Spis treści

Okładka

Skrzydełko

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Od autora

Przedmowa

Rozdział I. Upadek komunizmu

Rzut oka na „Solidarność” przed 4 czerwca 1989 roku. Triumwirat

Triumwirat trzeszczy w szwach

Wybory 4 czerwca

Blef generałów

Upadek Jaruzelskiego

Ich prezydent, a czyj premier?

Zielone światło z Moskwy

Premier Mazowiecki i zemsta triumwira

Rozdział II. Rząd Mazowieckiego

Kryzys gospodarczy

Plan Balcerowicza

Start i… utrata kontroli

Między Niemcami a Rosją

Lęk przed Rosją

Rozdział III. Wojna na górze

Konflikt się wylewa

Gruba kreska

Legenda ataku ze strony Wałęsy

Problem Wałęsy, problem Mazowieckiego, problem Geremka

Dygresja w kwestii Kaczyńskiego

Komitety obywatelskie

Wojna na górze

Meritum. Czyli kto miał rację

Kampania wyborcza

Rozdział IV. Epoka Wałęsy

Uwagi generalne

Pierwsze kroki. Premier Bielecki

Gra Wałęsy

Dwór, czyli Mieczysław Wachowski

Wybory 1991 roku. Sejmowa anarchia

Jan Olszewski

Rząd przełomu

Fundamentalna uwaga metodologiczna

Wojna z Wałęsą

Lustracja

Rząd Hanny Suchockiej

Reguły gry

Rozdział V. Kohabitacja

Rzut oka na dzieje SLD po 1989 roku

Powrót do władzy

Dygresja na temat końca szybkiej modernizacji

Premier Pawlak

System prezydencki

Wojna Wałęsy i Falandysza

Oleksy zastępuje Pawlaka

Rozdział VI. Upadek

Solidarnościowa anarchia

Wałęsa się podnosi

Rajd Kwaśniewskiego

Rozdział VII. Diagnoza

Rządzenie

Polityka, czyli gra o władzę

Ocena poszczególnych polityków

Spory ideowe

Wojna Wałęsy o nowy ustrój

Wojna Wałęsy z istniejącym ustrojem

Teza końcowa

Bibliografia

Skrzydełko

Okładka

PO POŁUDNIU

Historia polityczna III RP.

Tom I, lata 1989–1995

Robert Krasowski

Warszawa 2012

Copyright © Robert Krasowski, Czerwone i Czarne

Projekt graficzny

FRYCZ I WICHA

Korekta

Piotr Łukasik

Skład

Tomasz Erbel

Konwersja do formatu epub

drewnianyrower.com

Wydawca

Czerwone i Czarne sp. z o.o.

Rynek Starego Miasta 5/7 m.5

00-272 Warszawa

Druk i oprawa

Drukarnia INTERDRUK

ul. Kowalczyka 21A

03-193 Warszawa

Wyłączny dystrybutor

Firma Księgarska Jacek Olesiejuk sp. z o.o.

ul. Poznańska 91

05-850 Ożarów Mazowiecki

ISBN 978-83-7700-045-8

Warszawa 2012

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

Od autora

Ta książka zaskoczy Czytelnika, bo opowiada historię odmienną od tej, którą zapamiętał. Może to zrodzić nieufność wobec autora, ale zapewniam, że ten problem był również moim udziałem. Mnie także w pamięci pozostał obraz epoki inny niż ten, który wyłonił się w trakcie pracy nad książką. Ale przyjrzawszy się dokładnie zebranym materiałom, uznałem, że myliłem się wtedy, a nie teraz. Że myliłem się, kiedy na gorąco budowałem swoje opinie, a nie teraz, kiedy je spokojnie weryfikowałem.

Po raz kolejny przekonałem się, że nawet uważnie obserwując politykę, na bieżąco niewiele z niej rozumiemy. Oczywiście ta pesymistyczna teza stoi w całkowitej sprzeczności z naszym codziennym doświadczeniem. Przecież dzięki telewizji polityka dzieje się niemal na naszych oczach. Jej bohaterów widzimy tak często, że zrodziło to w nas przekonanie, iż poznaliśmy nie tylko ich poglądy, lecz nawet intencje. Ale to nieprawda. Polityki nie można zrozumieć w czasie realnym. Podlega ona tym samym prawidłom co cała historia, jej sens ujawnia się dopiero po latach, gdy poznajemy skutki wydarzeń. Oraz gdy sami stajemy wobec niej w chłodnej roli historyka.

Ta książka jest owocem tego chłodu. Postanowiłem zapomnieć wszystko, co widziałem, myślałem i pisałem. Postanowiłem przemyśleć politykę na nowo. Zrobiłem to, aby się wyrwać z emocji politycznych tamtej epoki. Także ze swoich własnych emocji. Chciałem sprawdzić, jak było naprawdę.

Nie wiem, w jakim stopniu to się udało. Muszę jednak przestrzec Czytelnika, że jeśli pójdzie tą drogą, jeśli na nowo przemyśli politykę w III RP, czeka go niemiłe zaskoczenie. Nie tylko dlatego, że jego dawni bohaterowie okażą się mniejsi, zaś wrogowie godni szacunku. Przede wszystkim straci zaufanie do samego siebie, do swoich poznawczych kompetencji. Zobaczy, że były wydarzenia, których sensu w ogóle nie zrozumiał. Na przykład wszyscy myślimy, że wojnę na górze wywołał Wałęsa, tymczasem było odwrotnie – Wałęsa był ofiarą napaści, a całość winy spoczywa na Mazowieckim. I nie jest to hipoteza badawcza, którą Czytelnik może odrzucić, ale historyczna oczywistość, którą po latach potwierdzają nawet politycy z otoczenia Mazowieckiego.

Mechanizm większości błędów jest ten sam. W naszej pamięci pozostaje diagnoza sformułowana na bieżąco, gdy wydarzenia właśnie się toczyły. Kłopot w tym, że kiedy trwa polityczna walka, nigdy nie wiemy, jak jest naprawdę. Znamy tylko relacje obu stron. Politycy przedstawiają nam swoje wersje wydarzeń, a my z tej talii wybieramy jedną z opowieści. Tę, która wydaje się najbardziej przekonująca. Nie mając żadnej pewności, czy to, co przekonujące, jest jednocześnie prawdziwe.

Po latach okazuje się, że w wielu przekonujących historiach nie było nawet grama prawdy. Opowieści o szkodach wyrządzonych przez grubą kreskę są w całości zmyślone. Opowieści o radykalizmie Olszewskiego również. Podobnie nieprawdziwe są relacje o politycznym cynizmie SLD, o zachłanności na władzę Geremka, o demoniczności Wachowskiego, o brutalnym dyktacie „Gazety Wyborczej”, o sympatii UW do postkomunistów. To są jedynie produkty politycznej propagandy. Nasza wiedza o historii najnowszej polityki przypomina muzeum czarnego piaru.

Największą mistyfikacją jest jednak seria opowieści o Lechu Wałęsie. Jego prezydentura została zapamiętana jako wielka klęska. Kolejne czarne legendy zbudowały obraz polityka, który zupełnie się pogubił. Otoczony podejrzanymi ludźmi, uwikłany w nieczyste układy, zamiast liderem rodzącej się demokracji stał się dla niej największym zagrożeniem. Tymczasem kiedy pochylimy się nad tamtą epoką, zobaczymy, że mimo licznych wad był Wałęsa najbardziej wartościowym ogniwem polskiej polityki. Jako jedyny próbował zapanować na rzeczywistością i jako jedyny dostrzegł realne słabości polskiej demokracji. To brzmi jak paradoks, ale najbardziej wnikliwe tezy metapolityczne sformułował nie Kaczyński, nie Geremek, nie Michnik, nie politologowie i publicyści, lecz prosty elektryk.

Obawiam się, że ocena Wałęsy wywoła w Czytelniku największy opór. Opowiem więc historię, która pokazuje, że dobrze go rozumiem. Otóż w dwudziestą rocznicę 4 Czerwca napisałem tekst podsumowujący tamte wydarzenia. Z tezą, że o ile Wałęsa okazał się fatalnym prezydentem, to w 1989 roku był politykiem ewidentnie wybitnym. Dzień później Wałęsa zadzwonił do mnie, dziękując za ciepłe słowa. Ale zaraz potem skupił się na diagnozie, że jego prezydentura była porażką. Wywiązała się dyskusja, ja mówiłem swoje, Wałęsa swoje. Aż wreszcie Wałęsa uciął dyskusję puentą, że jak kiedyś znajdę czas, niech to sobie raz jeszcze przemyślę.

Kiedy zdecydowałem się napisać historię polskiej polityki, przypomniałem sobie tamtą dyskusję. Siadłem do pracy z planem, że krok po kroku opiszę Wałęsę jako głównego winowajcę upadku obozu solidarnościowego. Jako człowieka, który najpierw zbudował coś wielkiego, a potem bezmyślnie to zniszczył. Jednak przyjrzawszy się faktom, musiałem zmienić zdanie. Nie było obozu solidarnościowego, był tylko Wałęsa. Jeden wielki polityk i tłum politycznych amatorów.

Przedmowa

Aby się nie zagubić w mnogości wydarzeń, opisując historię polityczną III RP, trzeba odnaleźć jej główny nurt. Każda epoka ma taki nurt, choć nie zawsze rzuca się on w oczy. W politycznych dziejach III RP za osnowę wydarzeń uznaje się zwykle transformację, wielką podróż z komunistycznego Wschodu na Zachód – ku wolności, demokracji, rynkowi, ku NATO i Unii. W ten sposób opowiadają o epoce politycy: bili się o prywatyzację, o wejście do NATO, zmagali się z hiperinflacją, z populistami, modernizowali wieś, naprawiali przemysł. Każdy z premierów miał poczucie, że siłą własnej woli przesuwał Polskę w rozwoju o całe dekady. W istocie skala zmian była wielka, różnica między Polską z 1989 roku a dzisiejszą pozwala mówić o cywilizacyjnej rewolucji. Ale czy aby na pewno przemierzanie tej drogi stanowiło główny nurt politycznych wydarzeń? Czy jest to prawdziwy opis polskiej polityki? Zwłaszcza że taka sama rewolucja dokonała się u blisko tuzina naszych sąsiadów. Oni również wprowadzili rynek i demokrację, weszli do Unii i do NATO. Im także się udało.

Szukając głównego nurtu polskiej polityki, trzeba ustalić, co naprawdę było dziełem polityków. Jeśli przeprowadzenie polskiej rewolucji uznamy za owoc politycznych talentów, w czynach naszych sąsiadów musimy szukać podobnej wielkości. Stajemy się wówczas świadkami panregionalnej eksplozji politycznego geniuszu: w tym samym momencie w Estonii i w Bułgarii, na Węgrzech i na Słowacji, w Rumunii i w Słowenii doszli do władzy politycy wielcy, o talentach na miarę swoich narodowych historii. A zatem jeśli uznamy, że Tadeusz Mazowiecki był politycznym wirtuozem, gdzie indziej winniśmy szukać równie wielkich wirtuozów. Chyba że się wycofamy z tego założenia i uznamy, że to, co wydawało się wirtuozerią Mazowieckiego, było transformacyjną rutyną. Rutyną nie w tym sensie, że Mazowiecki nic nie zrobił, ale że nie zostawił po sobie indywidualnego śladu, okazał się ciężko pracującym trybikiem historii, a nie jej korbką.

Czy Tadeusz Mazowiecki był jedynie trybikiem? Ten problem łatwo rozstrzygnąć; wystarczy się zastanowić, czy los Polski potoczyłby się inaczej, gdyby 24 sierpnia 1989 roku władzę objął inny z trzech zgłoszonych przez Lecha Wałęsę kandydatów – Bronisław Geremek albo Jacek Kuroń. Czy nie byłoby wówczas tych wszystkich zmian, które przeprowadził Mazowiecki? Otóż byłyby, bo z punktu widzenia projektu politycznego, o którym mowa, Mazowiecki nie miał ani wyjątkowych poglądów, ani wyjątkowych predyspozycji.

Pewne rzeczy łatwiej zobaczyć na cudzym podwórku. Nie mówmy zatem o Mazowieckim, ale na przykład o premierze Rumunii, o nikomu w Polsce nieznanym Adrianie Năstase, który głęboko wierzy, że wywalczył wejście swojego kraju do NATO. Słysząc jego deklarację, uważamy, że przecenia swoje znaczenie; przecież nie on podyktował Amerykanom warunki, nie on zmusił Rosję do ich akceptacji. Jako premier słabego państwa jedynie poszedł drogą, którą mu otworzyły procesy daleko głębsze niż te pozostające w zasięgu jego możliwości. Jednak wielu Rumunów przyjęło wersję swojego premiera. Narodom potrzebna jest wiara w to, że same panują nad swoim losem, dlatego Rumuni dowodzą, że znaleźli się w NATO dzięki swojej woli i zręczności. My jednak nie damy im tej satysfakcji, możliwości rumuńskiej polityki oceniamy nie miarą jej potrzeb, lecz jej możliwości. Ale podobnie na polską politykę patrzą zapewne Rumuni. Oceniają ją nie za to, czego polscy politycy chcieli, ale za to, co własnym wysiłkiem osiągnęli.

Pokomunistyczna rewolucja zastawiła na nasze poznanie intelektualną pułapkę. Jej skala nadała politykom format bogów, utrudniając ich racjonalną ocenę. Błąd jest tym większy, że motorem tej rewolucji nie byli przecież ci lokalni politycy. Wszyscy pamiętamy te malutkie koterie zwane partiami i ich dziwacznych liderów, którzy zostawali premierami i ministrami. To byli polityczni amatorzy. Rzadko wiedzieli, czego chcą, a niemal nigdy, jak to osiągnąć. W całym regionie transformacja udała się tylko dlatego, że to nie oni nią kierowali. Transformacja powiodła się dlatego, że była procesem wspomaganym z zewnątrz. Jej prawdziwym podmiotem był Zachód: Waszyngton, Berlin, Paryż, Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Kierując się po części ideami, po części geostrategicznym interesem, Zachód wytyczył kierunek reform, potem go wymusił i w dużym stopniu sfinansował. To Zachód sprawił, że cała dziesiątka państw pomaszerowała ku Waszyngtonowi i Brukseli tą samą drogą.

Rolą lokalnej polityki – rumuńskiej czy czeskiej – nie było wytyczanie modernizacyjnej drogi, ale zręczność w jej przemierzaniu, umiejętność łagodzenia społecznych cierpień i dawania ludziom satysfakcji z odzyskanej wolności. Kolejne rządy nie obalały komunizmu, nie wywalczały demokracji, nie budowały kapitalizmu. One w tych procesach jedynie brały udział, zazwyczaj bierny, a bardzo rzadko inteligentny i aktywny. Sami politycy szybko dowiedli swojej skromnej roli. U nich pierwszych pojawiło się poczucie, że transformacja dokonuje się sama przez się, na drodze administracyjnej rutyny, że lokalna polityka może się skupić na klasycznej walce o władzę.

Na wielkiej transformacyjnej szachownicy również polska polityka nie odegrała podmiotowej roli. Kraj o największym w regionie potencjale nie zaszedł dalej niż inni. Choć pojawiło się wielu zręcznych polityków, potężna grawitacja, która ściągała Polskę w stronę zachodniego świata, nie znalazła swojego lidera. Polityka, który swoim formatem coś by Polsce dodał. Wszystko, co się działo po 1989 roku, nie wyszło poza codzienną krzątaninę.

Co było główną osią tej krzątaniny? Otóż główny nurt polskiej polityki nie był próbą kształtowania rzeczywistości, ale próbą zorganizowania samej siebie. Polityka polska skoncentrowała się na budowie sceny politycznej. Bo ta wyglądała dramatycznie – zamiast silnych struktur była magma rozpadających się partyjek, zamiast kilku przywódców było kilkudziesięciu pomniejszych pretendentów, zamiast kilku wyraźnych sztandarów było morze dziwacznych programów. Rządy budowane na tym anarchicznym podłożu padały po kilku, kilkunastu miesiącach. Treścią polityki stało się oczyszczenie tego pola, zbudowanie kilku partii mających stabilne przywództwo, zdolnych potem budować skuteczną władzę. Jakkolwiek by to protekcjonalnie brzmiało, głównym nurtem polityki było polityczne dojrzewanie.

Demokracja była nowością, więc politycy musieli się uczyć wszystkiego. Jak budować partie, jak nimi kierować, jak zachować jedność, jak zmienić szefa, nie niszcząc formacji, jak komunikować się z elektoratem, jak prowadzić kampanię wyborczą, jak mówić w telewizji. Gdy nauczono się politycznego elementarza, zaczęły się trudniejsze lekcje. Uczono się agresywnej opozycyjności, gry mediami, spinu, niszczenia konkurentów, gaszenia politycznych kryzysów. Na koniec przyszedł czas na lekcje niezależności, które pozwoliły wyrwać się polityce spod wpływu związków zawodowych, Kościoła, wielkiego biznesu, opiniotwórczych elit.

Mimo że politycy uczyli się szybko, nauka zajęła im dwadzieścia lat. Dopiero po dwóch dekadach pojawiły się silne i stabilne partie. Dopiero po dwóch dekadach partia rządząca potrafiła utrzymać władzę na drugą kadencję. Owszem, w tym czasie politycy również administrowali państwem, ale tej aktywności poświęcili znacznie mniej swojego czasu i uwagi. Stąd też historia polskiej polityki jest opowieścią o politycznej kuchni, o partyjnych przepychankach, o zakulisowych walkach. Mało w tej historii było zmagań z rzeczywistością. Bo z realiami mierzyło się jedynie społeczeństwo.

* * *

Tyle o temacie książki. Co do metody opisu autor uznał, że nie ma sensu, by udawał akademickiego historyka, którym nie jest. Nie ma więc w tej książce rozważań metodologicznych, nie ma odniesień do innych prac, nie ma przypisów wskazujących źródła informacji. Dla zachowania minimalnego porządku na końcu tomu wymienione są publikacje, z których zostały zaczerpnięte cytaty.

Materiał opisujący dwie dekady dziejów III RP nie zmieścił się w jednej książce. Został więc podzielony na trzy tomy. Pierwszy opowiada o epoce solidarnościowych rządów, która skończyła się wraz z przegraną Lecha Wałęsy w 1995 roku. Drugi o narodzinach i upadku imperium SLD w 2005 roku. Trzeci o powrocie do władzy solidarnościowej prawicy. Ten podział sprawił, że w pierwszym tomie SLD został potraktowany skrótowo, szerzej zostanie opisany w tomie drugim. Z tego samego powodu do drugiej części przesunięta została wielka solidarnościowa dyskusja na temat postkomunistów, która przerodziła się w walkę o rząd dusz między Adamem Michnikiem a Jarosławem Kaczyńskim. Z kolei dopiero w tomie trzecim znajdą się generalne uwagi na temat polskiej demokracji, polskiego państwa oraz pełna ocena przeprowadzonej nad Wisłą transformacji.

I ostatnia rzecz. To nie jest podręcznik. Czytelnik nie znajdzie tu opisu wydarzeń, które z czasem okazały się nie mieć politycznego znaczenia. Nie znajdzie nazwisk większości głośnych kiedyś polityków. Rodząca się demokracja zbyt hojnie obdarowała sławą i urzędami przypadkowych ludzi. Z tego tłumu ministrów, marszałków, wicepremierów na pamięć zasługuje nie więcej niż dwudziestu. I to o nich, o prawdziwych graczach polskiej polityki, jest w tej książce mowa.

Rozdział I.

Upadek komunizmu

Rzut oka na „Solidarność” przed 4 czerwca 1989 roku. Triumwirat

Historia zapamiętała dziesiątki opozycyjnych bohaterów. Jednak polityczne znaczenie miało trzech: Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki i Bronisław Geremek. W chaosie licznych klubów i środowisk lat osiemdziesiątych mogli się wydawać jedną z frakcji. Jednak gdy historia się przetoczyła, zobaczyliśmy skazaną na sukces ekipę. Nie tylko dlatego, że zręcznie umacniali swoją pozycję, przejmując wszystkie nitki opozycyjnej gry. Całą trójkę połączyła ta sama polityczna wrażliwość – byli cierpliwi, ostrożni i przebiegli. Nie było w nich ani egzaltacji, ani romantyzmu, byli zimni i pragmatyczni. Byli politykami. Wielu opozycjonistów po stanie wojennym popadło w histeryczną moralistykę, widzieli w komunistach albo szatana, albo okupanta. Wałęsa, Mazowiecki i Geremek byli ulepieni z innej gliny. Komuniści byli dla nich politycznym rywalem, którego trzeba zrozumieć, aby potem go ograć.

Mimo licznych różnic, zwłaszcza niechęci między Mazowieckim a Geremkiem, stali się jedną drużyną, niezawartym formalnie, choć realnym triumwiratem. Był to jednak triumwirat szczególny, w którym sto procent władzy należało do Wałęsy – ze względu na skalę jego talentu. Ze szkolnego punktu widzenia Wałęsa był nieukiem: zawodówka, brak elementarnej wiedzy, nawet gdy rządził państwem, czytał tylko kolorowe czasopisma. Erudycję posiadł w stopniu, jakiego wymagały krzyżówki, które pasjami rozwiązywał. Zarazem był Wałęsa wielkim politycznym talentem. Skomplikowane równania polityczne, w których krzyżowały się liczne niewiadome, od nastrojów tłumu po intencje przeciwnika, rozwiązywał bezbłędnie, w intuicyjny sposób. Często nie potrafił dowieść własnych intuicji, wtedy wymuszał swoją wolę i okazywało się, że miał rację. To był trudny do zrozumienia fenomen; Andrzej Celiński twierdził, że Wałęsa był aż „nieludzki” w swoich zdolnościach. Kiedyś w trakcie internowania liderzy KOR zrobili test – wzięli wszystkie większe spory, jakie toczyła „Solidarność” przez 16 miesięcy, i postanowili sprawdzić, którzy politycy mieli najczęściej rację. To, że wygrał Wałęsa, było oczywiste. Ciekawe było co innego – okazało się, że Wałęsa nie pomylił się ani razu. Nawet Jarosław Kaczyński, już po konflikcie z Wałęsą, oddawał mu wielkość: „W latach 1988–1990 miewał chwile iluminacji politycznej, prawie geniusz”. Wałęsa był wodzem nie dlatego, że ruch „Solidarność” potrzebował lidera robotnika, ale ponieważ miał do polityki szósty zmysł. Swoje intuicje uzasadniał bełkotliwie, jego zdolność mówienia nie nadążała za sprawnością myślenia, jednak do 1989 roku nie było to problemem. Kto chciał, ten Wałęsę rozumiał. Dopiero potem jego przeciwnicy z inteligencką wyższością będą się ironicznie dopytywać, o co mu chodzi, co będzie Wałęsę doprowadzać do pasji.

Mazowiecki był człowiekiem, z którym Wałęsa się liczył. Co nie znaczy, że się z nim zgadzał. Wałęsa był błyskotliwy – szybko myślał, szybko działał. Mazowiecki był jego przeciwieństwem; każdą sprawę analizował godzinami, a potem proponował najbardziej defensywne rozwiązanie. Jednak nie kierowała nim zwykła lękliwość. On zaczął działalność polityczną w 1948 roku, został ukształtowany przez walkę, której nie można było wygrać. Tamte czasy uczyły nie woli zwycięstwa, lecz zdolności przetrwania, będącej mieszaniną cierpliwości i wierności zasadom. Mimo tych, zdawałoby się, niskich kryteriów powstała osobowość mająca w sobie rys wielkości. Weźmy jedną historię. W 1970 roku Mazowiecki był posłem z ramienia Znaku. Po wydarzeniach grudniowych pojechał do Gdańska, zbierał relacje świadków; potem podjął starania, aby powołana została komisja do zbadania przyczyn masakry. Dwa lata wcześniej przyjaciel Mazowieckiego Jerzy Zawieyski za mniejszy protest zapłacił życiem. W 1968 roku wygłosił w Sejmie ostrą mowę w obronie studentów. Komuniści zorganizowali na niego nagonkę. Presja była tak wielka, że Zawieyski załamał się, zachorował, dostał wylewu, trafił do szpitala. Na kilka miesięcy przed Grudniem 1970 doszło do tajemniczego wypadku – Zawieyski wypadł z okna szpitala. Wielu przyjaciół podejrzewało, że to nie było samobójstwo. Kiedy Mazowiecki domagał się komisji nadzwyczajnej, wiedział, czym to grozi. Do tego znalazł się właśnie w ciężkiej sytuacji życiowej – kilka tygodni wcześniej po raz drugi owdowiał, został sam z trzema synami. Mimo to sprawy gdańskiej nie porzucił.

W następnych dekadach wielu młodszych opozycjonistów potrafiło się wykazać większą brawurą. Byli kozacy bijący się z ZOMO, byli Moczulski i Kuroń, którzy siedzieli w więzieniu po dziesięć lat. Mazowiecki nie był ani bohaterem ulicznych bitew, ani więziennym weteranem. Ale potrafił wzbudzić szczególny szacunek. Jego działalność opozycyjna wolna była od radykalizmu, od fanatycznych uniesień, od ideologii. Mazowiecki był staroświeckim patriotą, starszym panem, redaktorem „Więzi”, a potem „Tygodnika Solidarność”, który szedł na styropian z młodzieżą nie dlatego, że tęsknił za przygodą, ale ponieważ tak rozumiał swoje zobowiązania. W jego działalności nie było krztyny swawoli, rycerskiej awantury, nie było ani uniesień, ani polotu. Była czysta powinność. Wierzył w Boga i w Polskę i obu religiom oddał swoje życie. Dlatego stał się solidarnościowym autorytetem. Można się było podśmiewać z jego ostrożności, z jego powolności, ale nikt by się nie ośmielił tego okazać. Mazowiecki miał tak wielki mir, że nawet po konflikcie z Wałęsą, gdy w sierpniu pojawiła się kwestia solidarnościowego premiera, jasne było, że może nim zostać albo Wałęsa, albo Mazowiecki. Dla większości opozycjonistów Mazowiecki był naturalnym uzupełnieniem Wałęsy – Lech miał w sobie siłę, Mazowiecki godność.

W tym gronie Geremek był postacią o najsłabszej pozycji. Do działalności opozycyjnej wystartował najpóźniej, i to krętą drogą, bo od 1950 do 1968 roku był członkiem PZPR. W partii znalazł się z konformizmu, a po części z powodu żydowskiej traumy. Wypisał się z niej również z powodu tej traumy, gdy partia zorganizowała antysemicką nagonkę. Geremek nie czuł się Żydem, pochodził z zasymilowanej rodziny, mocno jednak przeżył fakt, że wobec takich ludzi władza urządza polowanie. Geremek nie miał silnych przekonań ideowych; był człowiekiem lewicy, ale ideowe tożsamości traktował jako protezy dla początkujących. Politykę widział poważnie, jako grę władzy, a nie idei. Towarzysko blisko mu było do KOR, do Michnika, do Kuronia, ale głębiej podzielał tylko jedną emocję tego środowiska – lęk przed odrodzeniem się endecji. To był zresztą jedyny nieracjonalny rys w umysłowości Geremka. Prawicowych i katolickich uwikłań nie lubił, czuł wobec nich dystans, ale akceptował je bez oporów, jak wiele innych parametrów, które pragmatyczny polityk musi brać pod uwagę. Geremek całą opozycyjną lewicę bił zatem o kilka długości. Był zimny, profesjonalny i aideologiczny. Może nie tak, by szczerze polubić katolika Mazowieckiego, ale wystarczająco, by zgodnie z nim prowadzić jedną grę.

Szybko znudziła go kariera akademicka. Mimo dużej inteligencji nie był człowiekiem księgi, buzowała w nim energia i ambicja. Oraz próżność, która sprawiała, że łaknął wielkiego świata. Kochał salony, czuł się na nich świetnie, wiedział też, że świetnie na nich wypada. Szybko stał się liderem korowskiej lewicy, ale miał większe ambicje i szersze horyzonty. Swoją pozycję w „Solidarności” od początku budował po to, żeby kiedyś wejść do wielkiej dyplomatycznej gry.

Geremek był człowiekiem wytwornym. Nie tyle z urodzenia, ile z wewnętrznej potrzeby. Bo on sam się stworzył. Wszystko było w nim wycyzelowane, od stroju po fajkę, brodę i pompatyczny sposób mówienia. Rolę arystokraty odgrywał świetnie; nawet klawisze podziwiali dumny sposób, w jaki szedł więziennymi korytarzami. Można było Geremka nie lubić, jego wyniosłość bywała arogancka, jednak na wszystkich robił ogromne wrażenie. Geremek onieśmielał, przy nim ludzie czuli się mali i głupi. Jedynie najbliżsi, tacy jak Kuroń, wiedzieli, że Geremek przesadził w odgrywanej roli, że nie jest ani tak mądry, ani tak ważny, jak udaje.

Geremek i Wałęsa poznali się podczas strajku w sierpniu 1980 roku i przypadli sobie do gustu. Geremek nie patrzył na Wałęsę z góry. Zrozumiał, że ten robotnik został obdarzony przez naturę niespotykanym talentem. Nauczył się tak z nim rozmawiać, by mieszając posłuszeństwo z ironią, wyrobić sobie niezależną pozycję. Z kolei Wałęsa cenił w Geremku jego elastyczną inteligencję. Z nim jednym mógł rozmawiać o politycznej grze z chłodnym profesjonalizmem, jak jeden szachista z drugim.

Wałęsa, Mazowiecki i Geremek stanowili dobrze skomponowaną ekipę, która mogła rządzić Polską przez wiele lat. Jednak nie rządziła, a wojna triumwirów okazała się najważniejszym wydarzeniem pierwszych lat wolności. Jak to zwykle w polityce bywa, drużynę rozbiły ambicje, jednak historia niesprawiedliwie zapamiętała, czyje to były ambicje. Powszechnie się uważa, że to sfrustrowany Wałęsa zaatakował swoich sojuszników. Prawda jednak była inna. Ale żeby to dostrzec, trzeba się wpierw rozprawić z kolejnym mitem – że wojna na górze wybuchła wiosną 1990 roku. Wybuchła ona rok wcześniej, jeszcze przed wyborami 4 czerwca.

Triumwirat trzeszczy w szwach

Poszło o listy wyborcze. Po ustaleniach Okrągłego Stołu, po rozpisaniu na 4 czerwca wyborów do Sejmu i Senatu w „Solidarności” zaczęły się gorączkowe przygotowania. Zadanie ułożenia list kandydatów do Sejmu otrzymał Geremek, który twardo wycinał kontestatorów Wałęsowskiej linii politycznej. Ale to nie był jedyny klucz selekcji – wycinał także prawicowe środowiska. Zaprotestował przeciw temu Aleksander Hall, w tamtej epoce czołowa postać prawicy. Domagał się wpisania na listy wielkich zasłużonych: Władysława Siły-Nowickiego, Wiesława Chrzanowskiego, a także liderów takich środowisk, jak „Głos”, Dziekania czy Krakowskie Towarzystwo Przemysłowe. Halla poparł Mazowiecki. Poszedł do Geremka, ten jednak go zbył. Mazowiecki udał się więc do Wałęsy, ale od niego również usłyszał „nie”. Szef „Solidarności” powiedział, że opozycję czeka trudna rozgrywka i w takiej sytuacji jedność drużyny jest ważniejsza niż jej reprezentatywność. I wtedy Mazowiecki zrobił coś, czego Wałęsa się nie spodziewał. Powiedział, że rezygnuje z kandydowania.

Gest był dramatyczny. Mazowiecki był szefem negocjatorów przy Okrągłym Stole. To on forsował zapisy, które opozycji otwarły drogę do sukcesu. Poza tym Wałęsa miał wobec Mazowieckiego plany, razem z Geremkiem mieli kierować klubami parlamentarnymi w Sejmie i Senacie. Mazowiecki nie dał się jednak przekonać, domagał się uzupełnienia list. W końcu zirytowany Wałęsa oświadczył, że w takim razie Mazowiecki na lata wypada z politycznej gry.

Dlaczego Mazowiecki zagrał tak ostro? Bo obawiał się rosnących wpływów Geremka. Konflikt dwóch „pierwszych po Wałęsie” narastał od dawna, ale w czasie Okrągłego Stołu wyraźnie się nasilił. Mazowiecki miał inną strategię niż Geremek, inny styl podejmowania decyzji, był ostrożniejszy. „Inaczej ocenialiśmy sytuację i mieliśmy inną wizję pertraktacji” – przyznał potem Geremek. Jacek Kuroń tak o tym opowiadał: „W czasie posiedzeń grupy koordynacyjnej Tadeusz i Bronek kłócili się niemal nieustannie. Jest między nimi jakieś osobowościowe napięcie – podobieństw i przeciwieństw charakterów, emocji, ambicji. Leszek Kaczyński i ja staraliśmy się mediować, on lekko na korzyść Tadeusza, ja Bronka. Bronek złościł się na mnie, wykrzykiwał, że w roli mediatora wykazuję zgrabność słonia. Kiedyś nad ranem z Leszkiem, zmęczeni próbami ich pogodzenia, zwierzyliśmy się sobie: – Najchętniej bym ich obu zastrzelił – powiedziałem – ale jakbym musiał wybierać, to Tadeusza. – Ja też zastrzeliłbym obu ze wskazaniem na Bronka – odpowie Leszek”.

Jednak przy Okrągłym Stole tym ważniejszym był Mazowiecki. To jemu Wałęsa dał rolę rozgrywającego, w jego rękach leżały decyzje. Ale ponieważ Wałęsa lubił balans, więc po Okrągłym Stole wahadło wpływów przesunął w stronę Geremka. Na czas kampanii Geremek wydawał się zresztą lepszy, był szybszy, śmielszy, bardziej ofensywny. Wałęsa już dawno zauważył, że Mazowiecki był idealny do gier obronnych, w których trzeba ostrożnie podejmować ryzyko. W zaczepnych natomiast był irytująco powolny i asekuracyjny.

Geremek skorzystał ze wzmocnienia swojej pozycji. Czy chciał obsadzić listę tylko swoimi ludźmi? Oczywiście, że tak, ale nie robił tego tak brutalnie, jak mu potem zarzucano. Na pewno nie grał na wypchnięcie Mazowieckiego z parlamentu, jednak skwapliwie z tego prezentu skorzystał. Zdecydowanie zbyt skwapliwie. Potem udawał, że nic o sprawie nie wiedział, mówił, że „miał żal” do Mazowieckiego, iż ten go nie poinformował o swojej rezygnacji. Jednak jeszcze większą pretensję miał Mazowiecki. Wtedy właśnie uznał Wałęsę i Geremka za swoich przeciwników, co stanie się przyczyną wojny na górze.

Rzadko dostrzega się wagę tamtego wydarzenia. Wybór Mazowieckiego na premiera zadziałał jak retusz, zbudował wrażenie, że relacje między triumwirami układały się bez zarzutu. Potem Mazowiecki i Geremek znaleźli się w jednej partii, co budowało iluzję wiecznej przyjaźni. Mało kto wiedział, że partia robiła wszystko, by ukryć ich konflikt. A był on potężny, panowie się nie znosili. Gdy Mazowiecki mówił, Geremek ostentacyjnie brał gazetę; czasem był tak zdenerwowany, że nie zauważał, iż czyta ją do góry nogami. Unia Demokratyczna, w której obaj się znaleźli, nie była dowodem ich bliskości, lecz przykrą koniecznością po przegranej z Wałęsą.

Wojna na górze zaczęła się na rok przed jej ogłoszeniem. Już wiosną 1989 roku triumwirat, który od lat rządził polską opozycją, zatrzeszczał w szwach. A sprawca konfliktu, czyli Mazowiecki, przeżył go tak mocno, że objąwszy władzę, natychmiast zwrócił się przeciw triumwirom.

Wybory 4 czerwca

Za najważniejszą datę polskiej historii współczesnej słusznie uchodzi 4 czerwca. Jednak wielkości dzień ten nabrał dopiero w świetle późniejszych wydarzeń. Nie znaczy to, że była to jedna z typowych wiosennych niedziel, którą Polacy spędzili za miastem. Choć dzień był prześliczny, nie wyjazdy na działki nadały mu ton. Duże miasta od rana były naelektryzowane. W Warszawie wystarczyło wyjść na ulicę, aby poczuć, że coś się dzieje; było rojniej, w powietrzu gęstniało napięcie. Na płotach wisiały buńczuczne plakaty, od sławnego „W samo południe”, na którym Gary Cooper ze znaczkiem „Solidarności” stawał do pojedynku, po ten z zachodzącym słońcem i podpisem „Jutro wybory. Zachodźże, czerwone słoneczko”. Ale mimo tych powstańczych symboli to nie było rewolucyjne napięcie, to nie była Warszawa z 31 lipca 1944 roku, z młodymi chłopcami zuchwale patrzącymi w twarze żandarmom, to nie była Warszawa ze strajku generalnego z 1981 roku, kiedy dookoła czuć było zimną wściekłość na komunistów. To nawet nie był klimat trzeciomajowych demonstracji. To było po prostu ożywienie, radość z faktu, że coś się dzieje, chwilowe wyrwanie z nudy schyłkowego PRL, który był najbardziej żałosną epoką, jaką można sobie wyobrazić. 4 czerwca nikt nie myślał o odebraniu komunistom władzy, o wolności, o demokracji. Przez cały dzień wszyscy czekali na wyniki wyborów, licząc po cichu, że może „Solidarność” dołoży „czerwonym”. W tym smętnym świecie zepsucie humoru władzy było szczytem marzeń. Dla wszystkich było jasne, że wyborcze igrzyska nie mogą mieć realnych konsekwencji. To był przecież PRL, tu nieraz organizowano wybory lub referenda, które kończyły się cudem nad urną. Nikt o zdrowych zmysłach nie wierzył w siłę wyborczej kartki, w to, że komuniści mogą stracić władzę z powodu tak, a nie inaczej pokreślonego papieru.

To nie był zwykły pesymizm. Kto śledził politykę, rozumiał, że w tych wyborach nie chodzi o nowe rozdanie władzy. Ponieważ wszystko przebiegło inaczej, dziś uważa się, że 4 czerwca opozycja biła się o władzę, a komuniści się tą władzą dzielili. Nic bardziej mylnego. Komuniści tak ustalili zasady, aby opozycja nie miała szans na przejęcie władzy, zaś opozycja, idąc do wyborów, nie tylko nie biła się o władzę, lecz jako swój strategiczny cel uznała to, że ani grama władzy nie zgodzi się przejąć.

Po co zatem były te dziwaczne „wybory”? Odbyły się na żądanie PZPR. W 1988 roku komuniści zrozumieli, że są na krawędzi katastrofy. W ciągu kilku miesięcy spadły na nich trzy ciosy, każdy w istocie śmiertelny. Po pierwsze, gospodarka ostatecznie się załamała, uratować ją mogły tylko radykalne reformy wymagające społecznego poparcia. Po drugie, wiosenna fala strajków ujawniła, że młode pokolenie jest radykalne, nie chce naprawy komunizmu, ale jego upadku. Po trzecie, Michaił Gorbaczow oświadczył, że czas bratnich pomocy się skończył, że lokalni komuniści muszą sobie radzić bez wsparcia Armii Czerwonej. Dla Wojciecha Jaruzelskiego i Czesława Kiszczaka oznaczało to, że nie mogą już społeczeństwa ani wykarmić, ani przekonać, ani ujarzmić. Stąd wziął się pomysł Okrągłego Stołu, z którym Kiszczak zwrócił się do opozycji. Rozumowanie komunistów było chłodne i logiczne: reformy gospodarcze są niezbędne, ale będą piekielnie bolesne; przeprowadzić je mogą zatem tylko ci, którym ludzie wierzą, a zatem nie komuniści, lecz opozycja. W połowie 1988 roku odbyła się więc rozmowa Kiszczak–Mazowiecki, w której Kiszczak zaoferował opozycji mandaty w Sejmie w zamian za udział „Solidarności” we władzy. „Chcemy, by po wyborach wasi przedstawiciele weszli w skład rządu” – powiedział Kiszczak otwartym tekstem. Na co Mazowiecki odpowiedział równie szczerze: „Solidarność” za rządzenie nie weźmie odpowiedzialności. Opozycja odmawiała, bo nie miała powodu, by ratować skórę komunistom. Postawiła natomiast żądanie, na którym jej zależało – legalizację związku zawodowego „Solidarność”. Po targach doszło do kompromisu – opozycja zgadzała się wejść do parlamentu w zamian za zgodę na reaktywowanie „Solidarności”.

Komunistom operacja wydawała się bezpieczna. Z góry gwarantowali sobie dwie trzecie mandatów w Sejmie, prawdziwe wybory dotyczyły tylko 161 mandatów, z których komuniści spodziewali się wziąć co najmniej połowę. Zresztą parlament miał być nieważny, istotą nowego ustroju stawała się prezydentura. Krojona pod Jaruzelskiego obrastała kolejnymi kompetencjami – opozycja szydziła, że komuniści budują monarchię. Sens operacji przeprowadzanej przez generałów był jednak oczywisty – wojskowo-ideologiczna dyktatura Jaruzelskiego przebierała się w quasi-demokratyczny kostium prezydenta nadzorującego resorty siłowe. I dla komunistów, i dla opozycji była to tylko zmiana szyldów. Komuniści wierzyli, że pod nowym szyldem odzyskają większą sprawność w rządzeniu. Opozycja godziła się wejść w tę dwuznaczną grę, bo dzięki niej zyskiwała szanse na nowe otwarcie. Bo prawda jest taka, że również „Solidarność” chciała się podreperować; formacja ta słabła z roku na rok, młoda generacja Polaków miała już dość starych liderów z ich ostrożnymi hasłami oraz ich miękkości, która sprawiała, że komuniści się ich nie bali. W ostatnich miesiącach przed 4 czerwca gwałtownie wzrosły wpływy formacji drapieżnych, takich jak Konfederacja Polski Niepodległej czy Solidarność Walcząca. Dowodziły one, że Okrągły Stół jest błędem, że system jest w fazie agonii, że pierestrojka zakończyła epokę interwencji, że zamiast kolaborować z komunistami, co ich wzmocni, lepiej wyczekać i zagrać o całą pulę. Drużyna Wałęsy rozumiała, że za chwilę z tym radykalizmem przegra. Wejście do Sejmu, dostęp do telewizji, własna gazeta – to były nowe narzędzia, które miały pokazać Polakom, że głównym opozycyjnym graczem i naturalnym przeciwnikiem PZPR nadal pozostaje „Solidarność”.

Okrągły Stół nie był dziełem spin doktorów, tamta epoka takich funkcji jeszcze nie znała. Nie zmienia to faktu, że była to operacja bardziej propagandowa niż ustrojowa. Nie chodziło w niej ani o wybór władzy, ani o nowy ustrój. Była to rewolucja propagandowa, w której ważne było, kto wizerunkowo bardziej skorzysta. Rezultaty miały się ujawnić w dużo dalszym planie; nie wynik wyborczy był przedmiotem gry, lecz budowana od nowa reputacja. PZPR chciała się pokazać jako lider pierestrojki, jako architekt narodowego porozumienia, jako strona wyciągająca rękę do „Solidarności” po to, by wspólnie reformować kraj. Oczywiście pod przywództwem partii.

Plan legł w gruzach, bo dzień, który miał być pozbawiony znaczenia, czyli 4 czerwca, stał się przez przypadek przełomowym wydarzeniem. Komuniści przegrali na zaskakującą skalę. Pierwsza tura była pogromem, równie dobrze partia mogła nie wystawiać swoich kandydatów. Warto się uważniej pochylić nad liczbami, bo rzadko się spotyka podobną porażkę. Otóż wybory do obu izb miały dwie tury. Aby przejść w pierwszej, trzeba było zebrać połowę głosów. 4 czerwca w pierwszej turze wyborów do Sejmu na 161 mandatów wybieranych w sposób wolny opozycja wzięła 160, natomiast PZPR i sojusznicze ZSL i SD – 0. Z kolei na 299 gwarantowanych komunistom mandatów w pierwszej turze wzięli oni ich zaledwie… 3. W Senacie, wybieranym w sposób całkowicie wolny, było jeszcze gorzej – na 100 mandatów opozycja wzięła 92, a komuniści 0. Nieco inne przepisy ordynacji wyborczej mogły sprawić, że te same wyniki dałoby się rozpisać na rezultat znacznie bliższy remisu. Bo taki był prawdziwy wynik wyborów. Ale przepisy były takie, jakie były. I przegraną zamieniły w klęskę.

Jeszcze większe znaczenie miała porażka listy krajowej. To była lista 35 czołowych dygnitarzy PZPR, ZSL i SD, którzy nie musieli konkurować z innymi kandydatami; wystarczyło im zebrać 50 procent poparcia. Komunistom nie przyszło jednak do głowy, że większość wyborców będzie tych kandydatów wycinać. W ten sposób doszło do rzezi całego ówczesnego establishmentu – nie dostał się do Sejmu premier Mieczysław Rakowski, nie dostał się szef MSW Czesław Kiszczak, nie dostał się zwierzchnik wojska Florian Siwicki, odpadli Alfred Miodowicz, Stanisław Ciosek, Józef Czyrek, wylecieli starzy liderzy Stanisław Kania i Kazimierz Barcikowski, nie dostali się do Sejmu także szefowie ZSL i SD – Roman Malinowski i Jerzy Jóźwiak. Do Sejmu z listy krajowej dostało się zaledwie dwóch polityków. Ich nazwiska były na samym dole karty wyborczej, więc skreślenie często nie sięgało ostatniej linii, gdzie je umieszczono.

Tak prestiżowej porażki polscy komuniści w swoich dziejach nigdy nie ponieśli. Bo tym razem była to porażka konkretnych przywódców. Po raz pierwszy na własnej skórze poznali druzgocącą siłę kartki wyborczej. 4 czerwca załamało się ich morale; kierownictwo PZPR, a także ZSL i SD, straciło pewność siebie, straciło butę, która napędza autorytarne systemy. Ta psychologiczna porażka sprawiła, że odtąd komuniści będą się już tylko bronić. Jednej nocy cała wola walki z nich wyparowała.

