodych ludzi, najlepszych na rynku, wysoko wykwalifikowanych, ale ten model rodzi pewne pułapki, powoduje zagrożenie, bo są to ludzie wdrażani, by przez wiele lat aspirować, by być człowiekiem firmy, kształtowani dyskretnymi metodami socjotechnicznymi, po latach obudzą się z niczym, zdadzą sobie sprawę z tego, że byli tylko trybikami w wielkiej maszynie...

Próbuje na nagraniu odpiąć mikrofon drżącą ręką.

– Widział pan? Wtedy, w 2006 roku, tylko ręka mi się trzęsła.

Zaczęło się jakoś w 2003 roku, od zmęczenia, jakby w środku dnia odcinano ją od prądu. Potem zaczęła drżeć ta ręka, więc chwytała lewą i ściskała, ale było coraz gorzej. Nie mogła pisać na komputerze, potykała się o własne nogi. Wpisała w internecie „drżenie ręki”. Wyskoczyło coś o zaburzeniu trwałym lub chwilowym, emocjonalnym albo o układzie nerwowym. I jeszcze parkinson. Bez żartów, pomyślała, przecież to u starych ludzi. Wpisała „parkinson u 40-latków”, odpowiedź: najsłynniejszy przykład to aktor Michael J. Fox, 39-latek.

– Mamo, chyba mam parkinsona – powiedziała matce, lekarce.

– Dziecko, przecież to u starych ludzi.

Lekarz dokładnie zbadał Walerię i potwierdził: parkinson.

Po kilku miesiącach nie dawała rady uprawiać jogi, bo drżenie ręki dekoncentrowało, nie jeździła już z siostrą na rolkach, nie miała sił na pływanie.

Lekarz zalecił Lewodopę, lek, który uzupełnia dopaminę, bo to brak tej substancji powoduje parkinsona. Waleria nie chce, bo panuje pogląd, że gdy działanie Lewodopy ustaje, nic już nie pomaga. Jest za młoda, jak sądzi, na takie ostateczne leki. Parkinson nie jest chorobą śmiertelną, można z tym żyć, choć trudno, a najgorsze dla młodych to drżenie. Doktor Włodzimierz Kuran, neurolog, zaleca Mirapexin firmy Boehringer Ingelheim. Waleria bierze i jest cudownie. Drżenie ustaje, wszystko znów działa.

System

„W naszej firmie niesprawiedliwie nalicza się godziny pracy. System jest wadliwy” – Waleria po roku przyjmowania Mirapexinu wysyła takie maile do szefów, księgowości, informatyków. Nikt nie reaguje. Wszyscy patrzą na nią, jakby nie dostrzegali korespondencji, szepczą: „parkinson” i pukają się w czoło.

Waleria mówi matce, że system źle działa, więc matka wzywa znajomą lekarkę, która diagnozuje ostrą psychozę, paranoję i powie, że to „idea nadwartościowa”. Myśl, której chory człowiek czepia się fanatycznie.

Waleria wstaje w nocy, dzwoni do koleżanki z pracy.

– Słuchaj, to ważne! Mój komputer został przejęty przez Nich. Muszę iść do pracy, pomóż mi, bo biuro to jedyne miejsce, gdzie Oni mnie nie zamordują.

– Kim są Oni?

– Chcą mnie dopaść.

Kilka dni później wsiada w pociąg. Wysiada w Grodzisku. Wsiada w kolejny, chodzi po torach. Siada na schodach w jakimś bloku, ludzie pytają, kim jest. Nie jest pewna. Straż miejska zawozi ją do matki. Mieszkają razem w centrum Warszawy.

Kilka tygodni później, jesienią 2006 roku, Waleria wchodzi do kuchni, bierze nóż i bezwiednie tnie. Wraca do pokoju matki z krwawiącym nadgarstkiem.

– Nie chcę już pigułek – mówi doktorowi Kuranowi, gdy wychodzi ze szpitala psychiatrycznego. – Drżenie zabierają, a dają potwory.

Drżenie wraca. Waleria pisze sprawną ręką na komputerze, a druga, oparta na blacie stołu, wystukuje parkinsonowy rytm choroby. Wraca do pracy, ale drżenie nie daje żyć, a chciałaby być aktywna, tęskni za spotkaniami towarzyskimi, sportem. Nie chce być inwalidką, nie w tym wieku. Wchodzi do internetu, czyta o nowym leku: Requip.

– Może to? – pyta doktora Kurana.

– Dobry pomysł, jest refundowany.

– A nie dostanę znowu fisia?

Lekarz czyta ulotkę. Nie ma tam mowy o zaburzeniach psychicznych powodujących autoagresję.

Znika drżenie, potykanie, wracają siły.

Nie wiedzą, że na przykład w USA ulotka podaje co innego.

Hazard

Didier Jambart, kierownik do spraw higieny i bezpieczeństwa w wojskowej fabryce w Nantes, we Francji, wolontariusz w klubie piłkarskim, ojciec dwójki dzieci, szanowany mąż, przychodzi w październiku 2005 roku na policję i wyznaje: kradłem pieniądze, numery kart kredytowych przyjaciół, rodziny, przegrałem wszystko, prostytuowałem się, jestem skończony, nie chcę żyć, pomóżcie mi. Zdumiony policjant widzi, że mężczyźnie trzęsie się jedna dłoń.

Jambart zauważył to dwa lata wcześniej. Był pewien, że to chwilowe, na tle nerwowym, choć powodów nie było. Układało mu się z żoną, miał szczęśliwy dom, pracę. Niewysoki szatyn, krótko obcięty, z aparycją belfra, pyta neurologa o drżenie. Diagnoza: parkinson.

Nie może pogodzić się z drżącą dłonią, ma zaburzenie równowagi, czuje się staro, niedołężnie, męczy się, nie może uprawiać sportu. Lekarz zaleca Requip.

Z ulotki załączonej do małego pudełka z różowym napisem dowiaduje się, że to lek w zasadzie bezpieczny.

Jambart łyka pigułki i wraca mu życie, mija drżenie, rozpiera go energia. Wstaje o świcie, biega kilkanaście kilometrów.

W internecie przyciągają go reklamy hazardowych gier online. Stawia kilka euro, kilkanaście, kilkaset, w końcu oszczędności życia. Brakuje mu pieniędzy, wyprzedaje dobra rodzinne, a nawet zabawki dzieci. Kradnie karty kredytowe z portfeli przyjaciół i obstawia zakłady.

– Nie mogłem zwalczyć chęci grania, spędzałem całe dnie na specjalnych stronach w sieci – powie kilka lat później jednej z francuskich gazet.

– Był uczciwym, kochającym, gospodarnym człowiekiem, oddanym dzieciom – powie jego żona.

Seks i pornografia stają się obok hazardu kolejnymi uzależnieniami, ale oglądanie nie wystarczy. Chce to przeżyć z mężczyznami. Daje ogłoszenia na gejowskich portalach, wymyka się z domu na schadzki, każe sobie płacić. To w nocy. Za dnia jest nadal kierownikiem do spraw higieny w fabryce pracującej na potrzeby wojska, gdzie także wykrada numery kart kredytowych.

– Nie radzę sobie, coś pcha mnie do tego – mówi policjantowi, który spisuje zeznania. Przyznaje się do przegrania ponad 50 tysięcy euro, próbuje popełnić samobójstwo. Sąd przydziela mu nadzór kuratora.

– Co mi się stało? – Jambart pyta kolejnych lekarzy.

– Co pan brał? – pyta jeden z nich.

– Requip.

Dowiaduje się, że już co najmniej od 2000 roku wiadomo, że ropinirol, który wchodzi w skład tego leku, może wywoływać uzależnienie od hazardu i nadpobudliwość seksualną. Sprawdza ulotkę: nie ma o tym słowa.

Spotyka Antoine’a Béguina, adwokata, który pracuje dla stowarzyszenia Rada Pomocy i Obrony Użytkowników Zdrowia.

– Znamy takie przypadki – mówi mu Béguin.

– Jest ich więcej? – Jambart był pewien, że tylko jemu się to przytrafiło.

Słyszy choćby o Henrim Davidzie, drobnym przedsiębiorcy, który zażywał Requip i doprowadził swoją firmę do ruiny finansowej.

Béguin uprzedza Jambarta, że proces będzie trudny, ale stają do walki. Chcą od Glaxo 100 tysięcy euro odszkodowania za ukrycie w ulotce informacji o możliwych patologiach. Proces rusza w 2008 roku.

Skok

W połowie 2007 roku Waleria, już kiedy zażywała Requip, walczy o to, aby zwiększono dopuszczalny poziom emisji dwutlenku węgla w Polsce. Mieszka z mamą, na wszelki wypadek, ale całymi dniami i tak jest poza domem. Odkrywa hobby: konie. Kiedyś wydawały jej się przerażające, przez te kopyta, groźne zęby. Teraz nie schodzi z padoku, jeździ na charakternym karym Lancelocie. Choć przy parkinsonie to niebezpieczne, pędzi galopem przez lasy, jakby nieświadoma zagrożenia. Przyjaciołom o koniach opowiada obsesyjnie, jakby się w stajni urodziła.

9 października 2007 roku, pół roku po rozpoczęciu kuracji Requipem, jedzie do pracy jak zwykle metrem. Narady, przygotowanie wniosku w sprawie emisji, a po pracy wsiada do metra na stacji Marymont, wysiada na placu Wilsona. Później dowie się, że podchodzi do krawędzi peronu, odbija się lekko i skacze pod nadjeżdżający wagon kolejki. Upadając na tory, tuż przed kołami, ściska w ręce torbę z laptopem i dokumentami dotyczącymi polskiej racji stanu.

Lekarze wybudzili ją po kilku dniach, oddychała przez rurki i nie słyszała na jedno ucho. Cieszyła się jednak, że wszystko w porządku, bo skoro, jak podsłuchała, rzuciła się pod metro, to uszło jej na sucho. Czuła się dobrze, nic nie bolało.

Po kilku dniach podnosi głowę, bo boli miednica, i patrzy tam, gdzie powinny być nogi, ale ich nie ma. Patrzy w lustro i nie widzi twarzy.

Nie chce rozmawiać o rehabilitacji, by nie wspominać bólu. Zajmowali się nią okuliści, chirurdzy, ortopedzi, laryngolodzy, neurochirurdzy, psychiatrzy i neurolodzy.

Na początku 2008 roku, cztery miesiące po skoku, z kartą szpitalną, w której chirurg wpisał: „tryb życia fotelowy”, wraca do mieszkania mamy. Nie umie sama siadać, czuje się zerem, nikim, kaleką. Dzieci straciły do niej zaufanie, nie jest dla nich autorytetem.

Z USA przychodzą sztuczne kolano, protezy, więc na nowo uczy się żyć o poranku. Najpierw jedna proteza, na nogę obciętą nad kostką, potem druga, na tę skróconą pod udem. Cud, że ocaliła ręce. Odstawiła jednak leki, więc parkinson trzęsie tym, co nieobcięte przez pociąg. Choroba zabrała też urodę, powonienie i słuch jednego ucha.

Czas płynie wolniej. Z perspektywy „fotelowego życia” widzi zabieganych ludzi, ale coraz mniej, bo oni coraz dalej. Zbliża się z mamą, której nie znała, bo nie było czasu. Próbuje przypomnieć sobie, po co żyje, jakie miała marzenia. Ale zapomniała.

Zimowe święta 2008 roku były rodzinne, słoneczne, białe. Waleria pomyślała, że to piękny dzień do umierania, więc wieczorem wzięła tabletki nasenne, popiła alkoholem i wyjechała elektrycznym wózkiem na taras domu pod Warszawą. Czytała, że na mrozie śmierć przyjdzie grzecznie, więc czekała. Rankiem rodzina była zła, gdy zobaczyła, że wyjechała na 25-stopniowy mróz lekko ubrana, bez jednej rękawiczki. Potrząsnęli śpiącą. Waleria obudziła się w szpitalu zdziwiona i uznała, że skoro nie zabił jej Requip, tabletki nasenne i syberyjski mróz, to będzie żyła.

Dwa lata po wypadku, w 2009 roku, znów chce pracować. Choćby z fotela. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska daje jej 2/5 etatu prawnika. Przyda się na życie, bo oszczędności poszły na leczenie. Znów widuje ludzi.

Nie wie, co się stało na stacji metra, nie potrafi sobie tego wyjaśnić. Ręką, która nie drży, wpisuje w Internecie: „parkinson samobójstwo”. Nic. Wpisuje: „Requip samobójstwa”. Nic. Wpisuje po angielsku: „Requip suicide”. I czyta, że od lat środowisko naukowców wie, że ropinirol, składnik leku, może odpowiadać za psychozy, obsesje, hazard. Że w USA pacjenci robili sobie krzywdę, a we Francji toczy się wielki proces niejakiego Jambarta, który wytoczył wojnę firmie Glaxo, gdy popadł w hazardowe szaleństwo.

Znajduje amerykańską ulotkę leku Requip, w której czyta, że rzadko, ale jednak możliwe są powikłania w postaci prób samobójczych. Sprawdza polską ulotkę, lecz brak w niej takiej informacji. A przecież lek ten sam.

Pytam doktora Włodzimierza Kurana, który zapisał jej Requip, czy zrobiłby to, gdyby widział w ulotce możliwość wystąpienia próby samobójczej. Nie chciał tego komentować, powołując się na tajemnicę lekarską.

Przemilczenie

Waleria chce od GlaxoSmithKline, producenta Requipu, miliona złotych: za koszty przystosowania się do nowego życia, utratę pracy, rehabilitację, protezy, opiekę. Chce też kupić mieszkanie na parterze przystosowane do życia „w trybie fotelowym” i jeszcze zadośćuczynienie za utratę marzeń, które sobie przypomniała po trzech latach od wypadku – opieka nad wnukami, radość z pielęgnacji ogrodu, który pozostanie już zdziczały, chyba że ktoś go kupi.

Czuje się oszukana, bo gdyby wiedziała o skutkach ubocznych, nigdy nie wzięłaby leku, który może powodować samobójstwo.

„The New England Journal of Medicine” ponad dziesięć lat wcześniej informował, że nawet co piąty leczony na parkinsona ma „psychozę polekową”, a żeby temu zapobiec, wymyślono kolejne leki mające psychozę zablokować.

W internecie, na portalach medycznych takich jak Drugs.com, nie brakuje informacji o skutkach ubocznych leków na parkinsona. Amerykański sąd kazał zapłacić milionowe odszkodowanie pacjentowi przyjmującemu Mirapexin, który odrzuciła Waleria, by wziąć Requip. Ale ten ma w składzie ropinirol, mogący – jak czytam na naukowych portalach – wywołać manie i zmiany osobowości.

O tym, że Glaxo dawkuje informacje dotyczące skutków ubocznych swoich leków, przekonuję się w Głównym Inspektoracie Farmaceutycznym, który odpowiada za politykę lekową w Polsce. W 2008 roku Glaxo reklamowało Requip w branżowym piśmie, pomijając fakt, że może powodować nagły sen. Inspektorat uznał, że to niebezpieczne przemilczenie, ale Glaxo bagatelizowało zarzut. „Nie miało to znaczenia dla sposobu postępowania z pacjentem” – tłumaczyło w piśmie do urzędu. Inspektorat uznał, że to dziwne tłumaczenie, bo – jak napisał – nietrudno sobie wyobrazić tragedię za kierownicą, gdy ktoś nagle zasypia po wzięciu leku. Glaxo działało niezgodnie z prawem i musiało wycofać wprowadzającą w błąd reklamę.

W sprawie Requipu prawnicy Glaxo, jak napisali do sądu w odpowiedzi na pozew, uznają, że „w świetle aktualnej wiedzy naukowej nie ma podstaw, by przypisywać lekowi działanie niepożądane polegające na próbie samobójczej”.

Skoro tak, to dlaczego w ulotkach amerykańskich znajduje się sformułowanie, że próby samobójcze są jednak możliwe? Pytam o to biuro prasowe Glaxo. Niejasno to tłumaczą: „W obecnych drukach informacyjnych dla lekarzy w USA znajduje się informacja o możliwych próbach samobójczych w sekcji zdarzeń niepożądanych. Jest to związane z faktem, że w przeszłości, zgodnie z wytycznymi Amerykańskiej Agencji do spraw Żywności i Leków (FDA), w przeciwieństwie do wytycznych europejskich, uwzględnienie takich informacji w drukach miało miejsce nawet wtedy, gdy nie był ustalony przynajmniej prawdopodobny związek pomiędzy próbami samobójczymi a stosowaniem ropinirolu” – pisze Justyna Czarnoba, rzeczniczka Glaxo.

Jeśli dobrze rozumiem, Glaxo wpisało próby samobójcze w USA mimo braku ich związku z lekiem? Pytam raz jeszcze. Ta sama odpowiedź. Wytłumaczenie jest chyba między wierszami tego komunikatu: koncern wykorzystuje różnicę w przepisach w różnych krajach i dawkuje informacje w zależności od wymagań urzędników. W USA musi wpisać więcej, w Unii pewne sprawy może przemilczeć.

– To chyba nie jest normalne – mówię prof. Jackowi Losie z Katedry i Kliniki Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, nie wtajemniczając go w sprawę Walerii i leku Glaxo.

– Każdy pacjent powinien mieć te same informacje, zwłaszcza jeśli leki mają tak poważne skutki uboczne. Z drugiej strony pacjenci podchodzą do ulotek bardzo emocjonalnie, zdarza się, że nie przyjmują leku, choć skutki uboczne bywają bardzo rzadkie, występują w nikłych przypadkach. To wszystko powinien rozważyć lekarz, ale warunkiem jest, że dostaje pełną wiedzę o leku.

Odmowa

Waleria podjeżdża wózkiem, gdy siedzę przed stołem w mieszkaniu jej matki. Kładzie przede mną pozew. – Boję się tego procesu. Dzwoniła do mnie prawniczka, znajoma. Powiedziała, że nie mam szans, że tego pożałuję.

Złożyła pozew przeciwko Glaxo w sądzie w Warszawie. Wspiera ją Piotr Rychłowski, warszawski adwokat. – Zanim do mnie przyszła, napisała do wszystkich ważnych w Glaxo w Wielkiej Brytanii. Opisała swoje życie, pracę, chorobę. Nie odpowiedzieli nawet słowem. To mnie zmotywowało, by jej pomóc – wyjaśnia Rychłowski.

– Chciałam dla pana skopiować dokumenty z procesu, ale nie mam siły tam jechać – mówi mi Waleria.

– Nie szkodzi, przejrzę je sam.

Składam do sądu wniosek o przejrzenie akt sprawy. Kilka dni później dzwoni znajoma dziennikarka. Mówi, że Glaxo wie o mnie i proponuje spotkanie, bo chcą mi wyjaśnić, że „jeśli źle potraktuję temat, życie chorych ludzi będzie zagrożone, bo te pigułki są naprawdę dobre”. Nie kontaktowałem się wtedy oficjalnie z Glaxo. Skąd wiedzieli? Słyszę od przewodniczącej wydziału sądowego, że w aktach leży już nawet wniosek Glaxo, by mnie zablokować, bo koncern uważa, że udostępnienie mi akt sprawy jest „niedopuszczalne”. Sama sędzia przekonuje mnie, że sprawa jest delikatna, a Waleria wykazuje „pewne zaburzenia emocjonalne”, że chodzi „o tajemnicę lekarską”, i odmawia mi wglądu w akta.

W mojej praktyce dziennikarskiej nie zdarzyło się, by sąd odmówił wglądu przy zgodzie zainteresowanej strony. Proces nie był też tajny.

Waleria wkłada protezy, pół dnia jedzie do sądu, by skopiować dla mnie dokumenty.

Odbyło się, jak czytam, już kilka rozpraw. Koncern wynajął kancelarię o światowej renomie, Salans, która powątpiewa w próbę samobójczą Walerii. Zakłada, że mógł to być „nieszczęśliwy wypadek”, i chce wiedzieć, na co leczyła się Waleria od 2000 roku i czy brała inne leki. Prawnicy sugerują też, że Waleria źle adresuje roszczenia, bo jedna ze spółek Glaxo jest tylko „podmiotem odpowiedzialnym” w sprawie leku, a jeśli Waleria sądzi, że oznacza to pełną odpowiedzialność za lek, to „opiera się na błędnych przesłankach”.

Podczas procesu, jak czytam, zeznaje dr Joanna Krzyżanowska ze szpitala psychiatrycznego, do którego Waleria trafiła po pierwszej próbie samobójczej.

– Może wystąpić psychoza polekowa. Zdarzyło się w mojej praktyce stwierdzić, że nie zalecałam tego leku. Radziłam pacjentce, by nie brała leków parkinsonowskich, by starała się z tym żyć – mówi lekarka przed sądem. W karcie chorobowej przypadek Walerii opisała symbolem f-20.

Adwokaci Glaxo chcą wiedzieć, czy nie oznacza to aby schizofrenii.

– Wpisałam po prostu to, z czym przyszła pacjentka, że może zaczyna się taka poważniejsza choroba – dodaje lekarka.

– Czy rozpoznanie końcowe ma związek ze schizofrenią? – dopytuje prawnik Glaxo. – Schizofrenia ma wiele różnych postaci. Zespół depresyjno-psychotyczny też ma numer f-20.

Waleria sądzi, że Glaxo obrało strategię, by zrobić z niej schizofreniczkę. – Chcą badać całe pokolenia mojej rodziny, by dowieść, że jesteśmy wariatami. Że mój skok był efektem depresji, a nie nagłego impulsu spowodowanego lekiem.

Kolejna lekarka zeznaje, że Waleria nie skarżyła się jednak na swoje życie. – Miała dzieci, dobrą pracę, partnera. Narzekała tylko na złe samopoczucie. Na pewno nie miała myśli samobójczych, bo wpisałabym to do dokumentacji.

Lekarka widziała Walerię już po skoku w metrze. Prawnik Glaxo pyta, czy lekarka odniosła wrażenie, że Waleria wskoczyła czy wpadła. Lekarka odpowiada, że jej pacjentka wskoczyła.

– Jakie miała pani przypuszczenie co do przyczyny? – pyta prawnik.

– Nie wiem.

– To skąd u pani wrażenie, że wskoczyła?

Dzwonię pod numer, który dostałem od dziennikarki, z prośbą, by porozmawiać. Sam koncern oficjalnie odmówił spotkania.

– Pan chciał rozmawiać z ramienia Glaxo? – pytam mężczyznę. Okazuje się nim Wojciech Kozłowski, prawnik wynajęty przez Glaxo do sprawy Walerii. Niewysoki, o sympatycznej twarzy.

– Skąd wiedzieliście, że interesuję się sprawą? Z sądu?

– Codziennie monitorujemy akta spraw ważnych dla naszych klientów.

Gdy pytam o różnicę w ulotkach w USA i w Polsce, mecenas Wojciech Kozłowski powtarza argument przytoczony przez Glaxo o innej regulacji prawnej za oceanem niż w Unii Europejskiej.

– Nie uważa pan, że to nie fair wobec pacjenta?

– Ostrzeżenie w amerykańskiej ulotce nie oznacza, że po przyjęciu leku Requip ktoś próbował popełnić samobójstwo. W Unii Europejskiej prawo uznaje, że wszystkie informacje wpisywane w ulotce, ryzyka, skutki niepożądane muszą mieć naukowe potwierdzenie, że rzeczywiście istnieją, a takiego potwierdzenia brak.

– To po co to wpisaliście?

– W USA prawo uznawało, że jeśli w określonym czasie ktoś brał lek i w tym czasie podjął próbę samobójczą, to trzeba to wpisać, nawet jeśli nie wykazano, że przyczyną było zażycie leku.

– Przecież nie wpisano by plotek. Może w USA dmuchają na zimne?

– Przepisy amerykańskie są już zmienione w kierunku podobnym do tych obowiązujących w Unii.

– Kto wpisuje zmiany w ulotkach?

– Instytucje rejestracyjne nadzorujące dopuszczenie leków do stosowania.

– Czyli instytucje wiarygodne. Czy Glaxo badało po tych informacjach doniesienia, czy lek powoduje próby samobójcze?

– Firma monitoruje bezpieczeństwo farmakoterapii, zbierając wszelkie informacje o zdarzeniach niepożądanych. A niezależne organy zbierają informacje o leku i decydują, czy rejestrować określone zdarzenia jako działania niepożądane. Nie ma informacji naukowych, które potwierdzają, by Requip przyczyniał się do samobójstwa.

– Waleria, która brała wasz lek, ma inne zdanie. Uważa pan, że się myli?

– Zasadą postępowania w sprawach sądowych, w których pacjent podejrzewa działanie niepożądane leku, jest sprawdzenie, czy wpływ na to mogło mieć zażywanie innego leku, sposób przyjmowania lub odstawienia. Czy zdarzało się to już wcześniej, przed braniem leku? Czy wpływ na to mogły mieć inne czynniki, takie jak choroby, które występowały u pacjenta lub rodziny? Czy dochodziło do pewnych zdarzeń w życiu osobistym? Te pytania nie mogą pozostać bez odpowiedzi.

– Nie wiem, czy Glaxo jest wiarygodne. Sąd we Francji uznał, że firma zataiła w ulotce szkodliwy wpływ leku Requip.

– Sprawa z innego kraju nie ma prawnego znaczenia dla tej, tym bardziej że dotyczyła innych skutków działania leku.

– Ale przemilczanych w ulotce.

– To decyzja sądu. Nie będę jej komentował. Zostałem upoważniony do rozmowy na temat sporu sądowego w Polsce.

Warzywa

W 2011 roku Jambart płacze przed sądem w Nantes, gdy słucha wyroku. Glaxo próbowało udowodnić, że nie uległ psychozom z powodu leku, ale własnym słabościom. Nikt nie wierzył w jego wygraną, media francuskie opisywały proces jako walkę Dawida z Goliatem.

Sąd uznał, że w ulotce leku Requip nie było nic o ryzyku wystąpienia uzależnienia od gier czy seksu, a jednak „znane to było społeczności naukowej jeszcze przed przepisaniem leku panu Jambartowi, stąd GlaxoSmithKline, nie informując o tym w ulotce leku, wypuścił na rynek produkt wadliwy”.

Sąd obarczył Glaxo odpowiedzialnością „za szkodliwe konsekwencje, jakie poniósł Jambart”, i zasądził dla niego ponad 100 tysięcy euro odszkodowania. Dlatego Jambart się popłakał.

Koncern się nie poddał. Złożył apelację, twierdząc, że dowodem na szkodliwe działanie leku są tylko słowa Francuza.

Sąd drugiej instancji dotkliwiej ukarał koncern. Uznał, że „istnieje stwierdzony związek przyczynowy pomiędzy wadą produktu – brakiem informacji o zaburzeniach zachowania – a szkodą poniesioną przez Jambarta”, i podwyższył odszkodowanie dwukrotnie, do blisko 200 tysięcy euro. Powołał się na opinie ekspertów.

Podczas ogłaszania tego wyroku, jesienią 2012 roku, Jambart znów wybuchnął płaczem.

– To wielki dzień. Siedem lat ciężkiej walki, z pomocą tak niewielu środków, jakimi dysponowaliśmy, udało się udowodnić, że Glaxo kłamało, że dla celów komercyjnych zniszczyło moje życie. Odnalazłem swój honor. Glaxo mnie poniżało, obrzucało błotem i traktowało jak konfabulatora.

Jambart nie skończył jednak wojny. Na swoim blogu oskarżył urzędników francuskich o to, że przymykali oko na poczynania Glaxo. Zarzucił im korupcję, że współpracowali z koncernem, który miał zlecać im ekspertyzy.

Wezwał chorych do walki: parkinsonowcy muszą przestać być anonimowi. W miarę swoich możliwości powinni stać się aktywni, by ich głos był wysłuchany. „Nie walczę o zniesienie tego czy innego leku – każdy z nas ich potrzebuje i każdy reaguje na nie inaczej – ale niech nas przestaną traktować jak bezwolne warzywa”.

W Polsce, jak informuje mnie NFZ, Requip przyjmowało w 2012 roku ponad 12 tysięcy osób, a na naszym rynku dostępny jest od 2004 roku. W 2012 roku kwota refundacji, którą budżet zapłacił Glaxo, wyniosła blisko 7 milionów złotych. W polskiej ulotce Requipu nadal nie ma informacji o możliwych próbach samobójczych. Pojawił się dopisek, by osoby z zaburzeniami psychiatrycznymi rozważyły jego przyjmowanie.

Wszyscy mówią: kocham cię

Pielęgniarki z lubelskiego szpitala pamiętają, że Dorota, młoda matka, coraz rzadziej przychodziła do małego Adriana, który trafił na oddział z chorymi nerkami latem 2005 roku, niemal prosto z porodówki. Gdy miał pół roczku, szpital wysłał go na operację do Warszawy. Gdy mały wrócił, był sierotą. Matka zniknęła.

Prof. Małgorzata Zajączkowska, szefowa nefrologii lubelskiego szpitala, pamięta, że szukali mu domu. Ośrodek Pomocy Społecznej w Lublinie dał ogłoszenie w internecie: „Rodzice dla Adriana potrzebni od zaraz”. Telefony były. Milutki? Pogodny? Oczka jak dwa ogniki? Ojej, chory... Nerki... Jaka szkoda. Że to nie jest kłopot? Że podłącza się w domu, jednym kabelkiem? Pracownicy MOPS pytali: to co, przyjdziecie zobaczyć małego? Nikt nie przyszedł.

Ośrodek słał jeszcze faksy do domów dziecka w całej Polsce. Odpowiedzi były – jak ta z Łodzi: „Z przykrością informujemy, ale nie mamy miejsc...”.

Zakonnica śpi pod łóżkiem

W lutym 2006 roku siostra Justyna, młoda zakonnica, kapucynka od Najświętszego Serca Jezusowego, czeka na szpitalnym korytarzu, aż z dializy nerek wyjdzie jej nastoletnia podopieczna. Zakonnica widzi, że u niemowlaków łóżeczka otoczone są matkami, babciami, tatusiami. Przy jednym pusto. Kilkumiesięczny bobas podnosi głowę, ogląda ludzi. Pielęgniarki mówią jej, że nikt go nie chce. Gdy kilka dni później zaglądają w nocy do pokoju Adiego, widzą, że pod łóżkiem małego, na jakiejś karimacie, śpi skulona siostra Justyna. W habicie i z tym okryciem na głowie, bo nie wolno jej niczego zdejmować przy świeckich.

Kapucynka Justyna prowadzi z innymi zakonnicami sierociniec w Lublinie. Naradziły się, że wezmą małego, a sąd dał zgodę. Nie można było od razu, bo każdego dnia mały musi być dializowany cyklerem, urządzeniem przekazanym przez Wielką Międzynarodową Firmę Medyczną. Siostra Justyna zamieszkała więc w szpitalu, by poznać tajniki dializy. Dostali z małym pokój tylko dla siebie.

Justyna uczy się szybko diety, bilansu płynów. Pielęgniarki widzą, jak przytula małego po bolesnych zabiegach, karmi, nosi na rękach i mówi: „Nie płacz, nie płacz”. Gdy mały wymiotuje na kolorowy fartuszek, który zakonnica wkłada, by stłumić smutny brąz habitu, zaraz wkłada drugi, który ma w zapasie, i szepcze: „Już dobrze, już dobrze”. W połowie 2006 roku, gdy mały ma roczek, siostra Justyna zdaje przed lekarzami egzamin z dializy i małego zabiera.

Gdy staję w drzwiach sierocińca, jedna z sióstr mówi, że się naradziły i rozmawiać nie będą: „Z Bogiem”. Czy to była siostra Justyna? Nie wiem.

Joanna Kakareko, pracownica lubelskiego ośrodka pomocy społecznej, zanim zacznie opowiadać, musi wytrzeć czerwone, zapłakane oczy. Pamięta to tak: siostry miały najlepsze warunki, a inne domy dziecka nie chciały. W wielkim zielonym domu na skraju Lublina wychowują tylko dziewczynki. Dla Adiego zrobiły wyjątek. Siostra Justyna cieszyła się tam z każdego kroku małego. A robił je z trudem na tych kaczych, krótkich nóżkach, pokrzywionych przez chorobę. I tak przez rok. Kakareko przychodziła, też tuliła, podkochiwała się skrycie.

A potem siostra Justyna zniknęła. Kakareko nie wnika, co się stało, przez łzy tłumaczy, że chyba my, świeccy, nie rozumiemy życia w zakonie, że tak chyba musiało być.

Bóg tak chciał

Aby zrozumieć, co zaszło, trzeba wpierw pojąć, jak działa sierociniec. Sklejam to z opowieści pracowników socjalnych, lekarzy i pielęgniarek.

Gdy Adi trafił do sierocińca, miał tam kilkanaście koleżanek, też sierotek. Od małych do nastolatek. Dzieci śpią w swoich pokojach, a siostry w klauzurze, budynku obok, do którego tylko one mają wstęp. Sierociniec żyje codziennym rytmem: sprzątanie, gotowanie, pranie, ogród, zabawy z dziećmi, nauka, modlitwa, kościół. Wszystko siostry robią same. Gdy pod ich dachem pojawia się Adi, grafik się załamuje. Mały wymaga więcej opieki niż inne dzieci i kapucynka Justyna coraz bardziej grafik zaniedbuje. Obowiązki spadają na inne siostry, które też mają pod opieką swoje dzieci.

Po jakichś dwóch latach pobytu Adiego w sierocińcu sióstr kapucynek na badania z małym przyszła inna siostra. A gdzie Justyna, pytają pielęgniarki. Wyjechała na studia do Włoch, mówi zakonnica. Pielęgniarki dzwonią do Justyny na komórkę, a ona nieco przybita, że widocznie Bóg tak chciał. I tyle.

Nowa zakonnica, która przychodzi z małym, mówi, że potrzebna była rotacja, bo sierociniec nie może zajmować się jednym dzieckiem, że Justyna za bardzo się z Adim związała. Ale prof. Zajączkowska przestrzega, by nie potępiać tego, bo zakonnice pięknie z tymi dziećmi pracują.

Pielęgniarki pytają, co dalej z małym. I słyszą od zakonnic, że już wszystko załatwione, że Adi ma nowy dom.

Polowanie na mamę

Kapucynka Justyna mogła jeszcze osobiście odwieźć małego do nowego domu. W czerwcu 2008 roku przywozi go do szpitala we Wrocławiu. Chłopiec ma prawie trzy lata, ale jak pamięta Joanna Arbaczewska, pielęgniarka oddziału dializ, wygląda na przerośnięte niemowlę, bo waży niespełna 9 kg. I ledwie chodzi na tych słabych nóżkach. No, ale ta buzia, ten uśmiech. Znów pielęgniarki matkują.

Pielęgniarce Krystynie Adi rzuca „mamo”. A ta ucieka na fotel w dyżurce i ryczy, a koleżanki pocieszają, że musi być silna i jakoś to małemu wytłumaczyć.

Adi poluje po korytarzach: na pielęgniarki, na mamy innych pacjentów. Krystyna negocjuje z nim, że zostanie jego „babcią”.

Pielęgniarki grają więc babcie i ciocie, lekarze wujków, a inni mali pacjenci rodzeństwo.

Bledszy. Chudszy. Alleluja!

Adi nie mieszka w szpitalu sam. Jest z nim nowa zakonnica, siostra Jolanta ze Zgromadzenia Sióstr Maryi Niepokalanej. Bo kapucynki przekazały małego siostrom, które w Jaszkotlu pod Wrocławiem prowadzą zakład opiekuńczo-leczniczy dla maluchów. I teraz siostra Jolanta, zanim małego zabierze, uczy się obsługi cyklera. Śpi w szpitalu na łóżku polowym.

Początki nie są dla niej łatwe. Pierwszego dnia panikuje, że nie da rady, że dlaczego to na nią padło. Dopiero po kilku tygodniach Adi mówi do Jolanty „siostlo”, a ona się uspokaja, nabiera pewności ruchów, coraz rzadziej wpada w histerię. Pielęgniarki widzą, że zaczyna małego przytulać, głaskać. Zakonnica przebąkuje, że jest rozdarta, że mały jest cudowny, ale zasady jej ośrodka nie pozwalają na zbyt duże okazywanie uczuć dzieciom. Żeby nie zaniedbywać innych. Bo mają ich w Jaszkotlu prawie setkę.

Jolanta zdaje przed lekarzami egzamin z dializy i zabiera Adiego do sierocińca. Ale wraca do szpitala po kilku tygodniach, gdy mały dostaje zapalenia otrzewnej, traci na wadze, znowu ledwo chodzi. Jolanta mówi, że nie chce jeść, że trudno mu się zintegrować z innymi dziećmi. Pielęgniarki kiwają głowami, w Jaszkotlu są też dzieci niepełnosprawne, siostry mają dużo pracy i mały nie ma tylu cioć i wujków.

Na oddziale znów mu wesoło. Mały śpiewa: Aaaaaaalleluja! I całuje wszystkich po rękach, wdzięczy się, tak samo jak siostra Jolanta, która o wszystko prosiła z kolan.

Ale nikt nie jeździ do małego do Jaszkotla, nie wie, jak mu tam.

To nie tak powinno być

Adi ma cztery lata, gdy w czerwcu 2009 roku w poczekalni szpitala we Wrocławiu siedzi Edyta, 40-latka z czarnymi loczkami, przedstawicielka handlowa Wielkiej Międzynarodowej Firmy Medycznej, która cztery lata wcześniej dała Adiemu cykler do dializ.

Edyta widzi, jak po korytarzu skrada się mały szkrab. Chodź, mówi, i Adi wdrapuje się na jej kolana. Przytula go, głaszcze, mały zasypia. Kto to? – pyta pielęgniarkę. Nasza sierotka, słyszy, znów przyjechał z zapaleniem otrzewnej.

Edyta była wcześniej przez 10 lat pielęgniarką na intensywnej terapii, w stacji dializ. O dializach wie wszystko. Pyta lekarzy o chorobę małego i słyszy o nawracających zapaleniach, wychudzeniu dziecka. To nie tak powinno być, myśli, i dzwoni do Jaszkotla. Mogę przyjechać? – pyta.

Ośrodek jest położony 15 kilometrów od Wrocławia. Nowoczesny wielki budynek, dużo zieleni, plac zabaw. Na trzech piętrach pokoje, w każdym po kilkoro dzieci. Wiele zostało porzuconych zaraz po urodzeniu, z zespołem Downa, z porażeniem mózgowym. Edyta mija kolejne pokoje, same dzieci roślinki. Tego nie wiedziała. Więc z kim u licha bawi się ten mały urwis. Gdy wchodzi do jego pokoju, widzi trzy łóżeczka: niemowlę z Downem, w drugim dziecko z niedowładem mięśni, a naprzeciwko Adi. Trzyma się szczebelków, patrzy na swoich sąsiadów, Edytę i rozpiera go energia, by wyjść. Ale sam nie wyjdzie.

Edyta mówi siostrze Jolancie, że to nie jest miejsce dla Adiego. Siostra się zgadza, wie, że mały się tu cofa w rozwoju, że nie chodzi, bo nie ma się kto z nim bawić, nie ma kto karmić go łyżką, więc dostaje papkę z butelki. Bo za dużo pracy przy tych dzieciach. Ale co robić, pyta siostra, nikt go nie chce.

Przed laty na intensywnej terapii Edyta dostała ważną lekcję. Zimą karetka przywiozła podtopionego chłopczyka bez tchu i z gasnącym pulsem. Skala na termometrze była za krótka w dół, bo organizm wyziębiony. Ale dzięki temu życie się w małym tliło. Masowali serce, tłoczyli powietrze. Reanimowali kilka godzin pchani nadzieją i chłopiec otworzył oczy.

Edyta podejmuje decyzję. W swojej Wielkiej Międzynarodowej Firmie Medycznej pokazuje zdjęcia małego zrobione komórką. Wzruszają się.

Co robić, myślą. Nikt dzieciaka nie chce, bo ma chore nerki. No to trzeba zacząć od nerek.

Kim ja jestem dla Adiego?

Dziwne, myśli prof. Ryszard Grenda z warszawskiego Centrum Zdrowia Dziecka, odkładając słuchawkę, bo panuje pogląd, że firmy medyczne są ekspansywne, że działają tak, żeby szpitalowi sprzedać towar. Ale dziecko? A tu dzwonią i płaczą, że sierota z powikłaniami, że mieszka z upośledzonymi, że proszą o pomoc. Nawet wizyty znanych osób są pokazowe, bo przyjadą, pogłaszczą, dadzą misia, bąkną o dramacie, a gdy dziecko się uśmiechnie, trzask flesza i jest zdjęcie z wrażliwym politykiem, a nawet księciem, bo też był jeden i głaskał. Ale dobra, mówi profesor, dajcie go tu.

We wrześniu 2009 roku Edyta zabiera małego z Jaszkotla i umieszcza go na oddziale nefrologii CZD, gdzie dzieci są m.in. dializowane i leczone po przeszczepie nerki. Adi przechodzi na inny system dializowania. Z otrzewnowego, gdzie cykler płukał mu brzuszek z toksyn, na hemodializę. Trzy razy w tygodniu zostaje podłączony do kabli i rurek, jak mały robocik. Krew z niego wypływa zanieczyszczona, a wraca odtruta.

Edyta prawie każdego dnia melduje się w szpitalu, a jak nie może, to przychodzą jej znajomi z firmy i przyjaciele. Piorą małemu rzeczy, kupują nowe, przynoszą jogurty, które uwielbia. Koło łóżeczka wala się mnóstwo zabawek, książeczek, klocków.

Co robi moja żona, myśli mąż Edyty, gdy przywozi małego do domu na weekendy, a nastoletnie córki przewijają, dają leki, karmią, piorą ciuszki, a gdy go kąpią, widzą brzuszek, który po wielu operacjach wygląda jak patchwork. Rozmawiają, co dalej, gdzie trafi Adi, czy znajdzie mamę. Wszystko, mówi mężowi Edyta, byle nie wrócił do Jaszkotla.

Edyta zastanawia się, kim jest dla Adiego. Zabrała go z sierocińca, choć nie miała prawa, bo formalnie jest dla małego nikim.

Prof. Grenda zawsze jednak rozmawia z nią jak z matką, choć nie powinna mieć nawet dostępu do tajemnicy lekarskiej. Ale – myśli sobie – przecież tyle rzeczy tu się wydarzyło niezgodnie z prawem, tylu ludzi nagięło przepisy, regulaminy, formalności.

Przychodzi System do Adiego

Z Wielkiej Międzynarodowej Firmy Medycznej dzwonią do prof. Grendy po kilka razy dziennie: A jadł, a pił, a coś mówił, a płakał, a pytał o mnie? Naprawdę, mówi profesor, cholernie im na tym dziecku zależało.

Adi leży u Grendy dwa miesiące. Otoczony przyjaciółmi, fachowcami. Ale do drzwi szpitalnego pokoiku dziecka już puka System i wszyscy są zmartwieni, co będzie, bo z Systemem jeszcze nikt nie wygrał.

Profesor daje mi krótki wykład o Systemie.

Po pierwsze, miałem, mówi, zadanie, by utrzymać Adiego przy życiu. Ale System nie przewiduje takiej sytuacji, gdy chory ma wiele problemów naraz. Bo Adi przyszedł z chorą nerką, trzustką, chorobami układu moczowego, zakażeniem płuc. System uznaje, że nie można tego wyleczyć naraz. Trzeba leczyć z jednej choroby, potem wypisać, przyjąć, wyleczyć z drugiej, wypisać, przyjąć, dializować, wypisać, przyjąć...

Po drugie, System płaci tylko za około trzytygodniowy pobyt pacjenta, także Adiego. Więc powinniśmy byli go wypisać po leczeniu, a dializę zostawić sierocińcowi. Bo do dłuższego pobytu dopłaca szpital. Jest możliwe, że System zgodzi się opłacać dłuższy pobyt, ale wyłącznie z przyczyn medycznych. A Adi leżał u nas, by nie trafić z powrotem do sierocińca, w którym nie miał wystarczającej opieki. I szpital płacił, ponosił koszty, czyli tworzył długi.

Po trzecie, System jest mało elastyczny. Kiedyś przyszła do mnie Strażniczka Systemu, urzędniczka wysokiego szczebla. I płacze, że jej dziecko jest ciężko chore, a leczenie kosztowne. Chciała leczyć niestandardowo, lekami nierefundowanymi przez System. Tyle że System właśnie wtedy taką furtkę zlikwidował. Mówię Strażniczce, że to świetna okazja, by to naprawić. A ona wychodzi z roli matki, wstaje, głos jej poważnieje i mówi, że „System nie jest w stanie, w obecnych warunkach prawnych, zrealizować takiego zdarzenia medycznego”. I dziecko Strażniczki Systemu nie było leczone tak, jak by mogło. Inne dzieci też nie.

Po tych dwóch miesiącach Grenda dostaje komunikat z księgowości: koszty pobytu Adiego zamieniły się już w superkoszty, dziesiątki tysięcy złotych, które wylądują w worku z długami. Profesor ma przed oczami polityków, którzy piętnują zadłużone szpitale. I Edytę, która pyta, czy maluch ma wrócić do sierocińca. Zaraz, zaraz... myśli Grenda. Chwyta za telefon i dzwoni do budynku obok, na oddział pediatrii. Weźmiecie? Wezmą.

System w swojej księgowości znów widzi Adiego, ale na innym oddziale. I znów szpitalowi płaci. Prof. Janusz Książyk, szef pediatrii, woła dr Annę Smorczewską-Kijan, aby mi wyjaśniła, że cała magia tkwi w Kodzie Systemu.

Kod Systemu

To, zaczyna Smorczewska, wielka tabela kilkunastu tysięcy chorób, którymi pacjenci nękają System. Zapalenie płuc na przykład jest w grupie D18. Jeśli to zwykłe zapalenie płuc, to System daje za jego wyleczenie 25 punktów. Ale jeśli to zapalenie płuc z powikłaniami, to System daje 37 punktów. A każdy punkt to 51 zł dla szpitala.

Jeśli jednak do szpitala trafia taki pacjent jak Adi, z niewydolnymi nerkami, z chorobą układu moczowego, z chorą trzustką, to leczy się wszystko, ale System zwraca tylko za jedną chorobę, tę, na którą małego przyjęto.

Gdy rozmawiamy, do pokoju wchodzi młoda lekarka i mówi, że ma pacjenta z biegunką rotawirusową i z zapaleniem ucha. Co lepiej się punktuje, pyta, bo nie wiem, na co przyjąć? Smorczewska mruży oczy. Ta biegunka jest za 45 punktów, więcej niż za ucho. 45 punktów to 2,3 tys. zł dla szpitala. Za ucho byłoby ze trzy razy mniej.

Dociera do mnie, że Smorczewska, Książyk, Grenda i inni leczą na wszystko, z czym przychodzi pacjent, choć System nie za wszystko zwróci pieniądze. Że to leczenie trafia do worka z długami, których tylko CZD ma teraz prawie 200 milionów złotych. Że kilku takich Adich może doprowadzić szpital na skraj finansowej przepaści.

Ale lekarze się nie poddają.

Gruperzy łamią kod

Smorczewska konsultuje się z lekarzami, do jakiej grupy przypisać chorobę, na którą przyjąć pacjenta, czy wszystkie dodatkowe problemy zostały zapisane w Systemie, by wyszło jak najwięcej punktów/pieniędzy, by politycy/menedżerowie/System nie mieli pretensji, że szpital generuje długi.

Bo Smorczewska jest gruperem.

Kod Systemu pojawił się w 2009 roku. Szpitale szybko się zorientowały, że coraz szybciej się zadłużają, że limity się kończą. Zabrały się do rozkodowywania. Głównym deszyfrantem kodu w CZD został dr Jarosław Kierkuś, miłośnik liczb i zagadek. Zaczął się bliżej przyglądać chorobom i liczyć, ile na którą można dostać. I tak w szpitalach całej Polski powstały nieoficjalne stanowiska gruperów.

Smorczewska zgrupowała Adiego na zaburzenia odżywiania. To daje 50 punktów. Ale doszły jeszcze punkty za każdy dzień trzymania na oddziale. Razem 210. Czyli wyrwali Systemowi ponad 10 tys. zł. Ale że System płaci tylko za dwudziestodniowy pobyt pacjenta, a Adi leżał na pediatrii dwa miesiące, pediatria i tak dołożyła do niego kilkadziesiąt tysięcy.

Odżywiony Adi wraca na oddział Grendy. Mały kosztował już szpital grubo ponad 100 tys. zł. Nerki jeszcze nie ma. Grenda myśli: co teraz? Edyta myśli: gdzie teraz?

Uwaga, wyląduje u nas malec

Kwiecień 2010 roku. Prof. Jacek Zachwieja siedzi w swoim gabinecie na oddziale nefrologii szpitala dziecięcego w Poznaniu. Na kanapce płacze Edyta. Że jest malec, że leży w CZD w Warszawie, ale tam już limity Systemu dawno się pokończyły. Że mały wróci do sierocińca z chorymi dziećmi.

Zachwieja zdziwiony. Pierwszy raz spotyka przedstawicieli handlowych płaczących z powodu pacjenta. Gdy Edyta kończy, Zachwieja myśli, jak wytłumaczy dyrektorowi, że będzie miał dziecko, które narobi kosztów.

Edyta przywozi Adiego z Warszawy. Pielęgniarki i lekarze oglądają, patrzą w te wielkie oczy. Mały jest odżywiony, ale po rozłące z warszawskimi pielęgniarkami znów nie chce jeść. Zachwieja kładzie na stół 50 zł i otwiera „fundusz żywieniowy”, by kupować, co tylko mały będzie chciał.

Do Poznania przyjeżdżają ogarnięte tęsknotą rehabilitantka i dietetyczka z CZD. Biorą małego do miasta, oddają wieczorem. Poznańskie pielęgniarki myślą: no wariatki jakieś. Ale po kilku dniach mały i nimi obraca. Już się powtarza historia z Lublina, Wrocławia, Warszawy. Pielęgniarki to ciocie, lekarze wujkowie. Mały atakuje słowem „mamo”, dziewczyny ryczą. Ale „mamy” znów nie będzie. Bo nikt, mówi Urszula Kwiecińska, przełożona poznańskich pielęgniarek, nie podejmuje się, by to słowo dźwignąć. Bo wszystkie mają w głowie cmentarzyki małych pacjentów, którzy po wielu latach dializ nagle odchodzili. A wtedy, jak mówi prof. Zachwieja, oddział jest przygaszony, pielęgniarki uciekają na urlop.

Siukam mamy i nerki

Koniec maja 2010 roku, Adi leży w Poznaniu już pół roku. Zachwiei wychodzi już, że mały wytworzył dług na jakieś kilkadziesiąt tysięcy. Za same dializy to ponad 50 tysięcy. A jeszcze leki, koszty pobytu. System zwrócił ledwie ćwiartkę. Dyrektor szpitala nie wie nawet, że na oddziale mieszka dziecko i robi mu superkoszty, bo to tajemnica lekarzy i pielęgniarek. Edyta w nerwach, że znów trzeba będzie szukać nowego miejsca, wydzwania do Grendy, czy zdarzają się cuda, że nerka szybciej się znajduje. Zachwieja organizuje w Poznaniu zjazd nefrologów. Wrócił właśnie z USA, spotkał tam jakąś kobietę z Wielkiej Międzynarodowej Firmy Medycznej. Pokazywała mu zdjęcie Adiego i pytała, gdzie teraz leży. Jezu, myśli Zachwieja, cała ta firma żyje małym? A właśnie Adi wchodzi do jego gabinetu z jakąś dziwną fryzurą. – Ceś, co robis? – pyta.

Konferencja. Zachwieja zapowiada kolejny wykład. A tu nagle wchodzi Adi uczepiony ręki pielęgniarki Urszuli Kwiecińskiej. Pod muchą, w małym garniturku, z fryzurą-dzióbkiem. Na piersiach dynda mu wielki identyfikator. Podnoszą się kolejne sławy nefrologii: prof. Danuta Zwolińska z Wrocławia, prof. Ryszard Grenda z Warszawy, prof. Małgorzata Zajączkowska z Lublina. Sami znajomi. I wszyscy: Cześć, Adi! A mały ściska mikrofon i na spokojnie: – Ceś, ceś, jestem Adi, mam pięć lat, siukam mamy i nerki.

Tak to wymyśliłyśmy, opowiada mi Kwiecińska. Jedna pielęgniarka przyniosła garniturek i buciki. Poszłyśmy z nim do fryzjera. Miały nadzieję, że jak mały pójdzie na konferencję, to tuzy naukowe coś zrobią, coś przyspieszą z tą nerką.

Telefon o północy

Tydzień później pielęgniarka Halina przychodzi na poranną zmianę i od razu idzie do Adiego. Ale łóżko puste, pościelone, nie ma zabawek, zdjęć. Oczy jej mokną, ręce się pocą, na miękkich nogach wchodzi do dyżurki i zwala się na fotel, gdy dostaje wiadomość.

Było tak.

Edyta dostała telefon około północy. Od Grendy, że komputerowy system transplantacji dobrał Adiego w parę zgodności z nerką zmarłego i lekarze uznali, że to może być to. A jednak cud, myśli Edyta. Jedzie samochodem 150 kilometrów do Poznania.

A jej mąż pędzi do Jaszkotla, po zakonnicę, która jest oficjalnym opiekunem prawnym Adiego. Musi podpisać zgodę na przeszczep.

Potem Edyta pędzi z Poznania autostradą do Warszawy, wczesnym rankiem zgarnia z tylnego siedzenia śpiącego Adiego i zanosi na blok operacyjny. Adi kicha i smarka. Edyta drży, bo nawet lekkie przeziębienie może wykluczyć transplantację.

Po kilku godzinach telefony komórkowe pielęgniarek z kilku miast Polski, lekarzy, sióstr zakonnych wyświetlają SMS-a: „Adi ma nerkę. Będzie żył”.

Mały już nie szuka mamy. Edyta, jej mąż i córki zostali jego rodziną zastępczą.

Dorota, biologiczna matka Adiego, w ostatnich pięciu latach urodziła jeszcze trójkę dzieci. Pomoc społeczna z Lublina wie tylko, że zamieszkała z nimi u matki, która przed laty oddała ją do domu dziecka.

PS Wielka Międzynarodowa Firma Medyczna to koncern sprzedający w Polsce m.in. urządzenia do dializ. Edyta i jej szefowie prosili, by nie podawać nazwy firmy. Nie chcą, by ich pomoc dla Adiego była odebrana jako chwyt marketingowy.

CZĘŚĆ DRUGA

Kryminalna Polka

Anna ucieka z Konstancina

Stoję pod szlabanem strzeżonego osiedla willowego w Konstancinie pod Warszawą. Ochrona zapowiada mnie przez telefon. W tabloidach czytałem, że tu są piękne domy znanych aktorów, biznesmenów, dziennikarzy, celebrytów. W jednym z nich mieszka Edyta, bizneswoman. W trakcie rozmowy wybucha, płacze, krzyczy, no niech mi pan pomoże, znajdzie Annę, przecież ta oszustka nie mogła, do cholery, zapaść się pod ziemię!

Sąsiadki: Brylanty, stacje benzynowe, bogaci Żydzi

Anna pojawia się na osiedlu w czerwcu 2009 roku. Wprowadza się do domu wartego kilka milionów złotych, parkuje pod nim luksusowe volvo, bmw albo mercedesa. Zakupy przywozi kierowca, sprzątają gosposie ze Wschodu. Opiekunki zajmują się dzieckiem, ośmioletnią córką, która chodzi do pobliskiej szkoły. Elitarnej. (Gdy tam dzwonię, sekretarka pyta: „Can I help you?”, a na czesne za dziecko trzeba wysupłać jakieś 60 tys. zł rocznie).

Przez szkołę Anna poznaje inne matki z tego bogatego osiedla. Tak wchodzi do kręgu kobiet znanych z tabloidów i telewizji, konstancińskich matek żyjących z własnej pracy, odsetek, pensji mężów.

A z czego żyje Anna? Sąsiadki słyszą kilka wersji.

Edyta, bizneswoman, że Annę utrzymują rodzice, polscy Żydzi, którzy robią gigantyczne interesy w Szwajcarii.

Estera, żona biznesmena, że Anna handluje brylantami.

Magda, żona biznesmena, że ojciec Anny ma sieć stacji benzynowych.

Anna zaprasza matki do swojego nowego domu, sprowadza im kosmetyczkę z Marriotta, organizuje imprezy do białego rana albo zaprasza na miasto. Jeśli kinderbal, to w chińskiej restauracji (20 tys. zł). Jeśli damski wieczór, to w znanej restauracji Dance Zone, gdzie tańczą z ogierami Colina Jamesa, choreografa Tańca z gwiazdami (jakieś 10 tys. zł). Jeśli impreza dla uczczenia nowej przyjaźni Anny ze znaną wróżką Aidą, to w Rondo Royal (40 tys. zł).

Gości przywozi, a potem rozwozi po domach Grzegorz, osobisty kierowca Anny.