Blef generałów

Gdy zajrzymy za kulisy władzy po 4 czerwca, odnajdziemy chaos i przygnębienie. Kolejne nadchodzące wyniki wyborów odsłaniały obraz coraz większej klęski. Partia przegrywała nawet w zamkniętych obwodach wojskowych, nawet w placówkach dyplomatycznych, gdzie pracowali jedynie ludzie z PZPR i SB. Zachowało się sporo dokumentów z licznych w owym czasie narad – nie znajdziemy w nich wypowiedzi butnych polityków myślących o odwecie, ale zrzędzących przegranych, którzy skarżą się na brutalność opozycji, na nielojalność Kościoła, na niewdzięczność społeczeństwa. Świadomość, że wybory, które miały wzmocnić ich władzę, mogą przynieść utratę, od razu była wyraźna. 6 czerwca na spotkaniu z Andrzejem Gdulą, Januszem Reykowskim i Stanisławem Cioskiem Józef Czyrek powiedział: „Chyba »Solidarność« teraz musi wziąć odpowiedzialność za władzę, bo my właściwie niewiele mamy do zrobienia”. Tego samego dnia Mieczysław Rakowski, Aleksander Kwaśniewski, Mieczysław Wilczek i Jerzy Urban dyskutowali o wariancie koalicyjnym, w którym stroną dominującą jest opozycja.

Komuniści znaleźli się w pułapce. Nie mogli unieważnić wyborów; wedle ich prognoz we wrześniu miał nadejść gospodarczy krach, właśnie dlatego skrócili kadencję i w trybie przyspieszonym zorganizowali wybory w czerwcu. Unieważnienie wyborów oznaczało, że sami będą musieli stawić czoło kryzysowi, bez szans na zachodnie kredyty i społeczne poparcie. Wariant siłowy też nie wchodził w grę – stan wojenny w 1989 roku, w środku pierestrojki, bez wsparcia Moskwy, był skazany na klęskę. Jedyne, co komunistom pozostało, to bicie się o utrzymanie stanu posiadania. A zatem o wzięcie prezydentury i rządu. Ustalenia Okrągłego Stołu wcześniej były traktowane jako środek do znacznie ważniejszego celu, jakim było wzmocnienie władzy. Po 4 czerwca środek stał się celem, utrzymanie kontraktu, czyli utrzymanie władzy, stało się szczytem marzeń.

Głównym kłopotem była lista krajowa. Ordynacja nie przewidywała drugiej tury. Opozycja mogła więc zażądać, aby 33 fotele obsadzić w wolnych wyborach, co oznaczało, że trafią one do „Solidarności”. Jednak taka zmiana odwracała układ sił w Zgromadzeniu Narodowym, prawo wyboru prezydenta z rąk komunistów przechodziło w ręce opozycji. „Upadek listy krajowej był dla nas potężnym ciosem i wywracał cały planowany układ w Sejmie” – uznał 5 czerwca Mieczysław Rakowski. A dzień później na posiedzeniu Biura Politycznego Jaruzelski oznajmił, że „najważniejsza sprawa to odzyskanie listy krajowej, 35 mandatów to warunek zachowania konstrukcji przyjętej przy Okrągłym Stole”. Problem polegał jednak na tym, jak te mandaty przejąć. Z punktu widzenia ordynacji komuniści nie mieli już do nich prawa. Zostawało jedno wyjście – opozycja musi się zrzec swoich roszczeń do tych mandatów.

Pomysł, jak to zrobić, narzucał się sam. Przez długie miesiące, gdy w rozmowach z opozycją pojawiał się impas, straszono ją albo gniewem Moskwy, albo buntem betonu, który może obalić ekipę Jaruzelskiego i zaostrzyć kurs. Niemogąca sprawdzić tych gróźb opozycja zawsze im w końcu ulegała. Rakowski opowiada, że już 5 czerwca na spotkaniu sekretariatu Komitetu Centralnego Jaruzelski wydał dyspozycję, aby „nawiązać kontakt z Kościołem po to, by w sposób dramatyczny przedstawić sytuację”. Ciężar misji wziął na siebie Kiszczak, który rozpoczął typową kampanię dezinformacyjną. Dwa dni po wyborach wezwał Mazowieckiego i Geremka. W czasie rozmowy był agresywny, pytał się, czy opozycja zmieniła zdanie i chce sięgać po władzę. Świetnie odgrywał rolę człowieka, który ledwo co panuje nad sytuacją. Opowiadał, jak wspomina Geremek, że jest „pod silnym naciskiem na unieważnienie wyborów”. Twierdził, że zdaniem aparatu klęska listy krajowej narusza kontrakt. 10 czerwca Kiszczak spotkał się z arcybiskupem Bronisławem Dąbrowskim, wieloletnim łącznikiem między władzą a opozycją. Powiedział mu, że gdyby Jaruzelski „nie został wybrany na prezydenta, grozi nam dalsza destabilizacja i musiałby się zakończyć cały proces przemian politycznych. Żaden inny prezydent nie znajdzie posłuchu w siłach bezpieczeństwa i w wojsku”. 13 czerwca doszło do powtórnego spotkania z Dąbrowskim. Arcybiskup spytał Kiszczaka, czy możliwy jest zamach pałacowy. „Generał odpowiedział, że tak. Wystarczy usunąć jego i generała Siwickiego ze stanowiska. Dlatego ważna jest szybka stabilizacja władzy (…) zwłaszcza wybór prezydenta. Gdy nim nie zostanie generał Jaruzelski, rozpocznie się dramat”.

Kiedy doszło do kluczowego spotkania z opozycją, na którym decydowano o losach listy krajowej, zmiękczenie opozycji znowu wziął na siebie Kiszczak. Opowiedział, że „dzisiaj odbywa się Rada Wojskowa MON (…) atmosfera tam była bardzo ciężka (…) bardzo burzliwa”. Zapowiedział, że wkrótce będzie taka sama dyskusja w MSW. „Znając nastroje w tej instytucji (…) atmosfera w czasie tego spotkania będzie jeszcze gorętsza”. Wałęsa na to się żachnął, powiedział, że opozycja nie da się zastraszyć, ale po kilku minutach wszystkie żądania PZPR zostały zaakceptowane. Lista krajowa wróciła do rąk komunistów. Opozycja dała się nabrać, bo nie miała żadnych możliwości, aby zweryfikować negocjacyjny blef.

Tymczasem komuniści, wziąwszy listę krajową, przygotowywali się do walki o prezydenturę. Wieści były coraz gorsze, sypało się całe parlamentarne zaplecze. W połowie czerwca do kierownictwa PZPR dotarły meldunki, że w ZSL i w SD analizowany jest pomysł zerwania koalicji z PZPR. Dwa tygodnie później pogłoski stały się faktem, władze SD oficjalnie wypowiedziały komunistom koalicyjną umowę. Drugim problemem okazał się klub PZPR. Kompletowany w ostatniej chwili stał się samodzielnym ośrodkiem władzy. Dość powiedzieć, że to właśnie w klubie PZPR pojawiły się głosy przeciwne kandydaturze Jaruzelskiego, domagające się nowego otwarcia. Szefowie PZPR uświadomili sobie, że prezydenturę mogą wziąć jedynie dzięki wsparciu opozycji.

Już w czerwcu pojawił się pomysł, aby część posłów OKP zaniżyła frekwencję, umożliwiając wybór Jaruzelskiego. Prowadzono rozmowy na ten temat, 3 lipca na posiedzeniu Biura Politycznego Czyrek referował wyniki rozmów z Geremkiem i Andrzejem Wielowieyskim. Liderzy opozycji zapewniali, że Jaruzelski przejdzie „w wyniku opuszczenia sali przez niektórych senatorów”.

Naciskając opozycję, partia znowu zagrała jedyną swoją kartą – widmem rewolty. Ale im partia była słabsza, tym rozmiary buntu stawały się większe. Kiszczak mówił księdzu Alojzemu Orszulikowi: „Nastroje w MON, MSW i partii są złe. Jeśli generał Jaruzelski przepadnie w wyborach, nie wiadomo, czym się skończy cała sytuacja”. Ciosek szarżował jeszcze mocniej, powiedział: „Może dojść do krwawego zamachu stanu zorganizowanego przez kadrę oficerską”. Marian Orzechowski straszył, że „jest całkowicie realny bunt młodych pułkowników”.

Wszystkie te groźby od początku do końca były wymyślone. Krzysztof Dubiński, sekretarz generała Kiszczaka, napisał po latach, że „hipotezy wariantu siłowego możemy sobie usytuować po stronie blefu politycznego”. Największy znawca tematu, profesor Antoni Dudek, po 15 latach zadał sobie trud i starannie przeszukał wszystkie dostępne materiały na temat nastrojów w wojsku i aparacie bezpieczeństwa. Nie znalazł żadnej informacji potwierdzającej ślad buntu. Odwrotnie, w resortach siłowych panowało zniechęcenie, uwaga kadry skupiała się nie na polityce, lecz na kłopotach w codziennej służbie: na brakach sprzętu i kiepskich zarobkach.

Ten ostatni sukces PZPR jest zarazem najgłębiej skrywaną porażką opozycji. Jej liderzy do dziś udają, że w lecie 1989 roku zagrożenie puczem było realne. Ciągle żywy jest wstyd, że dano się nabrać blefowi Kiszczaka. Ale jest też głębszy powód, o którym wielokrotnie będzie mowa. Otóż upadek komunizmu był zjawiskiem dziwnym. Upadł on wcześniej, niż to zauważono, długo przed 4 czerwca; upadł nie tylko w Polsce, lecz także w całym imperium. Tyle że nikt o tym nie wiedział. Zazwyczaj dzieje się inaczej, imperia czy reżimy padają w wojnach i wtedy fakt ich śmierci staje się znany całemu światu. Komunizm tymczasem umarł ze starości, nie na polu bitwy, ale we własnym łóżku. I dlatego tej śmierci nikt nie zauważył, nawet jego przywódcy. W latach osiemdziesiątych komunizm ciągle uchodził za zbyt silny, aby ktoś go szarpał za wąsy, sam zaś czuł się już za słaby, by szarpać kogoś. Trwał więc, słabł powoli, a życie uchodziło z niego niepostrzeżenie. Jego śmierć przesłoniły codzienna krzątanina i kilkuletni zastój, który sprawił, że komunizm nigdzie nie musiał stanowczo reagować. Nie było zatem okazji, aby dostrzec, że stracił on zdolność zarówno do ataku, jak i do obrony. Dlatego nie wiedziały o tym ani opozycja, ani społeczeństwo, ani sami rządzący, z Gorbaczowem włącznie.

To, co my potem, po 4 czerwca, nazywaliśmy obalaniem komunizmu, było dowiadywaniem się o jego śmierci. W kolejnych krokach opozycja wchodziła na nowe obszary i idąc powoli, jak saper testujący grunt, dowiadywała się, że kolejny obszar jest wolny i można się posuwać dalej. Po drodze nie staczała żadnej bitwy, po prostu szła i zdobywała kolejne obszary, dowiadując się, że tu także komunizm już abdykował. Każdy krok, podobnie jak krok sapera, wywoływał lęk, był krokiem w nieznane, ale żaden nie wywołał wybuchu. Grozy temu marszowi dodały wydarzenia w Chinach, jedynym miejscu, gdzie komunizm kruszył się wedle innego scenariusza. Dziś wiemy jednak, że europejskie pole można było bezkarnie przemierzyć rześkim galopem. Wtedy jednak nikt nie wiedział, że na całym polu nie ustawiono ani jednej miny. Że komuniści czują się tak słabi, iż wszystko oddadzą bez walki. Po kilku tygodniach po 4 czerwca pojawi się hipoteza, że nie trzeba się już ograniczać, że nie trzeba się skradać jak saper. Wokół tempa marszu wybuchnie spór, który podzieli polską opozycję. Jedni będą chcieli nadal się skradać, inni śmiało biec. Zwolennicy biegu będą po latach triumfować, i słusznie, bo historia potwierdziła prawdziwość ich intuicji. Ale warto pamiętać, że w czerwcu 1989 roku nie było mądrych. W pierwszych tygodniach nikt, z Wałęsą i Kaczyńskim włącznie, nie podejrzewał, że imperium już nie istnieje.

Upadek Jaruzelskiego

Człowiekiem, który wiedział najwięcej, był Wojciech Jaruzelski. Od wielu miesięcy generał czuł, że władza wymyka mu się z rąk. Gdy czyta się dzienniki Rakowskiego, można odnieść wrażenie, że przez ostatni rok generał był w stanie nieustającej depresji. W grudniu 1988 roku notuje Rakowski, że Jaruzelski „jest rozbity”, „wie, że w partii dość otwarcie mówi się, że powinien ustąpić z I sekretarza KC”, „boleśnie odczuwa ten dowód niewdzięczności”. W marcu 1989 roku: „WJ nie jest w najlepszym nastroju. Widzę, że przeraża go impet, z jakim opozycja na nas natarła”. Po 4 czerwca częstotliwość takich wpisów się nasila. W Jaruzelskim z tego okresu nie sposób odnaleźć butnego generała, to polityk wystraszony i złamany. Ciekawe są jego reakcje, przede wszystkim jego trema przed wyborami prezydenckimi. 19 czerwca Rakowski opisuje spotkanie z Jaruzelskim, w czasie którego generał „powiedział, że jeśli miałby być »przeciągnięty« przez Sejm, to zrezygnuje z kandydowania”. W czasie rozmowy Jaruzelski skarżył się, jak bardzo go zabolało, gdy jakiś towarzysz powiedział, że chce on kosztem partii załatwić sobie prezydenturę. „To mnie psychicznie podłamało” – powiedział Jaruzelski.

Dziesięć dni potem Jaruzelski nie wytrzymał napięcia, wystraszył się kandydowania, na posiedzeniu Biura Politycznego oficjalnie zrezygnował. Uzasadnienie decyzji pozbawione było elementarnej logiki. Jaruzelski mówił, że „nie można podejmować ryzyka przegranej”, a chwilę potem wysuwał kandydaturę Kiszczaka, która miała jeszcze mniejsze szanse. Mówił o sobie, że prezydent nie może być wybrany z łaski opozycji, a potem twierdził, że Kiszczak może liczyć na poparcie ze strony opozycji. Była to zatem klasyczna ucieczka. Janusz Reykowski, Kazimierz Barcikowski, Mieczysław Rakowski, Władysław Baka zgodnym chórem przekonywali generała, że jego abdykacja ujawni słabość partii, że każdy następny kandydat będzie miał jeszcze większe kłopoty. Rakowski powiedział wprost: „Jeśli pozwolimy na kolejne ustępstwa (…) bardzo szybko nastąpi demontaż władzy”. Również Baka sprawę stawiał jasno – decyzja generała prowadzi do „załamania obecnego układu politycznego”. Jaruzelski jednak nie dał się przekonać; jego rezygnacja została ogłoszona publicznie, a generał oficjalnie wysunął kandydaturę Kiszczaka.

Ten ruch pokazywał, że partia się cofa, że nie ma determinacji, że gotowa jest rezygnować ze swoich strategicznych planów. Bo jeśli osoba Jaruzelskiego nie jest twardym warunkiem, to co nim jest? To już nie był blef, bo co to za blef, w którym wódz naczelny ujawnia swój lęk. Nic dziwnego, że spanikowani członkowie KC wydali uchwałę proszącą Jaruzelskiego o ponowne rozważenie decyzji.

To już był rozkład PZPR. Jednak opozycja tego nie rozumiała, bo rozkład PZPR nie mieścił się w jej wyobraźni. Wszystkie ruchy władzy odczytane zostały jako zapowiedź groźnej ofensywy. Jaruzelski wskazywał Kiszczaka jako gest otwarcia, sądząc, że ten polityk stał się symbolem Okrągłego Stołu. Opozycja natychmiast odwróciła tę logikę. Wizja wystraszonego Jaruzelskiego nie mieściła się w głowie, więc wysunięcie Kiszczaka zinterpretowano jako zaostrzenie kursu, jako straszenie szefem MSW. Kiedy na posiedzeniu OKP kilku szeregowych posłów dowodziło, że PZPR się sypie, że można zawalczyć o prezydenturę – padł nawet pomysł wysunięcia kandydatury Wałęsy – kierownictwo klubu uznało, że to awanturnictwo. Wałęsa podsumował spotkanie wezwaniem do poparcia Kiszczaka. Do opornych krzyczał: „Robiłem sobie zdjęcie z wami. Jak będzie trzeba, to zrobię sobie zdjęcie z Kiszczakiem”.

Jednak w przeciwieństwie do opozycyjnej większości Wałęsa zrozumiał, że wysunięcie Kiszczaka jest dowodem słabości. Na początku lipca spotkał się z Kiszczakiem i obiecał mu poparcie ze strony OKP. Wałęsa uważał, że z powodów geopolitycznych prezydentem musi zostać komunista. Jednak swoje poparcie przedstawił jako transakcję wiązaną: w zamian za wybranie Kiszczaka na prezydenta rząd przejdzie w ręce bezpartyjnych ekspertów albo w ręce „Solidarności”.

Do powołania Kiszczaka jednak nie doszło, bo po dwóch tygodniach Jaruzelski zmienił zdanie. Ze strony opozycji, od Geremka i Wielowieyskiego, przyszły zapewnienia obniżenia kworum zarówno w odniesieniu do kandydatury Jaruzelskiego, jak i Kiszczaka. Co więcej, Jaruzelski dostał niespodziewane wsparcie ze strony Gorbaczowa i Busha. W rozmowie z Gorbaczowem, po posiedzeniu Układu Warszawskiego w Bukareszcie, sekretarz generalny KPZR skrytykował kandydaturę Kiszczaka i doradził Jaruzelskiemu, by wrócił do pomysłu kandydowania. Trzy dni potem w Warszawie przebywał z wizytą prezydent Stanów Zjednoczonych George Bush. Powiedział on Jaruzelskiemu, co potem odnotował w swoich pamiętnikach, że generał jest najlepszym gwarantem politycznej stabilności. Uspokojony zapewnieniami opozycji, wzmocniony poparciem Gorbaczowa i Busha, Jaruzelski zdecydował się stanąć do prezydenckich wyborów.

Wizja Jaruzelskiego, który podlega bardzo ludzkiej huśtawce nastrojów, wyda się dziwna tylko tym, którzy kojarzą Jaruzelskiego wyłącznie z decyzją o wprowadzeniu stanu wojennego. Tamta decyzja nadała wizerunkowi generała rys twardości i zdecydowania. Prawda o Jaruzelskim była jednak inna. Był człowiekiem niezdolnym do podejmowania trudnych decyzji. Jerzy Urban opisywał Jaruzelskiego jako lidera, który uciekał przed decyzjami w niekończące się narady. W latach osiemdziesiątych po partyjnych korytarzach jako dowcip krążył tytuł znanej wówczas komedii „Gdzie jest generał…”. To była krytyka partii pozbawionej szefa. Krytyka jego nadmiernej ostrożności, decyzji zawsze spóźnionych, zawsze nadmiernie asekuracyjnych. Każdą najprostszą decyzję zamieniał Jaruzelski w wieloletnie manewry. Jeśli chciał na przykład odsunąć swoich partyjnych przeciwników, całymi latami czekał na pretekst, a potem szukał symetrii, ciął po skrzydłach, co sprawiało, że więcej leciało głów reformatorów niż twardogłowych. Jeszcze mniej decyzyjny był Jaruzelski w sprawach państwowych. Zapewne jego sytuacja była trudniejsza niż poprzednich „pierwszych”, ale bierność władzy w latach osiemdziesiątych nie miała precedensu. To była sekwencja półśrodków, które już w chwili wprowadzania nie miały szans na sukces. Najpierw były śladowe reformy po stanie wojennym; następnie zniesienie stanu wojennego, ale bez elementów dających społeczeństwu realną satysfakcję. Potem nastąpił etap selektywnych represji wobec opozycji, niewystarczających jednak, by ją zdusić. Represje zostały w końcu zniesione, ale ponieważ nie złożono opozycji sensownej oferty, nic to władzy nie dało. Potem było dziwaczne referendum, pierwszy etap reformy, obiekt drwin nawet w partii. Później wprowadzono drugi etap reformy, którego klapa była od razu prognozowana. To nie była strategia, to były lękliwe, sprzeczne ze sobą gesty, które chwilę potem były odwoływane przez decyzje idące w przeciwnym kierunku. Każdy z tych ruchów, gdyby został wprowadzony z rozmachem, dawał szansę na sukces. Jaruzelski mógł po stanie wojennym pójść za ciosem i zmusić społeczeństwo do głębokich reform gospodarczych, zostać polskim Pinochetem. Mógł także zniszczyć opozycję i zbudować stabilny system autorytarny, który nie ośmiela obywateli liberalną retoryką. Mógł wreszcie zrealizować wariant reformatorski wcześniej, choćby rok, dwa lata, kiedy już był Gorbaczow, a partia miała przewagę nad opozycją. Ale Jaruzelski nie potrafił podejmować decyzji. Również w sprawie zwołania Okrągłego Stołu zwlekał do samego końca, nie mógł się zdecydować na żądanie legalizacji związku. Rakowski opowiada, jak w styczniu rozmawiał o tym z Jaruzelskim. „WJ prawie jest już do tego przekonany”. Od pół roku opozycja stawia to jako warunek, od miesięcy trwają oficjalne rozmowy władzy z opozycją, Okrągły Stół ma się zacząć już za dwa miesiące, a generał ciągle nie mógł podjąć decyzji. W końcu się zdecydował, bo – jak pisze Rakowski – wiedział, że „Zachód nie da nam ani grosza, jeśli tego nie zrobimy”. I to właśnie jest istotą sposobu podejmowania decyzji przez generała. Wyczekiwał momentu, kiedy decyzja nie była już kwestią wyboru, ale konieczności, kiedy przestawała być kwestią jego osobistej odpowiedzialności. Dokładnie to samo było ze stanem wojennym – generał czekał, aż z jednej strony nacisk Moskwy, a z drugiej radykalizm opozycji uczynią tę decyzję bezosobową. Jaruzelski był bowiem klasyczną zewnątrzsterowną osobowością, co jest typowe u żołnierzy, którzy chowani są do wykonywania rozkazów. W lipcu 1989 roku podłamany generał już schodził z placu boju. Zawrócił, gdy do kandydowania zachęcili go dwaj najwięksi na świecie politycy, zaś opozycja nie tylko nie wystawiła swojego kandydata, ale jeszcze dała gwarancję, że głosowania nie przegra.

Jednak 19 lipca, kiedy zebrało się Zgromadzenie Narodowe, spadło na komunistów kolejne upokorzenie. Ten dzień miał być triumfem Jaruzelskiego, miał być z niego zdjęty stygmat krwawego generała, rządzącego z nadania Moskwy w imię komunistycznej utopii. Miał zostać prezydentem, miał zdobyć nowy mandat dla swojej władzy, narodowy i demokratyczny. Procedura wyboru okazała się jednak nie tyle koronacją, ile pasmem upokorzeń. Tuż przed głosowaniem okazało się, że kilku posłów ZSL i SD nie poprze generała. Wtedy Wielowieyski wypełnił swoje zobowiązanie i razem z 6 kolegami oddali głos nieważny. Zaczęło się liczenie głosów; okazało się, że przeciw generałowi głosowało 6 posłów z ZSL, 4 z SD i 1 z PZPR. W głosowaniu wzięło udział 544 posłów i senatorów, a zatem do wyboru potrzebne było 269 głosów. Generał, jak stwierdzono po kilku przeliczeniach, uciułał ich 270. Wygrał zatem zaledwie jednym głosem. Wygrał z łaski opozycji, która uratowała mu głowę.

Na tym spektakl się nie skończył. Po ogłoszeniu wyników na mównicę wbiegł Jan Rokita i zakwestionował sposób liczenia. Oznajmił, że przed chwilą marszałek Sejmu powiedział, iż do wyboru prezydenta potrzebne jest 50 procent oddanych ważnych głosów plus jeden. Potem zaczął skomplikowany matematyczny wywód, z którego wynikało, że Jaruzelski uzyskał 50 procent plus pół głosu, a zatem zabrakło mu jeszcze połowy głosu. Zaczęła się wielka dyskusja na temat definicji bezwzględnej większości, prawnicy podsuwali marszałkowi kolejne ekspertyzy. W końcu okazało się, że Rokita się mylił, jednak efekt był taki, że wybory prezydenta trwały ponad sześć godzin, a miliony Polaków oglądających telewizyjną transmisję zobaczyło, że Jaruzelski zamiast triumfalnie przejąć władzę, ledwo się do niej przeczołgał. Gdy tego dnia Geremek wychodził wieczorem z Sejmu, złapał go rozgorączkowany Ciosek. Geremek relacjonował rozmowę następująco: „Wy macie pakt z diabłem – sapał Ciosek. – To wszystko było wymyślone, żeby on przeszedł tylko jednym głosem. Zegarmistrzowska precyzja – jak wy to robicie?”.

Z propagandowej klęski generał się już nie podniósł, ten dzień zdefiniował charakter prezydentury Jaruzelskiego. Był odtąd wycofany, pokornie podpisywał wszystkie dokumenty, jakie spływały do prezydenckiej kancelarii. Był bierny, bo rozumiał, że wybory przegrał, że ujawniły one jego realną słabość. 19 lipca, w dniu zostania prezydentem, zaczęła się jego polityczna emerytura. Co ciekawe, wielu opozycjonistów nie uwierzyło w tę słabość; do końca jego kadencji sądzili, że z Belwederu kontroluje cały aparat przymusu.

W ramach solidarnościowej kłótni po kilku latach Jaruzelski wrócił do centrum życia publicznego, już nie jako podmiot, ale przedmiot sporu. Za sprawą Adama Michnika, który zaczął lansować tezę, że Jaruzelski jest współarchitektem III RP, na równi z Wałęsą. O politycznych konsekwencjach tej teorii będzie wielokrotnie mowa; w tym miejscu warto powiedzieć, że teoria Michnika nie znajduje uzasadnienia w faktach. Owszem, jako szef partii Jaruzelski podjął decyzję o Okrągłym Stole, nadzorowany przez niego rząd Rakowskiego wprowadził wiele rozwiązań demokratycznych i wolnorynkowych, a potem jako prezydent Jaruzelski podpisał wprowadzające demokrację i rynek decyzje premiera Mazowieckiego. Jednak nie sposób z tego wyciągać wniosku, że Jaruzelski chciał kapitalizmu i demokracji. Od 1988 roku partia doklejała zachodnie elementy do systemu PRL, aby wzmocnić PRL. Reforma komunizmu – to był horyzont myślenia generała, co zresztą szczerze przyznawał. Wolność, demokracja i kapitalizm nigdy nie były celem jego planu, były jedynie konsekwencją załamania się tego planu. To nawet nie jest kwestia złej woli generała; pod koniec lat osiemdziesiątych był już starszym panem, którego całe dorosłe życie upłynęło w socjalizmie. To była jego rzeczywistość, w którą wierzył, którą cenił, którą chciał dalej naprawiać. Horyzont myślenia generała, cała jego wyobraźnia polityczna były oparte na takim przeciwstawieniu świata socjalizmu i zachodniej demokracji, w którym to pierwsze jest dobre, a drugie złe. Jaruzelski był więc reformatorem, ale komunizmu. Dlatego reformator Jaruzelski znaczy zupełnie co innego niż reformator Mazowiecki. Robienie z Jaruzelskiego ojca wolności i kapitalizmu jest błędem prezentyzmu, przypisywaniem historycznym postaciom pojęć z późniejszych epok.

Problem z generałem nie polega na tym, jak nazwać jego zasługi dla nowej Polski, bo tych nie ma, ale jak ocenić jego postawę w ostatnich latach PRL, zwłaszcza to, że nie podjął próby twardej obrony komunizmu. Otóż również w tej kwestii nie widać jego szczególnej zasługi. Jaruzelski zrobił to, co zawsze, a zatem nie zrobił nic. Bo Jaruzelski w istocie nie był politykiem. Nigdy nie próbował zapanować nad wydarzeniami, nigdy nie był przywódcą, nie miał swoich planów i ambicji, jedynie reagował na konieczności. Tak było zawsze. Jaruzelski był bystrzejszy od innych aparatczyków, odebrał staranne wykształcenie, miał inteligencki sznyt, dobre maniery. Miał dar budzenia do siebie szacunku, nawet na starość zaproszony do studia telewizyjnego naszej rozrywkowej epoki potrafi zerwać z bulwarową formułą rozmowy i narzucić poważną konwencję. Zarazem był klasycznym wojskowym orientującym się na rozkazy przełożonych. Kazali mu donosić na kolegów do Informacji Wojskowej, donosił. Można podejrzewać, że nie czerpał z tego przyjemności, że nie był nadgorliwy, a jedynie pedantyczny. Potem okazało się, że musi przeprowadzić czystkę antysemicką w wojsku, więc ją przeprowadził. Prawdopodobnie znowu bez entuzjazmu, ale też bez oporu. W 1981 roku, gdy został przywódcą państwa, nic się nie zmieniło. Słuchał się Moskwy, nie próbował się wybić na podmiotowość, nie miał marzeń Gomułki, nie miał osobowości Tity, ba, nawet Ceauşescu. Poznawane po latach okoliczności wprowadzenia stanu wojennego pokazują polityka, który w żadnym momencie nie próbował być podmiotowy. Owszem, zmagał się z własnym sumieniem, podobno myślał o samobójstwie, ale to są rozterki, jakie przeżywa literat, a nie polityk. W zamachu majowym zginęło kilkanaście razy więcej Polaków niż w stanie wojennym, a Piłsudski nie robił z tego większego problemu. Jaruzelski nie potrafił się wznieść na ten poziom, był służbistą z wewnętrzną wrażliwością literata.

W Jaruzelskim nie było nic, co by pasowało do dyskusji „bohater czy zdrajca?”. Nie był bowiem ani jednym, ani drugim. W ogóle nie było w nim żadnej szczególnej małości, jak też żadnej wybitności. Jaruzelski był w swoim życiu zbyt bierny, zbyt ostrożny, aby stać się małym lub wielkim. I podobnie wyglądały jego ostatnie lata. W połowie lat osiemdziesiątych nasiliły się sygnały reformatorskie, zarówno ze strony Gorbaczowa, jak i własnego zaplecza. Po raz pierwszy w życiu Jaruzelskiego nie były to jasne rozkazy, ale miękkie sugestie. Poszedł więc za nimi niespiesznie, pełen wahań. W czerwcu i lipcu 1989 roku doszło do zmiany układu sił; Jaruzelski jako pierwszy zrozumiał, że dni partii są policzone, że wszyscy orientują się na nowy ośrodek władzy – na drużynę Wałęsy. I zrobił to samo. Nie z lokajstwa, po prostu jak zwykle poddał się biegowi wydarzeń. Jaruzelski nie chciał demokracji i rynku, ale kiedy te stanęły u granic, silne jak dawna Armia Czerwona, generał podpisał kapitulację. Nie ma sensu rozstrzygać, czy jest to duża, czy mała zasługa. Racjonalne zachowanie polityka w obliczu własnego upadku dowodzi jego rozumu, a nie służy do oceny jego dorobku.

Ich prezydent, a czyj premier?

Jak już była mowa, komuniści natychmiast zrozumieli rozmiar klęski wyborczej i od razu po 4 czerwca zaczęli analizować wariant utraty rządu na rzecz opozycji. Kiedy zaś strona solidarnościowa zaczęła myśleć o wzięciu władzy? Nie ma powodu, by nie wierzyć Jackowi Kuroniowi, gdy rok później pisał: „Zrozumiałem od razu nad ranem 5 czerwca, że dalej komuniści nie będą mogli rządzić. Nie można bowiem rządzić, kiedy jest jasne, że nie ma się społecznego poparcia, gdy brak tego poparcia został tak wyraziście zademonstrowany. Chyba że znowu będzie stan wojenny. Ale tego po Okrągłym Stole już się nie dało wprowadzić”.

Pierwszym solidarnościowym politykiem, który publicznie postawił kwestię własnego premiera, był Jarosław Kaczyński. 10 czerwca powiedział on w Elblągu, że „»Solidarność« ma do rozwiązania dylemat: czy ma być opozycją, czy ma wziąć odpowiedzialność za rządzenie krajem. (…) W przypadku przyjęcia wariantu współudziału w sprawowaniu władzy należy uczynić to z zagwarantowaniem objęcia funkcji premiera”. Potem w rozmowach z liderami OKP pomysł zaczął lansować Kuroń, jednak bez skutku. W końcu Kuroń sprawę otwarcie postawił na posiedzeniu OKP 1 lipca. Dyskutowano o możliwości poparcia prezydenckiej kandydatury Kiszczaka i wtedy Kuroń zaproponował polityczny handel. Powiedział: „Nie jest w naszym interesie niewybranie prezydenta. (…) Dlatego nie powinniśmy głosować przeciw, tylko poprzeć takiego prezydenta, który obieca, że odda »Solidarności« rządy”. Pomysł Kuronia został ostro skrytykowany, poparł go jedynie Michnik. Wtedy Michnik wpadł na pomysł, aby ideę upublicznić. Pojechał do Wałęsy i dostał jego zgodę na publikację. 3 lipca na pierwszej stronie „Gazety Wyborczej” pojawił się sławny tekst „Wasz prezydent, nasz premier”. Artykuł został przyjęty bardzo źle, kolejni liderzy opozycji pisali polemiki dowodzące, że pomysł jest niemądry, pospieszny, że opozycja się skompromituje, że będzie tylko marionetką, że Moskwa się nie zgodzi. W dyskusję włączył się także Mazowiecki, publikując tekst „Spiesz się powoli”, zawierający miażdżącą krytykę pomysłu. Mazowiecki jako problem zasadniczy postawił brak programu. Nie można brać odpowiedzialności za państwo i gospodarkę – dowodził Mazowiecki – kiedy się nie ma nawet śladu pomysłu, jak je naprawić. Kilka tygodni później na spotkaniu w OKP Mazowiecki podtrzymał ten argument, na co Michnik odpowiedział: „Ten układ skazany jest na śmierć. Wie pan, co zostanie z PZPR – gówno zostanie. (…) Mamy taką konstelację międzynarodową, historyczny moment, kiedy można coś złapać. Nie trzeba używać argumentu, że nie ma programu – bo nikt na świecie nie ma recepty, co ma robić Rosja czy Jugosławia”.

To był ciekawy moment, kiedy po jednej stronie bili się Michnik, Kaczyński i Kuroń, mając przeciw sobie Mazowieckiego, Geremka i Wielowieyskiego. W lipcu Michnik i Kaczyński zostali zaproszeni do telewizji, by tam spierać się z Wielowieyskim o pomysł „naszego premiera”. Po wyjściu ze studia w wielkiej zgodzie wracali we dwóch autobusem. Kaczyński potem opowiadał: „Doszliśmy do wniosku, że są wszelkie przesłanki, by skonstruować nasz rząd, ale to się może nie udać z powodu zupełnego braku zdecydowania z naszej strony. Ten pomysł jakby wykraczał poza wyobraźnię, poza sposób myślenia ludzi, których umownie określaliśmy jako pokolenie 56: Mazowiecki, Geremek. Było przecież oczywiste, że kandydatem na premiera byłby ktoś z nich”. Na zakończenie rozmowy – jak opowiada Kaczyński – Michnik powiedział: „Musimy sobie w końcu jasno powiedzieć, że to są ludzie innego pokroju i oni pomysłu z naszym rządem nie podchwycą. A znowu czterdziestolatkowie są za słabi, żeby mogli to zrobić sami. No i rozstaliśmy się wtedy z taką smutną konstatacją”.

Diagnoza Michnika i Kaczyńskiego była słuszna, to był problem pokoleniowy. Po kilku tygodniach bycia wodzonymi za nos przez komunistów do młodszych polityków zaczęły docierać fakty. Totalna wyborcza porażka PZPR, wypowiedzenie lojalności przez satelitów, rozpaczliwe zabiegi o poparcie i wreszcie rezygnacja Jaruzelskiego. Te wieści miały rewolucyjny charakter, informowały, że świat jest inny, niż sądzono, że komunizm jest słabiutki, że można zagrać o znacznie więcej. Natomiast z generacyjnych powodów w tak głęboką rewolucję nie potrafili uwierzyć Geremek i Mazowiecki. To nie była lękliwość, po prostu w ich wyobraźni upadek komunizmu się nie mieścił, każdą jego słabość ich długie doświadczenie nauczyło interpretować jako chytrość, każdą porażkę – jako mający zmylić uwagę blef. Przez całe swoje opozycyjne życie i Geremek, i Mazowiecki studzili cudze emocje; to była ich polityczna misja, która z czasem stała się wyuczoną rutyną. I gdy wreszcie otworzyło się pole gry, gdy komunizm padał, oni nie mogli w to uwierzyć. Ich zmysły nie rejestrowały takich wydarzeń jak słabość systemu. I odwrotnie: bezkrytycznie przyjmowały za fakty wszystkie plotki na temat rzekomego kontrataku komunizmu. Oni nigdy nie uwierzyli, że czerwcowa kampania dezinformacji była blefem. Geremek jeszcze po latach twierdził, że w 1989 roku ludzie z bronią „organizowali się poza oficjalnymi strukturami” i że nie doszło do zamachu tylko dlatego, iż powstrzymał go Jaruzelski. To, że Jaruzelski takim faktom po latach publicznie zaprzeczył, nie miało dla Geremka znaczenia. Opisywane już było spotkanie Geremka z Kiszczakiem, kiedy generał straszył presją aparatu na unieważnienie wyborów. Otóż dwa lata potem Geremek dowodził, że Kiszczak mówił prawdę. Podobnie Mazowiecki do dziś twierdzi, że jeszcze długo po 4 czerwca był możliwy bunt „partii wojskowych”. Dużo się mówi o spiskowej wizji dziejów braci Kaczyńskich, ale starsi działacze opozycji też mieli swoją spiskową teorię, z której nawet po latach nie rezygnują. Nie bez racjonalnego powodu; inaczej musieliby się przyznać do wielkiego intelektualnego błędu, który z miesiąca na miesiąc narastał, stając się największą polityczną wpadką w karierze Mazowieckiego.

O ile Geremek w końcu przejrzał na oczy, Mazowiecki okazał się do tego niezdolny. Lata całe bił się z komunizmem, a kiedy ten w końcu upadł, Mazowiecki okazał się jedynym, który nie potrafił dostrzec jego śmierci. Nawet stojąc nad jego grobem, nie mógł uwierzyć, że te zwłoki już się nie poruszą. Dopiero pod koniec 1990 roku zobaczył to, co Michnik, Kaczyński czy Wałęsa widzieli już latem 1989 roku. Przez ponad rok, gdy wszyscy będą hasać po ziemi niczyjej pozostawionej po komunizmie, Mazowiecki ostrożnym krokiem sapera będzie się skradać po rzekomym polu minowym. Z szacunku do niego zwykło się udawać, że na tym polu były miny. Jednak nie widać powodu, by manipulować historią dla obrony dobrego imienia choćby najbardziej zasłużonych polityków. Przykład Mazowieckiego i Geremka, popełniony przez nich błąd, pokazał cenę, jaką starsze pokolenie zapłaciło za uprawianie polityki w komunizmie. Szydzenie z nich jest równie niemądre jak z byłych więźniów obozów, którzy przez lata nie mogli uwierzyć w dobrobyt i chowali pod materacem surowe kartofle na czarną godzinę.

Jednak to nie podział pokoleniowy uporządkował nową scenę polityczną. Silniejsza od sporu o taktykę i o komunizm okazała się wojna o polityczne wpływy. Po wyborach dominującą pozycję zachował Wałęsa. Nie zmienił despotycznego stylu rządzenia. W czerwcu nowo wybrani posłowie i senatorowie spotkali się, aby wybrać władze parlamentarnego klubu. Ale wyborów nie było, przyszedł Wałęsa, stanął na podium i z wymiętej kartki odczytał, że Geremek będzie szefem klubu poselskiego, a jego zastępcami będą… I sucho wymieniał kolejne nazwiska. Potem to samo było z Senatem: szefem klubu będzie Wielowieyski, a jego zastępcami… Niektórzy kręcili nosem na ten styl, ale robili, co Wałęsa kazał. Jednak Wałęsa popełnił błąd i wprowadził szczelinę do systemu władzy – nie chciał się przenieść do Warszawy. Jak dawniej rządzić chciał z Gdańska, więc ktoś w jego imieniu musiał kierować tym, co działo się w Warszawie. I ta rola przypadła Geremkowi. Ten zbyt długo czekał u boku Wałęsy na samodzielną pozycję, by nie skorzystać z okazji. Zaczął więc koncentrować decyzje w swoim ręku. Jego władza była duża: kierował klubem parlamentarnym, nadzorował Komitet Obywatelski oraz był głównym rozgrywającym w rozmowach z PZPR, ZSL i SD. Oczywiście musiał potem wyniki rozmów raportować Wałęsie, jednak to na niego zaczął się orientować warszawski świat polityki.

Geremek od dawna czekał na ten moment. Nie tylko z próżności. Sądził, że czas uzdrowić opozycję, delikatnie wyjąć władzę z rąk Wałęsy, a stanowczo z rąk pozostałych związkowców. Uważał, że polityka musi się sprofesjonalizować. Nie był w tym odosobniony; większość doradców „Solidarności” chciała przesunąć ośrodek władzy z Gdańska do Warszawy, przekazać decyzje elitom. Od wielu lat irytowała ich dominacja związkowców, ich polityczna niezdarność, ich plebejskie koncepty, z trudem też znosili podejrzliwo-lekceważące traktowanie ze strony związkowców. Geremek uznał, że czas z tym skończyć, że legalnie działająca opozycja, mająca silną pozycję w parlamencie, musi być zarządzana przez kompetentną elitę. Zręcznie wzmacniał w OKP te potrzeby, przygotowując klub do poważnego starcia ze związkiem. Jednak już na samym początku popełnił błąd: tak jak na wiosnę wycinał z list wyborczych prawicę, tak samo teraz budował „koalicję kompetencji” jedynie z wąskiej grupy własnego środowiska. Geremek nigdy nie rozumiał, że elitarna formacja może być zwycięska jedynie wtedy, gdy jest kompletna, gdy skupia całość elit.

W ten sposób doszło do konfliktu z Jarosławem Kaczyńskim. Wałęsa chciał go mianować marszałkiem Senatu. Tymczasem Geremek zablokował nominację, wmawiając Wałęsie, że marszałkiem Senatu powinien być ktoś po sześćdziesiątce. Informacja dotarła do Kaczyńskiego i stała się źródłem głębokiej niechęci. Kaczyński nie miał wcześniej silnej pozycji, jednak w ostatnich miesiącach szybko wyrastał na gwiazdę. Zamiast związać go ze sobą, Geremek zmusił Kaczyńskiego do walki. Ten przyjął wyzwanie, jeszcze bardziej zbliżył się do Wałęsy i zaczął sączyć mu do ucha kolejne fakty, a także plotki na temat ambicji Geremka.

Właśnie był przełom lipca i sierpnia. Brnący w coraz bardziej nieracjonalne pomysły Jaruzelski powierzył Kiszczakowi misję tworzenia rządu. Generałowi rozmowy szły bardzo opornie, jego kandydatura była kontestowana nie tylko w ZSL i SD, lecz nawet w klubie PZPR. Kiedy doszło do głosowania w Sejmie, Kiszczak zdobył wymaganą większość, ale rozkład głosów pokazał, że szanse na stworzenie rządu są niewielkie. Dopiero wtedy Geremek zaakceptował pomysł Kuronia; uznał, że to otwiera pole do rozmów z PZPR na temat wspólnej koalicji z solidarnościowym premierem. Natomiast Kaczyński upewnił się, czy Geremek dzwonił w tej sprawie do Wałęsy. Kiedy dowiedział się, że nie dzwonił, natychmiast pojechał do niego z dwoma informacjami: że Kiszczak jest dramatycznie słaby i że Geremek ukrywa przed Wałęsą ten fakt. To nie była zwykła intryga, bo oprócz tego Kaczyński przywiózł Wałęsie pomysł polityczny, którego błyskotliwość uzasadniała ambicję detronizacji Geremka.

Ujawniła się przewaga wyobraźni politycznej młodego pokolenia. Geremek, gdy wreszcie dostrzegł słabość PZPR, uznał, że można z partią zrobić koalicję. Kaczyński był już dzieckiem nowej epoki – skoro PZPR jest słaba, to trzeba robić koalicję bez PZPR. Pomysł Kaczyńskiego był kapitalny, wykorzystywał umowy Okrągłego Stołu do obalenia rządów PZPR. Tę ideę Rafał Matyja nazwał potem „zamachem stanu w państwie Okrągłego Stołu”. W istocie, to był zamach. Pomysł, że PZPR może stracić władzę, był rewolucją, jednak Kaczyński oferował pomysł na przeprowadzenie tej rewolucji całkowicie lege artis. Znalazł bowiem lukę w umowie Okrągłego Stołu polegającą na tym, że marionetki mogą się zbuntować, że wprowadzeni przez komunistów do Sejmu posłowie ZSL i SD mogą wypowiedzieć posłuszeństwo. Dawniej nikomu to nie przyszło do głowy, bo partia była silna, ale teraz taką być przestała. Po latach pomysł Kaczyńskiego wydawać się może oczywisty, ale wtedy był przełomowy. To tak jak z rewolucją kopernikańską; po jej ogłoszeniu wszyscy się dziwią, jak można było sądzić inaczej, jak można było wierzyć, że Ziemia jest środkiem świata. Trzymając się kopernikańskiej metafory: do tej pory aksjomatem polskiej polityki było to, że cały świat się kręci wokół PZPR. To sprawiało, że nawet rewolucyjna – w intencji Geremka – koncepcja koalicji z PZPR z solidarnościowym premierem nie wychodziła poza te ramy. Kaczyński natomiast oznajmił, że polityka kręci się wokół silniejszego. A że w tym momencie silniejsza była „Solidarność”, więc to ona przy pomocy ZSL i SD powinna wziąć władzę.