Kierowca Grzegorz: Pranie do Marriotta woziłem

Polecił mnie znajomy z tego osiedla, ochraniał tam pewną bogatą rodzinę. Mówił mi, że nowa pani zamieszkała i szuka kierowcy. Poszedłem, zobaczyłem panią i nabrałem wątpliwości. Trochę zaniedbana, z przetłuszczonymi włosami, choć ładna, trochę przy kości, z miłym uśmiechem. Dała mi 6 tys. zł pensji. Zaraz jak dostałem pracę, wywaliła kolejną opiekunkę i kazała mi się zająć dzieckiem. A to dziesięcioletni diabełek. Jezuniu, co ja się wtedy bajek w kinie naoglądałem, na basen woziłem, na tenisa, do szkoły, choć to ledwie 100 metrów od domu. No ale pani kazała. A jak mała w szkole, to ja panią na spa, basen, imprezę, a potem znów po dziecko i do domu. Jak pani nie było, a bywało, że długo nie było, to kolacja dla małej, bajki, a potem usypiałem. Czasami pani dzwoniła, żeby ją przywieźć z imprezy.

Raz dostałem worek ciuchów, miałem zawieźć do Marriotta. Pani mi wciska tysiąc złotych i mówi: do prania. Wróciłem z czystym praniem i bez grosza, bo taki rachunek.

Co kilka dni pani robiła w domu imprezy. Przychodziły matki konstancińskie, biznesmeni, jacyś ludzie ze zdjęć w gazetach kolorowych, nazwisk nie pamiętam. A jak ich rozwoziłem, to pytali, a kim ta Anna, a z czego żyje? Ale ja lojalnie, gęba na kłódkę, choć sam wiele wtedy nie wiedziałem.

Na te imprezy zwoziłem sushi i alkohole, płacąc gotówką. Po 5 tysięcy naraz. Rankiem dowoziłem skacowanej pani i gościom bułeczki, szyneczki od Bliklego. Kilkaset złotych za takie małe śniadanko.

Jako że zajmowałem się dzieckiem cały dzień, nie mogłem wozić pani. Wzięła drugiego kierowcę.

Majordomus Michał:

Nie domyślałem się, bo było jak w raju

Gosia, kosmetyczka pracująca w salonie w Marriotcie, przyjeżdżała do Anny robić manikiur jej gościom. Raz się żali, że szuka pracy dla syna. A to świetnie się składa, mówi Anna, bo potrzebuję drugiego kierowcy i żeby ktoś domem się zajął. Pensja 4 tys. zł pasuje?

Pasowała, mówi mi Michał, 22-latek. Do wielkiego domu w Konstancinie, z ogrodem, urządzonego gustownie na biało, przywiózł go kierowca Grzegorz. Michał wozi panią na spotkania, imprezy, a Grzegorz, drugim autem, odwozi córkę do szkoły.

Z końcem lata, mówi Michał, Grzegorz szepnął mi, uciekaj stąd, bo będziesz miał problemy. E tam, myślałem, narzeka, bo Anna nie chce mu zapłacić za ostatni miesiąc. A gdy Anna wyrzuca Grzegorza, klnie przy mnie, że to złodziej, że jej paliwo z samochodów podbierał. Ale nie myślałem wtedy, że kierowca już wiedział o tajemnicach, już je rozgryzł i gdy dostał zaległą pensję, do pracy w Konstancinie nie wrócił.

Niczego się nie domyślałem, bo mieliśmy tam jak w raju, mówi Michał, który do pracy u Anny wciągnął jeszcze Marcina, swojego kuzyna. Mężczyźni podzielili między siebie pracę. Michał zajmował się córką Anny: odrabiał z nią lekcje, woził na tenisa, basen, do kina, przyjmował gości, kazał mówić do siebie majordomus. Przygrywał na pianinie, gdy pani z gośćmi gawędziła. A Marcin robił za kierowcę, organizował pracę sprzątaczkom, woził pranie do Marriotta.

Magda: Zaprosiła laski z Konstancina na tańce

Magda, około czterdziestki, żona biznesmena, poznała Annę przez szkołę polsko-amerykańską.

Bawiliśmy się, mówi Magda, u Anny albo na mieście. Widać było, że ma pieniądze, gest. Ale po imprezie w Dance Zone powinnam się była kapnąć, że coś nie gra. Anna zaprosiła laski z Konstancina na tańce, ale trzeba było wpłacić 10 tys. zł. I zadzwoniła, że jest chora, że nie da rady wpłacić, że nie może wyjść do banku, że trzeba odwołać. No nie, to ja ci pomogę, mówię jej. Mój mąż wpłacił te pieniądze. Ale to nic, niech pan zapyta o imprezę dla wróżki, mówi Magda.

Wiosna 2009 rok, około 200 gości zaproszonych do znanej wówczas restauracji Rondo Royal. Na benefis Aidy Kosojan-Przybysz, znanej warszawskiej wróżki, która przeobraża się w wokalistkę. Wśród gości gwiazdy, takie jak Edyta Olszówka, astronauta Mirosław Hermaszewski, jakiś piłkarz, biznesmeni. Wszyscy wzruszeni, gdy Aida prosi na scenę nieznaną nikomu Annę i dziękuje za sponsorowanie imprezy. Choć niektórzy goście zdziwieni, że jedzenie z klasą, ale za alkohole trzeba płacić samemu.

Wróżka Aida wzdycha:

Zaprosiłam ją na scenę, myślałam, że zapłaci

Robert Dąbrowski, właściciel Rondo Royal, tak pamięta imprezę: przyszła Anna z panią Emilią Hermaszewską, prawnikiem. Chciały wybrać menu na imprezę dla wróżki. Anna miała płacić, ale nie miała całości, czyli 40 tys. zł. No ale że była ze znaną prawniczką, to wziąłem zaliczkę, jakieś kilka tysięcy. Jako że w dniu imprezy reszty pieniędzy nie dostałem, to obciąłem po alkoholach. Nigdy też nie zobaczyłem już zaległych pieniędzy.

Emilia Hermaszewska, prawniczka i córka astronauty, też tego nie zapomni.

Poznałam Annę przez wróżkę Aidę, mówi. Kilka tygodni przed imprezą. Sprawiała wrażenie trochę zagubionej samotnej matki. Annie zależało, by na imprezę zaprosić różnych sławnych ludzi, więc poprosiłam ojca. A już pierwszego dnia, gdy ją poznałam, powinnam nabrać ostrożności, bo po wyjściu z mojej kancelarii zadzwoniła po pomoc, płacząc, że zatrzymała ją policja do kontroli drogowej i nie chce wypuścić, bo Anna nie ma dokumentów. Pojechałam, widzę, że Anna siedzi w radiowozie. Panowie, mówię policjantom, ja poświadczę, że ta pani jest tym, za kogo się podaje. Dobrze, dobrze, mówią policjanci, my wiemy, kim jest ta pani. Nie chodzi o brak dokumentów. I zabrali ją do aresztu na 24 godziny. Gdy wypuścili, nie pytałam, o co chodziło. Moich wątpliwości nie wzbudziło też, że pożyczyła ode mnie 4 tys. zł gotówką. Myślałam, że to wszystko dziwactwa bogatej dziewczyny. Musi pan zrozumieć, że ona jednak wzbudzała zaufanie, choćby swoimi kontaktami. Jej przyjaciółką była ponoć Edyta Jungowska, z którą wisiała na telefonie.

No bez przesady, mówi mi Jungowska, aktorka. Poznałam ją w salonie masażu w warszawskim Bristolu. Miała w sobie jakąś tajemnicę, magnetyzującą, ale żadna tam przyjaciółka. Raz zaprosiła mnie na spotkanie biznesowe z jakimiś ludźmi.

Wróżka Aida wzdycha: Annę poznałam przez moją sekretarkę, miały wspólnego fryzjera. Zaproponowała, że zrobi mi imprezę, ale wyszło, jak wyszło. A na scenę poprosiłam ją, bo miałam nadzieję, że zapłaci.

Uciekająca Grażyna:

Zaprzyjaźniłyśmy się, bo była spontaniczna, wylewna, czasami płakała

Mam pomysł na biznes, mówi Anna, popijając kawę z konstancińskimi matkami w Sinnecie, elitarnym klubie sportowym. Gdy dzieci pobierają lekcje tenisa, Anna rozwija plan handlu wódką, budowy spa, hoteli. A skąd pieniądze, pytają matki. Aleksander Gudzowaty mi pomoże, mówi Anna, albo rodzice mi przyślą. I już po osiedlu idzie fama, że warto się z Anną zaprzyjaźnić. A gdy na spotkaniu biznesowym pojawia się Edyta Jungowska, fama staje się legendą.

Majordomus Michał pamięta, że coraz częściej musiał przygrywać na pianinie, bo przez dom przewijały się tabuny biznesmenów. Przybywali i podziwiali ambitne plany, a pani oprowadzała, roztrząsając wizję przebudowy swojego domu: sterowanie światłem, sauna, zimowy ogród.

Spotkania biznesowe odbywają się też w Marriotcie. Na jedno przyjeżdża szef zachodniego producenta wódki. Niech pan mnie nie łączy z tą panią, prosi mnie. Gdy pojechałem do Konstancina, to widziałem, jak dyrektor jej spółki odrabia lekcje z jej córką. Wariactwo jakieś, dałem sobie spokój.

Żeby biznes wyglądał poważnie, Anna musiała mieć biuro. W poważnym miejscu. Przez Magdę, matkę poznaną w szkolę, trafiła do Janusza Stupkiewicza, szefa galerii Złote Tarasy, a ten polecił ją jednej z firm.

Grażyna, która pracowała w tej firmie, pisze do mnie przez Skype’a, z zagranicy, bo musiała uciekać po zakończeniu znajomości z Anną.

Anna, pisze Grażyna, chciała wynająć od nas biuro. Zaprzyjaźniłyśmy się, bo była spontaniczna, wylewna, czasami płakała, narzekając, że zostawił ją i córkę bogaty biznesmen. Wprowadziłam się na jej prośbę do jej domu w Konstancinie, pożyczała mi samochód, żyłyśmy jak siostry. Pewnego dnia poprosiła mnie o pożyczkę, na krótko, bo czekała na przelew od bogatych rodziców. Wzięłam dla niej kredyt, 200 tys. zł. Ja wiem, że moja głupota wydaje się bezdenna, ale przecież nikt nie wiedział, że to wszystko było... Czy myśli pan, że banki mi to podarują? Bo z odsetkami narosła już kwota, którą będę spłacać całe życie, a ja jeszcze nie mam 30 lat. Czy nie wie pan, gdzie można znaleźć Annę?

Majordomus Michał:

Chcieliśmy być jak ona, z polotem, z przytupem

Nas też wciągnęła w te biznesy, mówi Michał. Miałem być dyrektorem marketingu. Jeździłem na te spotkania z różnymi biznesmenami. Ale my z kuzynem naprawdę wierzyliśmy, że to pomysły realne, bo Anna zaczęła bywać nawet w Bartimpexie, u jakiegoś ambasadora.

Jerzy Płomiński, były ambasador w Arabii i pracownik holdingu Aleksandra Gudzowatego, pamięta to tak. Poznałem ją przez znajomą, która uczyła jej córkę muzyki. Szukała kontaktów, mówiła, że chce biznes robić, ale potem doszło do mnie, że nic nie wyszło, a te kontakty wykorzystywała w dość niecny sposób.

Po kilku miesiącach widać było, mówi majordomus Michał, że biznesy chyba nie wyjdą, a rodzice Anny nie przysyłali tych obiecanych milionów. Zniknęła też Grażyna, która mieszkała przez pewien czas w domu w Konstancinie. Gdy zaczęło Annie brakować pieniędzy, poprosiła nas o pomoc, byśmy wzięli dla niej kredyt. Głupio brzmi, ale wie pan, jak ktoś ma taki dom, takie auta, dziecko w ekskluzywnej szkole, bogatych rodziców... No to wzięliśmy z kuzynem 100 tys. zł kredytu i karty kredytowe, które jako bonus przysłał nam bank. Wszystko oddaliśmy Annie, która odpaliła nam po kilkaset złotych na wydatki. Sama nie brała kredytów, bo mówiła, że zgubiła dokumenty.

My, mówi Michał i aż nabiera głęboko powietrza, chcieliśmy być jak ona, z polotem, bo każdy jej się kłaniał. Gdy podjeżdżaliśmy pod bank luksusowym autem, gdy wchodziliśmy, to z przytupem, jak Anna. Arogancko do tych bankowców, bo Anna mówiła, że tak trzeba, że będą nas wtedy szanować, że dadzą kredyty.

Marek, doradca finansowy, który te kredyty załatwiał, pamięta, że Anna przyjeżdżała drogim autem. Proponowałem, mówi Marek, by zastawiła samochód, a ona, że to prezent od ojca, bogacza ze Szwajcarii, i byłoby mu przykro. Najpierw przyszła do mnie z dokumentem, że ma ziemię, ale w banku ocenili, że to jakaś ściema. W końcu przyszła ze znajomymi, którzy wzięli dla niej te kredyty. Majordomus Michał popada w zadumę, gdy pytam, na co poszły pieniądze z ich kredytów. Dzisiaj, mówi, mogę się domyślać, że przejadła na tych wszystkich imprezach.

Rachunki Anny

Służba pracująca w domu Anny, jej sąsiadki, konstancińskie matki nie wiedzą, że jesienią 2009 roku na jej telefon zaczynają przychodzić SMS-y z prośbami, groźbami, żądaniami, by oddała pieniądze:

●  za wynajem domu w Konstancinie, który należy do kobiety mieszkającej na stałe w Wielkiej Brytanii – kilkadziesiąt tysięcy złotych;

●  za wynajem samochodów, które Anna wzięła w wypożyczalni w centrum Warszawy – 15 tys. zł;

●  za remont domu, w którym miały być sauna i ogród zimowy – firma, która go wykonywała, oddała sprawę do sądu, by odzyskać kilkadziesiąt tysięcy złotych, ale od komornika usłyszała, że Anna nie ma żadnego majątku;

●  4 tys. zł pożyczone od Emilii Hermaszewskiej;

●  za pożyczkę zaciągniętą przez Grażynę;

●  za opiekę nad dzieckiem, których domagają się wyrzucone z pracy nianie;

●  za adwokata, który reprezentował ją przed szkołą polsko-amerykańską, by nie wyrzucali jej córki za spóźnienia (adwokat mówi mi o Annie „ta Czarna Mamba”).

Edyta „milion dwieście”:

Błagała od drzwi, że ma pomysł na biznes

Siedzę w Konstancinie w domu Edyty, bizneswoman. Edyta od roku na lekach, ma nerwicę.

Anna przyszła do niej przed sylwestrem, pod koniec 2009 roku. Błagała od drzwi, że ma pomysł na biznes, że zwróci dwa razy więcej pieniędzy. Pożycz, błagała Edytę, muszę mieć milion dwieście. Edyta się waha, bo to oszczędności jej życia, ale Anna klęczy, obiecuje, że obydwie będą ustawione. Anna daje jej numer konta i kontakt do zaufanego doradcy finansowego.

Chłopaki, sprawdźcie konto Marcina, mówi Anna majordomusowi i kuzynowi. Rzucają się do komputera. A na koncie milion dwieście! Chłopaki skaczą pod sufit, bo już wątpili, czy ta ich Anna to nie jakiś przekręt. A tu, proszę, naprawdę umie robić pieniądze. No i jakim zaufaniem ich obdarza, skoro taką kasę każe przelać na konto Marcina.

Anna każe się Marcinowi zawieźć do banku. Jako że na jego konto przyszły pieniądze, to stają przy okienku i Anna zleca mu, by dokonał kilku przelewów. Numery kont, gdzie mają iść pieniądze, ma zapisane w SMS-ach. Marcin nie wie, o co chodzi, nie wnika. A pieniądze płyną tam, skąd SMS-ami przychodziły groźby, by Anna oddała pieniądze.

Ale ruszają też na zakupy. Łóżko do sypialni Anny za 70 tys. zł, meble do pokoju córki, żyrandole, biżuteria, nowe laptopy, a wszystko pierwsza klasa. Anna każe Marcinowi kupić konsolę do gry dla małej. Ale jaką, dzwoni Marcin ze sklepu, a weź wszystkie, mówi pani.

Po kilku tygodniach na koncie Marcina po tym milionie nie ma śladu.

Wie pan, żali się majordomus, my wtedy myśleliśmy, że Anna ma talent do robienia pieniędzy, to się nie upominaliśmy o nasze kredyty, które mogła spłacić. No i teraz komornicy do nas walą drzwiami i oknami.

Anna znika wiosną 2010 roku. Szuka jej Edyta, szukają chłopaki, firmy windykacyjne, komornicy. Anna wynajęła adwokata, prof. Piotra Kruszyńskiego, do którego Edyta napisała tak: „Gdy ona balowała, ja zajmowałam się jej dzieckiem, martwiłam o jej zdrowie, a ona podle mnie oszukała, ograbiając z tego, na co latami pracowałam w pocie czoła. Czy takich chce mieć pan klientów?”. Kruszyński odpowiada, także mnie, że chroni go tajemnica adwokacka, a z Anną kontakt jest niemożliwy, bo jest ciężko chora i się leczy.

A skąd adwokat? Bo Edyta i chłopaki oddali sprawę do prokuratury. Karol Węgrzyn, warszawski prokurator, rozsyła teraz pisma po całej Polsce, aby w innych prokuraturach dowiedzieć się czegoś o tajemniczej Annie. Ja też próbuję.

Zauroczony Zdzisław:

Chciała żyć jak wielkomiejskie panie

Nie ma co czekać, nikt do pana nie wyjdzie, mówi mi mężczyzna, gdy stoję w małym miasteczku pod Wieluniem koło Sieradza. Anna chwaliła się znajomym, że stąd pochodzi.

Patrzę na okazały dwupiętrowy budynek jednorodzinny postawiony na dwuhektarowej działce. Za domem, na wybetonowanym podwórzu, drugi dom i jeszcze pomieszczenia gospodarcze. Cisnę guzik pod obiektywem kamery. No mówię panu, ciągnie mężczyzna, że oni nie wyjdą, bo co rusz przyjeżdżają tu policja, wierzyciele.

W Wieluniu pamiętają, że Czesław S. najpierw jeździł na taksówce. Ale to jeszcze chyba w PRL-u. Po przełomie gospodarczym miał stacje benzynowe, gospodarkę rolną i był dilerem popularnych w latach 90. samochodów marki Daewoo. W biznesie Czesławowi pomagają żona, syn i dwie córki, Katarzyna i Anna.

Annę dobrze pamiętają w miasteczku jako mało skromną pannę rozbijającą się po okolicy drogim samochodem. Jako 20-latka Anna poznaje Zdzisława z Warszawy.

To był mój romans, mówi Zdzisław, 50-latek. Anna zaszła w ciążę, mieszkaliśmy u mnie w Warszawie. Imponowała jej stolica, chciała żyć jak wielkomiejskie panie. Tyle że nie znała języków, nie czytała książek, interesował ją ciuch i kosmetyk. Miała problemy, by składać zdania w jakieś niebanalne, więc wychodziła z niej prosta dziewczyna. A ja byłem tą prostotą zauroczony. Anna chciała być częścią świata, do którego nie należała. Za wszelką cenę. Potrafiła 10 lat temu robić drogie prezenty osobom, które znała krótko, ale w znajomości z którymi widziała interes. Gdy szła do kosmetyczki, fryzjera, to do najlepszych, w nadziei, że pozna tam kogoś ważnego. Gdy na kolację, to do Marriotta, bo też można kogoś poznać. Rozstaliśmy się, bo zbyt wiele nas różniło, i płacę grzecznie alimenty, tysiąc dwieście złotych. Nie jestem żadnym bogatym biznesmenem, który ją porzucił. Ale po zerwaniu z nią okazało się, że jakiś bank chce ode mnie spłaty kredytu. Tyle że nigdy go nie brałem. Ktoś skradł moje dane.

Sprawy Anny, matki i siostry.

Panie dopisały zera

Pytam w okolicznych prokuraturach. Znają rodzinę S. A problemy – jak wynika z akt – zaczynają się już wtedy, gdy dzieci, w tym Anna, wchodzą w okres dojrzałości.

W 2002 roku Anna pośredniczy w zakupie samochodu. Diler daje auto, ale Anna nie przekazuje mu pieniędzy, które dostaje od nabywcy. Diler przyjeżdża pod dom S., ale rodzina zamyka przed nim drzwi. Odzyskuje pieniądze dopiero wtedy, gdy sprawę oddaje do sądu.

W 2005 roku siostra Anny staje przed sądem, gdy fałszuje zaświadczenia z ZUS.

W 2006 roku do sądu trafiają Anna i jej matka. Wyłudzają paliwa z trzech firm za 150 tys. zł. Dostawcy dają się nabrać, bo dostają faksem dowód zapłaty, ale po wysłaniu paliwa orientują się, że panie dopisały zera. Matka i córki dostają po dwa lata z zawieszeniem na pięć.

W 2007 roku Anna znów staje przed sądem. Zażyczyła sobie kominek za kilkanaście tysięcy złotych. Obiecała, że zapłaci na drugi dzień po montażu. Gdy rzemieślnik jedzie pod jej dom, aby odzyskać pieniądze, Anna wyjeżdża drugą bramą, znika i zmienia numer telefonu. Anna dostaje rok z zawieszeniem na trzy lata.

Matka Anny czeka na wyrok za kolejne oszustwo przy zakupie paliwa, a Anna – za wyłudzenie z banku ponad 150 tys. zł kredytu, który dostała po sfałszowaniu dokumentów swojej siostry. Tyle że sąd w Sieradzu, który głowi się nad tą sprawą, od roku nie może doczekać się Anny przed swoim obliczem, bo jej adwokaci ślą zaświadczenia, że jest chora.

Gdy matka Anny nie stawia się na swój proces, trafia do aresztu.

Jest jeszcze w prokuraturze inna sprawa. Mieszkaniec Wielunia twierdzi, że Anna oszukała go na 40 tys. zł.

W sądzie w Sieradzu dowiaduję się, że rodzina S. na swoich procesach zjawia się zawsze w obstawie dwóch, trzech prawników. Broniła ich choćby Elżbieta Agacka-Gajdowska z córką Joanną Agacką-Indecką, prezes Naczelnej Rady Adwokackiej, która zginęła w katastrofie samolotu w Smoleńsku. Gajdowska nie chce rozmawiać, zasłania się tajemnicą adwokacką.

Majątek rodziny S., także dom, przed którym stoję, został już zlicytowany w poczet długów i wyłudzonych pieniędzy lub czeka w kolejce do komornika.

Dowiaduję się też, że w 2009 roku Anna dostała jeszcze jeden wyrok – trzy lata i sześć miesięcy, bo pomagała ojcu przy oszukaniu banków na 30 mln zł. Ten wyrok Anna powinna była jednak odsiedzieć. Ale nie trafiła za kratki. Dostałem z sądu odpowiedź, że odroczono, bo Anna złożyła wniosek, że jest ciężko chora. Sąd to bada. Tyle że było to w 2009 roku, gdy Anna mieszkała w Konstancinie. A gdy stamtąd uciekała, była na tyle w dobrym zdrowiu, że mogła spać nawet w samochodzie, jak opowiada kucharka Marianna.

Kucharka Marianna:

Państwo patrzeli przez firankę, jak mi idzie

Marianna przez ostatnie kilka lat była sprzątaczką, kucharką, opiekunką u rodziny S. Mieszka w Wieluniu w starej chacie.

Ja, panie, dygocze z nerwów Marianna, oprócz sprzątania zajmowałam się u nich wychodzeniem do bramy. Gdy ludzie po długi przyjeżdżali. Albo sama policja, co przywoziła im wezwania do sądu. Stawałam przy furtce i mówiłam, że państwa nie ma w domu. A państwo patrzeli przez firankę, jak mi idzie. A raz podjechał ktoś samochodem, z gorylami takimi, i rzucili się na mnie, oddawaj kasę, kurwo, krzyczeli. Myślałam, że mnie zabiją. Innym razem byłam w sądzie, by ich bronić, by jakąś ziemię brać na siebie, bo chcieli za długi im zabrać. Co ja się wtedy w sądzie nakłamałam na tę okoliczność, że to sama chciałam kupić, że pieniądze miałam. Tak się w tym poplątałam, że sąd dał mnie grzywnę, którą komornik do dzisiaj ściąga mi z emerytury. A jeszcze wzięłam kilka pożyczek dla Anny, która stała za mną zawsze i od razu, w banku, zabierała.

Rok temu jakoś Anna zawiozła mnie do Warszawy, bym zajmowała się małą i bym jakieś spółki na siebie zapisała czy coś takiego. Mieszkałyśmy w takim wielkim domu, a pięknym, panie, w Konstancinie. Ale przyszedł zaraz właściciel i nas wyrzucił, bo Anna nie płaciła za wynajem. I ona, panie, ze mną i z tym dzieckiem spała w samochodzie na stacji paliwowej. My się nawet tam myli, na tej stacji, a małą woziliśmy do szkoły, jakieś takiej amerykańskiej, bardzo drogiej, więc się dziwiłam, skąd ma na nią pieniądze, skoro nie miała.

Anna wrócić tu nie mogła, bo ją jacyś ludzie i policja szukali. A jeszcze powiem, że ja słabych nerwów, wzięłam raz sznur po tych kredytach i notariuszach i poszłam się wieszać na orzechu, w ogrodzie, no ale syn mnie odratował.

Ojciec: Każdy cuda może gadać,

w życiu niemożliwe

Ponownie jadę pod dom rodziny S. Duszę dzwonek, chodzę wkoło, w końcu wychodzi Czesław S. Niewysoki, 69 lat. Wygląda jak rolnik, a nie zadłużony po uszy biznesmen.

Panie, mówi, gadać to każdy może, cuda może gadać, w życiu niemożliwe, żeby kogo moja córka oszukała, Czesław unosi się z oburzenia przy kutym z żelaza płocie, bo bramy mi nie otwiera. Pytam o wyroki, o kontakt z córką, ale Czesław S. krzyczy tylko, że córka w szpitalu, że oni są rodziną uczciwą i religijną. I znika w domu.

Imiona niektórych bohaterów zostały na ich prośbę zmienione

Zróbmy, ciociu, ostatni włam

Nieoficjalnie mówią o niej „Maszyna”. Albo „Kobieta mafii”. Jest też wersja oficjalna, z komunikatu Komendy Głównej (30 sierpnia 2008 roku): – Policjanci rozpracowali gang, którym rządziła 39-letnia kobieta. Grupa działała na terenie Sanoka i kilku powiatów. Ma na swoim koncie blisko 50 włamań. Sprawcy odpowiedzą za udział w zorganizowanej grupie przestępczej. O ich dalszym losie zadecyduje sąd.

„Kobieta mafii” to gratka dla lokalnej prasy. Sprawę dostała prokurator Aneta Hładki. Niewysoka, z czupryną loków, mówi szybko, ma w Sanoku opinię błyskotliwej. Nie widziała się jeszcze z podejrzaną, ale jest podekscytowana: – Nie miałam jeszcze kobiety, która by szefowała grupie. Były nożowniczki, które kłuły mężów, oszustki, no banał prawie. Zobaczymy, co prezentuje pani Barbara M. – mówi prokuratorka, podpisując mi zgodę na widzenie z „Maszyną”. Ale najpierw jadę do policjantów, którzy zajmowali się sprawą.

„Szef” i „Łańcuch” nie mają dużo czasu, bo rodziny czekają na walizkach. Jest piątek i zaraz znikają na weekend w Słowacji, a tam już bąbelkowe baseny tanie jak parkingi, sauny, solaria i piwo prawie za darmo. Bo z Sanoka to ledwie godzina drogi. A zasłużyli sobie: – Bo co my za tą „Maszyną” się nalatali, to już nam żadna policyjna nagroda nie odda. A nawet Komenda Główna napisała o nas w swoim internecie.

No, ale słuchaj pan...

Co my się za tą Baśką nalatali...

„Szef” aż się trzęsie podekscytowany, bo – jak twierdzi – takich złodziejskich speców dawno u nich nie było. A jeszcze baba nimi kierowała. „Łańcuch” (na szyi złota plecionka grubości małego palca) podskakuje na krześle, by co jakiś czas przypomnieć „Szefowi” o smakowitych detalach.

„Szef”: – W grudniu 2006 roku przyleciał do nas jeden zasapany właściciel baru. Że mu kto w nocy zarąbał kasetę z maszyny do gry. A za nim następny. I zeznają, że włamywacze weszli w nocy, spruli maszyny i zabrali kasetki. Normalne śledztwo i szukamy. Ale idzie wiosna, lato, jesień i mamy 30 lokali z wyprutymi maszynami. I żadnych odcisków, śladów butów, kamery tylko kaptury złodziei obcięły, a alarmy nie wyły. Fachowa robota.

Gdzieś jesienią 2007 roku nasze chłopaki zajarzyły, że mamy tu koło komendy dom, a w nim ekipę z pięcioma gówniarzami. Nówki „najki”, pizza na telefon, gadżeciki w łapach, nowe okna wstawione. Sprawdzamy: gnoje bez pracy. Zaczęliśmy za nimi latać. W domu jeszcze babka była, czterdziecha na karku. Jej przydupas Adaś ledwie 25 lat.

„Łańcuch”: – Ale bachora jej zrobił.

„Szef”: – I jeszcze czterech podlotów po 20 lat: Erneścik, wysportowany, że hej, nawet tera nam w celi szpagaty macha, drugi Adaś, Radeczek i Sztefan, kolarz taki niedorobiony. Ta babka zawsze robiła obcinkę. Znaczy szła na przedzie i dawała znać, że nikt koło baru nie stoi. I wiedziała, kiedy radiowozy nasze wyjeżdżają na akcję. Wtedy dawała przez telefon: akcja. Skąd wiedziała o radiowozach? No, patrz pan („Szef” podchodzi do okna, wbija dłonie w wertikale, rozsuwa). Tam są tory, dalej ulica, most i dom tej bladzi. Jak auta na jakąś akcję jechały, to zawsze przez most obok jej domu.

„Łańcuch”: – A robili zawsze w nocy.

„Szef”: – No więc babka na obcince z przodu, z telefonem. Ci dochodzili do lokalu, włazili oknami przez zaplecza, w maszynach rozbijali szklane panele z przodu, łapę wsadzali i wyciągali kasetkę, do której te frajery, co grają, wrzucały kasę. Babka wracała z kasetką na chatę, ale zanim im dawała znać, to najpierw otwierała kasetkę, bo to taka plastikowa badziew, a potem przy nich drugi raz otwierała z ceremonią, robiła och-ach, że tyle kasy, i dzieliła. A wcześniej połowę sobie zakosiła.

„Łańcuch”: – Szefie, o czujkach powiedz, o czujkach.

„Szef” nabiera powietrza: – Nie wiedzieliśmy, dlaczego czujki przy sufitach w nocy nie piszczą. A oni tera się popruli, że szli wcześniej, krzesło brali, jak kelner nie widział, i czujkę do sufitu okręcali, tak że podłogi nie widziała.

„Łańcuch”: – I jednego palucha nie zostawili.

„Szef”: – Bo na włamy szli w rękawiczkach, a na buty skarpety nakładali, żeby nie było odcisków. Takie włamy mieli, że z jednego automatu i 8 tysięcy wyciągali, bo tam głównie banknoty były.

„Łańcuch”: – I jak se pomyślimy...

„Szef”: – I jak se pomyślimy, że tym babka kręciła, to ja nie mogę. Bo te gnoje pomieszkiwały u niej i jak się żarcie kończyło albo przewalili na balangi, to ona ich wyganiała na włamy. I w półtora roku ta Baśka zrobiła nam 50 lokali z maszynami. Dlatego ksywę „Maszyna” dostała. To ona, panie, te wszystkie sztuczki wymyślała, zdjęcia lokali przed włamami robiła, a fachu jej te penery nauczyły, z którymi bachory ma.

„Łańcuch”: – Bo ona tych gówniarzy trzymała krótko. A teraz wszyscy się prują i sypią naszą Baśkę, co nam kazała półtora roku za sobą ganiać.

A przecie dzieci wszy nie miały...

O „Maszynie” mówią w Sanoku i pobliskich wsiach. Trudno znaleźć tam lokal z automatami do gier zręcznościowych, które nie padły łupem jej grupy. Obrobili nawet bar w Besku, jej rodzinnej miejscowości, 20 kilometrów pod Sanokiem.

W Besku jedna główna ulica, od której odchodzą dwie: do szkoły i urzędu. Przy głównej stoisko warzywnicze. Kobieta, która ładuje ziemniaki, wie, że Baśka to ta, co dziecko wcześnie urodziła, nie wybijała się i nagle zniknęła w Sanoku. Ale kobieta radzi, żeby pogadać z Bogusiem, właścicielem stoiska. Boguś też nie wie, ale ten Jasiek, co pomidory wybiera, chyba wie, bo był Baśki sąsiadem. A Jasiek mówi tak: – Baśka wyjechała, jak miała 20 lat, za jakimś facetem do Sanoka. Nie udała się rodzinie, bo jej dwaj bracia radzą sobie, firmę mają. Ojciec też był w porządku, ale zmarł, i matka też w porządku, w szmateksie sprzedaje, w ogóle porządna rodzina. A w ogóle to dzieciaków ma pełno i każde z innym.

Do „szmateksu” z głównej drogi przez 500 metrów prowadzi żwir. Matka „Maszyny” nie chce rozmawiać. Gdy mówię, że mam zgodę na widzenie z córką, wpada w lament:

– Jezuniu, lepiej, gdyby umarła, bo ja nie wiem, jak się ludziom pokażę teraz, panie drogi. Jakby ją pierun strzelił. Ona tu była normalna, ale jak miała 21 lat, to poszła do Sanoka, i to tam. No czemu ta Baśka taka, przecież to moje dziecko najmłodsze, my tak strasznie z mężem czekali na córkę, mąż tak chciał córkę, że mu się niebo otwarło, jak się urodziła, a potem tak nam dała w kość, że on płakał i ja płakałam.

Wchodzi klientka bez słowa, ogląda staniki, nieco pożółkłe, w bardzo dużych rozmiarach. Wychodzi bez słowa.

Matka „Maszyny” pyta mnie, gdzie przerwała.

– No właśnie. Więc jak ja to wytrzymam, co ja w życiu zrobiłam, nawet agrafki nie ukradłam, czemu mnie Pan Bóg pokarał, za co, za kogo, czemu jej Pan Bóg nie zabrał. Ja w kościele w tę niedzielę nie byłam, bo jak ja ludziom w oczy spojrzę, ja przepraszam, że tak mówię, ale ja się nawet nikomu poskarżyć nie mogę.

Nastolatką była Baśka względną, jak my z pola wracali, to kolację przygotowała i tak się cieszyła, że nam smakowało. My jej z mężem kupili mieszkanie w tym Sanoku. Jak miała 17 lat, to w ciążę zaszła, ale ją ten Romek pierwszy zostawił, bo w Izraelu został, tam miał pracę. Z Romkiem ma Samantę i Klaudię, ale Romek nie był wierny tam w Izraelu i Baśka się dowiedziała. I w zemście też zaczęła iść w tany. Ja szukam pokoleniami do tyłu, ale nikogo takiego jak Baśka nie znajdę.

Wchodzi synowa. Chwilę rozmawiają na zewnątrz sklepu.

– Na czym ja skończyłam? Aha, jeszcze Piotrka poznała, fajny chłopak, ma z nim syna, 11 lat, ale Baśka już była wtedy nerwowa, nieznośna. Ale tego Piotrka nie kochała i potem takiego menela poznała, Bolka, co więcej siedział i kradł, i długi miał, i komorników. Z nim też ma dziecko i ślub wzięła, a potem mieszkanie, to, co my kupili, sprzedała i go spłaciła. Dom kupili, ruderę, co teraz mieszkają. Mnie się wydaje, że to jaki film, a nie prawda, ja przepraszam, że tak mówię bez porządku, ale na tabletkach. A z synami też nie pogadam, bo jeden wyjechał, drugi nie chce o Baśce gadać, bo nigdy się nie lubili.

Wchodzi sprzedawczyni ze sklepu obok, ale widzi, że nie w porę, i wychodzi.

– Na czym to ja znowu skończyłam, widzi pan, że spokojnie pogadać nie można. Aha, ale wie pan, matką była dobrą, ja rzadko do niej chodziłam, ale zawsze sprawdzałam, nawet ukradkiem do główek zaglądałam dzieciom, czy wszy nie ma, ale czyściutko przecie było, ale nie, zaraz, która matka to robi, żeby do więzienia trafić i dzieci zostawić, a teraz dziewczynki proszą, żeby na adwokata zbierać, ale ja nie mogę, nie mam, nie wiem, czy jest sens pomagać.

Pan jedzie do niej, tak? Coś może przekazać, tak? Ale nie, nic, nic. Nie mam jej nic do powiedzenia. Ja wiem, że ona cierpi, bo mi dziewczynki czytały list z aresztu, ja płakałam, jak słuchałam, bo to dobra matka.

Mamusia nasza kochana

Dom „Maszyny”, z którego „obcinała” komendę w Sanoku, stoi na placyku między dwiema ulicami. Obity starymi brązowymi deskami, ale na froncie ściany billboard – „MON zaprasza młodzież do wojska”.

Gdy dzwonię, przez firankę wygląda dziewczęca twarz: – Czego pan chce?

– Jutro będę się widział z waszą mamą. Chcecie coś przekazać? – pytam i dziewczyna wychodzi otworzyć furtkę.

Siedzimy w bidulnej kuchni, z odrapanymi meblami, w pokoju przechodnim dziecięce ciuszki, sofa, stary telewizor. Do drugiego pokoju dziewczyny nie wpuszczają. Samanta ma 21 lat, a Klaudia w grudniu skończy 18. Więc Samanta poprosiła sąd o opiekę nad siostrą. Ale jeszcze nad trzyletnią Dżamilką, która teraz jest u babci, 12-letnim Normankiem, który jest u taty, a „ten pewnie go nie odda”, i Arielkiem, który jest u dziadków „jeszcze innego taty”.

Klaudia jest wysoką, szczupłą brunetką z tlenionymi na blond końcówkami. Samanta – niska szatynka o pięknych, smutnych oczach. Na rękach ma trzyletniego syna. Swojego.

Klaudia stoi oparta o kuchenkę i zaczyna twardo: – Żeby było jasne. Ja nie wiedziałam o żadnych włamaniach. A to policja nadała mamie ksywę „Maszyna”, bo nikt tak na mamę nie mówił.

Samanta: – Bo mama... Musi pan wiedzieć, że była wspaniałą matką, nawet gdy z tym Bolkiem była, który ją strasznie bił. Pamiętam, jak Bolek siedział na mamie i ją dusił, zerwałam go z niej. To wtedy mamie zaczęła siadać psychika.

Klaudia: – Mieszkałyśmy tu z mamą, Dżamilką, Arielkiem i Normankiem. Teraz poszli do różnych rodzin, po ojcach...

Samanta: – Bo my jesteśmy z jednego ojca. Ariel z innego i Norman też. A Dżamilka jest mamy i Adama, który siedzi w tej sprawy... To było śmieszne, że mama ma faceta w wieku mojego faceta, i na początku mściłyśmy się za to na mamie.

Klaudia: – Ale okazało się, że on jest w porządku, mama czuła się przy nim bezpieczna.

Samanta: – Ja naprawdę nie widziałam, że oni gdzieś w nocy chodzą. Nie mieszkam tu. Pracuję w fabryce szkła, tu, na Dąbrówce pod Sanokiem, szkło obcinam, na hali jest 50 stopni, ale mam tysiąc złotych. Ale jak mi sąd da moje rodzeństwo, to poradzę sobie. Mama nie miałaby takiej władzy, żeby panować nad pięcioma facetami. Oni robili, co chcieli. Ernest siedział w poprawczakach, boją się go rówieśnicy, jest zadziorny, Adam mojej mamy jest uparty, Sztefan w ogóle nie chce nikogo słuchać, lubi być niezależny. A co z domem, proszę pana, bo mówią, że zabiorą nam, bo mama będzie musiała spłacić to, co ukradli. Pójdzie na grzywnę?

Klaudia: – Wie pan, mama list przysłała, o, proszę, przeczytam... „Kochane dzieci...” – ale dziewczyna zaczyna łkać.

„Kochane dzieci. Samanto, kocham was bardzo, tęsknota mnie zabija, nie wiem, jak długo tu wytrzymam, wysiada mi psychika i ciągle płaczę, nie wiem, kiedy się to skończy, bo tak bardzo tęsknię za wami. Pamiętaj, Samanto, by opiekować się Klaudią i Dżamilką, Boże, jak chciałabym ją przytulić. Może się zgodzi prokurator, to przyjedźcie z nią. Wiem, że adwokat może być drogi, ale jeśli macie pieniądze, to trzymajcie dla siebie. Na adwokata możecie sprzedać te meble, które stoją w pokoju, może to coś pomoże. Pamiętajcie mówić Dżamilce o mnie, bo mnie zapomni, utulcie niunię. Pamiętajcie też, by pomagać sąsiadce, bo jest chora i sama nie da rady sprzątać i gotować. Kocham Was, Mamusia.

PS Widzenia są tylko od 8.00 do 13.00, pamiętajcie”.

Klaudia: – Niech pan jej powie, że tęsknimy, że czekamy, bo prokuratorka nam jeszcze zgody nie dała na widzenie.

Kuchnię mieć ładną i dobrze gotować...

„Maszyna” siedzi w więzieniu w Kielcach. W celi ma zabójczynię, burdelmamę i jeszcze jedną, co nie chce gadać.

Gdy podchodzi do stolika, dzieli nas tylko blat. Jest zdziwiona, bo myślała, że może córki adwokata załatwiły albo jaki z urzędu przyszedł. Widzę te same duże i smutne oczy co u Samanty. Na oczy opadają przetłuszczone włosy. Nie wygląda na przestępcę, tylko na matkę, która właśnie skończyła gotować, prać, przewijać i nie może rozmawiać, bo dziecko właśnie płacze, więc musi lecieć. Ale gdzie?

Zaciska palce w pięści, a łzy płyną przez policzki po szyi i zostawiają mokry szlak.

– Ta tęsknota za dziećmi mnie zabije, ja mogę, proszę pana, teraz w kamieniołomach pracować, ale żebym mogła chociaż na noc być z dziećmi. Z mamą pan rozmawiał? Niech pan powie mamie, że ją tak bardzo kocham, bo nigdy jej nie powiedziałam, a tatuś tak mnie kochał, mama myśli, że ja tatę tylko kochałam, ale to nieprawda. Ale dobrze, że taty nie ma, bo jakby teraz o córce usłyszał, toby chyba nie przeżył, a mam żal do siebie, gdy mówiłam mamie, że mnie z Bolkiem dobrze, nawet jak mnie skopał i w ciąży leżałam na podłodze. Mama miała żal, że z Romkiem nam nie wyszło i się zmieniłam, ale to nie tak, ja się zmieniłam, jak miałam 16 lat, wtedy moja miłość prawdziwa umarła, taki Piotrek, otruł się, bo jego ojciec matkę zdradzał. I jak brałam ślub z Romkiem, to patrząc mu w oczy, Piotrkowi tak naprawdę miłość przysięgałam, bo jak Piotrek zmarł, zbuntowałam się przeciwko całemu światu, to niesprawiedliwe, że on nie żył, chciałam być na przekór, byłam agresywna.

„Maszyna” bierze oddech.

– Wie pan, ja zawsze marzyłam, by być dobrą żoną i gospodynią, mieć ładną kuchnię i po prostu gotować mężowi i dzieciom, to moje marzenia. A tak wyszło, ja wiem, że nie jestem bez winy, bo wiedziałam, co chłopaki robią, pamiętam, jak Sztefan mówił, że musi, bo ma długi u jakiejś mafii, dlatego były te włamania.

Nagle po sali widzeń idzie jęk.

– Nie jestem bandytką! Jestem matką! Ernest ze Sztefanem tym rządzili, a mnie mówią, że jakaś szefowa była, ale to nieprawda, pamiętam, jak Ernest mówił mi: „Ciociu, jeszcze tylko jeden włam, jakby co, to i tak na nas będzie, a ty nie pójdziesz siedzieć”. Ja mu wierzyłam, bo on był z rodziny Bolka, te same oczy miał, i ja tym oczom wierzyłam. A teraz policjanci mówili, że jak się przyznam, to wrócę do dzieci. Napisałam do prokuratorki, że się przyznam, że poddam karze i niech sąd mnie skaże, ale niechby mi z dziećmi pozwolili żyć.

I lecą łzy po szyi.

– Wie pan, ja siedzę w celi z jakąś zabójczynią i jeszcze jedną taką, one potrafią śpiewać i tańczyć, mieć dobry humor, pytam, jak możecie, mówią, że jak wyjdą, to pójdą na dyskotekę się wyszaleć, a ja ze wstydu się spalę, a psycholog też mi mówi: zapomnieć, nie myśleć o dzieciach, bo zwariuję, ale jak, gdy na śniadanie dostaję parówkę i pamiętam, że Dżamila je uwielbiała. W rączce taką trzymała i ganiała po całym domu. Albo mielony. O! Jak Dżamilka to lubiła.

I znowu mokry szlak łez.

– Wie pan, ja boję się więzienia, gdy widzę te kobiety, które już siedzą. One są straszne. Ja się tak boję, bo nie umiem się bić.

Zemsta „Włoszki”

Gorący sierpień 2009, osiedle na poznańskim Piątkowie. Małżeństwo spaceruje pod rękę, prowadzą psa. Trzech wylatuje zza rogu, odkręcają słoiki, wykręcają ręce, leją na nich kwasem, jemu prosto w twarz.

Kobieta wyszła ze szpitala jeszcze tego samego dnia, mąż został, by ratować oczy. Usiadła na komisariacie i zanim wypaliła paczkę papierosów, policyjny notes zapełnił się informacjami o handlu ludźmi, morderstwach, prostytucji, ksywami, adresami burdeli. Prokuratura nie wiedziała, od czego zacząć robotę.

„Włoszka” przyjmie w południe

Ewka podnosi słuchawkę po kombinacji kilku dzwonków w domofonie. Inaczej nikogo nie wpuści. Policjanci tylko parę dni dawali jej ochronę, dłużej nie chciała.

Mieszkanie zwyczajne, zadbane, ale widać, że niesprzątane. Teraz Ewka nie ma do tego głowy. 40 lat, brunetka, ładna. Skóra koloru kawy z mlekiem po ojcu Włochu, co jeszcze matce zdążył drugiego dzieciaka przed laty zrobić i uciekł. Ale o matce nie za dużo mówi, no bo co to za matka, co nie tuliła, tylko do babki na całe dnie oddawała. No a to zdjęcie na ścianie? No matka. Ale to tylko tak, by domowo było.

Gdy rozmawiamy, do mieszkania wchodzi młody chłopak. – Cześć, mamuś, dzień dobry – mówi i znika.

Ewka lubiła pracę pielęgniarki, no ale weź wyżyj za tysiąc złotych z trzyletnim dzieckiem i żyj skromnie, gdy jeszcze przed chwilą wylewała na siebie perfumy z Peweksu. Bo pierwszy mąż, 20 lat temu, miał taki obrót kradzionymi samochodami, że dom postawili, mercedesa kupili. Tylko że lał ją. Raz to tak, że Ewce mało kręgosłup na pół nie pękł. Za co? Za nic. Wrócił w nocy pijany, to się rzucił z łapami. No to odeszła od chama i złodzieja. Klepała biedę za tę pielęgniarską pensję, mieszkała z dzieckiem kątem u koleżanki, ale długo rady nie dała.

W ogłoszeniu było tak: Kobiety, atrakcyjna praca i płaca. No to wciągnęła miniówkę, podmalowała się fioletem jak na karnawał i pojechała. Ten Adam, co otworzył drzwi, to od razu chciał ją zaprząc do roboty. A jego brat, jak młodą, zgrabną, z taką chudą dupką zobaczył, to się nawet do testowania wziął. Godność? Ewka się nie będzie tłumaczyć, dlaczego została dziwką. Matka zła, wzorca kobiety nawet w telewizji nie widziała, mąż bydlak, czynsz drogi, bieda.

Pracę u Adama rozpoczęła dzień po „rozmowie kwalifikacyjnej”, jakoś latem 1994 roku. Jak ją dali w gazecie pod pseudonimem „Włoszka”, to klienci po dwóch się w drzwiach mijali. Wyrabiała pensję pielęgniarki w kilka godzin, i to w jasny dzień. Adamowi oddawała 150 zł, reszta dla niej. No ale Adam nie stał pod drzwiami i klientów nie liczył, to nawet półtorej pielęgniarskiej pensji robiła. Ten blok, jak pamięta, to była fabryka. Ewka miała burdel u góry, koleżanka na dole, jeszcze jedna z boku. Alfons musiałby mieć czterech braci, by je upilnować.

Kładzie 100 tysięcy i mówi: Wychodzimy

Przychodzi raz do burdelu Grześ. Oblech. Grube to, brzydkie, ale z kasą. Lampami handlował.

– Michał! – Ewka krzyczy przez mieszkanie. Wchodzi syn. – Skąd był ten Grzegorz, co ciebie i mamusię nad morze woził? Ile wtedy miałeś?

– Z Kostrzyna był. 10 lat miałem, mamuś – rzuca chłopak i znika.

Bo Ewka nie ma pamięci do facetów i nazwisk. Zdarzenia odbiegające od codziennej normy jej życia zawodowego wylicza na podstawie wieku syna, który wie, że mama po burdelach robiła. Po tym ataku kwasem mu powiedziała. Jak to przyjął... No płakał, krzyczał, wściekał się, znowu krzyczał. A jak się wykrzyczał, to powiedział, że kocha ją taką, jaka jest. Jej synuś. Zły był, że dziwką została, by mu pieluchy kupować.

A z Grzesiem było tak.

W tym burdelu miała zdjęcie Michasia. Jak klient przychodził, to mógł sobie popatrzeć, bo stało na półeczce. Grześ-oblech rozmawiał z Ewką, zwierzał się, taki miły był. I raz mówi: – Wyjdź za mnie, weź syna i rzuć to. Ewka tłumaczy, że burdelu się po dobroci nie rzuca. Że alfons ma z niej obrót. No to dzwoni Grześ po alfonsa Adama i kładzie na stół 100 tys. zł. Ewka, jak stoi, tak z Grzesiem wychodzi. Ale to frajer był. Bo Ewka pobawiła się kilka miesięcy, z synem pojeździła ładnym autem, wyzerowała Grzesiowi złotą kartę kredytową i uciekła. I tylko chwilę popracowała na własny rachunek. Bo tak się nie da. Alfons to jednak trzyma dyscyplinę, więcej się wtedy zarabia, a sama to się „leniwiła”.

I wróciła do alfonsa Adama.

A dlaczego Grzesia nie chciała? Bo tak bez miłości za mąż nie wyjdzie, nawet dla pieniędzy. Miłość musi być. Tak jak z pierwszym mężem, dopóki lać nie zaczął.

Innym razem przyszedł do burdelu Jaś. Dentysta z Warszawy. Kiedy? Ewka już chce wołać syna, ale pamięć sama wraca – jakoś krótko po Grzesiu. Jaś był dziwny, przynosił jej podomkę przezroczystą i kazał po burdelu paradować. No i się od tego patrzenia zakochał. Przyjeżdża raz, kładzie 100 tys. zł na stół i mówi: – Wychodzimy. I wyszli. Znów kilka miesięcy imprezy, objazdy po kraju, ale Ewka ucieka. Boi się, że jak sobie taki Jaś, Grześ czy inny przypomni, skąd ją wykupił, to nawali po twarzy.

I znów do Adama.

Miłość, pączki i ślub

Gdy syn ma 13 lat, do Adama przychodzi Robert. Też alfons. Wykupuje ją, ale Ewka nie wie za ile. Robert wstawia ją na Pigalak [potoczna nazwa placu Cyryla Ratajskiego w Poznaniu], gdzie kobieta kusi wieczorami. Ale dla Ewki to żadna degradacja. Więcej klientów, więcej pieniędzy.

Raz stoi na trasie wylotowej pod Poznaniem. W trzy godziny robi pielęgniarską pensję, bo jej nogi przy drodze jeszcze lepiej się prezentują.

Któregoś dnia podjeżdża Jacek. Klient, ale chce porozmawiać. Że ma trójkę dzieci, że żona, że nie kocha. Gada i gada. Odjeżdża i wraca. Ewka go lubi, a Jacek dowozi jej na trasę jedzenie, by głodna nie stała. I płaci za trzech, by miała dzienną taksę dla alfonsa Roberta.

W końcu przyjeżdża z plikiem banknotów. Nigdy Ewce nie powiedział, za ile ją wykupił. Mieszkają to u niej, to u niego. Jacek ma warsztat samochodowy, Ewce otwiera dwie cukiernie. Jedną w centrum Poznania, gdzie co rano Ewka dowozi ciasta i pączki.

Miłość? Miłość. Inaczej by nie została. Jacek nigdy jej nie wypomniał, że dziwkę sobie wziął, to ma.

Troskliwy. Czuły. Kiedyś wsadził ją do samochodu i zawiózł pod urząd stanu cywilnego, by rezerwować ślub. Skromniutki taki był, w kawiarence na osiedlu. I siedzi Ewka w domu, pierze, gotuje, sprząta, telewizję ogląda, liczy szkoły syna, z których wyleciał albo które porzucił. Mogła mieć Grzesia prezesa, Jasia prezesa, żyć w dostatku, ale bez miłości. A Jacek dokłada do cukierni, bo nie było dnia, by na siebie zarobiły.

Pieniądze z oszczędności kończą mu się przed rokiem. Ewka idzie do banku, zastawia swoje mieszkanie i bierze dwa kredyty. Jeden dla Jacka, by podciągnął warsztat, drugi na życie. Ale drugiego kredytu nie są w stanie spłacić.

W lipcu 2009 roku robią zakupy. Jacek znika między półkami z narzędziami, a Ewka widzi między regałami Roberta, alfonsa. Ten zagaduje, prosi o telefon. Ewka się łamie. W tajemnicy przed mężem wraca na trasę pod Poznaniem. Chciała tak na miesiąc, dwa, by jeden kredyt spłacić, bo mąż ledwie żywy z pracy wracał, no ale się wydało.

Jacek w sierpniu jedzie podpoznańską trasą ze współpracownikiem. Ten mówi mu: – E, patrz. Czy to nie twoja żona tam stoi? Jacek hamuje. Cofa. Patrzy – Ewka. Wysiada. Żona blada, skaczą sobie panowie z alfonsem do gardeł. Kobieta ryczy, Jacek wsiada do samochodu i jedzie na policję zeznać, że alfons zaciągnął mu żonę na ulicę.

Wrócił do domu, pyta Ewkę, a ta we łzach. Rzuca mu się w ramiona, błaga, przeprasza, że chciała mu ulżyć. A mąż ją tylko bierze w ramiona, przytula i wybacza. Nie drze się, nie bije, nie trzaska drzwiami, nie zapala papierosa. Wybacza. I jeszcze dzwoni do alfonsa, by się od żony odwalił, bo ona już nigdy na ulicę nie wróci.

Ale alfons kilka dni później wrócił. Z kwasem. I dwoma kolegami.

Kończę notować historię Ewki. Ona wypaliła już pół paczki papierosów. Mówi, że sobą gardzi. Że męża krzywdzi. – Sam go zapytaj, za co mnie tak kocha – mówi. – Jutro go odbieram ze szpitala. Przyjdź, zapytaj.

Żniwa

Ewka w zemście za utracony wzrok męża sypie cały gang. Najpierw w szpitalu mówi policjantom, że to alfonsi zrobili jej krzywdę. Gdy wychodzi z ranami od poparzeń na twarzy, dekolcie i ramionach, jej zeznania pęcznieją. Policja szuka najpierw tego, co lał kwas. Przez trzy miesiące, bo ukrywa się po całej Polsce. W końcu znajdują. To Robert N., który od lat obstawiał prostytucję na podpoznańskich drogach. Na dzień dobry dostaje zarzut sutenerstwa, ale i handlu żywym towarem – za to, że przed kilku laty sprzedał Ewkę przyszłemu mężowi (kupującego zarzut nie dotyczy). Alfons dostał trzy miesiące aresztu.

Elżbieta Zatyczyc z poznańskiej Prokuratury Rejonowej Stare Miasto szuka jeszcze jego wspólników. – Psycholog ocenił wszystkie zeznania kobiety jako wiarygodne. Śledztwo dopiero się rozkręca – mówi.

I półświatek poznański drży, bo Ewka, opierając się na wieku syna, opowiada policjantom do 10 lat wstecz, od czasów alfonsa Adama i innych – o handlu kobietami, o nierozwiązanej do dzisiaj zagadce zabójstwa dwóch prostytutek w Poznaniu i pobliskim Kórniku. Policjanci liczą, że zemsta byłej prostytutki za męża przyniesie im prawdziwe żniwa.