Wałęsa natychmiast zrozumiał siłę pomysłu. Przy okazji wyszło na jaw, że z propozycją rozmów zgłosił się już do OKP szef ZSL, jednak Geremek, bez porozumienia z Wałęsą, udzielił ludowcom odmownej odpowiedzi. Tego już było dla Wałęsy za dużo. Wydał oświadczenie, że „Solidarność” gotowa jest do rozmów z ZSL i SD, a prowadzenie rozmów zlecił braciom Kaczyńskim. W świetle panujących w „Solidarności” hierarchii było to trzęsienie ziemi. Zbudowanie koalicji rządowej dla pierwszego solidarnościowego premiera to była najważniejsza polityczna rozgrywka, coś ważniejszego niż Okrągły Stół – to było przejmowanie władzy. Wcześniej tej rangi rozmowy miały prawo prowadzić tylko trzy, poza Wałęsą, osoby – Mazowiecki, Geremek i Andrzej Stelmachowski. Wejście do gry Kaczyńskiego, odebranie jej Geremkowi, było ostrym przywołaniem Geremka do porządku. A także publicznym ogłoszeniem, że pojawił się ktoś bardziej od Geremka utalentowany, jeszcze większy mistrz w politycznych szachach.

Geremek źle znosił porażki, z tą jednak zupełnie sobie nie poradził. Nie czuł się na tyle silny, by samemu zaatakować Wałęsę, jego gniew skupił się więc na Kaczyńskim. Na kolejnych posiedzeniach klubu nowy negocjator, gdy zdawał sprawę z postępów rozmów, był krytykowany bez względu na to, jakie przynosił wieści. Kolejni posłowie z otoczenia Geremka bili w Kaczyńskiego bez opamiętania, koalicja z ZSL i SD, która za kilka tygodni będzie dla wszystkich idealna, przez kilka tygodni była obsesyjnie zwalczana. Kaczyński reagował równie emocjonalnie, w jego podejrzliwej wyobraźni typowy spór o władzę został obudowany spiskową teorią. Skoro Geremek tak się zdenerwował – rozumował Kaczyński – to widocznie przeszkodzono mu w brudnej grze, którą sekretnie prowadził. Wtedy to pojawiło się w jego głowie podejrzenie, że lewica korowska chce budować wspólną formację z komunistami. Co nie było prawdą, Geremek szedł najbardziej klasyczną opozycyjną drogą – wspierania partyjnych reformatorów. To było stare opozycyjne przekonanie, że komunizm obalić mogą tylko sami komuniści; reformatorzy tak się rozsmakują w zmianach, że w końcu zbudują demokrację.

To był kluczowy moment dla zrozumienia wielu późniejszych konfliktów. Przez całe lata Geremek kokietował Wałęsę, dając mu poczucie, że jest jego posłusznym narzędziem. W lecie 1989 roku zaczął własną grę, a jego dawną rolę wzięli na siebie Kaczyńscy, tworząc nową gwardię, obiecującą Lechowi większą lojalność. Nagle osłabiony Geremek, zamiast dostrzec w nich własne odbicie z przeszłości, ambitnych i obiecujących polityków, których można przeciągnąć na swoją stronę, wypowiedział im wojnę. A przecież bracia lepili koalicję, którą sam Geremek uzna za chwilę za optymalną. Równie narcystyczny Kaczyński nie potrafił z kolei zrozumieć, że starszy i bardziej zasłużony Geremek ma prawo twardo bić się o swoją pozycję, zamiast oddać bez walki pierwsze negocjacje o realną władzę w państwie. Temu konfliktowi siłę nadały ambicje, a nie różnica poglądów.

Zielone światło z Moskwy

Pomysł Kaczyńskiego wzbudził kontrowersje nie tylko ambicjonalne. Ciągle obowiązywała strategia sapera nieznacznie wysuwającego nogę. Nadal obawiano się kontrataku ze strony resortów siłowych lub ze strony Moskwy. O straszeniu wojskiem była już mowa, jeszcze ciekawszy był przypadek zagrożenia rosyjskiego, bo on także był sztucznie kreowany. Otwarcie mówiąc: opozycja nic nie rozumiała z wydarzeń, które się rozgrywały w komunistycznym obozie. Odwołanie doktryny Breżniewa, każącej wysyłać Armię Czerwoną do obrony socjalizmu, traktowano jedynie jako odwilż, jako zastrzyk wolności, jako prezent, który za chwilę może być odebrany. Tymczasem sami komuniści odebrali to jako gest ostatecznego porzucenia przez Moskwę. Rakowski wspomina, że w tej epoce Moskwa nie była już tyranem, ale patronem, lokalne reżimy były klientami, którym trzeba było udzielać pomocy gospodarczej. W pewnym momencie Rosjanie uznali, że finansowanie imperium jest ponad ich siły, że nie mogą się opiekować Europą Środkową, tak samo jak nie mogą finansować każdego reżimu, który na drugim krańcu globu zdecyduje się pójść socjalistyczną ścieżką. Zdecydowali się więc zwijać imperium. To, jak Rakowski opowiada o tych wydarzeniach, pokazuje ich rzeczywistą logikę. Moskwa zwijała parasol, a lokalne komunistyczne ekipy zostały skazane na rządzenie w oparciu o własne siły. Bo zwijanie komunistycznego imperium oznaczało coś więcej niż odmowę bratniej pomocy ze strony Armii Czerwonej, oznaczało zgodę Moskwy na ryzyko utraty władzy przez lokalnych komunistów. Zwijanie imperium komunistycznego było jego finlandyzacją, zgodą na polityczną autonomię za cenę respektowania geopolitycznych interesów Moskwy.

Moskwa tego publicznie nie ogłaszała. Wbijanie noża w plecy bratnim partiom nie leżało w jej interesie, ale lokalne ekipy wiedziały, w którą stronę zmierza Moskwa. Już w 1988 roku Rosjanie oświadczyli polskim komunistom, że chcą nawiązać bezpośredni kontakt z polską opozycją. Kierownictwo PZPR zaprotestowało, wystraszone, że opozycja się dowie, jak elastyczni są Rosjanie – przecież straszenie betonowym Kremlem było już ostatnim atutem PZPR. Odtąd elity komunistyczne żyły w ciągłym strachu przed zdradą Moskwy. Na przykład Rakowski opowiada, jak w marcu 1989 roku przyszedł do niego wiceszef MSW Władysław Pożoga i „informował mnie, że istnieją kontakty między opozycją i Moskwą. (…) Pożoga jest zdania, że Moskwa zaczyna »grać« z opozycją”. Tuż po tym zdaniu następuje komentarz Rakowskiego: „Nie jest to wykluczone”. Z wiedzy, jaką dziś mamy, wynika, że obawy Rakowskiego były przesadne. Jednak fakt, że komunistyczny premier lęka się, iż Kreml dogadał się opozycją, pokazuje, jak nieprawdziwie PZPR przedstawiała opozycji swoje kłopoty z Moskwą, jak zmyślony był rzekomy gniew na dogadywanie się generałów z opozycją.

Jak zatem było naprawdę? Antoni Dudek dotarł do ekspertyz przygotowanych przez KPZR, w radzieckim MSZ i Wydziale Zagranicznym KC KPZR. Wynika z nich, że już na początku 1989 roku Kreml liczył się z utratą władzy przez komunistów, nie tylko w Polsce, lecz także w innych państwach bloku. I że za ważniejsze od tego, kto rządzi, uznał zachowanie porządku wewnętrznego. Innymi słowy, dla Moskwy priorytetem było, aby proces zwijania imperium dokonywał się w spokoju. Kreml rozumiał, że komunistyczne ekipy po czterdziestu latach są zgrane, że prawdopodobnie nie będą w stanie utrzymać władzy. I był gotowy na zapłacenie tej ceny.

Opozycja tej wiedzy nie miała i mieć nie mogła. Jaruzelski ją miał, ale nie miał politycznego interesu, by ją opozycji przekazać. Stąd też seria nieporozumień – kiedy na przykład po Okrągłym Stole opozycja drżała, czy Kreml nie cofnie polskich ustaleń, Gorbaczow pod koniec kwietnia spotkał się z Jaruzelskim, pochwalił Okrągły Stół i powiedział generałowi: „Nie dopuszczamy myśli o zahamowaniu przemian”.

Stan opozycyjnej niewiedzy trwał do lipca 1989 roku. Wtedy Moskwa postanowiła poinformować opozycję o swoich prawdziwych intencjach. 3 lipca, w dniu, gdy ukazał się tekst Michnika, doradca Gorbaczowa Wadim Zagładin, pytany o możliwość rządu solidarnościowego, publicznie oświadczył: „Decyzja w tej sprawie jest wewnętrzną sprawą naszych przyjaciół. Będziemy utrzymywali stosunki z każdym wybranym w Polsce rządem”. Kilka dni potem na forum Rady Europy potwierdził to sam Gorbaczow: „To jest ich własny wybór”. Dla polskiej opinii publicznej był to jednak zbyt wielki szok. Po czterdziestu latach Polakom trudno było uwierzyć w nagle odzyskaną niepodległość, publicznie kwestionowano szczerość rosyjskich zapewnień. Aby rozwiać te wątpliwości, 12 lipca Kreml wykonał ostentacyjny gest. Przebywający w Moskwie Michnik, kilka dni po publikacji tekstu „Wasz prezydent, nasz premier”, został przyjęty w Wydziale Zagranicznym KC KPZR. Do tej pory monopol na relacje z Moskwą miała PZPR, teraz Moskwa demonstracyjnie pokazywała, że akceptuje w Polsce także inne środowiska polityczne. Sam Michnik tak potem streścił rozmowę: „Mówili: róbcie, co chcecie”.

Dla PZPR straszenie inwazją Armii Czerwonej było od lat głównym mandatem do władzy. Sygnały płynące z Moskwy polscy komuniści próbowali więc neutralizować; chodzili po Warszawie, strasząc opozycję i satelitów z ZSL i SD, że wypowiedzi radzieckich przywódców to jedynie propagandowe slogany, tymczasem oni z pierwszych ust wiedzą, że Rosjanie nie oddadzą władzy „Solidarności”. Doszło do kuriozalnej sytuacji. 11 sierpnia Czesław Kiszczak zaprosił na spotkanie amerykańskiego ambasadora, aby straszyć go odwetem Moskwy. Kiszczak liczył, że ambasador przekaże to opozycji, ale właśnie tego dnia Rosjanie wykonali gest, którego już nie sposób było podważyć. Radziecki ambasador Władimir Browikow spotkał się z szefem ZSL i oświadczył mu otwartym tekstem, że Moskwa nie ma żadnych zastrzeżeń wobec koalicji OKP-ZSL-SD. Dla wzmocnienia efektu kilka godzin później ambasador spotkał się jeszcze z prezesem SD i powtórzył mu to samo.

W sierpniu nawet najbardziej ostrożni działacze „Solidarności” nie mogli torpedować idei brania władzy argumentem gniewu Moskwy. Pozostało im drugie zastrzeżenie – czy można zlekceważyć PZPR? I czy warto zlekceważyć PZPR? Geremek i Mazowiecki bali się, że wystraszeni utratą władzy komuniści mogą użyć siły. Wysuwali też argument, że nie warto pomijać komunistów, bo bez nich rząd będzie malowany: opozycja weźmie rządowe fotele, ale aparat państwa nadal będzie się słuchał Jaruzelskiego. Taki układ, dowodził Mazowiecki, nie byłby też stabilny. „Nie ma na świecie opozycji, która dysponuje armią, służbą bezpieczeństwa – i pozostaje opozycją” – mówił do prezydium OKP Mazowiecki. Najdobitniej sprawę ujął Michnik: „Robić rząd trzeba z panami, a nie z lokajami”. Była to koncepcja wielkiej koalicji OKP-PZPR z satelitami w tle. Na kontrze do niej Kaczyński proponował układ z satelitami z PZPR w tle, bo także dla Kaczyńskiego było jasne, że resorty siłowe muszą pozostać w rękach PZPR. Kaczyński uważał jednak, że obecność ludzi Jaruzelskiego w MON i MSW wystarczy, aby rząd był realny, natomiast dzięki temu, że koalicjantami są ZSL i SD, będzie to prawdziwy przełom. Bo taki rząd będzie można nazwać solidarnościowym.

Jak zwykle decyzję podjął Lech Wałęsa. Kilka tygodni wcześniej Jaruzelski zaproponował mu wielką koalicję, w której opozycji przypadały cztery podrzędne resorty. Wałęsa ją wtedy odrzucił. Teraz oferta byłaby o niebo lepsza, jednak Wałęsa zrozumiał, że role się odwróciły – że teraz on rozdaje karty. Te kilka tygodni wszystko zmieniło. Jaruzelski został prezydentem z łaski opozycji, Kiszczak bez skutku próbował stworzyć rząd, wejścia do niego odmówili nawet komuniści, Moskwa od PZPR się odwróciła. W połowie sierpnia 1989 roku Wałęsa zrozumiał, że można zagrać o pełną pulę. W zasadzie myślami był już dalej, zastanawiał się, czy zostać premierem, do czego namawiali go Michnik i Kaczyński, czy też sprawę przekazać komuś innemu. 16 sierpnia sprawę rozstrzygnął. Przyjechał na posiedzenie prezydium OKP i oznajmił, że nie chce być premierem. Wtedy zrodziła się u niego koncepcja premierów jako zderzaków. Wałęsa powiedział: „Wy idziecie, a ja was będę ubezpieczał”. Wałęsa uważał, że rząd może się wywrócić po kilku miesiącach, on tymczasem miał twardą zasadę, że nie wchodzi w układy, w których może przegrać.

Koalicję wybrał Wałęsa ofensywną, zaproponowaną przez Kaczyńskiego. Wałęsa uważnie wysłuchał argumentów Geremka, Mazowieckiego i Michnika, ale dostrzegł w nich zazdrość, że pomysł wymyślił ktoś inny, oraz znaną mu od dawna pozorną głębię doradców, którzy nie potrafią zrozumieć najprostszych spraw. A ta była przecież naprawdę prosta. Po co kompromitować się w oczach Polaków wspólnym rządzeniem z komunistami? Po co rządzić z PZPR, skoro można go zdetronizować i ogłosić nową Polskę? Przecież premier koalicji „Solidarność”-ZSL-SD nie będzie kolejnym szefem PRL, ale pierwszym szefem zupełnie nowego państwa.

Fundamentem III RP nie była ugoda z komunistami, jak potem mówił rozczarowany swoimi porażkami Jarosław Kaczyński, ale demonstracyjne zerwanie tej ugody. Zerwanie przebiegłe i odpowiedzialne. Akt założycielski nowej Polski był majstersztykiem politycznej inteligencji; Czesi, Węgrzy, Niemcy odcinali potem kupony od drogi, którą przetarli Polacy. Pomysł, jak zamknąć komunistom oczy, nakreślił Jarosław Kaczyński, ale operację przemyślał i wziął decyzję na siebie Lech Wałęsa.

Premier Mazowiecki i zemsta triumwira

17 sierpnia Wałęsa spotkał się z prezesem ZSL Romanem Malinowskim. Zaproponował mu trzy kandydatury na premiera – Mazowieckiego, Geremka i Kuronia. Oczywiście żadnego z nich wcześniej nie spytał o zgodę. Malinowski odparł, że woli Mazowieckiego. Wałęsa na to, że spodziewał się tego, i obaj panowie pojechali do Jaruzelskiego z kandydaturą Mazowieckiego.

Czemu Mazowiecki? Dając Malinowskiemu trzy kandydatury, Wałęsa dobrze wiedział, że wybrany zostanie Mazowiecki, mający opinię najbardziej umiarkowanego. Zgłosił jednak również Geremka, aby go nadmiernie nie upokorzyć. Sam Wałęsa chciał oczywiście Mazowieckiego; najlepiej mu pasował na pierwszego niekomunistycznego premiera – dla opozycji był legendą, dla komunistów politykiem kompromisu, dla Kościoła wierzącym katolikiem. Dla Wałęsy natomiast był graczem słabym, w tamtym momencie znacznie słabszym od Geremka. Mazowiecki dawał też Wałęsie poczucie bezpieczeństwa ze względu na swój charakter. Był powolny, Wałęsa o nim mówił: „Zanim Tadeusz pomyśli, ja pięć razy wystrzelę”. Wałęsa nie chciał w tym momencie dalej wzmacniać Geremka, wprowadzenie Mazowieckiego miało zbudować równowagę sił i w opozycji, i w rządzie. Wałęsa planował, że w ekipie Mazowieckiego znajdą się zarówno Geremek jako szef MSZ, jak też Jarosław Kaczyński i Jacek Merkel jako reprezentanci Wałęsy. Układanka obliczona była na kilka miesięcy. Wałęsa uważał, że pierwszy premier szybko się zgra i wtedy zastąpi go Geremek, którego zdolności polityczne Wałęsa znacznie bardziej cenił.

Wałęsa spotkał się z Mazowieckim. Panowie siedli w Hotelu Europejskim; Mazowiecki sądził, że będą rozmawiali o przejmowaniu władzy przez „Solidarność”, przyszedł, aby odwieść Wałęsę od tego pomysłu. A tu nagle Wałęsa wypalił: „Panie Tadeuszu, będzie pan premierem”. Mazowiecki zaniemówił. Po chwili powiedział: „Panie Lechu, ja?”. Tego się nie spodziewał, od kilku miesięcy był w niełasce, do tego był głównym przeciwnikiem brania władzy. W końcu odpowiedział: „Niech pan to weźmie, ja mogę być przy panu wicepremierem”. Wałęsa dał Mazowieckiem noc na podjęcie decyzji, następnego dnia usłyszał „tak”.

Dla społeczeństwa informacja, że Mazowiecki zostanie premierem, że „Solidarność” przejmie władzę, była ukoronowaniem sukcesu 4 czerwca. Dla opozycji też, poza jednym środowiskiem – Geremka. Tu aż zawrzało. Sam Geremek sprawę przeżył tak mocno, że na tydzień wyjechał do Włoch; sekwencja następujących po sobie policzków była już zbyt intensywna. Michnik z kolei pojechał z protestem do Wałęsy. Wałęsa opowiadał potem: „Adaś do mnie przyjeżdża i mówi: czyś ty zwariował, to jest najgorszy wybór!”. W tekście opublikowanym w „Gazecie Wyborczej” Michnik życzył nowemu premierowi sukcesów, ale w tonie bardzo dalekim od entuzjazmu. Michnik wyrażał wątpliwość, czy znana powszechnie fascynacja Mazowieckiego osobą Michaiła Kutuzowa nie jest zbyt duża. Warto dostrzec ten punkt. Michnik jako pierwszy zasygnalizował problem, który potem stanie się główną linią krytyki ze strony Kaczyńskiego. Michnik sugerował, że Mazowiecki jest politykiem, który nie próbuje zapanować nad rzeczywistością, że zamiast przejąć inicjatywę, jedynie wyczekuje. Tymczasem, pisał Michnik, „premier tego rządu musi dysponować dynamizmem i zmysłem ryzyka. Musi mieć odwagę szybkiego podejmowania trudnych decyzji”. Zastrzeżenia Michnika podane były kulturalnie, ale stanowczo. „Był to tekst wyraźnie krytyczny – powie po roku Geremek – ostrzegający przed niebezpieczeństwami kryjącymi się w politycznej filozofii i także w osobowości Mazowieckiego”. Podobnie myślał Kuroń. Po latach pisał, że wybór Mazowieckiego bardzo go zmieszał. „Muszę powiedzieć uczciwie, że się bałem. Znam Tadeusza lata całe i moje główne zastrzeżenia budziły jego zalety: skłonność do wysłuchania możliwie jak największej liczby różnych racji, długie namyślanie się przed podjęciem negocjacji. Wydawało mi się, że w różnych sprawach nie jest w ogóle w stanie podjąć decyzji. Myślałem sobie: no, dziękuję, jak on będzie w ten sposób podejmował decyzje, to my wszyscy zginiemy”. Dokładnie te sam zarzuty podnosił Geremek, ale on był jeszcze bardziej sceptyczny. Uważał, że Mazowiecki nie zna miary w czekaniu, że jego polityczna cierpliwość jest na granicy niezdolności do działania. O Mazowieckim z lat osiemdziesiątych mówił: „Przez lata naszej współpracy obserwowałem powolność, z jaką podejmował decyzje, powolność czasem niezwykle irytującą”. „Obawiałem się – opowiadał potem Geremek – że zbyt refleksyjny sposób patrzenia na politykę, a także refleksyjność natury niezwykle utrudniająca podejmowanie decyzji, mogą stanowić ogromny balast blokujący działanie Mazowieckiego jako premiera”.

Nie ma wątpliwości, że Geremek i jego otoczenie sprawę potraktowali ambicjonalnie. Jednak w ich pretensjach zawarta została celna analiza słabości Mazowieckiego. I Wałęsa, i Kaczyński grali na Mazowieckiego, kierując się prostą logiką – byle nie wzmocnić Geremka. Za chwilę okaże się, że będą pierwszymi, którzy rzucą się na Mazowieckiego za to, że ten jest takim, jakim był od zawsze. O czym sami zresztą wiedzieli. Po mianowaniu premiera Władysław Frasyniuk w obecności wielu osób, w tym samego Mazowieckiego, spytał Wałęsę: „Dlaczego wybrałeś Tadeusza na tę funkcję, przecież wiesz, że on się do tego nie nadaje?”. Na co Wałęsa: „Bo jak ja widzę, że ktoś za wysoko wyskakuje do góry, to ja go w łeb i wyciągam następnego”.

24 sierpnia Mazowiecki wygłosił w Sejmie exposé. Było ono takie jak nowy premier: miękkie, spokojne, asekuracyjne. Zostały z niego zapamiętane trzy momenty. W 47. minucie Mazowiecki nagle zasłabł, przestał mówić, po chwili przeprosił i wyszedł. Wrócił na mównicę po kilkudziesięciu minutach i oznajmił: „Bardzo przepraszam wysoką izbę, to jest rezultat tygodni zbyt intensywnej pracy. Doszedłem do takiego stanu jak polska gospodarka, ale wyszedłem z niego. Mam nadzieję, że gospodarka też wyjdzie”. Potem padły jego sławne słowa, o których interpretację spór będzie się toczył latami: „Rząd, który tworzę, nie ponosi odpowiedzialności za hipotekę, którą dziedziczy. Ma ona jednak wpływ na okoliczności, w których przychodzi nam działać. Przeszłość odkreślamy grubą linią. Odpowiadać będziemy jedynie za to, co uczyniliśmy, by wydobyć Polskę z obecnego stanu załamania”. I wreszcie zakończył zdaniem: „Bóg nam dopomoże, byśmy uczynili wielki krok na drodze, która przed nami się otwiera”. I chyba to zdanie zrobiło tego dnia na Polakach największe wrażenie. To był powrót Boga do polskiej polityki po ponad półwieczu.

Dla uważnych obserwatorów polityki tego dnia ważne było jednak co innego – zdanie, które w ogóle nie padło. Otóż Mazowiecki nie wspomniał Wałęsy, co Wałęsę potwornie zabolało. Mazowiecki zapowiedział wcześniej, że nie będzie premierem malowanym, ale dopiero teraz zaczęło dochodzić do Wałęsy, co to naprawdę znaczy. Kolejne dni były jeszcze gorsze. Zaprzysiężony Mazowiecki przystąpił do kompletowania gabinetu. Wałęsa chciał wziąć w tym udział, ale Mazowiecki odmówił; doszło do ostrego starcia. To samo spotkało Geremka; dowiedział się, że OKP pozna listę ministrów wtedy, kiedy premier będzie ją przedstawiał Sejmowi. Wałęsa poprosił, aby przynajmniej był informowany o decyzjach personalnych – Mazowiecki odmówił nawet tego. Wałęsa był rozżalony. 31 sierpnia po spotkaniu u arcybiskupa Tadeusza Gocłowskiego Wałęsa i Mazowiecki wracali wspólnie samochodem. Wałęsa powiedział Mazowieckiemu: „To ja pana zrobiłem tym premierem”. „No tak – odpowiedział Mazowiecki – ale ja już jestem tym premierem”.

Mazowiecki bił się o podmiotowość. Znał ekspansywność Wałęsy, znał apetyty Geremka, nie chciał się obudzić jako marionetka. Ale zarazem z dużą przyjemnością dokonywał na obu zemsty za to, jak łatwo pozbyli się go z listy wyborczej. Mazowiecki rozgrywał to z okrucieństwem, o które trudno go było podejrzewać. Upokorzył Geremka, niedawnemu kandydatowi na premiera zaproponował fotel… wiceministra spraw zagranicznych. Geremek oczywiście żachnął się i ofertę odrzucił. Potem Mazowiecki wziął się za Kaczyńskiego. Wałęsa prosił o fotel ministerialny dla Kaczyńskiego. Teraz Mazowiecki odgrywał się na nim, tracąc w zemście miarę. Zaproponował Kaczyńskiemu stanowisko szefa cenzury, potem wojewody elbląskiego, potem członka Rady Społecznej przy MON i na koniec zastępcy prokuratora generalnego. Kaczyński odmówił.

Mazowiecki wysłał dawnym triumwirom jasny sygnał, że nie chce powrotu do stanu sprzed wyborów, nie chce triumwiratu, władzę bierze w całości dla siebie. Na kilkanaście godzin przed głosowaniem Wałęsa dostał listę nowych ministrów; było już za późno, by wprowadzić zmiany. Jednak Mazowieckiemu nie przeszkodziło to domagać się, by Wałęsa przybył do Sejmu. Jego obecność miała być gestem poparcia dla rządu. Tego było jednak dla Wałęsy zbyt wiele, odmówił. Potem Geremek próbował skruszyć Wałęsę, ale bez skutku. Geremek nie naciskał zresztą mocno, sam był na Mazowieckiego nie mniej wściekły. Tym, co najbardziej bolało Wałęsę i Geremka, nie były jednak zniewagi, ale świadomość, że nie mogą na nie odpowiedzieć. Nie mogli przecież zaatakować pierwszego niekomunistycznego premiera.

Przez kilka miesięcy żaden z nich nie zdecydował się na upublicznienie sporu. To nie zmienia faktu, że od samych narodzin wolności właśnie ten spór napędzał polską politykę. Od września 1989 roku dla opozycji rywalem przestali być komuniści. Logika wojny frakcyjnej stała się ważniejsza, głównego przeciwnika widziano odtąd we własnym obozie.

Rozdział II.

Rząd Mazowieckiego

Kryzys gospodarczy

Mazowiecki przejął władzę na pięć minut przed bankructwem socjalistycznej gospodarki; to już nie był kryzys, to był krach. Gdyby nie nowe wybory i zrodzona przez nie społeczna nadzieja, komuniści jesieni by nie przetrzymali. Zmiotłaby ich fala strajków, gospodarka doszła do stanu, w którym problemem stało się wyżywienie społeczeństwa. Nadal były kartki na żywność, ale w sklepach nie było już żadnych towarów. Ogromna ilość inflacyjnego pieniądza wymiatała ze sklepów wszystko. Rząd Rakowskiego próbował ratować sytuację. Rzutem na taśmę, już po przegranych wyborach, 1 sierpnia uwolnił ceny żywności; wcześniej ceny ustalało państwo. Rakowski sądził, że żywność podrożeje, co ograniczy możliwości zakupów i równowaga zostanie przywrócona. W istocie ceny poszybowały kilkukrotnie do góry, jednak chwilę potem zakłady pracy podniosły płace. W sierpniu zarobki wzrosły o 90 procent, w następnych miesiącach było podobnie. Jedyną produkcją, jaką uruchomił ostatni komunistyczny rząd, była produkcja pieniędzy. Aby wypłacać kwoty mające kolejne zera, wprowadzono do obiegu banknoty 50- i 200-tysięczne. Ten pieniądz był oczywiście pusty, co pogłębiało chaos. Chłopi nie chcieli wymieniać żywności na papier, który po kilku tygodniach wart był połowę tego, ile wcześniej. W sklepach brakowało nawet chleba, a gdy się pojawiał, ustawiały się po niego wielogodzinne kolejki. Tej jesieni Polacy używali mydła oszczędnie, a papierosa zapalali od wiecznie włączonej kuchenki gazowej, bo zapałek też już nie było.

Rząd Mazowieckiego przejął władzę w momencie, gdy chaotyczne reformy ostatnich lat kompletnie rozregulowały gospodarkę. Antyinflacyjne decyzje rządu Rakowskiego skończyły się spektakularną porażką. Inflacja w sierpniu wyniosła 40 procent, we wrześniu 34 procent, w październiku 55 procent. To już była hiperinflacja, najgorsza choroba gospodarki, zdolna zabić najsilniejsze organizmy. Powszechnie doszukiwano się u Rakowskiego złej woli, sądzono, że świadomie podłożył bombę solidarnościowym następcom. Było jednak odwrotnie. On chciał pokazać, że pezetpeerowska ekipa potrafi rządzić, że uleczy socjalizm rynkiem. Po latach dobrze widać, gdzie się pomylił. Rakowski nie był w swojej kuracji zbyt brutalny, ale za mało. Wierzył, jak większość ekonomistów partyjnych i opozycyjnych, że można reformować gospodarkę stopniowo, że można dodawać kolejne elementy rynku, a po każdym kroku łapać pozwalającą na oddech równowagę. Nawet ci, którzy uważali, że ostatecznym celem ma być klasyczny kapitalizm, sądzili, że można do niego dojść drogą stopniowych zmian. Porażka Rakowskiego była porażką tego myślenia; gospodarka była już zbyt słaba, zbyt rozstrojona, by ją naprawić. Potrzebna jej była terapia szokowa, skupiająca się na budowie tego, co nowe. I cały stary świat gospodarczy jednym ruchem wpychająca w nowe reguły.

Plan Balcerowicza

Mazowiecki wiedział, że potrzebne są reformy, jednak wyobrażenie na ich temat miał mgliste. Szukał, jak mówił, swojego Ludwiga Erharda, sławnego ministra w rządzie Konrada Adenauera, który odbudował po wojnie niemiecką gospodarkę. W Polsce Erhard ceniony był z powodów ideowych. Nikt dokładnie nie wiedział, co zrobił, wiadomo natomiast było, jakie wartości wyznawał: łączył rynek z konserwatywną wrażliwością. Symbolizowany przez niego ordoliberalizm był tym, co w polskich kręgach katolickich nazywano społeczną gospodarką rynkową. Było to marzenie o kapitalizmie zgodnym z katolicyzmem i tradycją „Solidarności”.

Leszek Balcerowicz nie marzył o takim kapitalizmie, ale Mazowiecki o tym nie wiedział. W ogóle Balcerowicz został wicepremierem przez przypadek. Naturalnym kandydatem był Ryszard Bugaj, główny ekspert ekonomiczny „Solidarności”, jednak Mazowiecki tę kandydaturę odrzucił, bo Bugaj pochodził z innego kręgu towarzyskiego. Propozycję wzięcia pionu gospodarczego dostali więc dwaj inni doradcy opozycji – Witold Trzeciakowski i Cezary Józefiak – ale odmówili. Następny w kolejności był Janusz Beksiak albo ktoś z jego zespołu ekspertów skupionych przy OKP, jednak Mazowiecki obawiał się, że ta ekipa będzie lojalna wobec Geremka. Znalezienie kandydata zlecił w końcu swojemu doradcy Waldemarowi Kuczyńskiemu. I ten sprowadził mało znanego Balcerowicza. Sam Kuczyński pamiętał tylko tyle, że dekadę wcześniej razem z kolegami z SGH napisał plan naprawy gospodarki. Ani Kuczyński, ani Mazowiecki nawet nie podejrzewali, jak mocno wolnorynkowe były poglądy Balcerowicza.

Kim był wtedy Balcerowicz? 42-latkiem, naukowcem z warszawskiej SGH, zdolnym, choć w tej generacji zdolnych ekonomistów było kilkunastu. Niektórzy już weszli do politycznej gry, jak Grzegorz Kołodko czy Andrzej Olechowski, inni zrobili to później – Marek Borowski, Dariusz Rosati czy Marek Belka. To pokolenie ekonomistów mentalnie należało już do Zachodu. Balcerowicz spędził w USA dwa lata, wiele miesięcy w Niemczech; gospodarka zachodnia nie była dla niego systemem wyzysku, ale czymś naturalnym. Komunizmu nie cenił, w 1969 roku zapisał się do PZPR, ale z konformizmu; po stanie wojennym legitymację złożył. Ciekawa była jego umysłowa konstrukcja. Powiedzieć, że był racjonalny, to mało – on był nadracjonalny. Ślepy na emocje, wręcz autystyczny, błyskawicznie przyswajał i przetwarzał informacje. Trenował zresztą uparcie swój umysł. Mówił biegle w pięciu językach, przeszedł kurs szybkiego czytania – potrafił gazetę przeczytać od deski do deski w ciągu kwadransa – miał fenomenalną pamięć, potrafił potem wyrecytować wszystko, włącznie z treścią ogłoszeń. W zachowaniach społecznych był automatem, który działał metodycznie, kierując się chłodną logiką i efektywnością.

Ledwo Balcerowicz przyjął ofertę Mazowieckiego, natychmiast zaczął pracować wedle swoich standardów. Przeanalizował sytuację. Podstawowe były trzy pytania. Po pierwsze: co robić? Po drugie: jak? Po trzecie: z kim? Odpowiedź pierwsza: reforma socjalizmu nie ma sensu, trzeba od razu budować kapitalizm. Odpowiedź druga: operacja wywoła opór i chęć odwrotu, a zatem trzeba to zrobić jednym skokiem. Odpowiedź trzecia: na nikogo nie można liczyć, trzeba operację przeprowadzić własną armią. Balcerowicz z grupą przyjaciół ekonomistów zbudował niespełna dziesięcioosobowy zespół, który w 111 dni przygotował i przepchnął przez Sejm pakiet ustaw zwany planem Balcerowicza. W historii III RP nigdy już nie będzie tak sprawnie przeprowadzonej operacji. Wszystko przebiegło jak w podręcznikach zarządzania. Balcerowicz wprowadził jasny podział ról: każdy wiedział, za co odpowiada, wszystkie ruchy zostały rozpisane na daty, dyskusje ograniczono do lakonicznych raportów, decyzje zapadały natychmiast, pracowano 18 godzin dziennie. Twardość, z jaką wymuszał swoją wolę, była imponująca. W grudniu do dymisji podał się szef URM, prawa ręka premiera, Jacek Ambroziak, na znak sprzeciwu wobec wymuszenia na rządzie tak ostrego tempa pracy. Ale nic to nie dało, konflikt wygrał Balcerowicz. Chwilę potem wybuchł konflikt z kolejnym wysokim urzędnikiem Mazowieckiego, Jerzym Ciemniewskim, od którego Balcerowicz zażądał, by jego zespół prawny pracował nad projektami ustaw non stop, także nocami. Sam Balcerowicz pracował jak maszyna. Jedynym jego ludzkim odruchem była irytacja, ale irytowała go właśnie ludzka natura: jej wahania, lęki, błędy, spóźnienia. Po latach z rzadką dla siebie szczerością wyznał, że nielogiczność innych ludzi sprawia mu fizyczny ból. Gdyby to Mazowiecki miał osobiście podejmować decyzje, plan Balcerowicza wprowadzano by latami. Gdyby reformy zlecono aparatowi Ministerstwa Finansów, urzędnicy pracowaliby nad nimi do dziś. Balcerowicz, owa zabłąkana wśród ludzi maszyna, zrozumiał to od początku, dlatego wszystko zrobił sam ze swoją ekipą.

Pozycję polityczną Balcerowicza wzmocniły trzy wydarzenia, w tym dwa przypadkowe. Pierwszym przypadkiem było świetne wrażenie, jakie zrobił w Polsce młody amerykański ekonomista z Harvardu Jeffrey Sachs. Zaproszony do Warszawy przyjechał i uwiódł solidarnościowych polityków. Tak sugestywnie opowiadał o wolnym rynku, o skuteczności liberalnych terapii, o swoich sukcesach w walce z inflacją w krajach Trzeciego Świata, zwłaszcza w Boliwii, że wielu polityków uznało, że jest to jedyna sensowna recepta. Polscy politycy nie mieli kontaktów zagranicznych, gdyby przyjechał ktoś inny, przekonałby ich do czegoś innego. Ale był akurat Sachs, który mocno poparł Balcerowicza i włączył się w pracę jego zespołu. Drugim przypadkiem było poparcie ze strony Jacka Kuronia. Ten urodzony socjalista przeżywał właśnie fascynację liberalnymi ideami, przelicytowując w ostrości poglądów i Balcerowicza, i Sachsa. Poparł więc zarówno terapię szokową Balcerowicza, jak też neoliberalne pomysły, które dla lewicy są synonimem zła. Ten ruch miał duże znaczenie, wsparcie Kuronia sprawiło, że w głównym nurcie OKP nie powstała lewicowa opozycja przeciw Balcerowiczowi. Trzecim wreszcie wsparciem była akceptacja ze strony Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Ta instytucja miała ogromne znaczenie nie tylko dlatego, że przyznawała olbrzymie kredyty. Jej pozytywna ocena była certyfikatem dla całej zachodniej finansjery. Dopiero mając wsparcie MFW, można się było ubiegać o kredyty od zachodnich banków i rządów. A także starać się o rozłożenie na raty 41 miliardów dolarów długu zaciągniętego przez Gierka, którego ostateczny termin płacenia właśnie mijał. Balcerowicz wielokrotnie spotykał się z przedstawicielami MFW, jego plan zyskał pełne poparcie. Nic dziwnego, był typową procedurą stosowaną wobec walących się gospodarek Trzeciego Świata. Procedurą tyleż bezpieczną dla finansjery, co okrutną dla miejscowej ludności.

Po drodze pojawił się tylko jeden kłopot: charakter wicepremiera. Balcerowicz uważał, że władzą nad gospodarką z nikim się dzielić nie będzie, nawet z premierem. Do pierwszego konfliktu doszło tuż po zaprzysiężeniu. Nie informując premiera, Balcerowicz znacząco podniósł cenę paliw. Mazowiecki był zirytowany, wezwał Balcerowicza. Ten nie poczuwał się do błędu. Gospodarka była przecież jego. Kiedy w grudniu Ministerstwo Finansów przygotowało ustawy składające się na plan Balcerowicza, wicepremier przyszedł z nimi do Mazowieckiego i zażądał, aby rząd przyjął je na najbliższym posiedzeniu. Na zostawionych u premiera do akceptacji dokumentach była adnotacja „zobowiązać premiera do…”, w ostatniej chwili przekreślona i zastąpiona frazą „prosić premiera o…”. Mazowiecki był mocno zirytowany pomieszaniem ról, potrzebował czasu na zapoznanie się z dokumentami, ale dla dobra sprawy uległ. Kilka dni potem doszło do kryzysu, znowu z winy Balcerowicza. Wicepremier wynegocjował z MFW kształt listu intencyjnego. Przyniósł na posiedzenie rządu jego częściowe tłumaczenie, bez żadnych liczb, i domagał się od premiera zgody na jego parafowanie. Premier odmówił akceptacji w ciemno, poprosił o pełne tłumaczenie, na co Balcerowicz oznajmił, że nie ma na to czasu. I odmówił. Oburzony Mazowiecki wezwał wieczorem Balcerowicza na dywanik. Balcerowicz sprawę potraktował ambicjonalnie, ostentacyjnie wziął ze sobą zastępcę i znowu premierowi odmówił. Dyskusja szybko przeszła w ostrą kłótnię. Nagle Balcerowicz oznajmił, że Mazowiecki musi się zgodzić, bo inaczej reforma nie ruszy 1 stycznia. Mazowiecki – jak opowiada Kuczyński – zastygł z gniewu i odparł: „No to nie ruszy!”.

Balcerowicz wyszedł ze spotkania wyprowadzony z równowagi. Zagroził, że upubliczni konflikt. Następnego dnia napisał arogancki list do premiera, jednak zanim ten trafił do rąk adresata, udało się uspokoić Balcerowicza, a list został wycofany. Mazowiecki postawił na swoim, dostał pełną treść listu intencyjnego, którą zaakceptował, i reformy ruszyły o czasie. Balcerowicz zaś się uspokoił. Bo, o czym wiedzieli tylko najbliżsi, ów twardy Balcerowicz był człowiekiem o silnie poszarpanych nerwach, od lat fatalnie znosił stres. Wiele jego reakcji brało się ze zdenerwowania, nad którym nie potrafił zapanować.

Kryzys został zażegnany, ale współpraca premiera z jego zastępcą nie układała się najlepiej. Mazowiecki chciał, aby wicepremier przychodził do niego i wspólnie omawiał decyzje. Balcerowicz długie rozmowy z premierem uznawał za stratę czasu, zamiast tego wysyłał szefowi krótkie notki służbowe. To nie była tylko różnica temperamentów między staroświeckim redaktorem, dla którego rządzenie było czymś na kształt redakcyjnego kolegium, a młodym technokratą zakochanym w korporacyjnej kulturze krótkich odpraw i lakonicznych raportów. Bardziej od temperamentu współpracę utrudniała miłość własna wicepremiera. Powiedzieć, że był zarozumiały, to mało. Zarozumiały był Geremek, tymczasem Balcerowicz miał ego w rozmiarze, dla którego brakuje pojęć. Nikt w polskiej polityce nie gardził tak ostentacyjnie cudzymi opiniami, nikt inny nie traktował otoczenia tak protekcjonalnie. Kolejnego premiera Jana Krzysztofa Bieleckiego do pasji doprowadzała maniera odpowiadania karteczkami – Balcerowicz w trakcie rozmowy z Bieleckim potrafił zapadać w pogardliwe milczenie i lekceważąco odpowiadać krótkimi zdaniami, które zapisywał na kartce. Balcerowicz prywatnie był skromnym człowiekiem. Kariera nie zawróciła mu w głowie, do połowy lat dziewięćdziesiątych mieszkał w mieszkaniu w bloku na Tarchominie. Natomiast w życiu publicznym poczuł się nadczłowiekiem.

Start i… utrata kontroli

Pracę nad ustawami składającymi się na plan Balcerowicza zakończono w połowie grudnia. Balcerowicz poprosił marszałka Sejmu Mikołaja Kozakiewicza o zwołanie posiedzenia Sejmu na niedzielę 17 grudnia. Nie było po temu powodu, więc Kozakiewicz zapytał, jak ma przed posłami uzasadnić ten dziwny termin. Balcerowicz odparł, że proponuje niedzielę, aby posłowie zrozumieli, że dzieją się rzeczy naprawdę ważne. Tego dnia w Sejmie Balcerowicz wygłosił przemówienie. Powiedział, że nowa gospodarka oparta będzie na rynku i prywatnej własności. „Trzeba skończyć z fałszywą grą, w której ludzie udają, że pracują, a państwo udaje, że płaci” – mówił Balcerowicz z tą liberalną twardością, której w Polsce jeszcze nie znano. Przez 11 dni posłowie pracowali w komisjach niemal non stop. Na mycie się i kilka godzin snu szli wedle rozpiski, która gwarantowała, że nie zabraknie kworum. Balcerowicz osiągnął efekt, którego pragnął. Po świętach cały pakiet ustaw został przyjęty przez Sejm, trafił do Belwederu, a Jaruzelski natychmiast go podpisał.

1 stycznia wszedł w życie plan Balcerowicza. Po latach jego zapisy brzmią bezbarwnie, ale wtedy była to proklamacja nowego świata. Nawet najbardziej bieżący punkt, czyli walka z inflacją, w zaproponowanych metodach był już rewolucją. Bank centralny dostał zakaz finansowania deficytu poprzez drukowanie pieniędzy, a firmy państwowe straciły przywilej niskooprocentowanych kredytów, które były darowiznami zwalniającymi z troski o zysk. Pieniądz miał być odtąd realny, a nie wirtualny. Społeczeństwo dowiadywało się o tym w przykry dla siebie sposób. Państwo brutalnie ograniczało wszelkie podwyżki, w przemyśle wprowadzony został podatek zwany popiwkiem, każda znaczniejsza podwyżka obłożona była podatkiem 500 procent. Nazwanie tego „podatkiem” było eufemizmem. To nie był podatek, to była kara, w dodatku drakońska – za złotówkę podwyżki zakład płacił budżetowi 5 złotych.

Plan Balcerowicza zrównał gospodarkę prywatną i państwową. Skończyły się przywileje dla własności państwowej, objęto ją tymi samymi podatkami, cłami, kursami walut. Zakłady państwowe dowiedziały się także, że straciły gwarancję istnienia. Miały być odtąd rentowne, w przeciwnym razie będą zamykane. Kończyła się epoka obowiązku pracy, jak też gwarancji jej posiadania – plan Balcerowicza legalizował bezrobocie.

Poza autorami planu mało kto rozumiał, o co w nim chodzi. Dopiero pierwsze bankructwa sprawiły, że przepisy ustaw stały się znanymi regułami. Ale największe zaskoczenie wywołał pakiet antyinflacyjny, z popiwkiem na czele. Politycy OKP wiedzieli, że tłumienie hiperinflacji musi być bolesne, ale nie mieli wyobrażenia na temat skali tego bólu. Dopiero po kilku miesiącach zrozumieli, że dla społeczeństwa jest to przeżycie wielokrotnie silniejsze niż stan wojenny. Mechanizm ratowania waluty polega na tym, że państwo przez wiele miesięcy ściąga haracz z każdego konsumenta, pozbawiając jego pensję dużej części siły nabywczej. I musi przy tym wytrwać, bo przerwanie terapii oznacza nawrót choroby.

Styczeń 1990 roku okazał się fatalny. Firmy brutalnie korzystały z prawa do dyktowania cen. Chleb podrożał o 40 procent, szynka o 55, benzyna o 100, prąd o 400, a węgiel o 600 procent. Średni wzrost cen wyniósł nie 45 procent, jak zakładał Balcerowicz, ale 80 procent. To był dla Balcerowicza fatalny sygnał, w jego prognozach inflacja za cały rok miała wynieść 95 procent. Jeszcze gorsze wieści nadeszły z gospodarki. Tylko w styczniu produkcja spadła o 30 procent. Nakręcała się spirala: nie płacono należności, zrywano umowy, odwoływano zamówienia. Ruszyła lawina bankructw i zwolnień z pracy. Nie było widać rodzącej się rynkowej zaradności. Dyrektorzy zakładów byli bierni, reformy zatrzymały się na progach państwowych zakładów. W ekipie Balcerowicza napięcie rosło. W lutym inflacja była niższa, ale nadal dramatycznie zbyt wysoka – 24 procent. Wśród reformatorów pojawił się lęk, że sytuacja wymknęła się spod kontroli. Wczesną wiosną zaczęły się stabilizować pierwsze ceny produktów, coraz łatwiej było je kupić, ale to nie był efekt terapii. Reformę ratował handel uliczny – wyniesione na ulice łóżka polowe, a potem metalowe szczęki, stały się głównym obiegiem dla wielu towarów.

Nastroje społeczne były coraz gorsze. Polacy słuchali w telewizji cotygodniowych pogadanek Kuronia, który uspokajał nastroje, tłumacząc, że niedługo wyjdziemy na prostą (sam Kuroń w tym czasie zwątpił i domagał się poluzowania rygorów antyinflacyjnych, grożąc Mazowieckiemu wybuchem społecznego protestu), ale po kilku miesiącach cierpliwość społeczna się skończyła. Wybuchły pierwsze strajki. W lutym Balcerowicz spotkał się ze związkowcami z „Solidarności”, którzy ostro zaatakowali rząd. Balcerowicz dowodził, że jest coraz lepiej, bo półki się zapełniają. Związkowcy odpowiadali z wściekłością, że co ich to obchodzi, skoro nie mają pieniędzy na zakupy. Balcerowicz był zdumiony ich perspektywą. Potem przyznał, że dopiero wtedy zrozumiał, iż ludzie patrzą na gospodarkę inaczej niż ekonomista – nie interesuje ich ogólny stan gospodarki, lecz własny interes.

W połowie roku wybuchły strajki rolników, potem nastąpiła okupacja Ministerstwa Rolnictwa. Pojawiły się pierwsze dyskusje wśród elit. Ekonomiści zaczęli wytykać Balcerowiczowi liczne błędy, z czasem krytyka stawała się ostrzejsza. Nie chodziło już tylko o błędne prognozy na temat inflacji i produkcji. Pojawiły się głosy, że cały projekt zmian jest pomyłką, że gospodarka zmierza ku katastrofie. W drugiej połowie roku pesymizm zaczął brać górę; narastało poczucie, że Balcerowicz się pomylił, że zamiast zreformować gospodarkę, dobił ją. Inni dowodzili, że wielkim błędem był brak osłon socjalnych i że za chwilę gniew ludu wywróci reformy. I w elitach, i w masach rodziła się wielka skarga na Balcerowicza, poczucie, że robi coś barbarzyńskiego. Nawet Milton Friedman, papież monetarystów, uważany za guru polskiego wicepremiera, po przyjeździe do Warszawy ostro skrytykował Balcerowicza. Nie podobały mu się ani popiwek, ani sztywny kurs waluty, ani brak prywatyzacji.

Balcerowicz nie był całkowicie impregnowany na świat. Powoli dochodziło do niego, że jeśli popełnił błąd, to zrujnował 40 milionów ludzi. Rosło w nim napięcie. Wieczorami, gdy wracał do domu, widział na murach hasło „Balcerowicz – Mengele polskiej ekonomii”. W drugiej połowie roku Balcerowicz nie wytrzymał presji. Ugiął się i poluzował politykę pieniężną, złagodził popiwek. W proteście do dymisji podał się pierwszy zastępca Balcerowicza i jego bliski kolega – Marek Dąbrowski. Okazało się, że miał rację – na jesieni inflacja skoczyła do góry i znowu Balcerowicz musiał zacisnąć antyinflacyjny kaganiec.

Końcówka roku wyglądała fatalnie. Hiperinflacja została zatrzymana, ale krajobraz po bitwie przypominał pogorzelisko. Przez gospodarkę przeszła fala bankructw i zwolnień. Produkcja przemysłowa spadła o 24 procent. Bezrobocie skoczyło z zera do 6 procent. Towarów w sklepach przybyło, ale siła nabywcza pensji spadła o jedną czwartą. Sam Balcerowicz nie wydawał się tak wiarygodnym prorokiem jak rok wcześniej. Przecież dramatycznie się pomylił: inflacja roczna miała wynieść 95 procent, tymczasem wyniosła 349 procent, gospodarka, która zmniejszyła się o 24 procent, miała się skurczyć jedynie o 3. Jedynym optymistycznym sygnałem były entuzjastyczne recenzje – eksperci MFW i zachodnie media zgodnie stawiali Polskę za wzór dla wszystkich państw regionu.

Pod koniec 1990 roku Grzegorz Kołodko powiedział, że można było tę operację przeprowadzić z precyzją chirurga lub z topornością drwala. Balcerowicz zrobił to na poziomie ślusarza. „Operowaliśmy nie lancetem, ale śrubokrętem” – ocenił Kołodko. Jednak z roku na rok, im bardziej wiadomo było, że operacja się powiodła, tym krótsza była lista pretensji do Balcerowicza. Głęboka recesja, którą spowodował, okazała się losem wszystkich gospodarek regionu. Polacy pierwsi skoczyli w przepaść i pierwsi z niej wyszli. Dzięki kuracji szokowej uniknięto dołków, jakie zanotowali Czesi i Węgrzy w połowie lat dziewięćdziesiątych. W Polsce w najgorszym momencie gospodarka posypała się o 41 procent, na Węgrzech o 40 procent, w Czechach o 46 procent, w innych krajach o jeszcze więcej. Pierwszą dekadę wolności Polska zakończyła najlepszym wynikiem w regionie – gospodarka wzrosła o 20 procent.

Balcerowicz z 1990 roku to trudna do oceny postać. Nie było tak sprawnego i odważnego reformatora w całej postkomunistycznej transformacji. Zarazem popełnił on fatalny błąd – niepotrzebnie nadał reformom rys technokratycznego okrucieństwa. Nie wykonał choćby jednego ruchu osładzającego ludziom szokowe zmiany. Geremek po latach uznał, że to był jeden z trzech największych błędów transformacji. Nawet śmiali reformatorzy – dowodził Geremek – muszą zadbać o rozkładanie bolesnych ruchów na raty, o uderzanie w jedną grupę społeczną, a nie we wszystkie naraz, o kupowanie społeczeństwa różnymi ustępstwami. Balcerowicz tego nie wiedział. W 1990 roku był politykiem naiwnym; udawał realistę, a w istocie wierzył, że ludzie są racjonalni, że docenią działania dla nich pożyteczne. Zarazem ta naiwność sprawiła, że Balcerowicz poszybował wyżej niż jakikolwiek inny polityk w całym dwudziestoleciu. Skali jego politycznej ambicji nie ograniczały humory elektoratu. Balcerowicz chciał od razu zbudować Zachód w Polsce, chciał szybkim biegiem nadrobić cywilizacyjną przepaść. Gardził tym, co zastał; marzył o tym, co naprawdę było warte marzeń. Nie był psem idącym z nosem przy ziemi, lecz dumnym Polakiem z oczami na wysokości Alp. Zostawił po sobie prawdziwie nowoczesną ambicję.

Między Niemcami a Rosją

Polska polityka od stuleci miała, i nadal ma, trzy wielkie problemy, z którymi nie potrafi się uporać: słabe państwo, zapóźnienie cywilizacyjne i położenie między Rosją a Niemcami. Mazowiecki z oczywistych powodów zaczął od trzeciego problemu. Ale zaskoczył tym, że za ważniejszą uznał kwestię niemiecką. Chodziło o polsko-niemiecką granicę, której zaakceptowania Niemcy odmawiali. I to nie tylko radykałowie – gdy Mazowiecki obejmował władzę, wicekanclerz Theo Weigel oświadczył, że w przypadku zjednoczenia Niemiec wedle prawa obowiązywać będą granice z 1939 roku.

Dziś się tego nie pamięta, ale w 1989 roku Niemcy nie miały jasnego poglądu w kwestii niemiecko-polskiej granicy. Pryncypialnie jej nienaruszalność potwierdzała jedynie lewica, natomiast na prawo od centrum rozprzestrzeniała się cała gama niejasnych wizji, na tle których dominowała hałaśliwa retoryka ziomkostw. W kwietniu 1989 roku Hubert Hupka żądał jedności terytorialnej Niemiec, otwarcie wliczając w to Śląsk. Wsparli go jak zwykle obecni na zlotach wypędzonych czołowi przedstawiciele prawicowego establishmentu; szef CSU Weigel powiedział, że „Rzesza Niemiecka nie upadła wraz z kapitulacją 8 maja 1945 roku”; w podobnym duchu zabrał głos premier Dolnej Saksonii. Ponieważ kwestia ewentualnego zjednoczenia była traktowana jako nierealna, od wielu dekad liderzy CDU i CSU przywykli popierać hasła ziomkostw, aby w ten sposób kupić sobie kilka milionów głosów prawicowych radykałów. W tym politycznym teatrze był jednak niepokojący element: brakowało sygnałów dających polskiej opinii publicznej poczucie, że ta gra nigdy nie wyjdzie poza rytuał. Zresztą gdyby nawet były, niewiele by to zmieniło. Sam fakt, że elementem gry politycznej jest nasza granica państwowa, musiał w Polakach budzić poważne obawy.

Mazowiecki postanowił rozwiązać tę kwestię. Na listopad zaprosił do Polski kanclerza Helmuta Kohla. Zdecydował, że rozegra wizytę w tonie pojednania. Zaproponował jako miejsce spotkania Krzyżową, miejsce antyhitlerowskiego ruchu oporu hrabiego Helmuta von Moltkego. To był ładny, koncyliacyjny gest, podkreślający otwartość Polski. Kohl okazał się gotowy do gestów, ale podpisania traktatu granicznego stanowczo odmówił. Tłumaczył Mazowieckiemu, że ma w marcu wybory, że nie chce drażnić środowisk wypędzonych. Mazowiecki zaproponował więc wariant minimum – podpisanie deklaracji o nienaruszalności granic w Europie, aby przynajmniej w ten okrężny sposób zagwarantować polską granicę. Jednak również tego Kohl odmówił. Sławne pojednanie z Krzyżowej, uścisk obu szefów państwa, który potem uchodził za przełom, gdy się dokonywał, był gestem mocno na wyrost.

Zwłaszcza że w trakcie wizyty Kohla wybuchła geopolityczna bomba – runął berliński mur. Dla całej Europy było to przygnębiające wydarzenie; późniejsze sentymentalne emocje, jakimi opisywano połączenie rozdzielonych połówek narodu, nie były nastrojem epoki. Dominowała obawa. Od ponad wieku potencjał ekonomiczny Niemiec rozbijał równowagę sił w Europie. Niemcy wyrosły na mocarstwo, a na mocarstwo w Europie miejsca nie było. Niemiecka gospodarka potrafiła w kilka lat uzbroić armię, której potem pokonać nie mogły wszystkie armie europejskie razem wzięte. Dokonany przez Rosję podział Niemiec był rozwiązaniem wygodnym dla wszystkich. Sztucznie zmniejszony potencjał Niemiec robił z nich gracza, który nie mógł wyrosnąć ponad Francję i Anglię.

W trwałość resocjalizacji Niemców mało kto wierzył. A Niemcy jedynie potwierdzili istniejące lęki. Po upadku muru Kohl przejął inicjatywę i bez wiedzy aliantów 28 listopada ogłosił w Bundestagu „Dziesięć punktów”, opisujących kolejne etapy zjednoczenia. François Mitterand był oburzony, Margaret Thatcher i Michaił Gorbaczow również. Szef radzieckiego MSZ Eduard Szewardnadze powiedział, że „nawet Hitler nie pozwoliłby sobie na coś takiego”. Premier Izraela Icchak Szamir oświadczył, że Niemcy znowu wykorzystają swoją siłę do „zabicia milionów Żydów”. Przeciw zjednoczeniu opowiedział się premier Włoch Giulio Andreotti, a nawet lider niemieckiej lewicy Oskar Lafontaine. Kohla poparł jedynie George Bush, pragmatyczny Amerykanin, wolny od przekonania o metafizycznej skazie na niemieckiej duszy.

Do zjednoczenia Niemiec doszło tylko dzięki talentom Kohla oraz sile niemieckiej gospodarki. Niemcy zgodę na zjednoczenie po prostu sobie kupili. Kluczowe w tej grze były dwa państwa: Francja i ZSRR. Wobec Francji Kohl zdecydował się na drastyczny gest – zaoferował swoje poparcie dla integracji walutowej. Zgodził się, aby niemiecka gospodarka wzięła na siebie ciężar budowy stabilnego euro, co oznaczało finansowanie innych, w tym głównie Francuzów. W przypadku Rosji Kohl wykorzystał załamanie rosyjskiej gospodarki wiosną 1990 roku. Na dzień przed rundą rozmów zjednoczeniowych Gorbaczow poprosił Kohla o kredyt pozwalający ZSRR zachować wypłacalność. I dostał 5 miliardów marek w zamian za zgodę na zjednoczenie.

To, co robili Niemcy, musiało w Mazowieckim wzbudzić niepokój, jeszcze większy niż u innych przywódców. 28 listopada, gdy Kohl w Bundestagu ogłaszał swoje „Dziesięć punktów programowych dotyczących przezwyciężenia podziału Niemiec i Europy”, Mazowiecki nie usłyszał tego, co polski premier powinien usłyszeć – gwarancji dla polsko-niemieckiej granicy. Postanowił więc działać, jeszcze raz zażądał jej potwierdzenia. Tymczasem Kohl nie dość, że odmówił, to jeszcze poprosił Amerykanów i Rosjan, aby polskie żądanie zignorować. Mazowiecki dowiedział się o tym i uznał, że sytuacja staje się groźna. Jeśli nie dojdzie do zatwierdzenia granicy przed zjednoczeniem, tym bardziej nie dojdzie do niego potem.

Premier zagrał ostro. Oficjalnie zażądał uczestnictwa Polski w konferencji zjednoczeniowej 2+4 (dwa państwa niemieckie i czterej alianci), co było już jawnym wotum nieufności wobec Niemców. Kohl zaprotestował – dla Niemców było to upokarzające rozwiązanie – ale Mazowiecki się uparł i zaczął naciskać Amerykanów. Argumentacja Mazowieckiego była prosta: Polska po raz kolejny nie złoży decyzji co do swoich granic w cudze ręce. Nic o nas bez nas. Mazowiecki wygrał, George Bush Polskę poparł. Co więcej, w grudniu na szczycie amerykańsko-rosyjskim Bush twardo postawił jako warunek zjednoczenia uznanie polskiej granicy.

Kohl jednak znowu zaprotestował. Chciał mieć absolutną pewność, że zostanie wybrany na następną kadencję, że miano „kanclerza zjednoczenia” przypadnie jemu. Tłumaczył Amerykanom, że środowisko wypędzonych liczy kilka milionów i nie chciałby przez nie przegrać wyborów. Amerykanie przyjmowali argumenty ze zrozumieniem, jednak z czasem obsesja niewspominania Polski także ich zaniepokoiła. Kiedy pod koniec lutego na konferencji prasowej po szczycie Kohl–Bush kanclerz znowu słowem nie wspomniał o polskiej granicy, Bush twardo powiedział, że kwestia nienaruszalności granic jest jednym z czterech warunków zjednoczenia. Mimo to Kohl nadal milczał. Mazowiecki nacierał więc dalej. W lutym zasugerował, że do czasu podpisania traktatu wojska radzieckie powinny zostać w Polsce. Niemcy zignorowały ten sygnał, więc kilka tygodni potem premier powtórzył to samo w wywiadzie dla „Le Monde”. To był już bardzo siarczysty policzek – polski premier we francuskiej prasie ogłaszał, że mniej się boi Armii Czerwonej niż niemieckiego imperializmu.

Wiosną polska dyplomacja przypuściła jeszcze ostrzejszy atak. Przed szczytem 2+4 Krzysztof Skubiszewski zaproponował, żeby polskie granice uznać przed podpisaniem umowy zjednoczeniowej, co jasno sugerowało, że Polacy są gotowi opóźniać zjednoczenie. Równolegle w USA doszło do wielkiej akcji Polonii, animowanej przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego, pod wpływem której szef senackiej komisji spraw zagranicznych zapowiedział projekt rezolucji odmawiającej amerykańskiej zgody na zjednoczenie, dopóki Niemcy nie zagwarantują polskiej granicy. Ten cios okazał się rozstrzygający. Wystraszony Kohl już następnego dnia potwierdził publicznie, że Niemcy zagwarantują nienaruszalność granicy, a wkrótce potem niemiecki parlament zobowiązał się do tego specjalną uchwałą. Polska od razu złagodziła linię. Doszło do konferencji zjednoczeniowej, a w listopadzie 1990 roku zgodnie z umową Niemcy zagwarantowały polską granicę.

W czasie tej rozgrywki w solidarnościowym obozie rosło zdziwienie, a z czasem jawna dezaprobata. Także w środowisku politycznym premiera. Już bowiem jesienią 1989 roku Niemców uznano za naszych naturalnych sojuszników w drodze na Zachód. Ofensywę Mazowieckiego postrzegano jako histeryczną, wizję Niemiec, członka NATO i Unii, sięgających po nasze ziemie uznano za relikt komunistycznej propagandy straszącej niemieckim rewizjonizmem. Być może była to celna diagnoza, być może Mazowiecki znowu się okazał zakładnikiem pojęć z dawnej epoki. Jednak jeśli nawet tak było, to tym razem intelektualny błąd miał pozytywne polityczne skutki. Mimo że następne lata dowiodły, że ze strony niemieckiej nic nam nie groziło, to energia użyta przez Kohla do zablokowania traktatu pokazała, że tego dokumentu moglibyśmy nie mieć po dziś dzień. A wtedy polskie lęki przed Eriką Steinbach miałyby zupełnie inną skalę.

Warto również dostrzec, że dyplomatyczną grę Mazowiecki poprowadził bardzo zręcznie. Połączył dwie przeciwstawne strategie: pojednania i ostrej walki. Potrafił się zatrzymać w porę; nie doszło do realnej blokady zjednoczenia, co na lata zniszczyłoby niemiecko-polskie stosunki. Z punktu widzenia międzynarodowej pozycji Polski rozgrywka była dużym sukcesem. Od razu po odzyskaniu niepodległości Polska pokazała, że potrafi twardo bić się o swoje. W następnej dekadzie na jastrzębi polskiej dyplomacji wyrośli Jan Rokita z hasłem „Nicea albo śmierć” oraz bracia Kaczyńscy. Jednak najostrzejsza w całym dwudziestoleciu była szarża Mazowieckiego i tylko ona zakończyła się wygraną Polski.

Lęk przed Rosją

Wobec Niemiec Mazowiecki prowadził energiczną politykę. Wobec Rosjan przyjął strategię całkowitej bierności. Uważał, że przejęcie władzy przez opozycję jest tak daleko idącym naruszeniem zasad komunistycznego bloku, iż wszystkie kolejne ruchy miały na celu jedynie uspokojenie Rosji i obronę status quo. Tuż po otrzymaniu nominacji na premiera Mazowiecki spotkał się w Warszawie z szefem KGB Władimirem Kriuczkowem. Powiedział mu, że Rosja nie potrzebuje polskich komunistów, bo równie wiarygodnym partnerem jest „Solidarność”, która nie zamierza wyprowadzać Polski z Układu Warszawskiego. Tymi słowami Mazowiecki poinformował Rosjan, że akceptujemy status Finlandii. W listopadzie w Moskwie Mazowiecki miał okazję powtórzyć to Gorbaczowowi osobiście.

Było to zachowanie rozsądne. Kłopot w tym, że w 1989 roku historia biegła szybciej niż zwykle. To, co było słuszne jesienią, nie było już takie zimą. Tymczasem Mazowiecki raz wypracowanej strategii nie zmieniał. Uznawszy jesienią, że imperium nie wolno szarpać za wąsy, zimą nie dostrzegł, że Rosja godząca się rozmawiać o zjednoczeniu Niemiec jest imperium w fazie rozkładu. Zrozumieli to natomiast Czesi i Węgrzy, którzy już w grudniu zażądali wycofania z ich terytoriów Armii Czerwonej. Reakcja Rosji potwierdziła ich intuicje – Moskwa nie zagroziła interwencją, przeciwnie, zaproponowała rozmowy. Mazowiecki jednak nie poszedł tą drogą. Po kilku tygodniach sprawę postanowił pchnąć do przodu Wałęsa. 18 stycznia, na oczach całej Polski, w programie telewizyjnym zażądał od radzieckiego ambasadora Władimira Browikowa wyprowadzenia Armii Czerwonej do końca roku. Rząd na to odpowiedział szyderstwami rzecznika prasowego z… Lecha Wałęsy. Sam zaś Mazowiecki zaczął przekonywać Rosjan, że nie podziela poglądów Wałęsy.

Po raz trzeci od czerwca Mazowiecki dramatycznie pogubił się w ocenie sytuacji. Premier w ogóle nie zrozumiał, o co toczy się gra. Uważał, że Czesi i Węgrzy zachowują się jak polska młodzież, która zamierza sobie pohasać i upokorzywszy rodzimych komunistów, chce teraz upokorzyć Rosjan. Tymczasem właśnie zaczęła się rozgrywka o najwyższą stawkę: o pełną suwerenność regionu.

Zacznijmy od uporządkowania podstawowych faktów. Efektem drugiej wojny światowej była polityczna śmierć Europy, której miejsce zajęły dwie nowe światowe potęgi – Ameryka i ZSRR. To one podzieliły między siebie Europę i na jej terenie urządziły propagandową rywalizację o to, czyja cywilizacja jest wspanialsza – demokratyczna czy komunistyczna. Znając finał, trudno uwierzyć, że Rosjanie mogli wierzyć w swoją wygraną, jednak przez wiele dekad tak właśnie było. Choć mieszkańcy Europy Środkowo-Wschodniej zwykli sądzić, że Rosjanie okupowali ich ziemie ze względu na ekonomiczne korzyści, prawda była inna. To nie Rosjanie drenowali polską, czeską czy węgierską gospodarkę, lecz na odwrót. Od samego początku utrzymywanie imperium w Europie było dla Rosjan bardzo kosztowne. To nie były brutalnie eksploatowane kolonie, ale drogie w konserwacji insygnia potęgi. Zarówno Amerykanie, jak i Rosjanie traktowali swoje udziały w Europie prestiżowo, jako pole do wykazania się zdolnością do sprawowania opieki nad całym światem.

Z powodu niewydolności socjalizmu Rosjanom szło coraz gorzej. Nie stać ich było na komunistyczny plan Marshalla, na utrzymanie stopy życiowej typowej dla Zachodu. Póki ceny ropy były wysokie, ZSRR wierzył, że sytuacja ma charakter przejściowy. Jednak po załamaniu się cen w drugiej połowie lat osiemdziesiątych Moskwa zrozumiała, że nie jest w stanie występować jako patron regionu, że tym razem pomocy gospodarczej Europie Środkowej udzielić musi Zachód. Gorbaczow odwołał doktrynę Breżniewa, a zatem zrezygnował z użycia Armii Czerwonej w obronie komunizmu. Gest na Zachodzie przyjęto z uznaniem, ale to było za mało, aby zainwestować tu własne pieniądze. Gorbaczow poszedł więc dalej, zrezygnował w Europie Środkowej z komunizmu. Świat się dowiedział, że tamtejsze narody mogą wybrać kapitalizm i demokrację. I to był sensowny kompromis, który sprawił, że Zachód ruszył na pomoc pokomunistycznym gospodarkom.

Ale była to decyzja o rezygnacji z imperium ideologicznego, nie było to jednak zwijanie imperium w sensie wojskowym. Europa Środkowa, podobnie jak dawniej Finlandia, dostała prawo do ograniczonej suwerenności – miała wolną rękę w polityce wewnętrznej w zamian za pozostanie w Układzie Warszawskim i popieranie rosyjskich interesów obronnych. I to był stan obowiązujący w połowie 1989 roku, gdy przejmował władzę Tadeusz Mazowiecki. O pełnym wycofaniu się z Europy Środkowo-Wschodniej nie było oczywiście mowy. To była perła w koronie, najważniejsza zdobycz drugiej wojny, z której Moskwa była najbardziej dumna. Zwijając komunistyczne imperium, Gorbaczow sądził, że buduje stabilny układ, w którym Rosja rezygnuje z krzewienia tu swojej ideologii, ale na całe dekady zachowuje swobodę realizowania na tym terenie swoich interesów obronnych.

Jednak wraz ze zjednoczeniem się Niemiec pojawiła się zupełnie nowa dynamika, której Mazowiecki w ogóle nie dostrzegł. Polski premier nie zrozumiał, jak przełomowym wydarzeniem była spokojna reakcja Moskwy na żądanie zjednoczenia Niemiec, a potem sekwencja dwóch absolutnie rewolucyjnych decyzji – rosyjska zgoda na zjednoczenie, a potem zgoda na wejście NRD do NATO. Przecież posiadanie wschodnich Niemiec z Berlinem na czele było nie tylko symbolem europejskich ambicji Rosji, lecz także ich warunkiem. Rezygnacja z Niemiec ujawniła, że panowanie w Europie nie jest już radzieckim priorytetem. A oddanie NRD w ręce NATO pokazało, że Rosjanie są w tak fatalnej sytuacji, że nie mają determinacji, aby bronić nie tylko komunizmu, ale nawet swoich europejskich wpływów wojskowych.

Ten klimat sprzyjający kolejnej rewolucji bez trudu wyczuli Węgrzy i Czesi. A po raz pierwszy ze swoim czasem minęli się Polacy. Kolejny wielki akt wyzwolenia Europy Środkowej tym razem dokonał się nie tylko bez polskiego przywództwa, lecz nawet bez polskiego udziału. Mazowieckiemu nie mieściła się w wyobraźni wizja Moskwy wyprowadzającej Armię Czerwoną z Europy Środkowej. A wszystko, co nie mieściło się w jego wyobraźni, premier traktował jako awanturnictwo lub romantyzm. Tymczasem ostre szarże Czechów i Węgrów przeciw stacjonowaniu radzieckich wojsk brały się z zimnej diagnozy, że nie wolno zmarnować wyjątkowej koniunktury. Skoro Moskwa okazała się słaba jak nigdy wcześniej, trzeba iść za ciosem. Mazowiecki uważał się za realistę, ponieważ nieustannie miał w tyle głowy rosyjskie interwencje w Pradze i Budapeszcie. Jednak prawdziwymi realistami okazali się Czesi i Węgrzy, którzy trafnie ocenili determinację Rosjan, a dzięki temu wygrali dla całego regionu pełną suwerenność. Pozbyli się wojsk radzieckich, otwierając Europie Środkowej drogę do NATO.

Mazowiecki tego nie rozumiał. Nawet gdy od marca 1990 roku kolejne republiki radzieckie zaczęły ogłaszać suwerenność, nie stało się to dla niego sygnałem do zmiany stanowiska. A przecież rozpad imperium wewnętrznego dowodził, że horyzont ambicji rosyjskich ograniczyć się musi do ratowania granic ZSRR. Pierwsza oficjalna nota w sprawie wycofania wojsk została przesłana Rosjanom dopiero 7 września 1990 roku, kiedy Węgrzy i Czesi kończyli już swoje negocjacje. Mazowiecki tłumaczył potem, że jego celem nie było ściganie się z czasem. „Moim zadaniem było, żeby się udało: nie tydzień czy miesiąc wcześniej, tylko żeby w ogóle się udało”. Jednak biorąc pod uwagę to, że Mazowiecki nie zrobił nic, aby „się udało”, ciekawe jest to, czemu w późniejszym sukcesie dostrzegł własną zasługę.

Nad tym pytaniem warto się dłużej zatrzymać. Obrońcy linii Mazowieckiego lubią się powoływać na fakt, że także zachodnie elity były w tym okresie powściągliwe. W istocie, odkąd proces upadku rosyjskiego imperium nabrał wyrazistej tendencji, głównym celem Zachodu stało się jego wyhamowanie. Wygrawszy zimną wojnę, Ameryka nie była zainteresowana dalszym osłabieniem przeciwnika; bała się nagłego załamania imperium i wywołanej przez to próżni władzy. W słabej Rosji widziała wygodnego dla siebie strażnika porządku w regionie. To sprawiło, że w 1990 roku nie było interesem Ameryki szybkie wypchnięcie wojsk rosyjskich z Europy Środkowej. Otwarcie o tym mówili potem zarówno Zbigniew Brzeziński, jak też główny strateg Busha, czyli Brent Scowcroft. Zaś możliwości szybkiego wejścia państw Europy Środkowej do NATO w ogóle nie brano pod uwagę. Nie chodziło nawet o zgodę Moskwy, sama Ameryka tego nie chciała. Nie wiedziała jeszcze, co powstanie na gruzach imperium – czy stabilne demokracje, czy dziwolągi, których lepiej nie wpuszczać w obręb własnego sojuszu wojskowego.

Uchwycenie stanowiska Ameryki jest potrzebne, aby jasno zrozumieć, że fakt, iż Mazowiecki przyjął zachodnią strategię postępowania w obliczu upadku imperium, nie jest argumentem na rzecz mądrości Mazowieckiego, lecz niestety przeciw niej. W tej kwestii Polacy mieli diametralnie inne interesy. Zachód już wygrał, osłabienie Rosji było jego zwycięstwem, którym chciał się teraz spokojnie napawać, i dlatego namawiał przywódców naszego regionu do geopolitycznej bierności. My natomiast ciągle byliśmy pod panowaniem Jałty i naszym fundamentalnym interesem było wyrwanie się spod jej logiki. Zwłaszcza że nie mieliśmy gwarancji, czy za chwilę będzie to nadal możliwe.

To był moment, kiedy małe narody podyktowały dużym swoje warunki, ewidentnie przy tym naruszając interesy tych drugich. Brzeziński szczerze przyznaje, że zarówno żądanie wycofania Armii Czerwonej, jak i pierwsze prośby o przyjęcie do NATO były Ameryce dramatycznie nie na rękę. Ale Waszyngton został zręcznie postawiony pod ścianą – nie mógł przecież tych głosów zlekceważyć. Jeśli przez dwie dekady Ameryka tyle mówiła o prawie narodów do własnych wyborów, jeśli głosiła, że jest tej wolności pierwszym na świecie obrońcą, to nie mogła teraz strofować narodów, które z tej wolności postanowiły skorzystać. Nie mogła krytykować Czechów za to, że nie chcą na swojej ziemi okupacyjnej armii, nie mogła zabronić Węgrom prawa do tego, by sami zdecydowali, do jakiego sojuszu obronnego chcą należeć. To była końcówka epoki zimnej wojny, czas, gdy Ameryka była zakładnikiem głoszonej przez siebie wolnościowej ideologii. Europa Środkowa wykorzystała ten moment bezbłędnie.

Mazowieckiego często krytykowano ponad miarę, jednak w sprawie wycofania rosyjskich wojsk sama rzeczywistość nie pozwala na życzliwy osąd. Prawda jest bowiem taka, że gdyby w czerwcu 1989 roku zwyciężył w Polsce „realizm” Mazowieckiego, „Solidarność” nie wzięłaby władzy. I podobnie gdyby w grudniu wygrał w naszym regionie „realizm” Mazowieckiego, los regionu zależałyby od Rosjan, od tego, czy rządzi w niej liberalny Borys Jelcyn, czy imperialny Władimir Putin.

Rozdział III.

Wojna na górze

Konflikt się wylewa

Kilka tygodni po zaprzysiężeniu rządu Wałęsa wysłał pierwszy sygnał niechęci do premiera. Na zwolniony przez Mazowieckiego fotel redaktora naczelnego „Tygodnika Solidarność” powołał Jarosława Kaczyńskiego. Mazowiecki był oburzony, obiecał już awans swojemu zastępcy. Jednak tygodnik był organem Komisji Krajowej „Solidarności”. Mazowiecki nie mógł cofnąć decyzji, ale przeżył ją mocno. Skarżył się potem współpracownikom, że Wałęsa nawet nie spytał go o zdanie. Tymczasem Wałęsa brał odwet za to, że kilka tygodni wcześniej Mazowiecki w podobny sposób wyznaczył skład rządu.

W tej często opowiadanej historii ważne są nie wzajemne pretensje triumwirów, lecz towarzyszące im detale. To nie Wałęsa wpadł na pomysł mianowania Kaczyńskiego. Wpadł na to sam Kaczyński i do pomysłu namówił Wałęsę. Wyprosił u Wałęsy także to, że sam przedstawi decyzję premierowi, aby go upokorzyć i wziąć odwet za jego wcześniejsze uwłaczające oferty. Jednak zemsta udała się jeszcze lepiej, bo Mazowiecki wyniośle odmówił Kaczyńskiemu spotkania. Kaczyński rozegrał więc sprawę z ostentacyjną brutalnością, objął władzę w „Tygodniku” bez wiedzy Mazowieckiego. Premier został zaskoczony, dowiedział się po fakcie od dawnych podwładnych. W odpowiedzi „Gazeta Wyborcza” zaatakowała Wałęsę, zarzucając mu arbitralność i łamanie zasad demokracji. Po latach brzmi to łagodnie, ale wtedy był to zdumiewający gest. Z błahego powodu naruszono tabu, kilka tygodni po wzięciu władzy na łamach solidarnościowej gazety atakowano samego szefa „Solidarności”. Jeszcze ostrzej grano za kulisami. Mobilizowano dziennikarzy „Tygodnika” do odejścia; tych, co zostali, bojkotowano. Kaczyński odpowiedział, bijąc na odlew. W listopadzie w „Tygodniku” ukazał się tekst „Familia, świta, dwór”, który złamał kolejne tabu – opozycja demokratyczna została opisana jako trzy rywalizujące o władzę koterie. Od strony politycznej intencji tekst był donosem na Geremka; informował, że nie tylko Mazowiecki, ale także Geremek zbudował swoją armię. Również Geremek uznał tekst za intrygę Kaczyńskiego mającą na celu zepsucie jego relacji z Wałęsą.

W ten sposób Kaczyński i Michnik zainaugurowali epokę „brudnej wojny”. Do głosu doszli politycy młodsi, zdecydowani, brutalni, potrafiący mobilizować niechęć do politycznego przeciwnika, jednym słowem: politycy nowocześni. Mazowiecki czy Geremek nigdy by sobie nie pozwolili na ostry atak na Wałęsę, natomiast Michnik już nie miał takich oporów. Podobnie było w drugą stronę: Wałęsa krytykował Mazowieckiego i Geremka, ale ich szanował, Kaczyński natomiast widział w nich starzejących się przywódców stada, których czas dobić. Choć ważne decyzje w wojnie na górze podejmowali triumwirowie, ton nadało wojnie młode pokolenie. W szczególności to ono podyktowało brutalne hasła, pod jakimi będzie ona toczona. To pokolenie zbudowało także dwa mity na temat powodów jej wybuchu, dwie nieprawdziwe czarne legendy na temat przeciwnika. Pierwsza to legenda kompromisu z komunistami, do którego rzekomo parli Mazowiecki i Geremek. Druga to legenda Wałęsy jako agresora w wojnie na górze.

Gruba kreska

Pojęcie „grubej kreski” pojawiło się w antyrządowej propagandzie wiosną 1990 roku, jako językowa manipulacja. Mazowiecki użył w exposé pojęcia „grubej linii”, aby zaznaczyć, że nowy rząd odpowiada za to, co sam zrobi, a nie za to, co zastał po PRL. Jednak tym słowom drastycznie zmieniono kontekst, zinterpretowano je jako akt abolicyjny, deklarację zapomnienia wszelkich dawnych win. Od połowy 1990 roku Mazowiecki musiał tłumaczyć, że nigdy takiej amnestii nie ogłosił, że jego słowa zostały zmanipulowane. Jednak zmyślony slogan zbyt dobrze opisywał rządową praktykę. Mazowiecki mógł oczyścić nową Polskę zarówno z licznych reliktów komunizmu, jak też z wielu skompromitowanych postaci. Ale ostentacyjnie tego nie robił. W telewizji publicznej straszyły twarze znane z propagandy stanu wojennego, przez wiele miesięcy działała cenzura, w MSW i MON premier pozwalał na palenie akt, PZPR z pełnym spokojem uwłaszczała się na państwowym majątku. Kiedy media lub politycy OKP zwracali rządowi uwagę na konkretne przypadki, ten lekceważył krytykę. Opinia publiczna przekonywała się w ten sposób, że „gruba kreska” nie jest zaniechaniem ze strony rządu, ale świadomą strategią.

I tak naprawdę było. Mazowiecki od lat powtarzał przyjaciołom, że jego wzorem jest Michaił Kutuzow, rosyjski generał, który pokonał armię Napoleona i którego Tołstoj opisał jako wirtuoza gry wojennej. Naciskany, by stanął do walnej bitwy, Kutuzow odmawiał, bo nie wierzył w wojenne strategie, które przekonująco wyglądają na sztabowych mapach, a potem kończą się klęską. Próbę stawienia czoła silniejszemu przeciwnikowi uważał za niepotrzebny hazard. Dowodził, że lepiej zostawić Napoleona samego sobie, aby zadusił się w sieci własnych błędów. I taka właśnie była linia Mazowieckiego wobec byłej PZPR. Premier nie próbował przejąć inicjatywy, cierpliwie czekał na kolejne akty rozkładu resztek po komunizmie. Uważał, że skoro wszystko idzie w dobrą stronę, nie ma sensu procesu pospieszać. Sądził także, całkiem zresztą słusznie, że najważniejsze decyzje instalujące nowy porządek zostały już wykonane. Rządzi premier z „Solidarności”, Sejm zmienił konstytucję, przywrócił nazwę „Rzeczpospolita Polska”, wykreślił z ustawy zasadniczej przewodnią rolę partii, wyrzucił socjalizm. Pojawiła się w to miejsce demokratyczna retoryka, a orzeł w godle odzyskał koronę.

Mazowiecki znowu szedł wolnym krokiem sapera, znowu rozgrywał finezyjne szachy, które były niepotrzebne. Bo przeciwnik był tak słaby, że można z nim było zrobić wszystko. Jednak wbrew czarnej legendzie, która z powolności Mazowieckiego uczyniła narodową katastrofę, grubą kreską Mazowiecki zaszkodził bardziej sobie niż państwu. Oddał opozycji silne w społeczeństwie antykomunistyczne emocje. A Kaczyński z nich skorzystał. Choć sam w komunistach widział politycznego trupa, postanowił tego trupa teatralnie dobić. Zerwać umowę Okrągłego Stołu, rozwiązać parlament, wymienić prezydenta. Dać masom smak triumfu, a sobie szansę na nowe rozdanie, bo w poprzednim nic przecież nie dostał.

Ale nie tylko. Kaczyński domagał się wzięcia całości władzy także dlatego, że cała pula była do wzięcia. Bez walki, bez ryzyka, bez kosztów własnych. Mocno go potem atakowano, jednak szef PC postępował wedle naturalnej politycznej logiki – skoro kolejne porcje władzy można przejąć bez walki, to się je bierze. Skoro nie chce tego zrobić rząd, zrobi to opozycja. Z czasem rację Kaczyńskiemu przyznali wszyscy, nawet Geremek.

Powtórzmy wyraźnie: zerwanie umowy Okrągłego Stołu było kwestią oczywistej politycznej dynamiki. Nie kierowały Kaczyńskim antykomunizm ani potrzeba rozliczeń. Krytyka grubej kreski z 1990 roku żądała jedynie dalszego przejmowania władzy. Brała się z poczucia, że Mazowiecki zachowuje się jak dziwak, który mogąc brać całą pulę, bierze tylko fragment.

Tymczasem Mazowiecki wszystko zrozumiał opacznie. Uznał, że ma do czynienia z radykałami, i zaczął publicznie bronić strategii samoograniczania procesu demokratyzacji. Ale w ten sposób podłożył się opozycji, co Kaczyński wykorzystał z całą bezwzględnością. Zadawał premierowi cios za ciosem, a niezdarna obrona Mazowieckiego jedynie wzmacniała siłę ataku. Rząd zmuszony był dowodzić, że Polska ciągle jest samotną wyspą wolności otoczoną przez komunistycznych ludożerców. Kłopot w tym, że wszystkie fakty temu przeczyły. Polacy codziennie oglądali w telewizji, jak demokracja zwycięża w całym regionie. We wrześniu 1989 roku na Węgrzech zdecydowano o wolnych wyborach do parlamentu, chwilę potem opozycja wymusiła powszechne wybory prezydenta. W Czechosłowacji w grudniu prezydentem został Václav Havel, na czerwiec rozpisano wolne wybory do parlamentu. W październiku stracił władzę Erich Honecker, w listopadzie upadł Todor Żiwkow, w grudniu Nicolae Ceauşescu. Argumenty polskiego rządu, że nie można demokratyzować kolejnych segmentów państwa, brzmiały już nie tyle dziwnie, co śmiesznie. W sąsiednich krajach nawet wojsko i policja przeszły w ręce opozycji, tymczasem w Polsce resortami siłowymi rządzili Kiszczak i Siwicki. Doszło do tego, że Kiszczak złośliwie dopytywał Mazowieckiego, kiedy wreszcie go wymieni. Ten jednak zwlekał aż do lipca 1990 roku.

Polityka grubej kreski była strategią wiecznego zwlekania, jednak w społecznej pamięci została ona zapamiętana w innej, dużo bardziej oskarżycielskiej wersji. Za sprawą Kaczyńskiego, który kilka lat później zaostrzył retorykę i grubą kreskę opisał nie jako ostrożność, lecz jako spisek. Jako tajne porozumienie solidarnościowej lewicy i PZPR, którego celem było uratowanie silnej pozycji komunistów, by potem przejąć z nimi władzę. Jednak przypisywanie Mazowieckiemu poglądów, które głosić będą po latach Michnik czy Celiński, jest historyczną nieprawdą. Mazowiecki był typowym antykomunistą, tyle że działał we właściwym sobie tempie, a zatem zawsze zbyt wolno. Gruba kreska jest lepszym opisem charakteru pierwszego premiera niż jego poglądów. Ten polski Kutuzow nawet z pożarem walczyłby cierpliwością – z czego nie należy wyciągać wniosku, że stanął po stronie żywiołu.

Legenda ataku ze strony Wałęsy

Legenda grubej kreski była manipulacją, jednak opartą na faktach. Tymczasem druga czarna legenda tamtej epoki, o ataku Lecha Wałęsy na solidarnościowego premiera, było manipulacją zupełnie sprzeczną z faktami. Bo to Mazowiecki był winny wojnie na górze, a nie Wałęsa.

Historia zapamiętała Wałęsę jako zazdrosnego lidera, który nie mogąc pogodzić się z faktem, że władzę sprawuje jego były doradca, brutalnie go zaatakował. Było jednak inaczej – to Mazowiecki zmusił Wałęsę do ataku, to Mazowiecki odrzucał kolejne oferty kompromisu, jakie mu składał Wałęsa. Istotą tamtej batalii nie było to, że Wałęsa chciał zdetronizować Mazowieckim, lecz to, że Mazowiecki chciał zdetronizować Wałęsę, odebrać mu rolę lidera antykomunistycznej opozycji i wypchnąć go z polityki. Mazowiecki uważał, że biorąc fotel premiera, został nowym liderem solidarnościowego obozu, a dawnych triumwirów postanowił obsadzić w roli pomniejszych wykonawców. Właśnie o takich zachowaniach mówił Talleyrand w metaforze błędu gorszego od zbrodni.

Ale po kolei. W listopadzie 1989 roku relacje między Wałęsą a Geremkiem się ociepliły. Połączyła ich coraz ostrzejsza niechęć do Mazowieckiego. Nie tylko Wałęsa czuł się sfrustrowany, Geremek przeżywał to samo. Został całkowicie odsunięty, codziennie posłowie OKP pytali go o decyzje premiera, a on wiedział tyle, ile usłyszał z plotek lub przeczytał w gazetach. Klub OKP kipiał z oburzenia, rząd tymczasem nawet nie udawał, że jest ciekaw opinii swoich posłów; parlament traktowany był jak maszynka do głosowania. Gdyby nie odpowiedzialność Geremka, wiele rządowych ustaw nie przeszłoby przez sfrustrowany parlament. Na wiosnę wielu posłów OKP zupełnie straciło poczucie, że rządzi ich własny rząd. Nie mieli na niego wpływu, nie mieli z nim kontaktu, nie rozumieli jego politycznej linii. W kwietniu na posiedzeniu klubu pojawili się trzej ministrowie – Aleksander Hall, Jacek Ambroziak i Jerzy Ciemniewski – by wyjaśnić kontrowersyjną wówczas kwestię majątku po molochu prasowym RSW. Doszło do karczemnej awantury. Posłowie byli tak wściekli, że Ciemniewskiego wyklaskali i nie pozwolili mu skończyć, a Hallowi i Ambroziakowi po prostu wyłączyli mikrofony.

Jesienią Wałęsa odwiedził Paryż i Waszyngton. Przyjęto go jak bohatera. Wcześniej Wałęsa nie zdawał sobie sprawy, jak bardzo jest sławny. Po przemówieniu w Kongresie zgotowano mu największą w dziejach tej izby owację. Czołowi politycy pchali się, by podać mu rękę. Nieskłonny do egzaltacji Geremek opowiadał, że „spotkanie z Wałęsą Amerykanie traktowali jak okazję podania ręki Washingtonowi, Lincolnowi, Pułaskiemu i Kościuszce jednocześnie. Uważali je za kontakt z historią świata”. Wałęsa poczuł się pewniej, wrócił do Polski, postanowił włączyć się do polityki. W grudniu oświadczył, że zmiany są zbyt powolne, ale nie z powodu rządu, lecz jego zbyt szczupłych kompetencji. Dlatego zaapelował o przyznanie rządowi nadzwyczajnych uprawnień. Kiedy indziej zaproponował usunięcie wojsk rosyjskich. Oba gesty uznane zostały przez premiera za atak na rząd. Mazowiecki był oburzony, że Wałęsa wcześniej tych pomysłów z nim nie uzgodnił. Wałęsa jednak uważał, że to dziwne żądanie, żeby szef „Solidarności” dzwonił do premiera, by uzyskać zgodę na swoje polityczne pomysły. Zwłaszcza że to Mazowiecki jako pierwszy zerwał kontakt z Wałęsą; to on przestał informować Wałęsę, oświadczył też swoim doradcom, że jeśli Wałęsa ma jakieś pytanie, niech sam zadzwoni, bo… „telefony działają przecież w obie strony”. Pod koniec grudnia Geremek po raz ostatni próbował namówić Wałęsę do porozumienia z Mazowieckim. Opowiadał potem, jak spotkali się w Sejmie. Ciągle ktoś przeszkadzał, więc wyszli na dwór. Sytuacja była trochę śmieszna, Geremek i Wałęsa krążyli wokół budynku, sprawiając wrażenie, że boją się podsłuchu. Kuląc się przed grudniowym wiatrem, bez przekonania namawiając Wałęsę do zgody i słuchając jego pretensji, Geremek zrozumiał, że triumwiratu nie da się już zszyć.