Idę do Ewki. Właśnie przywiozła męża. Jacek siedzi przy stole, niewidomy, z opadniętymi powiekami, uśmiechem na pooranej kwasem twarzy. Trzyma żonę za rękę.

Nie mam pytań.

Imiona bohaterki i jej najbliższych zostały zmienione

Nóż w brzuchu

Psycholog sądowy napisał, że nauczyciel ze szkoły średniej w Lubinie przyjął na siebie misję uratowania szkoły i że ma osobowość spójną. O dyrektorce, że jest bezkrytyczna, bo wyznaje zbyt idealistyczną wiarę katolicką.

Kto wbił nóż? Rozstrzygnie sąd.

Nóż kuchenny w gabinecie

16 listopada, Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących w Lubinie. Wacław G., nauczyciel informatyki i matematyki, jak co dzień o godzinie 11.30, na długiej przerwie, przyszedł do sekretariatu na kawę.

Od 28 lat parzy mu tę kawę żona Maria G., szkolna sekretarka. Wacław G. jest przygaszony, bo lata spokojnej pracy jego i żony zostały zaburzone. Ma żal do dyrektorki, chce jej wygarnąć.

Dyrektorka zakazała tego dnia sekretarce wpuszczania petentów ze względu na nawał pracy, ale Maria G. zezwoliła mężowi na wejście. Wacław G. wchodzi, zapewnia dyrektorkę, że tylko na chwilę, i siada przy stoliku. Beata G. siedzi przy swoim biurku.

Nauczyciel zaczyna spokojnie: że komputery w pracowni nie działają, że gdyby nie zabrała mu etatu serwisanta, toby działały. Beata G. broni się, że ma swoją wizję, że to nie rola nauczyciela, by się wtrącać. Wtedy Wacław stanowczo, że przychodzi jako związkowiec, że ma prawo walczyć także o żonę, również związkowca, a dyrektorka chce ją przenieść na mało istotne stanowisko administracyjne. I jeszcze, że dyrektorka nie powinna zwalniać też drugiej sekretarki, przyjaciółki żony. Nagle się schyla, tak że tylko głowa mu wystaje znad stołu, i mówi: – O! A co to pani dyrektor trzyma pod stołem? Podnosi długi kuchenny nóż i podaje dyrektorce.

Beata G. zdziwiona bierze nóż do ręki i zastanawia się, skąd on się tu wziął, skoro powinien leżeć w pokoiku socjalnym, obok sekretariatu. Odkłada nóż na stół.

Wacław G. grozi jeszcze, że pójdzie do urzędu miasta ze skargą na dyrektorkę. Atmosfera się zagęszcza, obydwoje wstają...

Nóż na kaloryferze

Maria G. i siedząca obok niej stażystka słyszą zza drzwi krzyk dyrektorki. Wbiegają. Wacław trzyma się za brzuch, z którego sterczy rękojeść noża. Dyrektorka stoi obok nauczyciela, krzyczy: – Coś ty zrobił! Nauczyciel krzyczy: – Coś ty zrobiła!

Sekretarka wyciąga nóż z brzucha męża, krew płynie po jego spodniach na podłogę. Stażystka dzwoni na pogotowie, biegnie po pielęgniarkę. Sekretarka dzwoni na policję. Gdy prokurator dostanie nagranie z policji, usłyszy: – Chciałam zgłosić wypadek, dźgnięcie nożem nauczyciela...

– A dokładnie? – pyta policjant.

– No nie wiem, był u pani dyrektor, proszę jak najszybciej przyjechać, no co mam powiedzieć...

Dyrektorka chce wyjść z gabinetu, ale Wacław G. cały we krwi wpycha ją z powrotem. Dyrektorka przepycha się do pokoiku socjalnego, myje ręce, bo Wacław G. ubrudził ją krwią.

– Patrzcie! – krzyczy nauczyciel. – Ręce sobie po wszystkim myje. A gdzie nóż? – pyta.

– Położyłam na kaloryferze, na korytarzu – mówi stażystka. – Zabierz go stamtąd! – krzyczy dyrektorka, gdy kończy myć ręce. – Tam są uczniowie!

Uczniowie podekscytowani tłoczą się już pod sekretariatem. Nauczyciel Józef Dura zezna, że gdy próbuje tam wejść, słyszy komentarze: – Pan Wacek dostał nożem – mówi jeden z uczniów. – Strach chodzić do tej szkoły – dodaje drugi.

Nóż bez odcisków

Policjanci każą dyrektorce dmuchnąć w alkomat: trzeźwa. Wacławowi G. pielęgniarka owija brzuch bandażem, więc policja z badania rezygnuje, tym bardziej że mężczyzna jest bliski omdlenia. Trafia na blok operacyjny. Nóż przeszedł na wylot, na lewo od pępka, ale ominął organy, więc życie nie jest zagrożone.

Prokurator w Lubinie ma sprawę arcytrudną. Dyrektorka – zawód zaufania publicznego – twierdzi, że nauczyciel po żalach i groźbach wziął nóż ze stołu i dźgnął się sam. Wacław G., nauczyciel – również zawód zaufania publicznego – zeznaje, że to dyrektorka wbiła mu nóż pod żebra. Nie ma świadków, a odciski palców na nożu zamazane. Ale prokurator stawia zarzuty dyrektorce i zawiesza ją w obowiązkach dyrektora i nauczyciela. Sąd uznaje jednak, że prokurator ma za słabe dowody, pozwala dyrektorce wrócić do pracy, tym bardziej że lekarz szpitalny pisze w opinii, że nauczyciel mógł się dźgnąć sam.

Śledztwo utyka. Prokurator czeka na opinię biegłych: sądowego, który ma rozstrzygnąć, czy nauczyciel mógł sobie wbić nóż, oraz psychologów.

Przez prawie dwa miesiące Wacław G. leży w szpitalu, jego żona w szoku, dyrektorka w jeszcze większym. Wszyscy na zwolnieniach lekarskich. Wracają do pracy na początku 2012 roku.

Wacław G. siedzi przy stole w swoim mieszkaniu. Na ścianie obraz Jezusa, nad drzwiami krzyże, w gablocie pieta i aniołki. Nauczyciel spokojny, rzeczowo zdradza mi strategię, którą stosował po powrocie do pracy: – Lekcje mam na I piętrze. Wchodziłem bocznym wejściem. W ten sposób nie mijałem się z dyrektorką, która ma sekretariat na parterze. Nie musiałem w ogóle schodzić na dół, bo na piętrze jest pokój nauczycielski i toaleta. A z żoną widywałem się częściej, bo dyrektorka przeniosła ją na piętro, na stanowisko specjalisty do spraw uczniowskich. Musiałem tylko uważać, gdy wychodziłem ze szkoły, ale przemykałem szybko, nie rozglądając się na boki.

Wacław G. stara się z nikim nie rozmawiać, ucina dyskusje o nożu, co nikogo nie dziwi, bo wszyscy wiedzą, że jest małomówny.

Dyrektorka Beata G. nie chce rozmawiać. Powtarza, że jest niewinna. Przez telefon tłumaczy mi, że jest sprawą zmęczona, choć tuż po zdarzeniu, gdy sąd zezwolił jej na pracę, zaprosiła do gabinetu dziennikarzy „Super Expressu”. Zrobili wizję lokalną z jej udziałem i zatytułowali Wacek sam się dźgnął. Gdy wróciła do pracy, także nie zapuszczała się na piętro. Dzięki tej strategii nie widzieli się z nauczycielem G. tygodniami. Raz tylko G. natknął się na dyrektorkę w pokoju nauczycielskim, ale udawał, że jej nie widzi.

Janina Jakubowska z Kuratorium Oświaty we Wrocławiu: – Sąd uznał wtedy, że dyrektorka może wrócić do pracy. Ale nie ma dyskusji, to była patologiczna sytuacja.

Prokurator: – Nożem dźgała dyrektorka.

Beata G. na początku stycznia szykowała się do wizyty w kancelarii prezydenta Bronisława Komorowskiego, który objął patronatem konkurs na najlepszą firmę młodzieżową. Kilku uczniów szkoły w Lubinie znalazło się wśród laureatów. Wizytę Beaty G. wstrzymało jednak Biuro Ochrony Rządu, bo osoba z zarzutami nożownictwa nie powinna przebywać w Pałacu Prezydenckim.

Przełom w śledztwie następuje w maju.

Psycholog po rozmowie z Wacławem G. notuje: wykazuje postawę troski o szkołę i jej dobre imię, które – jak twierdzi – jest zagrożone przez dyrektorkę. Jego żona została zdegradowana, jemu samemu dyrektorka obcięła godziny pracy, co przekłada się na zarobki, a mają dwóch synów na studiach, którym chcą zapewnić byt i warunki do nauki. Wacław G., jak twierdzi, przyjął na siebie misję uratowania szkoły. Jego osobowość jest dojrzała, zintegrowana, ma skłonność do impulsywnych reakcji, ale nie agresji. Nie ma skłonności do patologicznego kłamstwa, jego zeznania są wiarygodne.

Lekarz sądowy zapoznaje się z raną brzucha i notuje: nie znam przypadku, by ktoś okaleczył się przez ubranie, samobójcy raczej się obnażają, więc samouszkodzenie można wykluczyć. A gdyby tak było, to rana byłaby lekko w dół, pod kątem, a jest pozioma.

Psycholog notuje po rozmowie z Beatą G.: działa w ruchu rodzin nazaretańskich, sprawia wrażenie nienaturalności, występuje u niej brak naturalnych wahań, zwątpień, co może wynikać z idealistycznej wiary. Kontroluje swoje odpowiedzi. Na ogół nie jest skłonna do agresji, nie jest wybuchowa ani impulsywna. Jej zdaniem nauczyciel Wacław G. mógł mieć żal, bo dwa razy przegrał z nią konkurs na dyrektora szkoły.

Prokurator przesłał do sądu akt oskarżenia: uznał, że nożem dźgała dyrektorka. Za kilka tygodni ruszy proces.

Beata G. znów została zawieszona w obowiązkach dyrektora i nauczyciela. Wacław G.: – Nie trzeba już przemykać po korytarzach. Dobrze też, że kościoły mamy w różnych stronach Lubina, nie będziemy jej w ogóle widywać.

Janina Jakubowska z Kuratorium Oświaty we Wrocławiu: – W tej szkole wszyscy zapomnieli chyba, że patrzy na nich młodzież.

Nóż koło sekretariatu

Na drzwiach szkoły ogłoszenie o konkursie „Magiczna kielnia” dla uczniów zawodówki. Rozmawiam z licealistami. Paulina z długimi czarnymi włosami: – Myślę, że to dyrektorka dźgała. Większość mojej klasy tak sądzi, bo pan Wacław jest spokojny, flegmatyczny nawet, każdy mu na głowę wchodzi, nie rzucałby się z nożem.

Agnieszka, wysoka blondynka, macha torbą: – Nie. Byłam kilka dni z dyrektorką na jakimś wyjeździe, to normalna, fajna babka, nie wierzę, że to ona.

Pytam, czy ktoś z dyrekcji lub nadzoru oświaty wyjaśniał z nimi tę sytuację.

Paulina: – Nie. Nauczyciele sprawiają wrażenie, jakby nic się nie stało, a my mamy polew.

Agnieszka: – Zwłaszcza ci, co mają z „Kosiarzem” lekcje, bo tak nazwali pana Wacława.

Paulina: – Mojej młodszej siostrze odradzam tę szkołę. Pan też niech uważa, jak będzie szedł koło sekretariatu.

– Na co? – pytam

Paulina: – Na noże.

Dziewczyny w śmiech.

W szkole uczy się około 50 uczniów w liceum, ponad 160 w technikum i 250 w zawodówce. W 2011 roku do matury przystąpiło tu 13 uczniów liceum, zdał tylko jeden. W technikum na 35 uczniów maturę zdało ośmiu, w liceum dla dorosłych nie zdał nikt. W dwóch pozostałych liceach w Lubinie zdawalność to ponad 90 procent.

Wchodzę do sekretariatu szkoły. Stażystka Magdalena Szprycha, która była świadkiem wyciągania noża z brzucha nauczyciela, informuje, że dyrektorki nie ma, „bo wiadomo”, wicedyrektorka złamała nogę, a nauczyciel zastępujący dyrektora mówi, że trwają matury, ma dużo pracy, rozmowy nie będzie.

Na dziedzińcu szkolny personel pali papierosy, wyglądają zza krzaków, czy nie nakryje ich dyrekcja. Sprzątaczka zamiata chodnik: – Wśród nas, proszę pana, sprzątaczek, też kłótnie o pracę idą, bo wiadomo, jak wszędzie, ale my się za noże nie łapiemy.

Złodziejka krzyża

Grażyna Juszczyk całe życie toczyła wojnę z matką. Dla niej wzięła kościelny ślub, posłała syna do komunii. Matka już z demencją, przestała wojować o Kościół, ale na wszelki wypadek córka wyłącza telewizję, by matka nie słuchała o awanturze o krzyż.

Rada

W lutym 2013 roku do Zespołu Szkół Sportowych w Krapkowicach przyjechać ma biskup z Opola. Katecheta szkolny, ksiądz Krzysztof Wojnarowski, zauważa, że w pokoju nauczycielskim nie ma krzyża. Zbiera podpisy nauczycieli, a gdy ma większość, wiesza krzyż. Nieduży, 20 cm, z masy perłowej. Biskup przyjeżdża, święci krucyfiks.

Grażyna Juszczyk, matematyczka, jest wtedy na urlopie zdrowotnym. Wraca we wrześniu. Widzi krzyż, staje na krześle, zdejmuje, kładzie na szafce. W pokoju jest kilka nauczycielek, ale jakby tego nie zauważają. Po kilku tygodniach Juszczyk słyszy szepty: „kto zdjął krzyż?”. Ktoś mówi, że to Juszczyk, ktoś inny jej broni, że nie ma na to dowodów. Ale matematyczka się przyznaje.

– Dlaczego? – pyta jedna z nauczycielek.

– Bo krzyż mnie wyklucza. Jego obecność oznacza, że to miejsce dla wierzących katolików.

– Ale większość tak chciała!

Spór gaśnie, bo to piątek. W weekend nauczyciele jadą z księdzem na wycieczkę do sanktuarium. Po niedzieli Juszczyk wchodzi do pokoju, krzyż wisi. Znów bierze krzesło, ściąga, kładzie na stole tam, gdzie przesiaduje ksiądz Wojnarowski.

Katechetka: – Nie zdejmuj, bo większość powiesiła! A zresztą pogadamy o tym na radzie pedagogicznej.

Rada została zwołana nadzwyczajnie. Atmosfera gęsta, nikt się nie odzywa. Dyrektorka Teresa Wichary ogłasza: – Wiemy już, kto ośmielił się ściągnąć krzyż!

Mówi, że w Europie toczy się wojna o krzyż, a Sejm przyjął uchwałę go broniącą. Mówi o symbolu miłości Boga do człowieka, o gotowości do poświęceń, szacunku. – Ogólnie panujący trend każe nam niejako siedzieć cicho i nie mówić o Chrystusie.

Co ma Juszczyk na swoje usprawiedliwienie? Mówi, że krzyż kojarzy się jej z cierpieniem, że nikt nie zauważył jego zniknięcia przez kilka tygodni.

Szkolna pedagog mówi, że Juszczyk zawsze może zmienić pracę.

Polonistka, że to kraj katolicki, większość to katolicy, obowiązuje prawo większości.

Ksiądz Wojnarowski mówi o historii krzyża, że to symbol polski.

Druga polonistka sugeruje, by Juszczyk wszystkich przeprosiła.

Pedagog grozi policją: – Ukradła krzyż! Może za jej sprawą giną też inne rzeczy?

Juszczyk wychodzi ze szkoły na miękkich nogach.

„Czuję lęk”

Kilka tygodni po radzie sprawa przecieka do lokalnych mediów. Nauczyciele piszą anonimowy list do „Nowin Krapkowickich” i skargę do dyrektorki szkoły. Oskarżają Juszczyk o „zakłócanie atmosfery pracy i niewykonywanie obowiązków służbowych”, „niszczenie wizerunku szkoły na zewnątrz”. List zostaje powieszony w szkolnej gablocie. Matematyczkę popiera małżeństwo emerytowanych nauczycieli. Piszą do młodszych kolegów, że są oburzeni brakiem dialogu i poszanowania dla jej poglądów. Juszczyk wiesza ich list w gablocie, ale ściąga go nauczycielka historii.

– Dlaczego? – pyta ją Juszczyk.

– Bo zbliżają się święta.

– A wasz list może wisieć?

– Zbliżają się święta.

Juszczyk się rozpłakuje. Dowiaduje się, że pod listem nauczycieli podpisały się nawet bliskie jej koleżanki. Pyta o to jedną z nich.

– Bo ty możesz niedługo iść na emeryturę, a ja muszę z nimi pracować – słyszy.

Nauczycielki piszą też donosy do dyrektorki (które znajdę później w aktach sprawy w sądzie pracy).

„Kol. Juszczyk zaczepiła mnie na korytarzu, powiedziała, że czuje się urażona, że nieszanowana jest jej godność”.

„Otrzymałam SMS, że nie jestem już koleżanką Grażyny Juszczyk”.

„Juszczyk w sposób natarczywy domagała się wyjaśnień”.

„Unikam spotkania z p. Juszczyk, czuję lęk”.

Pisze też ksiądz: „Byłem wypytywany przez Juszczyk, czułem, że chciała mnie sprowokować”.

„Nowiny Krapkowickie” publikują list 80-letniej czytelniczki. Przeżyła wojnę, matka zawsze wychowywała ją w znaku krzyża. Gdy była w szpitalu, zmarły dwie osoby i w ostatnich chwilach wzywały Pana Jezusa Ukrzyżowanego. Czytelniczka życzy Juszczyk, by w swoich ostatnich chwilach „mogła chociaż malutki krzyżyk trzymać w swoich dłoniach”. A pani dyrektor życzy, by „nie dała się zastraszyć”.

Dyrektorka w połowie grudnia udziela matematyczce upomnienia za „nieprzestrzeganie procedur i naruszenie norm etycznych”, co przyczynia się do „osłabienia konkurencyjności szkoły”.

Juszczyk bierze leki uspokajające, idzie na zwolnienie lekarskie.

Dziecko, nie cudzołóż

Otmęt, dzielnica Krapkowic. Dawniej małe miasteczko słynące z fabryki obuwia. Trzy kościoły, fabryka papieru i atmosfera grozy. Gdy wysiadam z PKS-u pod koniec marca, media informują, że znaleziono tu okaleczone zwłoki 15-latki. Kobiety nie chodzą same po zmroku, policja krąży po mieście, sprawdza dokumenty. Burmistrz apeluje w mediach o czujność i chodzenie w grupach.

Juszczyk mieszka na PRL-owskim osiedlu w centrum. Do Zespołu Szkół Sportowych w linii prostej ma jakieś 300 metrów. Niewysoka, uśmiechnięta, siedzi na krawędzi kanapy. Mówi szybko, pewnie. Jest w bojowym nastroju, bo złożyła sprawę do sądu za dyskryminację w szkole. A krzyż, jak mówi, to nie był kaprys. Gdy do kościoła w Krapkowicach prowadziła ją mama, nie lubiła fresków, na których Abraham zamachuje się na syna. Nie chciała patrzeć. Nie cierpiała obrazów drogi krzyżowej, a Chrystus na krzyżu był dla niej symbolem przemocy. Ale nie mogła Boga odrzucić. Gdy mówi mamie, że nie chce do kościoła, słyszy: jesteś wyzuta z człowieczeństwa. Ale w ich domu krzyż nie wisiał. Kościelny ślub z mężem wzięła ze względu na mamę, która pilnuje, by dorosła już córka chodziła do kościoła.

Wojtek, starszy syn Grażyny, idzie do szkoły sportowej w Krapkowicach na początku lat 90. Na religię też, bo wszyscy idą. Do pierwszej komunii dla babci i prezentów, ale kościoła unika. Podobnie jak mama „nie lubi patrzeć na sceny przemocy”. W trzeciej klasie katechetka wymaga, by dzieci pisały relacje z mszy. Nie rozumie, co ksiądz mówi w kazaniu, więc prosi mamę, by pisała za niego. Grażyna sugeruje, że wypisze go z religii. Wojtek boi się, że koledzy będą źle patrzeć, bo byłby jedyny, nie licząc świadków Jehowy. Przed religią boli go brzuch, bo nie chodzi do kościoła, gdzie boli go brzuch od patrzenia. Przychodzi ze szkoły smutny: – Głupi jestem, nie potrafię nic wymyślić, a jeden kolega wymyślił, że nie był w kościele, bo mu się kurtka suszyła.

Katechetka grozi, że postawi mu pałę, bo mylą mu się strony w znaku krzyża. Mama mówi, by ćwiczył, jak odruch. Ćwiczą też 10 przykazań, ale mały nie rozumie „Nie cudzołóż”. Mama mówi: „Nie skupiaj się na treści”.

Pod koniec trzeciej klasy Wojtek odważa się nie iść na religię. Nikt nie reaguje. Odważa się znowu. Uznaje, że klasa chyba to zaakceptowała. W czwartej klasie wychowawcą jego klasy zostaje mama.

– Dlaczego Wojtek nie chodzi na religię? – pyta ktoś na pierwszej lekcji.

Klasa chichocze, szepce.

– Bo nie wierzymy w to, co słyszycie na religii – mówi Juszczyk.

Dzieci zamurowało. Za chwilę się przekrzykują.

– Moi rodzice też nie chodzą do kościoła, a mnie każą.

– A moi mówią, że tylko jehowici nie chodzą.

– A moja mówi, że jak będę dorosła, to se mogę nie chodzić.

Juszczyk: – Dzieci uznały wtedy, że do kościoła muszą chodzić tylko mali ludzie. Pytały mnie o choinkę, powiedziałam, że też mamy, bo to tradycja nie tylko katolicka.

Dzwoni do niej jedna z matek, że jej syn chce się wypisać z religii. Powiedział, że można nie chodzić na religię i mieć choinkę, i on się teraz czuje jak frajer.

Osiem lat później do tej samej szkoły idzie jej młodszy syn Jacek. Nie chce religii, ma wsparcie w bracie. Grażyna mówi mamie, że Jacek nie pójdzie do komunii. Słyszy: jesteś wyzuta z człowieczeństwa. Ale stopniowo matka zaczyna obojętnieć. Juszczyk myśli: tyle lat wojny, chociaż na starość zrozumiała. Ale to objawy demencji. Grażyna czuję ulgę, że mama nie widzi tego sporu, choć namiętnie czyta paski telewizji informacyjnych, więc gdy leciało „Nauczycielka z Krapkowic zdjęła szkolny krzyż”, wyłączali.

– Dopiero teraz, przy zaawansowanej starości mamy, gdy jest bezbronna, zdana na moją opiekę, relacje między nami są ciepłe i pełne miłości. Tyle życia zmarnowałyśmy na niepotrzebne spory o religię.

Juszczyk reaguje nie tylko na symboliczną przemoc krzyża. Na tym samym piętrze mieszka młoda rodzina. Mężczyzna, dwudziestokilkulatek, to jej były uczeń. Agresywny, od kilku lat znęca się nad żoną. Sąsiedzi nie reagują, tylko Juszczyk regularnie śle pisma do policji i prokuratury, cytuje krzyki zza ściany: „No, uderz mnie jeszcze raz!”. – Byłam wzywana na przesłuchania, potwierdzałam znęcanie, w końcu go zamknęli.

Krzywdzące pytania

Grażyna Juszczyk do szkoły przychodzi w kratkę. Po jednym z urlopów zdrowotnych słyszy skandowanie chłopców i dziewczyn jednej z trzecich klas gimnazjum: – Gdzie jest krzyż?! Gdzie jest krzyż?!

Nie reaguje, uczniowie siadają. Połowa z nich wyciąga karteczki, jak wizytówki, i kładzie przed sobą, na stolikach. Na każdej narysowany jest czarny krzyż. Juszczyk udaje, że tego nie widzi. Za chwilę znów pójdzie na chorobowe. – Z trudem dokulałam się do wakacji – mówi. Nie wyjeżdża nigdzie, opiekuje się matką.

Jesień 2014 roku, blisko 300 dzieci w szkole dostaje na lekcjach ankietę przygotowaną przez radę rodziców. W piśmie, które mają zanieść rodzicom, rada pisze, że konstytucja nie jest neutralna światopoglądowo, że jest w niej system wartości zakorzeniony w „chrześcijańskim dziedzictwie narodu”, a „bez znajomości kulturowej symboliki krzyża nie można wychować ucznia na człowieka i obywatela zakorzenionego w tradycji, zdolnego to nasze dziedzictwo przekazać tym Polakom, którzy przyjdą po nas”. Na końcu pytanie: Czy przeszkadza ci krzyż w wychowawczej przestrzeni naszej szkoły? Krzyż nie przeszkadza 257 rodzicom, 20 nie ma zdania, 15 oddało nieważne ankiety, a 6 rodziców było przeciwnych krzyżowi w „przestrzeni szkoły”.

Ankiety rozdała nauczycielom Joanna Jochymek, przewodnicząca rady rodziców. – Jeśli ma pan jakieś pytania krzywdzące panią dyrektor, to nie będę rozmawiać – ostrzega przez telefon i odmawia spotkania. Ma około 40 lat, śpiewa w zespole biesiadnym. Cieszy się, że nie mieszka w samych Krapkowicach, bo „zgroza teraz puścić dziecko, by nie zgwałcili i nie zabili”. Matematyczki nigdy nie poznała, więc niewiele może o niej powiedzieć. – Ale same złe rzeczy o niej słyszałam. Nie wiem, o co jej chodzi, a pani dyrektor to porządna kobieta – mówi mi przez telefon.

Jochymek jest wierząca, jej dziecko chodzi na religię, a krzyż jest dla niej bardzo ważny, choć to zbyt intymne, by o tym mówiła.

– Kto wymyślił treść ankiety? – pytam.

– Wszystko odbyło się zgodnie z prawem. Mamy opinię prawnika, pana doktora, który napisał, że mogliśmy rozdać ją dzieciom.

„Pan doktor” to ksiądz Artur Mezglewski, specjalista od prawa administracyjnego, ale i wyznaniowego.

– Czy to pani wymyśliła treść?

Jochymek: – Jeden z rodziców, ale nie powiem który.

„Pedofilia? Nie pytałam”

Dowiaduję się od nauczycieli, że pomysłodawcą listu do rodziców był Roman G., który w szkole ma dzieci i jest współpracownikiem szkoły. Dyrektor Wichary zatrudniła go, by nadzorował obieg dokumentów i informacji zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych.

Nauczyciele mi mówią, że szepcze się w szkole, że G. miał problemy z prawem, ale głośno nie mówią, bo dyrektorka go lubi. Na jednym z forum nauczycieli znajduję informację, że G. został zatrzymany w 2006 roku w hotelu w Nadarzynie za posiadanie pornografii dziecięcej. Trafił do aresztu na trzy miesiące. Prokuratura w Pruszkowie potwierdza mi, że G. przyznał się wtedy do posiadania pedofilskiej pornografii, poprosił dobrowolnie o wyrok więzienia w zawieszeniu.

Roman G. najpierw rzuca słuchawką, potem przekonuje, że nie ma zaburzeń na tle pedofilskim, że został wrobiony, a sąd nie zabronił mu żadnej pracy. A w sprawie ankiety „rodzice opowiedzieli się za wartościami, które symbolizuje krzyż”.

Zespół Szkół Sportowych nosi imię Janusza Korczaka. Rozłożysty szary budynek z lat 80. Nieco zaniedbane boisko do koszykówki, banery reklamowe na płotach. Nad drzwiami motto: „Jesteśmy dla wszystkich dzieci”. Dyrektor Teresa Wichary, niewysoka, korpulentna, modnie ubrana brunetka z krótkimi włosami. Mówi energicznie i stanowczo. Od 10 lat ma uprawnienia emerytalne, ale w szkole jest „na wyraźne żądanie rodziców”. – O konflikcie z panią Juszczyk mówić nie chcę, bo sprawa jest w sądzie – ucina, ale zaraz dodaje. – Nikogo nie skrzywdziłam. To ja – podnosi palec – czuję się dyskryminowana, ale nie będę o tym mówić.

Wiara dla Wichary jest ważna, wszystkie dzieci wychowała w wierze, a także ośmioro wnuków. Ale – zapewnia – nie łączy wiary z działalnością w szkole. Patrzę na duży krzyż za jej plecami, obrazki świętego, tekst pod tytułem „Pytania, jakich nie zada ci Bóg”, gratulacje od instytucji kościelnej. Wichary podąża za moim wzrokiem. – Ale mnie to nie przeszkadza! I powiem jeszcze, że w szkole są ateiści z prawdziwego zdarzenia, którym krzyż nie przeszkadza.

Dyrektorka chwali sobie współpracę z radą rodziców, a z panią Jochymek i Romanem G. w szczególności. – Ankietę mieli prawo zrobić, bo mieli wykładnię prawną księdza... – wyrywa jej się, gryzie się w wargę i poprawia – ...pana dr. Mezglewskiego.

– A co z Romanem G.?

– Udziela się jako rodzic, bardzo wspiera szkołę. Zatrudniłam go jako administratora bezpieczeństwa informacji.

– Był zatrzymany za posiadanie pedofilskiej pornografii.

– Coś tam się mówiło.

– A pytała go pani, nim zatrudniła?

– Po co?

– Filmy pedofilskie to chyba wystarczający powód.

– Nie wnikałam.

Pytam o sprawę G. kuratorium w Opolu. Odpowiadają, że nic im do tego, bo zatrudnianie pracowników należy do kompetencji dyrektora szkoły.

Dyrektorce Wichary nie podoba się rozmowa o jej pracowniku. Pyta, czy napiszę, że ich nauczyciel WF został wybrany na najlepszego w powiecie.

– A co uczniowie sądzą o sprawie krzyża? – pytam.

– Nie rozmawiamy o tym. Po co?

– Żeby zrozumieli, dlaczego dorośli się kłócą.

– Dzieci to nie obchodzi. Krzyż to sprawa dorosłych!

Pała za JPII

Kuba ma 14 lat, chodzi do drugiej klasy gimnazjum w szkole sportowej w Krapkowicach. W jego klasie wszyscy uczestniczą w religii dwa razy w tygodniu. Mama Kuby nie chodzi do kościoła, nie przepada za klerem. W mieszkaniu powiesiła obrazki aniołków i świętych – pamiątki z Jasnej Góry. – Wiszą, bo wiszą, bo tradycja, dobry znak, a mąż chciał ślubu kościelnego, bo to dobra wróżba. Dlaczego Kuba chodzi na religię? Bo Joanna chodziła, a jak Kuba dorośnie, to sobie wybierze, w co chce wierzyć.

– Jak nie będzie chodził na religię, to będzie się włóczył.

Kuba: – Ale nie jest źle, bo katecheta zadaje temat i puszcza film. Ostatnio Miasto 44, bo jakiś tam jego kuzyn grał w filmie. Lekcje trwają 45 minut, więc katecheta dzieli film na dwie religie. Pamiętam jeszcze U Pana Boga za miedzą.

– Skoro taka religia, to dlaczego masz z niej jedynki? – pyta mama.

– No właśnie nie rozumiem – Kuba się wzburza. – Było zadanie domowe, by opisać JPII, kolega dostał piątkę, a ja pałę, choć tylko dwa słowa zmieniłem.

W jego zeszycie notatki: „Testament z krzyża, Ojcze w twoje ręce oddaję ducha mego, wykonało się i skłoniwszy głowę, wyzionął ducha”.

– Jak to rozumiesz? – pytam.

– Ksiądz dyktował. Nie interesuję się tym jakoś.

Matematyczki Kuba żałuje. Bo tłumaczyła każdemu zadania, aż zrozumieli. Od czasu, gdy zdjęła krzyż, jest na zwolnieniu, ale nikt o tym nie rozmawia.

M. z drugiej klasy gimnazjum siedzi z mamą w restauracji. Wygadana. Religii nie lubi. – Nie chodzę do kościoła, choć jestem wierząca, a na religię tylko dla podbicia średniej, bo i tak oglądamy na niej filmy albo gramy w „wisielca religijnego”: kto zgadnie, dostaje dobrą ocenę. Nie ma jakichś dyskusji, częściej na WOS, bo nauczycielka jest za PiS i nie lubi, gdy ktoś dobrze mówi o PO.

Sprawa Juszczyk wydawała się uczniom zabawna. M.: – Ale gdy nauczyciele zaczęli na nią mówić „złodziejka”, przestało nas to bawić. Lubimy ją, świetnie uczy, miała nasz szacunek.

– A ksiądz Wojnarowski?

– On uczy tylko maluchy, niewiele o nim wiemy. Tyle tylko, że te maluchy bije.

M. nie ma nic przeciwko temu, by podać jej nazwisko. Jej mama prosi, by lepiej nie podawać.

„Taniec łabędzi”

Sprawą ciężkiej ręki księdza Wojnarowskiego zajmował się już sąd. W 2007 roku poszła tam Agnieszka, mama 7-letniego wtedy Adriana. Pracuje w Tesco na stanowisku kierowniczym. Jedziemy jej samochodem, bo zapracowana. Syna, dzisiaj licealistę, musi odwieźć na trening. Uśmiecha się z politowaniem, gdy pytam o księdza. Pamięta ten dzień, gdy wracała z wywiadówki.

– Co zrobisz ze sprawą księdza? – spytała ją sąsiadka.

– Jaką?

– Nie wiesz?! Ksiądz Wojnarowski pobił ci syna.

Adrian chodził wtedy do drugiej klasy szkoły podstawowej, szykował się do komunii. Ksiądz wyciągnął go z ławki, przełożył przez kolano, zdjął spodnie, zbił paskiem. Szymon miał obite pośladki, ale bał się powiedzieć rodzicom. Pamięta, że dostał od księdza, bo wstawił się za kolegą.

– Poszłam wtedy do dyrektorki Wichary. Zaproponowała ugodę: ksiądz przeprosi Adriana, a ja zapomnę o sprawie. Zgodziłam się, ale zażądałam, by Adrian nie chodził na religię, bo na myśl o niej bolał go brzuch. Adrian wraca jednak ze szkoły blady, bo dyrektorka kazała mu jednak na tę religię iść. Jak pani mogła, spytałam, a ona mówi, że przecież nie miała skargi na piśmie, więc sprawy pobicia nie ma.

Agnieszka zażądała widzenia z księdzem, obiecanych przeprosin. W gabinecie dyrektorki ksiądz mówi Adrianowi: „Byłbyś grzeczny, tobyś nie dostał”. Agnieszka idzie na policję. Prokuratura kieruje sprawę do sądu, zarzuca księdzu naruszenie nietykalności dziecka.

W Tesco między regałami krążą wtedy starsze panie. Szepczą, pokazując Agnieszkę palcem: to ta, co oskarża naszego księdza. Adrian mówi jej, że jakieś panie go obserwują na podwórku. – Wtedy się bałam. Nawet teściowa dzwoniła, że „święte panie” naciskają, bym odpuściła. Powiedziałam: „Po moim trupie!”.

Na procesie w sądzie w Strzelcach Opolskich Agnieszka czeka z synem na korytarzu. Podchodzi matka księdza, która mieszka z nim w domu parafialnym. Krzyczy do małego: „Przez ciebie mój syn ma problemy!”. Z sądu wyprowadza ją ochroniarz. Podjeżdżają busy z parafianami. Krzyczą w sądzie obelgi. Sędzia każe wzmocnić ochronę, a ksiądz mówi, że nie ma wpływu na parafian. Agnieszka wraca do domu z policyjną eskortą.

Przychodzą do niej rodzice innych dzieci. – Mówią mi, że ksiądz bił ich dzieci. Pytam: dlaczego nic nie robicie? Mówią, że byli u dyrektorki Wichary i obiecywała poprawę. Jedna z matek mówi, że ksiądz zderzył dwóch chłopców głowami albo robił „taniec łabędzi” – chwytał za włosy przy uszach i ciągnął do góry, by z bólu stawali na palcach.

Ksiądz Wojnarowski uczy tylko małe dzieci, które przygotowuje do komunii w swoim kościele. Agnieszka idzie do sąsiedniego kościoła: proboszcz kiwa głową ze zrozumieniem, ale nie da komunii, bo nie chce wojny z Wojnarowskim. Adrian idzie do komunii kilkadziesiąt kilometrów dalej. – Synowi zależało, bo prezenty, bo inne dzieci. Dostał komputer, rolki, cieszył się.

Ostatnia rozprawa w 2007 roku – na sali sądowej sędzia opowiada Agnieszce historię pewnej rodziny, która walczyła z innym księdzem i musiała się wyprowadzić – kamieniami wytłuczono im szyby. Mąż pyta Agnieszkę zrezygnowany: „Gdzie my się wyprowadzimy?”.

Agnieszka: – Widzę determinację parafian, sędzia pyta jeszcze, czy nam drzwi czarną farbą już pomalowali. Decyduję się na ugodę, odstępuję od oskarżenia, a ksiądz dostaje zakaz nauczania mojego syna.

– Sądzi pani, że to wygrana? – pytam.

– Dla mnie tak. Bo syn jest mi wdzięczny, że w niego wierzyłam. Zbieram tego plon, bo mnie kocha i mi ufa.

W 2014 roku przyszła do Agnieszki znajoma, opowiedziała, że ksiądz Wojnarowski nadal bije dzieci. – Powiedziałam, żeby przyszli, doradzę, co zrobić. Nie przyszli. Znów chodziło o klasy komunijne.

Ksiądz tylko musnął

W 2014 roku do komunii szedł M. Jego mama patrzy w podłogę, gdy pytam, dlaczego nie zgłosiła policji, że ksiądz Wojnarowski uderzył jej syna. Jej mąż wyrywa się, że on by inaczej to załatwił, ale żona go powstrzymała. Obydwoje wierzący, mąż mniej. Dlaczego syn chodzi na religię?

On: – Nie dawałbym, ale wie pan, ludzie patrzą.

Ona: – Ja? Bo wierzę.

On: – Też wierzę, ale nie chcę, by ksiądz bił mi syna!

Ona: – Mówiło się, że ksiądz Wojnarowski w 2007 roku był zawieszony za pobicie, ale tak po cichu się mówiło, bo dyrektorka tego nie lubi. Gdy ksiądz szykował dzieci do komunii, chodziłam z synem na msze, ale wyłączałam się, bo mówił o aborcji i polityce. Pewnego dnia syn mówi, że superdzień był, bo religii nie było – ksiądz był na pogrzebie. Dziwne, bo lubił religię, miał szóstkę.

To był kwiecień 2014 roku. M. szła na zebranie, gdy sąsiadka spytała, co zrobi z pobiciem. Wróciła do domu, spytała o to syna. Nie chciała siać paniki, poprosiła jeszcze wychowawczynię Aleksandrę Kamerską, by sprawdziła to, co powiedział syn. Kamerska sprawdza dyskretnie, bo też nie chce wojny z dyrektorką. Dzieci relacjonują: ksiądz uderzył młodego w tył głowy, katechizmem, tak że mu się głowa odbiła od blatu. Na dwóch religiach. Kamerska nie chce ze mną rozmawiać, „chce pracować”. Podczas zebrania pedagogicznego o krzyżu wstawiła się za Juszczyk i koleżanki omijają ją teraz szerokim łukiem. M., ojciec, domaga się od dyrektorki wyjaśnień. Składa u niej skargę w sprawie pobicia. Na spotkaniu jest ksiądz Wojnarowski i dyrektorka, która przywołuje z lekcji chłopca.

M.: – Syn zaczął płakać, gdy dyrektorka pytała: „A czy cię bolało?”. Ksiądz powiedział, że raz tylko musnął syna.

Dyrektorka obiecuje, że to się więcej nie powtórzy, i prosi, by zamknąć sprawę. – Jest pan zadowolony? – pyta. M. kiwa głową, zaciska zęby, bo w głowie ma słowa żony: „Pamiętaj, idzie komunia”.

On unosi się w fotelu: – Należało zabrać syna do innego kościoła, inaczej to załatwić!

Ona: – To nie takie proste. Chodzę tam na msze, syn w szkole z księdzem, bałabym się, że mały będzie napiętnowany.

Komunia już za kilka tygodni. Małżeństwo M. właśnie zrzuciło się na księdza Wojnarowskiego, jak wszyscy komunijni rodzice, bo jest zwyczaj, że kupują duchownemu prezent. Był witraż, kielich złocony, co będzie w tym roku? Jeszcze nie wiedzą. Joanna Jochymek, szefowa rady rodziców, gdy pytam o sprawę zbicia M. katechizmem, mówi, że nic nie wie. – To jakieś pierdoły, pomówienia. Skoro ksiądz taki zły, to dlaczego cały czas uczy w szkole?

Dyrektorka Wichary: – Była jedna sprawa, w sądzie, dawno temu zakończona.

– A później?

– Żadnej skargi.

– A ta sprzed roku?

– (Wichary mruży oczy) Panowie sobie pogadali i wyjaśnili. Dzieci bardzo lubią księdza, biegają za nim po korytarzach, przytulają się.

Na stronach internetowych parafii księdza Wojnarowskiego znajduję informację, że dyrektorka Wichary należy do członków jego rady parafialnej.

– I co z tego? – pyta dyrektorka.

– Ksiądz jest pani duszpasterzem w kościele, a w szkole podwładnym.

– Nie widzę tu niczego złego. Każdego nauczyciela traktuję tak samo.

Na drzwiach sekretariatu dyrektor Wichary widzę nalepkę programu „Szkoła bez przemocy”.

Pytam kuratorium w Opolu. Odpowiedź: w 2007 roku komisja dyscyplinarna dla nauczycieli za zbicie Adriana wymierzyła księdzu karę nagany z ostrzeżeniem. Od tamtego czasu „do kuratorium nie wpłynęła żadna skarga dotycząca niewłaściwego zachowania księdza”.

„Kto jest bez winy...”

Kościół pw. Świętego Ducha w Krapkowicach stoi między Tesco a Biedronką. Parafianie wybudowali go w latach 90. Pięć lat później parafię objął ksiądz Krzysztof Wojnarowski. Architektura modernistyczna, podobnie jak dom parafialny z trzema podziemnymi wjazdami do garażu. Przy kościele uwijają się członkowie rady parafialnej. Jedna kobieta nie będzie rozmawiać, bo córka pracuje w „tej szkole”. Starszy parafianin złorzeczy, że nawet w Sejmie nie mieli odwagi krzyża ściągnąć, a tu jedna się odważyła. Idę na mszę. Kościół w środku jasny, z rysunkami stacji krzyżowych. Ministrant czyta przypowieść o cudzołożnicy. Ksiądz Wojnarowski, niewysoki szatyn w okularach, około 50-letni, podchodzi do ołtarza. Tłumaczy kilkunastu parafianom słowa Ewangelii. – Gdy Jezus powiedział: Kto jest bez winy, niech pierwszy rzuci na nią kamień, zaczęli odchodzić. Pozostał tylko Jezus i niewiasta. Nikt cię nie potępił, powiedział Jezus. Nikt, panie, odpowiedziała. I ja ciebie nie potępiam, idź i od tej chwili już nie grzesz.

Chodzi o to, mówi ksiądz, że Jezus wzywa nas, byśmy podjęli drogę nowej świętości, dlatego potrzeba nam Bożej łaski, byśmy potrafili żyć pięknie, unikać grzechu i także innych zachęcać, dawać piękne świadectwo. Amen.

Po mszy idę do zakrystii, księdza już nie ma. W domu parafialnym nikt nie otwiera. Następnego dnia przed domem parafialnym stoi starsza kobieta, około 70 lat, ze sznurem w ręku. Na ziemi młody wilczur wyciągnął się w pokorze. Pytam o księdza. Kobieta opuszcza sznur, krzyczy na mnie.

– Słyszałam, że pan tu chodzi, pyta, czy ksiądz bije dzieci. Nie róbcie plotek i bałaganu, zastanówcie się, co wy robicie! A jeszcze o krzyż pyta! A tak, zawiesza krzyż, bo od wieków ceniony, a ta pani od matematyki to nie jest człowiek! Zdjęła, bo jej przeszkadza. Mój syn to przeżywa, bo który ksiądz i katolik by nie przeżywał, jak Panem Jezusem poniewierają. Mnie matka i ojciec nauczyli, i ja tak syna nauczyłam, bo mąż umarł, jak syn miał dziewięć lat. Krzyż jest dla nas wszystkim, to Zbawiciel. I jestem dumna z syna i każdego kapłana, bo się poświęca dla dzieci, ludzi. A teraz ta do swojej matki, staruszki, woła księdza. No po co, jak jej krzyż przeszkadza?! Na cierpienie nie może patrzeć? Ja nikomu nie życzę, ale oby ona nie cierpiała!

Ksiądz Wojnarowski nie chciał ze mną rozmawiać.

„Krzyż malutki taki”

Do sądu pracy Juszczyk oddała sprawę w lutym 2014 roku. Ale proces ruszył dopiero po roku, w lutym 2015. Oskarżyła dyrektorkę Wichary o dyskryminację i mobbing. Dyrektorka odpowiedziała, że „nie ingerowała w konflikt między nauczycielami, starała się mediować, sprawę wyciszyć, ale nie było kontaktu z nauczycielką [Juszczyk], bo poszła na zwolnienie lekarskie”. To nauczyciele, pisze dyrektorka w odpowiedzi na pozew, zmęczeni nagabywaniem przez Juszczyk oczekiwali interwencji. Juszczyk napisała jeszcze list do kuratorium oświaty, zaczęła słowami „Błagam o pomoc”. Kuratorium odpowiedziało, że nie czuje się kompetentne, by rozstrzygać takie spory. Poskarżyła się burmistrzowi Krapkowic. Radni zwlekali dwa miesiące z odpowiedzią, zażądali „uzupełnienia braków formalnych”. Uznali w końcu, że skarga na dyrektorkę szkoły jest bezzasadna. Juszczyk wciąż jest na zwolnieniu.

Andrzej Małkiewicz, młody radny, w poprzedniej kadencji był szefem komisji edukacji, kultury i sportu. – Sądzę, że gdyby pani Juszczyk wiedziała, jak to się skończy, to inaczej by się zachowała. Teraz pewnie uznała, że za daleko zabrnęła i nie potrafi się wycofać. Nie szkoda jej zdrowia?

Radny Andrzej Malinowski był szefem komisji rewizyjnej. Twierdzi, że skarga Juszczyk była chaotyczna. – A poza tym czy my jesteśmy władni, by rozstrzygać sprawy, z którymi Sejm sobie nie radzi?

Burmistrz Andrzej Kasiura, pod pięćdziesiątkę, zaangażowany jest w życie kościoła. Pomaga we mszy jako szafarz, rozdaje komunię świętą, choć w innej parafii niż księdza Wojnarowskiego. Przejęty jest mordercą, który grasuje po Krapkowicach, bo policja bezradna. Pewny, że zwyrodnialec czai się wśród mieszkańców. W sprawie krzyża przyznaje, że w szkole zawiodła komunikacja. – Ale pokój nauczycielski to sfera zamknięta, więc skoro taka była wola nauczycieli... Sam jestem przeciwny wieszaniu krzyży w urzędach, u mnie nie ma – robi wymach ręką, by ogarnąć gabinet.

Patrzę na ścianę koło drzwi. Na kalendarzu wisi krzyż z różańcem.

– No, pan jest chyba pierwszy, który to zauważył. Ale taki malutki jest.

O bitych przez księdza dzieciach burmistrz mówi, że to historia. – Mam dobry kontakt z dyrektorką Wichary, wiem, że sytuacja się zmieniła, szkoła teraz dobrze działa.

Mówię o pobiciu przed rokiem. Burmistrz czujny, bierze kartkę, notuje.

– Skarga wpłynęła na piśmie? – unosi brew.

Mówię o Romanie G., zarzutach pornografii pedofilskiej. Burmistrz tężeje.

– Mam do pana prośbę... – mówi usztywniony. – Jeśli pan się czegoś jeszcze dowie... proszę mi dać znać. Chciałbym wiedzieć, co się tam naprawdę dzieje.

Do domu wrócił z więzienia sąsiad Juszczyk, jej były uczeń. Zza ściany znów słychać krzyki.

– No, uderz mnie jeszcze raz!

– A co? Poskarżysz się tej antychrystce?!

CZĘŚĆ TRZECIA

Tropy

Plaża za szafą

Robert zobaczył go po raz pierwszy wiosną 1999 roku. W jakimś albumie. A jak przeczytał, że wisi w poznańskim muzeum, to od razu głowa napuchła mu pożądaniem. Pociąg do Katowic, tam przesiadka do Poznania i już stoi przed muzeum. Nawet nie patrzy na inne obrazy, wali prosto do impresjonistów. Plaża w Pourville wisi w przechodnim pomieszczeniu, sama na jednej ścianie. Jedyny Monet w Polsce. Podobny do tych, które widział w Paryżu. Pracował tam na budowie pod koniec lat 90.

Plaża i woły

Mija kilka tygodni, a on wraca do Poznania. Robi zdjęcie Plaży i Wołom, które wiszą naprzeciwko. Fotografuje korytarze i okna. Gdy wraca, w pociągu rodzi się plan.

Znów kilka tygodni przerwy.

Jako Jacek Walewski jedzie do Krakowa. Pod Barbakanem widział kiedyś malarzy. Robili portrety za parę złotych. Jeden młody z Ukrainy patrzy na zdjęcie Plaży i chce 600 zł. Targują się. Staje na trzech stówach. Jacek wraca po miesiącu, by odebrać od Ukraińca kopię Plaży namalowaną na kartonie. Trochę się krzywi, bo jednak kopia nie ma polotu. Ale bierze. Koleżankę, która ponoć skończyła ASP, prosi o szkic tych wołów, co idą lasem.

Wie, że w muzeum nie ma kamer. Musi tylko uważać na obsługę, która co kilka minut paraduje po korytarzach i pilnuje zwiedzających. No i musi mieć zgodę, by wejść do muzeum i szkicować.

Jest początek września 2000 roku. Pisze odręcznie:

„Do Muzeum Narodowego w Poznaniu

W celu szukania różnych tematów, wrażeń artystycznych, a także w związku ze staraniem się o przyznanie członkostwa w Związku Polskich Artystów Plastyków okręgu w Krakowie oraz że w najbliższym czasie będą ocenianie moje prace przez komisję kwalifikacyjną, zgłaszam się z uprzejmą prośbą o wydanie mi zezwolenia na wykonanie podręcznego szkicu, na kartonie, wybranego artysty w tutejszym muzeum. Muszę zaznaczyć, że iż nie chodzi o skopiowanie lecz uchwycenie stylu, którym artysta w danej pracy posłużył się, co z kolei umożliwi mi własną interpretację owego obrazu. Z poważaniem Jacek Walewski”.

Idzie na pocztę, wysyła prośbę faksem. Gdy tydzień później dzwoni do muzeum z pocztowej budki, słyszy, że zgoda jest.

Lucynka stuka

Włodzimierz Nowaczyk, kurator Galerii Sztuki Współczesnej Muzeum Narodowego w Poznaniu, wstaje z krzesła, podnosi rękę, a ta zatrzymuje się gdzieś na wysokości 130 centymetrów. Ale zjeżdża jeszcze niżej. O, taka maluśka była Lucynka! Jakby nieco wyrośnięta karlica. Lucynce to musiało doskwierać, bo gdy patrolowała tym wolnym krokiem sale muzealne, to zawsze na wysokich obcasach. Nie ma tu przepisów co do obuwia, ale wiadomo, że lepiej chodzić w miękkim, bez obcasów, bo sześć godzin marszruty po drewnianym parkiecie to mordęga. Ale dla Lucynki ważniejsze od wygody było wznieść się te parę centymetrów w górę.

To Lucynka miała dyżur w niedzielę 17 września 2000 roku. Było południe, gdy do sali wszedł wysoki, młody blondyn w jasnym golfie, z wielkimi arkuszami brystolu w rękach. Usiadł na ławeczce plecami do Plaży i szkicował Woły idące przez las Heinricha von Zügla. Lucynka przez te cztery godziny z kilkanaście razy przechodziła przez salę, ale ani razu nie widziała, by „młody w golfie” choćby podnosił się z ławeczki.

Gdy domniemany Jacek Walewski siada na ławeczce, w sali nie ma nikogo, tylko ta mała co chwilę przechodzi przez salę. Rytualnie. Najpierw jej obcasy stukają daleko, potem coraz bliżej, gdy wchodzi do sali i przechodzi dalej, do następnej. Potem stukanie wraca. Jacek wyciąga spomiędzy arkuszy szkic wołów. Bierze ołówek i maże po nich. Gdy słyszy, że mała stuka gdzieś daleko, odwraca się na ławce, wyjmuje nożyk, podchodzi do Plaży i wbija go w górny róg płótna. Ciężko idzie, bo grube to płótno. Tnie ledwie kilka centymetrów. Obraz ma 70 centymetrów szerokości i 50 centymetrów wysokości. Trochę to zajmie.

Zbliżają się obcasy. Jacek wraca na ławkę i odwraca się w kierunku wołów. I znowu macha po nich. Mała wchodzi, przechodzi, obcasy milkną. Jacek wstaje, nacina, obcasy wracają, wraca na ławkę. Plaża, choć prawie wycięta, sztywno stoi w ramie.

Po trzech godzinach ostatnie nacięcie. Teraz szybka podmiana: płótno z ramy idzie między brystole, a kopia w ramę. Jacek zawsze się pilnował, by kopię trzymać za krawędzie, ale podczas wkładania w ramę musi ją podtrzymać z tyłu. Palcami. Trudno. Pociesza się, że nie był notowany, policja nie ma jego odcisków, więc i tak go nie znajdą. Teraz szybko do szatni, odbiera teczkę na rysunki, której nie pozwolili mu wziąć do sali, wkłada brystole z płótnem i pędzi na ostatni pociąg do Katowic. Jeśli nie zdąży, będzie się szwendać całą noc po dworcu z obrazem pod pachą. Ale zdążył.

Gdy Jacek wychodzi z muzeum, jest znowu Robertem. A Robert ma już upatrzoną skrytkę. Po rozwodzie mieszkał z rodzicami, w dwóch pokojach, na małym olkuskim osiedlu. Kradzież zbiegła się z wyjazdem ojca do sanatorium, a gdy matka poszła do pracy, odkręcił boczną ściankę szafy wnękowej, włożył brystole z płótnem i zakrył ścianką.

Odciski

– Panie kuratorze, Lucynka mówi, że Monet się odkleja z ramy – słyszy od ochroniarza w słuchawce Piotr Michałowski, kurator galerii, w której wiszą impresjoniści. Jest wtorek, 19 września. W poniedziałek muzeum było nieczynne. – Co za głupota? – myśli Michałowski i idzie sprawdzić.

Jest 20 metrów od obrazu, gdy widzi, że obraz się nie odkleił. W ramie zamiast wesołego pejzażu wisi jakiś gniot wiejący smutkiem.

– To żart? – pyta Michałowskiego policjant, który odbiera telefon. Więc Michałowski musiał powtórzyć trzy razy. Obraz Moneta został skradziony, a w ramie wisi szmelcowata kopia. Kwadrans później w muzeum stawia się tłum policjantów, a telewizja trąbi o kradzieży stulecia obrazu wartego 7 milionów dolarów.

Kilka odcisków palców na ścianie i ramie obrazu, odcisk buta na drewnianych klepkach, włos blondyna, kawałeczek zapisanego papieru. Tyle po wizycie Jacka znajdują policjanci w sali muzealnej. Mają jeszcze rysopis od pani Lucynki i portierów: wysoki, szczupły, blondyn. W golfie. I faks z prośbą o szkicowanie wysłany z Olkusza. Więc trzeba przetrzepać Olkusz.

Policjantom, prokuraturom i muzealnikom od razu pomnożyły się teorie: szajka złodziei działała na zlecenie, obraz wyjechał lub wyjedzie lada chwila za granicę, więc idzie cynk do straży granicznej i na lotniska, by uważać na rulony i płaskie paczki. A kurator Michałowski już widzi w wyobraźni arabskiego szejka albo japońskiego biznesmena, który podziwia jego Plażę na ścianie pełnej kradzionych obrazów.

W miejsce Moneta przewiesza pejzaż z wołami.

Tatuś z obiadem

Miesiąc po tym, gdy płótno zawisło w szafie koło płaszczy matki i garnituru ojca, Robert poznaje Agnieszkę. Szczupła szatynka z delikatną buzią. Zgodziła się na ślub.

Dla Agnieszki Robert to trochę dziwak. Milczek, flegmatyczny, koledzy wołali na niego „Cielak”, bo ruchy miał jakieś ociężałe. Ale jest czuły i inteligentny. Czyta o II wojnie światowej, o malarzach i ciągle mówi o Konradzie Wallenrodzie. Że to bohater, że żył pod presją, bo musiał udawać kogoś innego, by doprowadzić Krzyżaków do klęski. Dopiero gdy zobaczyła, jak Roberta prowadzą w kajdankach, to ten Wallenrod wrócił jej echem. Ale skąd mogła wiedzieć?

Gdy w 2004 roku rodzi się Dominik, Robert obwinia swoje geny, że ma syna karzełka. Bo w jego rodzinie był dziadek mały taki, nienormalnie, więc pewnie jego geny się ujawniły w Dominisiu. Gdy syn ma cztery miesiące, Agnieszka zostaje na kilka miesięcy sama. Robert jest w Austrii, w areszcie. Jak wrócił, obiecywał, że już nigdy jej nie zostawi, że nie da się na nic namówić kolegom. I dotrzymuje słowa. Izoluje się od kumpli, unika ludzi.

Agnieszka idzie do pracy, a on zostaje z małym w domu. Ich dzień wyglądał tak: mąż robił żonie śniadanie do pracy, bawił się z Dominikiem, po południu czekał z obiadem na żonę.

Policja przychodzi jeszcze dwa razy. W 2005 roku, bo Robert ma córkę z pierwszego małżeństwa i zaległości w alimentach. Płacił, ile mógł, ale dług ciągle rósł. Zabierają Roberta na komendę. Pobierają mu za te alimenty odciski palców. Od tej chwili Robert zaczyna się zmieniać. Wcześniej też był pedantyczny, ale teraz wpada w histerię, gdy szklanka stłuczona, gdy brudna podłoga. Wstaje w nocy, idzie do kuchni. Agnieszka pyta, czym się martwi. Myśli, że to o Dominisia chodzi, że się martwi kalectwem, że przez pieniądze, bo żyją tylko z jej pensji i renty na dziecko. Ale on nic nie mówi, tylko jest coraz bardziej nerwowy. Ubliża jakiemuś ochroniarzowi w sklepie, o jakąś pierdołę poszło. Wtedy policja przychodzi drugi raz. I znowu na komendę, i znowu pobierają odciski.

Bez wstydu, bez kajdanek

Wir policyjnego śledztwa wchłania kolejnych podejrzanych. Jest w tym wirze dwóch ochroniarzy, którzy w muzeum pracują ledwie po kilka godzin, ale że im się nudzi, to idą do domu. Podejrzane? Podejrzane. No to przeszukanie w ich mieszkaniach, przesłuchania, sprawdzanie kolegów, rodzin. Nic. Policja daje im spokój.

W internecie ktoś oferuje zaginiony obraz po dobrej cenie. Policjanci namierzają sopocką firmę, wpadają do siedziby, skuwają wszystkich i tak przestraszeni pracownicy odczuwają skutki robienia sobie jaj z policji.

Pojawia się jeszcze plotka, że ktoś zadzwonił do warszawskich Łazienek, gdy trwała aukcja kopii dzieł sztuki. Że niby ma oryginał Moneta. Policja ryje w billingach, by nigdy się nie dowiedzieć, czy ktoś rzeczywiście dzwonił.

Policjanci siedzą też koło olkuskiej budki telefonicznej i meldują, że złodziej za cholerę nie chce do niej wrócić. Ale nie na marne tam siedzą, bo ktoś nadaje, że w Olkuszu jest malarz, kopista, spec od impresjonistów. I tak wir wciąga Tytusa Dessauera. Gdy policjanci do niego przychodzą, to słyszy, że nie będą mu robić wstydu i wyprowadzą z domu bez kajdanek. Na przesłuchaniu zaklina się na Boga, że nie miał wspólników, że nie wie, kto ukradł, że i owszem, wie o kradzieży, ale z telewizji. Jednak dla pewności policjanci zabierają mu dwa obrazy, które namalował przed laty. Z Monetem nie mają co prawda nic wspólnego, no ale też pejzaże. Tytusa ratuje talent, bo biegły ogląda jego dzieła i macha ręką: Toż to lekki, bardzo dobry styl, a kopia jest „ciężka kolorystycznie, a nawet niechlujna”.

Dopiero po roku Dessauer dostaje przeprosiny. Tyle tylko, że zdąży w tym czasie pogrążyć się w depresji, stracić pracę w domu kultury i wenę do malowania.

Mecz z Monetem

Pięć lat Robert siedzi z Dominisiem w domu. Gdy mały ma trzy lata, Robert prowadzi go do przedszkola. Sąsiedzi widzą, jak latem wozi go rowerem, a zimą na sankach. Fajny tatuś, jaka szkoda, że mały kaleka. Przed rokiem Dominiś poszedł do zerówki integracyjnej. Gdy Robert wraca do domu, robi zakupy. Zawsze z kartką, bo każdy grosz się liczy. A na kartce jest też napisane: balsam, farba do włosów, bo zawsze wie, kiedy się Agnieszce kończą kosmetyki. Żyją skromnie z tej jednej pensji, czasami teściowa Agnieszki się wtrąci, że jednak syn mógłby iść do pracy. Nawet chciał kilka razy, ale zawsze rezygnował, żeby być z małym w domu.

To mąż wymyśla zabawy w gilganie i noszenie na barana.

To przez opowieści Roberta o budowach mały rysuje koparki i spychacze, a gdy oglądają Boba Budowniczego, trzymają się za ręce.

To Robert uczy Dominisia literek, a gdy mały pisze „mama” i „tata”, to trzeba to hucznie uczcić.

Jednego Agnieszka wciąż nie rozumie: dlaczego Robert nie może spać, unika ludzi, a jak wychodzi z domu sam, to tylko na piłkę z kolegami.

Robert kilka razy chciał Agnieszce powiedzieć. Że przez „niego” spać nie może. W grudniu już było blisko, gdy niby wrócił z meczu, a Agnieszka zapytała o czyste ciuchy w torbie. Wyłgał się, że go noga bolała, że nie mógł grać, tylko na ławce siedział i patrzył. Ale nie był na meczu. Był w mieszkaniu rodziców. Ojciec znowu w sanatorium, matka dorabia do emerytury nocami, więc odkręcił ściankę, wyjął płótno z brystoli, położył przed sobą i patrzył, patrzył, patrzył.

Który to już raz?

Intrygi i Interpol

W Komendzie Głównej knują, by przechytrzyć złodziei Plaży i rozpracować ich od środka. Gdzieś w 2005 roku powstaje plan infiltracji środowiska złodziei dzieł sztuki. Policjanci zakładają, że jeśli obraz jest w Polsce, a zleceniodawca kradzieży ze strachu wycofał się z zakupu, to trzeba zaoferować dobrą cenę i wciągnąć złodziei w pułapkę. Tajna jak watykańskie konklawe komórka złożona z kilku policjantów wnika do przestępczego półświatka, by działać pod przykryciem. Udają chętnych na zakup. Nikt się jednak nie zgłasza.

Ale jeszcze w 2007 roku jest cynk z Wrocławia, że grupa złodziei szuka nabywcy Plaży w Pourville. Ponoć ktoś komuś nawet pokazał ten obraz wycięty z ram. Policjanci nadstawiają uszu. Trafiają na trop śląskiego rzezimieszka, który ma kartotekę nabitą kradzieżami dzieł sztuki. Sakralnej, no ale sztuka to sztuka. I znów specjalna grupa policjantów. Biorą aparat do prześwietlania ścian i jadą do Wrocławia. Zatrzymują kilku złodziei, wpadają do mieszkania ich herszta, a jeśli ten zamurował obraz, maszyna go zaraz pokaże. Pod tynkiem jednak tylko kable elektryczne, a jeden ze złodziei przestraszony obławą wyjaśnia: – Spokojnie, panowie, nigdy nie mieliśmy oryginału. Jeden student ASP zgodził się namalować kopię i liczyliśmy na frajera, który da się przekonać, że to oryginał.

Policyjne teorie pełne efektownych relacji prasowych inspirują reżysera Macieja Odolińskiego, który pisze scenariusz filmu sensacyjnego na kanwie kradzieży. Samochodowe pościgi, ucieczki i międzynarodowa intryga z Interpolem w tle.

A prokurator Artur Domański, który jako trzeci z kolei dostaje śledztwo pod swoją pieczę, po wrocławskiej akcji daje sobie 1 procent szans, że obraz się kiedykolwiek znajdzie. Nie wziął pod uwagę tego, że pewien facet się uprze i będzie miesiącami ślęczał nad serdecznym palcem prawej ręki.

Serdeczny palec

Marek Pawlicki zaraz po kradzieży był w muzeum. Zbierał odciski palców ze ściany i ramy skradzionego obrazu. Kilka było też na samej kopii. Te musiał zostawić złodziej. Pawlicki odciski nałożył na folię, a potem wrzucił do bazy komputerowej. Pudło. I tak przez całe lata.

Do 2009 roku w bazie uzbierało się już tych odcisków 50 milionów. Tyle wychodzi, jak pomnożyć 5 milionów podejrzanych przez 10 palców. Więc jak to możliwe, że złodziej w swoim złodziejskim fachu nigdy przez te lata nie wpadł? Bo gdyby wpadł za cokolwiek, to jego odciski komputer powiązałby z tymi z muzeum. To Pawlickiemu spokoju nie dawało. Co jakiś czas pytał maszynę, czy aby przypadkiem nie pojawiły się tam palce „tajemniczego mężczyzny w golfie”. A program uparcie, że nie. No to Pawlicki pomyślał tak: Wezmę najwyraźniejszy odcisk „faceta w golfie”, tu padło na serdeczny palec prawej ręki, i trochę nad nim popracuję. Bo maszyna jest głupia, trzeba ją oszukać. Ona widzi to, co człowiek najpierw do niej wrzucił, i porównuje z tym, co wrzucił inny. A gdyby ten odcisk poprawić, jeśli są błędy? I Pawlicki miesiącami siedział z lupą i poprawiał, wrzucał do maszyny, znów poprawiał. To, co maszyna mogła wziąć za brud, wyrzucał. Bo taki odcisk to miliony kombinacji i jak maszyna weźmie mikrokropkę kurzu za część odcisku, to uparcie powie, że to nie ten odcisk.

W połowie grudnia maszyna wyrzuciła Pawlickiemu odcisk 41-letniego faceta, który w 2006 roku groził ochroniarzowi. Podniecenie wzrosło, gdy się okazało, że sklep jest w Olkuszu, a stamtąd przecież nadał faks niejaki Jacek Walewski.

Gdy poznańscy policjanci pojechali do Olkusza i zaczaili się pod klatką schodową, najpierw zobaczyli kobietę, która wyszła do pracy w pobliskiej fabryce, a potem faceta, który niósł na rękach niemowlę. Potem facet wrócił z siatami, potem poszedł po niemowlę, a potem wróciła z pracy kobieta.

Gdy wybiła godzina 18, trzech policjantów i policjantka zapukali do drzwi i grzecznie przywitali się z Robertem, Agnieszką i Dominisiem.

Tata wróci

Myślała, że znowu chodzi o te alimenty, że Robert nie płaci w terminie. Tylko coś za dużo tych policjantów. Byli mili, nie robili hałasu, poszli z Robertem do pokoju, rozmawiali spokojnie. A potem Robert wyszedł z wyrazem jakiejś ulgi na twarzy i smutku. Coś ty zrobił, zapytała, a on tylko: – Kochanie, cieszę się, że to już skończone.

Wychodzą z domu, a ona cała głupia trzyma Dominika na parapecie okna i patrzą, jak tata w kajdankach wchodzi do samochodu. Pewnie nałożyli mu na schodach, by nie denerwować dziecka. Ale dlaczego? – pyta Dominik. Bo tata chyba coś złego zrobił. A wróci? Wróci.

Gdy później włącza telewizor, czyta na pasku: Zatrzymany złodziej słynnego obrazu Moneta. Robert Z. z Olkusza. Agnieszka bierze papier, który zostawili policjanci, i dzwoni do prokuratora w Poznaniu. To mój Robert? I ryczy. Bo w sylwestra złożyli sobie życzenia, by ten rok odmienił ich życie.

Prokurator Domański kończy już pracę, idzie na przystanek. A tu szef dzwoni, by wracał, bo przywieźli z Olkusza tego od Moneta, ale nie chce gadać z policją. Tylko z Domańskim pogada.

Wprowadzają mu do gabinetu faceta po czterdziestce, o przeciętnej twarzy, a Domański od razu: Czy obraz jest cały? Cały. A Jacek Walewski to pan? To ja. A pokaże pan ten obraz? Pokażę. Ale nie policji, bo im nie ufam. Niech pan jedzie ze mną do Olkusza, choćby teraz. Niech to się skończy.

Nie ma co zwlekać. Bo policjanci przeryli już mieszkanie Roberta, rodziców i byłej żony, ale obrazu nie znaleźli. Więc gdzieś zakopany pewnie, a skoro złodziej chce gadać...

Jadą. Pod Olkuszem o 4 rano krótka drzemka na stacji benzynowej, by można zacząć przeszukanie o 6. Bo już w samochodzie Robert zdradza, że obraz jest w mieszkaniu rodziców, 400 metrów od olkuskiej komendy. Jednemu policjantowi się wtedy wyrwało: „Jakim, kurwa, cudem, przecież robiliśmy tam kipisz”.

Ale stanęli w przedpokoju, rodzice Roberta bladzi w fotelach, i po chwili zza ścianki szafy wyjmują Plażę w Pourville. W tych samych brystolach, w których wyjechała z muzeum dziewięć lat wcześniej. Tylko matce Roberta wyrywa się: – Matko Boska przenajświętsza, toż to majątek, synku, a ty żyłeś z rodziną w biedzie...

Ale prokuratorowi jedno nie daje spokoju. Robert Z. alias Jacek Walewski nigdy nie zniszczył dowodu przestępstwa. Zeznał nawet, że po narodzinach syna chciał oddać obraz policji, bo nie chciał go sprzedać. Trzymał go w szafie i prowadził skromne życie ze swoją rodziną.

No to nie ma rady, trzeba powołać biegłego psychiatrę. Niech on się nad tym głowi.

Czeski błąd

W południe do szefa ochrony sklepu Ikea w czeskiej Pradze wchodzi sprzątacz, kładzie na biurku bombę, którą wyjął ze śmietnika. Zapalnik zegarowy uruchomi się o godz. 17. Przyjeżdża policja, klientów wyrzuca, sklep zamyka.

Do budki telefonicznej koło Wrocławia podchodzi mężczyzna w kapturze. Wykręca numer do Ikei w Szwecji i informuje: – Zaraz będzie wybuch.

Sprzątacz był w specnazie

Jest piątek 2 września 2011 roku, tuż po godzinie 16, gdy wszyscy myślą o końcu tygodnia. Komenda policji w Jaworze dostaje polecenie, by zebrać odciski palców ze słuchawki, która wisi w jednej z budek telefonicznych. Policjanci mają też zapytać, czy ktoś nie widział dzwoniących. Sprawa musi być ważna, bo zadanie zleca Komenda Główna Policji. Trop z odciskami jest zgubny, bo mogła je zostawić połowa miasta. Świadkowie mówią o dwóch mężczyznach w kapturach, którzy podjechali pod budkę jasnym busem.

Mija weekend. W poniedziałek Maria Lubicz-Stabińska, szefowa Centralnego Biura Śledczego we Wrocławiu, dostaje informację, że z budki w Jaworze ktoś zadzwonił do Ikei w Sztokholmie i płynną angielszczyzną zakomunikował, że w sklepie w Pradze wybuchnie bomba. Może dowcip, myśli szefowa CBŚ, ale kto by się trudził, by straszyć Szwedów? Jeszcze w poniedziałek odzywają się czescy policjanci. Potwierdzają: w piątek z kosza na śmieci w praskiej Ikei sprzątacz wyjął bombę z zegarem. To kilka petard z budzikiem połączonych drutami. Nie mogła zabić, ale narobiłaby huku, zapaliła śmieci i wystraszyła klientów. Sprzątacz znalazł bombę przypadkiem, zanim wybuchła, bo opróżnia kubły co godzinę. Nie wybuchło, bo sam przeciął kabelki. To dorabiający Ukrainiec, emerytowany pracownik specnazu.

Lubicz-Stabińska zwołuje naradę. Teoria jest taka: ktoś podłożył bombę w Pradze, pojechał do Polski i zadzwonił z budki do Sztokholmu. Tylko po co? Tego dzwoniący nie wyjaśnił.

Bombiarz pełen ogłady

Wyjaśnia się to jeszcze w poniedziałek po południu, gdy Lubicz-Stabińska dostaje z Ikei w Sztokholmie kopię maila po angielsku. Policjanci czytają:

Szanowni Państwo

Informujemy, że jeśli do 7 września, do godziny 15.00, nie zostanie przelane 6 mln euro na konto bankowe [tu nazwa banku], dokonamy kolejnych eksplozji. Prosimy założyć konto w banku i przekazać nam kody dostępu na numer telefonu, który podajemy...

Z poważaniem

Mail dotarł do szwedzkiej Ikei kilka godzin po telefonie, w piątek, ale w weekend nikt tam nie pracował.

CBŚ chce ustalić nadawcę maila: wiadomo tylko, że został on wysłany z nieużywanego wcześniej telefonu komórkowego gdzieś w Polsce, wyrzuconego zaraz po wysłaniu wiadomości. Tyle.

Policjanci analizują treść: dobór słów, znajomość angielskiego wskazuje na osobę pełną ogłady i kultury osobistej. To ktoś potrafiący pisać w stylu urzędowym, zatem wykształcony lub obyty z taką korespondencją. Nie daje się ponosić emocjom. Jeśli przyjąć, że to Polak, są miliony podejrzanych.

Ale dlaczego szantażysta straszy, że będą kolejne eksplozje? To wyjaśnia się dzień przed ultimatum, 6 września. Przedstawiciel Ikei w Polsce mówi, że podobne nieszkodliwe bomby wybuchały od maja w sklepach we Francji, w Belgii, Holandii i Niemczech. Powodowały huk i małe pożary. CBŚ sprawdza resztki po tamtych bombach – takie same ładunki, zatem ten sam bombiarz.

Program komputerowy, do którego CBŚ wrzuca wszystkie dane, a który kojarzy podobieństwa spraw kryminalnych i ma wytypować działających bandytów, nie daje rady: kulturalny, pełen ogłady, wykształcony bombiarz to nowość.

Koledzy z ogólniaka

Mikołaj i Adam, 38-latkowie, siedzą w małej altance nad jeziorem Wdzydze na Kaszubach. Domek należy do ojca Mikołaja. Nieopodal zaparkowali volkswagena busa, którego Mikołaj pożyczył od rodziny. Mężczyźni czekają na SMS-a. Jeśli przyjdzie, będą uratowani.

Adam pochodzi z rodziny rzemieślniczej, Mikołaj to syn lekarza. Poznali się w liceum ogólnokształcącym w Gdyni, po maturze ich drogi się rozeszły.

Mikołaj próbował studiów na kilku kierunkach, żadnych nie skończył. W latach 90. dał się namówić na przemyt narkotyków, wpadł na polskiej granicy, dostał kilka lat więzienia. Wyszedł, spotkał kobietę, urodziło im się dziecko, założył firmę budowlaną. Interes się kręcił, ale z powodu kryzysu na rynku klienci przestali mu płacić, więc i on nie płacił dostawcom. Popadł w długi.

Adam po maturze poszedł na Uniwersytet Gdański, ukończył dyplomację. Miał talent do języków, opanował angielski, szwedzki, rosyjski. Po studiach dokształcał się z negocjacji, zarządzania, marketingu. Na portalu społecznościowym GoldenLine wstawił swoje zdjęcie: przystojny brunet, szelmowski uśmiech. Karierę opisał skrupulatnie: współwłaściciel kawiarni, specjalista, menedżer w znanej korporacji, dyrektor w kilku sieciach handlowych. Hobby: żeglarstwo, samochody, pieniądze. Nie chwali się tylko, że lubi grać w kasynie i popada w długi. Jeden z jego kredytów bankowych, z którym ma problem, to ponad milion złotych.

Siedzą teraz w altance i zastanawiają się, czy popełnili gdzieś błąd. Chyba nie. Planowali to zbyt długo i skrupulatnie. Nigdy nie parkowali przed sklepami Ikei, by nie dać się złapać kamerom przemysłowym. Kiedy wrzucali bomby do kubłów, mieli peruki i lateksowe maski. Omijali szosy z fotoradarami, przestrzegali przepisów drogowych, każdego telefonu używali raz i zaraz go wyrzucali. Petardy kupowali przez internet, montowali zgodnie ze znalezioną w internecie instrukcją. Straszyli sklepy Ikei przez cztery miesiące, ujawnili się dopiero 2 września, dzwoniąc do Sztokholmu, a potem wysyłając maila.

7 września, w dniu ultimatum, wsiadają do busa, jadą wiele kilometrów, gdzieś w las. Gdy włączają telefon, stacja operatora komórkowego namierza ich daleko od kryjówki. Jest SMS od Ikei: bank, który wskazaliście, nie obsługuje firm. Wyrzucają telefon, kupują nowy i wysyłają kolejną wiadomość.

Czeska krzywa kamera

Ikea zarządza alarm we wszystkich sklepach w Europie, czeka na wybuch. Centralne Biuro Śledcze też czujne. Ale zamiast wybuchu SMS do Ikei: Załóżcie rachunek w dowolnym banku.

Dobrze, myślą policjanci CBŚ, gra na zwłokę udała się, mamy trochę czasu, by poszukać szantażystów. Ale jest tylko jeden trop. Jeśli to ci sami mężczyźni zostawili bombę w Pradze 2 września po godzinie 11, a po 16 dzwonili z budki z Jawora, to znaczy, że w pięć godzin musieli pokonać trasę Praga – Jawor. Świadkowie spod budki telefonicznej w Jaworze mówią o dwóch mężczyznach w jasnym busie.

Policja w całym kraju dostaje polecenie, by zatrzymywać do kontroli jasne busy, zwłaszcza gdy jedzie dwóch mężczyzn. Policjanci mają też wypatrywać busów zaparkowanych, sprawdzać, czy nie są kradzione.

Czescy policjanci sprawdzają tymczasem nagrania z fotoradarów i kamer przemysłowych na trasie Praga – Jakuszyce z 2 września między godziną 11 a 14, a Polacy na trasie Jakuszyce – Jawor między 14 a 17. Ale żadnych śladów jasnego busa z dwoma mężczyznami. Niemożliwe, by nie popełnili żadnego, nawet najmniejszego błędu – myśli Lubicz-Stabińska.

Popełnili, ale nie oni, tylko Czesi – na małej stacji benzynowej.

Przed przejściem w Jakuszycach po czeskiej stronie na stacji wisi kamera, która miała podglądać tankujące samochody. Ale pracownicy powiesili ją krzywo: rejestruje sytuację na drodze biegnącej obok stacji. 2 września o godzinie 13.56 krzywa kamera nagrała przez dwie sekundy jasnego busa. Nagranie, w kolorze, trafia do wrocławskiego CBŚ. Jest niewyraźne, nie widać numerów rejestracyjnych ani twarzy kierowcy i pasażera. Policyjni spece próbują film powiększyć, wyostrzyć. Nie dają rady. Sugerują tylko, że to volkswagen. CBŚ wzywa na pomoc dilera volkswagena, który nie ma wątpliwości: to volkswagen transporter wyprodukowany w latach 1996–2003, koloru szarogołębiego. Policja sprawdza w bazach – takich aut jeździ po Polsce kilkadziesiąt tysięcy.

Maria Lubicz-Stabińska siada przy komputerze, włącza programy graficzne i godzinami próbuje powiększać, wyostrzać zdjęcie busa. W końcu na ekranie, tam, gdzie jest tablica rejestracyjna, pojawia się zarys litery G. To województwo pomorskie. Baza policyjna wyrzuca wynik: 600 aut.

Mikołaj i Adam znowu w lesie, daleko od kryjówki. Odbierają SMS-a od Ikei: A skąd mamy wiedzieć, że jesteście tymi, za kogo się podajecie? Uwiarygodnijcie się. Wyrzucają telefon, kupują nowy, odpisują: Gracie na zwłokę, za każdy kolejny dzień dostajecie karę – 10 tysięcy euro.

Wgniecenie

„Czy ktoś legitymował, sprawdzał, zatrzymywał busa transportera na pomorskiej rejestracji, którym jechało dwóch mężczyzn?” – takie pytanie otrzymują policjanci w całej Polsce. Przychodzi kilka odpowiedzi. Jedna intrygująca. W sierpniu 2011 roku kierowca volkswagena nie zapłacił za benzynę w Jeleniej Górze, policja zatrzymała auto 20 kilometrów dalej, wylegitymowała dwóch mężczyzn, zarzuciła im kradzież i wypuściła. Czy to nasi szantażyści? – zastanawia się Lubicz-Stabińska. Auto jest legalne, należy do jakiegoś mężczyzny z Gdyni, a tablice rejestracyjne nie były kradzione. Nietypowe jak na szantażystów. A kim są złodzieje benzyny? Młodzi, z dobrych domów, jeden co prawda karany w przeszłości za przemyt narkotyków, ale drugi to menedżer w wielkich korporacjach, niekarany, dobrze zarabia. CBŚ, z wyjątkiem litery G, nie ma dowodów, że to sprytni, niezostawiający śladów bombiarze.

Do pracy znów biorą się Czesi. Skoro mają wytypowane numery rejestracyjne busa, sprawdzają kamery monitoringu w promieniu kilku kilometrów od praskiej Ikei. Znajdują auto na jakimś parkingu. Nie widać twarzy kierowcy ani pasażera, ale na tylnych drzwiach auta jest charakterystyczne wgniecenie.

CBŚ obserwuje w Gdyni domy, w których mieszkają Mikołaj i Adam. Pojawiają się raz, wsiadają do busa. Ma takie samo wgniecenie jak to z czeskiego nagrania.

CBŚ śledzi busa kilka dni. Policja wie, że mężczyźni za każdym razem ślą SMS-y z innego telefonu.

7 października, miesiąc po ultimatum, Mikołaj i Adam, jadą autem przez województwo kujawsko-pomorskie i wysyłają kolejnego SMS-a do Ikei, grożą wybuchem. Tuż za nimi jadą tajniacy z CBŚ, którzy natychmiast dostają informację od operatora komórkowego, że został wysłany SMS do Ikei. Zatrzymują busa. Mikołaj i Adam nie zdążyli wyrzucić telefonu. W aucie mają też peruki i lateksowe maski.

– Jesteście lepsi niż w filmach. Jak na nas trafiliście? – pytają zdziwieni, kiedy leżą skuci kajdankami.

Gdzie diabeł nie skusi, tam baba musi

Sąd nie widzi niskich pobudek, a i oskarżony to porządny człowiek. Nawet prokurator uznał wyrok za zbyt surowy. Jednak nie ma rady, trzeba wsadzić za kratki. Bo opinia publiczna by się oburzyła.

Po sandałach do kłębka

21 września 2009 roku, Szamotuły. Godzina 10.

W banku za kasą siedzi Basia. Wchodzi łysy mężczyzna po trzydziestce, w kurtce, sandałach, dżinsach. Pyta, czy wypłaci mu 5 tys. zł. Basia mówi, że tyle gotówki wypłacić nie może, i łysy wychodzi. Ale zaraz wraca. Z tym samym pytaniem. No to Basia z tą samą odpowiedzią. I tak ze trzy razy, a potem to już nie pyta, tylko wyciąga nóż: – No i dawaj kasę!

Prycha na dziesięcio- i dwudziestozłotówki. Dostaje więc od roztrzęsionej kasjerki plik stuzłotówek spiętych gumką. Wrzuca do czarnej reklamówki i w nogi. Przyjeżdża policja, liczą straty – 6300 zł.

Godzina 11. W parku w Szamotułach, zaraz za restauracją Maryna, koło nasypu kolejowego, leży kurtka. Dalej czarna reklamówka. Mała Zuza widziała tam łysego, bo ją mijał w pośpiechu. No to policjanci ściągają Walgora.

Pies węszy i już ma torbę podróżną, dżinsy, a za działkami skórzane sandały. Jakby bandyta odwijał nitkę, która zaraz doprowadzi policję do trzymanego w rękach kłębka. Przy sandałach Walgor trochę się kręci, ale dalej już tylko szosa i przystanek na Poznań. A tam łysy facet w czarnym garniturze i białej koszuli. Policjanci podchodzą, grzecznie pytają o dowód.

– Przepraszam, nie mam – mówi grzecznie łysy.

– Nazwisko? – pyta policjant. I łysy podaje prawdziwe dane.

– Proszę wyjąć wszystko z kieszeni – mówi policjant, a łysy zaczyna się pocić.

– Ale panowie, to jakieś nieporozumienie – łysy się trzęsie. – Bo ja jestem ksiądz Norbert. Jadę na parafię.

Ale kieszenie opróżnia. Z banknotów dziesięcio-, dwudziesto- i stuzłotowych spiętych gumką. Liczą – 6200 zł.

Na kapłaństwie też się nie dorobił

Policjanci tego samego popołudnia pukają do drzwi domu w małym miasteczku pod Koszalinem. Ale nie znajdują noży, które pasowałyby do tego z banku. Na ścianach, szafkach pełno zdjęć księdza Norberta. Syn? Syn. Matka siedzi blada w fotelu. Gdy policjanci wtajemniczają kobietę, nie wierzy. Bo przecież Norbert gardził pieniędzmi, nawet na tym kapłaństwie niczego się nie dorobił. – Dlaczego? – pyta.

Policjanci też ciekawi, więc pytają księdza Norberta, gdy ten siedzi w komisariacie w Szamotułach. Ale pierwsze pytanie brzmi: – Jak?

21 września. Poznań. Godzina 8 rano. Ksiądz Norbert nie idzie jak co dzień od tygodni do pracy w magazynie hipermarketu, tylko w dżinsach, sandałach i z czarną torbą podróżną wsiada do pociągu do Szamotuł. Gdy wysiada, w barze Barakuda wypija dwa piwa i idzie w kierunku nasypu, gdzie pod drzewami ukrywa czarną torbę. Wchodzi do banku. Z silnej potrzeby, bo przecież nie robi tego dla siebie. Gdy wraca na nasyp, łapie ukrytą torbę, wyciąga garnitur, koszulę i pantofle. I gna, upychając po kieszeniach banknoty. Wtedy pewnie gubi te 100 zł. Wyrzuca za siebie dżinsy, kurtkę, sandały. Dopada drogi i macha na autostop. Ale nic, więc staje na przystanku. Wtedy pojawia się policja.

A w telefonie „Maleństwo”

I policjantom wszystko się składa. Tylko ksiądz Norbert nie pasuje na bandytę. Na pytanie, dlaczego kominiarki nie włożył, mówi, że przecież nie jest gangsterem. Ale się przyznaje.

Kasjerka Basia dostaje sześć zdjęć: tam czterej ze złamanymi nosami, spojrzeniem tęskniącym za rozumem i jakiś smutny emeryt. I ostatnie: łysawy, młody, z jowialną twarzą. To ten. Ksiądz Norbert.

Prokurator żąda dwóch miesięcy aresztu, a sąd się zgadza zbulwersowany bezczelnością. Bo napad na bank w biały dzień, to – jak notuje – „wyjątkowe lekceważenie porządku prawnego”.

Tylko policjanci zastanawiają się jeszcze, gdzie jest motyw.

Gdy spisują kontakty z telefonu komórkowego księdza, to oprócz paru znajomych, mamy i pizzerii k. Koszalina znajdują „Maleństwo”. A to co?

– Synek – mówi ksiądz Norbert. – Mój.

Gdy policja dzwoni pod kontakt „Maleństwo”, odbiera kobieta. Jadą do niej na osiedle w Poznaniu. Otwiera ładna 22-latka z niemowlakiem na rękach. – Co się stało? – dziewczyna już drży. Spokojnie, proszę sprawdzić szafkę kuchenną. I kobieta zagląda. Brakuje jednego noża z ładnej kolekcji Flora. Długiego na 30 centymetrów, z drewnianą rękojeścią, do warzyw i mięsa.

Policjanci, którzy byli u matki Norberta, przysyłają notatkę, że odwiedził ją krótko przed napadem, że żalił się, że żyje z jakąś Małgorzatą, że narobił długów.

Diabeł nie skusi...

Norbert skończył liceum ogólnokształcące w Poznaniu, a potem polonistykę w Koszalinie. Szukał jeszcze swojej drogi w szkole podchorążych, ale to nie było to. Potem jakaś praca w cegielni i życiowa decyzja – seminarium duchowne. Święcenia kapłańskie przyjmuje w 2004 roku i trafia na swoją pierwszą parafię. Ale życie wywraca mu ta druga, w wiosce koło Piły.

Jakieś 300 rodzin. Na środku stary kościół. Ksiądz Norbert przybył tu na wikarego w 2006 roku. Wieś pamięta, że mu młoda Małgorzata wpadła w oko i ludzie wzięli wikarego na języki.

U fryzjerki Moniki dwie starsze panie. Jedna, już z wałkami na głowie, wyłuszcza to tak: – Ja tam nikogo winować nie będę, ale takie romanse z księdzem to nie uchodzą.

Fryzjerka Monika tonuje: – Miłość to miłość. Komu co do tego? Małgosia ładna, porządna, zadbana dziewczyna, a wikary to jednak mężczyzna.

Gdy Małgorzata zniknęła ze wsi jakoś w 2008 roku, wioska już miała na językach, że zaciążyła z księdzem. A jeszcze ksiądz Norbert zaczął się u ludzi zapożyczać. Jednak kryzys w kościele nie zaczął się z jego winy, tylko proboszcza Mariana.

Starsza pani w wałkach: – Wziął sobie młodą gosposię i ludzie skargi pisali do biskupa, że się za nią ugania. No to biskup go przeniósł. I tak my tu mieli: gdzie diabeł nie skusi, tam baba musi.

Dzisiaj we wsi jest nowy proboszcz. Ksiądz Roman już w drzwiach się śmieje: – Żadnej gosposi nie mam zamiaru przyjmować.

Rosną długi, pensja mała

Młody ksiądz Norbert stawia się w 2008 roku w parafii w Białogardzie. Jak wynika z akt sprawy, ciągną się za nim dwa kredyty prawie na 40 tys. zł. Życie staje się nieznośne dla zakochanych z dzieckiem, bo Małgorzata zezna po napadzie, że Norbert wyjeżdżał od niej, by odprawiać msze, a kiedy wracał, ściągał koloratkę z szyi. A dziecko, wcześniak, chorowite i co chwila w szpitalu.

Tę szarpaninę duchową wikarego widzi ksiądz Eugeniusz Kaczor, proboszcz parafii w Białogardzie. I tak mówi policjantom szukającym motywu: – Tytanem pracy to ksiądz Norbert nie był. Robił minimum tego, co się wymagało. Ale miły, pogodny, parafianie go lubili. Tyle że słuchy dochodziły, że napożyczał pieniędzy od ludzi. A i na parafię przychodziły listy z różnych instytucji finansowych. Podejrzewałem depresję, dlatego chętnie dałem mu urlop. Kuria miała go przenieść do innej parafii w sierpniu tamtego roku, ale ślad o nim wówczas zaginął.

Ksiądz Norbert jedzie wtedy do Małgorzaty, do Poznania, gdzie wynajęli mieszkanie. Ale czynsz za miesiąc to 1700 zł. Jeszcze jako kleryk zatrudnia się w Auchan, w magazynie, ale za 1200 zł, więc te długi nie maleją, a dochodzą nowe.

Kilka tygodni później wchodzi z nożem do banku.

Dał się poznać jako ofiarny

Gdy w październiku sąd uznał, że nie ma sensu trzymać dłużej Norberta w areszcie, ten pojechał do matki, do miasteczka koło Koszalina. W skrytce znalazł pismo z Auchan, że skoro porzucił miejsce pracy, to może się tam nie pokazywać. Kurator, który go odwiedził, dojrzał lekką depresję i zanotował: „czyta poezję, rozwiązuje krzyżówki, ogląda telewizję, pali papierosy, w mieszkaniu wiele zdjęć – Norbert J. w sutannie”.

Koledzy z seminarium, dzisiaj księża na Pomorzu, zrzucili się jeszcze na adwokata, a Norbert zimą wrócił do Małgorzaty, by zamieszkać w jednym z wielkopolskich miasteczek. I poczekać na wyrok.

Przed Sądem Okręgowym w Poznaniu podekscytowani dziennikarze. Proces idzie szybko. Kasjerka Basia roztrzęsiona, gdy wspomina napad. Płacze też Norbert, że czasu nie cofnie. I jeszcze do kasjerki Basi: – Ja bardzo panią przepraszam, że tak się stało. Ja bym pani żadnej krzywdy nie zrobił, proszę mi wierzyć, jeszcze raz bardzo przepraszam.

Kilka dni przed wyrokiem przychodzą do sądu listy poparcia. Wszystkie tej samej treści:

„Ja, niżej podpisany, oświadczam, że Norbert J. jest mi znany od wielu lat. Dał się poznać jako osoba uczciwa, ofiarna, bezinteresownie niosąca pomoc i wsparcie potrzebującym. Zdaję sobie sprawę, że czyn, którego się dopuścił, nie może pozostać bez kary i rolą sądu jest sprawiedliwą karę wymierzyć. Jednak (...) istnieją przesłanki, by przyjąć, że czyn ten miał charakter incydentalny i Norbert J. nie tylko nie wejdzie w konflikt z prawem, ale w swoim dalszym życiu będzie dawał przykład należytego przestrzegania porządku prawnego. Gorąco prosimy sąd o najłagodniejsze z możliwych potraktowanie Norberta J.”.

Podpisane: 10 księży z różnych parafii Pomorza. Jeden przybił pieczątkę z Matką Boską. To proboszcz Antoni Tofil z Koszalina: – Pamiętam wesołego człowieka, który robił u mnie praktykę diakońską przed święceniami. Kazań może nie miał wybitnych, ale nadawał się na księdza. A że błędy później popełniał? To ludzkie. A to, co zrobił, choć warte potępienia, to przecież nie z myślą o sobie, ale rodzinie.

Sąd wydaje wyrok – trzy lata więzienia. Bezwzględnego. Sędzia przyznaje, że Norbert J. miał dobrą opinię, że nie zrobił tego z niskich pobudek, ale wyrok nie może być niższy. Tak stanowi kodeks karny. I nawet prokurator Michał Franke ubolewa: – Gdyby to ode mnie zależało, to dałbym mu w zawieszeniu.

Norbert J. nie chce wracać do tego, co się wydarzyło. Wie, że sąd drugiej instancji raczej nie będzie bardziej łaskawy. Mówi krótko: – Nie cofnę tego, skoro muszę odsiedzieć, to trudno.

Zanim pójdzie do więzienia, chce spłacić część długów, by wychować syna z czystym kontem. Dostał pracę. Znów w magazynie. Za 1300 zł.

Casting do gangu

Magdę gryzło sumienie, chwyciła za telefon.

– Przepraszam, panie komorniku, ale muszę coś wyznać: byłam karana, siedziałam w więzieniu.

– Nie szkodzi. Dam pani szansę na powrót do społeczeństwa. Ma pani u mnie pracę!

Dzień „powrotu do społeczeństwa” Magda będzie przeklinać.

Wybawca

Magda, 30-latka, wyszła z więzienia na początku 2011 roku. Odsiedziała za drobne wyłudzenia kilkanaście miesięcy, wróciła do rodziców w Poznaniu. Bez wykształcenia, perspektyw. Poszła do opieki społecznej, gdzie dostała „dzienniczek aktywnego poszukiwania pracy”. Kazali dzwonić na ogłoszenia, słać CV – u niej krótkie, kilka zdań. Nikt nie odpowiedział. Przeczytała w gazecie, że ktoś „szuka miłej, energicznej do prowadzenia biura” – wysłała to krótkie CV, ale pominęła w nim odsiadkę. Mężczyzna, który je odebrał, ku jej zdumieniu zaprosił ją do poznańskiej kawiarni U Gruszeckiego.

Magda czeka przy sąsiednim stoliku, bo widzi, że mężczyzna zajęty, z inną kobietą, zapewne konkurencją. Tamta odchodzi, Magda przysiada się, widzi mniej więcej 37-letniego faceta. Ciemne włosy, obcięte na jeżyka i postawione na żel. Małe oczy za okularami, pod nimi wąskie usta, wąsik. I szpara między zębami.

– Zakładam kancelarię komorniczą. Potrzebuję asystentki – mówi, prawie nie otwierając ust.

– Co miałabym robić?

– Obsługiwać wpływy na konto bankowe. Nie wiem, czy panią przyjmę, bo konkurencja jest duża... Przyniosła pani dokumenty? Ma pani zaświadczenie o niekaralności?

– Przyniosę...

Magda wychodzi, mijając się z kolejną kobietą, która czekała na swoją kolej. Wraca do domu, gryzie ją sumienie. Dzwoni.

– Przepraszam, że przeszkadzam, panie komorniku, ale muszę coś wyznać. Byłam karana...

– Rozumiem, muszę to przemyśleć – komornik wzdycha. Po kilku dniach oddzwania. – Postanowiłem dać pani szansę na powrót do społeczeństwa. Ma pani pracę! – woła w słuchawkę.

„Wybawco” – myśli Magda.

Justyna ma 38 lat, dwójkę dzieci na utrzymaniu, a w małej miejscowości w Wielkopolsce niewiele perspektyw, czasami łapie dorywczą pracę. Dostała namiar w Danii, była już spakowana, gdy zobaczyła ogłoszenie: „Miła, energiczna do biura”. Zadzwoniła, poszła do restauracji U Gruszeckiego. Widziała kobietę i mężczyznę z wąsikiem, w okularach. Podeszła, gdy zwolniło się miejsce.

Mężczyzna, co Justyna powie później policji, wyraził oczekiwania w jednym zdaniu: „Chciałbym, by była pani moimi oczami”. Przyjął od razu, dał pełnomocnictwo do wynajęcia lokum pod biuro komornicze w Poznaniu i wyrobienia pieczątki z dopiskiem: „Z upoważnienia komornika Przemysława Kubiaka”.

Komornikowi najbardziej zależało na założeniu konta bankowego. Poszła do PKO BP. Co prawda podpis komornika, jak usłyszała, powinien być złożony osobiście, ale skoro komornik zajęty... Trudno. Konto zostaje założone z ominięciem bankowego regulaminu. Justyna spotyka się z komornikiem pod kościołem, przekazuje hasła do konta i dostaje kolejną misję: by nadać na poczcie listem poleconym 17 kopert.

Adresaci to same banki. Nadawca: komornik Przemysław Kubiak.

Dług widmo

Piotr Guział, burmistrz warszawskiego Ursynowa, pod koniec września 2011 roku zobaczył na swoim biurku informację z banku, że komornik z Poznania zajął 480 tys. zł na urzędowym koncie na poczet długu. Pismo bankowe brzmiało groźnie: „Zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego i lokat i zakazie wypłat”.

– Ale dlaczego ja nie wiem, że mamy taki dług? – burmistrz Guział pyta wściekły w księgowości.

Papiery fruwają, bo urzędnicy też nie wiedzieli. Po korytarzach biegają ten z działu inwestycji i ten od przetargów. Ale długu nie znajdują.

Krystyna Czyżewska-Popielas, radca prawny Uniwersytetu Muzycznego w Warszawie, tego samego dnia patrzy na zajęcie konta – 480 tys. zł. Taki dług musiałby być jej znany, jak sądzi, więc dzwoni do banku, by się wstrzymali, bo to podejrzane.

Tego samego dnia 480 tys. zł długu szuka w swoich papierach Uniwersytet Wrocławski.

Polsko-Japońska Szkoła Technik Komputerowych także ma zablokowane 480 tys. zł, które otrzymała w ramach dotacji z Unii Europejskiej. Ale skąd ten dług? Rektor wściekły pisze do banku: „Państwa postępowanie naraża nas nie tylko na kary finansowe Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego i naszych wierzycieli, ale podważa wiarygodność jako partnera”.

Skarbnik Urzędu Miasta w Kołobrzegu przeciera oczy: 480 tys. zł?! Pisze do banku, by się wstrzymał, bo takiego długu nie ma. Odpowiedź banku: jest pismo od komornika, nie możemy zwlekać, musimy przekazać pieniądze. Skarbnik dzwoni pod numer telefonu z pisma komornika. Ktoś się odzywa, ale tłumaczy coś pokrętnie, niezrozumiale.

Na rachunku Towarzystwa Ubezpieczeń „Warta” bank zajmuje pół miliona i przekazuje na rachunek, który kilka dni wcześniej założyła Justyna.

Jeszcze centrum medyczne z Warszawy szuka długu, gdy pieniądze zostają zajęte, i kilka innych instytucji.

Próbują dodzwonić się do poznańskiej izby komorniczej, ale gdy się udaje, odbiera jakiś mężczyzna, który coś kręci, gdy pytają, kto to jest ten komornik Kubiak.

Błękitna Linia

Sekretarka Izby Komorniczej w Poznaniu przyszła do pracy 21 września, by jak zwykle odbierać telefony, przyjmować wnioski, koordynować pracę komorników, których w poznańskim okręgu jest kilkudziesięciu. Zna wszystkich. Pierwszy dziwny telefon odebrała koło południa.

– Co to za sprawa od waszego komornika z Poznania? Bo nie możemy znaleźć takiego długu! – pyta zirytowany urzędnik z Kołobrzegu. Przesyła faksem decyzję o zajęciu pieniędzy. Sekretarka patrzy na nazwisko... Kubiak... Kubiak. Nie kojarzy. Upewnia się, zaglądając do rejestru: nie ma takiego. Pokazuje dokument Markowi Jessie, szefowi izby komorniczej. Jest nagłówek komornika, treść zgodna z regułą, pieczątka. Wygląda na oryginał.

Po kilku minutach leci faksem podobny dokument z jednej z uczelni. Komornicy porównują: oba pisma mają ten sam numer, a to już niemożliwe.

Tyle że telefony ustają. Na dobre. Nikt nie dzwoni. Sekretarka nie wie, że szukający długu i komornika Kubiaka dzwonią co prawda na numer izby, ale odbiera mężczyzna, który prosi o cierpliwość i obiecuje wyjaśnić sprawę.

Po dwóch dniach sekretarka odbiera połączenie na komórkę od koleżanki z Krajowej Rady Komorniczej. – Co z waszym telefonem stacjonarnym? Bo nie mogę się dodzwonić.

Sekretarka Izby Komorniczej dzwoni do TP SA na Błękitną Linię, zgłasza awarię.

– No jak to? – w TP SA zdziwienie. – Przekierowaliście połączenia na inny numer.

– Co za nonsens?! – sekretarka jest oburzona. – Kto to zrobił? – gdy słyszy nazwisko, idzie zdziwiona do Marka Jessy. – Szefie, po co pan przekierował telefon na jakąś komórkę?

– Co też pani opowiada?!

Sekretarka przywraca połączenia.

Dzwoni Justyna, asystentka komornika Kubiaka.

– Proszę pani, bo ja wynajęłam lokal dla waszego komornika, ale urwał się z nim kontakt. Nie wie pani, gdzie go znaleźć?

– Nazywał się Kubiak?

– Tak.

– Gdzie się pani z nim spotkała?

– W kawiarni U Gruszeckiego.

„Zaraz, zaraz – myśli sekretarka. – Tam chyba są kamery, to lokal blisko mnie...”.

Plan sprzedaży

Poznańscy policjanci dostali od izby komorniczej lapidarne informacje: ktoś się podszywa pod komornika, zajął konta wielu firm, przekierował połączenia z numeru telefonu izby na komórkę, by opóźnić reakcję.

Rozsyłają do banków informację: „Uwaga! Oszust!”. Krajowa Rada Komornicza umieszcza na swojej stronie komunikat. Banki zdejmują blokadę z kont firm, uczelni, urzędów; tylko pieniądze z Warty trafią na konto założone przez Justynę, ale i one w porę zostają zablokowane. Oszustowi zabrakło kilku dni, by się obłowić.

Policja zbiera tropy, ale „komornik” napracował się, by je zatrzeć.

Z banku, w którym Justyna założyła konto, policja dostaje zaświadczenie ministra sprawiedliwości o powołaniu na komornika Przemysława Kubiaka – doskonała podróbka z pieczątkami resortu.

Komornika w banku nie było, więc monitoring na nic. Kamer nie było też U Gruszeckiego.

Justyna znalazła komornika w ogłoszeniu. Kto je dał? Paweł Czyż – nazwisko i adres fałszywe.

Policjanci analizują numer telefonu komórkowego, z którego dzwonił do dziewczyn, ale karta kupiona choćby w kiosku. Konto e-mail, na które przychodziły CV, założył jakiś sołtys z Małopolski, który nic o tym nie wiedział.

Z telefonu komornika wysłano SMS do pewnej Pauliny, której mąż mieszka koło cukierni U Gruszeckiego, a na Naszej Klasie Paulina ma brata podobnego do mężczyzny z rysopisu: wąsik, okulary. Ale jednak nie, to pomyłka.

Komornik logował się często z długości geograficznej 16.9 i szerokości 52.3, azymut 0, a szerokość wiązki to 63 stopnie. Nawet środek ciężkości komórki ustalono na zbiegu trzech ulic, a wśród nich jest Klonowa.

Magda, wychodząc z więzienia, tam właśnie zamieszkała. Wspólniczka? No bo w końcu karana. Policjanci biorą ją w krzyżowy ogień pytań, dziewczyna wykończona przesłuchaniami przysięga, że nie ma z tym nic wspólnego.

Kolejny trop – bank. Nie daje policjantom spokoju, że PKO założyło konto z naruszeniem przepisów. Czyżby wspólnik? Wzywają Roberta z obsługi klienta, który zakładał konto. Zeznaje skruszony, że owszem, ominął przepisy, bo taki klient jak komornik to rarytas. Przez jego konta mogą przelewać się potężne pieniądze, a Robert ma plan sprzedaży, szefowie wymagają, by takich klientów pozyskiwać. Bo przecież można by namówić komornika na lokatę, kartę kredytową.

Był jeszcze jeden bank, w którym komornik założył konto „na Magdę”. Policja wzywa pracownicę; ta, zdziwiona, powtarza to, co Robert z PKO: – Mamy w banku plany sprzedażowe, a pozyskanie takiego klienta rokowało wykonanie planu.

Policjanci typują znanych sobie oszustów, którzy działali podobnie: najmowali nieświadome kobiety szukające pracy. Justynie, Magdzie pokazują zdjęcia. Może ten nr 3? Nawet za własną matkę się podawał, bo miał cienki głos, i wyłudzał towary, za które nie płacił. Dziewczyny kręcą głowami: nie, chyba nie.

Sprawę analizuje komputer, który ma w bazie setki tysięcy spraw. Słowa kluczowe: asystentki, fałszowanie, maskowanie – system wypluwa trzech fałszywych komorników i dwóch syndyków. Siedzą w więzieniach, wyglądają inaczej albo są poszukiwani.

Policjanci sprawdzają odciski palców na dokumentach, które dziewczyny dostały U Gruszeckiego – należą do dziewczyn i policjanta, który jako pierwszy je oglądał.

A może komornik szukał kandydatek przez pośredników pracy? Może. Ale w Poznaniu takich agencji jest 200. Kto to sprawdzi?

Tymczasem pod lupę trafia prawdziwy Przemysław Kubiak, który prowadzi małą prywatną firmę. Policja sprawdza jego znajomych, rodzinę, klientów, pokazuje go świadkom, konfrontuje, analizuje majątek, kredyty – nic.

To sprawa tak przemyślana, że jeden człowiek nie dałby rady – uznaje policja i szuka grupy przestępczej.

Między pistoletem i nożem

Po roku, jesienią 2012 roku, policjanci otrzymują zgłoszenie o gangsterskim porwaniu. Pewien element wyglądał w nim znajomo.

Zdzisław, 50-latek, właściciel rodzinnej firmy budowlanej, żył spokojnie od zlecenia do zlecenia. Na koncie miał drobne oszczędności. W sierpniu 2012 roku odebrał telefon od klienta, który prosił o usługę budowlaną. Zdzisław pojechał do jego domu na obrzeżach Poznania. Nie zdążył rozejrzeć się w przedpokoju, gdy został powalony na ziemię.

Widzi nad sobą dwie głowy w kominiarkach.

– Ile masz na koncie?! – pyta porywacz, trzymając go za gardło.

– Nie... mam...

Porywacz zdejmuje Zdzisławowi but, skarpetkę, chwyta opalarkę i przysmaża stopę.

– Dawaj 800 tysięcy albo zajebię!

– Możecie mnie tu zabić, ale nie mam! Spod ziemi nie wygrzebię!

– Dzwoń do żony! Pytaj, ile macie na koncie!

Wkładają budowlańcowi telefon do jednej ręki, a nad drugą zawisa nóż gotowy, by uciąć palce.

– Kochanie... Trzeba pilny przelew zrobić. Ile mamy?

– A co takie pilne? – żona jest spokojna.

Drugi z porywaczy przykłada Zdzisławowi pistolet do głowy.

– Jest interes, trzeba szybko wpłacić wadium.

– 20 tysięcy mamy. Sądzisz, że wystarczy? – pyta spokojnie żona.

– Przelej – cedzi Zdzisław między pistoletem a nożem.

Podtykają mu kartkę z numerem konta. Czyta żonie 26 cyfr.

Przywiązują go do krzesła, kneblują usta, wychodzą. Kilka kwadransów później rodzina porwanego dostaje SMS-a z dokładnym adresem: „Proszę odebrać tatę, żółty dom, drzwi otwarte, jest cały i zdrowy”.

Te 20 tys. zł odbiera ze swojego konta Beata, drobna blondynka, 30-latka. Wiezie w reklamówce do radcy prawnego, który kilka dni wcześniej zatrudnił ją z ogłoszenia: „Szukam miłej, energicznej do biura prawnego”. Mężczyzna z wąsikiem i szparą między zębami wylewnie dziękuje.

Beata, siedząc w komisariacie, leje łzy z wielkich, sarnich oczu, gdy policjanci pytają stanowczo: kiedy, gdzie, z kim? Gadaj!

No to gada, że poszła na spotkanie w sprawie pracy, a ten facet, jakiś Nowak, z wąsikiem, zaproponował pracę w kancelarii prawnej. Spotkali się w kawiarni hotelu Dorian. Wynajęła dla niego ten żółty dom na kancelarię i wypłaciła pieniądze ze swojego konta, które wpłynęły chwilę wcześniej. I tyle...

Policjanci stoją w recepcji hotelu Dorian i słyszą, że kamer tam nie ma. „Radca prawny Nowak” alias „komornik Kubiak” znów nie zostawił śladów.

Przesłuchują dziesiątki kobiet, które odpowiedziały na ogłoszenie radcy, ale słyszą tylko: wysoki, z wąsikiem albo bez, w okularach albo bez.

Na umowach, które kobiety podpisywały z radcą, znów tylko odciski kobiet i policjantów. A porwanie zrobili w gumowych rękawiczkach.

Geniusze, bo jeden by tego nie wymyślił – tyle policjanci byli w stanie wydedukować po ponadrocznym śledztwie.

Przeciętniak

Kilka dni później żona Artura, właściciela autokomisu spod Piły, wróciła z zakupów blada. Nie mogła kupić pampersów dla dziecka, bo karta nie działała. Artur sprawdza w banku i słyszy, że konto zostało zajęte. Idzie z awanturą do komornika Piotra Szpotańskiego z Wągrowca, a ten wyjaśnia, że dostał wyrok z poznańskiego sądu na ponad 400 tys. zł, więc zajął to, co było, czyli wszystko.

– Ale ja nie mam długów! – mówi właściciel komisu.

Komornik patrzy na dokument. Przysłał go radca prawny Nowak z Poznania. Dzwoni do sądu poznańskiego i dowiaduje się, że takiej sprawy egzekucyjnej nie prowadzono. Komornik Szpotański gra na zwłokę, podejrzewa oszustwo, nie przelewa pieniędzy.

Gdy Artur siedzi w jego gabinecie, dzwoni akurat radca Nowak. Asystentka komornika włącza głośnik w telefonie. Mężczyźni przysłuchują się dziwnej pogawędce.

Asystentka: – Halo?

Radca Nowak: – Kochaniutka, co z przelewem, tym z konta komisu?

– Są jeszcze pewne formalności...

– Ale kochaniutka, ja cię będę kochał całym serduszkiem, tylko mi to załatw szybko...

Artur popada w zadumę. Zna ten głos, te pieszczotliwe zwroty, słyszał to niedawno. Klnie pod nosem, gdy już wie.

– Zatrzymać ten przelew! Wiem, kto to jest! – mówi komornikowi i biegnie na komisariat.

Poznańscy policjanci nie mieli już nadziei, że złapią radcę/komornika/porywacza, chylili głowę przed jego geniuszem, gdy dostali informację spod Piły. Z imieniem, nazwiskiem i adresem fałszywego radcy/komornika/porywacza.

Sprawdzają dane w swoich bazach. Jakiś przeciętniak, przedstawiciel handlowy. Wsiadają do samochodu, jadą na jedną z uliczek domów jednorodzinnych w Poznaniu. Wychodzi mężczyzna, ok. 180 cm wzrostu, krótko ostrzyżony, zawozi do szkoły dwójkę dzieci. Potem krąży po ulicach bez celu i wraca do domu. Jego zdjęcie paszportowe pokazują Justynie, Beacie, Magdzie. Podskakują – to on! Tylko bez wąsa i okularów.