O co tak naprawdę poszło? Nie o autonomię Mazowieckiego, na którą nie zgodził się Wałęsa, ale o prezydenturę dla Wałęsy, na którą nie zgodził się Mazowiecki. Do momentu „zdrady” Mazowieckiego dla całej solidarnościowej elity, z Mazowieckim włącznie, jasne było, że prezydentura należy się wyłącznie Wałęsie. Kuroń wspomina, że już w lipcu 1989 roku, gdy Wałęsa odmówił oficjalnego wsparcia dla prezydenta z PZPR, było jasne, że w tej roli widzi w przyszłości samego siebie. Kuroń nie widział w tym nic dziwnego. „Było (…) oczywiste, że to Wałęsa będzie solidarnościowym prezydentem”. Podobnie myślał Geremek, w debacie poprzedzającej wybór Jaruzelskiego mówił w Sejmie: „My mamy kandydata i w swoim czasie będziemy na niego głosować”. Dla wszystkich było jasne, że mówi o Wałęsie. Kiedy we wrześniu szef „Solidarności” zdecydował się oddać premierostwo Mazowieckiemu, potwierdził ten plan. W swoich pamiętnikach Rakowski opowiada, że tydzień po powołaniu rządu Mazowieckiego usłyszał od Michnika, iż „Wałęsa ma tylko jeden cel przed sobą: zostać prezydentem”. Nawet Mazowiecki uważał, że prezydentura należy się Wałęsie. Jego najbliższy współpracownik, Aleksander Hall, opowiada: „W 1989 czy na początku 1990 roku przyjmowaliśmy milcząco, że Wałęsa będzie prezydentem”.

Opinia publiczna tego nie wiedziała. Były to czasy, kiedy dziennikarze nie pisali jeszcze o kulisach polityki. Ale dla klasy politycznej ambicje prezydenckie Wałęsy były czymś naturalnym. I z tego chóru oczywistego poparcia nagle wyłamał się Mazowiecki. W grudniu, po wyborze Havla, Wałęsa oświadczył, że w temacie prezydenta jesteśmy do tyłu, oznajmiając tym samym swoją gotowość. I dostał od Mazowieckiego bolesną odmowę. Linia rządu brzmiała: nie będzie przyspieszonych wyborów. Zaczęły się zatem pierwsze ataki na rząd ze strony Wałęsy. Dla wtajemniczonych wiadomo było, o co chodzi, jednak publicznie obóz Mazowieckiego przyjął strategię: „Nie rozumiemy, o co ci, Lechu, chodzi, czemu krytykujesz solidarnościowy rząd”. Kuroń opowiada, że po pierwszych krytykach doszło do spotkania w składzie: Wałęsa, Jan Olszewski, Geremek, Wielowieyski, Mazowiecki i Kuroń. „Rozmawialiśmy z Wałęsą o jego zarzutach wobec rządu, on się w zasadzie wycofywał. Ale nie podjęliśmy tematu – prezydent. I rozmowa spełzła na niczym. Co było chyba błędem”.

Posłuchajmy dalej Kuronia. „Drugie spotkanie odbyło się w lutym czy w marcu, w Gdańsku. Był jeszcze Olek Hall. Wałęsa powiedział wprost, że chce zostać prezydentem. Poparłem go bardzo zdecydowanie (…). Prezydenturę Lecha poparł Michnik. Sprzeciwił się Hall, który powiedział: – Przy moim olbrzymim uznaniu dla twoich zasług, Lechu, przy mojej lojalności dla ciebie i poparciu, uważam, że nie nadajesz się na prezydenta. Tadeusz i Bronek milczeli. Rozeszliśmy się. Po tym spotkaniu nasiliły się ostre ataki Wałęsy na rząd. Jak myślę, on przypuszczał, że to milczenie Tadeusza i Bronka było przeciw niemu”.

Mazowiecki lubił dowodzić – i wtedy, i potem – że kierowała nim obawa o dalszy los reform. Kłopot w tym, że Wałęsa także w tej sprawie za każdym razem udzielał Mazowieckiemu gwarancji. W pierwszych dniach kwietnia doszło do kolejnego spotkania, na którym Wałęsa zaproponował Mazowieckiemu i Geremkowi podtrzymanie triumwiratu i ofertę nowego układu: Wałęsa zostaje prezydentem, Mazowiecki dalej rządzi, kontynuując dotychczasową linię reform, a Geremek dostaje wiceprezydenturę, nową funkcję dającą mu władzę nad kancelarią prezydencką i swobodę prowadzenia własnej polityki. Obaj panowie ofertę odrzucili.

Wszystkie te spotkania miały charakter poufny, wiedziała o nich jedynie garstka polityków. To pozwalało przedstawiać Wałęsę jako awanturnika z niewiadomych powodów atakującego rząd. Temat prezydentury dla Wałęsy dopiero wiosną wprowadził do dyskusji publicznej Jarosław Kaczyński. Najpierw pomysł zaczął lansować kierowany przez niego „Tygodnik Solidarność”, potem kandydaturę Wałęsy zgłosiła partia Kaczyńskiego, czyli Porozumienie Centrum. Mazowiecki w odpowiedzi wymierzył Wałęsie policzek. Na konferencji prasowej Hall odpowiedział, że czas na zmianę prezydenta nie jest właściwy, ale jeśli już do tego dojdzie, to nie rozumie, „na jakiej podstawie senator Kaczyński sądzi, że Lech Wałęsa nie będzie miał poważnego kontrkandydata”. Wałęsa pół roku po tym, jak mu Mazowiecki oświadczył, że nie będzie miał wpływu na rząd, dowiadywał się na oczach całej Polski, że także prezydentury nie dostanie bez walki.

Obóz Mazowieckiego stworzył legendę zatroskanego o reformy premiera, który widząc populistyczne ataki Wałęsy, późną jesienią 1990 roku zdecydował się stanąć do walki o prezydenturę. Kłopot w tym, że ambicje prezydenckie zrodziły się w Mazowieckim bardzo wcześnie, prawdopodobnie wczesną zimą. Kuczyński opowiada, że w marcu po kolejnej fali plotek w czasie narady u premiera Jerzy Ciemniewski powiedział do Mazowieckiego: „Szefie, czy pan tego chce, czy nie, stanie pan przed koniecznością podjęcia decyzji o kandydowaniu na prezydenta”. Mazowiecki odpowiedział, że byłaby to ciężka decyzja, bo „i ja, i Wałęsa wyszlibyśmy z tego bardzo poszarpani”.

Nawet w trakcie kampanii Wałęsa nie rezygnował z prób dogadania się z premierem. 31 sierpnia, gdy wojna na górze była w apogeum, w kurii biskupiej raz jeszcze spotkał się Wałęsa z Mazowieckim. I znowu zaproponował Mazowieckiemu pełne poparcie dla rządu i reform w zamian za wsparcie dla prezydentury Wałęsy. Mazowiecki jak zwykle odmówił.

Ta mało znana historia walki o prezydenturę, której pochodną stanie się wojna na górze, pokazuje, że Wałęsa nie chciał odsunąć od władzy Mazowieckiego. On jedynie chciał samemu wejść do gry. Zaś Mazowiecki, blokując Wałęsę, nie walczył o reformy, ale zaczął wojnę, której jedynym celem było usunięcie z polityki Wałęsy, który owszem, co rusz uderzał w rząd, ale zarazem gasił strajki, bronił Balcerowicza i w kółko słał ten sam sygnał – zaakceptujcie moją kandydaturę, a będziecie mieli pokój i pełnię mojego poparcia.

Wojnę na górze ogłosił Wałęsa, ale wywołał ją Mazowiecki. Nawet jego zwolennicy przyznawali potem, że to premier był odpowiedzialny za jej wybuch. Hall: „Wałęsa nie chciał tej wojny. Nie byłoby tej wojny, gdyby Wałęsie ofiarowano prezydenturę”. Celiński: „To była reakcja na zachowanie naszego środowiska, zadowolonego, że wreszcie ten niewykształcony Wałęsa jest na swoim miejscu, a ludzie wykształceni na swoim”. Bujak: Mazowiecki „kompletnie ignorował Wałęsę i zupełnie z nim niczego nie konsultował”.

Bujak uważał, że wszystko potoczyłoby się inaczej, gdyby w 1989 roku premierem został Geremek. „Bronek (…) nigdy nie dopuściłby do tak wielkiego poróżnienia z Lechem. Sądzę, że (…) doprowadziłby go do prezydentury. I Lech przy Geremku jako premierze (…) byłby wielkim prezydentem wolnej Polski. Bronek zawsze miał (…) szacunek do Lecha, on go za pewne cechy podziwiał”.

Bujak ma rację, duet Geremek–Wałęsa – o czym będzie mowa – byłby dla polskiej polityki najlepszym rozwiązaniem. Jednak wydarzenia potoczyły się inaczej. Aby wyjaśnić, dlaczego tak się stało, pochylmy się nad głównymi postaciami konfliktu.

Problem Wałęsy, problem Mazowieckiego, problem Geremka

Historia zapamiętała Wałęsę jako niekwestionowanego lidera „Solidarności”. W rzeczywistości było odwrotnie, jego pozycję kwestionowano nieustannie: zarzucano mu dyktatorski styl, ugodowość wobec PZPR oraz agenturalną przeszłość. Nieufność wobec Wałęsy nie była marginalnym zjawiskiem. Była ona powszechna, ulegali jej nie tylko krewcy związkowi działacze, gubiący się w meandrach manewrów Wałęsy, lecz także inteligenci. Liderzy KOR w roku 1980 dowodzili, że Wałęsa jest groźny dla wewnętrznej demokracji. Rok później mówili, że Wałęsa jest agentem bezpieki, że jest zbyt ugodowy, że sto razy lepszy jest Gwiazda. Bo Wałęsa, w 1990 roku oskarżany o antykomunistyczny radykalizm, przez wszystkie poprzednie lata był symbolem kompromisu. I słusznie, bo jego celem zawsze było porozumienie się z komunistami, co sprawiło, że Mazowiecki, Geremek i Wałęsa tak bardzo przypadli sobie do gustu. Wałęsa okazał się jedyną osobą zdolną zapanować nad kolejnymi radykalnymi pomysłami, od których „Solidarność” wręcz kipiała. Ale płacił za to coraz większą cenę. Ataki na niego się nasilały. Po kryzysie bydgoskim, kiedy Wałęsa powstrzymał strajk generalny i doprowadził do ugody warszawskiej, doszło do awantury. Zarzucono mu zdradę i wodzowski styl. Ostro atakowali go Kuroń i Karol Modzelewski. Powszechnie dowodzono, że Wałęsa uwierzył we własną wyjątkowość, że woda sodowa uderzyła mu do głowy.

Tę „wodę sodową” widzieli także Geremek i Mazowiecki, ale rozumieli, że wśród ludzi zdolnych kierować „Solidarnością” Wałęsa jako jedyny był obdarzony politycznym rozumem. Na zjeździe „Solidarności” przeciw Wałęsie wystartowali Marian Jurczyk, Andrzej Gwiazda i Jan Rulewski. Każdy z nich zapewne rządziłby związkiem w bardziej cywilizowany sposób, jednak co z tego, skoro oni wszyscy byli dramatycznie niedojrzali. Nie było w nich materiału na liderów, tętnili tymi samymi emocjami co prosty tłum, nie chcieli uprawiać polityki, a jedynie wziąć odwet na „komunie”. W listopadzie konflikt narósł. Gwiazda i Anna Walentynowicz wyszli z zarządu regionu w proteście przeciw „dyktaturze” Wałęsy. W tym okresie Michnik zarzucił Wałęsie „sułtański model związku”, dowodził też – zresztą w zgodzie z prawdą – że gwiazdy opozycji zostały zastąpione przez ludzi dyspozycyjnych. Ale gdy krytykując Wałęsę, jednym tchem dodawał Michnik zarzut nadmiernej ugodowości wobec Jaruzelskiego, to Geremkowi i Mazowieckiemu opadały ręce. Każdy polityczny kryzys pokazywał, że Wałęsa o kilka pięter przerastał swoich krytyków. Nie zatracił się w infantylnej logice powstańczej brawury, rozumiał, że „Solidarność” nie ma szansy pokonać komunizmu, bo komunizmem nie są dyrektorzy, których można wywieźć na taczkach, lecz Armia Czerwona. Wałęsa rozumiał, że szczytem solidarnościowych marzeń jest ugoda, wytargowanie prawa do dłuższego istnienia.

W sposobie patrzenia na Wałęsę przełomem, który złagodził jego krytykę, okazał się stan wojenny. 13 grudnia Kiszczak rozpoczął akcję „Renesans”, mającą na celu namówienie Wałęsy do zdrady. Wałęsa nie został internowany; osadzono go w willi pod Warszawą i zaproponowano mu wolność w zamian za stworzenie nowej „Solidarności”, akceptującej PZPR i odcinającej się od ekspertów, czyli opozycyjnej inteligencji. Wałęsa miał zostać liderem tej nowej „Solidarności” i w ten sposób zalegalizować stan wojenny. Do przekonania Wałęsy skierowano Stanisława Cioska. Szybko okazało się jednak, że Wałęsy nie da się złamać. „Idea wykorzystania Wałęsy jest kompletnie nierealna. Wałęsa jest parszywym, prymitywnym i zakłamanym typem” – relacjonował rezultaty swojej misji Ciosek. „On się nie zmieni. To kanalia” – wtórował mu Florian Siwicki. Ponieważ Wałęsa odmówił, został w końcu internowany, a działacze „Solidarności” dostali dowód jego lojalności. Jacek Merkel opowiadał potem, że Michnik mu wyznał, iż był przekonany, że Wałęsa zdradzi. Podobnie sądziło wielu opozycyjnych działaczy.

Czasy podziemnej „Solidarności” umocniły pozycję Wałęsy. Związek był słaby, walka o władzę straciła na ostrości. Znaczenie Wałęsy opromieniła Nagroda Nobla. Jednak gdy nastała pierestrojka, gdy opozycja postanowiła rozwinąć skrzydła, stare konflikty wróciły. W 1987 roku znowu stanął problem, czy opozycja ma się budować poprzez rewoltowanie społeczeństwa, czy poprzez kompromis z władzą. Oczywiście Wałęsa, Geremek i Mazowiecki twardo bronili idei dogadania się z władzą. Przeciwnicy, w tym dawni pretendenci – Gwiazda, Rulewski i Jurczyk – znowu wystąpili przeciw Wałęsie, krytykując zarówno jego ugodowość, jak i autorytaryzm. Ale tym razem zwolennicy linii Wałęsy równie mocno poparli jego model rządzenia, uznając, że despotyczne rządy Wałęsy są jedyną gwarancją racjonalności „Solidarności”. Po doświadczeniu porażki 1981 roku formuła jednoosobowych rządów Wałęsy stała się ideą, której bronili nie tylko Mazowiecki i Geremek, lecz także Kuroń, Michnik, Stelmachowski, Wielowieyski, Stefan Kisielewski, Marcin Król, Jerzy Turowicz. Rządzenie związkiem wyglądało więc tak: Wałęsa słuchał opinii swoich doradców, ale decyzje podejmował sam. Warto ten mechanizm dobrze zrozumieć. Wałęsa stał się carem nie dlatego, że innych do tego przymusił, ale ponieważ taką formułę rządzenia poparli solidarnościowi mandaryni, cała intelektualna elita solidarnościowej formacji. Rządzący despotycznie Wałęsa chronił „Solidarność” przed populizmem robotników, przed radykalizmem działaczy związkowych, przed romantyzmem studentów, przed polityczną ignorancją profesorów. Ideę oświeconej despotii, ze względu na siłę i zdolności Wałęsy, uznano za warunek politycznego sukcesu.

Nie znaczy to, że wszystko w Wałęsie akceptowano. Na przykład Mazowiecki, opozycjonista starej daty, fatalnie znosił kulturę działania, którą do polityki opozycyjnej wprowadził związek zawodowy. Przed „Solidarnością” wszystko było ułożone wedle inteligenckich reguł – spotykano się, dyskutowano, potem pisano teksty, zbierano poparcie pod listami do władz, wykładano na latających uniwersytetach. Do tego świata związkowe masy wniosły rozedrgane emocje i ludową niekompetencję. Dla Mazowieckiego ucieranie linii z krzykliwymi robotnikami było katorgą. On wyobrażał sobie politykę jako klub dyskusyjny, w którym stateczni panowie, sącząc brandy, dzielą się swoimi przemyśleniami. Nawet Wałęsa irytował Mazowieckiego – mówił zbyt szybko, działał za ostro. Wbiegając na wiec Wałęsa starał się najpierw dowieść, że jest bardziej radykalny od najbardziej radykalnego uczestnika, aby zdobywszy wiarygodność sali, potem łagodzić emocje. Mazowiecki za tymi grami Wałęsy nigdy nie nadążał, widział w nich niepotrzebny hazard. O ile dla ogółu Polaków „Solidarność” była jedyną im znaną opozycją, dla Mazowieckiego robotnicy byli zaledwie jej ostatnią, wcale nie najlepszą kartą.

Drugi powód niechęci do Wałęsy miał charakter kulturowy. Człowiekowi pokroju Mazowieckiego, staroświeckiemu inteligentowi, trudno było zaufać Wałęsie. Kto pamięta tamte czasy, zrozumie, o co chodzi. Kiedy Kuroń w latach siedemdziesiątych po raz pierwszy spotkał Wałęsę, zobaczył w nim szekspirowskiego Falstaffa, samochwałę, rezonera, zadufanego w sobie egocentryka, postać raczej komiczną niż materiał na politycznego lidera. Wałęsa szybko się potem rozwijał, jednak na stałe pozostało w nim pęknięcie na wyjątkową polityczną inteligencję i niepasujące do niej prostactwo. W sztuce Bernarda Shawa, w „Pigmalionie”, bystra kwiaciarka po roku pracy nad dykcją i manierami stała się wytworną damą, nieodróżnialną na salonie od rodowitych arystokratek. W polskich realiach było podobnie. Kolega Wałęsy, robotnik z Ursusa Zbigniew Bujak, gdy wszedł do środowiska warszawskiej inteligencji, nasiąkł jej stylem życia, przyjął jej kody. Ba, zaczął typową inteligencką drogę życiową: skończył studia, napisał doktorat. Wałęsa tymczasem zmienić się ani nie chciał, ani nie potrafił. Miał mnóstwo wdzięku, był piekielnie dowcipny, wymyślał cięte riposty, jednak jego plebejskie maniery budowały efekt prostactwa. Gdy Wałęsa zaczynał się przechwalać, słuchacze skręcali się ze wstydu; gdy robił dumną minę, wyglądał jak parobek pozujący na dziedzica. Miał też problem z wiedzą o świecie; z podstawówki niewiele zapamiętał, nie kojarzył elementarnych faktów z historii, geografii czy ekonomii, mieszały mu się nazwy, mylił instytucje. Czasem bywało to materiałem do sympatycznej anegdoty. Na przykład ksiądz Orszulik, aby skłonić Wałęsę do lektury, przyniósł mu encyklikę „Laborem exercens”. Wałęsa odmówił lektury, „Proszę księdza, po co ja będę to czytał? Jak się z Ojcem Świętym zgadzam”. Jednak gdy przychodziły momenty politycznego przesilenia, to, że Wałęsa jest ulepiony z tak odmiennej gliny, budziło niepokój. Nie wiadomo było, co jest prawdą o Wałęsie. Czy jego inteligencja, czy jego robociarska natura? Czy Wałęsa jest rozumny, a jedynym kłopotem jest to, że społeczna ruletka umieściła jego błyskotliwy rozum w siermiężnej powłoce ludowych manier? Czy też jest chytrym barbarzyńcą, który tylko na chwilę przybrał rozumno-odpowiedzialną maskę?

Mówiąc wprost: dla inteligencji Wałęsa był nieobliczalny, bo się w niej nie zakochał, bo do niej nie aspirował, bo jej stylu życia nie admirował. Wałęsa nigdy nie chciał się pozbyć chłopsko-robotniczych kodów kulturowych. Strach przed Wałęsą był więc klasyczną inteligencko-szlachecką obawą przed tym, co zrobi lud. Choć Wałęsa nigdy nie zawiódł, z punktu widzenia elit była w nim wewnętrzna loteria, jakaś zasadnicza nieokreśloność, każąca spodziewać się wszystkiego. Dla nich wielkość w Wałęsie była sprzęgnięta z czymś małym. Kiedy w 2009 roku za kilkaset tysięcy dolarów Wałęsa dał się wynająć politycznemu awanturnikowi Declanowi Ganleyowi, był to dla nich przejaw tej niskiej strony jego natury. Choć prawda jest taka, że wielu polityków zachodnich – choćby Gerhard Schröder – robiło dla pieniędzy znacznie gorsze rzeczy.

Obawy przed tą ciemną stroną Wałęsy nie zrodziły się w 1990 roku. One były żywe zawsze, od chwili, gdy Wałęsa przeskoczył stoczniowy płot. Wałęsa zawsze był symbolem zarówno zwycięstwa, jak i upadku, siły i słabości, pryncypialności i oportunizmu, wierności i zdrady. Wałęsa był paradoksem, który dziś, w świetle najnowszej wiedzy, najlepiej ujmuje to największe napięcie w jego biografii – a zatem były agent, który obalił rządy generałów. Wałęsa był taką właśnie szeroką naturą, dziką, żywiołową, pełną sprzeczności, którą elity podziwiają w literaturze i potępiają w realnym życiu.

Taki człowiek mógł budzić lęk. Jednak kiedy się próbuje zrozumieć logikę lęku u konkretnych polityków, widać wyraźną prawidłowość. Otóż w naturze Wałęsy każdy dostrzegał to, co w danej chwili było dla niego wygodne. Mazowiecki w lecie 1989 roku uważał, że Wałęsa będzie dobrym premierem – pół roku później uznał, że będzie złym prezydentem. Czy przez ten czas zmienił się Wałęsa? Czy ujawnił nowe rysy charakteru? Nie, zmienił się jedynie Mazowiecki, w którym zrodziła się ambicja zostania liderem solidarnościowego obozu. Podobnie było z Michnikiem. W lecie 1989 roku domagał się premierostwa dla Wałęsy. Na wiosnę 1990 roku – jak opowiada Kuroń – poparł jego prezydenturę, by kilka miesięcy później ogłosić, że Wałęsa może zniszczyć polską demokrację. I znowu, to nie Wałęsa się zmienił, zmianie uległa jedynie mapa interesów Michnika. A zatem to nie natura Wałęsy sprawiała, że się od niego odwracano lub nie, ta natura jedynie dostarczała wygodnego uzasadnienia dla dowolnej decyzji. Bo Wałęsa, w zależności od potrzeby, mógł być symbolem zarówno tego, co wielkie, jak też tego, co małe.

I tak było też było między latem 1989 a wiosną 1990 roku. Wałęsa nie zrobił nic, co sprawiło, że Mazowiecki musiał zmienić zdanie na jego temat. Dlaczego zatem Mazowiecki zablokował aspirację Wałęsy? Dlaczego zaczął dowodzić, że Wałęsa jest groźny i nieobliczalny? Z najbardziej banalnego powodu – bo w nim samym ożyły wielkie ambicje. Mazowiecki uwierzył w siebie, uwierzył, że jest mężem opatrznościowym. Waldemar Kuczyński opowiada, że w marcu usłyszał od Mazowieckiego: „To prawda, że on mnie wybrał na premiera, ale ja pracowałem nad nim przez dziewięć lat”. Kilka miesięcy bycia pierwszym niekomunistycznym premierem sprawiło, że Mazowiecki poczuł się główną autorem solidarnościowego zwycięstwa.

Dla zrozumienia wojny na górze ważne jest jednak coś innego. Nie to, że w Mazowieckim ujawniły się przywódcze ambicje, bo to w polityce jest czymś normalnym. Zaskakujące było coś innego – że nie został samotny ze swoimi ambicjami. Że za Mazowieckim poszła spora część solidarnościowego obozu. Problem jest poważniejszy, niż się z początku wydaje. Nie tylko dlatego, że elity solidarnościowe znały prawdę, a zatem wiedziały, że to Mazowiecki prowokuje wojnę, a nie Wałęsa. Rzecz w tym, że po kilku miesiącach rządzenia Mazowiecki został uznany za wielką personalną pomyłkę. Powszechnie okazywany szacunek dla pierwszego premiera III RP jest jednym z najładniejszych przejawów polskiego życia publicznego, jednak jest on skierowany bardziej wobec symbolu niż osoby i jej konkretnych zasług. Rzadko ujawniania prawda jest bowiem taka, że Mazowiecki był wielkim zawodem dla całej politycznej elity. Jego premierostwo już od pierwszych miesięcy postrzegano jako porażkę. Weźmy pierwsze z brzegu świadectwa, na przykład Jacka Kuronia: „Tadeusza przywaliła odpowiedzialność. Dokładnie tak to należy nazwać: przywaliła. W związku z tym dwie jego cechy, przedtem nieznaczne – skłonność do zamykania się w sobie i pewna nieufność wobec obcych – bardzo się wzmocniły. Mazowiecki zamknął się w sobie, a raczej zamknął się w gabinecie w towarzystwie Waldka Kuczyńskiego, Aleksandra Halla i Jacka Ambroziaka. (…) Wałęsa go powołał, on jednak dalej nie rozmawiał z Lechem ani z braćmi Kaczyńskimi, którzy przecież byli faktycznymi autorami całej tej wolty z przejęciem władzy. Nie konsultował się z Geremkiem, który stał na czele klubu poselskiego mającego stanowić zaplecze rządu, nie uzgadniał spraw z Heniem Wujcem. Dlaczego tak się zachowywał?”. Na to pytanie Kuroń odpowiada pytaniem: „Czy to czasem nie ciężar niekompetencji? Niepewność, którą czuje człowiek, gdy zdaje sobie z niej sprawę?”.

To nie jest tak, że tylko prawica widziała, że można przyspieszyć zmiany. Pretensje do Mazowieckiego miał na przykład Bujak, który uważał, że „można było od razu realizować znacznie radykalniejszy program”. Istnieje pikantny fakt, niemal zupełnie nieznany. Otóż 28 lutego 1990 roku na zamkniętym klubie OKP hasło przyspieszenia sformułował nie kto inny jak sam Geremek. Dokładnie w takim kształcie, jaki zobaczymy później w programie Porozumienia Centrum. W czasie długiego przemówienia Geremek postawił diagnozę, że samorozwiązanie PZPR oznacza, iż kontrakt okrągłostołowy stał się anachroniczny, tak więc trzeba skrócić kadencję parlamentu, przyspieszyć zmiany w wojsku i policji. Swoje wystąpienie kończył Geremek tak: „W programie, który teraz przed sobą stawiamy, musi być przyspieszenie procesu przemian”.

Na wiosnę 1990 roku cała elita obozu solidarnościowego miała poczucie, że Mazowiecki działa dramatycznie za wolno. To już nie była różnica zdań, lecz głęboka pretensja, że solidarnościowy premier nie stanął na wysokości zadania. Poczucie było tak dojmujące, że nawet jego koledzy z Unii Demokratycznej w jednej sprawie będą w przyszłości zgodni – nigdy więcej Mazowiecki nie może zostać premierem. Ani nawet ministrem.

Wiosną 1990 roku Mazowiecki przestał być punktem odniesienia. Dużo o nim mówiono, ale myślano o kimś innym. O Geremku. To za nim, a nie za Mazowieckim, solidarnościowa lewica pójdzie na wojnę z Wałęsą.

Tymczasem Geremek nie miał najmniejszej ochoty poprzeć Mazowieckiego. Jako polityk znacznie przenikliwszy odmiennie oceniał polityczną przydatność Wałęsy. Sławna „monopartia”, której budowanie zarzucał Geremkowi Kaczyński, miała być przecież formacją kierowaną przez Wałęsę. Geremek nie podzielał poglądu, że wraz z sukcesem demokracji czas Wałęsy się skończył. Uważał, że nadal będzie „politykiem wybitnym”. Istniał także osobisty motyw sympatii do Wałęsy, będący jednym z najważniejszych politycznych parametrów tamtej epoki. Otóż Geremek wiedział, że jego podziw do Wałęsy jest odwzajemniony, że Wałęsa ceni go najbardziej i że to on będzie następnym premierem. To zresztą było oczywiste dla całej solidarnościowej elity, nie wiadomo było tylko, kiedy to się stanie.

Dlaczego zatem kilka miesięcy później Geremek zaprzepaścił swoje szanse, opowiadając się przeciw Wałęsie? Bo do gry wkroczył Jarosław Kaczyński, który z całą premedytacją postanowił wbić klin między Geremka a Wałęsę. Wbrew temu, co powszechnie sądzono, Kaczyński nie miał wpływu na Wałęsę. Raczej odgadywał jego potrzeby i publicznie je ogłaszał, kreując wrażenie wspólnie prowadzonej gry. Jednak po kilku miesiącach Geremek uwierzył, że Wałęsa i Kaczyński stanowią zgrany polityczny tandem, że teraz Kaczyński w imieniu Wałęsy będzie sprawował kontrolę nad solidarnościową polityką. Ale było jeszcze coś – Kaczyńskiemu udało się wytworzyć w Geremku przekonanie, że nie chodzi tylko o zmianę faworyta. Że stało się coś poważniejszego – że Wałęsa utracił do Geremka zaufanie. Że uznał go za wroga.

To była pierwsza intryga w historii III RP. Jak wiele opisywanych w tej książce wydarzeń rozegrała się za plecami opinii publicznej. Już w lecie 1989 roku Kaczyński zrozumiał, że aby zdobyć trwałą pozycję, nie wystarczy mu poparcie Wałęsy. Miał zostać marszałkiem Senatu, nominację zablokował Geremek; miał zostać ministrem, plan storpedował Mazowiecki. Kaczyński zrozumiał, że tak będzie zawsze, że w „Solidarności” rządzonej przez triumwirów nie ma miejsca na awans czwartego. Dlatego postanowił triumwirat rozbić. Ponieważ połowę pracy wykonał sam Mazowiecki, Kaczyński skupił się na rozbiciu drugiego spoiwa – więzi Wałęsy z Geremkiem. Zaczął już w lipcu 1989 roku, od zablokowania kandydatury Geremka na premiera. Wałęsa, jak opowiadał potem Kaczyński, „miał wtedy jedną słabość: bał się Geremka”. Wybrał na premiera Mazowieckiego, ale nie wiedział, jak to powiedzieć Geremkowi. Sytuację zręcznie wykorzystał Michnik, który przyjechał i przekonał Wałęsę, że premierem powinien jednak zostać Geremek. I wtedy do gry wkroczył Kaczyński. Dowiedział się o nagłej zmianie decyzji i razem z bratem przyjechał do wsi Węsiory, gdzie Wałęsa łowił ryby. Jarosław przełamał opór Wałęsy, wymyślając mu alibi: doradził, żeby zrzucił odpowiedzialność za wybór premiera na prezesa ZSL. Kaczyński z dumą potem opowiadał o Geremku: „Sprzątnąłem mu sprzed nosa premierostwo”.

Przez kolejne miesiące główny wysiłek Kaczyńskiego był skupiony na poszerzaniu konfliktu Geremek–Wałęsa. Lider PC sprawnie wykorzystywał casus zdrady Mazowieckiego, aby dowodzić Wałęsie, że Geremek zamierza jeszcze większą zdradę. Wałęsa był przekonywany, że Geremek zbratał się z Mazowieckim, że chce go poprzeć w wyborach, że chce przejąć Komitet Obywatelski, aby go użyć przeciw Wałęsie. Coraz częstsze kontakty z Wałęsą były okazją do opowiedzenia warszawskich plotek, które podane w sosie typowych dla Kaczyńskiego politycznych teorii w istocie były donosami na Geremka i jego środowisko.

I to jest klucz do zrozumienia geografii wojny na górze. Za Mazowieckim przeciw Wałęsie nie poszedłby niemal nikt, za Geremkiem przeciw Kaczyńskiemu poszła cała solidarnościowa lewica. Bo Geremka szanowała i ceniła, a Kaczyńskiego nie znosiła.

Dygresja w kwestii Kaczyńskiego

Za kilka miesięcy Kaczyński dopnie swego. Rozbije triumwirat. Sprawi, że Geremek opowie się za Mazowieckim. Różnie można oceniać tamten styl Kaczyńskiego, jednak jego skuteczność była imponująca. Kaczyński odwrócił logikę politycznego myślenia, całą scenę polityczną zaczął ustawiać pod własne potrzeby. Poróżnił dwóch najwybitniejszych polityków tylko po to, aby samemu wejść do gry. Była w tym nieznana wcześniej sprawność, ale była też niespotykana brutalność. Kaczyński nie uznawał świętości, nie miał skrupułów.

Jednak za ten styl zapłacił słoną cenę, został powszechnie znienawidzony. To, co powiedział Andrzej Celiński o kolegach Kaczyńskiego jako „spoconych mężczyznach w pogoni za władzą”, było opisem tego, jak postrzegano samego Kaczyńskiego. Nikt wcześniej równie brutalnie nie parł do władzy. Nikt nie zaskakiwał tak cynicznymi woltami. Przecież wiosną 1989 roku Kaczyński był za Wałęsą i za Geremkiem. W ogóle nie interesowała go prawica, poparł wycięcie z list sejmowych całej prawicy z Mazowieckim włącznie. Potem, po pierwszym konflikcie z Geremkiem, nagle obrócił się przeciw Geremkowi i był już za Mazowieckim. Minął dosłownie miesiąc i Kaczyński odebrał Mazowieckiemu „Tygodnik”, i został głównym krytykiem premiera.

Podobnie traktował Kaczyński programowe sztandary; wybierał te, które dawały szanse na sukces. Na wiosnę założył własną partię i ku zdumieniu wszystkich ogłosił się chadekiem. Michnik szydził, że znał Kaczyńskiego od lat, a dopiero teraz dowiedział się, że jest chadekiem. Nawet jego brat przyznawał, że do tej pory Jarosław był centrystą. We wszystkich woltach jedynym stałym punktem był dla Kaczyńskiego interes własny. Przyjaźnie, hasła i poglądy tasował zimno, wedle bieżącej potrzeby. Dziś w polityce takie zachowania uważa się za normalne, jednak dla solidarnościowych idealistów było to oburzające widowisko.

Po latach Kaczyński dowodził, że w 1990 roku wszyscy stanęli przeciw niemu, bo naruszył dominujące interesy, bo chciał rozbić zawiązujące się układy, bo jako jedyny sprawiedliwy wystąpił przeciw rodzącemu się złu. Jednak prawda była inna – niechęć do Kaczyńskiego brała się stąd, że to właśnie jego uznano za symbol zepsucia, za oportunistę, za skończonego karierowicza, który omotał Wałęsę i dzięki brutalnym intrygom chce przeskoczyć w hierarchii bardziej zasłużonych polityków. Sam Kaczyński dobrze o tym wiedział. Niesmak do siebie pozostał mu długo, jeszcze po latach maskował dawną aktywność, budując naciągane teorie, które dawne intrygi przeciw Geremkowi zamieniały w merytoryczny spór. Jednak na zawsze pozostała w nich poetyka donosu i insynuacji. Wszystko, co mówił Kaczyński o Geremku, było albo dramatycznie małostkowe, albo logicznie naciągane. Twierdził na przykład, że Geremek chciał zbudować koalicję z komunistami, a za cały dowód służył mu fakt, że był na ty z Jerzym Wiatrem i Januszem Reykowskim. Opowiadał, że Geremek wymuszał, aby ustępować mu miejsca przy stole. Że grał arystokratę, ale kiedy dowiedział się, że ma zostać szefem MSZ, „kazał skoczyć po flaszkę”. Albo że kiedyś przyszedł z psem do weterynarza, do kobiety, której jako partyjny funkcjonariusz ponoć zablokował drogę na studia. Spytany, dlaczego to zrobił, odpowiedział, że takie były czasy, a potem „szybko wyszedł. W dodatku nie zapłacił”. Dawna potrzeba oczerniania Geremka, będąca ceną za wejście do pierwszej ligi, przetrwała swój kontekst. Może ze wstydu, a może z przyzwyczajenia, Kaczyński nie potrafił się od niej uwolnić. Nigdy nie był w stanie mówić o Geremku trzeźwo i sprawiedliwie. Nawet wytoczona piętnaście lat później z pozoru merytoryczna wojna z „dyplomacją Geremka” była mieszaniną celnych uwag i jawnej obsesji.

Wracając do niechęci, jaką żywiono wobec Kaczyńskiego. Otóż tamtej emocji z 1990 roku nie można mylić z późniejszymi ideowymi sporami. W tamtym okresie Kaczyński nie był ideowym przeciwnikiem, dla solidarnościowej lewicy był kolegą o bliskich jej poglądach. Potem, gdy drogi się rozejdą, Kaczyński będzie dowodził, że on i lewica pochodzili z dwóch odmiennych planet – on był niepodległościowy, oni zaś wyszli z tradycji KPP. Prawda tymczasem jest taka, że choć ta różnica istniała, wcześniej nie była ważna ani dla Kaczyńskiego, ani dla środowiska korowskiego. Kaczyński pochodził z tego samego świata warszawskiej lewicującej opozycji. Prawicowe środowiska owszem poznał, ale mocno go rozczarowały. Kaczyński nie znosił wówczas klerykalizmu, w ogóle jego stosunek do religii był chłodny; większość znajomych nie wiedziała nawet, że jest wierzący. Nie lubił też Kaczyński tradycji endeckiej, szydził także z romantycznego patriotyzmu, z czołobitnego stosunku do narodowej tradycji. Antykomunizmu nie uczył się z papieskich encyklik ani z książek Friedricha Hayeka, ale na seminariach byłego marksisty Stanisława Ehrlicha. Powiedzmy to dobitnie – Kaczyński był typowym działaczem postępowej opozycji. Owszem, miało znaczenie, że jego droga nie wiodła przez Marzec 1968, że lęk przed antysemityzmem nie był jego traumą, ale nadmierne podkreślanie różnicy między nim a środowiskiem Geremka było zbudowaną post factum ideologią.

Jedna rzecz naprawdę różniła Kaczyńskiego w 1990 roku od obozu Geremka – jego zupełnie wyjątkowa inteligencja polityczna. Gdy po latach nawet Kuroń i Geremek w wielu sprawach będą przyznawać mu rację, to dlatego, że nie było w polskiej polityce równie błyskotliwego umysłu. Choć za prawdziwego Europejczyka uchodził Geremek, to naprawdę jedynym nieprowincjonalnym politykiem był właśnie Kaczyński. To był fenomen, on po 1989 roku nie musiał się polityki uczyć, on nie musiał do demokracji dorastać. Od dzieciństwa śledził życie polityczne Zachodu i tak jak dzieci o słuchu absolutnym raz wysłuchane utwory zapamiętują na całe życie, tak też w nim wszystkie zasłyszane informacje ułożyły się w przemyślane polityczne doświadczenie. W 1989 roku był jedynym nieamatorem, uformowanym, dojrzałym politykiem, który rozumiał naturę politycznej gry. Wiedział, jak się buduje polityczne koalicje, jak się je obala, jak się zdobywa społeczne poparcie, jak się manipuluje opinią. Wiedział również, jakie znaczenie w polityce mają pieniądze, jakie mają media, rozumiał rolę mas, rozumiał logikę społecznych potrzeb, dynamikę ludowego gniewu, konieczność populizmu. To budziło do niego gigantyczną niechęć. Kaczyński rozbijał nie tylko hierarchię politycznej pozycji w solidarnościowej elicie, lecz także hierarchię umysłowej kompetencji. Z Kaczyńskim wszyscy intelektualnie przegrywali. Z Geremkiem włącznie.

Komitety obywatelskie

Przyjrzyjmy się strategii głównych graczy późną zimą 1990 roku, a zatem na kilka tygodni przed wybuchem solidarnościowej wojny. Mazowiecki był skupiony na bieżących kłopotach. Inflacja szalała, nadeszła recesja, reformy okazały się znacznie dotkliwsze, niż planowano. Pojawiły się pierwsze strajki oraz pierwsze ataki ze strony Wałęsy. Mazowiecki zrozumiał, że potrzebuje szerszego społecznego wsparcia. Jego wzrok zwrócił się w stronę komitetów obywatelskich, które postanowił przekształcić w ruch wsparcia dla rządu. Z kolei Geremek wobec konfliktu Mazowiecki–Wałęsa przyjął postawę wyczekującą. Nie miał zamiaru popierać żadnej ze stron, bo to nie była jego wojna. Postanowił więc zbudować sobie niezależną pozycję. Dotąd nieformalnie kierował ruchem komitetów obywatelskich, teraz postanowił na ich bazie stworzyć wierną sobie formację. W znacznie trudniejszej sytuacji był Kaczyński, który nie miał żadnych atutów. Wiedział, że faworytem Wałęsy jest Geremek, wiedział też, że jeśli Wałęsa sięgnie po niego, ten zemści się na Kaczyńskim za dotychczasowe intrygi. Starcie z Geremkiem stało się dla Kaczyńskiego wojną o wszystko. Całą swoją uwagą skupił więc na szukaniu pola, na którym można poróżnić Wałęsę i Geremka. I znalazł je w komitetach obywatelskich. Uznał, że odebranie ich Geremkowi pchnie go do wojny z Wałęsą.

I na koniec Wałęsa. Ten siedział w Gdańsku i uważnie obserwował wydarzenia. Dostrzegł, że Mazowiecki ostrzy sobie zęby na komitety, dostrzegł, że apetyt na nie ma również Geremek. Zrozumiał, że oba scenariusze są dla niego niekorzystne. Jeśli Mazowiecki je przejmie, jeszcze skuteczniej zablokuje jego prezydenckie ambicje. Jeśli je przejmie Geremek, stanie się kolejnym niezależnym graczem, o którego poparcie Wałęsa będzie musiał zabiegać. Do tego dochodził scenariusz, o którym słyszał od Kaczyńskiego, że Geremek i Mazowiecki mogą się dogadać. Wałęsa więc postanowił, że musi odzyskać panowanie nad komitetami.

Czterej najważniejsi gracze tamtej epoki w tym samym czasie skuteczność swoich planów związali z tą samą instytucją – z komitetami obywatelskimi. Nic dziwnego, że największa solidarnościowa wojna stoczona zostanie właśnie o komitety, a polem tej wojny będzie sala plenarna Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie.

Zacznijmy od wyjaśnienia, czym były komitety. Otóż do negocjacji przy Okrągłym Stole Lech Wałęsa nie chciał iść jako szef związku zawodowego, ale jako lider całej opozycji i wszystkich środowisk społecznych. W grudniu 1988 roku powstał więc Komitet Obywatelski przy Lechu Wałęsie. Grono bardzo prestiżowe, skupiające gwiazdy opozycji, czołowych intelektualistów, sławnych artystów. Byli tam między innymi: Andrzej Wajda, Paweł Hertz, Stefan Kisielewski, Jan Józef Lipski, Marek Edelman, Jerzy Turowicz, Marcin Król, Władysław Frasyniuk, Zbigniew Bujak, Jarosław Kaczyński, Adam Michnik, Jacek Kuroń. Formalnym szefem Komitetu był Wałęsa, ale utarło się, że kieruje nim Geremek. Kilka miesięcy później na potrzeby kampanii wyborczej wokół Komitetu powstały lokalne komitety. To pospolite ruszenie okazało się gigantycznym sukcesem, w ciągu kilku tygodni skupiły się wokół nich tysiące ludzi gotowych tyrać dla sprawy wolności. Z reguły do polityki trafia najgorszy ludzki sort, karierowicze lub wariaci, tymczasem do komitetów przyszli sympatyczni Polacy: ofiarni, inteligentni, zainteresowani sprawami publicznymi. Nigdy casting na ludzki materiał nie wyszedł w polskiej polityce tak dobrze. Kiedy się wchodziło do dowolnego komitetu, od progu czuć było atmosferę udanej kooperacji. Ktoś gościa witał, ktoś inny robił herbatę, wciągał w konkretny problem, prosił o pomoc i ten nagle wychodził z aspołecznej skorupy, godził się na wszystko, użyczał na tydzień swojego auta, poświęcał wolny czas. Sympatyczny nastrój czerwca 1989 roku to klimat komitetów, to one nadały ton solidarnościowemu zwycięstwu. Na chwilę spełnił się sen Kuronia o samorządnym społeczeństwie, zwłaszcza że działacze komitetów po udanej kampanii wyborczej nie rozeszli się do domów, ale uznali, że chcą dalej pracować.

Komitety były luźną konstrukcją, jednak na instytucjonalnym pustkowiu z miejsca stały się trzecią siłą po związku zawodowym „Solidarność” oraz Kościele. Tuż po wyborach Geremek zaproponował, aby komitety przekształcić w polityczne zaplecze rządu, czemu ostro sprzeciwili się związkowcy z „Solidarności”. Geremek chciał miękko rozdzielić ruch „Solidarności” na dwa nurty – na działalność związkową, która pozostałaby domeną związku zawodowego, i na aktywność polityczną, która budowałaby się wokół partii politycznej. Kłopot w tym, że związkowcy z „Solidarności” zasmakowali w polityce tak bardzo, iż cofnięcie ich do pracy czysto związkowej było już niemożliwe. W tle sporu stał, jak zwykle, Jarosław Kaczyński, który jako sekretarz Krajowej Komisji Wykonawczej forsował ideę rozwiązania komitetów, dowodząc, że związek nie potrzebuje swojej partii. Pozornie związkowcy wygrali, zdecydowali o rozwiązaniu komitetów, jednak protesty Geremka i Michnika sprawiły, że decyzja nie weszła w życie. Zaczął się korowód narad na temat, co dalej robić z komitetami, co w praktyce oznaczało, że Geremek utrzymał nad nimi kontrolę.