Głos

Artur I., 35-latek, udawał zdziwienie, gdy policjanci wieźli go na komendę. Jego wspólnik w porwaniu, którego tożsamość policja ustaliła znanymi sobie metodami, popłakał się na przesłuchaniu i wyznał, że Artura I. poznał przed laty, gdy handlowali samochodami. Nie wiedział, że porywają, bo Artur mówił, że tylko odzyskują dług.

Policja chciała wydusić z Artura, kto za nim stał, bo to niemożliwe, że sam wszystko wymyślił: komornika, castingi, radcę, porwanie, zacierał tropy i bezczelnie się wymykał. Bo czy absolwent liceum, syn higienistki szkolnej i handlarza armaturą łazienkową, który nie miał większych zatargów z prawem, mógł działać w pojedynkę? Przeszukali jego dom i zdumieli się ponownie.

Znaleźli:

●  w komputerze skrzynkę pocztową pełną CV od kobiet „miłych i energicznych”;

●  oryginały egzekucji sądowych wystawione przez jednego z poznańskich adwokatów, mecenasa W.

(– To mój były zięć, pracował w moim biurze jako taki „przywieź wywieź”, bo uczyć się i czytać nie lubił. Te dokumenty musiał skopiować i podrobić – zeznał były teść).

●  program Photoshop, którym podrabiał egzekucje, legitymacje służbowe, pisma urzędowe;

●  historię stron internetowych, a w niej oświadczenia majątkowe urzędników, które zamierzał wykorzystać do zajęcia ich kont bankowych;

●  przygotowany plan skoku na konto Orlenu;

●  rekwizyty teatralne: wąsy, okulary.

Artur I. wypierał się, oskarżając o wszystko „grupę Cyganów”, która go zmusiła, groziła jego dzieciom. Napisał nawet do sądu, by wypuszczono go na święta, bo nie wyobraża sobie, by dzieci mogły je spędzić bez niego.

No ale skoro był taki genialny, to dlaczego wpadł?

– Rozpoznał go pan po głosie? – spytali policjanci właściciela komisu spod Piły.

– Znam go dobrze. To mój kuzyn.

CZĘŚĆ CZWARTA

Podwójne dno

Bracia

W kancelarii adwokackiej dwóch wspólników „Alka”, śląskiego gangstera, pokazuje mi swoje obnażone umięśnione ciała: pocięte nożami ścięgna, potłuczone młotami głowy, przestrzelone nogi.

– Kto to zrobił? – pytam.

– Brat „Alka”.

– Kim jest brat?

– Rolnikiem.

Pomoc

Aleksander K., „Alek”, to król życia dolnośląskiego półświatka. Ma 42 lata, siedem przesiedział w więzieniach. W aktach oskarżenia narkotyki, pobicia, paserka. Pochodzi z Głubczyc koło Opola, ale uciekł do Poznania, boi się o życie żony, dzieci. Nie chce rozmawiać, bo ma zasady, zabrania mu tego grypserski kodeks.

Reprezentuje go mecenas Krystian Bojanowski z Poznania i kancelaria Jacka Dubois z Warszawy. Uważają, że Aleksander K. padł ofiarą pomówień, a dowody przeciwko niemu są niewiarygodne. Przebadali go na wariografie: wyszło, że jest niewinny, ale prokuratury to ignorują.

Mecenas Bojanowski słał skargi do Prokuratury Apelacyjnej we Wrocławiu, w których zarzucał prokuraturze opolskiej brak działania. Przedstawia mi Marcina M. i Marcina Z., wspólników „Alka”, którzy pokazują obrażenia swoich ciał.

Jeszcze śląski adwokat „Alka” pisze do sądu w Głubczycach: „Obawia się brata, który zlecił spalenie samochodów oraz kieruje liczne groźby”. Kancelaria Jacka Dubois o pomoc zwróciła się nawet do Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Mówią mi, że „pod płaszczykiem rolnictwa Grzegorz K. sieje strach w Głubczycach: podpala, przekupuje, a jeszcze ma broń, bo jest myśliwym”.

To może być układ, mówią i proszą, bym się tym układem zajął.

Strach

Stoję na rozgrzanej ulicy w Głubczycach, 11-tysięcznej miejscowości. Stara katedra, wyremontowany ratusz, równe chodniki. Ostatnie gorące dni sierpnia, podchodzę do małego okienka z lodami.

– Panie, daj spokój! O braciach K. nie gadam. Strzelaniny, pożary, bandyctwo. Ludzie bez skrupułów, ale nie, że po ryju dają – jednemu ścięgna poprzecinali. Życia mi szkoda... – sprzedawczyni przepędza mnie machnięciem ręki.

Nieopodal jest salon fryzjerski i kantor. Z okienka wystaje głowa Kazimierza Naumczyka, szefa rady miasta. Pytam o braci K., Naumczyk ścisza głos. Wie pan, to niebezpieczne tematy. Ale czy ja chcę o tym pisać, bo radny poleci ciekawsze tematy: o historii, gminie, turystyce. Podaje mapę rowerową okolicy, książkę o Kresowianach przybyłych do Głubczyc po wojnie.

– Rok temu była strzelanina w centrum miasta, w biały dzień. Lepiej się w to nie mieszać, zbyt niebezpieczne...

Wchodzi sąsiad przewodniczącego, Naumczyk mnie przedstawia: – Pan redaktor pisze o naszym mieście.

– I o braciach K. – dorzucam.

– O, to lepiej nie mógł pan trafić... – sąsiad kiwa głową z uznaniem. – Kaziu zna jednego z nich, Grzegorza K. Ten salon od niego wynajmuje.

Naumczyk pąsowieje: – Nie od niego, tylko od jego żony. Ale po co o tym pisać? Lepiej o kapeli ludowej, Krzysztof Kieślowski tu mieszkał, Wojciech Jaruzelski po wojnie był tu komendantem garnizonu. To są tematy!

Na witrynie jego salonu fryzjerskiego czytam odezwę, którą wywiesił na złość proboszczowi: „Bóg jest wszędzie, a niektóre z najgorszych czynów ludzkości były dokonywane w jego imieniu. Papież Franciszek”.

Kilka ulic dalej, w domu parafialnym naprzeciw kościoła, na wizytę z proboszczem oczekuje starsza kobieta. Ksiądz proboszcz jest surowy, mówi mi, dlatego nie wszyscy go lubią, ale sprawiedliwy i gorący polski patriota.

Proboszcz jest wysoki, o ostrych rysach twarzy. Głubczyce, mówi, siedząc za biurkiem parafialnym, pod obrazami świętych, to piękna wspólnota, trochę wiejska, ale w dobrym znaczeniu. Nastrój psuje księdzu tylko lokalna elita polityczna. Niektórzy chcą budować pomnik Janowi Pawłowi II, a są za aborcją. Obrzydliwe! Co innego lokalni biznesmeni, którzy szczerze dbają o Kościół, o Polskę, dają ludziom pracę. Jeden, co ma stację benzynową, naszył pracownikom polskie flagi na ramionach.

– A bracia K.? – pytam.

Proboszcz podnosi palec, ścisza głos: – O tym mówić nie będę, bo zaraz mogę mieć podpaloną chałupę...

Ogień

Bolesław, 65-letni rolnik, ma pod Głubczycami tysiąc świń i 200 hektarów ziemi. Niewysoki, krępy, pot cieknie mu po szelkach ogrodniczek. Okoliczni rolnicy nie chcą mówić o Grzegorzu K., rzucają słuchawkami, zamykają furtki przed nosem. Bolesław powiedział mi przez telefon, że się nie boi, powie prawdę, dlatego staję na podwórzu jego gospodarstwa. Siadamy za stołem, w kuchni, Bolesław miętosi nerwowo poradnik rolniczy Hoduj świnie z głową.

– Słuchaj pan, to było tak... – Bolesław zaczyna hardo. – Pojechałem z synem na przetarg 80 hektarów ziemi, wygrałem. Ale jesienią widzę, że Grzegorz K. uprawia to pole, no to się wycofałem. Przyjechała policja, pytała, czy się boję, no to mówię, że się nie boję. No i cała prawda.

– Groził panu?

– Raczej nie.

– Raczej czy w ogóle?

– No raczej nie było go u mnie.

– A kto był?

– Nikt.

– To po co policja?

– A nie wiem! Zrezygnowałem z pola i już.

– Przecież wygrał pan przetarg.

– Ale zrezygnowałem.

– O co pytała policja?

– Czy ktoś mi groził. Ale bezpośrednio nie.

– A pośrednio?

– A nie wiem!

– Boi się pan?

– Raczej nie.

Wchodzi żona rolnika. – Może pani mi wytłumaczy? – pytam. – Bo rozmowa z mężem coś się nie klei.

Żona nabiera powietrza. – Ludzie mówią, że różnie może być, że lepiej z daleka, bo płonęły ciągniki, siano, a my mamy stodołę, rodzinę, maszyny. My z tym Grzegorzem dobrze żyjemy. W domu weselnym, który prowadzi jego żona, tu niedaleko, wszyscy biorą śluby, nasza kuzynka też się żeniła, syn miał studniówkę... Także wie pan, w zgodzie żyjemy.

Dom weselny stoi kilka kilometrów dalej. Kilkupiętrowy, nowy gmach w szczerym polu. Naprzeciwko dwie kobiety pielą w ogródku.

– Kim są właściciele? – pytam młodszą, około 60-letnią.

– Panie, daj pan spokój, ja chcę żyć! A ty się, mamo, nie wtrącaj! – krzyczy do starszej, gdy ta próbuje otworzyć usta.

Największym pracodawcą rolnym w Głubczycach jest Top Farms, angielska firma. Ma 10 tysięcy hektarów gruntów, zatrudnia blisko 300 osób. Prezes Krzysztof Gawęcki patrzy w sufit, by przypomnieć sobie, kiedy „to się zaczęło”.

W 2012 roku, mówi, gdy na polu Top Farms spalił się kombajn. Po kilku dniach pola, w dwóch miejscach. Zgłosił policji, sprawców nie ma. Potem zamaskowani bandyci napadli ochroniarza i próbowali przeciąć ścianę silosu ze zbożem. Potem pracownicy firmy znaleźli na polach wystające żelastwa – miały poprzecinać opony w maszynach. Potem zapłonął magazyn. Gawęcki wydał majątek na płoty, kamery, czujniki ruchu i profesjonalną ochronę. Przy magazynie nagrał się podpalacz, ale policja go nie znalazła. Potem były dożynki w Głubczycach. Oficjele, mieszkańcy, rolnicy, a nagle wokół miasta płonie horyzont. Straż, krzyki, alarm, nie wiadomo, gdzie gasić, bo podpaleń 30 naraz – pola Top Farms. Sprawców nie złapano.

W końcu rolnicy wychodzą z kościołów, widzą pędzący motor – siedzący z tyłu pasażer rzuca w powietrze ulotki. To „Odezwa do prawdziwych rolników powiatu głubczyckiego”. Na małych kartkach zaciśnięta pięść i tekst pod adresem Top Farms: „Wiemy, że w naszym powiecie jest duży głód ziemi, z którym nie możemy sobie poradzić (...). Zacznijmy z nimi walczyć o naszą ziemię i zniszczmy wszystko, co mają na tej ziemi, walczmy z angielskim najeźdźcą, spalmy każdy kawałek zboża i każde źdźbło słomy (...)”. Oskarżają Top Farms o to, że firma nie daje pracy, płaci tylko podatki rolne, a zyski płyną na Zachód. W powiecie ziemia jest wydajna, dobra, za hektar trzeba płacić nawet 100 tys. zł.

Gawęcki, gdy pytam o jego podejrzenia, tajemniczo się uśmiecha: – Mam swój pogląd, ale głośno nie powiem, bo nikogo za rękę nie złapałem.

Kamery

„Alek”, gdy mieszkał w Głubczycach, ukrył się przy ulicy Żeromskiego. To dawne koszary przerobione na osiedle mieszkaniowe.

– Oj, śliski temat! – sąsiad „Alka” zastanawia się, czy trzasnąć drzwiami przed nosem, ale wpuszcza. – „Alek” wyszedł z więzienia jakieś pięć lat temu.

Szukał lokalu, kupił mieszkanie nad nimi. Za niedługo był smród spalenizny, patrzą przez okno – płoną samochody na parkingu. Straż pożarna jeździ wokół, bo auta płoną z kilku stron. „Alek”, jak uważa sąsiad, bał się swojego brata i porachunków z nim, więc zrobił z mieszkańców żywe tarcze. Złożył wspólnocie mieszkaniowej propozycję, by założyć kamery. Bali się odmówić. Kamery były na rogatkach, pod klatką, na korytarzu. Założył też wielkie lampy nocne, na fotokomórkę. „Alek” nigdy nie przyjeżdżał na osiedle sam. Najpierw jego ochrona sprawdzała, czy jest bezpiecznie, potem przychodził „Alek”. Spokojny, nie powiem, mówi sąsiad, ale klimat jak na wojnie. Chcieliśmy mieć dostęp do zapisu z monitoringu, „Alek” mówił: w porządku, ale podgląd z kamer miał tylko u siebie w domu.

Sąsiedzi obudzili się kiedyś w nocy, na chodniku leżały wielkie sosny. Ktoś je wyciął. Nie było co pytać „Alka” o monitoring, podejrzewali, że to on. Bał się, jak sądzą, że ktoś go zza tych sosen obserwuje.

„Alek” mieszkał na osiedlu z żoną i małymi dziećmi. Gdy go zamknęli, sąsiedzi mieli nadzieję, że będzie spokój. Ale przyszła policja, wyszła, a po chwili wybiegła sąsiadka, co mieszkała nad „Alkiem”. To byli policjanci przebierańcy, okradli ją, udając przeszukanie. Kilka dni później zapłonął jej dom, bo chciała się z osiedla wyprowadzić. Policja złapała jednego, zamknęła, ale zleceniodawcy nie chciał wskazać.

Swoje auta „Alek” parkował pod oknami bloku, by mieć je w oku kamery. Sąsiedzi postawili słupki, bo bali się, że w razie pożaru zapłoną też ich mieszkania.

W 2013 roku, gdy „Alek” trafia na chwilę do aresztu, sąsiedzi piszą do jego żony, że ma kamery zdjąć. Żona odpisuje: nie, bo się boję, a mąż w areszcie. Ale dopięli swego, kamery odcięli.

Krasnale

To było piękne miasto przed wojną, zachwyca się burmistrz Adam Krupa, 60-latek. Rynek głubczycki zbudowany był przez Niemców na ćwiartce koła, pełno zabytków, zieleni, ale przyszli Rosjanie, spalili. Niemcy uciekli, przyszli Polacy, głównie Kresowianie. Rodzice burmistrza, jak wielu mieszkańców Głubczyc, też pochodzą z Ukrainy. Sądzili, że tam wrócą. Burmistrz pamięta, jak jego dziadek w latach 60. remontował dach swojego poniemieckiego domu, a sąsiad krzyczał: – Józek, co ty, głupi? Niemcom dach remontujesz?

Dzisiaj największym problemem burmistrza Głubczyc jest bezrobocie, głównie wśród wykształconych kobiet – blisko 20 procent siedzi w domu. Kilkanaście lat temu przyjeżdżali Czesi, kwitł handel, ale umarło. Za bogato też nie jest: kilku dużych pracodawców i dochody z podatku rolnego. Poza tym żyje się bezpiecznie.

– A bracia K.? – pytam.

Burmistrz macha ręką. – Tego Grzegorza widziałem kilka razy, wiedzę mam z gazet. Plotki jakieś, że bracia mają konflikt. Grzegorz to normalny człowiek, ma pieniądze, czuje się pewnie. O! Moja żona...

Do pokoju burmistrza wchodzi małżonka, wita się z uśmiechem, siada za stołem.

– Pani tu pracuje? – pytam.

– Tu nie. Jestem dyrektorem wydziału komunikacji w starostwie powiatowym. O czym panowie rozmawiacie? – pyta rezolutnie.

Mówię, że o bezrobociu wśród wykształconych kobiet i braciach K. Żona burmistrza uśmiecha się, bo zna Grzegorza K., uważa, że to kulturalny, normalny przedsiębiorca, a jego żonę Bogusię to zna nawet bardzo dobrze. – To dobrzy klienci wydziału komunikacji, mają dużo samochodów, maszyn i przynoszą zawsze kompletne dokumenty.

– Nie jest tak, że ludzie boją się chodzić po ulicach. A poza tym... od tego jest policja – dodaje burmistrz.

Komendant Joanna Paruszewska trafiła do Głubczyc w 2013 roku z policji w Opolu. Ładna blondynka, w kostiumie podkreślającym szczupłą sylwetkę. Miasto jest bezpieczne, mówi mi, przestępczość spadła o 14 procent. Wzrosła liczba włamań, o 30 procent, bo ludzie kradną wszystko, co można sprzedać. Polscy złodzieje jeżdżą do Czech, a czescy do Głubczyc. Wykrywalność? Na poziomie 50 procent. A bracia K.?

– Nie mamy na biegu żadnej sprawy. „Alek” się przewijał, a Grzegorz K. to rolnik, normalny obywatel.

– Te strzelaniny, pożary, pocięcia nożem?

– Coś tam było, ale to policja opolska. Tu mamy inne sprawy na głowie. Największą bolączką są drobne przestępstwa, dokuczliwe dla wielu obywateli. Kradzieże, włamania, bo od niedawna ginie wszystko, nawet kable i lampki ledowe, a ostatnio nawet... – komendantka zagląda w kajet – ...z prywatnej posesji zniknęły krasnale ogrodowe i figurki żabek. To nas bardziej angażuje.

Komendantka przyznaje, że bracia mają konflikt: – Grzegorz K. skarżył się nam, że brat mu groził.

– Grzegorz się skarżył? Nie „Alek”?

– Częściej Grzegorz.

Drugi brat

W Gołuszowicach, kilka kilometrów od Głubczyc, jest gospodarstwo Grzegorza K. Wielkie silosy zbożowe lśnią z daleka. Podjeżdżam pod stylowy biurowiec zbudowany na modłę dużego domu wiejskiego. Kilku pracowników uwija się na parkingu, wśród drogich aut. Wielkie kombajny stoją pod silosami. Czysto, porządnie, bogato. Wysoki mężczyzna z lekką łysiną i nadwagą, w czarnym T-shircie, o misiowatym wyglądzie opiera się nonszalancko o maszynę rolniczą. Na nosie ma okulary, na twarzy sympatyczny uśmiech.

– Szukam Grzegorza – mówię.

– No to ja... – odpowiada od niechcenia.

Wcześniej do niego zadzwoniłem. Gdy usłyszał, że chodzi o brata, zbluzgał go wszystkimi przekleństwami, a gdy złapał oddech, zgodził się porozmawiać.

Siadamy w kuchni biurowej, Grzegorz bierze oddech. – No kiedy to się, kurwa, skończy – wzdycha – bo żyć się już nie chce.

– Jestem starszy o trzy lata – mówi, bawiąc się długopisem. – Zawsze pracowałem na roli, od dziecka. Najpierw u dziadka, potem u ojca. „Alek” był ulubieńcem ojca, chorowity, słaby. Konfident pierdolony, zawsze mnie do ojca podjebywał, choćby za palenie papierosów. Nie ma zasad, myśli tylko o sobie, a pieniądze i gangsterka zryły mu łeb. Miałem chyba 20 lat, gdy złapano nas na handlowaniu kradzionymi samochodami, poddałem się karze, a on się ukrywał. Poszedłem uczciwą drogą, kupowałem ziemię, harowałem, a on w gangsterkę.

Swoim żołnierzom kazał czytać Ojca chrzestnego i całować się w pierścień, a jego dziewczyna googlowała w internecie: „jak być dobrą dziewczyną gangstera”. Całe życie śmiał się, że jestem frajer, że w ziemi robię, a on kantował, rabował i rozbijał się furami. Matka wysłała mnie na... co ja studiowałem... nie pamiętam... aha, pedagogikę, ale rzuciłem, jeździłem na Węgry, handlowałem walutą, robiłem kasę i kupowałem jeszcze więcej ziemi.

Gdy się dorobiłem, „Alek” zaczął mi zazdrościć, namówił ojca, by mu część ziemi przepisał. Ludzie ze mnie zakapiora robią, bo on rozpowiada, że to ja palę, straszę, a robi to, by mieć więcej ziemi. Albo strzela się ze swoimi żołnierzykami, porachunki jakieś robi, a na mnie zwala, że chcę go zabić. Ostatnio mnie zatrzymali, bo miałem do niego strzelać, prokurator mnie zamknął. Mówiłem, błagałem: puśćcie mnie, byłem na weselu, mam 50 świadków. Dopiero wtedy prokurator dał mi kaucję i zwolnił. Czy pan wie, że on napuścił na mnie morderców? Dopiero jak się kapnęli, że jestem jego bratem, kazali mu spierdalać. On jest chory, niech pan mu nie wierzy! Zresztą... niech pan pogada z naszą matką.

Kazimiera K. otwiera mi drzwi domu jednorodzinnego na przedmieściu Głubczyc. Niewysoka, o miłym, zawstydzonym uśmiechu. Była polonistką, jak i jej mąż, teraz są na emeryturze. Mieli też małe gospodarstwo po swoich rodzicach, przekazali je synom.

– A myśli pan – mówi Kazimiera zatroskanym głosem – że ja coś z tego rozumiem. „Alek” chorował w dzieciństwie, nie przestrzega diety. Jak z nim rozmawiam, to mówi, że jest niewinny. Był dobrym chłopcem, bardzo aktywnym, lubił sport, potem wpadł w jakieś towarzystwo.

Ma łzy w oczach, patrzy z odrazą w kierunku przedpokoju.

– Mąż zawsze pił, a chłopcy na to patrzyli. Nawet dzisiaj wrócił ze szpitala i już pijany. To moja wina, bo mogłam synów zabrać 30 lat temu, zostawić męża, może byłoby lepiej. Wiem, że synowie się nie lubią, ale prawdy mi nie mówią, od obcych się dowiaduję. Ale to moje dzieci, wszystkich mi szkoda. Kiedy się zaczęło? Chyba od tego wypadku ponad 15 lat temu. „Alek” posłał kuzyna samochodem ze swoją siostrą, moją córką. Kuzyn był pod wpływem narkotyków, zderzył się, córka zginęła. Grzegorz nie może tego „Alkowi” zapomnieć. Jeśli stracę kolejne dziecko, to nie wiem, czy przeżyję...

Grzegorz K. mieszka w piętrowym domu w centrum Głubczyc. Na każdym rogu ma kamerę. W salonie, w którym siedzimy, patrzy na mnie z sufitu oko laserowej czujki wideo.

– Nagrywa nas? – pytam.

– Tak, żebyśmy mieli alibi – Bogusława, wysoka, elegancka blondynka, żona Grzegorza, wylicza: by ochronić się przed „Alkiem” zamontowali kamery w każdym samochodzie, także swoich synów i córki. Gdy „Alek” jest na wolności, Bogusława wraca z pracy przed zmrokiem, w towarzystwie syna, a na kolanach trzyma telefon z wybranym numerem na policję.

Bogumiła boi się o syna, bo „Alek” miał grozić, że obleje go kwasem, posadzi na wózku. Przed rokiem pod ich domem spłonął samochód, sprawcę w kapturze nagrała kamera, ale policja go nie znalazła.

Proszę Lidię Sieradzką, rzeczniczkę Prokuratury Okręgowej w Opolu, by sprawdziła kartoteki braci K. – W jeden dzień? Trzeba tygodnia!

Na biegu są dwie sprawy. W jednej „Alek” jest oskarżony o porachunki gangsterskie: pobicie handlarza narkotyków, handel narkotykami i gonienie po ulicy z siekierą za bratem Grzegorzem. W drugiej Grzegorz jest podejrzany o grożenie, strzelanie do brata i jego ludzi, pocięcie jednego z nich nożem. Prokuratura chciała go aresztować, sąd wyznaczył kaucję 200 tys. zł.

Prokuratura w Głubczycach prowadziła jedną sprawę, w której na groźby skarżył się „Alek”, i pięć, w których skarżył się na to Grzegorz. W jednej „Alek” groził mu śmiercią przez telefon. Prokurator przesłuchał ich rodziny, znajomych, rodziców i ręce mu opadły. Nie był w stanie dojść, kto mówi prawdę, sprawę umorzył. Grzegorz bronił się, że przecież „Alek” to kryminalista. Prokurator odpisał: argument mało przekonujący, „bo i poszkodowany w przeszłości wielokrotnie naruszał porządek prawny”.

Ładne osiedle zamknięte w sobie

W kolorowym folderze osiedle było czyściutkie, biało-ceglane. Zielonymi alejkami dzieci z Photoshopa szły za rączkę z photoshopowymi rodzicami. Nad pięciopiętrowymi budynkami wisiało błękitne niebo, też z Photoshopa. Chronione osiedle w centrum Poznania. Innej oferty w mieście nie było. Kupiłem. Przez rok jak w folderze. Spokojnie, bezpiecznie, czysto.

Giną nam wózki, rowery, samochód

Zaczęło się od stłuczek i kradzieży. 20-latek, któremu tata biznesmen kupił na osiedlu mieszkanie, urządza w środku nocy rajd czarną beemką i zanim ochrona to zauważa, taranuje sześć zaparkowanych aut. Ale to Wojtek, mój sąsiad, wyjmuje kierowcę za głowę z szoferki, tak pijanego, że ten od razu kładzie się na ziemi. Zaglądamy do beemki. Zamiast gałki drążka biegów chromowana trupia czaszka.

Wojtek przychodzi podłamany. Ktoś ich okradł. Ochrona, szlaban, płot i domofon, a spod drzwi ginie dziecięcy wózek. Nasza niania rozpacza. Że tacy mili sąsiedzi, młodzi lekarze, że pracują na kilka dyżurów. A tu złodziej.

Żona do mnie dzwoni. Przyłapała nianię na kradzieży filmów DVD. Wcześniej ginęło jedzenie, książki dla dzieci, zabawki. Niania wylatuje z pracy, a ja zastanawiam się, co jeszcze ukradła i czy nie wywiozła tego wózkiem sąsiadów.

Innym też giną wózki, rowery, nawet samochód. Ochrona czujna, ale spisuje tylko wjeżdżających, którzy nie mają pilota od szlabanu. Grzecznie jednak wypuszcza każdy samochód.

Przed wjazdem pojawiają się dwie pierwsze kamery.

Trochę z kradzieżami przycicha. Rotacja w ochronie, przychodzą coraz starsi. Średnia wieku mieszkańców: 30–40 lat. W garniturach, z torbami do laptopów wsiadają do samochodów z naklejkami banków, fabryk cukierków, kosmetyków. Szlaban otwierają im w ukłonach ochroniarze. Średnia wieku: 60 lat. Renciści, emeryci za parę groszy pilnują dobytku młodych.

Front Wyzwolenia Pieszych poluje na łosia!

Po trzech latach na osiedlu pojawiają się pierwsze dzieci. Mamy z brzuszkami, z wózkami ciągną na tył osiedla, gdzie jest mikroplac zabaw upchnięty między dwoma blokami i wjazdem do podziemnego garażu. Przedzierają się uliczkami, po których prują samochody, bo z chodników zrobiły się parkingi.

Anna Połomska z firmy administrującej osiedlem tłumaczy mi, że to problem nowych osiedli. Przepisy nakazują inwestorom zapewnić miejsca parkingowe według przelicznika 0,8 miejsca na każde mieszkanie. Inwestorzy tego minimum się trzymają, by zaoszczędzić na gruncie. A standard życia to teraz dwa samochody na mieszkanie.

Tak osiedle wchodzi w fazę wojny, która wybucha jesienią 2008 roku.

Wsiadam do samochodu zaparkowanego na chodniku. Ruszam, ale ściąga na bok. W kole flak. Wpadam zdyszany do pobliskiego Tesco, szukam pompki. Obsługa rozbawiona, że nie ma, że nasze osiedle wszystkie wykupiło. W kilka dni. Wracam, jeden z sąsiadów też pompuje. Pożycza i klnie. Na klatkach schodowych komunikaty: „Dołącz do nas. Upoluj łosia parkingowego i umieść jego fotografię”. Podpisano: Front Wyzwolenia Pieszych. I zdjęcie auta zaparkowanego na trawie. Na internetowym forum osiedla podział: jedni za parkowaniem gdzie bądź, bo miejsc nie ma, drudzy za stawianiem słupków na chodnikach.

Straż miejska i policja nie chcą się wtrącać, bo traktują uliczki osiedlowe jak prywatną własność. Rzecznik poznańskich strażaków Przemysław Piwecki tłumaczy mi, że jest problem, bo nie ma tu jasnych przepisów.

A flaki w kołach to już codzienny rytuał, na forum jeszcze gorzej. Bluzgi, szyderstwa, ktoś grozi komuś połamaniem rąk, policją.

Wspólnota mieszkaniowa decyduje, że ochrona będzie wkładać za wycieraczki kartki ostrzegawcze, by nie parkować na chodnikach. Nie pomaga. Tego, co spuszcza powietrze z kół, nazywają na osiedlu Strażnikiem Teksasu. Parkingowym recydywistom zaczął wyrywać wentyle.

W windzie jadę z bladą sąsiadką. Czyta kartkę, którą wyjęła zza wycieraczki: „To już kolejny raz i zapewniam, że ostatni. Może cztery flaki wystarczą?”. Zaparkowała jednym kołem na trawniku. Ktoś kładzie na chodnikach duże kamienie. Ale zaraz część znika, choć ważyły po 50 kilo.

Szef osiedlowej ochrony dostaje SMS-owe pogróżki. Jedni żądają, by usuwał źle zaparkowane auta, drudzy – by łapał Strażnika Teksasu. Ktoś szefowi ochrony pisze SMS-a: „Postaram się, byś stracił ten kontrakt”.

Wsiadam do auta, które po pracy zostawiłem na „legalnym” miejscu parkingowym. Cudem, bo wróciłem wyjątkowo przed 16. Ale wieczorem muszę do sklepu. Tylko ruszam, a wybiega sąsiad z klatki obok, wskakuje do swojego auta i zajmuje zwolnione przeze mnie miejsce. Chyba czatował za firanką, bo stał „nielegalnie”, na chodniku. Gdy wracam, parkuję na tym, które zwolnił, a rano znowu szukam pompki.

Uwaga! W kapciach do auta

Jesienią 2010 roku wojna o parking wchodzi w nową fazę. Sejm przegłosował, by drogi na osiedlach traktować bez ulgi i dawać mandaty za złe parkowanie. Zaczyna się nowy ceremoniał.

Sąsiad Wojtek przysyła SMS-a albo wali do drzwi: – Przyjechali!

Łapię kluczyki, omijam wlokącą się windę i lecę po schodach. Wypadam z klatki, na dole już grasują, ale do mojego auta stojącego na chodniku nie doszli. Wsiadam, odjeżdżam, parkuję przed osiedlem, bo w środku nie ma „legalnych” miejsc.

Straż miejska przyjeżdża dwa, trzy razy w tygodniu obładowana blokadami. I zakłada je na auta stojące na chodniku/trawniku/pasach. Ludzie biegają w kapciach do samochodów, a kto nie zdąży, dyktuje nazwisko do mandatu. Reszta w oknach, ma widowisko. Raz młoda kobieta wychodzi spokojnie i wyjmuje legitymację sędziego. Strażnicy zdejmują jej blokadę, przepraszają, bo zadziałał sędziowski immunitet.

Problemu nie mają tylko ci, którzy auta trzymają na wykupionych miejscach na podziemnym parkingu. Szczęściarze. Ale pewnej nocy...

Dym. Radek krzyczy, że się wyprowadzi

...pod koniec października wszyscy stoją w oknach. Z jednej z klatek się dymi. Wozy straży pożarnej przeciskają się między autami na chodnikach. Radek, były policjant, biega między strażakami, instruuje, cały wściekły. To jego auto płonie w hali garażowej. Krzyczy, że się wyprowadza, że skandal, chamstwo. Nikt nie wierzy w podpalenie, bo przecież osiedle ma ochronę, klatki zamknięte, hale garażowe także.

Policja ustala, że pożar zaczął się od papierów koło samochodu Radka. Rzeczywiście podpalenie? Badają.

Nie mija tydzień, gdy o 1 w nocy budzi mnie zapłakana dwuletnia córka, bo z kaloryferów para syczy pod sufit, a w ciemnym pokoju niebieskie światło lata po ścianie. Wyglądam przez okno. Wozy strażackie znów cisną się między samochodami, węże już rozwinięte, krzyki. W mieszkaniu śmierdzi, a pod sufitem dym. Bucha z kuchni, z wentylacji. Rodzina kaszle. Telefon do sąsiadów. U nich się nie dymi, da się oddychać. No to rodzina do sąsiadów po zadymionej klatce, a ja na dół. Na korytarzu gaśnie światło. Przed klatkami stoi już pół osiedla. Dym idzie z wjazdu do hali garażowej i z klatek schodowych. Ulga u tych, co nie parkują aut w hali garażowej. Sławek, sąsiad, na głos myśli, gdzie w tej hali postawił swoje. Sędzia, która parkuje na chodniku dzięki immunitetowi, mówi, że boi się o córkę. Radek, były policjant, krzyczy, że chcą nas spalić. Ale kto?

Rozmawiam przed klatką z mężczyzną, który mieszka pode mną od czterech lat, a mam wrażenie, że widzę go pierwszy raz. Dramat zbliża. Mamy ochronę, szlabany, kamery, ale nie wiemy, kim są nasi sąsiedzi.

Ranek pokazuje straty. Pękły rury c.o. i wodociągowe, zalało windy, więc nie działają na kilku klatkach. W mieszkaniach zimno. Nie ma wody, nie ma prądu. Ogień w garażu stopił też kanalizację i na chodniku stają dwa toi toie.

Wspinam się na czwarte piętro z trzema baniakami wody, by choć dzieciaki umyć. Iwona, sąsiadka, też prosi o trzy baniaki, no to jeszcze jeden kurs po schodach. Opowiada, że jej koleżanka z sąsiedniego osiedla, ale bez płotów i ochrony, mówiła, że „czuć było w nocy swąd palących się mercedesów”. Tak postrzegają nas sąsiedzi z okolicznych osiedli.

Firma administrująca osiedlem rozsyła komunikat: straty idą w setki tysięcy, bo w hali spłonęły dwa samochody, kilkanaście jest uszkodzonych. Naprawa rur też nie będzie tania. I że wymienią wkładki w zamkach do hali garażowej. Wzmocnią też ochronę w dzień i w nocy. Będą chodzić z psem.

Sprawca? A to niespodzianka!

Tydzień nie minął, gdy o 8 rano straż pożarna znów się przeciska. Sikawki, dym, wszyscy w oknach. Komuś puszczają nerwy, krzyczy, że się stąd wyprowadza. Pożar w hali garażowej. Tym razem palą się opony. Przyjeżdża sam komendant pobliskiego komisariatu, obiecuje wzmożone patrole policyjne wokół osiedla.

Zamknięte i strzeżone osiedle dostaje policyjną ochronę, by jeszcze bardziej strzegła. Tylko przed kim? Kimś z zewnątrz? Mało prawdopodobne, bo hale garażowe są zamknięte.

Zagadka wyjaśnia się po dwóch godzinach od trzeciego pożaru. Policja prowadzi go w kajdankach. Naszego ochroniarza.

Czytam notki gazetowe, internetowe. Króciutkie. Że 19-latek podpalał samochody na strzeżonym przez siebie osiedlu. Sąsiedzi też przyjęli to spokojnie, chyba ulżyło wszystkim, że nie podpalał ktoś z rodziny. Radek, były policjant, mówi, że od początku podejrzewał ochroniarza.

Prezes: Prawdziwa ochrona? Nie stać was

Nie daje mi spokoju, że firma ochroniarska odpowiedzialna za bezpieczeństwo moje, dzieci, kilkuset sąsiadów, ich dzieci zatrudniła piromana.

Ustalam, że Maciej P., nasz ochroniarz, wychował się w domu dziecka w Szamotułach. Ale częściej bywał w szpitalu psychiatrycznym, bo – jak mówi mi Maria Górna, pedagog tego sierocińca – ma niedorozwój emocjonalny, nerwowe tiki, lekkie opóźnienie i jest agresywny. Kradnie w tym sierocińcu, molestuje upośledzonego przedszkolaka, bije kolegów, ubliża nauczycielkom, kłamie. Nie trafia do więzienia, bo za młody. Jako pełnoletni, wychodzi ułożyć sobie życie. Pojawia się u Górnej w minionego sylwestra. W stroju policjanta, z pałką, kajdankami. Górna dzwoni po policję. Zabierają mu mundur i wypuszczają. Maciej, jak mówi Górna, lubił poczuć władzę. Przechwalał się, że gdyby miał pałę, gdyby został policjantem, to dopiero...

Idę do firmy ochroniarskiej, której wraz z sąsiadami płaciliśmy za ochronę naszego osiedla. Na stronie internetowej chwali się: „Stawiamy na uczciwość, rzetelność i fachowość świadczonych usług”.

Młody prezes zapewnia, że mają najwyższe standardy bezpieczeństwa, rekrutacji, kontroli. A jak rekrutowali Macieja? Przyszedł, wypełnił ankietę, pochwalił się, że w ciągu kilku miesięcy zaliczył pięć agencji ochroniarskich, więc ma doświadczenie. A nie zdziwiło ich, że tak krótko, w tak wielu agencjach? No zdziwiło, przyznaje prezes, ale nie mógł zadzwonić po referencje. Bo konkurencja tak perfidna na tym rynku, że nawet jeśli zły pracownik, to podrzucą celowo. A badania psychologiczne? Te robią tylko licencjonowani ochroniarze, tłumaczy prezes. – Na moim osiedlu takich nie było? – pytam. – Pan żartuje – parska prezes – was na to nie stać. Ci z licencją chronią biurowce i prywatne firmy – mówi.

Ma rację, z licencją są drożsi. Zarabiają po 3 tys. zł, by stać pod drzwiami biznesmenów. Bez licencji i badań psychologicznych, jak Maciej, dostają po 1200 zł i pilnują na osiedlach rodzin z dziećmi.

Prezes chwali się jeszcze, że mają świetną kontrolę nad pracownikami. Bo jeden z kontrolerów, były policjant, jest tak dobry, że już po drugim pożarze podejrzewał o podpalenia Macieja. To znaczy domyślali się, ale nie byli pewni, kręci prezes. Podobno powiedzieli policji, ale nie pamiętają kiedy, bo to był napięty okres, trzeba było wzmocnić ochronę na naszym osiedlu.

Sąsiad: Chyba jesteśmy w pułapce

– Czujesz się tu bezpiecznie? – pytam Marcina, młodego doktoranta, sąsiada z piętra niżej. Ma żonę, prawie dwuletnią córkę i jak ja mieszka tu od pięciu lat. Jest naukowcem, zajmuje się turystyką. Osiedle go przygniata, bo nie ma przestrzeni, ani jednej ławki, by wyjść przed dom, usiąść, porozmawiać z sąsiadem. – Nie znamy się – mówi – nie mamy oparcia w sąsiadach, na ochronę przenieśliśmy troskę o bezpieczeństwo. Ale i tak żyjemy w zagrożeniu, by dziecka nie przejechał samochód, by ochroniarz nie kradł i nie podpalał. Chyba jesteśmy w pułapce.

A jak jest na innych osiedlach? Wielkopolska komenda na moją prośbę porównała nasze zamknięte osiedle z podobnym, ale bez ochrony, szlabanów, za to z ławkami.

Czytam wyniki. U nas więcej wszystkiego. Cztery razy więcej kradzieży i włamań, siedem razy więcej przypadków zniszczonego prywatnego dobytku. Pożarów jeszcze do statystyki nie wrzucili.

Zjedli Jezusa w Międzychodzie

W ostatnią listopadową niedzielę grupa kryminalna policji weszła do kościoła pw. Niepokalanego Serca Maryi. Najpierw zobaczyli łupiny słonecznika: w ławkach, przy kropielnicy i jeszcze obok miejsca, gdzie stała monstrancja, za kratą i szybą antywłamaniową, ale monstrancja zniknęła. Złodzieje oderwali z krzyża małą figurkę Jezusa i używając jej jak łomu, chcieli rozpruć też skarbonę, do której wierni wkładają datki. Na nic, choć próbowali też „z buta”. Zabrali więc monstrancję, wyrywając ze ściany mocowania krat. Wiadomo też, że gdy do kościoła weszła starsza kobieta, złodzieje usiedli w ławkach, pochylili głowy i udawali, że się modlą, ale dalej żarli ten słonecznik. Jeden z nich, jeszcze w kościele, zjadł też świętą hostię, którą wyjął z monstrancji trzymanej pod kurtką. Poszli nad jezioro, monstrancję połamali na kawałki i uzgodnili, że sprawdzą, ile jest warta, a sądzili, że dużo, bo ze złota. Miejscowy złotnik ich wyśmiał i powiedział, że to miedziany złom, więc wrzucili ją do reklamówki z logo Biedronki i zostawili w koszu na śmieci.

Wyznał to policji starszy ze złodziei, 18-letni Damian K., zwany Ufo. Za chwilę wpadł też młodszy, 15-letni Adrian W., zwany Waśką. Ale nie chciał nic powiedzieć, bo – jak mówią mi policjanci – to taka mała, cwana menda, co zna swoje prawa, bo kradła już w szatni na orliku. Wie też, że jako dziecko dostanie mamę na przesłuchanie i wyjdzie z nią do domu. I wyszedł. A Ufo zaraz za nim, bo się przyznał.

Paweł Araszkiewicz, rzecznik międzychodzkiej policji, ubolewa, że prokuratura zrezygnowała z zarzutu znieważenia uczuć religijnych, a zostawiła tylko kradzież. Bo gdy użyli figurki Jezusa jak łomu i zjadali hostię, nikt tego nie widział, a znieważenie musi być publiczne. Rzecznik, gdy siedzimy w jego gabinecie, nie może wyjść ze zdumienia. – No bo jak to – mówi mi. – Przecież to świętość, dotykać Pana Jezusa może tylko duchowny, i to ceremonialnie, z czcią, z godnością. A ci wzięli i tak po prostu Jezusa zjedli.

Rzecznik deklaruje, że jest głęboko wierzący, praktykujący. Wspomina swoją Pierwszą Komunię Świętą jako coś wzniosłego, jako pełne uczestnictwo w mszy świętej. – To było dla mnie wejście na kolejny próg życia, doświadczenia, a teraz, dla młodzieży... – macha ręką. – Komputery, komórki, ciuchy. Przyjmują Pana Jezusa do swojego serca, a w sercu nic...

Monstrancja w reklamówce z Biedronki

Barbara Olejniczak, dyrektorka Gimnazjum nr 1 w Międzychodzie, słuchając kazania proboszcza, zastanawiała się, czy to aby nie któryś z jej uczniów. Kościół zbezcześciło w sposób niesłychany, obwieszczał proboszcz z ambony, dwóch młodych chłopców. Olejniczak kupiła lokalną gazetę „Tydzień”, by poznać szczegóły. Wyczytała, że „tak zbulwersowani mieszkańcy Międzychodu nie byli już dawno”, że „hostię złodzieje zjedli”, że „kościół chce powołać straż parafialną”.

Gimnazjum międzychodzkie nr 1 to dostojny, czerwony gmach. Wewnątrz kolorowo, czysto, na ścianach dyplomy, rysunki. Olejniczak siedzi w niewielkim gabinecie, którego okna wychodzą na dom Adriana, czyli Waśki, ucznia trzeciej klasy. – W tym domu – Olejniczak pokazuje palcem okno – mama Adriana czuwała, wypatrując, czy jej syn wchodzi do szkoły, a on czekał chwilę i wychodził tylnym wyjściem.

Dowód wagarów, dzienniczek uczniowski, leży przed nami. Waśki od września 2012 roku w zasadzie w szkole nie było, co odbiło się na nauce. Pały na koniec semestru nie będzie miał tylko z WF. A jeszcze rok wcześniej miał co najmniej czwórki, brał udział w konkursie „Rośliny i zwierzęta naszego regionu”, był lubiany, bystry i aktywny. Wszystko skończyło się po wakacjach.

Ewelina Sochacka-Glapiak, nauczycielka niemieckiego i wychowawczyni Waśki, młoda, około 35 lat, kiwa głową. Tak było. – Zdolny, pojętny, a po wakacjach zaczęły się uwagi – pokazuje mi dzienniczek. „Niestosowne zachowanie”, „Zaśmiecał klasę”, „Wyszedł przed dzwonkiem”, „Używał wulgaryzmów podczas lekcji”. Ale to nic w porównaniu z tym kościołem. Klasa rozpoznała Waśkę na zdjęciu w gazecie po kurtce w zielone ciapki. Najbardziej śmiali się z tego, że monstrancję porzucił w reklamówce z Biedronki.

Sochacka-Glapiak przywykła do wybryków młodzieży. „Sp...”, „ch...”, „k...” latają po klasie swobodnie i lekko. – No ale co można zrobić? – rozkłada ręce. – Rodzicom się poskarżę, ale oni też często bezradni, jak mama Adriana.

A co młodzież robi w Międzychodzie po lekcjach? Są dwie hale sportowe i muzeum regionalne, ale wychowawczyni często widzi swoich uczniów na Gadu-Gadu, online, do późnej nocy.

Marcin Szczechowiak, katecheta gimnazjalny, świecki, próbował z uczniami rozmawiać o kościelnej kradzieży, bo to jednak sprawa niesłychana, ale najbardziej byli ciekawi, ile ta monstrancja była warta. – Dzisiaj jest inne nastawianie do kościoła, księży – tłumaczy. – Uczniowie przynoszą z domu przekonanie, że życie religijne nie jest nawet na drugim, ale może trzecim miejscu. Wszystko wypiera pieniądz.

Dyrektorka prosi, bym napisał, że szkoła ma się też czym pochwalić. Przecież Jakub, jej absolwent, doszedł do finału Mam talent, a Karolina wygrała telewizyjną Bitwę na głosy. A Adriana żal, bo to jednak zdolny dzieciak. Trafi do gimnazjum dla dorosłych, choć powinien do ośrodka wychowawczego.

– Aż tak? – pytam.

– Ma mały kontakt z rówieśnikami z klasy, widuje się go z kolegami spoza szkoły. O tym, jak potoczą się jego losy, zadecyduje sąd, bo sprawa jest w toku.

Jest jeszcze jedno smutne zdarzenie, które zbulwersowało społeczność Międzychodu. Chłopcy zostali ekskomunikowani.

Ekskomunika z automatu

– Nic się nie da zrobić – ksiądz Roman Grocholski, proboszcz okradzionego kościoła, rozkłada ręce. – To jest excommunicatio latae sententiae.

Proboszcz kiwa głową, podkreślając wagę słów, gdy siedzimy w salonie jego plebanii, otoczeni kolumnami kina domowego, naprzeciwko plazmowego telewizora. Tłumaczy, że to ekskomunika z automatu. Chłopcy zjedli hostię, zniszczyli monstrancję, popełnili grzech śmiertelny i sami wyrzucili się ze społeczności kościelnej, czego najstarsi mieszkańcy Międzychodu nie pamiętają. Podobnie jest z aborcją, jak mówi mi proboszcz, a nawet z zapłodnieniem in vitro. To też ekskomunika z automatu.

– Nie mają szans powrotu? – pytam.

– Mają – proboszcz przykłada palec do ust. – Ale musieliby przeprosić, wyrazić skruchę, szczerze żałować za grzechy. Wtedy proboszcz z ich parafii, bo do mnie nie należą, napisze pismo do kurii, ta do Watykanu i tam podejmą decyzję, by zdjąć ekskomunikę. Wcześniej dostaną karę.

– Jaką? – pytam. Gazeta „Tydzień”, relacjonując kradzież hostii, przypominała historię z XVIII wieku, gdy za świętokradztwo wywleczono na rynek w Międzychodzie dwóch złodziei, by jednego łamać kołem i rozerwać końmi, a drugiemu, młodemu, oszczędzono tortur i od razu ścięto głowę.

– Nie wiem – proboszcz rozkłada ręce. – To leży w gestii Rzymu, ale grzech jest tu ciężki, bo podnieśli rękę na Pana Jezusa w trakcie trwania adoracji, nabożeństwa, chociaż... – zamyśla się – ...to jeszcze nie tak źle, że oni Jezusa zjedli. Bo gorzej, gdyby podeptali, zniszczyli, a tak popełnili tylko grzech świętokradztwa.

Proboszcz nie ukrywa, że to dla niego sytuacja nowa. Gdy dowiedział się o zniszczeniu monstrancji, musiał konsekrować nową hostię, przypominając sobie wpierw, jakiż to obowiązuje ceremoniał, bo w karierze miał tylko kradzież korony z głowy figury Matki Bożej i pieniędzy ze skarbony, na czym przyłapano pewne starsze małżeństwo. Konsekrując nową hostię, zrezygnował z bicia w dzwony, co być powinno, zaprosił tylko wiernych, by pomodlili się i poprosili Boga podczas nabożeństwa ekspiacji o wybaczenie za grzechy. Proboszcz próbuje znaleźć wytłumaczenie dla uczynku młodych złodziei. – Gdy się z młodymi rozmawia, ale indywidualnie, to są w porządku. Ale gdy są w grupie, coś się z nimi dzieje. Sądzę, że brakuje im rodziców, że w ich domach nie ma miłości, bo rodzice odpuścili wychowanie, zgodnie z tym Owsiakowym „Róbta co chceta”. Mówię im wtedy, że ja im tę miłość dam, przekażę, a oni, że nie, bo nie są pedałami.

Deklaruje jednak, że młodym złodziejom jest w stanie wybaczyć, ale najbardziej zatrwożył go ten słonecznik. – No bo niech pan powie, jak to tak wejść do świątyni, napluć jak na chodnik.

Szacunek ludzią ulicy

Wieprzu i Łysy, tak przedstawiają się chłopcy, którzy plują słonecznikiem pod buty, tuż obok gimnazjum. Uważają, że „za wyjebanie kościoła” dla Ufo i Waśki jest szacunek. Chyba.

– Dlaczego „chyba”? – pytam.

Wieprzu, wysoki, 18 lat, smukły, ubrany na sportowo: – Nie wiem, nie znam się, ale chyba, no bo jednak wyjebali, chociaż głupio, bo to nie było złoto. Łysy, około 16 lat, niski, o sympatycznych oczach, z dziecinnym uśmiechem, w kurtce z kapturem: – Może twój stary będzie wiedział – mówi, patrząc na kolegę. – Siedział przecież w pierdlu.

Wieprzu potakuje. Jego ojciec, pseudonim Igła, siedział, jeśli dobrze zrozumiałem, za wszystko, łącznie z próbą zabójstwa nożem. Idziemy więc, by jego ojciec to rozstrzygnął, co uznaję za walor wychowawczy, ponieważ jestem pewny, że – zgodnie ze złodziejskim kodeksem – ojciec potwierdzi, że kościołów się nie rusza.

Mijamy ładną, kolorową część miasta, wchodzimy w uliczki zaniedbanych kamienic. – O! Jest! – krzyczy Wieprzu. – Ufo! Ten, co wyjebał kościół.

– Cze, co się drzesz? – mruczy Ufo, wysoki, w bluzie z kapturem, w sportowych butach. Pod kapturem przystojna buzia, smutne oczy. Nie pasuje do wizerunku złodzieja.

Łysy podniecony. – Idziemy do starego Wieprzu, by powiedział, czy za wyjebanie kościoła jest szacunek.

– Nie ma – uśmiecha się Ufo. – To świętokradztwo w chuj.

– Też tak sądzę, lipa w chuj – śmieje się Łysy.

– A za co jest szacunek? – pytam.

– Komuś się wjebie, coś podpierdoli, koledzy, ulica i jest szacun – mruczy Ufo.

– A ekskomunika? – pytam.

Łysy: – Że do piekła? Ja bym się nie bał, nie jestem wierzący. A ty, Ufo? Boisz się?

– Nie.

Ufo nie jest rozmowny. Za to Łysy gadatliwy, wtrąca się, ma swoje przemyślenia. Starych szanuje, Kościołowi nie ufa, wyrwie się z miasta, na pewno, bo nie jest przecież jeszcze stracony. Przebąkują, że każdy z nich ma na koncie jakąś kradzież, policję, kuratora. Nad ich głowami na ścianie napis: „Waśko, Wieprzu, Ufo, Hamera »jebać policję«”.

– Gdzie znajdę tego Waśkę, co zjadł hostię? – pytam. Śmieją się. – A kto to jest Hamera?

Łysy: – Taki jeden. Całe życie w pierdlu.

– Ma szacunek?

– Może miał w więzieniu, ale na wolności, za co? O, idzie...

Podchodzi Hamera. 23 lata. Na twarzy i palcach tatuaże – kropki, symbole więziennej hierarchii. Najbardziej dumny z tego na ramieniu, który zaraz pokazuje: „Szacunek ludzią ulicy”. Łysy kpi, że ten, co tatuował, to niezły idiota, skoro napisał przez „ą”.

Łysy: – Za wyjebanie kościoła jest szacunek?

Hamera uśmiecha się. – Szacunek jest za wszystko, nieważne, co się zajebie. Szacunek jest za kasę.

– A Karolina, ta, co wygrała Bitwę na głosy, ma szacunek? – pytam.

Wybuchają śmiechem.

Żona, dom, ochrzczone dzieci

Ufo patrzy w miskę flaków, uprzedza, że nie ma pieniędzy, gdy siedzimy w barze przy Starym Rynku. – Chodźmy stąd – powiedział mi chwilę wcześniej. – Na osobności mogę pogadać.

– Kiedyś – mówi – darzyłem szacunkiem ludzi, którzy mieli prawdziwe osiągnięcia, ale nie wiem, co się stało. Zaczęło się od tego, że starzy się rozwiedli, raz jestem u matki, a jak się pokłócę, to idę do ojca. Mają swoje dzieciaki, znaczy moje przyrodnie siostry. Potem, jak miałem 16 lat, chciałem się wieszać, no to starzy dali mnie do psychiatryka. Ludzie wtedy na mnie dziwnie patrzyli, no i do dzisiaj tak patrzą. W zasadzie to nie mam domu, stoję na ulicy, palimy z Waśką zioło, hasz, jest wtedy lepiej. Jak nie mamy kasy, kradniemy, stąd ten kościół, jeden i drugi. Ale niech pan nie myśli, że to tak lekko przeszło. Uciekam znów w bramy, bo ludzie się dziwnie patrzą, wstyd mi za ten kościół, naprawdę. Byliśmy pewni z Waśką, że to jest złoto za tą pleksą, że w skarbonach jest kasa, no to wziąłem Jezusa i łamałem. Nie, nie byłem naćpany. Niech pan tak nie patrzy, ja miałem szóstkę z religii w podstawówce, ale nie czarujmy się, chodziło się do kościoła, by zbierać pieczątki do zeszytu, żeby mieć tę szóstkę. Byłem też ministrantem, no ale nie czarujmy się, czułem się po prostu lepszy, że jestem kimś takim więcej niż inni, gdy tak na mnie patrzyli w kościele, podziwiali. A co mi grozi za to wyklęcie? Tę ekskomunię? Aha, a to nie wiedziałem. Wie pan, pójdę do proboszcza, przeproszę, tak od siebie, nie na pokaz. Dlaczego palę? Żeby zapomnieć o problemach w domu, a z tego palenia są nowe problemy, więc palę i zamknięte koło. Potrzebuję miesięcznie 1,5 tysiąca na życie na ulicy, bo na ulicy jednak lepiej. Miałem pracę w betoniarni, kułem młotem cały dzień, na rękę dostawałem 1200, z tego ojcu dawałem pięć stów, jeszcze na jakiś ciuch, na dragi, ale za ciężka praca.