Taka sytuacja trwała do lutego, gdy nagle inicjatywę przejął Wałęsa i szefem Komitetu mianował Zdzisława Najdera, polityka niechętnego korowskiemu środowisku. Tym razem Geremek nie wytrzymał, postanowił nie poddać się bez walki. Uruchomił krytykę medialną Najdera, zainspirował towarzyski bojkot, sam ostentacyjnie nie podawał mu ręki. Ale nawet w apogeum konfliktu Geremek wystrzegał się przed atakiem skierowanym bezpośrednio w Wałęsę. Wrogiem był jedynie Najder, przedstawiany jako człowiek znikąd, bez dorobku, bez politycznego doświadczenia. Po raz pierwszy otoczenie Geremka zastosowało strategię, którą potem będzie powtarzać wobec swoich przeciwników: przedstawiania ich jako ludzi pozbawionych opozycyjnych zasług. Jeszcze kilka miesięcy temu Geremek wnosił w Sejmie o odwołanie kary śmierci, na jaką sąd skazał Najdera za kierowanie Radiem Wolna Europa. Wtedy Najder był bohaterem i opozycyjną legendą. Ale kiedy stanął na drodze Geremka, przedstawiono go jako człowieka znikąd. Nic chyba nie budziło większej niechęci do środowiska solidarnościowej lewicy jak ta właśnie metoda walki. Dopiero po latach dawni przeciwnicy Geremka zrozumieli, że takie są reguły polityki, że do przeciwnika strzela się z każdej dostępnej armaty. W ogóle Geremek miał pecha, nie był nigdy ani twardy, ani ostry, ani brutalny. Jednak solidarnościowi idealiści, uczący się dopiero polityki, dostrzegli w nim postać niemal demoniczną.

W lutym 1990 roku na forum klubu parlamentarnego politycy OKP przypuścili ostry atak na „despotyczny” sposób rządzenia klubem przez Geremka. W odpowiedzi Michnik nazwał ich „frustratami bez kwalifikacji”. Michnik miał rację, co nie zmienia faktu, że od kilku miesięcy Geremek robił sobie wrogów ponad potrzebną miarę. Problemem Geremka w 1990 roku nie była brutalność, lecz raczej niezgrabność. Do 1989 roku był bardzo zręczny, potrafił zjednywać sobie ludzi, przeciągać na swoją stronę, zimno nimi manipulować. Natomiast po przegranej z Mazowieckim Geremek stracił swój chłód, pogubił się, zredukował obszar swoich wpływów do tego, co i tak miał, czyli do grupy ideowych przyjaciół. Skalą jego słabości jest to, że kiedy za kilka miesięcy rozpadnie się klub OKP, z 250 parlamentarzystów za Geremkiem pójdzie tylko 70.

Z drugiej jednak strony w tym rozdaniu Geremek nie miał większych szans. Klucze do utrzymania politycznego zaplecza miał premier, a ten w dniu zaprzysiężenia zerwał łączność z własną formacją. Geremek znalazł się w fatalnej sytuacji. Odpowiadał za wszystkie błędy Mazowieckiego, nie miał natomiast żadnych narzędzi, którymi mógłby ukoić gniew solidarnościowego zaplecza. To sprawiło, że wiosną 1990 roku solidarnościowa druga liga uznała, iż Wałęsa o niebo bije pozostałych członków triumwiratu. Zawinił Mazowiecki, zapłacił Geremek, skorzystał Wałęsa.

Wojna na górze

Wróćmy do nominacji Najdera. Formalnie rzecz biorąc pretensje Geremka miały słabe podstawy. Sama nazwa instytucji – Komitet Obywatelski przy Przewodniczącym „Solidarności” – jasno rozstrzygała, że rządzi nią Wałęsa. Jednak Geremek grał sprawnie. Mimo słabych kart wygrał bitwę. Przedstawił się jako ofiara niesprawiedliwej agresji, pozyskał dla siebie centrową inteligencję, która w Komitecie stanowiła większość. I choć pracami Komitetu oficjalnie kierował Najder, jednak nitki decyzyjne pozostały w rękach Henryka Wujca, sekretarza Komitetu lojalnego wobec Geremka. Najder spróbował się umocnić, wprowadził kilkudziesięciu nowych członków do Komitetu, jednak nie udało mu się zapanować nad polityczną linią, która stawała się coraz bardziej krytyczna wobec Wałęsy.

Geremek wierzył, że znalazł złoty środek, że może dystansować się do Wałęsy, zarazem nie wchodząc z nim na wojenną ścieżkę. Jednak publiczna wymiana ciosów między obozami Mazowieckiego i Wałęsy niepostrzeżenie wciągała Geremka w grę, w której coraz trudniej przychodziło mu udawanie bezstronnego obserwatora. Na przykład w marcu, spodziewając się ataku Wałęsy, Mazowiecki zaatakował pierwszy. Zaapelował na forum Komitetu, „abyśmy tej zaczynającej się polskiej demokracji nie zamienili w polskie piekło. Polskie piekło swarów, podgryzań i walk”. Mazowiecki zebrał rzęsiste oklaski, co pokazało Wałęsie, że komitety powoli się od niego odwracają. W głowie Wałęsy układało się to od razu w prostą myśl, że za taką zmianą nastrojów stać musi Geremek.

W odwecie Wałęsa skrytykował rząd, ale jego ataki nie pozostawały już bez odpowiedzi. Coraz częściej Wałęsa był przedstawiany jako polityk, który nie wie, co czyni, który się pogubił, który nie dojrzał do demokracji. Coraz częściej dawano mu do zrozumienia, że jest prostym robotnikiem, a pomysł prezydentury kwitowano ironicznymi uwagami na temat jego wykształcenia. Ten ton klasowej wyższości mocno Wałęsę zabolał, a że nie potrafił ukrywać kipiących w nim emocji, 20 kwietnia, w drugim dniu obrad zjazdu „Solidarności”, ostro zaatakował elity. Stwierdził, że kiedyś wydawało się, iż inteligenci akceptują robotników, ale ten czas się skończył; dawną solidarność zastąpiła pogarda dla prostych ludzi. Elity uważają – mówił rozgoryczony Wałęsa – że rolą robotników jest robić to, co intelektualiści im każą. „Robotnik to przypadek – mówił Wałęsa – który nie mieści się w głowie intelektualistom. Dzisiaj, kiedy rzuciłem na rybkę prezydenturę, to zobaczcie, mówią, że powinienem inaczej wyglądać”.

Wałęsa celnie wskazał fenomen odrodzenia się w demokratycznej polityce klasowych podziałów. I winowajcą nie był Wałęsa, oskarżany potem o wszczęcie antyinteligenckiej kampanii, ale intelektualiści, którym zabrakło wyobraźni, aby dostrzec, że właśnie takie reakcje prowokują. Jeszcze przez wiele lat język polityczny środowiska Unii powszechnie będzie postrzegany jako ekspresja klasowej pogardy.

Od początku maja Wałęsa wyraźnie zmierzał do przesilenia. Iskrą, która doprowadziła do wybuchu, okazały się sławne słowa o „wojnie na górze”. Wałęsa oświadczył, że czas skończyć ze sztuczną jednością solidarnościowych liderów, że społeczeństwo jest zirytowane, a polityka musi rozładować społeczne napięcia. „Jeśli jest spokój u góry, to na dole jest wojna. Dlatego zachęcam państwa do wojowania. Obecny układ – popieranie rządu, wmawianie, że lepiej być nie może, że nie ma o co walczyć, najwyżej można popierać – nie jest dobry dla rządu ani bezpieczny dla społeczeństwa”.

Wybuchła wojna na górze. Wałęsa coraz mocniej bił w Mazowieckiego. W odpowiedzi premier wezwał do poparcia dla siebie. Zaczął się czas dokonywania wyborów. Wujec zaczął lobbować w Komitecie za Mazowieckim, również gazeta Michnika wzięła stronę premiera. W odpowiedzi Wałęsa zadał kolejny cios. Wezwał Michnika do dymisji z funkcji szefa „Gazety” oraz zdymisjonował Wujca.

Michnik odejścia odmówił, Wujec także. Ta druga odmowa stała się głośna, bo Wujec ujawnił treść depeszy od Wałęsy, zawierającej jedno zdanie: „Czuj się odwołany”. Wywołało to wrażenie brutalnej agresji, jednak prawdziwy przebieg wydarzeń był inny. Wujec przez wiele tygodni ignorował decyzje Najdera i na życzenie Geremka eskalował konflikt. A Wałęsa ten fakt tolerował. Zaatakował Wujca dopiero wtedy, gdy ten jawnie zaangażował się w przekształcenie komitetów w ruch poparcia dla Mazowieckiego. Wałęsa wysłał wówczas do Wujca taki oto list:

„Henryku! Jesteśmy po wyborach, a więc dobry to czas, by dokonać niezbędnych organizacyjnych zmian w Komitecie. Jak wiesz, w mojej koncepcji Komitet Obywatelski powinien mieć szerszą polityczną formułę. Nie może być ani zapleczem rządu, ani OKP. Ten punkt widzenia skłonił mnie do podjęcia bolesnej dla mnie decyzji odwołania Ciebie ze stanowiska sekretarza. Przychodzi mi to tym trudniej, że mam świadomość ogromu wykonanej przez Ciebie solidnej pracy. Ufam, że jako polityk zrozumiesz moją motywację i konieczność tej decyzji. Proszę, byś wszystkie sprawy przekazał w ręce pana Zdzisława Najdera. Jeszcze raz dziękuję Ci za bezinteresowny trud i życzę powodzenia w dalszej niezłomnej pracy na rzecz Polski”.

W odpowiedzi Wujec napisał: „Drogi Lechu! Dziękuję Ci bardzo za życzenia. Widzisz, w swym zapracowaniu zapomniałeś pewnie, że na funkcję sekretarza Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ »S« zostałem powołany w drodze wyboru przez Komitet Obywatelski i tylko komitet może mnie z tej funkcji odwołać. Oczywiście jestem gotów zdać wszystkie swoje obowiązki z chwilą odwołania mnie przez Komitet Obywatelski”.

Dopiero po tej wymianie listów Wałęsa wysłał sławną depeszę: „Czuj się odwołany”, po której spotkał się z olbrzymią krytyką. W odwecie tym razem zagrał więc nie fair, sugerując, że Wujec niejasno rozliczał finanse komitetu.

Warto pochylić się nad tym przypadkiem, bo dobrze pokazuje ówczesną sytuację Wałęsy. Od wielu miesięcy zabierano mu kolejne kompetencje: Mazowiecki odebrał mu wpływ na rząd, potem prawo do prezydentury, teraz Geremek próbował odebrać mu wpływ na komitety. Na Wałęsę spadał cios za ciosem, a potem z mediów dowiadywał się, że to on jest agresorem. Wujca próbował odwołać elegancko, jednak treść jego listu przemilczano. Ujawniono natomiast i wyrwano z kontekstu ripostę na szyderczą odpowiedź Wujca. Wałęsa był coraz bardziej pogubiony. Sam zachłanny na władzę nie dziwił się, że opozycyjni działacze chcą się uwłaszczyć na solidarnościowych aktywach. Nie rozumiał jednak, czemu ta gra prowadzona jest tak agresywnie przeciw niemu. Przecież konflikt z Mazowieckim, Geremkiem i Michnikiem wziął się nie stąd, że ci wybrali samodzielność, że wyrwali sobie po kawałku solidarnościowej władzy i rządzą nim teraz wedle swojej woli. To akurat Wałęsa rozumiał. Kłopot w tym, że otrzymane od Wałęsy instytucje postanowili wykorzystać przeciw Wałęsie. Postanowili ich użyć w jednym celu – aby wypchnąć Wałęsę z polityki.

Gra była prowadzona zręcznie, szeroka publiczność sądziła, że Wałęsa jest agresorem, a tamci jego ofiarami. Dla Wałęsy była to nowa sytuacja. Wcześniej to on brutalnie ogrywał innych, a potem narzucał korzystną dla siebie wersję wydarzeń. Teraz sam się znalazł w narożniku. Do Wałęsy powoli zaczęła docierać myśl, że jego dawni doradcy mają własne atuty. Że stają się groźni.

W tym samym czasie dawni triumwirowie uznali, że Wałęsa nie jest już bogiem, że wspólnym wysiłkiem można go zrzucić z Olimpu. 17 czerwca zagrali va banque. Podczas konferencji przedstawicieli komitetów premier wystąpił z apelem: „Ten rząd zwraca się do was, abyście byli jego oparciem politycznym, nie dla rządu jako dla ludzi, ale dla tej linii, którą reprezentuję”. A ludzie Geremka, Wujec i Bujak, za plecami Najdera zwołali na 1 lipca konferencję komitetów, na której miały się one przekształcić w firmowany przez Geremka ruch obywatelski. Najder i Wałęsa postanowili ubiec ten ruch i na dzień wcześniej zwołali konkurencyjną konferencję komitetów. Wojna na górze weszła w fazę brutalnej szamotaniny.

I w tym momencie, w chwili najgorętszych emocji, 24 czerwca, doszło do legendarnego posiedzenia Komitetu Obywatelskiego. Tego dnia Wałęsa świadomie doprowadził do przesilenia. Wezwał wszystkich do „powszechnej spowiedzi”, do otwartego wyłożenia swoich racji i swoich pretensji. Kiedy się czyta po latach zapis tamtej dyskusji, wydaje się ona spokojna i merytoryczna. Wtedy jednak opinia publiczna była wstrząśnięta, nigdy nie widziała tak ostro spierających się polityków. Zwłaszcza że telewizyjne transmisje skupiły się na najmocniejszych fragmentach. Na Wałęsie krzyczącym na Turowicza, na Geremku mówiącym do Wałęsy: „Nigdy, panie Lechu, takich słów z pańskich ust nie słyszałem. (…) Bo gdybym słyszał, tobym nie był razem z panem”, na Michniku mówiącym, że „jeżeli ja jestem lewicą laicką i kryptokomunistą, to wy, szanowni moi antagoniści, jesteście po prostu świniami”.

Choć wielu Polaków oburzyło zachowanie Wałęsy, przesilenie było jego sukcesem. Poinformowano społeczeństwo, że w obozie solidarnościowym trwa wojna i że zadają w niej ciosy dwie armie. Odtąd Wałęsa nie będzie już postrzegany jako jednostronny agresor, ale jako jedna z dwóch ujawnionych stron sporu.

Meritum. Czyli kto miał rację

Pochylmy się uważnie nad dyskusją z 24 czerwca, bo w niej ujawniły się nowe polityczne strategie i nowe tożsamości. Najważniejszy spór dotyczył reform gospodarczych oraz sposobu ich dalszej obrony. Obóz Mazowieckiego, a zatem warszawskie i krakowskie środowiska polityczne uważały, że w polityce rozstrzygające znaczenie ma stanowisko elit. Że masy podążają za elitami, że jeśli nikt nie „zdradzi”, nie poprowadzi populistycznej krucjaty, masy pozostaną bierne. Pacyfikowanie nastrojów mas rozumiano więc w istocie jako pacyfikowanie elit, dyscyplinowanie ich do zachowania jedności. Stąd wziął się pomysł solidarnościowej monopartii. Geremek uważał, że jak się skupi obok siebie wszystkich liderów, zapanuje się w ten sposób nad społeczną frustracją. Z punktu widzenia powyższej logiki Wałęsa dopuścił się rzeczy karygodnej: zerwał lojalność elit, skrytykował reformy, uczynił je kontrowersyjnymi. I taki właśnie pogląd przedstawił na posiedzeniu Komitetu Andrzej Wielowieyski. Dowodził, że głównym atutem rządu była społeczna aprobata dla reform. Jej źródłem była jednomyślność elit. Zgoda ludzi, którzy są dla społeczeństwa autorytetami, zbudowała w masach przekonanie, że sprawy idą w dobrym kierunku. A Wałęsa tę koalicję zerwał, zniszczył klimat jedności, ujawnił różnicę zdań i sprawił, że reformy stały się czymś, co można odtąd kontestować.

Do polemiki z Wielowieyskim ruszył sam Wałęsa. Nie zgodził się z rządową wiarą, że reformy będą mniej bolały, jeśli o bólu nie będzie się głośno mówić. Stąd jego sławna riposta przeciw Wielowieyskiemu: „Stłucz pan termometr, nie będziesz miał pan gorączki”. Tą metaforą przywracał Wałęsa rzeczywistą hierarchię problemu: tym, co realnie istnieje, jest społeczny gniew (on jest ową „gorączką”), a Wałęsa jest jedynie termometrem, który ten gniew ujawnia. A robi to nie po to, by podnieść poziom gorączki, ale by pokazać ludziom, że ktoś ich rozumie, że ktoś o nich pamięta. Aby solidarnościowy obóz nie stracił kontroli nad sytuacją, aby pretensja mas nie obróciła się przeciw całej formacji i samej idei reform. Jeszcze dobitniej kreślił Wałęsa realność społecznego gniewu w tyradzie przeciw Jerzemu Turowiczowi: „Powiedział pan, że trzeba bronić rządu Mazowieckiego. Ja to robię, broniłem rządu w Słupsku, w Mławie, pięć razy w stoczni. Rolnicy w Mławie dostają 200 złotych za litr mleka i mówi im się teraz, że w czerwcu mogą w ogóle nie dostać. To przecież jest naigrywanie się z ludzi. Może tam trzeba było posłać nauczycieli demokracji?”.

To paradoks, ale Geremek, Mazowiecki, Turowicz, Wielowieyski, cała ta zasłużona dla demokracji formacja, zupełnie nie rozumieli społecznej większości. I nawet nie próbowali jej zrozumieć. Zamknięci w obrębie własnego stylu życia nie starali się poznać emocji mas, nie próbowali wyjść im naprzeciw, uczyć się panowania nad nimi. U progu demokracji polscy inteligenci kontakt z masami wyobrażali sobie analogicznie do traktowania sprzątaczki. Trzeba jej dawać dobry przykład, oczarować swoją inteligencją oraz zarazić własną grzecznością.

Obóz Mazowieckiego z jednej strony bał się ludzi, bał się strajków, z drugiej idealizował masy ponad wszelką miarę. Sądzono, że ludzie potrafią zrozumieć konieczność reform, zaufać użytym receptom, uwierzyć politykom, w szczególności tym o solidarnościowym rodowodzie. Jak ognia wystrzegano się więc populizmu, uważając, że zepsuje on masy, uczyni je mniej racjonalnymi. Nie rozumiano, że w demokracji nie ma ucieczki przed populizmem, że w demokracji z populizmem się nie walczy, ale się go używa. Że nawet reformatorzy muszą sięgać po to narzędzie, bo jeśli z niego nie skorzystają, oddadzą go w ręce populistów prawdziwych. Jednym słowem, nie rozumiano postępowania Wałęsy, fenomenu bycia reformatorem w celach i populistą w metodach.

Wałęsa dobrze znał inteligenckie ograniczenia swoich doradców, jednak teraz był nimi coraz bardziej zirytowany. Już wczesną wiosną zrozumiał, że szokowe uderzenie okazało się za mocne, że wytrzymałość społeczna została już wyczerpana, że gniew, który w ludziach narasta, nie jest z tego gatunku, który łatwo rozchodzi się po kościach. Że wybuch społeczny może zmieść nie tylko Mazowieckiego, ale całą solidarnościową władzę. Dlatego poparł Kaczyńskiego i jego hasło przyspieszenia, uznał, że gęstniejące emocje trzeba skierować w inną stronę. Uznał także, że skoro możliwości realnej pomocy są nikłe, trzeba dać ludziom przynajmniej niematerialną satysfakcję.

Na sławnym posiedzeniu Komitetu z całą otwartością mówił o tym Kaczyński: „Na pewno radykalnej poprawy szybko się nie uzyska. Wobec tego trzeba szukać innych czynników życia społecznego, które potrafiłyby obniżyć społeczne napięcie. Chodzi o wyklarowanie sytuacji politycznej, o to, by ten hybrydalny układ władzy, najlepiej symbolizowany przez dwie osoby – premiera Mazowieckiego i prezydenta Jaruzelskiego – przestał istnieć”. Logika Kaczyńskiego była prosta – w społeczeństwie zmęczonym zaciskaniem pasa trzeba podtrzymać euforię politycznego zwycięstwa. Ludzie muszą poczuć kolejne triumfy, kolejne wygrane w walce z komunistami, muszą znaleźć dalsze siły w postępującym sukcesie wolności. Kaczyński wiedział, jak ważne dla prostych ludzi potrafią być kwestie symboliczne. Zarazem dowodził, że te satysfakcje są niemożliwe, dopokąd Jaruzelski jest głową państwa. To był ważny moment w myśleniu Kaczyńskiego, którego zupełnie nie chwytał pozbawiony społecznego słuchu obóz Mazowieckiego. Dla solidarnościowej opinii publicznej Jaruzelski pozostał symbolem PRL. Ludzi nie interesowało to, czy Jaruzelski teraz wspiera reformy, czy je kontestuje, ich logika była prosta: nowa Polska z twarzą Jaruzelskiego z definicji nie jest nowa. Koniec i kropka. Polska z Jaruzelskim jako prezydentem nie dawała ani poczucia zmiany, ani radości zwycięstwa. Mazowiecki i Geremek nie potrafili tego zrozumieć. Jak również innego prostego faktu, że dla solidarnościowych dołów każdy dzień utrzymywania Jaruzelskiego na fotelu prezydenta jest policzkiem, niezrozumiałą manifestacją, która rządowi się po prostu nie opłaca.

Obaj panowie twierdzili, że bronią Jaruzelskiego w imię wielkich zasad i ważnych strategii, jednak proszeni o ich wskazanie, niczego ważnego Polakom powiedzieć nie potrafili. Niczego, co nie dałoby się łatwo odeprzeć. Że Jaruzelski pomaga w reformach? Zgoda, ale następny prezydent też będzie pomagał. Że złamana zostanie umowa Okrągłego Stołu? Owszem, bo pełna demokracja jest właśnie złamaniem tej umowy. Że skrócenie kadencji jest gestem przeciw demokracji? A czy lepszym wyborem jest budowanie demokracji z liderem ancient regime’u jako głową nowego państwa.

Po raz kolejny wychodziła na jaw różnica politycznej wyobraźni z jednej strony Mazowieckiego i Geremka, z drugiej Wałęsy i Kaczyńskiego. Ci pierwsi sądzili, że są racjonalni, a w oponentach widzieli polityczne dzieci. Tymczasem było odwrotnie, Wałęsa i Kaczyński byli zimni i pragmatyczni, zaś Geremek i Mazowiecki marnowali czas, zmuszając Polaków do lekcji szacunku wobec pokonanych. Jednak motywacje u obu polityków były odmienne. Mazowiecki jak zwykle zmagał się z genem powolności, Geremek tymczasem bał się, że odsunięcie generała zradykalizuje politykę. Bo na spór o reformy nałożył się drugi – o to, jakie zagrożenia stoją na drodze młodej demokracji. Lewica zaskoczyła dziwacznością udzielonej odpowiedzi, uznała, że Polsce zagrażają nacjonalizm oraz dyktatura. U końca XX wieku solidarnościowa lewica sięgnęła po katalog lęków komunizującej lewicy z epoki II RP.

Na posiedzeniu Komitetu Geremek tak uzasadniał swój sprzeciw wobec skracania kadencji Jaruzelskiego: „W jaki sposób doprowadzić do zmiany prezydenta, tak żeby Wałęsa wszedł teraz do Belwederu? Jedna jest tylko droga – niekonstytucyjna. Jest to droga ulicy”. Pochylmy się nad tym straszącym puczem rozumowaniem. Za kilkanaście tygodni Mazowiecki i Geremek zmienią stanowisko, a wtedy sami skrócą kadencję prezydenta, dowodząc, że można to zrobić bez gwałtu na konstytucji. Po co zatem Geremek tak mówił? Bo szczerze wierzył, że tak wygląda schemat zagrożeń dla demokracji. Że każda decyzja o znamionach politycznej zemsty może zrewoltować tłum, ten zaś zechce dyktatury i polowań na Żydów. Marsz na Rzym czy pucz w Monachium był w jego umyśle ciągle żywym wyobrażeniem. Za sprawą Marca schemat faszyzacji polityki został odświeżony i potraktowany jako matryca współczesnych politycznych zagrożeń.

Ten sposób myślenia udzielił się całej lewicy. 24 maja niemal każdy jej polityk ogłaszał koniec, a przynajmniej kryzys polskiej demokracji. Geremek: „Jest groźbą rzeczywistą pojawienie się ekstremizmu w polskim życiu publicznym”. Michnik: „Na tej sali demokracja znalazła się w niebezpieczeństwie”. Frasyniuk: „Jeśli Komitet nie stanie się instytucją demokratyczną, to w tym kraju demokracji nie będzie. Będzie tylko silny Wałęsa rządzący dekretami”. Bujak: „Powiedział pan, że to, co robię w komitetach, to zbrodnia na żywym organizmie. Za zbrodnie staje się na szafocie. Pan na pewno wygra, mam więc jedną prośbę. Chciałbym mieć prawo do ostatniego słowa”.

Janusz Szpotański, sławny opozycyjny satyryk, z ciepłą złośliwością określał środowisko solidarnościowej lewicy mianem „gęgaczy” ze względu na stadne przeżywanie lęków i łatwość popadania w histeryczne tony. Jednak w przeciwnikach politycznych rodziło to ostrą niechęć. Nie wierzono, że te lęki są szczere. Posługiwanie się figurą faszystowskiego zagrożenia, szukanie antysemickich poglądów uznawano za zimno stosowaną strategię niszczenia ideowego przeciwnika. Tak właśnie na posiedzeniu Komitetu ripostował Olgierd Baehr, chadecki polityk, prezes poznańskiego Klubu Inteligencji Katolickiej: „Okrągły Stół umożliwił lewicy zdobycie decydujące roli politycznej w kraju oraz niedopuszczenie do pluralizmu politycznego. Cel lewicy jest jasny: wyeliminowanie z życia publicznego prawicy. Metody są znane: szkalowanie, oskarżanie o nacjonalizm, antysemityzm, ciemnogród”. Długo jeszcze prawica będzie się skarżyć, że środowisko lewicy używa antyfaszyzmu jako wygodnej pałki. Tymczasem politycy z otoczenia Geremka w to zagrożenie wierzyli naprawdę. Aby pojąć intelektualną mechanikę tego środowiska, trzeba zrozumieć, że to był szczery opis jej najgłębszych obaw.

Wizja odradzającego się antysemityzmu i populisty, który zamarzy o dyktaturze, przysłoniła Geremkowi realnych ludzi z ich realnymi problemami. Po raz kolejny tego dnia wielkiej solidarnościowej spowiedzi realizmem wykazała się druga strona. Bo dla Wałęsy i Kaczyńskiego rzeczywistym zagrożeniem dla polskiej demokracji nie były reminiscencje z historii, lecz wybuch społeczny na tle ekonomicznym. Skierowany nie przeciw Żydom i obcym, ale przeciw Balcerowiczowi. Ich rozumowanie opierało się na tym, co istnieje tu i teraz: ludziom żyje się źle i jeśli zwrócą się przeciw demokracji, to nie po to, aby bić obcych, ale w nadziei na więcej chleba. Alojzy Pietrzyk opowiadał członkom Komitetu o nastrojach na dole: „W kopalniach się gotuje. Zapraszam na masówkę, do starć z wściekłymi oczami ludzi”.

Oprócz skutków terapii szokowej Kaczyński wskazywał drugie potencjalne źródło gniewu – coraz powszechniejsze poczucie niesprawiedliwości. Kaczyńskiemu chodziło o uwłaszczenie nomenklatury, czyli partyjnej kadry zarządzającej państwem i gospodarką. Od wiosny na masową skalę pojawiły się informacje o tym, że nomenklatura przejmuje prywatyzowane zakłady. Zjawisko wzbudziło gigantyczne oburzenie, działo się przecież na oczach robotników, którzy widzieli, że ich dyrektorzy za darmo przejmują całe fabryki. I o tym też mówił Kaczyński na sławnym posiedzeniu Komitetu. Ludzie – argumentował Kaczyński – rozumują tak: „My musimy zaciskać pasa, a ludzie z nomenklatury, prominenci dawnego systemu mają się doskonale. I ta konfuzja moralna, do której to prowadzi, jest groźna już na dziś i jest groźna na przyszłość, bo ona konstytuuje sferę społeczną ludzi, którzy są demokracją po prostu niezainteresowani”.

Kaczyński dowodził, że jeśli dojdzie do społecznego wybuchu, to uwłaszczanie się nomenklatury może być jego detonatorem. Dlatego domagał się, by położyć temu kres. Obóz Geremka był przeciw z obawy, że to zmobilizuje ulicę. Geremek się bał, że każdy gest odwetu może rozpalić rewolucyjne emocje, że ludzie poczują krew, a jej zapach ich odurzy. Z perspektywy lat widać wyraźnie, że obie strony w swych lękach mocno przesadziły. Jednak skala pomyłki jest różna – Geremek opisywał problem fikcyjny, Kaczyński realny.

Kiedy się patrzy na tamtą dyskusję z perspektywy dwudziestu lat, jej najciekawszym uczestnikiem jest Kaczyński. Przyszły papież antykomunizmu w 1990 roku w ogóle nie tętnił dekomunizacyjną emocją. Do odsunięcia Jaruzelskiego czy do uwłaszczenia nomenklatury podchodził z chłodem gracza, który szuka pomysłu, jak rozładować społeczny gniew i ochronić reformy. Tamten Kaczyński był jak najdalszy od idei karania komunistów, jego program był skromny: odsunąć Jaruzelskiego, wybrać nowy Sejm i powstrzymać uwłaszczanie się nomenklatury. I temu Kaczyńskiemu, z 1990 roku, z czasem przyznali rację nawet najwięksi wrogowie. Najpierw to zrobi Celiński, potem Kuroń, aż wreszcie sam Geremek.

Analizując różnice między obozami Mazowieckiego i Wałęsy, warto dostrzec, że dotyczyły one głównie taktyki. W 1990 roku nie było w „Solidarności” większych różnic poglądów. Wszyscy chcieli kontynuować reformy rynkowe, wszyscy chcieli demokratyzować państwo. Zarysowany 24 czerwca konflikt nie był zatem ostatecznym zerwaniem. W dziesięcioletniej historii solidarnościowego ruchu zdarzały się kłótnie większe i ostrzejsze. Nieprzypadkowo Wałęsa zakończył spotkanie informacją, że za miesiąc odbędzie się kolejne zebranie, oraz apelem, aby „przemyśleć to wszystko. Może pójdziemy znów razem”. Antagoniści wychodzili z pałacyku Sobańskich zirytowani, rzadko podając sobie ręce, ale to nie był rozwód. Tego dnia krystalizowały się raczej polityczne przyjaźnie niż polityczne tożsamości.

Jeśli chcielibyśmy szukać naprawdę głębokich różnic, pojawiły się one na marginesie dyskusji. Po raz pierwszy ujawniła się ta siermiężna prawicowość, która przez lata będzie nadawać ton prawicowym formacjom. Prawicowość karmiąca się atakami na masonów, postępowców i kosmopolitów, prawicowość żyjąca walką z salonem, lewicą laicką oraz zgniłą Europą. To było nowe wojsko Wałęsy i 24 czerwca dumnie podniosło ono głowę. Olgierd Baehr mówił: „Wałęsa jest przede wszystkim Polakiem, a nie Europejczykiem, jak niektórzy członkowie OKP”. Ryszard Bender: „Naród to nie tylko lewica laicka, to również prawica”.

Tę mało apetyczną formację lewica przez lata myliła z faszystowskim żywiołem. Niesłusznie, to była forma, w jakiej wyraziła się Polska prowincjonalna, sfrustrowana, mozolnie bijąca się o awans lub o uznanie. SLD wziął pod swoje skrzydła peerelowskich frustratów, jednak prawicy przypadł w udziale jeszcze gorszy sort. Z powodów trudnych do zrozumienia każdy, kto miał problemy z samym sobą, ze swoją karierą, z życiem towarzyskim, odkrywał w sobie prawicową tożsamość. I oni wszyscy poszli za Wałęsą. Jeśli coś przemawiało przeciw Wałęsie, to właśnie jakość jego zwolenników. Bo choć byli tam ludzie pokroju Pawła Hertza, to jednak ton nadawali ci z gatunku Ryszarda Bendera.

Kampania wyborcza

W drugiej połowie roku przetoczyła się przez Polskę pierwsza prawdziwa kampania wyborcza. Ton jej nadały trzy absolutnie niepowtarzalne postaci. Pierwszą był oczywiście Wałęsa, który kampanię potraktował z nietypową dla niego pracowitością. Jeździł dużo, przemawiał jeszcze więcej, a jego osobliwy styl mówienia stał się zjawiskiem przyciągającym publiczną uwagę silniej niż kinowe premiery. Tego roku cała Polaka „mówiła Wałęsą”, świetnie się przy tym bawiąc. Drugim bohaterem wyborów był Mazowiecki, który niezmordowanie dowodził, że słusznie w telewizyjnej satyrze został obsadzony w roli żółwia. Dość powiedzieć, że decyzję o kandydowaniu podjął na siedem tygodni przed wyborami. I wreszcie trzecim bohaterem okazał się Stan Tymiński, klasyczny awanturnik, który wyjechał z Polski za chlebem, osiadł w Peru, zrobił tam pieniądze, a teraz zamarzyła mu się prezydentura w ojczyźnie. Mówił mało i zupełnie bez sensu, a mimo to w kilka tygodni uwiódł miliony Polaków. Pierwsze kroki polskiej demokracji wyglądały dość groteskowo.

Głównym bohaterem kampanii był oczywiście Wałęsa. Był w świetnej wiecowej formie. Na spotkaniach wyborczych to on szukał konfliktów, oddawał głos krytykom, prowokował ataki, a potem celnie ripostował, zdobywając sympatię sali. Był odważnym gladiatorem, stres walki był sposobem budzenia w sobie elokwencji, a ludzie cenili jego zadziorność i bezpośredniość. Po raz pierwszy polityk mówił do ludzi ich własnym językiem. Na koniec każdego wiecu Wałęsa prosił o podniesienie ręki tych, którzy na niego zagłosują. I zawsze wygrywał. Jan Rokita tak wspomina wiec w Krakowie: „Był niesamowity. (…) Tłum ludzi wnosił Wałęsę na scenę na rękach. Widziałem go, jak płynął nad tłumem. Rynek był od strony zachodniej nabity. Ludzie mieli w oczach ten rodzaj entuzjazmu, którego zabrakło w 1989 roku”.

W czasie wieców zrodziły się wszystkie jego koncepty, którymi uwiódł masy i zraził elity. Tak powstało hasło „przewietrzenia Warszawy” i „sto milionów złotych dla każdego”. Tak narodziła się sławna definicja prezydentury: „Mój model to nie winko i kolacyjki, tylko latający holender, jeżdżący po kraju”. Głównym hasłem kampanii okazało się: „Bierzcie sprawy w swoje ręce”, powtarzane przez Wałęsę w różnych wariacjach. Na przykład: „W ciągu pięciu lat mogę was zrobić bogaczami, mogę wam oddać Polskę. Ale wy myślcie, jak to zrobić. Ja mam koncepcję, ale chcę usłyszeć ją od was”. Wałęsa był szybki i dowcipny, często jednak mówił prędzej, niż myślał. Rodziły się wtedy dziwaczne metafory będące obiektem inteligenckich złośliwości. Na przykład: „Dano nam działkę, na której jest złoto. Ale ta działka jest na księżycu, a wy macie rower”.

Nie wszystko było zabawne. Wałęsa nie lubił pracować nad sobą. Doradcy pisali mu hasła i programy, a jemu nie chciało się rzucić na to okiem. Na spotkania z zachodnimi politykami, a tych w 1990 roku było już sporo, przychodził nieprzygotowany. Opowiadał czasem takie nonsensy, że jego najbliższy współpracownik Krzysztof Pusz odreagowywał wstyd, komentując półgłosem: „Ale on pieprzy! Ale pieprzy!”. Podobnie bywało na wiecach wyborczych. Wałęsa szarżował czasem zupełnie bez rozumu. Kiedyś zapytano go o obecność Żydów w rządzie, a ten, zamiast zignorować pytanie, powiedział, że „powinni się ujawnić”. Na innym wiecu zaczepiony znowu w tej sprawie oświadczył: „Polskę musimy zmieniać po polsku, bo inni zrobią to po swojemu. Wałęsa ma polską krew i ma na to dokumenty”. Od swoich doradców Wałęsa usłyszał, że nie może tak mówić, że wyjdzie na antysemitę, że zostanie tak opisany przez zachodnie media, ale to zlekceważył. Ponieważ nie był antysemitą, nie przyjmował do wiadomości drażliwości tematu. Kiedy indziej, na posiedzeniu Komitetu, już po rozłamie, gdy zwolennicy Mazowieckiego utworzyli swoją partię Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna, w obecności dziennikarzy Wałęsa dowodził: „Nie możemy toczyć z nią otwartej walki, bo narazimy się na zarzut antysemityzmu”. Po obradach na konferencji prasowej dziennikarz spytał Wałęsę, czy uważa ROAD za „partię żydowską”, na co Wałęsa odparł: „No nie, ale popatrz pan, kto tam jest: Michnik, Turowicz, Geremek. Dlaczego oni ukrywają swoje pochodzenie? Jestem dumny, że jestem Polakiem, ale gdybym był Żydem, byłbym dumny z tego, że jestem Żydem”. Na to włączył się dziennikarz BBC z pytaniem, czy pochodzenie ma znaczenie polityczne. A Wałęsa na to: „W normalnym demokratycznym kraju nie powinno mieć, ale my dopiero wychodzimy z komunizmu i musimy uważać”. Nie było wielkiej zachodniej gazety, która tego roku nie napisałaby o antysemickich słowach przewodniczącego „Solidarności”. Tymczasem Wałęsa ani nie był antysemitą, ani nie grał na antysemickich emocjach. On jedynie z całą swoją topornością włączył się w toczoną od dwóch wieków dyskusję o paradoksach żydowskiej asymilacji. Ponieważ nic nie wiedział o panujących w tej dyskusji regułach, używał argumentów o subtelności cepa. Wałęsa szydził sobie z wyobrażeń prezydentury jako wytwornego salonu, „gdzie się mówi po francusku i pije szampana”. Miał rację, co nie zmienia faktu, że jego kulturowa niezdarność z trudem się mieściła nawet w pojemnych standardach demokratycznego salonu.

O dziwo jeszcze większą niezdarnością, tym razem polityczną, wykazał się Mazowiecki. Jego kampania po dziś dzień jest pamiętana, bo udało mu się popełnić bodaj wszystkie błędy. Przede wszystkim Mazowiecki nie widział potrzeby prowadzenia kampanii. Uważał, że jego rządowy wysiłek jest wystarczającą rekomendacją. Jeździł po Polsce mało, pojawił się tylko w kilku największych miastach. Przemawiał krótko, a gdy mówił, to nie o ludziach i ich problemach, lecz o reformach. Premier zabronił promowania w kampanii siebie samego; chciał, aby lansować program, a nie kandydata. Jeszcze luźniejszy kontakt z rzeczywistością miał sztab Mazowieckiego. Zwykle sztaby wyborcze są małymi strukturami, złożonymi ze specjalistów od mediów, wizerunku i strategii politycznych, którymi kieruje osoba łącząca brutalny cynizm i refleks w podejmowaniu decyzji. Sztab Mazowieckiego był tego modelu całkowitym zaprzeczeniem. To był klub dyskusyjny, w którym akademickie rozmowy toczyli ludzie pokroju Halla, Króla i Geremka. Nie było w nim żadnej struktury decyzyjnej. Sławni reżyserowie, pisarze, aktorzy, którzy tłumnie poparli Mazowieckiego, zgłaszali swoje kampanijne pomysły, których potem nikt nie próbował wcielić w życie. Może zresztą i dobrze, bo większość domagała się, aby jeszcze mocniej akcentować format moralny Mazowieckiego i jego inteligencko-szlacheckie korzenie. Tak jak kampania Wałęsy pokazała, że przyszły kandydat nigdy nie spełni standardów elit, tak kampania premiera ujawniła, że Mazowiecki nigdy nie spełni oczekiwań mas. Bo ich zupełnie nie rozumie.

Kampanię Mazowieckiego zwykło się opisywać w konwencji szyderczej. W istocie, gdyby ktoś chciał napisać satyrę na inteligenckie wady w polityce, kampania Mazowieckiego może posłużyć za gotowy scenariusz. Jednak oglądana po dwudziestu latach tamta niezdarność coraz mniej śmieszy. Znamy jej finał, wiemy, że środowisko przyszłej Unii Demokratycznej właśnie żegna się z władzą, że choć jeszcze kilka razy wejdzie do koalicyjnych rządów, zawsze już jako partner słabszy. Przez dekadę będzie jeszcze wpływowe, ale w tej roli, w jakiej wpływowi byli Geremek i Mazowiecki przy Wałęsie – jako doradcy, jako mandaryni na cesarskim dworze. Ale cesarzem zawsze będzie kto inny, ktoś, kto lepiej rozumie lud. Rozdanie, w którym Mazowiecki został premierem, było pierwszym pełnym sukcesem i zarazem ostatnim. Okaże się, że to tak bardzo zasłużone dla demokracji środowisko nie pasowało do realnej demokracji. Bo byli demokratami wytwornymi. I z zasadami. Manipulowanie opinią publiczną nie mieściło im się w głowie, przekupywanie ludu także.

Mazowiecki okazał się niezdolny do prowadzenia zwycięskiej kampanii nie wskutek konkretnego błędu, który można było poprawić, ale ze względu na całą swoją naturę, której – jak pokaże przyszłość – ani Mazowiecki, ani jego koledzy zmienić w sobie nie zechcą. Nawet gdy przekonają się, że prawdziwe społeczeństwo jest inne niż to, które sobie wyobrażali. Gdyby w 1990 roku Mazowiecki zbudował sobie taki sztab wyborczy, jaki miał Tusk czy Kaczyński, ze spin doktorami i specami od czarnego piaru, toby go wykorzystał nie do zniszczenia Wałęsy, lecz do namysłu nad przyszłością reform. Mazowiecki i Geremek zawsze będą się cofać przed uprawianiem polityki zębami i pazurami, zawsze blokować ich będzie inteligencki wstyd. Będą chcieli władzy, ale nigdy o nią naprawdę nie zawalczą, nigdy nie zdobędą się na brutalność Millera, Kaczyńskiego lub Tuska. Nic dziwnego, że w listopadzie nadszedł cios. Na kilka tygodni przed wyborami okazało się, że w sondażach Mazowieckiego wyprzedził nie tylko Wałęsa, lecz także nikomu nieznany Stan Tymiński.

Do listopada nikt nie traktował Tymińskiego poważnie. To był klasyczny polityczny folklor, człowiek znikąd, z kamienną twarzą i bezmyślnym uśmiechem, mówiący z trudem, krótkimi zdaniami. Aż nagle Tymiński zaostrzył język, oświadczył, że „Solidarność” jest nie lepsza od PZPR, że reżim Wałęsy jest równie totalitarny jak Bieruta, że Mazowiecki wyprzedaje polski majątek za 5 procent wartości. I słupki poparcia natychmiast podskoczyły. Tymiński poszedł za ciosem, oznajmił, że przedstawiciele rządu przyjechali do niego, aby go poinformować o działaniach Mazowieckiego. I mając tę wiedzę, Tymiński zmuszony jest oskarżyć premiera o zdradę narodu. Na czym polega zbrodnia premiera, tego Tymiński nie powiedział. Potem na kolejnych konferencjach prasowych powtarzał swoją mantrę o zdradzie, jednak robił to w sposób dramatycznie niewiarygodny. Zdawałoby się, że nawet dziecko nie potraktuje go poważnie. A jednak sam fakt oskarżenia premiera wystarczył, aby co piąty Polak zadeklarował, że odda na Tymińskiego swój głos.

Media zwróciły na Tymińskiego całą swoją uwagę, zaczęło się gorączkowe lustrowanie jego życiorysu. Kolejne teksty zaczęły odsłaniać barwny portret awanturnika, który warto po latach przypomnieć, aby zobaczyć, kogo rodząca się demokracja była gotowa obdarzyć swoim zaufaniem. Otóż Tymiński w trakcie studiów wyjechał do Szwecji. Ożenił się z Finką, ale zamarzył mu się szerszy świat. Wyruszył więc do Kanady. W Toronto założył małą fabryczkę, interes mu się rozrósł, jednak jego żądna przygód natura nie znalazła tu szczęścia. Ruszył więc w nieznane, przeniósł się do Peru, gdzie zaczął wieść życie na krawędzi. Osiadł w dżungli, wziął sobie peruwiańską żonę. Zaczął eksperymentować z narkotykami, przez lata był pod stałym działaniem halucynogennego środka, którym Indianie wywołują wizje. Zafascynowały go oswajanie dzikich węży i duchowe praktyki Indian. Trenował siłę woli z pytonem na szyi, ćwiczył się w przechodzeniu do „czwartego wymiaru”. Nadal potrafił zarabiać, ale zysk łączył ze skłonnością do ryzyka. Założył własną telewizję kablową, do której kradł programy z kanałów brazylijskich, kolumbijskich i wenezuelskich, własną barką szmuglował benzynę do Kolumbii. Z drugiej strony prowadził w Iquitos legalną restaurację, pod miastem uprawiał pomidory i ogórki, założył też małą partię polityczną, zupełnie bez wpływu, ale dającą mu poczucie podwójnego życia. Z jednej strony był uciekinierem z zachodniej cywilizacji, który w dżungli szukał silnych wrażeń, z drugiej udawał solidnego mieszczanina, który w pomidorach i polityce odnajduje potrzebne mu poczucie powagi i społecznego uznania. Dlaczego w 1990 roku przyjechał do Polski? Chyba szukał kolejnej przygody.

Wieczorem 25 listopada okazało się, że Tymiński wyprzedził Mazowieckiego, że razem z Wałęsą spotkają się w drugiej turze. Wałęsa zebrał 40 procent, Tymiński 23, a Mazowiecki 18. Wybuchła narodowa histeria, której skutkiem była brutalna nagonka na Tymińskiego. Telewizja publiczna wyemitowała reportaż, w którym sąsiadka Tymińskiego oskarżyła go – zupełnie niesłusznie, jak się potem okaże – o głodzenie dzieci i bicie żony. Gazety dowodziły – równie nieprawdziwie – że Tymiński leczy się psychiatrycznie, że ma padaczkę, że wielokrotnie przejeżdżał przez Libię, że miał dziwne kontakty z terrorystami, że korzystał ze wsparcia Służby Bezpieczeństwa. Tymińskiego obrzucano najgorszymi wyzwiskami, osoby o szanowanych nazwiskach nie potrafiły o nim mówić inaczej niż językiem rozzłoszczonego tłumu. Konferencje prasowe Tymińskiego miały formułę napaści, dziennikarze nie udawali, że są bezstronni. Jednak to nie była nagonka, lecz strach, że wszystko, co udało się osiągnąć, demokrację i rynkowe reformy, za chwilę możemy stracić. Niszczono Tymińskiego w dobrej wierze, co nie zmienia faktu, że spektakl był mocno obrzydliwy. W ogóle dwa ostatnie tygodnie kampanii należały do tych, które polska demokracja mocno potem wypierała ze swojej pamięci. Z jednej strony jeździł po Polsce Wałęsa obiecujący wszystkim Polakom sto milionów złotych, z drugiej Tymiński, który obiecywał każdemu sto milionów dolarów. Na dodatek pojawiła się sławna czarna teczka, która nadała kampanii klimat zupełnej groteski. Pewnego dnia Tymiński pojawił się na konferencji prasowej z teczką, w której – jak mówił – ma kompromitujące materiały przeciwko Wałęsie. Co jednak jest w tych materiałach, powiedzieć nie chciał. Kilka dni potem sytuacja powtórzyła się, doszło do wielkiej konferencji prasowej, na której Tymiński siedział z kamienną twarzą. Teczka leżała przed nim, flesze strzelały non stop, a aroganckie pytania dziennikarzy odbijały się od peruwiańskich technik panowania nad sobą. Jednak Tymiński w końcu wystraszył się tej agresji, zrezygnował z debaty telewizyjnej z Wałęsą, nie otworzył mitycznej czarnej teczki. Po latach okaże się, że teczka nie była blefem. Tymiński miał w niej materiały na temat agenta „Bolka”.

Wałęsa drugą turę wygrał. Zebrał 74 procent głosów. Został prezydentem. A całość władzy przeszła w ręce solidarnościowego obozu.

Rozdział IV.

Epoka Wałęsy

Uwagi generalne

Zacznijmy od rzutu okiem na całą kadencję Wałęsy. Znajomość jej generalnych cech ułatwi potem zrozumienie jej pierwszych etapów. Sprawą zasadniczą jest uchwycenie pozycji, jaką zajął Wałęsa. Zwykle opisuje się najnowszą historię w konwencji premierocentrycznej. A zatem po dymisji Mazowieckiego władzę przejął premier Bielecki. Potem rządzili Jan Olszewski, Hanna Suchocka, Waldemar Pawlak i Józef Oleksy. Jednak istotą wygranej Wałęsy było zanegowanie kluczowej pozycji premiera. Prezydentem został polityk nieuznający konstytucyjnego podziału kompetencji. Który sam chciał rządzić wedle dwóch formuł naraz – być prezydentem i premierem. Być Piłsudskim, symboliczną głową państwa, a zarazem faktycznym szefem rządu, wyznaczającym jego skład i główne kierunki działania. A zatem chciał być Wałęsa prezydentem w stylu francuskim lub amerykańskim. Choć celu nie dopiął, okazał się graczem tak silnym, że za jego kadencji żaden z premierów nie stał się szefem władzy wykonawczej. To była epoka, w której rządził Wałęsa. Czasem dominując nad premierami, jak było z Bieleckim czy Suchocką, innym razem paraliżując i niszcząc opornych, jak było z Olszewskim czy z Pawlakiem.

Jego taktyka była wypadkową odruchów i wnikliwej politycznej intuicji. Zacznijmy od tych pierwszych. Wałęsa nie rozumiał demokratycznej konstrukcji równowagi władz. Jego pojmowanie władzy było prostsze: jeśli władza ma być skuteczna, musi rządzić jedna osoba. Tak jak w fabryce jest jeden dyrektor, w związku zawodowym jeden przewodniczący, tak samo w polityce jest jeden szef, który nad wszystkim panuje. Przez całą kadencję wymuszał więc na innych swoją wolę. Na premierze, na rządzie, na Sejmie. Gdy się opierali, gdy chcieli korzystać ze swoich uprawnień, byli atakowani, zastraszani, odwoływani. Korzystając z pomocy Lecha Falandysza, który jego manewry ubierał w szaty legalności, Wałęsa budował sobie pozycję dominującą.

Bił się głównie o kwestie personalne, bo tak sobie wyobrażał władzę. Rządzi ten, kto decyduje o awansach i dymisjach. Ten, kto mianuje i odwołuje. Ale swoim ludziom dawał wolną rękę, nie był despotycznym wodzem, który dyktuje konkretne decyzje. W szczególności cenił Wałęsa te obszary państwa, które odpowiadają potocznym wyobrażeniom na temat władzy, a zatem cenił resorty siłowe – wojsko, policję i tajne służby – oraz dyplomację. Solidarnościowa lewica widziała w tym pokusę sięgnięcia po rządy autorytarne, z kolei prawica dopatrzyła się agenturalnych powiązań. Prawda była prostsza. Dopiero mając pod sobą te resorty, Wałęsa czuł się głową państwa. Nie chciał posłużyć się wojskiem czy policją, on w nich widział atrybuty władzy. Prezydenckie insygnia. Jedynym znanym mu wzorem panowania był Jaruzelski, więc go naśladował. Czuł się prezydentem, gdy w MSW miał swojego Kiszczaka, a w MON swojego Siwickiego.

Ale prócz odruchów w jego działaniach był także polityczny rozmach. Wałęsa jako jedyny zrozumiał, że aby skutecznie przeprowadzić reformy, potrzebny jest inny sposób zarządzania polityką. Demokracja uproszczona, oparta na jednym stabilnym ośrodku decyzyjnym. Pomysł Wałęsy był bardziej przenikliwy niż koncepcja partii „Solidarność”. Wałęsa zrozumiał, że żadna partia nie będzie stabilnym podmiotem transformacji. Nie tylko dlatego, że nie utrzyma jedności, lecz także dlatego, że zostanie zmieciona przez społeczny gniew, podobnie jak się stało z rządem Mazowieckiego. Stąd wzięła się koncepcja, aby podmiotem transformacji został prezydent, a premierzy byli jego „zderzakami”. Prezydent chciał z premierów uczynić realnych decydentów, chciał wymusić na Sejmie specjalne uprawnienia dla rządu. Ciężar decyzji reformatorskich miał być odebrany coraz bardziej populistycznemu Sejmowi i w całości przesunięty w ręce premiera. Premier miałby pełnię władzy i pełnię odpowiedzialności. Stąd nazwa „zderzak” – cała niechęć społeczna zwracała się przeciw premierowi.

Wałęsa brał na siebie rolę gwaranta ciągłości reform. Miał wymusić na Sejmie specjalne uprawnienia, a potem wspierać premiera w kolejnych reformach. A gdy ten się zużyje, gdy społeczeństwo zacznie się burzyć, prezydent miał stawać na czele społecznego gniewu i obalać niepopularnego premiera. Po to, by władzę przekazać następnemu, który będzie kontynuował misję poprzednika. Oskarżenia, że Wałęsa chciał być trybunem ludowym, nie miały sensu. Było odwrotnie. On widział się w roli tego, który trybuna udaje, uspokaja lud, aby rząd mógł dalej wprowadzać reformy.

Wałęsa był jedynym politykiem zdolnym obronić reformy przed gniewem mas. Kłopot w tym, że swojej koncepcji nie potrafił podnieść do rangi myśli państwowej. Nie potrafił przekonać opinii publicznej, że chodzi mu o coś więcej niż gromadzenie władzy w swoich rękach. Gdyby miał obok siebie dawnych doradców, ci nadaliby jego planom stosowną powagę i wiarygodność. Ale oni byli po drugiej strony barykady, byli w partiach politycznych. Związali swoje kariery z inną wizją budowy demokracji, z którą Wałęsa walczył.

Choć w 1990 roku Wałęsa poparł rozpad obozu solidarnościowego na partie, szybko zmienił zdanie. Dostrzegł w partiach największą słabość polskiej polityki. I zaczął z nimi wojnę. Wydzieranie kompetencji rządowi i parlamentowi było w swojej istocie wojną z partiami. Wojną o władzę toczoną między charyzmatycznym liderem, który czuł się ojcem polskiej demokracji, a politycznymi partiami, które jako fundament demokracji postrzegały siebie. Bez względu na oczywiste po obu stronach interesy kwestia miała charakter zasadniczy. Na czym budować polską demokrację? Czy na słabych partiach, czy na silnym prezydencie? Kto jest w stanie utrzymać stabilną władzę, przeprowadzić reformy i ochronić demokrację przed kryzysami?

Wojna o władzę między prezydentem a partiami stała się istotą kadencji Wałęsy. Schemat tej wojny stale się powtarzał, za każdym razem partie starały się pokazać, że to one są najważniejsze – one zawiązują koalicję, one wybierają premiera, one podejmują decyzje. Sprzeciwiającego się temu Wałęsę opisywały jako niszczącego demokrację despotę. Natomiast Wałęsa widział w partyjnych politykach „popaprańców”, kłótliwych, nieodpowiedzialnych i histerycznych, którzy w jednym miesiącu wymyślają sobie premiera, a w drugim chcą go odwołać. Nie chciał więc im oddać władzy. Brutalnie wkraczał, przejmował kompetencje rządu i parlamentu, a gdy ich nie dostawał, ruszał do ataku, obalał premierów, rozwiązywał parlament. Traktował partie jak krnąbrne dzieci, które trzeba trzymać z daleka od demokratycznych zabawek. Bo albo je zepsują, albo zrobią komuś krzywdę.

W tym sporze racja była po stronie Wałęsy. Zwłaszcza że zbudowanie sprawnych partii przerosło umiejętności solidarnościowych amatorów. Zamiast kilku partii było ich kilkadziesiąt. Największa z nich, czyli Unia Demokratyczna, zbierała niewiele ponad 10 procent poparcia. Pozostałe biły się o kilka. Zlepienie z tej drobnicy stabilnej koalicji graniczyło z cudem. Zwłaszcza że wszystkie choroby rodzącej się kultury demokratycznej skupiły się właśnie w partiach. Nawet najlepsza z nich, Unia Demokratyczna, nie spełniała większości standardów. Była szlacheckim sejmikiem: rozgadanym, podzielonym na frakcje, sparaliżowanym przez stałe ucieranie kompromisu, z kilkoma liderami, z których każdy prowadził swoją politykę. A przecież w innych partiach było znacznie gorzej.

Historia przyznała rację Wałęsie, wszystkie solidarnościowe partie okazały się kiepskimi atrapami. Wszystkie upadły i dopiero po dekadzie na ich gruzach powstały pierwsze sprawne organizmy – Platforma Obywatelska i Prawo i Sprawiedliwość. Powiodło im się dlatego, że zrobiły to, czego chciał Wałęsa – zbudowały się nie na partyjnej drobnicy, ale przeciw niej. PiS i PO zniszczyły całą solidarnościową scenę partyjną, jej liderów wysyłając na polityczną emeryturę. Tworzenie PiS i PO to była rzeź solidarnościowych elit, eliminowano ze sceny politycznej postaci nawet tej miary co Mazowiecki, Geremek czy Chrzanowski. Tusk i Kaczyński zrozumieli, że nie może pozostać nikt, kto by podważał reguły nowego rozdania. Co więcej, partie Tuska i Kaczyńskiego powstawały dokładnie wedle takich zasad, jakie kiedyś forsował Wałęsa – nie wokół programu, nie wokół ideowego środowiska, ale wokół osoby, wokół charyzmatycznego i bezwzględnego lidera, który własne partie traktował potem jako bezwolne narzędzia. Ponad dekadę potrzebowała solidarnościowa polityka, aby nauczyć się reguł, które Wałęsa proponował w 1991 roku, chcąc oprzeć politykę nie na partiach, lecz na sobie.

Historia kadencji Wałęsy to dzieje wymuszenia racjonalności na polskiej polityce. Wielka krytyka, z jaką się spotkał, od początku była przesadna; u jej podstaw leżały nie merytoryczne racje, ale egzystencjalny konflikt z partiami. Atakowane przez Wałęsę, walcząc o własne przeżycie, szły partie na totalną wojnę z prezydentem. Wojnę – ze względu na ich słabość – głównie retoryczną, wojnę na oskarżenia, na teksty w zaprzyjaźnionych gazetach. Jednak te oskarżenia, które dawniej tak mocno poruszały opinię publiczną, nie brzmią przekonująco, gdy już poznaliśmy demokratyczną normę. Kto widział Aleksandra Kwaśniewskiego w Charkowie, kłótnie Lecha Kaczyńskiego o samolot, gafy Bronisława Komorowskiego, kto pamięta afery gospodarcze na zapleczu prezydenta Kwaśniewskiego albo tandetę otoczenia Kaczyńskiego, kto widział, jak brutalnie bili się o władzę premierzy Leszek Miller, Jarosław Kaczyński czy Donald Tusk, nie będzie opisywać zachowań Wałęsy w apokaliptycznym tonie. Analizowane po latach zarzuty przeciw Wałęsie – nawet te koronne: o zamach na rząd Olszewskiego, o próbę puczu w Drawsku, o agenturalne uwikłania Wachowskiego – ujawniają nie tyle realne zbrodnie Wałęsy, ile emocje oskarżających go liderów PC i Unii.

Żeby było jasne – Wałęsa popełnił wiele błędów, o czym będzie tu jeszcze mowa. Nie zmienia to faktu, że w pierwszych latach wolności okazał się najbardziej racjonalnym graczem. A jego projekt był najbardziej przenikliwą ideą polityczną sformułowaną w całej historii III RP. Słabością Wałęsa było to, że nie potrafił tego dowieść. Nie potrafił swoich intuicji podnieść do rangi czytelnego i wiarygodnego projektu.

Pierwsze kroki. Premier Bielecki

22 grudnia Lech Wałęsa został zaprzysiężony na prezydenta. Zrobił wszystko, by podkreślić przełomowość tego momentu: przysięgę zakończył słowami „Tak mi dopomóż Bóg”, insygnia przekazał mu prezydent Ryszard Kaczorowski, do loży honorowej nie został zaproszony Wojciech Jaruzelski. Na tym jednak program przyspieszenia się zakończył. Wałęsa ogłosił bowiem, że daje posłom „zadanie świąteczne” do rozwiązania. Albo pozostaje stary rząd i rozpisane zostaną szybkie wybory, albo nowy i wybory za rok. Dla obozu prezydenta było to kompletne zaskoczenie. Oznaczało to, że albo pozostaje Mazowiecki, albo pozostaje kontraktowy Sejm. Kto miał polityczny rozum, tego dnia dowiedział się, że hasło przyspieszenia było wyborczą retoryką. Że Wałęsa pozostał takim, jakim zawsze był, elastycznym i pragmatycznym. A nie radykalnym i rewolucyjnym, jak mówili o nim oponenci.

Najważniejsza decyzja dotyczyła obsady szefa rządu. Pierwszą ofertę, pozostania na urzędzie, dostał Mazowiecki. Ten jednak kategorycznie odmówił. Potem Wałęsa przetestował Jana Olszewskiego, którego na szefa rządu forsował Kaczyński. Najpierw Wałęsa wymusił na nim pozostawienie w rządzie Balcerowicza. Olszewski z trudem się zgodził, ale w zamian za zdegradowanie Balcerowicza do roli ministra finansów. Wygrawszy pierwszą rundę, Wałęsa dalej sprawdzał podmiotowość Olszewskiego. Zaproponował mu utworzenie listy ministrów, ale Olszewski, zamiast poprosić Wałęsę o pomoc, listę ułożył sam. Wałęsa ją przeczytał, wykreślił dwie trzecie nazwisk, wprowadził w to miejsce swoje typy, dopisał przy Balcerowiczu funkcję wicepremiera i faksem przesłał Olszewskiemu. Tego było Olszewskiemu za wiele. Odmówił Wałęsie prawa do układania gabinetu, więc ten odebrał mu misję tworzenia rządu.

Trzecia oferta kierowania rządem złożona została na ręce Jana Krzysztofa Bieleckiego. Po latach Wałęsa powiedział, że pomylił „jednego Bieleckiego z drugim”, Jana Krzysztofa z opozycyjnym publicystą Czesławem. Jeśli nawet to wymyślona ex post anegdota, dobrze pokazuje, jakiej osoby szukał Wałęsa. Słabej, bez politycznego zaplecza, zależnej od poparcia prezydenta. Bielecki miał być bowiem pierwszym zderzakiem. Transformacyjnym mięsem armatnim.

Bielecki zrozumiał przewidzianą dla siebie rolę, ale postanowił wejść do gry. Wiedział, że politycznie jest nikim; był szeregowym posłem, wywodzącym się z partii, o której nikt nie słyszał. Kiedy padło nazwisko „Bielecki”, dziennikarze nie kojarzyli sobie twarzy tego posła. Potem okazało się, że Bielecki aktywnie działał w opozycji, ale nie usunęło to zdziwienia, że premierem został człowiek o rozpoznawalności przechodnia.

Nie znaczy to, że Bielecki był Dyzmą. Na swój sposób był ciekawą osobą, nietypową w ówczesnej polityce zdominowanej przez ludzi o intelektualnych ambicjach. Przez chwilę, po skończeniu ekonomicznych studiów, bardziej z bezwładu niż wewnętrznej pasji, został Bielecki asystentem na uczelni. Jednak nie był teoretykiem, nie miał akademickiego umysłu, nie miał talentów wykładowcy, mówił kiepsko, urywanymi zdaniami. Szybko więc uciekł od książek do realnego życia. Pojechał na rok budować rurociąg w ZSRR, kierował tam grupą robotników przewożącą rury, nauczył się prowadzić ciężarówkę. Spodobało mu się. Gdy wrócił do Polski, rzucił uczelnię, kupił ciężarówkę, założył firmę przewozową, zaczął dobrze zarabiać i czerpał z niezależności finansowej dużą satysfakcję. Szło mu dobrze, ale pracował za dużo – przysnął za kierownicą, miał wypadek, z którego wyszedł mocno połamany. Założył więc z kolegami firmę konsultingową. Razem z Januszem Lewandowskim i Janem Szomburgiem pisali państwowym firmom projekty regulaminów. Potem gdy powstały joint venture, zaczęli doradzać w bardziej skomplikowanych kwestiach, powoli wchodząc w realia prawdziwej gospodarki.

Bielecki działał w opozycji, ale nie był w niej kimś ważnym. Zarazem jako drobny przedsiębiorca z miejsca stał się jednym z najbardziej doświadczonych znawców gospodarki. To zabawny paradoks, możliwy tylko w epoce transformacji. Premierem został człowiek niemal z ulicy, ale fakt, że od kilku lat kierował firmą o obrotach osiedlowego sklepu, uczynił go ekspertem gospodarczym na skalę kraju.

Bezsprzecznym walorem Bieleckiego była jego socjologiczna typowość. Ten 39-latek był klasycznym mieszkańcem dużego miasta. Pierwszym w polskiej polityce reprezentantem generacji, który nie żyła książkami i inteligenckimi dyskusjami, ale pracą i miejskimi rozrywkami. To był polityk, który nawet jako premier zaczynał lekturę gazet od stron sportowych, który sam grał w piłkę, który wieczorami odwiedzał puby i chodził na rockowe koncerty. Bielecki, podobnie jak Tusk, ujawnił w polityce oblicze generacji, która ma już dość powyciąganych swetrów i wódki pitej przy stole w kuchni. Jako student Bielecki mył w Szwecji okna, był pomocnikiem kelnera. Dorabianie na Zachodzie stało się dla jego generacji formacyjnym przeżyciem. Wtedy właśnie to pokolenie zakochało się w zachodniej nowoczesności i jej stylu życia. Wygodnym, dostatnim, eleganckim. To było pokolenie, któremu imponowały nie książki, lecz autostrady, markowe ubrania, pizza na telefon i whisky.

Nie był to zwykły konsumpcjonizm. Tak jak w epoce Tyrmanda noszenie kolorowych skarpet było politycznym manifestem, tak na początku lat dziewięćdziesiątych kopiowanie zachodniego stylu życia było deklaracją niemal filozoficzną. Po starych polskich dyskusjach o tym, do jakiej cywilizacji należymy – wschodniej, zachodniej czy własnej – było to ostentacyjne opowiedzenie się po stronie zachodniej. Nie budujemy trzeciej drogi, nie lepimy nowego państwa ze zdobyczy socjalizmu i zdobyczy kapitalizmu, ale kopiujemy ten drugi. Bo kapitalizm to nie tylko dostatek, ale przede wszystkim wolność.

Bielecki i Tusk byli liberałami. W tamtej epoce oznaczało to trzy rzeczy. Po pierwsze, gardzili wszystkim, co komunizm wprowadził do gospodarki – w szczególności państwową własnością. Pragnęli, aby wszystko, co państwowe, stało się prywatne. Po drugie, nie bali się, że skok w kapitalizm się nie uda, nie znosili transformacyjnego pesymizmu, opowieści o rosnącej biedzie i bezrobociu. Liberałowie byli pewni sukcesu; skoro rynek działa w tylu krajach, to zadziała także w Polsce. Po trzecie, gorąco popierali to, co nazywa się liberalizmem kulturowym, a zatem świeckie państwo, swobodę seksualną, rozwody, prawo do aborcji. W wolność w życiu społecznym wierzyli równie mocno jak w rynek w gospodarce.

29 grudnia 1990 roku Jan Krzysztof Bielecki dostał misję utworzenia rządu. Jednak gabinet kompletowali mu inni. Przede wszystkim Wałęsa, który od razu pokazał, że widzi siebie w roli strażnika reform gospodarczych. Pierwszą decyzją Wałęsy było zatrzymanie w rządzie Balcerowicza. Przez chwilę zastanawiał się, czy nie powierzyć mu funkcji szefa rządu. W końcu zdecydował się dać mu stanowisko wicepremiera, ale do rządu powołał go osobiście, zanim powierzył Bieleckiemu funkcję premiera. W ten sposób ustawił Balcerowicza w roli osoby odpowiedzialnej nie przed premierem, lecz przed prezydentem. Równie samodzielnie obsadził Wałęsa MON i MSZ. Bielecki mówił potem, że mając obok siebie Balcerowicza, Krzysztofa Skubiszewskiego i Piotra Kołodziejczyka, on – niedoświadczony polityk – mógł poczuć się pewnie. To prawda, ale mając w rządzie tych polityków, lojalnych wobec prezydenta, Bielecki stawał się nie tyle szefem gabinetu, ile organizatorem pracy rządu.

Bielecki nigdy się nie stał podmiotowym premierem. Bo nie mógł. Wałęsa tak rozdał karty, że uczynił go figurą w pełni od siebie zależną. Bielecki zaakceptował tę rolę, zwłaszcza że była dla niego w sam raz. Bielecki bowiem – co potwierdzi jego kadencja – był tyleż przeciętnym politykiem, co bardzo sprawnym administratorem. Wszystko, co było zarządzaniem państwem, nawet w dużym kryzysie, przychodziło mu bardzo łatwo. Uczył się szybko, potrafił słuchać rad, nie miał kłopotów z podjęciem decyzji. Poradził więc sobie z lawiną wydarzeń zagranicznych, od których zaczęły się jego rządy – agresją Rosji na Litwę, wojną w Zatoce, puczem w Moskwie, wyprowadzaniem wojsk rosyjskich z Polski, negocjowaniem redukcji polskich długów w zachodnich bankach. Zupełnie inaczej rzecz się miała w obszarze polityki. Nie potrafił prowadzić politycznej gry, nie potrafił z Kongresu Liberalno-Demokratycznego zbudować silnej formacji, nie potrafił wywalczyć sobie samodzielnej pozycji. W wielkiej grze, jaką toczył Wałęsa z partiami, premier zadowolił się rolą statysty. Zezwolił na utratę politycznego znaczenia premiera. Sprawił, że Wałęsa zaczął reprezentować całą władzę wykonawczą, że wielkie gry polityczne stały się kompetencją Belwederu.

To nie była kwestia charakteru premiera. Ujawniła się słabość typowa dla wszystkich ówczesnych liderów partyjnych. Których ambicje były na skromnym poziomie politycznego przetrwania. Najlepiej to pokazała kwestia dekretów dla rządu. Wałęsa wrócił do pomysłu, który rok wcześniej zaproponował Mazowieckiemu – do idei specjalnych uprawnień. Jednak Bielecki odmówił. Ze strachu, że cała odpowiedzialność za reformy spadnie na niego. Po kilku latach mówił o tym z dużą szczerością: „Dla mnie szczególne pełnomocnictwa miały dwa wymiary: jeden – ewentualnie pozytywny, że można coś zrobić szybko, i drugi – ten twardy, iż czego nie zechce zrobić parlament, to ja będę musiał. Na zasadzie, że ktoś musi. Więc jeżeli parlament nie zechce na przykład uchwalić ustawy emerytalnej, dotyczącej siedmiu milionów ludzi, bo jest dla wielu niekorzystna, a więc nie będzie chciał narazić się swoim wyborcom, to ja będę musiał, żeby ratować budżet, bo ktoś o budżecie także powinien myśleć. Wtedy rodzi się prozaiczne pytanie, czy koniecznie ja muszę to robić? Dlatego wolałem, aby ważne dla kraju sprawy były rozstrzygane przez parlament”. Trudno o lepszy argument na rzecz tezy Wałęsy, że bardziej skutecznym podmiotem transformacji jest odważny prezydent niż z natury lękliwe partie.

Drugą sferą, w której ukazała się słabość Bieleckiego, była ekonomia. Właśnie za rządów liberałów ujawniła się bardzo ważna prawda na temat transformacji – że poparcie dla kapitalizmu nie oznacza umiejętności jego budowania. Liberałowie przez cały 1990 rok krytykowali Balcerowicza, że zajmuje się tylko stabilizacją pieniądza, że ratuje socjalistyczną gospodarkę, zamiast budować kapitalizm. Mieli rację. Balcerowicz za głównego wroga uznał hiperinflację, a jego osiągnięcia w budowie prywatnej gospodarki okazały się mniej niż skromne. Jednak gdy liberałowie wzięli władzę, nie zmieniło się nic, prywatyzacja nadal pozostała hasłem. Balcerowicz i Lewandowski nie potrafili wypracować wspólnej koncepcji, a Bielecki nawet nie zauważył, kiedy sprawę prywatyzacji przegrał walkowerem. Otwarcie warszawskiej giełdy, przedstawione przez rząd jako triumf polskiego kapitalizmu, było gestem czysto propagandowym. Zamiast dać rodzącemu się kapitalizmowi własność, rząd dał mu jedynie giełdę.

Z naprawianiem istniejącej gospodarki, a zatem państwowej, też Bieleckiemu nie szło najlepiej. Recesja trwała, a państwowe firmy nadal były zarządzane bez ekonomicznego sensu. Premier odwiedził fabrykę ciągników Ursus, gdzie zobaczył socjalistyczny bałagan. Wzburzony wybiegł, mówiąc do kamer: „To sabotaż”. Scenę pokazała telewizja, minister przemysłu stracił posadę, ale niczego to nie zmieniło. Nad gospodarką państwową nadal nikt nie panował.

Cały wysiłek rządu skupił się na negocjacjach z MFW, który domagał się kolejnych cięć w budżecie. Rząd miał niewielkie pole manewru. Poparcie Funduszu było niezbędne, od niego zależały nowe kredyty, a także redukcja długów zaciągniętych w latach siedemdziesiątych. W marcu 1991 roku kończył się właśnie termin zawieszenia spłaty długów, MFW domagał się więc, aby Sejm przyjął akceptowany przez Fundusz budżet. Rząd, szantażując posłów zablokowaniem redukcji długu, przepchnął budżet przez Sejm. Jednak Balcerowicz i MFW dramatycznie się pomylili. W połowie roku okazało się, że dochody z podatków są niższe od planowanych aż o 60 procent. Stosunki z MFW stały się napięte. Kolejne misje przyjeżdżały, krytykowały miękkość rządu i wyjeżdżały, żądając brutalnych cięć. Rząd się opierał, społeczeństwo było wzburzone, strajki trwały non stop. Fundusz nie miał jednak litości, procedury dyscypliny finansowej traktował dogmatycznie, zmuszając rządy do cięć grożących społecznym wybuchem. Do pewnego momentu nacisk MFW był reformatorom na rękę, bo pozwalał pokazać cięcia jako zewnętrzną konieczność. Jednak żądania MFW okazały się zbyt daleko idące. Rząd odmówił, więc w połowie 1991 roku Fundusz zawiesił wypłaty kredytu dla Polski. Budżet stanął na krawędzi bankructwa. Wiele wypłat przesuwano na następny rok, ale pojawiły się problemy prawne. Na przykład rząd zawiesił indeksację rent i emerytur, ale zakwestionował to Trybunał Konstytucyjny. Zaczęły się coraz bardziej chaotyczne cięcia, które niewiele dały. Do końca roku budżet był dwukrotnie nowelizowany.

Kolejne klęski zupełnie dobiły Balcerowicza. Stres go powalił, przez całe tygodnie wicepremier chorował, a rząd ukrywał jego nieobecność, aby nie wybuchła panika. Zapewne był to najgorszy rok w historii gospodarki, jeszcze gorszy niż 1990. Premier Bielecki miał ewidentnego pecha, przyszło mu rządzić w najtrudniejszym czasie. Nie zmienia to faktu, że wobec gospodarki okazał się bezradny, nigdy nie udało mu się wyjść poza logikę gaszenia pożarów. Dwie najważniejsze dla gospodarki decyzje podjął prezydent. Pierwszą było zatrzymanie w rządzie Balcerowicza. Drugą – wsparcie dla popiwku. Pierwszą decyzją Wałęsa ogłosił, że linia polityki gospodarczej Mazowieckiego zostanie zachowana. Drugą, że najbardziej kontrowersyjny pomysł Balcerowicza, krytykowany przez całą prawicę, lewicę, a nawet część liberałów, został utrzymany. Dzięki temu wielki antyinflacyjny wysiłek z 1990 roku nie został zmarnowany. Znajdująca się na samym dnie kryzysu gospodarka odnotowała pierwszy sukces – problem hiperinflacji miała już za sobą.

Wałęsa osiągnął to, co chciał. To on podejmował strategiczne decyzje. Nowy podział władzy – rząd administruje, prezydent decyduje – okazał się sprawnym rozwiązaniem. I wbrew zarzutom stawianym w kampanii Wałęsa był twardym obrońcą gospodarczych reform. W pierwszym roku prezydentury pokazał, że w sporze z Mazowieckim i Geremkiem to on miał rację. Upadła teza, że reforma to my, dawni warszawscy opozycjoniści. Solidarnościowy monarcha pokazał, że jest na tym polu nie gorszy od solidarnościowej arystokracji.

Gra Wałęsy

Kłopot Wałęsy pojawił się gdzie indziej. Otóż nie potrafił on sobie zbudować zaplecza. Z początku nic tego nie zapowiadało, dawne miejsce Geremka i Mazowieckiego zajął Jarosław Kaczyński. Jednak już w trakcie wyborów pojawiły się napięcia. Zwłaszcza gdy Wałęsa wpadł na pomysł, aby Mazowieckiego pozostawić jako premiera. Dla Wałęsy wojna na górze była już zakończona, teraz myślał o odbudowaniu swojej obrotowej pozycji. Tymczasem dla Kaczyńskiego kończył się dopiero pierwszy etap gry. On bił się o własną partię, potrzebował więc podtrzymania konfliktu w solidarnościowym obozie, aby w wyborach parlamentarnych znowu się starły dwa wrogie obozy – Mazowieckiego i Kaczyńskiego.

Jak zwykle Kaczyński eskalował polityczny spór na zimno, bez własnych emocji, nie w imię głębokich poglądów, lecz dobrze skalkulowanych interesów. Kaczyński chciał raz jeszcze ruszyć do walki pod sztandarami, pod którymi wygrał Wałęsa. Bo okazały się skuteczne. Kaczyński zrozumiał, że pod tymi sztandarami raz jeszcze może zebrać tą samą miażdżącą przewagę. To była wielka gra, której stawki często nie dostrzegano. Kaczyński bił się o detronizację całej opozycyjnej elity skupionej wokół Geremka i Mazowieckiego. Kaczyński liczył, że jeśli wybory odbędą się w ciągu kilku miesięcy, jego partia zbierze dwa razy tyle mandatów, ile obóz Mazowieckiego. Dzięki temu Kaczyński stałby się drugą po Wałęsie osobą w polskiej polityce. W dodatku od Wałęsy całkowicie niezależną.

Pomysł pozostawienia Mazowieckiego rujnował cały plan. Gdyby symbol „przyspieszenia” poparł symbol „opóźnienia”, obie naprędce sklecone tożsamości rozsypałyby się. Nic dziwnego, że wybuchł ostry spór między Wałęsą a Kaczyńskim. Jak wyznał potem Kaczyński: „Doszło między nami do straszliwej awantury przez telefon”. Ale konflikt szybko wygasł, bo Mazowiecki odmówił.

Kaczyński odetchnął. Przetrwała szansa na prowadzenie polityki opartej na retoryce wojny na górze. Zwłaszcza że Wałęsa wyciągnął rękę do Kaczyńskiego, zgodził się powierzyć misję Olszewskiemu, kandydatowi, w którym szef PC widział szansę na podtrzymanie konfliktu z lewicą. Olszewski, ostro skłócony z Geremkiem, postrzegający politykę w kategoriach starcia dobra i zła, dawał nadzieję, że wewnątrzsolidarnościową przepaść uda się utrzymać.

Do tego doszła poważna polityczna oferta. Wałęsa mianował Kaczyńskiego szefem swojej kancelarii. Jednak od samego początku nie był to zgodny duet. Obie strony ciągle grały swoje gry. Wałęsa chciał, aby Kaczyński zrezygnował z samodzielnych planów politycznych i został jego dawnym Geremkiem. Tymczasem Kaczyński nie chciał rezygnować z partyjnych ambicji i starał się wciągnąć Wałęsę w plan budowy wielkiego PC. Wałęsa miał jednak silniejsze karty. Więc wygrywał. Najpierw przepadł Olszewski. Potem Kaczyński próbował wprowadzić silną ekipę PC do rządu Bieleckiego, ale Wałęsa to zastopował. Tak o tym potem opowiadał Kaczyński: „Dochodzi do takiej sceny w Belwederze, że Wałęsa fizycznie, za rękaw, odciąga mnie od Bieleckiego, bym go nie naciskał w sprawie rządu”. Kaczyński wspominał, że Wałęsa powiedział mu: „Partyjnych chcesz mi do rządu? – A co, liberałowie to nie partia? – zapytałem. – Jakbyś miał partię, co się zmieści na kanapie, tobym się zgodził”. Wałęsa zaakceptował tylko dwóch ministrów z PC. Kaczyński spróbował więc zagrać ostro: „Chcieliśmy wycofać nawet tych dwóch ministrów, ale Wałęsa od razu zagroził, że wtedy on nas wyrzuci z kancelarii, co oznaczałoby dla nas kompletną klęskę. Nasz elektorat był całkowicie prowałęsowski i nic by z tego nie zrozumiał”.

W pierwszych tygodniach prezydentury Wałęsa wskazał miejsce Kaczyńskiemu. A Kaczyński zrozumiał, że między jego ambicją budowy silnego Porozumienia Centrum a planami Wałęsy pojawiła się przepaść. Bo Wałęsa zaczął grę, której głównym celem było wyrwanie władzy partiom. Nie tylko rodzącej się Unii Demokratycznej, nie tylko prawicowej drobnicy, ale także PC. Wielki konflikt, jaki niedługo wybuchnie między Kaczyńskim a Wałęsą, nie był sporem idei czy wartości, ale konfliktem interesów. Kaczyński musiał wybrać – albo rezygnuje z samodzielnych ambicji i zostaje wpływowym graczem na dworze Wałęsy, albo buduje swoją partię za cenę zerwania z Wałęsą. W pierwszym miesiącach 1991 roku Kaczyński zdecydował się zostać u Wałęsy i czekać na dalszy rozwój wydarzeń. Ale nie rezygnował z lobbowania na rzecz interesów swojej partii – a zatem podtrzymywania sztandaru przyspieszenia i nacisków na jak najszybsze przeprowadzenie wyborów do Sejmu.

Tymczasem Wałęsa przez kilka tygodni testował podmiotowość Bieleckiego, a kiedy się upewnił o jego lojalności, zdecydował, że szybkie wybory do Sejmu mu się nie opłacają. Problem był jeden – jak się wycofać z idei wiosennych wyborów. Przecież kilka miesięcy wcześniej Wałęsa atakował Mazowieckiego za to, że nie chciał skrócić kadencji komunistycznego prezydenta i komunistycznego Sejmu. Wałęsa nie mógł odwołać czegoś, do czego przekonał ponad połowę Polaków. Zdecydował się więc przerzucić winę na Sejm. Do przeprowadzenia wyborów potrzebna była nowa ordynacja. Najpierw więc Wałęsa udawał, że czeka, aż posłowie uchwalą swój projekt ordynacji. Potem przysłał swój projekt, co wydłużyło pracę. I wreszcie – cały czas głośno domagając się terminu wiosennego – pozwolił Sejmowi zdecydować, że wybory odbędą się dopiero jesienią.

Kaczyński poprosił prezydenta o rozwiązanie parlamentu, ale Wałęsa odmówił. Kaczyński spróbował więc zagrać na własną rękę. Ostro skrytykował decyzję Sejmu i zapowiedział, że PC zorganizuje wielkie protesty społeczne. Słowa były tak ostre, że Frasyniuk zarzucił Kaczyńskiemu dążenie do zamachu stanu. Kaczyński po latach przyznał, że specjalnie radykalizował nastroje: „Liczyliśmy, że awantura podzieli społeczeństwo na zwolenników rozwiązania Sejmu i przeciwników (na przykład Unię). Że odtworzy się obóz Lecha Wałęsy z 1990 roku”. Ale Kaczyńskiemu się nie udało. Wałęsa sprzeciwił się zmuszaniu Sejmu do ustąpienia drogą ulicznych protestów. Nie był to jednak wyraz szacunku do Sejmu. Wałęsa świadomie torpedował plany Kaczyńskiego. Nie chciał silnego PC. Nie tylko z egoizmu, nie tylko dlatego, że nie chciał silnego rywala. Także dlatego, że nie wierzył, iż partia Kaczyńskiego będzie lepsza od innych.

Dwór, czyli Mieczysław Wachowski

Przez całą swoją karierę w „Solidarności” Wałęsa był otoczony przez dwa gatunki ludzi – skaczących mu do gardła związkowców i schlebiających mu ekspertów. Logiką otoczenia Wałęsy kierował albo jawny bunt, albo ostentacyjna wazelina. Z czasem zaczęła dominować postawa druga. Nie dlatego, że Wałęsa domagał się wazeliny. Po prostu od Wałęsy zależały wszystkie nominacje w opozycyjnym obozie. Kto chciał się liczyć, musiał zabiegać o poparcie Wałęsy. Dziś tamte praktyki wstydliwie się przemilcza, jednak były one normą. Zabiegano o jego przyjaźń, chwalono jego decyzje, śmiano się z jego żartów. Weźmy przykład Michnika, oto cztery relacje pokazujące tamte reguły. Celiński: „Po stanie wojennym, Adaś Michnik (…) starał się być tym najbliższym przyjacielem Wałęsy. I strzegł tego bardzo, żeby broń Boże Andrzej Celiński nie był bliżej Wałęsy niż on”. Kaczyński: „Na Dworcu Wschodnim w Warszawie Michnik wyrwał neseser Wałęsie i niósł, wcześniej rzucając się szusem, jakby sądził, że mogę go ubiec”. Rokita o wizytach Wałęsy na sesjach OKP w 1989 roku: „Siadał na kanapie, rozpierał się z ostentacyjnie wypiętym brzuchem. Strasznie go bawiło, że mam na imię Jan Maria. Z lubością wtrącał co piąte zdanie: »A co Marysia uważa?«. I strasznie się śmiał ze swoich dowcipów. (…) On i Michnik najgłośniej”. Danuta Wałęsa: „Było u nas kilkanaście, a może nawet dwadzieścia osób. W pewnym momencie przed mężem padł na kolana Adam Michnik. Klęknął i mówi: »Wodzu, ty jesteś wielki i wszystko to, co ty mówiłeś, się sprawdziło«. Wiele rzeczy w życiu widziałam, ale wtedy mnie zamurowało”. Oczywiście Michnik nie był wyjątkiem, Wałęsie schlebiał też Kuroń, schlebiał nawet Geremek. Reguły były proste, powtarzano, że jak zwykle miał rację, oraz zaniżano własny kod kulturowy: śmiano się z łatwych dowcipów, podkreślano skłonność do prostych przyjemności, stosowano ten cały zestaw zabiegów, które podejmuje inteligent, gdy chce jak równy z równym porozmawiać z hydraulikiem.

Ich wszystkich przelicytował były kierowca Wałęsy, Mieczysław Wachowski. Była to postać kolorowa, trochę tajemnicza, w której prawica zobaczyła demonicznego Rasputina. Tymczasem był gatunkiem spotykanym na zapleczu władzy we wszystkich epokach – był zaufanym sługą. Pokojowym, adiutantem, sekretarzem i przyjacielem w jednej osobie. Wachowski to ciekawa postać. Ten były student Wyższej Szkoły Morskiej w dorosłe życie wkroczył w iście awanturniczym stylu. Hardy, po czwartym roku rzucił studia; łapał się potem różnych prac, wpadł w alkoholizm, pojechał do Anglii, gdzie nauczył się naprawiać samochody; trochę zarobił, więc wrócił, kupił auto, został taksówkarzem. Ale kroczenie prostą drogą niespecjalnie mu wychodziło. Poznał życie trójmiejskiego półświatka, polubił je, zanurzył się w nim, trochę woził klientów, ale zarabiał głównie jako cinkciarz. Nauczył się rozrywek tego środowiska, pił jeszcze więcej i jak sam potem powie – „nurzał się w grzechu”. I nagle w czerwcu 1979 roku w czasie papieskiej pielgrzymki Wachowski przeżył religijny przełom. Złożył śluby trzeźwości, wstąpił do ruchu oazowego, odbudował rozpadające się małżeństwo, zaczął się udzielać w opozycji.

U boku Wałęsy pojawił się we wrześniu 1980 roku, jako jego kierowca. Rekomendował go Aram Rybicki. Szybko stał się kimś więcej niż kierowcą. Był osobistym sekretarzem, stale obecnym u jego boku, nawet w czasie takich spotkań jak z generałem Jaruzelskim. W przyszłości Kaczyński będzie opisywał silną pozycję Wachowskiego u boku Wałęsy jako zjawisko nowe i zaskakujące. Tymczasem był to powrót dawnych relacji, które nikogo wtedy nie szokowały. Wachowski był lubiany i akceptowany. Aleksander Hall tak go opisywał: „Człowiek o olbrzymim poczuciu humoru sytuacyjnego i dużej inteligencji. Widać było, że stanowią z Lechem dobry duet. Mietek miał do Wałęsy stosunek ciepły, ale nie bezkrytyczny, wyczuwało się elementy ironii, żartu. Mało kto wtedy ośmielał się tak mówić o Wałęsie”. Wachowski mógł robić wszystko, nawet kpić z Wałęsy. To on wymyślił sławne „Jestem za, a nawet przeciw”. Kiedyś Geremek wszedł spóźniony na jakieś zebranie i spytał Wachowskiego, co się dzieje. A Wachowski odpowiedział, że „jak zwykle Lech jest za, a nawet przeciw”. Nikt nie kwestionował wtedy wysokiej pozycji Wachowskiego. Opowiadał Rybicki: „Wachowski wykraczał poza pojęcie kierowcy. Inteligentny, dowcipny, znakomity talent aktorski. (…) Zakładał buty Wałęsie, podsuwał fotel, usłużny i zawsze pod ręką – ale łączył to z dyplomacją i wpływami na politykę związku”.

Polubili się bardzo. Wachowski zdobył pełne zaufanie Wałęsy, stał się przyjacielem nie tylko Lecha, lecz całej jego rodziny. Gdy Wałęsa został internowany, jego wskaże jako osobę, z którą chce mieć stały kontakt. W stanie wojennym Wachowski pomagał Danucie Wałęsie, załatwiał życiowe sprawy rodziny, opiekował się starszymi dziećmi, praktycznie zastępował im ojca. Jeden z synów, Jarosław, przez wiele miesięcy mieszkał w domu Wachowskiego wraz z jego rodziną. Potem Wachowski zniknął z życia Wałęsy na kilka lat. Wziął się do zarabiania pieniędzy, założył z żoną firmę zajmującą się bieżnikowaniem opon. Oboje ciężko pracowali, nie było czasu na podtrzymywanie dawnych przyjaźni.

W polityce wypłynął ponownie tuż przed końcem kampanii. Najwięcej o tym okresie wiemy z relacji Kaczyńskiego. Od niego też pochodzi opis sławnej sceny z kapciami. W grudniu 1990 roku spotkali się Wałęsa i Kaczyński. „Wałęsa, nie wiem dlaczego, wspomniał, że »Mietka wysłałem po kapcie«. Chwilę potem zjawia się Mietek. Klęka. Zdejmuje Wałęsie buta. Nakłada mu kapcia. Wałęsa przytupuje, czy dobrze leży. Leży dobrze. Wachowski powtarza więc zabieg z drugą nogą. Wałęsa rozważa o wyższości kapci nad butami. (…) To mnie na jakiś czas zdezorientowało. Uważałem, że facet ma status kapciowego. Szybko zorientowałem się jednak, że kapciowy kapciowym, a wpływy wpływami”. Bo Wachowski zawalczył o dawną pozycję. I okazał się skutecznym graczem, doprowadził do odsunięcia najważniejszych postaci z otoczenia Wałęsy – najpierw Krzysztofa Pusza, potem Arama Rybickiego. Widząc jego rosnące wpływy, Kaczyński coraz częściej interweniował u prezydenta. „Wałęsa sprawę bagatelizował: »Ty się Mieciem nie przejmuj«”.