Szukam nowej, zarejestrowałem się, ale nic nie ma, zasiłku też nie ma, no to siedzę na ulicy – ciągnie – by zapalić, by zapomnieć. Kiedyś ukradliśmy felgi samochodowe, było parę stów, poszliśmy na automaty, wygraliśmy trzy koła, ale zaraz przegraliśmy, bo chcieliśmy wygrać 30, he, he, he, wkurwiliśmy się, idziemy ulicą, myślimy, by jebnąć jakąś babkę z torebki, ale wie pan, gdzieś głęboko się myśli, że może ma małe dzieci, że to jednak za mocno. Dlaczego ulica? Trochę jest tak, że stoisz i masz szacunek, bo podchodzą, częstują papierosami, sami z siebie, bo się boją. To się zaczęło chyba od tych filmów, wie pan, Ósma mila, oni tam stoją na ulicy i mają szacunek, i to jest chyba ten szacunek, co pan tak wypytywał. A z tą Karoliną z Bitwy na głosy to, wie pan, jest tak, że my jej po prostu zazdrościmy, bo się wyrwała, no i szlag trafia, że ja na młocie cały dzień jadę, a ona w telewizji pokazała się może ze dwa razy, ma sławę i kasę, i to jest wkurwiające, więc idzie się na ulicę, kradnie, by też tak łatwo przyszło. Ja wiem, że można inaczej, pamiętam, że dwa lata temu był u nas konkurs w kosza, przyjechały jakieś ekipy, nawet z Poznania, pokazywali, bajerowali, mieli takie buty, jordany, przyszliśmy z kolegą prosto z bramy, wygrałem konkurs rzutów za trzy punkty, a kolega wsady. No i też był szacunek. No ale nie wiem, nie mam czasu na kosza, wybrałem ulicę. Ale wie pan, ja myślę, że jeszcze nie jestem zniszczony, że dam radę się stąd wyrwać, tylko nie chcę być robolem, nie chcę też pracy za duże pieniądze, ale taką, żeby ją lubić, a jeszcze żonę mieć, dom, dzieci, no jasne, że ochrzczone. Z ekskomuniką się nie da? O, kurwa. Dlaczego Waśko zjadł tę hostię? Żeby pokazać, że jest taki, i w ogóle, żeby mieć mój szacun.

Wychodzimy z baru. Na ulicy, przed nami, dwie kobiety rozmawiają przy dziecięcym wózku. Ufo truchleje. – Ale numer. To moja matka. A ta druga to matka Waśki.

Syn chyba chory

Matka Waśki nie ma jeszcze 40 lat. Zadbana blondynka, ładna. Odprowadzam ją do domu. Przepisała syna do gimnazjum dla dorosłych. Obiecał, że pójdzie. – Byłam z nim u psychologa – mówi mi – gdy drepczę obok wózka. Psycholog mówił, że to przez rozwód, bo rozstaliśmy się z mężem, gdy miał 11 lat. Ale nie wierzę, bo przecież jeszcze niedawno syn świetnie się uczył, czwórki, piątki, wzorowe zachowanie, a dopiero rok temu, gdy ten Hamera wyszedł z więzienia, wszystko się zaczęło. Nawet dyrektorka mi mówiła, że jak był dzwonek na przerwę, to rzucał wszystko, na nic nie zważał, leciał do tego Hamery. A ja stałam w oknie, ale co z tego, jak on wchodził, stał pięć minut i wychodził. Krzyczałam, ale ile można. Z domu wyniósł właśnie aparat, sprzęt, komputer, ale tak, by wyglądało na włamanie. Wiem, bo sprawdziłam w szkole, że w tym czasie był na wagarach, że włamanie upozorował. Byłam znowu u psychologa, ale powiedział, że syn zdrowy, nie potrzebuje opieki. Po tej kradzieży w kościele spytałam: dlaczego kościół, czemu zjadłeś tę hostię, no to mówi, że nie wie, że chyba jest chory. Wie pan, że ja nic nie rozumiem, jak człowiek może się tak zmienić. Zdolny, uczynny, to wszystko przez tego Hamerę, on nim pewnie manipuluje, bo mój syn nie potrafiłby tak sam z siebie.

– Adrian! Adrian! – krzyczy nad moją głową. Odwracam się, widzę Wieprzu, Hamerę i Łysego.

– Gdzie pani widzi Waśkę? To znaczy syna...

– No, ten mały, w kapturze.

– Łysy?

– Jaki łysy? To właśnie mój syn.

Gdy wyjeżdżam, w śnieżycy przemyka ksiądz Tomasz Górny, proboszcz parafii Jana Chrzciciela, do której Waśko i Ufo włamali się po raz pierwszy. Proboszcz spieszy z kolędą, chce odwiedzić domy chłopaków. – Dotarł ksiądz? – pytam kilka dni później.

– Dotarłem do starszego. Nie otworzyli drzwi.

– I co teraz?

– Klątwy na nich rzucał nie będę.

Podwójne dno

W małym jeziorku pod Murowaną Gośliną k. Poznania nikt się już nie kąpie. Popołudnie, 30 stopni, ubranie się lepi, a dzika plaża puściutka.

Ludzi odstrasza drewniany krzyż, który wyrósł na środku plaży. Pod nim tli się jeszcze pięć wielkich zniczy.

Dziękować za życie?

Dorota, jego miłość od dwóch lat, powiedziała mu: – Mój ty bohaterze.

Rodzice Doroty też pękali z dumy z przyszłego zięcia. No i tata był dumny, i siostra, sąsiedzi klepali po ramieniu. Nawet na stażu tapicerskim szef go postawił przed załogą i powiedział: – Bohater.

Łukasz Ziemkowski ma ledwie 17 lat, a już został herosem dla całej Murowanej Gośliny.

To było 18 lipca, około południa. Przyszli na plażę w szóstkę. Maciej, Łukasz, Przemek, pani Marlena z córką i jej koleżanką Weroniką, która przyjechała na wieś na wypoczynek.

Maciej popisywał się w jeziorze, zaczepiał Weronikę, aż nagle grunt mu się zapadł pod nogami i zaczął się topić. Łukasz zrzucił buty, wziął rozpęd, odbił się od tych worków, co kiedyś chłopcy rzucili na brzegu, i skoczył. Trzy razy machnął rękami i był przy Macieju.

Przyjechali z gazety, z telewizji i opowiadał, że żaden tam z niego ratownik, tylko jakiś strażak mówił mu, że jak dać topielcowi w mordę, to lepiej się ratuje człowieka.

Patrzę w tę wodę. Jakieś 10 metrów od brzegu ciemna topiel. To dziura, gdzie płytki grunt nagle zamienia się w głębię.

Gdy Łukasz wyciągnął stamtąd Macieja, przyjechały policja, karetka, straż pożarna. Zaczęły się przesłuchania. Co zeznał Łukasz? Twierdzi, że prawdę zeznał, tak jak i ci, co stali na brzegu.

Tylko matka Macieja, jak ją Łukasz mija teraz na ulicy, nawet „dzień dobry” nie powie. A przecież jej synowi życie uratował!

Matka Macieja mieszka ledwie 100 metrów od domu Łukasza. Domek piętrowy. Drzwi się uchylają na parterze. Kobieta nie chce wywiadów. Babka jeszcze się wychyla i zza pleców matki krzyczy: – Wynocha mi, wynocha!

Matka: – Maciek to grzeczny chłopak, nikomu by krzywdy nie zrobił. Miał dziękować? Ja mam dziękować? Po tym wszystkim? Po tym, co w tej gazecie było?

Staw pod oknem

Na cmentarzu w Kiszkowie, jakieś 20 kilometrów od Murowanej Gośliny, pan Józek, grabarz, prowadzi alejką rower: – O, to ten. Z tym pogrzebem to dramat był. Ojciec zawału dostał, matka zemdlała, prawie do grobu za swoim dzieckiem wpadła. Jak grabarzem jestem, panie, dawno, to na pogrzeby dzieciaków patrzeć do dzisiaj nie mogę.

Sterta zeschłych już wieńców, biały krzyż z epitafium „Powiększyła grono aniołków” i biało-czarne zdjęcie wsparte atłasem: dziewczynka z długimi włosami, grzywką, uśmiechnięte migdałowe oczy. Weronika, 13 lat.

Gdy zginęła, jej młodszy brat „się pozamykał”, więc rodzice kupili mu szczeniaka labradora.

Pieskowi łeb właśnie opadł po zajadłej walce z pluszowym królikiem. Śpi w progu otwartego pokoju Weroniki: mały, wąski, tam komputer, tu sofa, wielka pluszowa wiewióra na kredensie, kilka zdjęć klasowych na ścianach, jedno podobne do tego z grobu.

Ojciec Weroniki w roboczych spodniach budowlańca wspiera się na stole kuchennym. Matka oparta o zlew zastygła w smutku. Nie wiedzą, co się dokładnie stało. Córka wyjechała wypocząć w Murowanej Goślinie, potem powiedziano, że nie żyje i tyle, co w gazetach przeczytali.

Wylewają krzywdę pośmiertną: ksiądz dawał najgorsze miejsce na cmentarzu, w kostnicy jakieś flaszki się walały, ktoś na Naszej Klasie podszywał się pod ich córkę i wysyłał zaproszenia już po jej śmierci.

Ojciec prowadzi mnie za parterowy, szeregowy dom. A tam staw: – Tu mnie najbardziej szlag trafia. Rozumie pan? Tu. Staw pod oknem mamy, przez 13 lat upilnowaliśmy dziecko, a nie można było przez tydzień?! A my ich dziecko upilnowaliśmy.

Bo Weronika była w Murowanej Goślinie na tygodniowym wypoczynku u pani Marleny. A wcześniej córka pani Marleny była u Weroniki. Ojcowie obydwu dziewczynek to koledzy z pracy, ale chyba już nie, bo u ojca Weroniki za dużo żalu za to niedopilnowane życie.

Marlena nie chce rozmawiać. Mąż ją spakował, wziął córkę i wyjechali nad morze zabić poczucie winy: – To za ciężkie, za trudne, nie mogę... – mówi, gdy dzwonię.

Nie chciałem tej śmierci

Na Naszej Klasie Weroniki już nie ma. Ale jest na Pamietajmy.com, gdzie świeczki wirtualnego cmentarza palą się komputerową ikonografiką: [’]. Kondolencje składają rodzina, znajomi, przypadkowe osoby, ci, którzy potracili swoje dzieci, znają ten ból i łączą się w nim.

Żałobie towarzyszy dyskusja.

– Co jej się stało? – pyta „Anonim” i zapala [’].

„A”: – Weronika została brutalnie zamordowana. Wyjechała na wakacje do Murowanej Gośliny. Niech spoczywa w pokoju [’].

„Poruszona”: – Straszne! Mam nadzieję, że on poniesie karę [’].

Ada Małecka z Prokuratury Staromiejskiej w Poznaniu próbuje odtworzyć przebieg wypadków. Przesłuchała wszystkich, ale są jeszcze pytania bez odpowiedzi. Jakiej kary zażądać? Czy dać szansę chłopakowi, żeby drugiego życia nie zmarnować?

Odpowiedzi szukam, ściskając kwit na widzenie.

Areszt Miejski w Poznaniu. Sala widzeń. Aresztanci przy stolikach podzielonych ścianką z pleksi szepczą coś rodzinom lub znajomym. Maciek siedzi w zielonym drelichu. Niekarany, nienotowany, z pozytywną opinią sąsiadów. Chuchro takie, szczuplutki, duże oczy, buzia licealisty. Najpierw stara się być twardy, ale potem oczy mu wilgotnieją.

Wspomina: – Miałem przyjaciół, miałem pracę w piekarni, marzyłem o rodzinie, o córce, wie pan. Teraz jestem tu, a to był wypadek, przykro mi bardzo, że ta dziewczyna nie żyje. Nie wiedziałem, że nagle będzie głębia. Potem chciałem ją ratować, podać rękę, ale była bardzo silna, wysoka, wciągała mnie za sobą. Przypłynął Łukasz, pomógł mi wyjść, życie uratował. O, nie wiem, czy o własnych siłach bym dopłynął.

A co się stało później? – Byłem wściekły, gdy zobaczyłem ten artykuł, leżał na stole w kuchni. Przecież tak nie było, dlatego zadzwoniłem do Łukasza, chciałem z nim pogadać, byłem po prostu wściekły za to, co powiedział tej gazecie.

Po wyjściu z aresztu mówię prokurator Małeckiej: – Myślę, że na jego miejscu mógł być każdy młody chłopak.

Szukam tego artykułu. „Fakt” z 20 lipca: „W pewnym momencie popchnął ją na głęboką wodę, a gdy chciała wypłynąć, przytrzymał jej głowę pod powierzchnią jeziora. Krzyczałem, żeby przestał. Nagle on też się przewrócił. Zaczęli się razem topić – dodaje chłopak [Łukasz]”.

„Fakt” podsumowuje: „To prawdziwy bohater. Gdy zobaczył, co zrobił durny dowcipniś, natychmiast rzucił się na ratunek”. Na zdjęciu nurkowie ciągną po wodzie bezwładne ciało dziewczyny.

Tylko krzyknęła: Puść mnie!

Maciej i Łukasz znali się od przedszkola, potem byli razem w podstawówce, dopiero zawodówka ich rozdzieliła.

Łukasz o przyjacielu ma dobre zdanie. – Miły gość, nikogo nie zaczepiał, zero agresji, nawet dziewczyny nie miał, bo trochę taki milczek – opowiada, gdy stoimy nad jeziorem, obok krzyża, który postawił ku pamięci Weroniki. – Ja wiem, że ma pretensje o ten artykuł. Ale to, co tam jest, to nie moje słowa. Nic takiego nie powiedziałem żadnemu dziennikarzowi. Prawda jest w zeznaniach.

A co zeznał?

Jak przyszli w szóstkę nad jezioro, to Maciej i Weronika najpierw chodzili wzdłuż brzegu. Potem Maciej zaczął ją popychać głębiej i głębiej. W wodzie był też Przemek. Najpierw były żarty, potem Weronika rzeczywiście protestowała, mówiła Maciejowi, że nie umie pływać. I wtedy, jakby dno się pod nimi osunęło. Maciej wspierał się na Weronice, a po chwili ona na nim. I tak się pohuśtali w panice kilka razy.

(Przemek potwierdza: – Gdy tonęli, to stałem kilka metrów dalej. Weronika patrzyła mi w oczy, taka przerażona, ale się nie ruszyłem. Wie pan, ja też nie umiem pływać. Weronika krzyknęła tylko do Macieja: Puść mnie! A mnie strach usztywnił).

Gdy Łukasz odbijał się od tych worków na brzegu, Weronika już nie wypływała, a na powierzchni był tylko Maciej. Łukasz odholował go na brzeg, zostawił zszokowanego, wtedy do wody wskoczyła pani Marlena. Nurkowała, ale opadła z sił, to Łukasz wskoczył, by i ją ratować. Odholował, wrócił, by nurkować za Weroniką. Jeden, drugi, dziesiąty. Za głęboko, za ciemno, za zimno. Nie dał rady.

Marlena krzyczała z brzegu na wędkarza, co siedział na przeciwległym brzegu, jakieś 50 metrów dalej. Ale on odkrzyknął tylko, że nie umie pływać.

Telefon od przyjaciela

A potem już wszystko zwolniło. Strażacy ochotnicy zanurkowali kilka razy, potem ci zawodowi kilka, ale też nic. Dopiero po dwóch godzinach nurkowie wyciągnęli siną Weronikę i włożyli ją do czarnego worka. Leżała na głębokości 3–4 metrów.

Po spisaniu wszystkich zeznań Macieja zamknęli na 48 godzin. Zarzut: nieumyślne spowodowanie śmierci.

Ledwie godzina minęła, jak Maćka wypuścili, a dzwoni telefon Łukasza. Ten słucha i nie wierzy, no to przełącza na głośnik i woła rodzinę. Słuchają wszyscy w zdumieniu, jak Maciek proponuje: – Wpadnij do mnie, pogadamy.

Łukasz odpowiada, że nie przyjdzie, bo czuje, że coś nie tak. Na to Maciek: – Odwołaj to, coś powiedział gazecie, bo jak nie, to wpierdol.

Za namową rodziców i starszego brata Łukasz zgłasza groźbę na policję. Cztery dni później Maciek dostaje dwa miesiące aresztu. Jego telefon do przyjaciela potraktowano jako próbę zastraszania świadka, by odwołał zeznania.

Łukasz stoi na tych workach nad jeziorem, patrzy w wodę: – Wie pan, w tej gazecie napisali bzdury. Ja wiem, że Maciek jest w porządku, choć nie powinien tej dziewczyny ciągnąć do kąpieli.

I po chwili: – Chcę być ratownikiem. Tylko że jak teraz dam w wodzie nura, to ciągle widzę jej cień. Ale chyba kiedyś przejdzie, co?

Imię Macieja zostało zmienione

Cyganie w wielkim mieście

Nie da się spokojnie porozmawiać, bo co rusz wchodzi któryś z Cyganów i Anna się wtedy wycisza, wzrok spuszcza, a jak mówi, to niechcący. Żeby się jej Cyganie nie obruszali, że burzy zwyczaje. Albo całkiem milknie, gdy któryś się nagle podnosi zza stołu, bo mu się przypomniał kawał, lub się wydrze na cały dom, że jak Boga kocha, kobiety nie uderzył, by za chwilę Boga obrazić, że może i lał po gębie, ale powód był.

Tyle że Anna, półkrwi Cyganka, jest w swoim domu. To jedno. A drugie, że szefuje fundacji, by emancypować poznańskie Cyganki, oderwać je od mężów. A gdy chcę ją zabrać z domu choć na chwilę, to że nie, bo się jej Cygan obrazi.

– No to jak to? – pytam.

Anna: – A bo to wszystko nie takie proste.

No to goszczę u niej trzy dni, by to sobie wyprostować. Ale wychodzę zakręcony i blady.

Kto czyta, ten błądzi

Dom jest otwarty. W środku. Przestrzenne pokoje bez drzwi albo z pootwieranymi szeroko, bo nikt tu nie ma przed nikim tajemnic. Zdobiony starym drewnem, plakatami skrzypka Miklosza, gdzie już tylko wspomnieniem jest jego córka w cygańskim stroju, którą porwał Cygan ze Szczecina. Na środku salonu fotel wielki jak tron, na którym Miklosz pozuje do zdjęć, a te zdobią okładki jego płyt. Miklosz z kapelą czardaską objeżdża świat, a Anna Markowska, jego partnerka życiowa, prowadzi fundację Bahtałe Roma, czyli Szczęśliwi Cyganie, by Cyganie byli szczęśliwi. – A są? – pytam, a Anna kiwa głową, ale tak, że nie wiem, czy dostałem odpowiedź.

Od ośmiu lat próbuje ogarniać cygański Poznań. Zaciągnie dzieciaki do przedszkola, które prowadzi fundacja, albo matki tych dzieciaków na kurs szycia, języków i przedsiębiorczości. O ile umieją czytać. Bo dla 90 procent polskich Cyganów abecadło to tajemnica.

Romowie przez setki lat toczyli tabory wyładowane dzieciakami. Z czytania nikomu nic nie przyszło, bo do handlu, tańca, śpiewu nikomu książki nie trzeba. Tylko sprytu i zdolności negocjacyjnych. Kto to umiał, znaczy, że mądry, przedsiębiorczy. Kto nie, to beztalencie głupie jakieś. I nawet dzisiaj nieważne, czy Cygan oczytany, ale czy umie pokazać się przed rodziną. Miklosz opisał to w swojej biografii. Że muzyka zawsze u niego w domu rządziła, a nie szkoła. I że jak go ojciec katował za fałszywe nuty, to do dzisiaj syn słyszy echo ojcowskiego ryku: „Źle! Źle! Źle!”.

Strasznie się w tej książce rozprawia z matką, która okradła dziadka, a przyłapana przez smarkacza Miklosza lała go tak długo, aż krew poszła uszami. I zabiłaby, gdyby dziadek z siekierą nie wyszedł dla strachu. Miklosz wbrew temu postawił na swoim i grał, ale i czytał. I żyje dziś godnie – tak, że jak ma kaprys, to stać go, by postawić pod domem fundacji zabytkowy cygański tabor.

Ale – mówi Anna – weźmy jedną z romskich rodzin, jakich wiele mamy w Poznaniu (Miklosz mówi „Cyganie”, bo mu ta poprawność zalatuje fałszem, a Anna – „Romowie”, bo to jednak ładne słowo i kruszy rasizm). Nikt w takiej rodzinie nie pracuje, nie czyta, nie pisze, często z brygadą dzieciaków na karku, a chcą zapewnić sobie byt. A na utrzymaniu jeszcze starzy rodzice i starsi dziadkowie, którzy nie mają emerytury, renty, bo nigdy nie pracowali.

I Markowska tu wkracza ze swoją fundacją. Aby zmieniać już od tych dzieci. Nauczyć czytać i pisać, żeby w życiu poszły inną drogą. Ale – mówi zaraz – nie wygramy od razu z latami tradycji wygodnej dla Cygana, który trzyma kobietę w domu z dzieciakami i tylko chce, by mu pieniądze dawać.

Markowska założyła przy fundacji podstawówkę, gimnazjum i liceum. Chodzi tam dwustu dorosłych Romów, by uczyć się wspólnie z Polakami. Do przedszkola fundacji chodzi dziesięcioro dzieci tych Romów. A czemu tak mało? Bo więzi rodzinne u Romów są tak silne, że nie daje się małych dzieci obcym na wychowanie.

No to Markowska miała pomysł, by uczyć na odległość. Kupiła laptopy, założyła stronę edukacyjną w internecie i ogłasza w środowisku, że będzie robić e-learning. Ale Romowie słyszą tylko, że jest na to 300 tys. zł dotacji. I zaraz pod drzwiami fundacji stoi sąsiad z pytaniem, a co to za nauka, a po co, a jakby mu dali parę złotych z tych tysięcy, to on dzieciakom coś kupi. A za sąsiadem następni, ale już groźniej, z pretensjami, że marnują pieniądze na jakieś uczenie, że bez sensu, bo pieniądz przepadnie. I już Markowskiej nie jest tak bahtałe, gdy musi tłumaczyć, że tych pieniędzy nikt nie przyniesie w walizce, że trzeba wydać, faktury zbierać, a potem się rozliczyć z każdej złotówki. A im bardziej tłumaczy, tym bardziej Romowie podejrzliwi, że jednak te pieniądze chce przed nimi ukryć. A Markowska, że jak możecie, przecież to dobro wspólne dla Romów, no to oni, że jak wspólne, to tym bardziej niech odda.

Romanipen rządzi

Jest taka rodzina w Poznaniu, gdzie dwoje dziadków wychowuje 25 wnuków, bo rodzice tych dzieci jeżdżą za pracą po całej Europie. Nikt tam nie pisze, nie czyta, nie ma zawodu, pracy, ubezpieczenia. Markowska odbija się tam od drzwi, bo dziadkowie nie widzą powodu, by dzieciaki się uczyły, a poza tym nie ma komu tej dwudziestki prowadzić do szkoły.

Elżbieta Przybylak z poznańskiego magistratu, która zajmuje się mniejszościami narodowymi, nie wie, o kim mowa, bo takich rodzin jest w Poznaniu na pęczki. I żaden urzędnik nie wie, gdzie te romskie dzieciaki mieszkają. Raz tu, raz tam albo wyjeżdżają za granicę. Tego się nie da kontrolować – Przybylak rozkłada ręce. A jak już się urzędnicy pokapują albo Markowska wkroczy, by wziąć dzieci do szkoły, to się dopiero zaczyna niezła górka.

– Ale trzeba sobie jedno wyjaśnić – mówi Miklosz. I tłumaczy, że Romowie dzielą Polskę według klanów. Po twarzy się nie pozna, ale gdy kobieta ma długą spódnicę, to może być w niej więcej z grupy Polska Roma niż Bergitki czy Kełderaszów i Lowarów. Dla pierwszych kodeks romanipen wyznaczający paternalistyczną pozycję kobiety w klanie to świętość. Dla drugich – coraz częściej uciążliwa tradycja. Miklosz jest z Bergitków, którzy najszybciej przesiedli się z taborów do samochodów, gdy zakazano w Polsce koczowniczych objazdów w latach 60., i o romanipenie mówi z szacunkiem, ale nie na klęczkach.

To właśnie kodeks romanipen powoduje, że dzieciaki romskie do szkoły prawie w ogóle nie chodzą. Dziewczynki, gdy mają kilka lat, dostają do wypełnienia pielęgnowaną od setek lat funkcję gotującej, sprzątającej i siedzącej między starymi babami, którym należy się posłuch. Chłopcom łatwiej, ale też się ich wpycha za stół z mężczyznami, gdzie mają słuchać, jak się robi interesy. A potem latają takie maluchy z tobołami na stragany.

Zakazany WF

– A co z tymi dziewczynami, dlaczego trudniej zabrać je do szkoły? – pytam Annę. – A bo co rusz przychodzi jakaś matka, że choć rozumie, że trzeba, to córy do szkoły nie puści. Bo nie będzie się jej młoda obnażać przed obcymi. To raz. A dwa, że jak urodziwa nastolatka, to może zniknąć – wyjaśnia Anna.

Z obnażaniem jest tak, że romanipen nakazuje romskiej dziewczynie ukrywać swoje wdzięki. A w szkole jest WF. Czyli szatnia i przebieranka. Jak podstawówka, niższa klasa, to pal licho, ale gdy to już dojrzała dziewczyna, to w ojcu i matce grają emocje. Markowska idzie wtedy do szkoły na negocjacje. Jak się dyrekcja zgodzi, to dziewczynę zwalniają z WF. Jak nie, to nieprzejednani rodzice zabierają latorośl ze szkoły. Markowska przekonuje, by myśleli o kręgosłupie córki, która bez ruchu będzie kaleką. Ale gdy rodzice twardo mówią „nie”, znaczy, że bardziej niż córki kaleki boją się utraty wizerunku w swojej społeczności. Bo komunikat, że dziewczyna chodzi na WF i ściąga spódnicę, idzie raz-dwa w środowisko. I u bardziej ortodoksyjnych grup może się skończyć nawet skalaniem rodziny, czyli środowiskową klątwą.

A gdy Markowska jest bahtałe, że jednak kolejną dziewczynę uda się wyciągnąć do szkoły, a jeszcze z WF, to za chwilę szkoła dzwoni, że dziewczyna zniknęła. Co tym razem? A bo matka dziewczyny słyszała, że jakiś cygański młokos ostrzy sobie na jej córkę zęby i obmyśla, jak by tu porwać dziewczynę. I nie puszcza z domu. Ale to nie żaden gang, to znów romanipen. Bo gdy Rom upatrzy sobie dziewczynę, choćby była jeszcze 13-, 14-latką, to może ją nawet z ulicy zabrać do domu na żonę.

Cygan żonę porywa

I zaraz słyszę o przypadkach, po których tracę oddech, jak po wykwintnych papryczkach na stole Anny i Miklosza kupionych w arabskim sklepie z żywnością.

– Tyle tylko że dzisiaj rzadziej porwanie jest wbrew dziewczynie – mówi Anna. – Jest gorzej – mówi Miklosz – bo uciekają córki, wobec których są plany, by szły na studia, by nie tkwiły w niepiśmiennej tradycji.

Irma, 24-latka, którą widzę przez szybę studia nagraniowego w piwnicy fundacji, pięć lat wcześniej wskoczyła do samochodu pięknego Cygana. Ze strachu. Żeby nie czekać, aż się ojciec dowie, że romansuje bez jego wiedzy. I z Cyganem siedziała trzy dni w hotelu, by się w rodzicach wytłumiły emocje, a Cygan mógł skonsumować związek. I społeczność cygańska Irmę i chłopaka uznała za małżeństwo, bo to wystarcza, jak mówią cygańskie zwyczaje, choć żadnego oficjalnego ślubu nie było. Irma, śliczna, z szokującą tu spódniczką ledwo za kolana i zgrabnymi łydkami, zakłada nogę na nogę. Nagrywa płytę z kuzynką i synem Miklosza. Irma ma 24 lata, ale skończyła w Polsce tylko trzy klasy szkoły podstawowej. Potem wyjechała z rodziną do babci do Niemiec. Siedziała w domu z kobietami, a gdy wróciła do Polski jako nastolatka, miała takie zaległości, że do żadnej szkoły już jej nie chcieli.

Lecę na górę i mówię Annie, że na dole jest dziewczyna, która uciekła od ojca. – No tak – mówi – dlatego matki nawet obcinają córkom włosy, by szpetotą odpychać zalotników.

Anna zaczyna thriller, i to nie jest żadna miejska legenda.

Gdy jej córka Gabriela miała 13 lat, zaczął się kręcić koło niej absztyfikant. Gabriela chodziła do podstawówki muzycznej w Poznaniu. Markowska bała się, że straci córkę, więc wzięła nożyczki i przycięła jej włosy tak krótko, że nie wiadomo było, czy to dziewczyna, czy chłopak. Córka długo nie przestawała płakać, choć mama tuliła, że tak trzeba, córuś, to dla twojego dobra. A gdy tylko włosy wyszły grzywką na oczy, znowu nożyce i ciach, znów płacz. Tak parę lat. I Anna mi tłumaczy, że nie było innego sposobu, bo krótkie włosy uchodzą u Cyganów za szpetotę niegodną zalotów.

A Miklosz córkę Sarę może już zobaczyć tylko na nagraniach wideo, gdy zasuwa na cymbałach w kapeli z ojcem i bratem. Minionej zimy, gdy miała 18 lat, szykowali się do koncertu, kolejnej płyty, a dziewczyna tuż przed maturą nagle zniknęła. Gdy Miklosz odebrał telefon, że jest na Pomorzu, w domu jakiegoś Cygana, to chciał zdemolować dom. Dopiero po kilku tygodniach Sara przyjechała pokazać męża. Miklosz ma drzazgę w sercu, że mogła przecież przyjść, powiedzieć. Wściekły, że wszystko się odbyło za jego plecami. Jak Boga kocha, dałby błogosławieństwo córce. Ale sam się chyba okłamuje, bo wie, że gdyby mu córka przyszła powiedzieć, że odchodzi, toby jej te cymbały, na których tak pięknie gra, połamał na głowie. I szlag by te porwania trafił, bo mieli jeszcze w fundacji pracownicę, którą nauczyli pisać, czytać, żyć normalnie, ale też porwał ją jakiś Cygan i zniknęła.

Przybylak z magistratu znów rozkłada ręce, że dziewczyny ze szkół rzeczywiście znikają, bo gdy się robią atrakcyjne, to na rodziny pada strach, że zaraz je ktoś porwie.

Za kółkiem kieckę sobie podwinie

Jeśli Cyganka jednak skończy szkołę, to za aprobatą męża może poszukać pracy. – A czego my nie robimy – mówi Miller, szef poznańskiego stowarzyszenia Polska Roma – żeby zatrudniać naszych ludzi. I nie ma różnicy, czy to kobieta, czy mężczyzna – mówi. Raz Miller znalazł w gazecie dobrą posadę. Dzwoni, słyszy, że jest etat. No to idzie młody Rom, ale zaraz wraca, że pracy nie ma. Miller dzwoni znów i słyszy, że jednak praca jest. Bo gdy chłopak pokazał na miejscu swoją gębę, to o pracy mógł zapomnieć. A kobiety? Dla Millera problemu nie ma. Jak kobieta chce pracować, to proszę bardzo.

– Ale tylko tam, gdzie może nosić długą spódnicę, bo u was przecież to nakaz – mówię.

Miller: – A gdzie nie można?

– Trudno choćby za kierownicą, bo się to majta niebezpiecznie.

Miller: – Skądże. Rok temu robiliśmy kursy prawa jazdy. Jedna z naszych pań zdała i szukamy dla niej pracy kuriera. Może przecież włożyć na spodnie spódnicę i za kierownicą sobie podwinąć.

Krystyna Gil, Romka, szefowa Stowarzyszenia Kobiet Romskich, przyznaje, że dyskryminacja zawodowa jest. – Z twarzą Cygana – mówi – w większości firm nie ma się co pokazywać, a jak już się dostanie pracę, to najgorszą, najmniej płatną. A Cygan na śmieciarce na przykład jeździł nie będzie, bo śmieci to skalanie, klątwa, a jeszcze za grosze – wyjaśnia. Tyle że Gilowa już cała głupieje, o co tu chodzi, bo niby te kobiety chcą pracować, ale gdy miała spółdzielnię, a tam szycie, to kilka tygodni nie minęło, gdy trzy pracownice poszły jej na zwolnienia, że niby chore. A co naobiecywały wcześniej, że zaczną same o sobie myśleć, że wyrwą się z domu.

Geny nam się nie mieszają

Gabriela pracuje w fundacji mamy, uczy śpiewu, gry na instrumentach. Ma 27 lat. A wykształcenie jak na cygańskie pochodzenie bajeczne: muzyczna szkoła średnia, akademia muzyczna, pedagogika podyplomowa. Otwarta, inteligentna, raz po raz wtrąca się w dyskusję, coś o romanipenie rzuci, aż mama się rumieni, albo o młodych Cygankach, które się w tym patriarchacie nie szanują. Markowska ma żal, że mówią o córce, że głupia, bo marnowała czas w tylu szkołach. A jak włożyła okulary, bo ma słaby wzrok od książek, no to już kaleka. Bo dla wielu Romów, mówi Anna, wada wzroku to ułomność kładąca się cieniem na wizerunku rodziny. Ma Anna wśród Romów znajomą kobietę, staruszkę, co pięknie maluje, lecz ma wadę wzroku tak poważną, że gdyby poszła do okulisty, dostałaby rentę. Ale staruszka okularów nie włoży za nic, bo przed środowiskiem wstyd jej z tą ułomnością. Jednak rodzina i tak ją gorzej traktuje, bo się babcia co rusz potyka, ponieważ chodzi jak kret. I traci wzrok do reszty.

Marek Miller tłumaczy mi, że sprawa z okularami bierze się stąd, że dawniej Rom, szukając żony, doszukiwał się u niej wad jak w samochodzie. A jak widział okulary, to grymasił, że na co mu taka, co nie widzi. Ale Miller jest zdziwiony, że to komuś dzisiaj przeszkadza, bo w jego rodzinie kobiety noszą bryle bez wstydu.

Tyle że, jak mówi Anna, Romowie w upośledzenia sami się często pakują. To skutek kazirodztwa, którego tradycja znów sięga taborów, gdy starszyzna czuwała, by jeżdżąc po świecie, nie mieszać krwi z obcymi. Żyli i rozmnażali się wewnątrz swoich małych rodzin. Miller mówi mi jeszcze, że to też stąd, że gdy przed laty jakiś romski ród miał renomę, to dbał o czystość krwi. – Dzisiaj kazirodztwo, choćby między kuzynami, to rzadkość – zapewnia. – A z gadziami? – pytam. – No tu inaczej – mówi Miller. U niego w Polsce Roma w Poznaniu związek kobiety z nie-Cyganem jest zakazany, bo tak zdecydował 20 lat temu ich król, gdy doszedł do wniosku, że Cyganie za bardzo się pomieszali z Polakami. A to, jak uznał, groziło zachwianiem tożsamości kulturowej.

Tradycyjne życie 13-letniej matki

Kazirodztwo jednak na jaw nie wypływa, mówi Anna, bo nikomu do głowy nie przyjdzie, by powiadomić o tym policję. Tak samo jak o związkach z 13-, 14-latkami. Bo to też tradycja.

Gosia, która przyprowadziła do Miklosza trzy córki na kurs tańca, wtrąca, że nikt się w mieście nie dowie o takiej młodej, co urodziła dziecko, bo rodzi w domu, a jak z problemami, to do szpitala idzie bez dokumentów. A jak trzeba zgłosić matkę dziecka w urzędzie, to się podstawia matkę, ale tej nieletniej matki.

– Ja uważam – mówi wtedy Miklosz – że 13-latka to dziecko. I jeśli dziecko rodzi dziecko, to nie jest normalne. Moja matka dostała męża, gdy miała 13 lat, i szanuję to, ale nie zgodziłbym się na to w swoim domu – dodaje. A Gosia i Ania kiwają głowami, nie pogłębiając już wątku, gdy Miklosz połyka ostrą papryczkę i wobec milczenia sam ciągnie wątek, że tu jednak trzeba działać roztropnie. – Żeby nie krzywdzić. Bo czy należałoby zamknąć 14-latka, co zrobił dziecko 12-latce? Toż to dziecko poczęli z miłości – ciągnie Miklosz – a i dziadkowie to akceptują i gwarantują wychowanie, a wszystko jest efektem wielusetletniej tradycji. To jak? Teraz zabrać chłopaka do więzienia, dziecko do rodziny zastępczej? To byłaby tragedia dla wszystkich – mówi Miklosz.

I panie znów kiwają głowami. Ale, zapewnia Anna, takie związki to już rzadkość. Kobiety są u nas coraz bardziej świadome, zwłaszcza w mieście, i coraz później zachodzą w ciążę. Przekonują się też do lekarzy, wiesz jakich, mówi, bo lekarz zawsze był dla Romów zawodem skalanym, do dzisiaj wielu nawet ręki lekarzowi nie poda.

Gdy Miklosz odchodzi od stołu, Anna mówi, że nie chciała przy nim wymawiać słowa „gi-ne-ko-log”. – A bo wielu Cyganów udaje, że takiego lekarza nie ma, nawet gdy żona musi go odwiedzić. Ginekolog to skalanie skalań i cień na męskim honorze. No bo jak dziewczyna nie może chodzić na WF, to co dopiero ginekolog – wyjaśnia Anna.

Nie wytrzymuję i pytam bezczelnie Miklosza, gdy wraca, czy kobiety chodzą już do ginekologa za pełną zgodą mężów, a Anna zastyga. Ale Miklosz spokojnie odpowiada, że owszem, on z tym problemu nie ma, że kobiety dbają o zdrowie. – Głupia kobieta – mówi Miklosz – a jeszcze głupszy jej mąż, gdyby patrzył na chorującą, która o siebie nie dba – dodaje. A gdy Miklosz znów wychodzi, przepraszam Annę, że wystawiam ją na takie próby. – Dobrze, dobrze – mówi tylko – może to ja jestem przewrażliwiona.

Trzy dni bez wzroku

– O, witamy! Witamy! – słychać Miklosza z przedpokoju, gdy wchodzą kolejni goście. Piotr, około sześćdziesiątki, przyprowadził trzy córki. I chmurnie rzuca, by dziewczyny tańczyły, a nie śpiewały, choćby błagały na kolanach, że chcą być sławnymi piosenkarkami. Córki, czarne jak heban nastolatki, wysokie, w długich kozaczkach, znikają w studiu nagraniowym, a Piotr pyta, w czym może pomóc, a jeśli temat o kobietach, to na pewno pomoże, bo on naturę kobiety w swoim życiu zdążył poznać i nie widzi powodu, by te mądrości miały pozostać tylko jego tajemnicą.

Piotr jest otwarty na nowoczesność, bo wszystkie jego córki i wnuczki chodziły do szkoły, a jedna to ma nawet zięcia gadzio, więc nikt mu zacofania nie zarzuci, choć nie przeczy, że zięć mu się nie udał, bo jednak nie jest dobry. A dlatego, że dobry zięć nie bije żony bez powodu.

A jaki musi być powód?

No żona może na klapsa zasłużyć. A kto o tym decyduje? No Piotr. Bo gdy, weźmy taki przykład, żona z domu na dłużej wyjdzie z koleżankami, to można przyłożyć, bo jednak nie przystoi rodzinie, czyli Piotrowi, by się szwendała gdzieś bez jego wiedzy. Rozumiesz, mówi Piotr. Ale nie rozumiem.

Miller, gdy go proszę o wyjaśnienie, jest zażenowany, mówi, że on by się ze wstydu chyba spalił, gdyby mu żona chodziła po ulicy z siniakami. I zauważa, że kobieta też ma swoją broń przed złym mężem. Zgodnie z romanipenem, gdy dotknie męża butem lub spódnicą, to zostaje on skalany i na pewien czas wykluczony ze społeczności. I też tylko wewnętrzny sąd może na nowo przywrócić mu należyty autorytet w rodzinie.

Pytam Annę na osobności. Piotr, mówię, uchodzi za nowoczesnego, tak? Córkę dał za gadzio, a inne się uczą. Ale by w mordę dać żonie, to się zawsze powód znajdzie.

Anna próbuje wybrnąć z tego paradoksu. Pomału, cedząc każde słowo, wyjaśnia to tak. Romowie zawsze żyli w rodzinach wielodzietnych i by zachować porządek, mężowie wymuszali go dyscypliną, a wiele kobiet uznaje, że to właściwe, bo tak robiono w ich rodzinach od zawsze. I opowiada kawał. Spotkanie feministek, a wśród nich kobieta romska. Ustaliły wszystkie, że wracają do domów i oznajmiają, że nie sprzątają. Niemka referuje, że po trzech dniach mąż wziął się za naczynia. Francuzka widziała po dwóch dniach zamiatanie. A Romka pierwszego dnia nic nie widziała, drugiego też, a trzeciego zaczęła widzieć na jedno oko.

Ale się pośmialiśmy.

Gdy łapię oddech, pytam, co policja na to, gdy kobieta naprawdę nie widzi trzy dni. Nikogo się nie powiadamia, mówi Anna, bo wszystko rozsądza rodzina lub sąd cygański. I to on może uznać, że to niegodne, jeśli mężczyzna tłucze swoją kobietę. Anna daje przykład. W Poznaniu Romka uciekła od męża, ledwie widząc na oczy, i szukała pomocy w swojej rodzinie, ale mąż ją odnalazł i zlał tak, że rodzina już nie mogła jej poznać.

Blednę.

Mówiłam, kończy Anna, że to wszystko nie takie proste.

Konsultacja naukowa dr Anita Adamczyk,

Zakład Najnowszej Historii Politycznej UAM w Poznaniu

Zamrażarka

Wrocław. Józefa ogląda telewizję, gdy podrywa ją pukanie. W drzwiach Ula, sąsiadka. – Dzwoń na policję – mówi pijana.

– Po co? – pyta Józefa. – Cicho u was, jak nigdy.

Wieś koło Jarocina. Wanda siedzi w ogrodzie za domem. Przychodzi dwóch policjantów.

– Pani wie, że syn nie żyje? – pytają.

– Co się stało?! – Wanda truchleje.

– Zabity, osiem miesięcy temu.

Sprawca, motyw, ofiara

Gdy policjanci weszli do mieszkania Urszuli C., przy ulicy Hubskiej we Wrocławiu, mieli pełny obraz sytuacji. Melina, libacja, nóż w brzuchu. Urszula mówi, że Robert wymachiwał nożem. Wyrwała i dziabnęła. Obudziła się po godzinie, dotknęła zimnego ciała, poszła do sąsiadki, by wezwać policję.

Siedząc w areszcie, Urszula próbuje kręcić, że zabił kto inny, że to w obronie własnej, że Robert sam się nadział. Ale wszystko przemawia na jej niekorzyść, a psychiatra uznaje, że na pierwszym przesłuchaniu mówiła spójnie i logicznie.

Jest też motyw: Urszula i młodszy o prawie 20 lat Robert często się kłócili. Sąsiedzi mówią, że mężczyzna ją bił.

Ofiara też znana, bo w mieszkaniu znaleziono jego dowód. 39-letni Robert ze wsi pod Jarocinem od dwóch lat pomieszkiwał z Urszulą.

Urszula trafia do aresztu, Robert – w czarnym worku – do zamrażarki Zakładu Medycyny Sądowej we Wrocławiu. Śledztwo wydaje się proste. Elżbieta Kruk, prokurator prowadząca sprawę, ma do przesłuchania sąsiadów, jest tylko kilka wątpliwości: dlaczego na skrętach jest DNA dwóch kobiet, kto jeszcze pił z kieliszka, czyja może być krew na różowej poduszce i skąd sierść psa, skoro nikt nie zeznaje, by w mieszkaniu był zwierzak.

Siostra

– Przepraszam, ale nie mamy zbyt wiele zdjęć – Monika jest skrępowana. Siedzimy w domku jednorodzinnym. Ładnie i schludnie, zadbany ogródek. Wita mnie duży, stary wilczur. Monika ma 37 lat, jest atrakcyjną szatynką. Włosy upina w kok, na ramieniu plaster antynikotynowy. Samotna, bez dzieci, mieszka nadal z mamą we wsi. Zawodowo szyje siodła, pracuje w prywatnej firmie.

Chciałaby się pochwalić, że brat przystojny, wysportowany, ale ma tylko kilka fotografii, głównie z wojska. Mogłaby pokazać wiele książek, które zostały po bracie. – Chce pan zobaczyć? – pyta. – Przygodowe i historyczne, bo uwielbiał historię. O, proszę, to najcenniejsza, Historia Ameryki Północnej, w oryginale, wydanie z XIX wieku. Brat zostawił mi na pamiątkę.

– Dlaczego tak mało pamiątek? – pytam.

– Ojciec wszystko niszczył. W pijackim amoku. Dlatego choć nie żyje od czterech lat, nie kupiłyśmy z mamą nawet jednego krzesła. Z przyzwyczajenia, że nie przetrwa do wieczora – mówi Monika.

Przekonuje, że jest silna, że opowie o bracie. Ale lecą łzy.

Brat

– Robert urodził się w 1971 roku. Nie pamiętam choćby dnia, by ojciec patrzył na nas trzeźwym wzrokiem. Zaczepiał, targał za uszy, bił, upokarzał. W dzień wystawał pod Piwniczką, wiejską pijalnią, a w domu szalał. Bo ojciec pił okrutnie, nawet w pracy. Nigdy nie powiedziałam do niego „tato”. Robert podobnie. Nie było wczasów, wyjazdów, bo przepite. Nie było wspólnych obiadów, bo rzucał talerzami. Nie było znajomych, bo wstyd. Robert był szczęśliwy raz, gdy na Pierwszą Komunię Świętą dostał kolarzówkę.

– Miał dziewczynę?

– Bał się. Jak i ja. Jesteśmy Dorosłymi Dziećmi Alkoholika, nie wiemy, co to miłość, czułość, bezpieczeństwo. Robert na każdy związek reagował agresją, ja podobnie. On nie chciał być taki jak ojciec, ja nie chciałam takiego mężczyzny. Kiedyś, na spacerze nad rzeką, brat mi powiedział: „Nie powinniśmy chyba mieć dzieci, nie będą szczęśliwe”.

Gdy Robert miał 18 lat, pracował dorywczo na budowach, by zarobić na dom, bo ojciec wszystko przepijał. Ale też zaczął, jak ojciec, wystawać pod Piwniczką, by ojca zapić.

– Zgłosiłyśmy z mamą w prokuraturze, że ojciec się znęca, przysłano policjanta, by zrobił wywiad środowiskowy. Zrobił. Pod Piwniczką. Usłyszał, że nasz ojciec w porządku chłop, zawsze pomocny. A że krzyczy, bije rodzinę? Co z tego? Czasem chłop musi. Prokuratura sprawę umorzyła.

– A sąsiedzi? Musieli słyszeć krzyki, gdy ojciec was bił?

– Musieli – mówi Monika. – Ale wiedzieli, że sobie radzimy.

– A co to znaczy?

– Że mamy co jeść, nie pożyczamy pieniędzy, bo z Robertem szybko zaczęliśmy pracować. Nikt nie wtrąca się tu do spraw rodzinnych, bo bardzo wielu mężczyzn pije. A gdy mówiło się właścicielowi Piwniczki, by nie sprzedawał, bo wypłaty są przepijane, mówił: „Jak nie u mnie, to gdzie indziej przepije”. Piwniczki już nie ma. Teraz chłopy stoją pod sklepem monopolowym, obok na budynku wisi tabliczka: „Sołtys”.

Zamordowany, poszukiwany

Robert ma 27 lat, gdy ucieka do Wrocławia, za pracą, by uwolnić się od ojca, by wyrwać się z Piwniczki. Monika kibicuje bratu, ale i żałuje, bo cała agresja ojca idzie teraz na nią. Przed czterema laty, po pijackiej bójce, ojciec umarł z krwiakiem w mózgu. Robert przyjeżdża na pogrzeb w garniturze, zadbany, świetnie wygląda. Chwali się, że ma pracę, pieniądze. Gdy patrzy na ojca w trumnie, Monika trzyma brata za rękę, przeczuwa, że Robert tego nie udźwignie, że wróciły wspomnienia, które trzeba będzie zapić.

– Dzwoniliśmy do siebie kilka razy w miesiącu, pisaliśmy kartki, odręcznie, oszczędne w słowach, bo jako dzieci alkoholika słabo wyrażamy uczucia. Tęskniłam za nim, w każdą Wigilię wychodziłam na przystanek PKS, czekając, aż wysiądzie.

Wrzesień 2010 roku.

Siostra dzwoni na telefon brata, a prokurator Elżbieta Kruk i policjanci przesłuchują sąsiadów z miejsca, gdzie został zamordowany.

Monika jest zdziwiona, że brat nie odbiera telefonów, a lekarz medycyny sądowej pisze o Robercie: „Budowa ciała prawidłowa, odżywienia raczej słabego, tatuaż na lewym ramieniu, cios w lewą część podbrzusza nożem z przecięciem tętnicy biodrowej, wykrwawienie”. W protokole są dane Roberta, bo znaleziono przy nim dowód osobisty z adresem zameldowania, pod którym mieszkają siostra i matka.

Monika próbuje dodzwonić się do kolegów Roberta, z którymi pracował.

Listopad 2010 roku.

Ewa K., koleżanka Urszuli, w rozmowie z policją mówi, że „Ula była cicha jak myszka”, a Robert agresywny, gdy wypił. „A trzeźwy to nie był głupi, nawet inteligentny, oczytany”.

Koledzy Roberta mówią Monice, że nie widzieli go od miesięcy, albo telefonów nie odbierają. Monika nie alarmuje policji – jest pewna, że brat wyjechał w delegację.

Wigilia 2010 roku.

Siostra wychodzi po brata na przystanek PKS. To nic, że się nie odzywał, wybaczy mu. Robert z autobusu nie wychodzi.

A w prokuraturze rozwiązuje się zagadka DNA na skrętach. To ślina koleżanki Urszuli, podobnie na kieliszku. A sierść psa? Ula miała kiedyś kundelka. Jeszcze tajemnicza krew na poduszce, która nie należy do Roberta. Urszula poduszkę znalazła na śmietniku.

Luty 2011 roku.

Robert cały czas nie odbiera telefonów, kuzynka też nie ma z nim kontaktu, Monika pisze kartkę: „Mama jest ciężko chora, ma raka, musisz przyjechać, pomóc, czekam na kontakt”. Brat nie odpisuje, nie przyjeżdża.

Marzec 2011 roku.

Umiera wujek, którego Robert uwielbiał. Monika jest pewna, że brat przyjedzie. Wychodzi na przystanek. Roberta nie ma.

Prokuratura kończy śledztwo w sprawie jego zabójstwa.

Wrocławski Zakład Medycyny Sądowej przypomina prokuraturze, że w prosektorium leżą jeszcze zwłoki Roberta T.

Święta Wielkanocne 2011 roku.

Monika znów wraca z przystanku sama, zaczynają się z mamą niepokoić. Brat potrafił milczeć, ale to już przesada, przecież tyle się w domu wydarzyło. Myślą, że choćby leżał gdzieś zapity, trzeba inaczej szukać.

A prokuratura wysyła do sądu akt oskarżenia przeciwko Urszuli.

Maj 2011 roku.

Policja i prokuratura wysyłają informację do Moniki i mamy, że brat nie żyje od września.

Chcecie szukać winnych?

Nie mogli zidentyfikować ciała – tak tłumaczą sobie przez łzy Monika i jej matka. Kobiety próbują się dodzwonić do policjantki Anny Bogdał, której nazwisko widniało w zawiadomieniu o śmierci. Bez skutku. Proszą kuzynkę z Wrocławia. Udaje się, ale niepokój się wzmaga, gdy kuzynka słyszy w słuchawce od zdziwionej policjantki: – To wy chcecie go pochować?

Monika z matką jadą do Wrocławia. Były umówione z policjantką, ale słyszą, że poszła na urlop. To do prokuratury. Czekają godzinę na korytarzu. W sekretariacie ktoś podaje panieńskie nazwisko mamy Moniki i pyta, czy się zgadza. – Skąd je znacie? – pytają kobiety. Są zdziwione takim szczegółem, skoro tak długo nie mogli zidentyfikować Roberta.

Przyjmuje ich Elżbieta Kruk, prokurator prowadząca śledztwo. Monika: – Zaczęła z pretensjami, że jest chora i nie powinna być w pracy. A potem o Robercie, że mieszkał w tragicznych warunkach, żył ze zbierania śmieci.

Monika chce wymiotować, mama blednie, kuzynka, która im towarzyszy, jest zdezorientowana.

Monika żąda dokumentów. Dostaje protokół sekcji, którą wykonano po śmierci brata. Tam wpisano wszystkie jego dane. Monika w szoku. – Wiedzieliście zatem, kim jest i skąd pochodzi, od dnia zabójstwa. Dlaczego nas nie powiadomiliście?! – pyta prokuratora. Kruk: – Niech pani ma pretensje do rządu polskiego, że policjanci nie mają na czym pisać, że własne laptopy muszą przynosić do pracy, że nikt nie chce pracować u nich za 1,5 tys. zł. Może nie mogli tam do was trafić? A teraz wy chcecie szukać winnych?

– Chcę zobaczyć ciało brata! – żąda Monika. – Jest w chłodni – mówi prokurator. I dodaje: – Proszę się zastanowić, czy po takim czasie chce je pani oglądać.

Przed wejściem do prosektorium stoi pracownik, pali papierosa: – Radzę się dobrze zastanowić – mówi. – W lodówce jest tylko minus 5 stopni, mięso zdążyło się zepsuć. Ale kobiety już w nic nie wierzą. Ciało przyjeżdża na wózku, w worku. Ogląda tylko Monika. Ledwie brata rozpoznaje, choć zginął od ciosu nożem w brzuch. Pracownik prosektorium informuje jeszcze, że muszą zapłacić 500 zł za przechowywanie zwłok. Rachunek przyjdzie do domu.

Pytam policję we Wrocławiu, dlaczego przez osiem miesięcy nie powiadomiono rodziny Roberta o jego śmierci i procesie oskarżonej Urszuli. Policjantka Anna Bogdał nie chce rozmawiać. Odsyła do rzecznika wrocławskiej policji. Paweł Petrykowski informuje, że policja nie ma sobie nic do zarzucenia, bo „wszystkie decyzje w tej sprawie należały do prokuratury”.

Prokurator Elżbieta Kruk nie chce ze mną rozmawiać. Odsyła do swoich szefów. Aleksandra Cader-Krupa, wiceszefowa prokuratury Wrocław-Krzyki, pisze do mnie w e-mailu, że gdy rodzina Roberta zgłosiła się do prokuratury, „złożono jej kondolencje i przeproszono za zaistniałą sytuację”. Monika: – Twierdzą, że były kondolencje, że przeprosili, ale kogo? Zapomnieli, że od prawie roku ktoś leży w chłodni. Gardzili bratem, a to była kwestia jednego telefonu do nas.

Załamanie szyfranta Zielonki

Nie ma ciała, jest marihuana

Leszek, pracownik wywiadu wojskowego, znał Stefana Zielonkę ponad 10 lat. Byli szyfrantami w Wojskowych Służbach Informacyjnych, od 2008 roku czekali na pozytywną weryfikację po likwidacji WSI.

21 kwietnia 2009 roku Leszek stoi w korytarzu mieszkania Zielonki i patrzy na buty, które pokazuje mu Bożena Zielonka. I tłumaczy, że gdy wróciła 12 kwietnia z dorosłą córką z miasta, te buty stały, a na haku wisiała jedna z kurtek męża. Więc myślała, że siedzi on w swoim pokoju. A potem myślała, że gdzieś wyjechał, dlatego nic nie mówiła.

Leszek przyszedł do mieszkania Zielonków, bo Stefan 20 kwietnia miał przyjść do pracy. Po prawie miesięcznym leczeniu kręgosłupa. Nie jest zdziwiony spokojem kobiety. W pracy wiedzieli, jak Zielonkowie ze sobą żyją. Niepokoi go tylko, że kolega nie daje znaku życia, a jak pamięta, nigdy do pracy nawet się nie spóźnił.

24 kwietnia o zaginięciu Zielonki dowiaduje się Radosław Kujawa, szef Służby Wywiadu Wojskowego, i idzie do wiceszefa MSWiA Adama Rapackiego prosić, by policja sprawę poszukiwań potraktowała poważnie. Odtąd zaginięciem szyfranta zajmuje się Komenda Stołeczna.

Jak ubrany był szyfrant, gdy zniknął? Nie wiadomo. Żona odsyła do sąsiada, Marka L. Sąsiad, że mógł być w krótkiej kurtce. Może w czapce. Ale córka, że ojciec w czapce nie chodził. Żona, że chodził. Pomóc ma kamera sprzed klatki schodowej. Tyle że jej zapis można odtworzyć tylko w czasie rzeczywistym, nie da się przyspieszyć, nie da się cofnąć. Jeden żandarm wojskowy zostaje wydelegowany, by siedzieć i patrzeć w monitor, godzina po godzinie, minuta po minucie. Kilka miesięcy wstecz.

Kamera jest też w autobusie, a Zielonka, jak mówią żona i sąsiad, mógł linią 175 pojechać na działkę pracowniczą koło Wału Miedzeszyńskiego. Ale w autobusie kamera zepsuta.

Sprawdzają Dworzec Centralny, bo może wyjechał. Ale tam monitoring akurat w naprawie. A na Zachodnim i Wschodnim kamer w ogóle nie ma.

– Kiedy właściwie Stefan Zielonka wyszedł z domu? – kolejny raz zniecierpliwieni policjanci pytają żonę. Chyba 12 kwietnia. A może 13.

Policja sprawdza kostnice, szpitale, izby wytrzeźwień, przytułki dla bezdomnych, ofiary wypadków drogowych i samobójstw. Gdyby odnalazł się żywy, mają zdjęcie: brunet, wąsy, szpara między górnymi zębami, 175 centymetrów wzrostu. Gdyby odnalazł się martwy, to mają DNA ze szczoteczki do zębów i grzebienia. Śmigłowiec z kamerą termowizyjną przeczesuje okolice działki. Znajduje tylko krzaki marihuany.

Po trzech tygodniach poszukiwań policjanci proponują Bożenie Zielonce, by skorzystała z pomocy fundacji ITAKA, która ma sukcesy w odnajdywaniu zaginionych.

Demarczyk i Jaś Fasola

7 maja, trzy tygodnie po zaginięciu szyfranta, „Dziennik” ujawnia na pierwszej stronie, że „znał najtajniejsze szyfry i zniknął bez śladu”. Dziennikarze mają pretensje, że służby dowiedziały się o zaginięciu dopiero po tygodniu. Sejmowa komisja do spraw służb specjalnych wzywa szefa SWW na tajne przesłuchanie. „Jak to możliwe, że szyfrant nie przychodzi przez dwa tygodnie do pracy i nikogo to nie dziwi? W kraju natowskim, w środku Europy” – pisze zbulwersowany komentator „Dziennika”.

Kujawa zapewnia, że zaginięcie Zielonki nie jest problemem dla bezpieczeństwa państwa, bo był szyfrantem, ale bardziej pracownikiem technicznym, nie analitykiem tajnych informacji.

Prokuratura wojskowa i żandarmeria wszczynają śledztwo z paragrafu o dezercji. „Dziennik” pisze, że szyfrant „ma ogromną wiedzę o służbach wojskowych, a najczarniejszy scenariusz zakłada, że zdradził i został przez obcy wywiad wywieziony za granicę, co byłoby śmiertelnym zagrożeniem dla funkcjonariuszy, żołnierzy i ich źródeł za granicą”.

Bartłomiej N., oficer wywiadu i były szef Zielonki jeszcze z czasów WSI, zeznaje, że wiedza Zielonki była archaiczna, jeszcze z PRL-u. Że od kwietnia 2009 roku miał dostać nowe stanowisko. No może gdyby pół roku popracował na tym nowym, to poznałby rzeczy naprawdę ważne.

Prokuratura zakłada na początku dwa scenariusze – zdradę i nieszczęśliwy wypadek.

Przeszukuje mieszkanie Zielonków. Komputer? Szyfrant korzystał ze sprzętu córki, swojego nie miał. Logował się tam jako „gość”. Komórka? Nie miał, nie lubił nowinek technologicznych, mówią żona i koledzy z pracy. W mieszkaniu śledczy znajdują mały plecak, a w środku książeczkę o uprawie roślin i bilet autobusowy na 90 dni. Filmy z misji zagranicznych, z Kosowa i Bośni. Płyty CD: przeboje lat 60., Big Cyc, Kukiz i Piersi, Ewa Demarczyk, Chór Armii Rosyjskiej. I stare kasety VHS: Kabaret Starszych Panów, Monty Python, Naga Broń, Jaś Fasola, i polską komedię Gdzie jest generał?

Żadnych tajnych dokumentów wyniesionych z pracy. Tylko korespondencja z bankami i formularze podatkowe. Badają komputer córki. Też nic. Ale Zielonka od 2008 roku miał swój profil na Naszej Klasie. Logował się 30 kwietnia, czyli dwa tygodnie po zaginięciu. W końcu coś.

Osobno od zawsze

Zielonka przychodzi na świat na wsi w 1957 roku. Jest średnim dzieckiem wśród czterech braci. Po podstawówce dojeżdża do Grudziądza, do Zespołu Szkół Dokształcających. Potem wyższa szkoła wojskowa w Legnicy i pod koniec lat 70. angaż do Wojskowych Służb Informacyjnych. Jak trafia do służby? Kiedy zostaje szyfrantem? Wszystko tajne. W aktach śledztwa, które opisują jego poszukiwania, tego nie ma.

Żonę poznaje pod koniec lat 80. Po ślubie wprowadzają się do dwupokojowego mieszkania na osiedle zamieszkane przez wojskowych i ich rodziny. Mieszkają tu przez cały czas z córką, obecnie dorosłą.

Małżeństwo od 10 lat było fikcją. Separacja faktyczna, jak zeznaje Bożena Zielonka, choć oficjalnie rozwodu nie wzięli. Kobieta zamieszkała z nastoletnią córką w mniejszym pokoju o powierzchni 10 metrów, mąż zajął większy.

I ustalili reguły.

W lodówce każdy miał wydzielone miejsce. Wejście do cudzego pokoju tylko po pukaniu. Kuchnia, łazienka, korytarz wspólne. Mąż płacił za telefon stacjonarny, żona za internet. Dawał na córkę 400 zł do czasu ukończenia przez nią studiów. Nikt nikogo nie pytał, kiedy i gdzie wychodzi. Gdy mąż zaginął, żona myślała, że jest w swoim pokoju, potem, że wyjechał do rodziców. Ich kontakty były ograniczone do minimum, nie zauważyła, by miał gorszy nastrój.

Alicja, córka, mówi, że ojciec latami przebywał na zagranicznych misjach wojskowych. Przestał się do niej odzywać, gdy skończyła 17 lat. Wymieniali się karteczkami z komunikatami, poprawiał jej błędy na tych karteczkach. Od kwietnia do września każdego roku siedział na małej działce pracowniczej nad Wisłą. Córka nawet nie wie, gdzie jest ta działka.

Sąsiadka, mająca działkę obok Zielonki, zeznaje, że był miłym człowiekiem, zawsze pomocnym, by skosić trawę, znał się na ogrodnictwie. Zawsze sam, bez rodziny. Spokojny, cichy.

Córka też nie pamięta, by rodzice kiedykolwiek się kłócili. Ojciec nigdy nie podnosił głosu.

Żona mówi, że jest wrogiem używek, pije okazjonalnie. Przesadnie dba o swoje zdrowie.

– Mógł korzystać z prostytutek? – pytają ją policjanci.

– Wykluczone, bałby się czymś zarazić.

Matka szyfranta zeznaje w dochodzeniu, że dopiero z telewizji dowiedziała się, gdzie pracuje jej syn. Myślała, że małżeństwo mu się dobrze układało, a z córką miał dobre relacje.

Ojciec szyfranta mówi śledczym: – Idźcie w cholerę!

– A po co to panu? – pyta mnie Bożena Zielonka, gdy proszę o rozmowę. – Mieszkaliśmy jakoś, nie było aż tak źle...

Kasa znaczy zdrada

Szyfrant Zielonka przez lata odkładał ze swojej pensji i z misji zagranicznych pieniądze na siedmiu lokatach. Zebrało się tego pół miliona. Nawet żona była zaskoczona, bo myślała, że to może 200 tysięcy. Szyfrant nie miał internetowego konta, wszystkie sprawy załatwiał osobiście, przy okienku bankowym. Koledzy z pracy też wiedzieli o oszczędnościach, bo Zielonka nie lubił wydawać.

– We wszystkim był oszczędny i pedantyczny – zeznaje Janusz, kolega z wywiadu. – Nawet gdy z torby wyjmował drugie śniadanie, to jak z wystawy sklepowej. Kanapka, pomidor, ogórek, jajko, wszystko osobno zapakowane, porcjowane. Nie jadł na mieście, żal by mu było wydać. Ciągle w jednym sweterku, w tych samych spodniach, znoszone, choć czyste i schludne. Samochodu nie miał, bo bał się, że by mu ukradli.

W połowie września, pięć miesięcy po zaginięciu, Radio RMF, a za nim inne media informują: „Na koncie szyfranta Zielonki jest kilkaset tysięcy złotych. A to oznacza samobójstwo lub werbunek przez obce służby, które w takich sytuacjach zapewniają pełne utrzymanie”.

Przybity, podłamany, pali światło

Prokuraturze udaje się ustalić, jak wyglądają ostatnie miesiące życia szyfranta.

Gdy czeka na pozytywną weryfikację, wzywa go szef i daje propozycję pracy w kancelarii kryptograficznej. Wysyła na kurs do szkoły oficerskiej. Tam, jak zeznają inni kursanci, Zielonka siedzi w swoim pokoju i czyta kryptograficzne książki. Pod koniec kursu przewraca się na śliskim chodniku i odnawia sobie starą kontuzję kręgosłupa. Leszek, kolega z pracy, co najmniej trzy razy pojawia się pod klatką Zielonki, by odbierać zwolnienia lekarskie. 3 kwietnia Zielonka stawia się w pracy i przynosi kolejne. Kulejący, skręcony. Leszek odbiera ostatnie zwolnienie 6 lub 7 kwietnia. Zielonka składa mu wtedy życzenia wielkanocne. Dlaczego tydzień przed świętami, Leszek nie wie.

Marek L., sąsiad, spotyka Zielonkę na przełomie marca i kwietnia, gdy idzie na działkę. Kilka dni później widzi Zielonkę w fatalnym stanie: przybitego, ze wzrokiem w ziemi, burczącego, że nie ma czasu rozmawiać.

Jedna z sąsiadek też widzi Zielonkę podłamanego.

Lekarzowi wojskowemu, u którego leczy kręgosłup, Zielonka mówi na początku kwietnia, że cierpi na bezsenność i nerwicę.

Córka zezna, że kilka dni przed zniknięciem ojciec pali nocami światło w swoim pokoju, co nigdy mu się nie zdarzało.

Facet w McDonaldzie i czołg w Smoleńsku

Dopiero po pół roku śledztwa śledczy upewniają się, jak ubrany był Zielonka i kiedy wyszedł z domu. Tyle zajęło oglądanie w czasie rzeczywistym zapisu z monitoringu pod klatką. Ma czapkę z daszkiem, kurtkę do pasa, sportowe buty i torbę na ramieniu. Wyszedł w niedzielę po południu, 12 kwietnia.

Tymczasem media informują, że szyfrant zabrał z mieszkania pamiątki rodzinne. To znaczy, że uciekł. Prokurator wzywa żonę, która zapewnia, że nic nie zginęło.

W anonimie ktoś pisze, używając terminologii wojskowej, że dostał zaszyfrowany komunikat radiowy od Zielonki. Szyfrant błaga o pomoc, bo nie może wydostać się z Centrum Operacyjnego Wywiadu Wojskowego. Że siedzi tam zamknięty już kilka miesięcy. Prokuratorzy i wywiad stają na głowie, by ustalić, kto jest autorem listu. To Wojciech D., kapitan żeglugi wojskowej. Emeryt, schizofrenik.

Do policji dzwoni ktoś z McDonalda w Bielsku-Białej. W toalecie jest facet podobny do Zielonki. Tylko nie ma wąsów. Policja jedzie. Pijany gość niepodobny do Zielonki.

Rosyjskie media donoszą, że zaginiony szyfrant Zielonka mógł pracować dla Rosji.

Prywatny detektyw zapewnia policję, że szyfrant jest w Ustce u kolegi i ma zamiar wyjechać do Szwecji.

Z Pisza telegrafuje policja. Mają 50-latka, średni wzrost, nie chce mówić, ale podobny i ma wąsy. Ale zaraz zgłasza się rodzina, której niejaki pan Eugeniusz uciekł ze szpitala psychiatrycznego.

Media cytują francuski portal Inteligence Online. Donosi on, że szyfrant jest w Szanghaju. Uciekł z żoną i dzieckiem, bo bał się dekonspiracji po zdradzie. Oficer wywiadu dzwoni do mieszkania Zielonki. Odbiera córka, mówi, że siedzą z mamą w domu.

Jeszcze długi list z Żarek, który donosi, że pewien gang zamordował Olewnika, Zielonkę, a gdy dobrze przyjrzeć się w programie Google Earth, to widać ukryty czołg, który stoi na końcu pasa startowego na lotnisku w Smoleńsku.

Prokuratorzy i wywiad rozwiązują zagadkę logowania na Naszej Klasie. To jeden z kolegów szyfranta z ciekawości włączył jego służbowy komputer i wykorzystał automatycznie zapisane hasło do Naszej Klasy.

Scyzoryk i zegarek

27 kwietnia 2010 roku, rok po zaginięciu szyfranta, dwaj młodzieńcy mieszkający w pobliżu Wału Miedzeszyńskiego, 1,5 kilometra od działki Zielonki, idą w zagajnik. Najpierw widzą torbę, z którą Zielonka wyszedł z domu. Postawiona na gałęzi, na wysokości 2 metrów. W niej okulary, karteczka z ręczną notatką „30 × 87 parapet”, srebrny scyzoryk, w torbie foliowej wyciąg z konta Zielonki. Z jednym dolarem na koncie. Na gałęzi wisi czarny kabel z pętlą, w wodzie pod drzewem pływają but i spodnie. Widać wystającą kość. Straż pożarna wypompowuje wodę z kanału i znajduje kurtkę, a w jej kieszeni zegarek. Dalej sterczą inne kości i czaszka, z których lekarze sądowi układają prawie kompletny szkielet. DNA nie budzi wątpliwości, to resztki Stefana Zielonki. Choć przed śmiercią wykupił w aptece leki na depresję, badania wykluczają, by je zażył.

Siedem tomów akt śledztwa z poszukiwań szyfranta Zielonki kończą dwie prośby.

Żony i córki: by przekazać im pamiątki po ojcu znalezione pod drzewem.

Służba Wywiadu Wojskowego: by zwrócić im wypożyczoną teczkę personalną szyfranta Zielonki, „z uwagi na ubycie ewidencyjne”.

Imiona córki i żony zostały zmienione

Zagubiona agentura

1 sierpnia 2012 roku, popołudnie, policjanci zabezpieczają miejsce kradzieży. Rutyna: zdjęcia, odciski palców, bo w kasie pancernej zamiast dolarów leżą pocięte papiery. Ale miejsce przestępstwa wyjątkowe, ściśle strzeżone tajemnicą państwową. To Agencja Wywiadu przy ulicy Miłobędzkiej 55 w Warszawie. Niewielka (około 1000 pracowników, 150 mln zł rocznego budżetu), a zarazem najbardziej elitarna z polskich służb specjalnych. Podejrzanym o kradzież jest kasjer nadzorujący pieniądze na tajne operacje – starszy chorąży Andrzej M., zwany przez kolegów „Carringtonem”.

Prokurator Katarzyna Calów-Jaszewska, która ma wyjaśnić kradzież, będzie przeglądać akta w kancelarii tajnej, bo Agencja Wywiadu nadaje niemal każdemu dokumentowi klauzulę „ściśle tajne”. Razem z Agencją Bezpieczeństwa Wewnętrznego tłumaczą to „interesem państwa”.

Idziemy tropem pociętych papierów. Nie widzimy tu kulis tajnego działania operacyjnego, które mogłoby narazić interes państwa. To po prostu sprzeniewierzanie pieniędzy przez wysokich rangą oficerów wywiadu, które trwało 20 lat.

Kasjer z osiedla

„Carrington” – nazwisko dystyngowanego miliardera z popularnego przed laty serialu Dynastia – to ostatni pseudonim, jaki pasuje do chorążego Andrzeja M. Niewysoki, korpulentny 60-latek w znoszonym ubraniu wygląda jak dobrotliwy emeryt, a nie ktoś, kto przez blisko ćwierć wieku pilnował najtajniejszych pieniędzy.

Czekamy w nocy, w centrum Warszawy, aż odbierze z pracy żonę – pielęgniarkę w prywatnej klinice. Wsiadają do 11-letniego volkswagena, jadą na szare osiedle. „Carrington” mieszka na parterze z żoną i synem.

– Nie będę rozmawiał – mówi speszony, gdy stajemy mu na drodze na osiedlowym parkingu.

– Przecież sprawa jest już w sądzie.

– Ale to tajemnica państwowa.

– Czego pan się boi?

– Agencji – ucina.

Patrzymy na jego mieszkanie, okratowane z zewnątrz, ze starą lodówką stojącą na balkonie, na samochód... Jeśli tylko w latach 2003–2012 wykradł z kasy pancernej wywiadu – jak nie bez problemów obliczy prokuratura – co najmniej 1,5 mln zł w różnych walutach, to mamy do czynienia z naiwniakiem albo spryciarzem. Ale w krótkiej rozmowie sprawia wrażenie po prostu przestraszonego.

Katarzyna Calów-Jaszewska z Prokuratury Okręgowej w Warszawie ma 15 lat stażu, sprawę kradzieży z kasy pancernej wywiadu prowadziła półtora roku. W grudniu 2013 roku oskarżyła „Carringtona” i Dariusza Sz., byłego oficera wywiadu.

Rozmawiając z nami, uśmiecha się tajemniczo. – Każdy dokument, zeznanie, korespondencja, jakie otrzymałam w tej sprawie od Agencji Wywiadu, objęte są tajemnicą państwową. To mój jedyny komentarz.

Ale nie wszystko jest tajne.

Prokurator zakończyła śledztwo i akta przesłała do Sądu Okręgowego w Warszawie. Część jest jawna. To w większości zdjęcia tysięcy pociętych papierków, które kasjer układał równo w bloczki, przykrywał od góry prawdziwymi studolarowymi banknotami i trzymał w kasie na wypadek kontroli. Znajdujemy też strzępy zeznań świadków, część korespondencji z Agencją, nazwiska agentów i numer innej, równie zagadkowej sprawy dotyczącej sprzeniewierzenia kasy wywiadu.

Rozmawiamy z oficerami służb specjalnych, łączymy wszystko w całość.

Operacja „Giełda”

„Carrington”, z którym próbowaliśmy rozmawiać na osiedlu, ma średnie wykształcenie techniczne i kursy ekonomiczne. Ma 24 lata, gdy w 1974 roku dostaje pracę w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, w zarządzie łączności obsługującym telefony resortu. W połowie lat 80. zostaje jednym z dwóch kasjerów wydziału finansowego MSW. A w 1990 roku, gdy budowane są nowe służby, zostaje kasjerem w Urzędzie Ochrony Państwa – powstałym w miejsce Służby Bezpieczeństwa.

W UOP zajmuje pokój z kilkoma kasami pancernymi, w których przechowuje się dokumenty finansowe i pieniądze na operacje specjalne wywiadu. Przed planowaną akcją dostawał od przełożonych blankiet KW („kasa wyda”), otwierał szafę pancerną i wydawał gotówkę lub dokonywał przelewu z konta urzędu. Proste.

W 1993 roku wydaje 55 tys. dol. płk. Zbigniewowi Sz., zastępcy dyrektora Zarządu Wywiadu UOP. Sz. miał je przekazać na tajną operację w Rosji, gdzie polski wywiad założył spółkę pod przykryciem. Ale ich nie przekazał. Nie zwrócił też do kasy. Rok później, w 1994, choć nie miał do tego uprawnień, Sz. polecił kasjerowi wypłacić z konta UOP 210 tys. dol.

Wiemy to z jawnego aktu oskarżenia Zbigniewa Sz. Sprawę tę odkryliśmy w warszawskim sądzie, w czasie zbierania informacji o kradzieży pieniędzy przez kasjera wywiadu. Mimo że do przestępstwa doszło w 1993 roku, proces nie został zakończony. Poza zarzutami wszystko jest tajne.

Więcej o tej starej historii dopowiada nam były wysoki oficer Zarządu Wywiadu UOP: – Naczelnik Ł., kierujący wydziałem ekonomicznym UOP, miał kontakty w Ministerstwie Finansów i środowisku biznesowym. Przyniósł wiadomość, że pewien biznesmen chce się pozbyć dużego pakietu akcji i że można zarobić. Narodził się pomysł, by Zarząd Wywiadu kupił akcje w ramach operacji specjalnej, bo przydałyby się pieniądze, mieliśmy zmieniać siedzibę. Nie zgodził się Gromosław Czempiński, wtedy szef UOP.

Czempiński: – Pamiętam tę aferę, ale bez szczegółów. Skąd o niej wiecie?

– Toczy się sprawa przed sądem. Ściśle tajna.

– Niemożliwe, tak długo? Zrobiłem wszystko, by winni ponieśli konsekwencje.

Bo naczelnik Ł. omija zakaz Czempińskiego. Namawia Zbigniewa Sz., który jako zastępca do spraw administracyjnych dysponował kasą operacyjną, by zainwestowali pieniądze urzędu i podzielili się prywatnie zyskami (płk. Sz. postawiono zarzut, że defraudując służbowe pieniądze, chciał osiągnąć korzyść majątkową).

Udział „Carringtona” w tej aferze polega na tym, że nosi gotówkę UOP do banku PKO w hotelu Marriott i wpłaca je na różne konta. Pieniądze są dzielone w mieszkaniu operacyjnym przy ulicy Marszałkowskiej. Zbigniew Sz. kupił akcje na nazwisko swoje i Wojciecha Cz., późniejszego szefa Agencji Wywiadu za rządów SLD. Krótko potem na giełdzie następuje krach i pieniądze UOP, którymi spekulowano, przepadają.

Wszczęto w tej sprawie tajne postępowanie w UOP pod nadzorem płk. Janusza Wojciechowskiego, wicedyrektora do spraw operacyjnych. Czempiński był wściekły, poszedł z wynikami kontroli do szefa MSW Andrzeja Milczanowskiego. – To jest sprawa dla prokuratury. Winnych trzeba wylać, pieniądze odzyskać – mówił Czempiński.

Ale minister ponoć nie chciał ujawnić prokuraturze tajemnic wywiadu, wolał załatwić rzecz po cichu. – Zdecydował: odzyskujemy pieniądze, ale nie wydalamy winnych ze służby – mówi cytowany już oficer. Wojciechowski w proteście podał się do dymisji, ostrzegając przed demoralizacją kadry. Zbigniew Sz. został wysłany na placówkę do Izraela.

Andrzej Milczanowski mówi dziś, że pamięta tę sprawę „jak przez mgłę”, bo minęło wiele lat. – Na pewno nie zalecałem niczego, co byłoby niezgodne z prawem – podkreśla.

Czempiński odszedł z UOP w 1996 roku, zmieniła się kadra. Szefem wywiadu został Bogdan Libera.

Dzisiaj nie chce rozmawiać, ale – jak twierdzi nasze źródło – „gdy stało się jasne, że UOP nie odzyska pieniędzy, Libera skierował sprawę do prokuratury”. Sprawa jest ściśle tajna. Dopiero w 2006 roku przed Sądem Rejonowym Warszawa-Mokotów stanie jedyny oskarżony – Zbigniew Sz. Czeka na wyrok. Dlaczego tak długo? Nie wiemy. Ściśle tajne.

Według dwóch naszych informatorów wywiad stracił na kombinacjach sprzed 20 lat więcej niż 265 tys. dol. (było to wtedy ok. 1,2 mln zł), czyli więcej, niż wziął z kasy płk Sz.

– To było 8,7 mln zł na nowe pieniądze, przed denominacją – 87 mld zł. Na tę kwotę złożyły się pieniądze nie tylko z kasy operacyjnej, lecz także z budżetów poszczególnych wydziałów. Naczelnicy je sobie „pożyczyli” – mówi nasz informator.

– Jak ukryto stratę?

– Jakoś to poupychali. W międzyczasie w wywiadzie zniknęły materiały z dochodzenia wewnętrznego. Tak to zrobili, że jedyną osobą odpowiedzialną został płk Sz.

Zbigniewa Sz. odnajdujemy w prywatnej spółce handlującej m.in. bronią z Izraelem. Jest dyrektorem marketingu. Prezesem firmy jest były oficer służb. Właściciel większości udziałów to znany lobbysta sektora zbrojeniowego. Sz. nie odpowiedział na naszą prośbę o kontakt.

„Daj na mieszkanie”

Obawy płk. Wojciechowskiego o demoralizację kadry stają się rzeczywistością. To właśnie po zdefraudowaniu pieniędzy na zakup akcji zaczynają Andrzeja M. nazywać w UOP „Carringtonem”. Choć skromny, trzyma rękę na kasie pancernej, w której leżą pliki pieniędzy na operacje specjalne. Otwiera ją coraz częściej. Do jego gabinetu przychodzą szeregowi agenci, pracownicy administracji.

Jeden z nich to Krzysztof Dakowicz (to nazwisko legalizacyjne, używane do pracy w służbach, agenta Krzysztofa Ś.). W 1994 roku prosi o kilkadziesiąt tysięcy dolarów prywatnej pożyczki. „Carrington” wyjmuje plik banknotów, ale chce zabezpieczenia – bierze od agenta pokwitowanie na świstku papieru. Pożycza mu 5, potem 10 tys. dol. Dakowicz oddaje. Ale potem bierze 170 tys. dol. w dwóch ratach. Tego już nie zwraca.

Przychodzi Joanna R., która ma wyjechać za granicę jako szyfrantka. Zostawia kilkoro dzieci w Polsce, więc prosi: – Pożycz z kasy, oddam. Dostaje kilka tysięcy dolarów.

Przychodzi Ewa K., pracownica administracyjna, całe życie związana z MSW. „Carrington” „pożycza”.

Kasa służąca operacjom specjalnym wywiadu zamienia się w kasę zapomogowo-pożyczkową. Joanna R., szyfrantka, zezna po latach przed prokuraturą: – Na korytarzach mówiło się, że Andrzej M. pożycza pieniądze.

Ktoś chce na samochód – idzie do „Carringtona”. Komuś do kredytu mieszkaniowego potrzebne 10 procent wkładu własnego – do „Carringtona”.

Kasjer, jak zezna, miał zaufanie do agentów. Nieoficjalnie dowiedzieliśmy się, że pieniądze wzięło od niego co najmniej 30 pracowników wywiadu. W śledztwie przyznał się, że było ich nie więcej niż pięciu. Twierdzi, że stracił nad tym panowanie. Agenci przestają oddawać pieniądze, najwięcej winien jest Dakowicz.

Co roku jest kontrola komórki finansowej; stan szafy pancernej musi się zgadzać z dokumentami. Przed jedną z kontroli w połowie lat 90. „Carrington” żąda od Dakowicza zwrotu „pożyczek”. Bez skutku. Bierze więc z kasy plik studolarowych banknotów, chowa do torby. W warszawskim kantorze rozmienia na jednodolarówki. Wraca do pracy, układa je w kupki, przykrywa od góry studolarówką, zgrzewa folią Narodowego Banku Polskiego, którą dostaje od znajomego z banku. Kontrola otwiera kasę, liczy bankowe kupki, wpisuje, że kasa się zgadza.

Około 2000 roku Dakowicz (przypominamy: nazwisko legalizacyjne) zostaje zwolniony ze służby; dlaczego – nie wiadomo. Pieniędzy kasjerowi nie oddaje.

Za lata pracy w wywiadzie nie dostaje dziś żadnych świadczeń. Prowadzi własne interesy, handluje meblami. Był karany za sprzedawanie fałszywych zezwoleń transportowych na samochody ciężarowe jeżdżące po Rosji. Na rozprawie powiedział, że jest „oficerem wojsk powietrznodesantowych w stanie spoczynku”. Z rejestru karnego wynika, że w latach 2004–2006 aż trzy razy był karany za jazdę po pijanemu. Nie wiemy, czy ma jakiś majątek. Prosiliśmy go o kontakt, nie odpowiedział.

Szukała go też prokurator Calów-Jaszewska. Żona Dakowicza na widok policjantów, którzy przyszli sprawdzić, czy mieszka pod tym adresem, spytała: – Znowu będę musiała płacić za jego długi z Agencji Wywiadu?

Gdy w końcu zjawił się w prokuraturze, miał powiedzieć, że brakujące pieniądze rozliczył i czuje się pokrzywdzony przez agencję. Jego sprawa uległa przedawnieniu.

Kapitan od „Olina” bierze pół miliona dolarów

„Carrington” maskuje jednodolarówkami manko po Dakowiczu, ale w grudniu 2002 roku przychodzi do niego Dariusz Sz. (nazwisko legalizacyjne Izgórski), były zastępca naczelnika wydziału operacyjnego UOP. To czas, gdy w miejsce UOP powstają Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencja Wywiadu. Kasjer pracuje w tej drugiej, przy ulicy Miłobędzkiej 55. Zajmuje pokój nr 109 B. Ma cztery kasy pancerne z pieniędzmi na operacje specjalne. Nikt nie wie, że leżą tam w plikach jednodolarówki, które udają studolarówki.

W latach 1997–1998 Izgórski był gwiazdą w wywiadzie. Postawny, blisko 2 metry wzrostu, wspólnie z superszpiegiem Marianem Zacharskim zbierał haki na premiera Józefa Oleksego w tzw. sprawie Olina. Afera ta wstrząsnęła polską polityką. Oficerowie wywiadu przekonywali przełożonych, że w Polsce działa kret rosyjskiego wywiadu, pseudonim „Olin”. Podejrzenie pada na Oleksego.

Operację zatwierdza solidarnościowy szef MSW Andrzej Milczanowski. Wiąże z nią nadzieje na pognębienie lewicy prezydent Lech Wałęsa, zagrożony przez kandydata SLD Aleksandra Kwaśniewskiego. Izgórski i Zacharski potajemnie nagrywają na Majorce szpiega rosyjskiego Władimira Ałganowa, by wyciągnąć z niego odpowiedzi. Akcja się nie udała – Ałganow kluczył. Po latach afera wydaje się raczej rosyjską prowokacją, w której mniej lub bardziej świadomie wzięły udział polskie służby; dowodów na agenturalną działalność Oleksego nie znaleziono.

Gdy w grudniu 2002 roku Izgórski przychodzi po pieniądze, „Carrington” wie, że Izgórski – choć od kilku lat poza służbą – był wysoko postawiony. Mimo że w kasie brakuje mu już 170 tys. dol. (po Dakowiczu), daje Izgórskiemu kilkanaście razy po kilka, kilkanaście tysięcy dolarów. „Carrington” w śledztwie twierdzi, że nie pytał na co. Wie tylko, że Izgórski rozchodzi się z żoną, kupuje mieszkanie, potrzebuje pieniędzy.

W 2003 roku – jak twierdzi „Washington Post”, a potwierdzają inne źródła – Agencja Wywiadu dostaje od CIA 15 mln dol. za udostępnienie w Kiejkutach aresztu dla członków Al-Kaidy. Pieniądze mają iść na walkę z terroryzmem. Z kasy „Carringtona” są stopniowo przekazywane na specjalny rachunek w NBP. Część pozostaje „pod ręką”, na tajne operacje. Kasjer wydaje je na żądania szefów. „Pożycza” też Izgórskiemu. Spotykają się poza budynkiem Agencji Wywiadu, kasjer przekazuje mu gotówkę do ręki.

Żeby się zabezpieczyć, „Carrington” każe podpisywać prywatne pokwitowania. Grafolodzy potwierdzają w śledztwie autentyczność podpisów Izgórskiego. Na niektórych nagłówkach pokwitowań kasjer pisze: „rozliczenia z rezydentami”. Ale nie ma to nic wspólnego z oficjalnym obiegiem dokumentów w AW.

Z zapisków „Carringtona”, które znaleźliśmy w jawnych aktach, wynika, że od 2002 do 2012 roku dał Izgórskiemu z kasy blisko pół miliona dolarów. Najwięcej właśnie w latach 2003–2004, gdy Amerykanie wsparli sojuszniczy wywiad w walce z terroryzmem.

Izgórski pieniędzy nie oddaje, kasjer szybko popada w kłopoty. Szefowie każą mu zasilić gotówką konto bankowe agencji, ale w kasie gotówki brakuje. Wyciąga więc z innej kasy pancernej woreczek z krugerrandami – to złote monety bite w RPA. Leżały tam od czasów PRL. „Carrington” sprzedaje je w kantorze. Z gotówką idzie do banku i wpłaca na konto, tak jak chcieli szefowie. Ratuje się, ale na chwilę.

Gdy zbliża się coroczna kontrola, „Carrington” ma za mało dolarów, by rozmienić je na jednodolarówki i pokazać, że kasa pancerna jest pełna. Dzwoni do Izgórskiego, prosi, by oddał. Ale on mówi, że nie ma. Zapewnia, że odda, gdy kasjer będzie szedł na emeryturę.

– Tak kasjer mówił w śledztwie. Przypuszczam, że spodziewał się, że ostatecznie będzie miał z tego jakąś działkę. Dlatego to robił. Ale tego już nie zeznał – mówi osoba znająca tajne akta sprawy.

„Carrington” bierze z sekretariatu AW gilotynę do papieru i białe kartki formatu A4, do ksero. Tnie pod wymiar dolarów kilkaset kartek. Układa w kupki, jak wcześniej te jednodolarówki. Każdą kupkę przykrywa banknotem studolarowym, zgrzewa folią NBP, wkłada do kasy. Wygląda jak fura pieniędzy.

„Darek, jest wpadka”

Co roku do pokoju kasjera wchodzi trzyosobowa kontrola finansowa Agencji Wywiadu. Co roku przychodzi Najwyższa Izba Kontroli. „Carrington” otwiera kasę, kontrolerzy liczą kupki. Zawsze się zgadza.

„Carrington” już dawno mógł odejść na emeryturę, ale w kasie brakuje pieniędzy. Czeka, aż zwróci Izgórski, bo na Dakowicza już nie liczy. Szefowie agencji mają jednak do niego zaufanie. W 1997 roku dostał nawet Srebrny Krzyż Zasługi od prezydenta RP, jeszcze na wniosek szefa UOP, za wzorową pracę kasjera.

1 sierpnia 2012 roku „Carrington” przychodzi do pracy, by o godzinie 9 przyjąć zwyczajową kontrolę z biura finansów. Trzy kobiety, wśród nich 32-letnia Anna T., liczą pieniądze. Zgadza się. Annę T. dziwi tylko, że dolary leżące w kasie pancernej od tak dawna są dziwnie białe na brzegach. Zagina róg jednej z kupek... Biały, pusty papier. Każe rozpakować: zwykły papier. Ściągają kolejne paczki dolarów, rozrywają: zwykły papier.

„Carrington” jest pewien, że agencja zatuszuje sprawę, by uniknąć skandalu. Chwyta za telefon, dzwoni do Dariusza Sz. vel Izgórskiego (billingi są dowodem w sprawie): – Darek, jest wpadka, oddawaj kasę. Koniec tego!

– Nie mam – słyszy.

Urzędniczki nie przerywają kontroli. Stwierdzają, że brakuje 117 tys. 697 zł w gotówce. Nie ma też 120 monet o wartości 600 tys. zł. Jest trochę euro, 46 tys. dol., 2 tys. koron norweskich, 3,6 tys. koron szwedzkich, 210 franków szwajcarskich, 3470 funtów brytyjskich, 1000 koron duńskich. Jeszcze 38 monet 20-dolarowych i 4 krugerrandy. Ale największe paczki – spięte banderolami i oklejone folią – tylko udają dolary.

Przeszukują pokój „Carringtona”, znajdują dziesiątki banderol po pakietach z gotówką, pocięte pliki kartek o formacie banknotów i biurową gilotynę do cięcia papieru. W teczce kilkadziesiąt odręcznych, nieformalnych pokwitowań odbioru pieniędzy. Najwięcej od Dariusza Sz. i kilku innych pracowników wywiadu; część jeszcze z początku lat 90.

Kontrolerki idą do szefowej, Marioli Szablewskiej, dyrektorki biura finansów Agencji Wywiadu. „Carrington” zostaje wyproszony z pokoju, czeka na korytarzu. Widzi, że przez jego gabinet przewalają się różne ważne osoby, w tym sam szef AW gen. Maciej Hunia. Około godziny 16, blisko osiem godzin po wykryciu kradzieży w kasie, zostaje wezwana policja. Robią zdjęcia drzwi, zamków, kasy pancernej, pociętych papierów.

Brak nadzoru? Skądże

„Carrington” siedzi w areszcie z komendantem policji z Białołęki podejrzanym o morderstwo. Na drugi dzień staje przed prokurator Katarzyną Calów-Jaszewską. Pokornie wyjaśnia:

●  od 20 lat wyciągał pieniądze z kasy, dawał agentom;

●  braki maskował papierem;

●  zaklina się, że nic z tego nie miał, dał się omotać, zaufał, zwłaszcza Izgórskiemu;

●  jeśli brał coś z kasy pancernej dla siebie, to po 100, 200 zł na życie, ale zaraz oddawał;

●  ma żal do agencji, bo mogli powiedzieć: masz miesiąc na oddanie, a wtedy dogadałby się z Izgórskim, innymi agentami, by oddali.

Izgórski odmawia pani prokurator składania wyjaśnień.

Gdyby nie współpraca „Carringtona”, prokurator Calów-Jaszewska poległaby w śledztwie. Koledzy prokuratorzy przestrzegali na korytarzach: daj spokój, to służby specjalne, niczego się nie dowiesz.

Sąd zgadza się na aresztowanie kasjera pod zarzutem „przekroczenia uprawnień w celu osiągnięcia korzyści majątkowej”. Calów-Jaszewska pisze: „Od nieustalonego czasu do 1 sierpnia 2012, działając w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, jako kasjer Agencji Wywiadu przywłaszczył powierzoną mu rzecz ruchomą w postaci pieniędzy w kwocie co najmniej 720 tys. zł, stanowiących mienie znacznej wartości, na szkodę Agencji Wywiadu”.

To jednak wstępne wyliczenie straty, na podstawie zapisków „Carringtona”. Prokuratorka chce, by fachowcy z NBP sprawdzili, czy znalezione w kasie pancernej pieniądze są autentyczne. Okazuje się, że większość złotych monet jest podrobiona. Reszta znikła. Gdzie? Nie wiemy. Ściśle tajne.

Calów-Jaszewska wiele razy pyta agencję podczas śledztwa: Ile zginęło wam pieniędzy? AW nie jest w stanie się tego doliczyć.

Agencja nie ułatwia śledztwa. Prawie każdy świstek wysyłany do prokuratury opatruje klauzulą „ściśle tajne”. Sprawa jest dla niej niezwykle kłopotliwa, bo dowodzi, że co najmniej od 1994 roku AW nie miała realnej kontroli nad pieniędzmi.

Gdy w „Gazecie Polskiej” pojawia się informacja o zniknięciu pieniędzy z kasy AW, zaniepokojony jest gen. Krzysztof Bondaryk, szef ABW. Jako odpowiedzialny za obieg tajnych informacji pisze we wrześniu 2012 roku do prokuratora generalnego Andrzeja Seremeta: „ABW sprawująca nadzór nad funkcjonowaniem systemu ochrony informacji niejawnych w sferze cywilnej zwraca się z uprzejmą prośbą o zapewnienie szczególnej ochrony informacjom niejawnym występującym w przedmiotowej sprawie, zwłaszcza informacjom o istotnym znaczeniu dla bezpieczeństwa państwa, których nieuprawnione ujawnienie mogłoby spowodować wyjątkowo poważne szkody dla RP. (...) Informacje gromadzone w sprawie defraudacji funduszu operacyjnego w służbie specjalnej powinny podlegać szczególnemu nadzorowi z zachowaniem najwyższych standardów bezpieczeństwa”.

Chodzi o to, by „uszczelnić śledztwo”.

W październiku 2012 roku, po dwóch miesiącach aresztu, „Carrington” wychodzi na wolność. Dostaje dozór policji i zakaz opuszczania kraju. Jest chory na cukrzycę, a prokurator Calów-Jaszewska uznaje, że współpracował i nie będzie mataczył.

W grudniu 2013 roku gotowy jest akt oskarżenia. Kasjer „przekroczył przyznane mu uprawnienia, udzielając pożyczek, i sprzeniewierzył powierzoną mu rzecz ruchomą”. W sumie: 1,5 mln zł.

Dariusz Sz. vel Izgórski „przywłaszczył rzecz ruchomą w postaci pieniędzy w walucie obcej”. Suma: 1,5 mln zł. To te same pieniądze.

Prokuratura uznała zatem, że działali we dwóch, nikt im nie pomagał. A co z „pożyczkami” z lat 90., choćby dla Dakowicza? Przedawniło się. Co ze złotymi monetami za 600 tys. zł? Ten wątek jest ściśle tajny.

„Carrington” wystąpił o dobrowolne poddanie się karze. Chce trzech lat z zawieszeniem na siedem lat i 18 tys. zł grzywny. Został wydalony ze służby i pozbawiony praw emerytalnych. Calów-Jaszewska zgadza się, by dostał wyrok w zawieszeniu. Za 1,5 mln zł? To mało. – Agencja Wywiadu, uzyskując wyrok w sprawie karnej, będzie miała podstawę, by zająć kasjerowi majątek – mówi nam prowadząca śledztwo.

Kasjer majątku nie ma. Mieszka w bloku, współwłaścicielem mieszkania jest żona. Ma drugie, wspólnie z bratem, po rodzicach. Jego samochód jest wart ok. 20 tys. zł. Na koncie bankowym, jak wynika z jawnych akt, ma grosze.

W prokuraturze słyszymy, że Agencja Wywiadu forsuje tezę, iż kasjer wyprowadził pieniądze w ciągu miesiąca. W ten sposób upadnie zarzut wieloletniego braku nadzoru. Prokuratura wątek braku nadzoru umorzyła, ponieważ nie mogła doszukać się „znamion przestępstwa”. Dlaczego? Tajne.

Izgórski jest na agencyjnej emeryturze. Prowadził m.in. sklep w galerii handlowej Panorama. W aktach czytamy, że ma 2 tys. zł dochodu miesięcznie i mieszkanie w apartamentowcu w centrum Warszawy. Ale mieszkanie nie jest jego własnością. Nie ma też kont bankowych na swoje nazwisko, poza tym, na które wpływa emerytura. Nie odpowiedział na prośbę o kontakt.

Oficer Agencji Wywiadu mówi nam: – Kasa operacyjna to nie tylko pieniądze z budżetu, lecz także pozyskane w ramach działań. Ze szpiegostwa przemysłowego, z innych operacji, od sojuszników. Od początku lat 90. dostawaliśmy gotówkę od Amerykanów na operacje w Iraku albo od Anglii na akcje kontrolowanego zakupu broni dla IRA.

Były szef UOP dodaje: – Przez nasze ręce przewijały się duże pieniądze. Pamiętam, że na pozyskanie jednego bardzo cennego źródła deklarowałem, że dam nawet milion dolarów. Udało się, chociaż źródło wzięło tylko 20 tys. dol. Wszystko opiera się na zaufaniu do ludzi. Żeby pan miał jasność, w CIA też kradną. Pamiętam historię naszego oficera zwerbowanego przez Amerykanów w czasach PRL. Okazało się, że prowadzący go agent CIA z każdej wypłaty dla niego brał sobie 200 dol.

Szef Zarządu Wywiadu z lat 90.: – Ta sprawa jest świadectwem upadku morale w naszej służbie. Powinniśmy się jej wstydzić, tak jak afery „Żelazo” z czasów PRL.

Drugie dno i „zagubiona agentura”

Mimo że oba śledztwa – gra na giełdzie pieniędzmi operacyjnymi i defraudacja w kasie – są zakończone, a winni czekają na wyrok, wiele rzeczy pozostaje niewyjaśnionych.

Zacznijmy od rozmiaru strat. Oficjalnie wynoszą one odpowiednio 265 tys. dol. i 1,5 mln zł. Do tego dochodzą pieniądze, których nie oddał Dakowicz – 170 tys. dol. oraz 600 tys. zł w cennych monetach. I powracająca informacja, że „operacja giełdowa” kosztowała wywiad aż 8 mln 700 tys. zł. Oznaczałoby to, że z kasy wywiadu od początku lat 90. zniknęło nawet 11 mln zł. I że w wywiadzie funkcjonują mechanizmy pozwalające „gdzieś pochować” – jak to określa jeden z naszych rozmówców – poważne niedobory.

W śledztwie badającym defraudację z kasy operacyjnej przyjęto najprostszą wersję, w której przedziwnie naiwny kasjer bez opamiętania wypłaca chętnym setki tysięcy dolarów. Jak jednak zinterpretować fakt, że w ostatnich latach większość z tych pieniędzy dostaje były oficer, który odgrywał kluczową rolę w aferze „Olina”? Czy brał te pieniądze tylko dla siebie? Czy dostałby je tak łatwo, gdyby nie miał znaczącej pozycji w służbie? Dlaczego nie zbadano, na co poszły te pieniądze?

Jedną z możliwych interpretacji podsuwa były wysoki rangą oficer ABW: – Jest coś takiego jak „zagubiona agentura”. To współpracownicy i byli agenci, z którymi służbom nie wypada się kontaktować, bo są zamieszani w afery kryminalne lub polityczne. Ale muszą z czegoś żyć, więc służba ich wspiera. Inaczej sprzedaliby nasze tajemnice obcym wywiadom.

Ale inny, również wysoki rangą rozmówca twierdzi, że „zagubiona agentura” to miejska legenda służb i nie ma czegoś takiego. – Gdyby na to szły pieniądze, nikt nie oskarżałby kasjera – mówi. Jego zdaniem, jeśli w sprawie doszukiwać się drugiego dna, to jest nim „układ byłych funkcjonariuszy”, którzy od lat czerpali z kasy operacyjnej, ponieważ wiedzieli, że nie ma nad nią porządnej kontroli. Mieli wpływ na kasjera. Czy był przez nich szantażowany? W śledztwie nie chciał o tym mówić.

– Zrobiliśmy, co się dało, chociaż wątpliwości zostały. Takie są jednak służby – słyszymy w prokuraturze.

Wygląda na to, że nikt nie jest zainteresowany dojściem do pełnej prawdy.

Reportaż powstał we współpracy z Wojciechem Czuchnowskim

CZĘŚĆ PIĄTA

Dotyk

Szczelina

56-letniego Krzysztofa L., poznańskiego trenera siatkówki dziewczęcej, w połowie kwietnia 2008 roku aresztował sąd. Zarzuty: molestowanie seksualne i psychiczne znęcanie się nad 14-letnimi zawodniczkami. Zadzwoniłem do matki jednej z tych dziewczynek, a ta zwołała pozostałe, których córki zdecydowały się zeznawać.

Domek jednorodzinny na przedmieściach Poznania. W salonie siedzą cztery kobiety. Pytają, od czego zacząć. Renata, gospodyni: – Może od tego, że dałyśmy się omamić.

Wypracowanie o samobójstwie

Renata, 50 lat, pracuje w handlu kosmetykami, pali jednego papierosa za drugim, jej córka złożyła doniesienie o znęcaniu się psychicznym trenera: – Nie wiem, jak mogłam być tak głupia. Ten trener tak mną zakręcił, mamiąc sukcesami sportowymi córki. Manipulował mną do tego stopnia, że prowadziłam z nim gry przeciwko własnemu mężowi. Pewnego razu Lewy, bo tak córki mówiły na trenera, przyszedł do mojego domu i powiedział, że jest wyjazd z dziewczynkami na obóz i przydałby się transport. Męża wysłałam więc do kuchni, aby wstawił wodę, sama wyjęłam 100 zł i wsadziłam Lewemu do kieszeni koszuli, dając mu znać, aby oddał mi przy mężu, że niby na paliwo. I tak zrobił.

Małgorzata, 34 lata, pracuje w hotelu na kierowniczym stanowisku, drobna brunetka, mówi szybko, bogato gestykuluje, córka złożyła doniesienie o znęcaniu się psychicznym trenera: – Dziś wiem, że moja córka miała myśli samobójcze, a ja tego nie dostrzegłam.

Teresa, wysoka brunetka, 35 lat, zajmuje się handlem odzieżą, mieszka w Poznaniu, jej córka złożyła doniesienie o molestowaniu seksualnym i znęcaniu się psychicznym trenera: – A ja wiedziałam, bo czytałam, o czym twoja córka rozmawia z moją na Gadu-Gadu. Zobaczyłam raz jej wpis: „Nie chce mi się żyć”. Przepraszam, Gosia, że nie zadzwoniłam do ciebie. Bagatelizowałam, że to jakieś wymysły nastolatki.

Małgorzata: – Bardziej bulwersuje mnie to, że nauczycielka czytała wypracowanie mojej córki, w którym grozi samobójstwem, i szkoła nic z tym nie zrobiła. Pół roku przed zatrzymaniem trenera moja córka napisała pracę. Wiecie, jaki miała tytuł? „Znęcanie się psychiczne trenera nad zawodniczkami”. Przeczytam wam:

„W dzisiejszych czasach trenerzy próbują rządzić i kierować młodzieżą jak robotami. Na początku wszystko jest dobrze. Następnie działa na waszą psychikę czy podświadomość, mówiąc, jaki on jest dobry w tym, co robi, i jakie macie szczęście, że do niego trafiliście.

Kiedy stanie się już waszym »bogiem« i nie będziecie mogli bez niego żyć, coś zacznie się zmieniać. Przy całej drużynie będzie was poniżać, na przykład że nie umiecie grać czy biegać, a wasza gra przypomina siedzenie na ubikacji. Śmiejecie się? Otwórzcie oczy!

Raz ścisnął Marysię za gardło, bo odebrała piłkę autową. Miała czerwone ślady na szyi do końca dnia. Zaczął gadać, że kocham innego trenera, z którym co chwilę rozmawiam i się przytulam. Tak po prostu sobie to wymyślił i rozpowiada. To już trwa od czterech miesięcy i jest coraz gorzej. Idę na trening i wiem, że za chwilę poniży mnie jak szmatę i zjedzie jak psa. Powie, że jestem nikim i wszystko, co robię, jest złe, nawet to, że żyję. Mam dość, chcę zasnąć i już nigdy się nie obudzić. Nie chcę już żyć”.

Pod wypracowaniem polonistka Elżbieta Madalińska dopisała: czwórka z minusem.

Pytam nauczycielkę, czy wtedy – w październiku – pokazywała komuś wypracowanie.

– Oglądał je psycholog i uznał, że nie ma tam żadnych takich dowodów.

– A kiedy oglądał?

– Po zatrzymaniu trenera, w kwietniu – odpowiada polonistka.

– A co pani zrobiła z wypracowaniem między październikiem a kwietniem?

– Ja nie wiedziałam, że to może być prawda, bo temat miał być wymyślony.

– Nie zaniepokoiła pani treść?

– Niech pan rozmawia z dyrekcją. Do widzenia! – rzuca słuchawką.

Idę do szkoły. Dyrektor Ewa Andrzejewska wychodzi z gabinetu. Podnoszę wypracowanie na wysokość jej oczu.

– Zna to pani?

Dyrektorka podnosi ręce: „Niczego nie komentuję”. I ucieka na korytarz.

Pytam Beatę Rusinek, wychowawczynię Karoliny. – O wypracowaniu dowiedziałam się dopiero po zatrzymaniu trenera. Oczywiście zareagowałabym, gdybym znała jego treść. Ale nie znałam. Naprawdę – wzdycha.

Małgorzata: – Moja córka pisała też pamiętnik, który jest teraz dowodem w sprawie. Nie chciałam do niego zaglądać. Wiecie, jak to jest, nastolatce można się tym narazić. A pewne zachowania córki – wyobcowanie, brak kontaktu ze mną – z mężem tłumaczyliśmy sobie tak, że od trzech lat jesteśmy po rozstaniu. A gdy raz czy dwa zajrzałam do pamiętnika, to nie było nic o rozstaniu rodziców, tylko wszędzie Lewy i Lewy. Było tam o jego wulgarności, o ciężkich treningach. Przeczytałam to w październiku. Ale bałam się sama rozmawiać z córką, żeby jeszcze bardziej nie pogorszyć z nią swoich kontaktów. Namawiałam, żeby zmieniła klub, ale twierdziła, że nie chce zostawiać koleżanek.

Arleta, 36 lat, blondynka, mówi szybko, czasami zaklnie, razem z mężem prowadzi prywatną firmę, jej córka nie zdecydowała jeszcze o złożeniu doniesienia: – Ja też widziałam, że Lewy źle poczyna sobie wobec dziewczyn. Ale źle to interpretowałam. Widziałam na jednym meczu, że Lewy dotykał córkę Teresy. Po plecach, w dość pieszczotliwy sposób. Przeczuwałam coś. Ale zmyliło mnie, że mieszkacie po sąsiedzku, że twoja córka, Tereso, często u niego bywała i była nazywana ulubienicą trenera. I pod koniec lutego zauważyłam, że coś jest nie halo, gdy wiozłam z treningu nasze cztery córki. Kiedyś to się chichrały, choć były zmęczone, przedrzeźniały innych kierowców. Ale wtedy w lutym była grobowa cisza. Pytam: „Dziewuchy, co jest grane?”. Patrzyły w szyby. Ale nie naciskałam. Myślałam, że są wyjątkowo zmęczone.

Teresa: – A w marcu na obozie w Szamotułach moja córka kończyła 15 lat. Postanowiłam zrobić jej niespodziankę i kupić duży tort, o czym uprzedziłam Lewego. On się zgodził. Moja córka weszła do pokoju, były zgaszone światła, świeczki się palą. A moja zaczyna tak płakać... To było wołanie o pomoc. Rozmawiałam z nią po powrocie z tego obozu. Wyparła się, że płakała z innego powodu niż wzruszenie. Dzisiaj wiem, że tego wieczoru musiała iść do pokoju trenera, gdzie on ją dotykał, dlatego płakała. A ja wtedy nie reagowałam, bo nie wiedziałam jeszcze, o co chodzi. I bałam się, że całkiem utracę kontakt z dzieckiem. Bo ten trener spowodował, że już i tak między nami było źle.

Izolacja

Teresa: – Może gdybyśmy wcześniej wymieniły się spostrzeżeniami, to przerwałybyśmy ten koszmar. Przecież w ciągu trzech lat tych treningów było tylko jedno nasze zebranie, i to w sprawie ubezpieczenia dzieci.

Arleta: – Ja nie garnęłam się do znajomości z wami, bo córka przynosiła różne dziwne informacje o was. Że Lewy powiedział, że matka tamtej jest taka i owaka i lepiej się z nią nie zadawać.

Teresa: – To było intryganctwo. On mówił mojej, z kim ma się kolegować. Z tamtą nie, bo wyprowadzi ją na manowce, z inną nie, bo to nic dobrego.

Małgorzata: – Skłócał dziewczyny. Izolował od rodziców.

Renata: – Tak jak od Teresy, którą chciał nawet pozbawić praw rodzicielskich. To było rok temu. Lewy opowiadał mi, że córka Teresy ma ciężko w domu, że nie ma miejsca do nauki.

Teresa: – A w tym samym czasie, gdy mówił to Renacie, przychodził do mnie na herbatę.

Renata: – Pytał mnie, czy córka Teresy może zamieszkać u mnie na jakiś czas, a on będzie dla niej załatwiał rodzinę zastępczą.

Teresa: – Lewy namówił moją córkę na siatkówkę dwa lata temu, w szóstej klasie szkoły podstawowej. On ją tam wypatrzył, bo prowadził treningi w jej szkole. Zaczęła trenować, dostała się do kadry wojewódzkiej siatkówki. Po jakimś czasie chodziła do niego do domu i pomagała mu w prowadzeniu biurokracji – jakieś dzienniki, nawet księgowość itp. Ale po roku, gdy miała 14 lat, nie chciała już do niego chodzić. Nie pytałam. Na pytania o Lewego reagowała agresją. Słuchałam od niej, że jestem złą matką, że źle kurczak usmażony, źle rzeczy złożone, źle wyglądam...

Małgorzata: – Mojej też proponował: jak masz problem z rodzicami, to przyjdź do mnie na kawę. Ale tylko raz u niego była zanieść jakieś koszulki. Bo zakazałam. Ale niczego się nie domyślałam. Po prostu reagowałam jak kobieta. Forma mi nie pasowała – na kawkę z 14-latką?

Renata: – Dzisiaj wiem, że on wybierał sobie ofiary i je izolował. Od rodziny, przyjaciółek. Wchodził w szczelinę między córkę i rodziców.

Małgorzata: – Ja nie chciałam nawet chodzić na mecze, bo „Lewy tego nie lubił”.

Arleta: – Ja byłam na jednym. Dziewczynki nie chciały.

Renata: – A jeśli dziewczyna przychodziła na trening z chłopakiem, to mówił: „Rzuć go, będziesz takich mogła niedługo smarkami opluwać. A teraz najważniejszy jestem ja i siatkówka”.

Teresa: – I kazał składać przysięgę wierności, że nic nie będą mówić.

Małgorzata: – Moja pisała w pamiętniku: „Dlaczego on mnie gnębi, skoro ja jestem mu wierna, tak jak chciał”.

Renata: – Mnie zastanawia, jak reagowała na to wszystko żona Lewego, Dorota. Przecież ona też jest trenerką siatkówki i jeździła na obozy i mecze. W 2008 roku na letnim obozie zapytałam ją, dlaczego on stosuje taki pressing wobec dziewczyn. Ale Dorota nic nie powiedziała.

Łóżko

Krzysztof L. miał w internecie skrzynkę kontaktową. Z prywatnym numerem telefonu. Zadzwoniłem. Odebrała 21-letnia córka trenera: – Proszę tu nie dzwonić, mama nie będzie rozmawiać. Same nie wiemy, co się dzieje.

Gdy Krzysztof L. został zatrzymany, na forach internetowych rozgorzały dyskusje. Znalazłem taki wpis.

Kama: „Byłam jego zawodniczką kilka ładnych lat i zapewniam, że molestowanie, znęcanie się psychiczne czy szantażowanie to po prostu fakty. I sprawa ciągnie się przynajmniej od 20 lat. Na przykład w klubie Sparta Złotów, gdzie L. trenował nas w połowie lat 80.”.

Zadzwoniłem do innej kobiety, która mieszka teraz na południu Polski. Trenowała w Sparcie Złotów. Na pytanie o Krzysztofa L. zaczyna od westchnienia. Zdziwiła się, że zarzucono mu pedofilię: – Dorosłe babki byłyśmy wtedy. Ja miałam 20 lat. Szybko się przekonałam, że na treningach to cham. Krzyczał na dziewczyny, „idiotko, gówniaro”. Ale najbardziej żal mi jego żony Doroty. Oni mieli małą córkę. Trener dał mi klucze do ich mieszkania, abym opiekowała się dzieckiem, gdy nie było Doroty. Kiedyś przyszłam i nakryłam go z siatkarką, która grała w Pile. On tam spał z połową zespołu. Ale najgorsze, że Dorota o tym wiedziała. Gdy zapytałam ją, dlaczego to toleruje, to ona tylko: „Brzydzę się wchodzić później do tego łóżka”.

Dorota L. ma sklep w centrum Poznania. Gdy przychodzę, mówi krótko: – Niech sprawę rozstrzygnie sąd. Nic panu nie powiem.

Osiem prawd Lewego

Małgorzata: – Wszystkie dziewczynki zaczęły grać trzy lata temu w poznańskim klubie UKS Chrobry, gdzie od początku trenerem był Lewy. Na początku wchodziły na boisko roześmiane. Ale stopniowo coraz bardziej smutne. W końcu po zdobyciu punktu nie robiły nawet takiego kółeczka radości, jakie widać na meczach siatkówki.

Renata: – Półtora roku temu zauważyłam, jak wchodzą na parkiet dwie różne drużyny – przeciwniczki roześmiane, a nasze przestraszone. Nasze już wtedy grały tyłem do trenera. Bały się go.

Arleta: – Rok temu na meczu w Pile mówię do mojej: „Zobacz, jaki spokojny ten trener przeciwnej drużyny”. A ona: „Mamo, przecież on ich w ogóle nie zagrzewa do walki”. No tak, bo jak nie wyzywa, to nie jest trener.

Małgorzata: – On był dla nich bogiem. Nawet gdy cham. Pamiętam, jak rok temu moja córka strasznie mi odpyskowała. Pytam: „Jak możesz tak do mnie mówić?”. A ona: „Mamo, muszę być kawał gnoja jak Lewy, wtedy osiągnę coś w sporcie”.

Renata: – Bo one identyfikowały siatkówkę z jego osobą. Pamiętacie „Osiem prawd Lewego”?

Małgorzata: – Dziewczynki miały taki spis. Siatkówka, trening, praca, talent, sukces. Ale pierwszy punkt: najważniejszy jest trener. A teraz córka wyznała, że on je nawet judził, że nie muszą się uczyć, bo trener jest najważniejszy.

Renata: – A mnie Lewy mówił, że to właśnie nauka dziewczynek jest najważniejsza, że jeśli się opuszczą, to wyrzuci z zespołu. Mamił mnie, że jest w ciągłym kontakcie ze szkołami i kontroluje wyniki w nauce. I ja w to wierzyłam.

Beata Rusinek, wychowawczyni ze Szkoły Mistrzostwa Sportowego: – Pan L. nigdy nie interesował się nauką dziewczyn. Dzwonił raz albo dwa razy w ciągu dwóch lat, by prosić o zwolnienie dziewczyn z zajęć.

Japoński trening

Małgorzata: – Dziewczyny bały się Lewego, bały się kar, jakie stosował. Na przykład japoński trening. To ćwiczenia w środku nocy: nagła pobudka, dziewczyny w dres i fizyczny wysiłek przez pół nocy. Potem musiały bez picia, toalety i prysznica iść spać.

Renata: – W kwietniu, dwa dni po zatrzymaniu Lewego, miałyśmy z innymi rodzicami zebranie. 40 procent wierzyło, a reszta nie. Jedna matka, która jest nauczycielką WF, zapytała: „Co wy z tym molestowaniem? Gdyby sobie która rękę złamała, to też miałby nie dotykać?”. A jeden ojciec rzucił słusznie: „Przecież sami godziliśmy się na te mordercze treningi!”.

Arleta: – Ja o tym nie wiedziałam.

Małgorzata: – Ja o tych treningach dowiedziałam się po zatrzymaniu.

Renata: – A ja pamiętam obóz zeszłego lata. Dostałam od mojej SMS-a: „Mamo, nie daję rady. On mnie gnębi”. Odpisuję: „Co mam robić?”. Córka: „Chcę do domu”.

Teresa: – Tak, wtedy pojechałyśmy razem, bo ja też dostałam takiego SMS-a.

Renata: – Witał nas Lewy. Ręce wycałował aż potąd [Renata pokazuje łokcie] i od razu zachwyca się naszymi córkami: ach, jak one świetnie trenują, że w bieganiu świetne. No super, moje panie, super. To ja pytam, czy możemy wziąć dziewczyny na miasto. „No jasne” – odpowiedział. I wtedy mówię im: „Powiedzcie jedno słowo i wracamy do domu”. A dziewczyny, że już w porządku, że jest OK.

Teresa: – Poszłyśmy wtedy na hamburgery. I one jadły prawie pod stołem.

Renata: – Pytam: co jest? A moja, że Lewy wypuścił za nami inne dziewczyny na szpiegowanie, że każe im przestrzegać diety i pilnuje tego jak cholera.

Teresa: – A ja mówiłam Lewemu: „Proszę przetłumaczyć mojej córce, że ma nie stosować diet, bo idzie jej krew z nosa”.

Renata: – Odprowadziłyśmy je do obozu, Lewy pożegnał się z nami bardzo grzecznie i pojechałyśmy do domu. Nie zdążyłyśmy przejechać 70 kilometrów, a córka mi dzwoni z płaczem. Że Lewy się wściekł i będzie robił obozy na końcu Polski, byle rodzice nie przyjeżdżali. Powiedział, że wie o hamburgerach, i kazał im to wybiegać. Ale córka powiedziała wtedy, że mu udowodni, że wytrzyma. No i została. Żałuję, że wtedy jej nie zabrałam.

Ale on mydlił oczy dziewczynom i nam. Wynikami. Że trzeba pressing stosować. Że pójdą do kadry polskiej, włoskiej, światowej.

Arleta: – Wzbudził niezwykłe marzenia w dzieciach.

Renata (szeptem): – We mnie też...

Małgorzata: – I we mnie. Ale pękłam dopiero, gdy mi w marcu z córki prawie kalekę zrobił. Dziewczyny były na mistrzostwach w Bydgoszczy. Moja płakała w przededniu, że kręgosłup ją boli. Lewy zapewniał, że wystawi ją najwyżej w jednym secie, ale okazało się, że grała we wszystkich czterech meczach. I wróciła z bólem kręgosłupa i pękniętą torebką stawową. Powiedziałam jej wtedy: „Koniec z siatkówką, nie chcę mieć dzieciaka kaleki”. Ale ona po tygodniu przerwy wróciła.

Renata: – Po tych przegranych mistrzostwach Lewy przyszedł do pokoju dziewczyn i powiedział tak: „Mam wasze karty zawodniczek”. I zaczął licytację: „Za ciebie dostanę 10 tys. zł, za ciebie 5 tys. zł”. A spojrzał na inną i mówi: „Za ciebie 50 tys. zł. Żartowałem. 500 zł”.

Doniesienie

Teresa: – Po tym, jak w marcu córka popłakała się na urodzinach, poprosiłam moją znajomą Gośkę, która również grała w siatkówkę, by z córką porozmawiała. Podwiozła ją na trening, po czym zadzwoniła do mnie, że mała powoli się otwiera. No to ustaliliśmy, że będzie ją dalej ciągnąć za język. I w kwietniu córka wyznała Gośce, że najgorsze były obozy, na których Lewy kazał się całować i sam całował. Wtedy Gosia skontaktowała się ze swoim znajomym – też trenerem siatkówki – i on doradził, żeby z tym iść do prokuratury.

Renata: – Ja dowiedziałam się ostatnio, że mój znajomy dziennikarz poznański cztery lata temu miał mówić w Wielkopolskim Związku Piłki Siatkowej, że Lewego trzeba odsunąć, bo jest agresywny wobec dziewcząt. I miał sygnały o molestowaniu.

Pytam tego dziennikarza, który jest równocześnie rzecznikiem prasowym (!) jednego z siatkarskich klubów, dlaczego nie napisał o tej sprawie i czy rzeczywiście zgłaszał ją w związku piłki siatkowej: – Nie pisałem, bo ledwie w formie pogłosek mówiła mi o tym znajoma. Że Lewy molestuje juniorki w klubie KS Energetyk w Poznaniu. Zgłosiłem to jednak m.in. prezesowi wielkopolskiej siatkówki Krzysztofowi Ratajczakowi.

Ratajczak ucina sprawę: – Jestem prezesem związku od czterech lat i nigdy nie słyszałem o takich zarzutach wobec pana L.

Pytam działacza KS Energetyk Kazimierza Fabina: – Pamiętam Krzysztofa L. Był dwa razy w naszym klubie. Za pierwszym razem wyrzucono go za agresję wobec dziewcząt. Ale dostał drugą szansę i wyleciał definitywnie. Ponoć za molestowanie, ale nikt tego głośno nie powiedział.

– Dlaczego? – pytam.

Fabin: – Niech pan zapyta szwagra Krzysztofa L. To Piotr Jankowski. Był wtedy prezesem KS Energetyk.

Jankowski to dzisiaj ktoś więcej niż były szef małego poznańskiego klubiku sportowego. To wieloletni pierwszoligowy sędzia polskiej siatkówki, a obecnie wiceprezes Wielkopolskiego Związku Piłki Siatkowej.

Byłem pod jego mieszkaniem, nikt nie otworzył. Zostawiłem namiar w jego poczcie głosowej. Nie oddzwonił.

Teresa: – Gosia namówiła córkę, aby mi opowiedziała o molestowaniu przez trenera. Córka wzięła mnie na spacer i powiedziała. Spotkałyśmy się 7 kwietnia tu, u Renaty, której opowiedziałam, co się dzieje. I zdecydowałyśmy, że idziemy z córkami złożyć doniesienie w prokuraturze. Moja o molestowanie, a pozostałe o znęcanie psychiczne.

Już 10 kwietnia nasze dziewczynki zostały przesłuchane w obecności psychologa. Prokurator kazał wtedy wymyślić powód, aby nie szły na trening. I na drugi dzień zatrzymano go podczas treningu w obecności innych dziewczyn. Ja z okna widziałam, jak podjeżdża policja i wyprowadzają go na przeszukanie jego mieszkania. Bo jesteśmy sąsiadami. To było to samo mieszkanie, gdzie moja córka chodziła przez dwa lata, a on ją... (Teresa milknie). Teraz dziewczyny przeżywają gehennę w szkole. Bo są dziewczyny, które nie wierzą w winę Lewego. Raz pokazały mojej córce taki gest (palec wskazujący Teresy przesuwa się po gardle od ucha do ucha).

Arleta: – Dlatego ja postanowiłam, że się nie cackam. Napisałam córce usprawiedliwienie, które pokazuje każdemu nauczycielowi: „Proszę zwolnić córkę ze stresujących zajęć ze względu na aresztowanie jej trenera”.

(kobiety w śmiech)

Małgorzata: – Były też SMS-y od innych dziewczyn: „Mścicie się, suki”. Niestety, to potęguje w córkach poczucie winy.

Teresa: – Moja nawet miała przez to depresję i chciała iść odwoływać zeznania. Pytałam ją: „Powiedziałaś prawdę? Tak? To musimy to skończyć”.

Renata: – Wszystkie dziewczyny przez te dwa lata opuściły się w nauce.

Małgorzata: – Moja miała w gimnazjum średnią 5,2, a teraz nie idzie wyżej niż 3,5.

Mnie się też to zdarzyło

Arleta: – Jestem na siebie wściekła, bo gdy widziałam, jak Lewy dotyka córkę Teresy, to powinnam to rozpoznać. Bo jestem przewrażliwiona na punkcie pedofilów.

Bo sama to przeżyłam jako dziecko. I widziałam to samo w zachowaniu Lewego. To, co widziałam jako dziecko. Byłam wtedy molestowana.

(cisza)

Renata: – Ja też to widziałam. To, jak Lewy dotyka córkę Teresy. I też powinnam wiedzieć, że to nienormalny dotyk. Ja też od szóstego roku życia byłam wykorzystywana seksualnie. (cisza)

Przez sąsiada. Byłam w nim zakochana, choć miał prawie czterdziestkę. I on też był dla mnie bogiem. Miał duży samochód, którym woził dzieciaki z całej okolicy, tu, z tego miejsca. Jeździliśmy na pikniki, inne dzieciaki się rozbiegały, a on mnie brał na kolana i dotykał. W naszych dziewczynach nie potrafiłam dostrzec, że mają te same objawy co ja wtedy: zamknięcie w sobie, lęki, agresja. Dlatego gdy córka Teresy ujawniła molestowanie, uwierzyłam jej w sekundę.

Dziś sama potrzebuję pomocy, po zatrzymaniu Lewego wróciły moje koszmary i poszłam na terapię psychologiczną. Nie potrafiłam nazwać tego, co sama przeżyłam, dlatego sumienie mnie zżera i nie śpię po nocach.

Arleta: – Ja to przeżyłam we własnej rodzinie. Zresztą w mojej rodzinie wszyscy wiedzą, o kogo chodzi, ale nie robią nic. Po prostu nic.

Kuszenie w cieniu katedry

Marię dręczą pytania. Chciałaby je zadać hierarchom kościelnym, bo uważa, że przez nich straciła syna.

Szukam odpowiedzi. Kuria poznańska nie chce o tym rozmawiać. Dzwonię do abp. Juliusza Paetza. Głos w słuchawce spokojny. – Czas nie dojrzał jeszcze do takiej rozmowy – mówi.

Idę pod kanonię Paetza, willę obok poznańskiej katedry. Pukam, otwiera zaskoczony. Niechętnie mnie gości, ale nie wyrzuca, skoro jestem, jak mówi, tak zdeterminowany.

Siedzimy w staromodnym salonie z wystawionym na widok listem gratulacyjnym od Benedykta XVI. Za oknem bije na mszę katedralny dzwon. Paetz to blisko 80-letni mężczyzna, lekko zgarbiony, z dyskretnym uśmiechem na twarzy, dostojny w ruchach. W koszuli z koloratką, lekkim swetrze. Na stole przykrytym białym obrusem stawia kawę i ciasteczka. Chyba zamęczam go pytaniami, które nurtują Marię, bo grzecznie kończy rozmowę.

– Mam do pana prośbę – mówi w drzwiach, składając ręce jak do modlitwy. – Proszę napisać o mnie prawdę.

– O chłopcach pachnących Hugo Bossem, leczących się psychiatrycznie, o butelkach po whisky chowanych przed urszulanką?

Unosi brwi, uśmiecha się łagodnie, błogosławi mnie znakiem krzyża na drogę.

Piotr

Maria i jej mąż uprawiają rolę w jednej z wielkopolskich wsi. Byli dumni z syna, proboszcz mówił, że Piotr jako dziecko był taki uduchowiony. Maria była spokojna, że syn poszedł do seminarium. Bo gdzie będzie bezpieczniej jak pod poznańską katedrą?

Spotkała Paetza, gdy przyjechała odwiedzić syna. Serdeczny, bezpośredni, pokazał plac budowy nowego seminarium i powiedział: „Wasz syn będzie tu mieszkał”. Maria pamięta, że nawet na tablicy tej budowy był napis: „Inwestor: abp Juliusz Paetz”. Mąż mówił jej, że ten arcybiskup trochę dziwny, ale nie zwracała uwagi.

Po kilku miesiącach syn przyjechał do domu bez zapowiedzi. Od progu wyglądał inaczej, trzy dni się nie odzywał, nie chciał wracać do Poznania. W końcu powiedział: „Arcybiskup to pedał”.

Maria nie jest w stanie opowiedzieć, co przeżywali. Paetz był dla nich jak święty, pracował u boku świętego papieża Jana Pawła II, a tu takie coś. Świat się zawalił.

Piotr leczył się psychiatrycznie, długo wychodził z depresji, a Maria zrozumiała, że i księży szatan kusi. Już św. Faustyna w swoich wizjach widziała schodzący w ogień piekielny orszak biskupów.

Uwierzyła synowi, że był obmacywany, ściskany, całowany. Że arcybiskup wybierał ładniejszych kleryków, by mu usługiwali jako kelnerzy w pałacu, gdy przyjmował bogatych, ważnych ludzi.

W kwietniu 2010 roku Maria nakrywa do stołu, zasiada z mężem, synem. W telewizorze widzą uroczystości pogrzebowe pary prezydenckiej po katastrofie w Smoleńsku. Na ekranie zbliżenie twarzy arcybiskupa Juliusza Paetza, który idzie w pożegnalnym orszaku. Piotr podrywa się, nie zdąża do ubikacji, wymiotuje na środku pokoju.

Dopiero od niedawna chodzi do kościoła, ale nadal pilnują, by wyłączać telewizor, gdy pokazują Paetza.

– Modlę się, by syn znów nie wpadł w depresję, choć minęło już prawie 15 lat od naszej tragedii. No, niech mi pan powie – Maria unosi głos. – Dlaczego oglądamy Paetza w telewizji w pierwszym rzędzie na kolejnych uroczystościach? Nie ma wstydu, jest taki butny, dumny. Gdyby chociaż przeprosił...

Baccione

Najpierw „Fakty i Mity”, a w lutym 2002 roku „Rzeczpospolita” w tekście „Grzech w Pałacu Arcybiskupim” opisuje kulisy wieloletniego molestowania młodych, pełnoletnich seminarzystów przez arcybiskupa poznańskiego Juliusza Paetza: to seksoholik, zaleca się nawet do archeologów szukających koło katedry reliktów pałacu Mieszka I. Wybierał seminarzystów uległych lub pochodzących z ubogich domów, jak Piotr, do których chodził podziemnym przejściem, przekupywał prezentami, stypendiami w Rzymie.

Działaczom katolickim sprawa znana była wcześniej. Maciej Giertych rozmawiał z Paetzem i zażądał zaprzestania seksualnych praktyk. Bez skutku.

Ksiądz Tomasz Węcławski, dziekan Wydziału Teologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, wspólnie z rektorem seminarium słali listy do nuncjusza apostolskiego, w których opisywali molestowanie. Do papieża nie dotarły, a Paetz w zemście nękał Węcławskiego. Ksiądz stracił posadę dziekana wydziału teologicznego, zrezygnował z kapłaństwa, dokonał apostazji, ożenił się, przybrał nazwisko Polak.

Dopiero Wanda Półtawska, przyjaciółka Jana Pawła II, dostała się do ucha papieża, opowiedziała o breweriach.

Nigdy nie ujawniono raportu komisji watykańskiej, którą przysłał papież. Nie wiadomo, kto i co zeznawał. Watykan odsunął Paetza na emeryturę, nikt nie złożył doniesienia do prokuratury.

Paetz bronił się z ambony, że źle interpretowano jego spontaniczność. Klerykom mówił, że to niewinne baccione (z włoskiego ’całus’).

Prof. Tomasz Polak mówi mi dziś, że wśród molestowanych byli dwaj bracia, klerycy. Jeszcze inny przyznał się Polakowi, że Paetz zawiózł go do znajomego proboszcza w Niemczech, do gejowskiej sauny. Kilku kleryków porzuciło sutanny, wyjechali na Zachód, co najmniej jeden trafił do szpitala psychiatrycznego.

Wojna

Katedra, Pałac Arcybiskupi, seminarium duchowne są na Ostrowie Tumskim, w dzielnicy Poznania zwanej wyspą, bo leżącej w rozlewisku Warty.

Zmuszony do rezygnacji Paetz osiadł tam w willi tuż przy placu katedralnym. Po jego drugiej stronie, w Pałacu Arcybiskupim, zamieszkał abp Stanisław Gądecki. Miał 53 lata, gdy zajął miejsce skompromitowanego arcybiskupa.

Stanisław Zasada, dziennikarz współpracujący z mediami katolickimi: – Nie da się ukryć, że hierarchowie za sobą nie przepadają.

Jan Filip Libicki, senator PO, działacz katolicki: – Są z innych światów.

Paetz jest zaprawionym gawędziarzem i salonowcem uwielbianym przez establishment Poznania.

Gądecki w Episkopacie zajmował się dialogiem religijnym z judaizmem. Jest skryty, małomówny, niechętny do kontaktów z wiernymi. Rzadko opuszcza swój pałac.

Podczas ingresu Gądeckiego, w kwietniu 2002 roku, w orszaku idzie również Paetz: żegna ludzi uśmiechem, macha ręką, odpowiadają mu brawa i okrzyki tych, którzy nie wierzą w zarzuty.

Paetz żegna się wtedy z wiernymi, ale pozostaje, jak mówi, „w cieniu katedry, zawsze gotowy in Nomine Domini [z łac. ’w imię Pańskie’] życzliwie służyć każdemu człowiekowi”. Watykan zakazał mu posługi: rozdawania komunii, spowiedzi, udzielania ślubów, przewodniczenia mszom, wyświęcania księży, konsekrowania kościołów.

Nowy arcybiskup dziękuje Paetzowi za posługę i dodaje jedno wieloznaczne zdanie: „Kościół łatwiej przebaczy wszystko niż atak na prawdę”. Czy był to zarzut wobec mediów, które ujawniły aferę, czy wobec Paetza, który chciał ją zdusić? Nie wiadomo. Gądecki nigdy nie chciał rozmawiać o Paetzu.

Po mszy pożegnalnej Paetz idzie jeszcze raz do seminarium, staje przy klerykach pilnujących drzwi i rzuca z uśmiechem. – Nie zapomnicie mnie nigdy, co?

Abp Józef Kowalczyk, nuncjusz apostolski, po ingresie Gądeckiego wolał zjeść obiad z Paetzem w jego domu.

Paetz za czasów świetności wyremontował Pałac Arcybiskupi i kazał w podłodze jednego z pomieszczeń wmurować własny herb, w którym są lilie – symbol czystości i niewinności. Gądecki kazał zasłonić herb dywanikiem.

Herb wisi także w katedrze, przybity do balkonu chóru. Gądecki musi na niego patrzeć, ilekroć ze swojego tronu spojrzy w lewo.

Przed Wielkanocą 2006 roku, podczas Gorzkich Żalów Paetz przeszedł wzdłuż nawy i usiadł w fotelu zarezerwowanym dla Gądeckiego. Ten wszedł, spojrzał na zajęty fotel i usiadł z tyłu, na miejscu biskupa pomocniczego. Paetz, jak widzieli wierni, ukrył twarz w dłoniach, by nie spotkać spojrzenia Gądeckiego.

Organem prasowym archidiecezji jest „Przewodnik Katolicki”, gazeta mająca XIX-wieczny rodowód. Po odejściu Paetza starają się tam, by jego nazwisko w pamięci poznaniaków się zatarło. Ale Paetz tego nie ułatwia, pojawia się na uroczystościach kościelnych, miejskich, państwowych.

Adam Suwart, były dziennikarz „Przewodnika Katolickiego”, minął Paetza na wyspie w 2007 roku.

– Szedłem przez plac katedralny, zatrzymał mnie, miał szeroko otwarte oczy. Czy pan to widział, spytał zadowolony, pokazując mi okładkę jednego z tabloidów. Był na pierwszej stronie. Proszę mi kupić, powiedział, z dziesięć egzemplarzy.

Suwart spojrzał na tekst pod zdjęciem: „Oskarżony o molestowanie abp Paetz wita się z papieżem”.

W 2012 roku „Gazeta Wyborcza” zamieściła zdjęcie, na którym Paetz uczestniczy w mszy. Zadzwonił do redakcji. – Chciałem serdecznie podziękować za piękne zdjęcie. Czy mógłbym kupić je na pamiątkę? – spytał dziennikarza dyżurnego.

Po procesji Bożego Ciała w Poznaniu pisze do redakcji „Przewodnika Katolickiego”:

„Z głębokim ubolewaniem stwierdzam, że w ww. relacji nie ma ani jednego słowa o mej obecności podczas tej Uroczystości. Uczyniła to natomiast »Gazeta Wyborcza«. Pozostawiam ten fakt bez dalszego komentarza”.

Gdy „Przewodnik” pomija jego nazwisko przy mszy odpustowej, Paetz znów śle skargę: „Nie zdarza się to redakcji pierwszy raz, iż przemilcza, pomija, nie zauważa mojej osoby i mojej posługi pasterskiej. Ten fakt medialny wpisuje się w określone działania zmierzające do marginalizowania [mojej] osoby i posługi”.

Paetz jest na pogrzebach znajomych proboszczów, w operze poznańskiej, siedzi w honorowej loży obok biznesmena Jana Kulczyka i poznańskich polityków.

Wita w Polsce papieża Benedykta XVI.

Jest na audiencji w Watykanie w 2005 i 2009 roku.

Przychodzi na mszę popielcową do katedry poznańskiej, a abp Gądecki sypie mu na głowę popiół, mówiąc: „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”.

Jest w Krakowie na mszy z prezydentem Lechem Kaczyńskim.

Na Lednicy wśród rozmodlonej młodzieży.

Siedzi na ingresach biskupów.

Kroczy w orszaku pogrzebowym pary prezydenckiej po katastrofie w Smoleńsku, co widzą w telewizji Maria i jej syn.

W 2010 roku idzie wśród duchownych ulicami Poznania w procesji Bożego Ciała. Monstrancja niesiona jest pod baldachimem. Biskupi zmieniają się, gdy drętwieją im ręce.

Suwart: – Paetz manewrował, by choć przez chwilę ponieść monstrancję. Ale zza jego pleców wyłonił się nagle inny duchowny i prawie wyrwał mu ją z rąk.

Dżulietta

W kwietniu 2009 roku w redakcji „Przewodnika” konsternacja. Jeden z dziennikarzy przypomniał, że tego roku przypada 50-lecie kapłaństwa Paetza.

– Co robić? – ksiądz Madejczyk pyta abp. Gądeckiego, bo zgodnie ze zwyczajem należy umieścić gratulacje i notę biograficzną.

– Dajcie – odpowiada arcybiskup. Ale sugeruje, by dać w kolejności alfabetycznej, nie wedle rangi. Kto zrobi wywiad z Paetzem, bo to także zwyczaj? Wszyscy się wykręcają sprośnymi aluzjami. Zgłasza się Suwart.

– Byłem go ciekaw, bo znałem wtedy tylko z opowieści.

Suwart dzwoni do Paetza, który z trudem skrywa zadowolenie. Po rozmowie dziennikarz melduje księdzu Madejczykowi: – Arcybiskup się ucieszył, ale zażądał, by dzwonił do niego ktoś wyższy rangą.

Na spotkanie idą obaj.

Paetz w „stroju krótkim”: marynarka, biała koszula, w mankietach bursztynowe spinki. Koloratka kontrastuje z opalenizną i siwymi włosami.

Paetz zawstydza Madejczyka. – Ksiądz już zapomniał, kto księdza wysłał na studia do Rzymu? Oj, nieładnie...

– Chcielibyśmy zacząć wywiad – mówi Madejczyk.

– O, nie. Dzisiaj tylko ustalimy, o czym to ma być. Ksiądz mieszka dwie kanonie dalej, ma do mnie 75 kroków, a nigdy mnie nie odwiedza – ciśnie Paetz.

– Zaraz ktoś przyjdzie zrobić zdjęcia – Madejczyk zmienia temat.

– Pani czy pan? – pyta Paetz znad talerza.

– Pan.

Paetz podrywa się po dzwonku do drzwi. Wchodzi fotograf – niewysoki brunet z kilkudniowym zarostem.

– Ksiądz jest jednym z najbardziej fotogenicznych biskupów... – mówi, szykując sprzęt.

– Jednym? – Paetz podnosi brwi.

– Najbardziej.

– Jak pan ma na imię? – pyta Paetz, przeczesując włosy przed lustrem.

– Jarek.

Kilka godzin później Paetz podekscytowany dzwoni do Suwarta.

– Zna pan tego fotografa, Jarka? Ma pan do niego numer?

– Mam, ale nie sądzę, by chciał kontynuować z arcybiskupem znajomość, a ja nie zamierzam być stręczycielem.

Paetza w „Przewodniku Katolickim” zaczęto nazywać „Dżulietta”.

Pomysł wywiadu przestał mu się podobać, zażądał pytań na piśmie. Uznał, że są nudne, odpowiedział na jedno: Jak z perspektywy lat widzi sprawę swojej rezygnacji? Odpowiedź nigdy nie pojawiła się w „Przewodniku”. Paetz poniewiera w niej księdza Węcławskiego, twierdzi, że nie może być wiarygodny ktoś, kto odszedł z Kościoła. Madejczyk zaczyna targi: jeśli Paetz wyrzuci ten wątek, redakcja pominie wzmiankę o molestowaniu. Paetz się zgadza. Ale z nieba spada mu list od Benedykta XVI.

Czcigodny

Paweł, młody świecki pracownik archidiecezji, bywał u Paetza pod osłoną nocy, na winie. Latem 2009 roku zastał Paetza w euforii. – Syczał, że teraz dopiecze gadowi, bo tak nazywał Gądeckiego. Relacjonował mi zebranie plenarne Episkopatu w Łomży. Do Paetza podszedł tam Józef Kowalczyk, nuncjusz watykański, i zaprosił na raut.

– Nie przyjdę – Paetz był nadąsany – bo Gądecki zrobił mi afront, nie pozwolił przewodniczyć mszy, podczas której obchodzę 50-lecie kapłaństwa.

Kowalczyk: – Uspokój się, dostałeś przecież list od Ojca Świętego.

– Jaki list? – Paetz był zaskoczony.

– Gratulacyjny, z okazji twojego jubileuszu. Wysłałem Gądeckiemu, by tobie wręczył.

Paetz ciągnie abp. Kowalczyka do stojącego nieopodal abp. Gądeckiego.

– Ponoć ksiądz arcybiskup ma dla mnie list?

– Jaki?

– Od Ojca Świętego.

– A rzeczywiście, coś przyszło, dokładnie nie czytałem – odpowiada Gądecki.

Paetz ledwie powstrzymuje furię. Żąda publikacji listu w „Przewodniku Katolickim” – zamiast wywiadu.

Benedykt XVI po łacinie pisze: „(...) kierujemy nasze życzenia do Ciebie, Czcigodny Bracie, który w tym roku obchodzisz niezwykłe wydarzenie w swoim życiu, a mianowicie 50. rocznicę Twoich święceń kapłańskich. (...) Zarówno w diecezji łomżyńskiej, którą kierowałeś przez 13 lat, jak i na macierzystej starodawnej Stolicy Metropolitalnej Poznańskiej, prowadząc swoją owczarnię, dawałeś świadectwo wiary w zmartwychwstanie Chrystusa, która oddala wszelki lęk. Czcząc z synowską miłością Maryję jako Matkę Kościoła i Królową Polski oraz pobożnie oddając wraz z Twoim ludem cześć świętym i błogosławionym Twojej ziemi, pracowałeś nad dziełem duchowego rozwoju”.

Paetz szeptał Pawłowi: – Czy ty to słyszysz? Jak on to napisał: „Czcigodny bracie”.

Watykan nigdy nie skomentował listu. Nie wiadomo, czy był wpadką, czy efektem szczerych intencji. Paweł z półsłówek Paetza wnioskował, że „wydeptał” list w Watykanie, a potem został on papieżowi podrzucony do podpisania w stercie korespondencji.

„Przewodnik” wydrukował list zamiast wywiadu, ale nie bez złośliwości. W nocie biograficznej dopisano jednak, że Paetz „odszedł po oskarżeniach o molestowanie”. Autorem notki jest Suwart. – Ale to nie ja dopisałem o molestowaniu, proszę o to pytać księdza Madejczyka – mówi.

Kilka tygodni później Madejczyk chciał przywitać się z Paetzem po mszy w katedrze. Ten zbył go: – Zwalniam księdza z obowiązku podawania mi ręki.

Madejczyk, obecnie proboszcz jednej z podpoznańskich parafii, nie chce rozmawiać o sprawie Paetza. – Niech wszyscy teraz zobaczą, co o mnie papież sądzi – mówi Paetz Pawłowi podczas kolejnego wieczoru zakrapianego winem.

– Przecież wydrukowali już list w „Przewodniku”.

– Rozsyłam go dalej.

Paetz kazał introligatorowi skopiować list, zachowując wiernie wygląd: ozdobny, czerpany papier, wypukły, kolorowy herb papieski, wytłoczoną pieczęć. Poprosił o tłumaczenie z łaciny na polski i rozesłał do biskupów, przełożonych zakonów, osób publicznych, zaprzyjaźnionych polityków.

Adam Suwart: – Żył tym listem na granicy obsesji. Mówił mi: czy pan wie, jaki jest rezonans? Setki osób mi gratulują, wreszcie odżyję.

Paweł, który przychodził nocą do Paetza na wino: – Nie liczył się z pieniędzmi. Kiedyś pokazał mi buty, niezwykle szykowne. Powiedziałem: może pojedziesz w tych butach do Nigerii, na misję?

– Ty to umiesz dogadać – odparł Paetz z uśmiechem.

Hugo Boss

Symbolem luksusu, jakim lubił otaczać się Paetz, był tron, na którym zasiadał w katedrze – bijący po oczach złotą farbą i ornamentami; trafił później do „złotej kaplicy”, zwanej bizantyjską. Można go dzisiaj oglądać w komnacie katedralnej po wrzuceniu do automatu „5 złotych za oświetlenie”.

Paetz słynął z wystawnych uczt wyprawianych dla establishmentu w Pałacu Arcybiskupim. W 2001 roku zakomunikował młodym księżom kelnerom, którzy obsługiwali uczty, że muszą pójść do krawca, by dać miarę.

– Nie mogę narażać swoich gości, często niewierzących, by obsługiwali ich księża w sutannach. Uszyję wam liberie – oznajmił. Paetz nie zdołał przebrać księży za luksusowych lokajów, bo rok później został zmuszony do ustąpienia.

Pozostał estetą i degustatorem.

Paweł: – Lubi mleczne bułki z rodzynkami, takie maślane. Zadzwonił raz do mnie i mówi: kup, proszę, te, co się w ustach rozpływają.

Uległym klerykom, młodym przyjaciołom wręczał wodę toaletową Hugo Boss o silnej męskiej nucie, model classic. Siostry urszulanki obsługujące pałac na imieniny dostawały od niego perfumy Coco Chanel. Lubił też dworskie ceremoniały. Gość przychodzący na audiencję kładł swoją wizytówkę na tacy. Ten zwyczaj przetrwał. Teraz wizytówki zdarza się nosić siostrze Teresie, urszulance, która mu gotuje, sprząta i pierze.

Paweł: – Paetz sugerował, że gdybym chciał pobyć w Rzymie, to udostępni mi mieszkanie. Zastrzegł przy tym, że ma brzydki widok z okna, bo na podwórko. Nie skorzystałem.

Skorzystał Adam, seminarzysta: – Rok po wybuchu afery spędzałem wakacje w Rzymie, dałem znać Paetzowi. Wpadnij, odpisał SMS-em, mam tu mieszkanie.

Adam szedł 15 minut spacerem od Watykanu, główną ulicą via del Conciliazione, potem skręcił w mniejszą. Zobaczył zadbaną kamienicę, wszedł na piętro. Paetz otworzył drzwi, na których nie ma wizytówki. Adama uderzyła biel marmurów na podłodze i białe ściany z wiszącym na nich bursztynowym krzyżem. Dalej kuchnia połączona z salonem, meble a la Ludwik XVI i widok z okna na podwórze, na którym bawiły się dzieci. W pokoju gościnnym było łóżko dla dwóch osób, szafa i biurko. Sypialnia Paetza to podwójne łoże z grubym materacem, sekretarzyk z kosmetykami i dwudrzwiowa szafa. Łazienka dla gości była skromna. Druga, dla Paetza, wykończona marmurami, z dużą wanną i detalami najwyższej jakości.

Mieszkanie to, jak mówił Paetz przyjaciołom, kupić miał jeszcze w latach 80. za odprawę, jaką otrzymał po wyjeździe z Rzymu.

Adam

Gdy Paetz przyjmuje gości w willi koło katedry poznańskiej, za oknami często słychać mszę. W środku jest hol z kamienną posadzką, drewniane schody na piętro. Na parterze jadalnia z oknami na plac katedralny. Kredens, dębowy stół, krzesła. Na ścianach obrazy – impresjonizm. Na piętrze sypialnia i gabinet z regałami pełnymi książek. Bywa tam Adam, niewysoki, o chłopięcej twarzy, modnie ubrany. Początek ich znajomości to 2000 rok, gdy Adam był w poznańskim seminarium. Pamięta scrutinium – rozmowy w cztery oczy, na jakie zapraszał Paetz do swojego pałacu i testował: przytulanki, baccione, alkohol.

Adam, wówczas 20-latek, przyjmował to bez protestu, bo był pogodzony ze swoim homoseksualizmem. W zamian dostawał koszule kapłańskie, pod koloratkę – włoskie, najwyższej jakości, z kaszmiru i wełny.

Adam usłyszał raz od Paetza, że fajnie byłoby mieć kogoś, do kogo można się przytulić, mieć świadomość, że jest.

– Nie odebrałem tego jako oferty; raczej zwierzenie, że jest bardzo samotny.

Kilka tygodni po wymuszonej rezygnacji, w marcu 2002 roku, Paetz zadzwonił.

– Nie chciałbyś się spotkać? – spytał smutno.

Spacer do Paetza obciążony jest wtedy ryzykiem. Arcybiskup Gądecki na straży seminarium stawia księdza Pawła Wygralaka, który wśród młodych kleryków ma ocenę mało wyrozumiałego wobec wszelkich przejawów życzliwości między mężczyznami.

Adam: – Idę przez plac katedralny, spotykam Paetza, krótka pogawędka. Dochodzę do seminarium, ktoś woła: rektor cię zaprasza!

– Rozmawialiście na placu. Co was łączy? – pyta ksiądz Wygralak.

– Plac – odpowiada Adam. Zapachniało mu inwigilacją.

Jego znajomość z Paetzem nadal trwa. W willi wypijają z reguły dwie butelki wina, whisky.

– Spytałem kiedyś: dlaczego tu zostajesz, masz apartament w Rzymie. Jak to, odparł wzburzony, przecież ludzie mnie tu szanują!

Czasami Paetz daje Adamowi gotówkę, kilkaset złotych. Tak jak ostatnio, na kolacji. Paetz ubrany w jedną z tych eleganckich, drogich koszul pod koloratkę. Zaproponował, by poszli na górę, na koniaczek. Przytulał się coraz bliżej, mocniej, całował.

– Może pójdziemy do sypialni? – spytał.

Poszli.

Potem jak zwykle Adam zabrał puste butelki po alkoholu i wyrzucił daleko od katedry.

W 2005 roku zrezygnował z kariery duchownego. – Dlaczego? – pytam.

– Bo jestem homoseksualistą i nie mógłbym jak Paetz uwodzić swoich parafian.

Adam nadal spotyka się z Paetzem.

Paweł

Wysoki, przystojny, o południowej urodzie. Ma świetną dykcję i głos. Pracował w archidiecezji jako „cywil”, prosi o niepodawanie dokładnego stanowiska.

Od wielu lat także jest częstym gościem Paetza pod osłoną nocy. Poznali się przypadkiem, w biegu, gdzieś na placu katedralnym. Pamięta pierwszy wieczór, suto zakrapiany winem. Paetz biegał po butelki do piwniczki, do której wchodzi się z holu. Piwniczka jest mała, mroczna, pełna regałów na wina, o nieokreślonej liczbie i wartości.

Paweł: – W pewnym momencie czuję, że tracę świadomość. Prawie się wyczołguję z jego domu, ulica mi faluje, mijam katedrę, schodzę nad rzekę, by sprowokować wymioty. Nie jestem abstynentem, znam swoje reakcje na alkohol i jestem przekonany, że z czymś to zmieszał. Na rok ograniczyłem z nim kontakty.

Paetz pisze SMS-y, prosi o telefon, Paweł odpisuje: „Nie życzę sobie tego typu znajomości”. Pawłowi sprawiało przyjemność, że trzyma arcybiskupa w niepewności. Po roku się poddaje. Obiad, wino na potęgę i znów finał z frywolnymi tekstami. Paweł chce wyjść, Paetz obejmuje go za szyję, próbuje całować, tłumaczy, że to tylko baccione.

– Ceną za poznanie go miało być zbliżenie. Nie byłem tym zainteresowany, ale ciągnęła mnie ciekawość.

Paweł wypytuje Paetza o kulisy pracy w Watykanie, w którym zrobił błyskotliwą karierę.

Słyszy, że arcybiskup trafił do Rzymu w latach 60., na studia, był szeregowym urzędnikiem kurii watykańskiej. W 1976 roku awansował nagle na prałata antykamery papieskiej. Antykamera to pokój, w którym goście papieża czekają na audiencję, a Paetz miał ich zajmować, nim przekroczą drzwi sali audiencyjnej. To stanowisko wyrobiło w nim ogładę towarzyską, dawało mu stały kontakt z papieżem.

Paweł usłyszał od Paetza taką anegdotę: pewnego dnia 1976 roku papież Paweł VI kroczył korytarzami Watykanu w orszaku kardynałów i kazał ten orszak zatrzymać.

– Kim jest ten ksiądz? – pyta papież, pokazując na Paetza. Przyzywa go, pozwala się pocałować w pierścień, zamieniają kilka słów. Po kilku tygodniach Paetz zostaje prałatem antykamery i dostaje apartament zastrzeżony dla wysokich kardynałów z Watykanu.

Choć Paetz nigdy tego oficjalnie nie potwierdził, w biografii Pawła VI Macieja Wrzeszcza można przeczytać, że w otoczeniu Pawła VI „przebywał na wyraźne życzenie samego papieża”.

Podczas jednej z kolacji Paetz po drugim lub trzecim winie mruga do Pawła i mówi konfidencjonalnym szeptem: – Chyba mogę ci coś pokazać. Wyjmuje album ze zdjęciami, na których jest w towarzystwie sław. Przewraca karty albumu, wyjmuje z niego dwa zdjęcia. Na pierwszym, czarno-białym, stoi na plaży w krótkich szortach i koszulce, a obok stoi podobnie ubrany papież Paweł VI. Na drugim młody Paetz nie ma już koszulki.

Paweł pyta, czy arcybiskup zamierza to kiedyś opublikować.

– Ty to masz poczucie humoru.

Włącza płytę Andrei Bocellego, próbuje z Pawłem tańczyć.

– Dobrze wtedy wyglądałem, co?

– Nadal dobrze wyglądasz.

– Bo ważę się co rano, nago, po prysznicu. Możemy się zważyć razem – Paetz pokazuje drzwi łazienki.

Paweł zauważył, że arcybiskup miał obsesję na punkcie swojego ciała. – Gdy zobaczył mnie raz nieco tęższego, robił wymówki, szarpał za koszulę. Jak ty wyglądasz, mówił, bierz ze mnie przykład.

Paetz jada regularnie, pięć posiłków dziennie, regularnie się także bada. Gdy zaprzątały go piegi na dłoniach, pytał Pawła, czy to prawda, że można je wywabić cytryną.

– Kiedyś byłem wierzący – mówi mi Paweł. – Tymczasem Paetz był jakimś perwersyjnym, pociągającym kontrastem. Ten alkohol, przepych, pycha kojarzyły mi się z cytatem z Apokalipsy św. Jana. Zna pan? O „pijanej krwią Chrystusa”?

Paweł cytuje:

„I ujrzałem Niewiastę siedzącą na Bestii szkarłatnej, pełnej imion bluźnierczych, mającej siedem głów i dziesięć rogów. A Niewiasta była odziana w purpurę i szkarłat, cała zdobna w złoto, drogi kamień i perły, miała w swej ręce złoty puchar pełen obrzydliwości i brudów swego nierządu”.

Pewnego wieczoru po dwóch winach Paetz prosi Pawła, by poszli do sypialni.

– Po co?

– Pomożesz mi ściągnąć książki z górnej półki.

Paweł się rozgląda. Jest wielkie łoże, książek nie ma.

– Gdzie one?

Arcybiskup kładzie dłonie na swoich piersiach. – Tutaj – uśmiecha się zawadiacko.

Po tym wieczorze dostał od arcybiskupa tomik poezji bp. Jana Szkodonia z zaznaczonym wierszem:

Ty jesteś mną, a ja – tobą

Ja tęsknię w tobie, a ty we mnie

Tęsknię, więc czekam:

na myśl, na słowo, na telefon, na obecność

Tęsknię i cierpię

Ja jestem twoją nadzieją

jestem twoim złudzeniem,

snem i narkotykiem.

Kilka dni później Paweł widzi, jak Paetz kroczy ulicami Poznania w szeregu duchownych w procesji Bożego Ciała.

Innego razu przysłał mu w nocy SMS-a: „Myślę o tobie przed snem”.

„To niedobrze, bo nie będziesz mógł zasnąć” – odpisuje Paweł.

„Dzięki za dobre słowo, które jest ze mną w łóżku. Brakuje cię tu pod czternastką. Ślę uściski, twój Juliusz”.

Grudzień 2011 roku, Paetz, kołysząc się od wina, odprowadza Pawła do furtki i mówi: „Kocham cię”. Paweł był pod takim wrażeniem, że dopiero w taksówce zauważył, że ściska pustą butelkę po winie. Paetz kazał ją zabrać i wyrzucić daleko, by siostra urszulanka nie zorientowała się, że miał gościa.

Siostra Teresa

Jest skryta i skromna. Niewysoka, ok. 50 lat, przysadzista, z czarno-siwymi włosami ukrytymi pod czepkiem. Przychodzi do Paetza rano, wychodzi popołudniem. Wozi go również volkswagenem polo na kolacje z przyjaciółmi.

Paetz nie miał wpływu na jej wybór, dostał ją od archidiecezji, dlatego siostrze raczej nie ufa.

Paweł: – Napisał mi SMS-a: „Idź do Piotra i Pawła, kup mi cztery parówki, jakieś markowe, i dobrą wątrobiankę”.

„Dlaczego nie wyślesz siostry” – spytałem.

„Bo wie, że jem dwie, domyśli się, że będę miał gościa”.

Bał się, że siostra Teresa donosi arcybiskupowi Gądeckiemu, dlatego kazał gościom, głównie młodzieńcom, wyrzucać flaszki daleko poza wyspą. Bał się, że siostra sprawdza nawet śmietnik w jego domu. Prosił też Pawła, by umył naczynia, by zatrzeć ślady biesiady przed siostrą.

Paetz rozluźnia się w rozmowie z gośćmi dopiero wtedy, gdy siostra wychodzi z domu. Gdy raz zatrzasnęły się za nią drzwi, zbiegł po wino do piwniczki, nalał, a potem dał Pawłowi wodę Hugo Boss.

– Kilka dni później przyłożył nos do mojej szyi, powąchał i spytał z kokieterią w głosie: „Nie używasz?”. Kupił ją na lotnisku w Monachium, gdy wracał z Rzymu.

Paweł spytał, po co był w Rzymie.

– Załatwić sprawę Gądeckiego – odparł Paetz konfidencjonalnym szeptem.

Przypadłość

Arcybiskup Gądecki tylko raz zabrał głos w sprawie Paetza – w 2003 roku, po przejęciu władzy nad poznańską kurią, odpowiadając na pytanie Katolickiej Agencji Informacyjnej: „Sprawa została definitywnie rozwiązana przez Stolicę Apostolską. Najpierw przez fakt przyjęcia rezygnacji, potem przez zakaz wykonywania funkcji duszpasterskich na terenie archidiecezji poznańskiej. Dla mnie są to dostateczne przesłanki, by poprzez pozytywną pracę dla Królestwa Bożego przywracać jedność całego Ludu Bożego”.

Chciałem porozmawiać z abp. Gądeckim o Juliuszu Paetzu. Odmówił.

W 2010 roku doszło między nimi do najważniejszego pojedynku. Media informowały, że Watykan zwrócił Paetzowi przywilej święceń, koncelebracji mszy. Gądecki na znak protestu miał grozić dymisją.

Paetz pisze SMS-a do Pawła: „I co? Wreszcie Gad zrezygnował?”.

Bezpośrednią przyczyną tej rozgrywki miała być odmowa Gądeckiego, by zezwolić Paetzowi na udzielenie ślubu komuś z jego rodziny. Paetz poprosił wtedy abp. Henryka Muszyńskiego, metropolitę w Gnieźnie, by zgodził się na celebrację na jego terenie.

– Mogły być jakieś prośby, ale nie pamiętam – mówi mi abp Muszyński i dodaje, że „woli się w te spory na trzeciego nie wtrącać”.

Gądecki zebrał wszystkie siły, by utrącić zniesienie kar. Dostał poparcie od polskiego Episkopatu. Dobił Paetza rzecznik Watykanu, mówiąc, że zasady i restrykcje ustalone w 2002 roku pozostają w mocy. Może odprawiać msze, ale tylko w swojej willi, w małej kaplicy. To niewielki pokój z krzesłami dla mniej więcej 10 osób, z małym ołtarzem i krzyżem.

Gądecki wzmocnił swoją pozycję w wojnie z Paetzem, więc na odwagę zdobył się wtedy „Przewodnik Katolicki”. Ksiądz Madejczyk napisał w komentarzu: „Oświadczenie rzecznika Stolicy Apostolskiej (...) wyraźnie wskazuje, że wyniki watykańskiej wizytacji, która poprzedziła dymisję arcybiskupa, i ocena zebranych wówczas materiałów skłoniły Stolicę Apostolską do zdecydowanych działań, które mają charakter trwały”.

Madejczyk wypomina też Paetzowi pojawianie się na publicznych uroczystościach, uznaje to za niestosowne.

Ale Paetz nadal jako „arcybiskup senior” figuruje w corocznym „Annuario Pontificio”, watykańskim spisie wszystkich biskupów na świecie. Na jego podstawie układa się zaproszenia na różne uroczystości. Nadal też jako senior uczestniczy w zebraniach Episkopatu. W 2012 roku przybył na jego posiedzenie, gdy obradowano nad pedofilią wśród księży. Episkopat nie chciał tego komentować.

Tylko raz głos zabrał kardynał Józef Glemp, u kresu życia, w 2012 roku. Pytany przez „Newsweek” mówił: „Także jestem zadziwiony jego [Paetza] aktywnością. Co prawda nie zajmuje urzędu w Kościele, ale chyba byłoby lepiej, gdyby był poza Polską”. Glemp przyznał, że wiedział o sprawie Paetza z plotek, zanim podjęły to media. Dodał rzecz niezrozumiałą: „Starano się także ustalić, czy przypadłość Paetza się rozwija, czy nie”.

Gdy w 2014 roku nowym prymasem zostaje Wojciech Polak, Paetz jest obecny w archikatedrze w Gnieźnie i serdecznie się z nim wita.

Na stronie internetowej archidiecezji poznańskiej jest jego życiorys z listą licznych funkcji i zasług. Na końcu tylko wzmianka, że w 2002 roku papież przyjął jego rezygnację ze stanowiska metropolity poznańskiego.

Nie razi

Pytanie Marii, matki molestowanego seminarzysty, o obecność Paetza na publicznych uroczystościach można skierować do poznańskich elit. W 2006 roku Paetz dostał zaproszenie od prezydenta Ryszarda Grobelnego na obchody 50-lecia wydarzeń czerwca 1956 roku.

Gdy w 2002 roku jego sprawę ujawniła „Rzeczpospolita”, otrzymał poparcie establishmentu. Napisano list, który odwoływał się do „moralności chrześcijańskiej”. Sygnatariusze pisali: „Oskarżony został człowiek cieszący się powszechnym szacunkiem, o niepodważalnych zasługach dla poznańskiej nauki i kultury, odgrywający wielką i konstruktywną rolę w życiu naszego miasta i regionu”. Apelowano do mediów, by nie skazywały bez sądu. List podpisało 26 osób: rektorzy, prorektorzy, wykładowcy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Politechniki Poznańskiej, akademii: medycznej, rolniczej, sztuk pięknych, rzeźbiarka Magdalena Abakanowicz, a także biznesmeni Jan Kulczyk (Paetz dawał we Włoszech ślub jego córce) i Piotr Voelkel.

– To ja namówiłem Magdalenę Abakanowicz. Nie chodziło o to, że znamy Paetza i jego winy, ale że nie jest fair, by wydawać wyrok w mediach, nim wyjaśni się, co zrobił – mówi mi Voelkel, który widywał wtedy Paetza na premierach operowych. Teraz spotyka się z nim częściej, na prywatkach. Uważa go za ujmującego człowieka, fascynujące źródło informacji o Watykanie.

Kolacje z Paetzem organizuje dzisiaj Sławomir Pietras, były dyrektor opery, który sadzał arcybiskupa w loży obok włodarzy i również podpisał list poparcia. Uważa, że arcybiskup został skrzywdzony.

Na tych kolacjach Voelkel widuje Paetza. – Widzę emeryta, który oddałby wiele, żeby mieć większy kontakt z ludźmi. Jest towarzyski, więc źle znosi samotność. Jeżeli są twarde dowody na jego niemoralne działania wobec młodych mężczyzn, to to mnie oburza. Wiem też, że bezgrzesznych nie zna przyroda.

Jan Filip Libicki, senator, widywał Paetza na imieninach u księdza Władysława Kołodzieja, zmarłego w 2013 roku poznańskiego oficjała sądu duchownego: – Arcybiskup Paetz wyglądał jak ujmujący starszy pan, o którym prałat Kołodziej mówił, że wykończyli go masoni.

Paetz lubi przytaczać w towarzystwie anegdotę o Giulio Andreottim, byłym premierze Włoch podejrzanym o kontakty z mafią: – Opluli go, ale byli tacy, co stali przy nim do końca.

Przy Paetzu trwa ksiądz Antoni Warzbiński, jego były wikariusz. Paradoksalnie, w 2011 roku podczas mszy w katedrze Warzbiński potępił homoseksualizm i związki partnerskie.

Także wierni nie buntują się przeciw temu, że Paetz jest obecny publicznie. Co roku w czerwcu przechodzi w procesji Bożego Ciała. Tego lata procesja zbiegła się z protestem poznańskich środowisk katolickich przeciwko sztuce Golgota Picnic, która miała obrażać ich uczucia religijne. Paetz, idąc w orszaku, nikogo nie raził.

– Mnie raził – mówi mi Libicki.

– Ma pan bloga, dostęp do mediów. Publicznie pan nie protestował.

– Ale panu to mówię.

Co roku Paetz wyprawia swoje imieniny. Kilka lat temu był na nich Paweł. Arcybiskup co chwila wybiegał, odbierał telefony z życzeniami, przyjmował gości. Wśród nich był Stefan Jurga, były rektor UAM, inicjator listy poparcia.

– Jestem już daleko od tych spraw, nie mam nic więcej do dodania, historia to osądzi – mówi mi Jurga.

List podpisał także Jerzy Smorawiński, rektor AWF w Poznaniu. Dzisiaj jest tym zniesmaczony. – Jurga zapewniał mnie wtedy, że Paetz jest niewinny, że to nagonka. Mam do niego pretensje, że nie powiedział mi całej prawdy.

Jurga wiedział o zarzutach wobec Paetza długo przed publikacją „Rzeczpospolitej”. Powiadomił go ksiądz Węcławski, ale rektor to zignorował, pozbył się Węcławskiego z uczelni.

Jurga działa w Akademickim Klubie Obywatelskim, prawicowo-katolickiej grupie poznańskich naukowców. W 2008 roku został rycerzem papieskiego Orderu Świętego Sylwestra.

Zaproszenia

Tego dnia, gdy wyszedłem od abp. Paetza z jego prośbą, by napisać prawdę, ze znakiem krzyża na drogę, zadzwonił wieczorem, niespokojny. Poprosił o autoryzację swoich wypowiedzi.

– Ksiądz nie odpowiadał na moje pytania, trudno coś autoryzować.

– Pan wie, że nie mogę na nie odpowiadać.

– Nie, nie wiem. Dlaczego?

– Proszę już nie pytać.

– A mam jeszcze jedno: czy ksiądz czuje się samotny?

– Skądże! Jestem stale w drodze, na zaproszenie biskupów, kardynałów, nowego i poprzedniego prymasa. Chodzę ulicami Poznania, doznaję wiele życzliwości. Ludzie się zatrzymują, mówią: niech będzie pochwalony, dziękują, że zostałem w Poznaniu.

– Nie o taką samotność pytałem.

– Życzę panu pomyślności.

– Czego życzyć księdzu?

– Bożej łaski.