Kaczyński nie potrafił uwierzyć, że rosnącą pozycję Wachowskiego można wytłumaczyć dworskimi mechanizmami. Gdy zatem rok później pójdzie na wojnę z Wałęsą, Wachowski zostanie przez niego opisany jako agent, którego SB wysłała w 1980 roku z misją inwigilacji szefa „Solidarności”. I który ponownie w 1990 roku wrócił do Wałęsy, by w imieniu ubeckich środowisk sterować działalnością Wałęsy. Jednak mimo upływu dwudziestu lat nie udało się dowieść prawdziwości tych zarzutów. W archiwach SB nie znaleziono informacji na temat Wachowskiego. Z czasem Kaczyński zaczął sugerować, że Wachowski był pracownikiem służb wojskowych, jednak kwerenda archiwów WSI, przeprowadzona przez rząd Kaczyńskiego, dowiodła, że także z tą służbą Wachowski nie współpracował. Hipoteza tłumacząca awans Wachowskiego za pomocą agenturalnych powiązań okazała się fałszywa.

Kariera Wachowskiego była bardziej naturalna, niż opisywał to Kaczyński, który jak zwykle w zemście tracił wszelki umiar. Wachowski był bystry, miał zdolności do politycznej gry, rozumiał cele Wałęsy, płynnie mówił po angielsku. Stał się więc emisariuszem Wałęsy do załatwiania wszelkich politycznych misji. Na innych politykach awans byłego kierowcy nie robił żadnego wrażenia. Miał opinię zręcznego i brutalnego gracza, ale także dobrego kompana, osoby bezpośredniej i dowcipnej. Potrafił wypić niewyobrażalne ilości alkoholu – jedynie Józef Oleksy i biskup Sławoj Leszek Głódź mogli stawić mu czoła. Ustalał więc alkoholowe trendy, na przykład to on nauczył polskich polityków pić whisky z colą.

Wachowski nie omotał Wałęsy. On awansował, bo był zręczny, brutalny i – przede wszystkim – bezpartyjny, dokładnie taki, jakiego Wałęsa potrzebował do wojen z partiami. Weźmy pierwszą z brzegu historię pokazującą jego styl. W 1993 roku wbrew woli Wałęsy powstała koalicja wokół premier Suchockiej. Powstała nad ranem i jej akuszer, Jan Rulewski (który mówił o swojej inicjatywie: „misja dobrej woli”), chciał od razu poinformować o tym Wałęsę. Więc zadzwonił do Belwederu. Opowiada Rulewski: „Była godzina siódma rano. Telefon odebrał jakiś mężczyzna. Rozmowa: – Kto mówi? – Rulewski w bardzo ważnej sprawie, którą chcę przedstawić ministrowi Wachowskiemu. Mężczyzna stwierdził, że mnie nie zna, nie zna takiego polityka, który by miał uprawnienia budzić Belweder o siódmej rano (…). Tym mężczyzną, który odebrał telefon, był Wachowski, o czym się później dowiedziałem, ale ja nie poznałem go po głosie. On zaś udawał głupiego, co było mądre”. Bo zabawa dopiero się zaczęła. Wałęsa chciał, aby do ostatniej chwili trzymać partie w niepewności. Wachowski zadzwonił więc do Wiesława Chrzanowskiego, jednego z członków koalicji, z pytaniem, czy zna misjonarza Rulskiego, który rano budzi Belweder i w ogóle przeszkadza w pracy. Wystraszony wizją weta ze strony Wałęsy Chrzanowski poinformował o kłopotach Mazowieckiego. Ten więc zadzwonił do Wachowskiego. „Wachowski wykręcał się, mówiąc, że Wałęsa śpi, bo jest zmęczony, a pytany, czy dzwonił Rulewski, odparł: »Rulewski? Nie! Mam tu na biurku kartkę, że dzwonił jakiś ksiądz Lulewski. Tak, z misji dobrej woli«”. Waldemar Kuczyński: „Mietek w oczywisty sposób robił sobie jaja. To był sygnał”. W ten sposób przez długie godziny Wachowski trzymał partie w głębokiej niepewności.

Wałęsa lubił Wachowskiego. Lubił jego zawadiackie zagrywki, jego humor, a także jego lojalność. Natomiast nie znosili go urzędnicy Kancelarii Prezydenta. Większość z nich odchodziła właśnie wskutek konfliktu z Wachowskim. Był dla nich zbyt obcesowy, zbyt brutalny, zbyt chamski. „Kto nie z Mieciem, tego zmieciem” – tak mówiono na korytarzach kancelarii. Nic dziwnego, przegrali z nim Pusz, Rybicki, Drzycimski i Falandysz. A także Jan Purzycki, który odchodząc, powiedział o „widmie wszechwładnego kretyna, które krąży po Belwederze”.

Purzycki przesadził, mimo to był bliżej prawdy niż Kaczyński. Realny problem z Wachowskim polegał nie na tym, że był demonem zła, ale na tym, że bijąc się o własną pozycję, wycinał z otoczenia Wałęsy kolejne wartościowe postaci. Tymczasem były one Wałęsie potrzebne, aby stworzyć wrażenie kompetencji głowy państwa. Polityk, któremu połowa społeczeństwa wytykała brak wykształcenia i elementarne defekty kulturowe, potrzebował wokół siebie grupy autorytetów, która by skorygowała ten wizerunek, a jego decyzjom przydała mądrości i głębi.

Inna rzecz, że czasem kompetentni doradcy po prostu się przydają. Spektakularnie ten problem ujawnił pucz Janajewa, groteskowy bunt twardogłowych komunistów przeciw Jelcynowi przeprowadzony w sierpniu 1991 roku. Po kilku godzinach obaw cały Zachód zrozumiał, że pucz nie ma szans, przywódcy świata dzwonili do Jelcyna ze swoim poparciem. W tym czasie Wałęsa, mający za głównego doradcę Wachowskiego, prowadził publiczne konsultacje z Kiszczakiem i Jaruzelskim oraz planował wysłanie do Janajewa depeszy gratulacyjnej. Na szczęście dowiedział się o tym Bielecki, powstrzymał Wałęsę i Polska uniknęła dyplomatycznej wpadki.

Kaczyński opowiada, że właśnie wtedy uznał, iż Wachowski jest agentem, i postanowił odejść z kancelarii. Prawda jest jednak bardziej skomplikowana. Kaczyński wiedział, że jego pozycja w kancelarii gwałtownie spada. Jednak nie wskutek intryg Wachowskiego. To był wybór samego Kaczyńskiego, który nie chciał pracować na prezydenta, ale na siebie. Sam zresztą przyznaje: „Wałęsa powtarzał mi do końca: »Bądź bardziej prezydencki, to będziesz nadal szefem kancelarii«”. Tymczasem Kaczyński związał swoją przyszłość z PC i chciał podporządkować działania Belwederu logice interesu swojej partii. A że Wałęsa to blokował, Kaczyński sam się odsunął, a władzę nad Belwederem przejął Wachowski.

Wachowski stał się drugą twarzą Belwederu. Polacy widzieli go nieustannie pół kroku za Wałęsą. Prezydent ignorował krytyki coraz częściej kierowane wobec jego zausznika. Tymczasem Polacy słuchali ich uważnie. Dwór wokół Wałęsy był bowiem pierwszym politycznym dworem, a społeczne wyobrażenia o polityce były wtedy maksymalistyczne: oczekiwano ideału, wybitnych postaci, merytorycznych mechanizmów. To był czas, gdy każda małość drażniła. Po latach, gdy Polacy zobaczyli dwory wokół Kwaśniewskiego i Kaczyńskiego, gdy zobaczyli, jak miałkie postaci kryją się za kulisami każdej władzy, nie byliby surowi w ocenie ludzi Wałęsy. Jednak w latach dziewięćdziesiątych taka krytyka władzy trafiała na podatny grunt.

Po latach trudno nie zauważyć, że lwi udział w budowaniu czarnej legendy Wachowskiego miał Kaczyński. Ów mistrz czarnego piaru, który każdego wroga niszczył bez skrupułów i bez umiaru. Jednak w przypadku Wachowskiego Kaczyński przebił samego siebie, z kilku poszlak zbudował obraz zjadliwego agenta. Później nawet wobec SLD, który opisywać będzie jako grupę przestępczą, Kaczyński nie będzie aż tak gołosłowny jak wobec Wachowskiego. A wszystko po to, by oskarżając sługę, zniszczyć pana. Za to, że ten nie zgodził się podporządkować swojej prezydentury budowie silnego PC. Na początku 1991 roku Kaczyński czuł się już niemal drugim Wałęsą, uważał, że za kilka miesięcy zdobędzie większość w Sejmie, nie tylko stworzy rząd, ale z pozycji siły podzieli się władzą z prezydentem. Pół roku później Wałęsa zablokował ten plan, odwołał niepotrzebne mu hasło przyspieszenia, co sprawiło, że Kaczyński stał się jednym z partyjnych liderów walczących o polityczne przeżycie.

Kiedy się patrzy na kampanię Kaczyńskiego przeciw Wałęsie, najbardziej uderza jej istota, a zatem, że w dramatycznym tonie składał Kaczyński donosy na najbardziej naturalne mechanizmy polityczne. W przypadku Geremka alarmował, że dąży on do monopolu, że nie słucha się innych, że nie dzieli się władzą. Z kolei w przypadku Wałęsy atakował takie zbrodnie, jak otaczanie się dworem, posiadanie zauszników oraz zainteresowanie służbami specjalnymi. I wyciągał z tych faktów apokaliptyczne konkluzje.

O ile w 1990 roku Kaczyński racjonalnie sprzeciwił się wizji zagrożeń dla polskiej demokracji ze strony populizmu, autorytaryzmu i nacjonalizmu, to chwilę później sam popadł w jeszcze gorszą manierę. Im bardziej tracił wpływ na politykę, tym mocniej opisywał ją jako prostą drogę ku katastrofie. Wszystko jedno, czy rządził Mazowiecki, Wałęsa, Kwaśniewski, Miller czy Tusk, wszyscy oni pchali Polskę nie w złą stronę, ale w samą przepaść. O ile „gęgacze” w swoich wizjach byli histeryczni, Kaczyński okazał się paranoiczny.

Jeszcze nieraz będziemy się zastanawiać, jak to się dzieje, że u Kaczyńskiego połączyły się dwie tak sprzeczne własności umysłu. Niemająca sobie równej zdolność do politycznej analizy, przenikliwa, zimna, pozbawiona złudzeń umiejętność wychwytywania istoty mechanizmów politycznych i społecznych. Oraz paranoiczna wyobraźnia kreująca opisy rzeczywistości oparte na wychwytywaniu rutynowych defektów i tłumacząca je demonicznymi teoriami. Uprzedzając przyszłe wnioski, warto tu powiedzieć, że w umyśle Kaczyńskiego żywioł zimnej analizy zawsze dominował. Folgował on swojej podejrzliwości nie dlatego, że racjonalna strona jego umysłu przegrywała, lecz ponieważ zimno wyliczyła, że to się opłaca. Że polityk niemający dawnych opozycyjnych zasług, postrzegany jako brzydki, niesympatyczny dziwak, musiał budować swoją pozycję jako demagog, który uwodzi elity diagnozą, a masy agresywną propagandą. Kaczyński świetnie rozumiał masową wyobraźnię, wrażliwą na spiski, zdrady, agenturę, korupcję, układy. Tak więc z tej wrażliwości korzystał. Zawsze uderzał tylko w te klawisze, które budziły społeczny rezonans. Gdy ulegał swojej spiskowej wyobraźni, pozostawał zimnym graczem, uwalniającym tylko te instynkty swojej natury, które przynosiły mu polityczną korzyść. Aby zrozumieć Kaczyńskiego, trzeba uchwycić ten fakt, że jego podejrzliwość – choć w swojej istocie irracjonalna – zawsze była rozgrywana na zimno. Mówiąc wprost: Kaczyński był cyniczny, ale nie szalony. Zamiast mozolnie polemizować z oponentami, wolał zrzucić na nich bombę atomową.

Przedstawianie Wachowskiego jako politycznego demona było propagandową bombą. I na tym planie trzeba analizować dawne oskarżenia. Zwłaszcza że wpływ tamtej propagandy przetrwał do dziś – za główną słabość prezydentury Wałęsy nadal uważa się osobę jego pierwszego ministra. Ten pogląd trzeba zrewidować, nie po to, aby wybielić Wachowskiego, ale by odnaleźć realne słabości prezydentury Wałęsy. Otóż Wachowski nie był powodem upadku Wałęsy, zaś nienawiść do Wachowskiego nie była związana z jego charakterem czy biografią, lecz z rodzajem misji, jaką pełnił w imieniu Wałęsy. Misji marginalizowania partii.

Wybory 1991 roku. Sejmowa anarchia

Jesienią 1991 roku odbyły się upragnione przez prawicę wybory. Konflikt między prezydentem a partiami był już wyraźnie zarysowany, a ich liderzy mieli świadomość, że wybory są okazją do przejęcia inicjatywy, do ustanowienia rządu w oparciu o Sejm. Okazało się jednak, że do działania w kategoriach przejmowania władzy partie nie są zdolne. W warunkach ówczesnego rozdrobnienia, aby obronić sensowność systemu parlamentarno-gabinetowego, partie miały dwie drogi. Albo uchwalić ordynację wymuszającą wyraźny sukces jednej z nich, albo zjednoczyć się w dwie, trzy silne formacje, mogące odsunąć na bok całą partyjną drobnicę. Tymczasem ani jednego, ani drugiego liderzy partyjni sobie nie wyobrażali. Od chwili gdy szef malutkiego KLD został premierem, każdy wierzył, że funkcja prezesa partii jest przepustką do podobnej kariery.

Egoizm zwyciężył. Zaczęło się w lecie od sporu o ordynację. Prezydent domagał się ordynacji mieszanej, większościowo-proporcjonalnej z pięcioprocentowym progiem, co pozwoliłoby wejść do Sejmu nie więcej jak pięciu, sześciu partiom. Takie rozwiązanie zostało jednak oprotestowane przez wszystkich. UD, SdRP, ZChN, PSL i PC przeforsowały ordynację proporcjonalną bez progu, rozwiązanie niemające precedensu, pozwalające wejść do Sejmu partii mającej poparcie poniżej jednego procenta. Z lęku o własne wyniki skazano przyszły rząd na – jak to ujął Zbigniew Brzeziński – „permanentną niestabilność”.

To nie była ordynacja, to było kuriozum. Nic dziwnego, że również wynik październikowych wyborów okazał się kuriozalny. Do Sejmu dostało się dwadzieścia partii, największy klub liczył zaledwie 62 posłów. Parlament był tak rozdrobniony, że aby zbudować większościową koalicję, potrzeba było zgody co najmniej pięciu klubów. A napięcia między nimi były olbrzymie: dla KPN, PC, ZChN czy „Solidarności” Unia była skompromitowana przez „grubą kreskę”, dla KLD, UD, KPN i PC nieakceptowalny był klerykalizm ZChN, dla konserwatywnych PL, „S” i ZChN nie do przyjęcia był liberalizm UD i KLD, a dla wszystkich nie wchodziła w grę współpraca z SLD. Rzadko kiedy wynik wyborów aż tak zawęża politykom pole gry. Po kilku dniach stało się jasne, że w tej kadencji możliwe będą tylko rządy mniejszościowe. Do rozstrzygnięcia pozostawała jedna kwestia: czy będą się one opierać na prezydencie, czy będą budowane przeciw niemu.

Inaczej wyglądała sytuacja z perspektywy Wałęsy. Teza o beznadziejności polskich partii została udowodniona, a jego przewaga nad nimi została zagwarantowana. Już na starcie prezydent miał zapewnioną wygraną, żaden mniejszościowy rząd w epoce recesji, bezrobocia i strajków nie miał szans na długie trwanie. Musiał więc albo prosić Wałęsę o wsparcie, albo zginąć od jego ciosu. Sam wynik wyborów sprawił, że pierwszy krok do francuskiego modelu prezydentury został spełniony. Wałęsa postanowił pójść dalej i… samemu zostać premierem. Brzmiało to ekscentrycznie, ale było zgodne z prawem. Wałęsa wykorzystał fakt, że ustawodawca takiego rozwiązania wyraźnie nie zakazał. Politycznie ruch był ryzykowny, bo Wałęsa brał całą odpowiedzialność za działanie rządu. Z drugiej jednak strony taka była cena systemu prezydenckiego, o który Wałęsa walczył. Wcześniej czy później Wałęsa musiał podjąć to ryzyko. Zdecydował się zrobić od razu, oswoić Polaków z systemem prezydenckim, a potem utrwalić go w konstytucji. Zbudować stabilną władzę, której nie obala złożony z partii parlament, ale społeczeństwo. Raz na pięć lat, w wyborach prezydenckich.

Wałęsa zagrał z pełnego zaskoczenia. Wezwał do siebie Kuronia i zaproponował: „Ja zostaję premierem, ty wicepremierem. Pierwszym wicepremierem, więc tak naprawdę to ty jesteś premierem. Zaraz tu zawołam dziennikarzy i powiem im, że skierowałem cię do misji tworzenia rządu. I jeszcze powinieneś wziąć Bieleckiego. On jest dobry, wykazał się, a poza tym na Zachód będzie sygnał, że robimy ten sam kurs polityki”. Kuroń zaoponował. Dowodził, że Wałęsa jako premier może się szybko zgrać, stracić społeczne poparcie. Że lepsza jest koncepcja premierów jako zderzaków. Prezydent odpowiedział: „Nie mam innego wyjścia (…) muszę zagrać osobiście. Ty wiesz, jakie jest skłócenie, żadna partia sama rządu nie złoży i tego nie przeskoczymy”.

Kuroń nie do końca zrozumiał plan Wałęsy, ale jedno chwycił od razu. Że oferta Wałęsy jest ofertą personalną, skierowaną tylko do niego, do Kuronia, a nie do Unii. Wałęsa chciał wyłuskać Kuronia i Bieleckiego, by razem z nimi budować nowy układ władzy, triumwirat oparty nie na partiach i Sejmie, lecz na konstytucyjnych uprawnieniach prezydenta i premiera. I na zdolności Wałęsy do wymuszania na Sejmie własnej woli. Kuroń zrozumiał, że wejście w taki układ oznacza konflikt z własnym środowiskiem. Więc odmówił. Powiedział, że wpierw Wałęsa musi porozmawiać z Mazowieckim i Geremkiem. Jedynym efektem spotkania było przełamanie lodów. Wałęsa powiedział Kuroniowi, że żałuje, iż doszło do wojny na górze, i że brak mu dawnych doradców. „Bo jak nie z wami, to z kim ja będę pracował? Przecież dobrze wiesz, że nie mam z kim. Jesteście krajowi potrzebni”.

Rozmowy z kolejnymi partiami przekonały Wałęsę, że nie ma szans na wariant prezydent-premier, że wszystkie domagają się budowy rządu w oparciu o sejmową arytmetykę. Okazało się, że choć Wałęsa ma silniejsze karty, brakuje mu jednej – zmuszającej partie do podpisania wyroku na siebie, do wykonania kroku legalizującego system prezydencki. Wałęsa odłożył więc pomysł na później i postanowi przedłużyć aktualny stan, czyli zachować gabinet Bieleckiego. Liberałowie byli chętni, Unia się zgodziła, choć bez entuzjazmu, jednak ostro zaprotestował Kaczyński, domagający się rządu przełomu z Olszewskim na czele. Dla Wałęsy Olszewski i jego otoczenie byli jednak nie do przyjęcia: „Ja im nie wierzę. To są w ogóle nieodpowiedzialni ludzie, ja ich nie dopuszczę!” – mówił Kuroniowi. Aby zablokować Olszewskiego, Wałęsa zaczął grę na czas i powierzył misję tworzenia rządu Geremkowi.

Geremek nie miał szans, jednak przyjął misję i zaczął rozmowy. Bielecki jako warunek swojego udziału w rządzie postawił obecność braci Kaczyńskich, bo „jeśli nie będziemy mieć w rządzie Kaczorków, i to obu, to oni rozpieprzą cały układ”. Ale Kaczyński ponownie odmówił. Wtedy na prośbę Geremka Wałęsa zorganizował spotkanie liderów Unii, KLD i PC, między innymi: Mazowieckiego, Geremka, Kuronia, Bieleckiego, Tuska i Kaczyńskiego. Znamy przebieg tego spotkania z relacji Kuronia. Wałęsa oznajmił, że premierem będzie Geremek, i poprosił obecnych o poparcie. Z ostrym sprzeciwem wystąpił Kaczyński. Nie zgodził się na rząd kontynuacji, ale przede wszystkim ostro skrytykował działania gospodarcze Bieleckiego. Domagał się gospodarczego przełomu. Z minuty na minutę napięcie rosło. W pewnym momencie Wałęsa Kaczyńskiemu przerwał: „Co ty byś zrobił w gospodarce, to ja nie wiem, bo nie miałeś okazji spróbować. Natomiast o dekomunizacji mówiłeś cały czas, a po twoim odejściu Kancelaria Prezydenta okazała się najbardziej komunistyczną instytucją w Polsce”. Kaczyński mocno się odciął, awantura narastała coraz bardziej. Bielecki dowodził, że reformowanie jest misją samobójczą, więc każdego, kto się jej podejmie, trzeba poprzeć. Kaczyński ripostował, że nie ma co zwalać winy na rząd, że za stan gospodarki winę ponosi też prezydent i on jest za niego odpowiedzialny. Wałęsa się wściekł: „Ty to mówisz? Przecież to wy doprowadziliście do tego, że leciałem z siekierą na swoich najbliższych przyjaciół! (…) Musimy dotrzymać tego, co obiecaliśmy, i dlatego musimy wspólnie pracować! (…) Kaczyński przerwał mu, coś krzyczał (…). Również krzycząc, prezydent odpowiedział: – Zajmie się tobą prokurator! Kaczyński wstał, podszedł do drzwi i otwierając je, rzucił za siebie: – Jeszcze zobaczymy, kim się zajmie!”.

Wściekły Wałęsa zapowiedział desygnowanie Geremka, jednak Sejm się postawił. Oczywiście ta polityczna magma nie miała szans, by stanąć do walki przeciw Wałęsie. I szybko przegrałaby, gdyby nie Kaczyński. Po raz kolejny ujawniła się jego sprawność taktyczna. Kaczyński skorzystał z potrzeby chwili, z konieczności obsady stanowisk parlamentarnych. Wiedział, że liderzy partyjni boją się Wałęsy, zaproponował więc szybki podział parlamentarnych łupów. Akcja nie miała precedensu. Koalicja pięciu oraz PSL wzięła wszystkie stanowiska: marszałka, wicemarszałków, szefów komisji sejmowych i senackich, całkowicie ignorując dwa największe kluby UD i SLD. Łatwy sukces scementował chwiejną koalicję i sprawił, że pięć partii podtrzymało kandydaturę Olszewskiego. W obliczu tak wyrazistej deklaracji Bielecki podał się do dymisji.

Wałęsa jednak nie rezygnował. Poinformował posłów, że powoła kolejnego premiera dopiero po przyjęciu przez Sejm nowej konstytucji, wprowadzającej system prezydencki. Sejm się nie ugiął, przyjął dymisję Bieleckiego, zignorował projekt konstytucji, więc Wałęsa zdecydował się desygnować Olszewskiego. Nie było to jednak ustępstwo. Wałęsa wiedział, że sklecona naprędce koalicja nie stworzy rządu. Miał rację, wystarczyło kilka dni rozmów, aby koalicję opuściły KLD i KPN, a PL rozpadło się na dwie części. Koalicja rządowa przestała istnieć, parlament okazał się bagnem, na którym nic trwałego stanąć nie może.

Olszewski przegrał. Następnego dnia zwrócił się do prezydenta o zwolnienie go z misji tworzenia rządu. I wtedy wydarzyło się jedno z tych pikantnych wydarzeń, pokazujących skalę talentu Kaczyńskiego, a zarazem skalę jego hipokryzji. Po rezygnacji Olszewskiego Wałęsa był już zwycięzcą. Zastanawiał się, czy postawi na Bieleckiego, czy znowu zaproponuje siebie na premiera. I w tym momencie Kaczyński wykonał ruch, za który każdego innego skazałby na banicję: zerwał z izolacją postkomunistów, spotkał się z Waldemarem Pawlakiem i namówił go do głosowania przeciw rezygnacji Olszewskiego. Antykomunistyczny premier przeżył dzięki głosom postkomunistycznego PSL. Pierwszym owocem polityki przyspieszenia było zalegalizowanie PSL, na oczach całego Sejmu Kaczyński dziękował potem Pawlakowi.

Opinia publiczna przeoczyła to zdarzenie. Natomiast uważnie przeanalizowali je politycy, w szczególności Wałęsa. I kiedy trzeba będzie obalać rząd Olszewskiego, to właśnie ludowcy okażą się narzędziem odwetu. Tyle że wówczas Kaczyński i Olszewski uznają to za rekomunizację.

Jan Olszewski

Przez całe lata dziewięćdziesiąte Kaczyński miał silny kompleks swojej opozycyjnej drugoligowości. Nieudawany. Przy całej nieposkromionej ambicji Kaczyński respektował opozycyjne hierarchie: potrafił brutalnie atakować Mazowieckiego, Wałęsę czy Geremka, ale nie odważyłby się zająć ich miejsca. Chciał być głównym rozgrywającym w polskiej polityce, uważał jednak, że stanowisko premiera należy się opozycyjnym legendom. Mówił, że gdyby spróbował aspirować do fotela premiera, zostałby zabity śmiechem.

Stąd wzięła się kandydatura Olszewskiego. Postaci w opozycji ważnej, choć w 1991 roku już trochę zapomnianej. Niesłusznie, życiorys Olszewskiego był imponujący. Urodzony w rodzinie działaczy PPS – stracony przez Rosjan Stefan Okrzeja był jego wujem – w czasie wojny działał w Szarych Szeregach, a po wojnie wspierał PSL Mikołajczyka. Po skończeniu przez niego studiów prawniczych zaczęła się właśnie odwilż, więc został dziennikarzem „Po Prostu”. Napisał sławny tekst o potrzebie rehabilitacji Armii Krajowej, za co został ukarany zakazem pisania. Szybko stał się ważną postacią w opozycji. Stał się również jej głównym mecenasem – był obrońcą Kuronia, Modzelewskiego, Melchiora Wańkowicza, Szpotańskiego, Michnika, Wałęsy i Bujaka. On był inicjatorem dwóch sławnych gestów opozycji w latach siedemdziesiątych – listu przeciw zmianom w konstytucji oraz listu przeciw sformułowaniu o przyjaźni z ZSRR. Napisał też sławną broszurkę, znaną każdemu działaczowi, o tym, jak zachowywać się wobec SB.

Olszewski nigdy nie dał się wciągnąć w waśnie między opozycyjnymi formacjami. Może dlatego, że wstępował do nich wszystkich. Był jednym z liderów Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, zarazem był założycielem KOR. Był działaczem ROPCiO, a potem oczywiście „Solidarności”. Cieszył się także uznaniem Kościoła; to jego wybrał prymas Glemp do roli oskarżyciela w procesie przeciw zabójcom księdza Jerzego Popiełuszki.

Jakie miał poglądy? Ci, którzy zapamiętali go z lat dziewięćdziesiątych jako radykalnego prawicowca, byliby zaskoczeni, gdyby się dowiedzieli, że Olszewski prawicowcem nigdy nie był. Przez całe swoje życie był żarliwym i pryncypialnym lewicowcem. Wychowany w kolejarskiej rodzinie, wśród działaczy PPS, tamte wartości raz na zawsze przyjął za swoje. A zatem dwie rzeczy były dla niego naprawdę ważne – narodowa niepodległość i społeczna sprawiedliwość. W obu tych kwestiach był romantycznie nieprzejednany. Jak się prześledzi jego działalność w PRL, widać, że grał zawsze tylko na tych dwóch klawiszach. Przypominanie o Armii Krajowej, protesty przeciw zapisom w konstytucji na temat przyjaźni z ZSRR, współtworzenie Polskiego Porozumienia Niepodległościowego – to były wyraziste deklaracje, że celem opozycji nie jest naprawa PRL, lecz suwerenność. Z kolei założenie KOR, pomoc dla robotników, zaangażowanie w „Solidarność” to nie były dla niego polityczne rozgrywki, ale obrona biednych ludzi.

W 1990 roku przeszedł Olszewski na stronę Wałęsy, ponieważ Mazowiecki zawiódł go w obu najważniejszych dla niego sprawach. Nie wzniósł dumnie niepodległościowych sztandarów oraz nie bronił robotników przed skutkami szokowej terapii. W późniejszych latach, po nocy teczek, kiedy Olszewski szukał sobie miejsca w polityce, rozpychając się wśród prawicowych partyjek, lewica uczyniła z niego symbol prawicowego radykalizmu. Tymczasem nawet wtedy w niczym nie pasował do prawicowych kanonów – wróg kary śmierci, przeciwnik zaostrzenia prawa karnego, zwolennik wysokich podatków i państwa opiekuńczego, entuzjasta europejskiej integracji, sympatyk feminizmu. Mało kto wiedział, jak bardzo tamte prawicowe partie nie znosiły Olszewskiego, zwłaszcza odkąd Olszewski wyznał, że przez trzydzieści lat, od początku lat sześćdziesiątych do końca osiemdziesiątych, działał w loży masońskiej.

Olszewski okazał się premierem marnym, wręcz fatalnym. Zarazem warto dostrzec, że miał pecha – był politykiem, któremu nie udało się pokazać swojej prawdziwej twarzy. Ta była zupełnie inna od wizerunku narzuconego przez serię przypadków. Był człowiekiem sympatycznym, kulturalnym, o ujmującym sposobie bycia. Nawet ludzie pochodzący z innych światów – jak Leszek Balcerowicz – po spotkaniu z Olszewskim byli pod wpływem jego uroku. Był też błyskotliwym rozmówcą, w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych uznawano go za wybitną umysłowość, świetnego analityka. Jan Józef Lipski, lider KOR i zarazem przyjaciel Olszewskiego, powtarzał, że jednym z największych kapitałów KOR jest polityczna inteligencja mecenasa. O uznanie w oczach Olszewskiego zabiegali wówczas wszyscy, od Kaczyńskiego po Michnika.

Co się zatem zmieniło w Olszewskim po 1989 roku, że tego nie zobaczono? Otóż nie zmieniło się nic. Bo to nie Olszewski się zmienił, ale rzeczywistość. Przecież takie poglądy jak on kilka lat wcześniej mieli niemal wszyscy. Kuroń opowiadał, jak jeszcze w trakcie rozmów Okrągłego Stołu przychodzili do niego skądinąd nie prawicowi znajomi – na przykład Krzysztof Wolicki czy Andrzej Wajda – i przestrzegali przed kompromisem. „Jacku, wy tutaj przegrywacie coś ważnego! Byliśmy nieprzejednani i przez to silni. Teraz tracimy naszą moralną rację”. Taki był sposób myślenia opozycyjnej większości, w latach osiemdziesiątych wszyscy byli nieprzejednani. Najlepszym przykładem tej postawy był Michnik, patetyczny antykomunista, definiujący PZPR jako moralne zło, domagający się od opozycji wyrazistych gestów pogardy wobec władzy. Potrafiący przez lata organizować towarzyski bojkot wobec Marcina Króla i jego przyjaciół za to, że Król spotkał się z Jerzym Urbanem, aby uzyskać zgodę na wydawanie miesięcznika. Kto chce zrozumieć mentalność premiera Olszewskiego, powinien przeczytać „Dzieje honoru w Polsce” albo choćby fragment listu Michnika do Kiszczaka z 1983 roku: „Jesteście mściwymi i pozbawionymi honoru świntuchami (…). Dlatego, sami złajdaczeni, chcecie nas ściągnąć do swojego poziomu. Otóż nie. Tej przyjemności wam nie dostarczę [chodzi o odmowę Michnika wyjazdu na Zachód]. Niech ten mój gest odmowy będzie maleńką cegiełką budującą honor i godność w tym unieszczęśliwianym przez was kraju. Niech będzie policzkiem dla was, handlarzy cudzą wolnością!”.

Michnik wówczas postrzegał opozycję jako czyste dobro, komunistów jako czyste zło, a solidarnościową politykę jako ciąg cegiełek „budujących honor i godność”. Otóż dokładnie takie były poglądy Jana Olszewskiego w 1992 roku. Olszewski był Michnikiem, który w 1989 roku nie zmienił poglądów. Uważał, że Polska niepodległość zapomniała o jasnych moralnych podziałach. Że premier Mazowiecki powinien był w 1990 roku odsunąć generałów Kiszczaka i Jaruzelskiego. Że wolna Polska nie może się zgadzać na taki model zmian, w którym robotnicy tracą pracę, a partyjni dyrektorzy przejmują na własność państwowe zakłady. Zarazem Olszewski w swoim moralizmie był równie pacyfistyczny jak dawniej Michnik. Kto uważnie zapozna się z jego wypowiedziami, zrozumie, że on nie chciał karania. On domagał się gestów symbolicznych: jasnych moralnych potępień, wyraźnego odcięcia się od przeszłości, antykomunistycznych sztandarów dla nowego państwa. Stworzony dekadę później projekt polityki jako „moralnej rewolucji” najlepiej oddaje intencje Olszewskiego. To była stara opozycyjna antypolityka, która skupiała się na szlifowaniu własnej moralnej niezłomności. I do tego ograniczyła się cała aktywność premiera Olszewskiego. On sądził, że jego celem jest trwać i dawać świadectwo, a zbudowane tym przykładem społeczeństwo pójdzie za niezłomnym przywódcą.

Cała reszta, czyli opowieści o jego radykalizmie, to nieporozumienie. Olszewski czuł się drugim Gandhim, taki był horyzont jego politycznej agresji. Kim zaś był naprawdę? Otóż był klasycznym Don Kichotem, człowiekiem, który się spóźnił na swoją epokę, więc dla współczesnych był już tylko śmieszny. W 1992 roku był starszym panem w zbyt ciasnych garniturach, z niechlujnymi krzaczastymi brwiami, który z dobrotliwym uśmiechem na twarzy opowiadał bajki o sprawiedliwej Rzeczpospolitej. Jan Olszewski nie był już politykiem, w 1992 roku był eksponatem z solidarnościowego muzeum. Fantastą wierzącym, że przypadła mu misja zbawienia rodaków. Ale fantastą poczciwym i sentymentalnym. Nie tylko ze względu na dobre intencje, ale także dlatego, że nawet gdyby intencje miał złe, nikomu nie stałaby się krzywda. Bo Olszewski był politykiem, którego niezdarność nie miała precedensu w całej historii III RP.

Mimo że rząd Olszewski niczego zrobić nie zdołał, warto się uważnie pochylić nad jego dziejami, bo stały się one źródłem ważnych politycznych legend, zarówno dla prawicy, jak i dla lewicy. Przez to Olszewski zdobył status podobny do Mazowieckiego. Obaj politycy stali się symbolami dwóch solidarnościowych skrzydeł. Co pokazało całą przypadkowość pierwszego politycznego podziału – patronem lewicy został konserwatysta Mazowiecki, zaś prawicy – pepeesowiec Olszewski.

Jednak nie to było największym paradoksem tej historii. Raczej fakt, że w pierwszym rozdaniu liderami solidarnościowej sceny zostali dwaj starsi panowie zupełnie niepasujący do nowych czasów, niepotrafiący wyjść poza dawne pojęcia, poza swoją wrażliwość ukształtowaną w czasach PRL. Dlatego obaj dla kształtującego się obozu solidarnościowego stali się potem ciężarem. Tworząca się w bólach scena partyjna będzie musiała się bić nie tylko z Wałęsą, ale także z Mazowieckim i Olszewskim. Będzie musiała nie tylko wypchnąć ich z polityki, ale także uporać się z całym bagażem oskarżeń i nieporozumień, które wywołały rządy obu panów. Mając takie symbole jak Mazowiecki i Olszewski, już na starcie solidarnościowe skrzydła wieszały sobie kamień u szyi. A może nie tyle wieszały, bo przecież oba kamienie powiesiła jedna osoba. Obu panów na fotel premiera przeforsował Jarosław Kaczyński.

Rząd przełomu

Kłopot z opisem „rządu przełomu” polega na tym, że zostały po nim tylko słowa. O początku końca komunizmu, o nowej polityce gospodarczej, o uczciwej prywatyzacji, o rynku, za którym nie kryje się ręka aferzysty. Natomiast czynu nie pozostawił żadnego. Nie zostawił nawet odrzuconych przez Sejm ustaw, o których można powiedzieć, że są zapisem rządowych ambicji. Bo projekt Olszewskiego z założenia był antypolityczny; nie chodziło w nim o działanie, o konkretne decyzje, ale o gest, o danie świadectwa. O dotarcie do ludzkich sumień, o wywołanie narodowego wstrząsu.

Był też drugi problem. Otóż ten gabinet nie mógł działać normalnie, bo od początku był wydmuszką. Kaczyński powołał do istnienia coś, co nie miało prawa dłużej żyć. Zacznijmy od tego, że premier nie miał politycznego zaplecza. Nie było nim nawet PC, albo – mówiąc precyzyjnie – nie było nim zwłaszcza PC. Bo od kilku miesięcy między Olszewskim a Kaczyńskim trwał ostry konflikt. Zaczął się przed wyborami od sporu, kto będzie pierwszy na liście wyborczej – Kaczyński czy Olszewski. Wygrał Kaczyński, ale to doprowadziło do wielkiej nieufności. Tak wielkiej, że kiedy potem Kaczyński walczył z Wałęsą o premierostwo dla Olszewskiego, ten był przekonany, że Kaczyński go oszukuje. Potwierdza to sam Kaczyński: „Był przekonany, że ja go rozgrywam tylko po to, by podbić stawkę dla siebie”. Jednak również Kaczyński miał obsesję zdrady. Uważał, że Olszewski chce przejąć władzę w PC.

Konflikt osiągnął apogeum w chwili konstruowania składu rządu. Olszewskiemu zależało na tym, by dobrze żyć z Wałęsą, więc zablokował ministerialne apetyty PC. W szczególności nie wpuścił do rządu żadnego z braci. Kaczyński przełknął pigułkę, ale zażądał stanowiska szefa Urzędu Rady Ministrów dla polityka PC. Olszewski nie miał odwagi powiedzieć „nie”. Zgodził się, ale w ostatniej chwili, gdy przedstawiał w Sejmie skład rządu, do liderów PC przyszła kartka od premiera, że jest mu przykro, ale szefem URM zostanie kto inny. Kaczyński był na krawędzi wybuchu. Wielokrotnie mówił potem: „To było zwykłe chamstwo”. Jednak to była typowa dla Olszewskiego niezdarność. Przecież on ministra finansów, autora szumnie zapowiadanego gospodarczego przełomu, znalazł na półtorej godziny przed prezentacją składu rządu. A jego poglądy poznał potem, i ku swojemu zdumieniu dowiedział się, że są takie same jak Balcerowicza.

Ten rząd od początku miał problem elementarny. Nie „co robić”, ale „jak przetrwać”. Minister finansów już po miesiącu podał się do dymisji, a pierwsze przegrane w Sejmie głosowania pokazały, że rząd na większość liczyć nie może. W lutym upadł projekt polityki społeczno-gospodarczej, co pokazało, że rząd nie poradzi sobie z uchwaleniem budżetu. Niedługo potem podał się do dymisji kolejny minister finansów. Premier nawet nie próbował powołać następnego, bo nie miał już szans na zdobycie sejmowej większości.

Przez wiele tygodni pogniewany Kaczyński odmawiał kontaktu z premierem. Nie odpowiadał na telefony, nie przyjmował zaproszeń. Gdy wreszcie ochłonął, zażądał od Olszewskiego, aby poszerzyć koalicję. Z punktu widzenia wcześniej głoszonych poglądów pomysł był jednak szokujący – Kaczyński zaproponował koalicję z Unią Demokratyczną. Z Geremkiem, z Mazowieckim, z Kuroniem, z obozem grubej kreski, z formacją, przeciw której rząd Olszewskiego został powołany. Jak zwykle u Kaczyńskiego zmiana politycznych interesów prowadziła do programowej wolty. Po kłótni z Wałęsą ogłosił, że zagrożeniem przestali być Mazowiecki i Geremek, stał się nim natomiast Wałęsa. Nowym hasłem nie było już przyspieszenie, lecz ograniczenie Wałęsy. Najbardziej uderzające było to, że Kaczyńskiemu nie chodziło o chwilowy manewr. Prezes PC kreślił wizję stabilnej koalicji, rządzącej cztery lata, w której Unia dostałaby strategiczne resorty. Po raz kolejny Kaczyński postanowił ustawić całą scenę polityczną pod swój własny bieżący interes. Od strony chłodno analizowanego interesu grał Kaczyński racjonalnie. Unia potrzebna mu była podwójnie: aby nadać siłę krucjacie przeciw Wałęsie, a także aby występując w roli koalicyjnego spinacza, odzyskać kontrolę nad premierem.

Z początku Unia miała opory. Przeważyło jednak przekonanie, że szybki upadek Olszewskiego byłby porażką wszystkich partii i oddałby władzę w ręce Wałęsy. Ale Unia postawiła warunek – koalicja rozszerzy się nie tylko o Unię, lecz także o KLD. A zatem zbudowana zostanie wielka koalicja solidarnościowego obozu. Takiej koalicji nie chciał jednak Olszewski. Już w lutym zrozumiał, że jego rząd upada, a ten nieuchronny upadek postanowił przekuć w polityczną legendę. Tej antypolityce alians z Unią i KLD był niepotrzebny, brukał sztandary moralnej rewolucji skierowanej przeciw grubej kresce i wilczemu kapitalizmowi. Olszewski był przekonany, że jego upadek oznaczać będzie przyspieszone wybory, w których on stanie na czele tej Polski, która w 1990 roku poparła Wałęsę. Zmuszony przez Kaczyńskiego rozpoczął koalicyjne negocjacje, ale tylko po to, by grać w nich na czas.

Jednak nawet do takiej gry potrzebne są elementarne polityczne zdolności, a tych premier nie miał. Nieświadomie więc wywoływał konflikt za konfliktem. Ale najdziwniejszy był sposób prowadzenia rozmów. Jak opowiadają uczestnicy, premier siedział przy stole, słuchał, milczał, czasem kiwał głową, co sprawiało, że wkrótce wszyscy popadali w milczenie. I tak sobie wspólnie w ciszy siedziano. Opowiada Kaczyński: „Bywały momenty, w których panowało milczenie. Najpierw krótkie, kilkuminutowe. Potem jednak doszło do takiego komicznego spotkania, na którym wszyscyśmy siedzieli przy stole i przez kilkanaście minut nikt słowa nie wymówił. Niesamowite, siedzi z dziesięciu ludzi przy stole, którzy zebrali się nie na medytacje, ale na rozmowy, i cisza. Ja jeszcze czegoś podobnego w życiu nie widziałem”. Te negocjacje trwały dwa miesiące. Do kwietnia 1992 roku, kiedy stało się jasne, że dalsze rozmowy nie mają już sensu.

Fundamentalna uwaga metodologiczna

Aby zrozumieć dalsze wydarzenia, musimy się na chwilę zatrzymać. Upadek rządu Olszewskiego dał początek dwóm wielkim legendom, którymi przez lata karmiła nas potem debata publiczna. To sprawiło, że tamte wydarzenia pamiętamy już tylko za pośrednictwem tych legend. A to rodzi poważny kłopot; nie chodzi nawet o to, że jedna z tych legend jest przesadnie biała, a druga przesadnie czarna, ale że obie powstały długo po upadku rządu i opisały go według potrzeb zrodzonych przez późniejsze wydarzenia. Jedna strona potrzebowała dowodu, że prawica jest nieprzytomnie radykalna, druga potrzebowała świadectwa swojego antykomunizmu. Przypadkiem interesy obu stron okazały się zatem zbieżne, obie potrzebowały legendy o antykomunistycznych jastrzębiach. Historia została więc napisana na nowo. Członków ekipy Olszewskiego wystylizowano na większych radykałów, niż w rzeczywistości byli. Choć trudno dziś w to uwierzyć, rząd Olszewskiego nie był agresywnie antykomunistyczny. Zresztą gdyby było inaczej, czy Unia Demokratyczna prowadziłaby rozmowy o wejściu do rządu? Z Mazowieckim jako głównym orędownikiem tego pomysłu? Z Kuroniem, który Mazowieckiego poparł?

Dla zrozumienia klimatu tamtej epoki ważne jest panujące wtedy przekonanie, że postkomuniści nieodwołalnie przegrali. Pod koniec 1991 roku stanął problem, jak obóz solidarnościowy ma się zachować wobec tego upadku. Czy z pańską pobłażliwością, która dawnym wrogom zapomina przeszłość, czy z pryncypializmem, który dawne winy pamięta. W tej dyskusji język Olszewskiego był twardszy od Mazowieckiego, jednak był to język moralistycznej krytyki przeszłości, a nie twardych rozliczeń. Cała dekomunizacja sprowadzała się przecież do tego, że – jak mówił w exposé premier – najważniejszych funkcji publicznych nie powinni pełnić ludzie będący symbolami starej epoki. Jeśli to był plan administracyjnych czystek, to skromniejszy od tych, które przeprowadzała każda koalicja po objęciu władzy. Dopiero na kilka dni przed odwołaniem rządu, w ramach budowania legendy, Macierewicz przygotował projekt ustawy dekomunizacyjnej.

W exposé postawiony został także temat rozliczeń. Olszewski mówił: „Nie chcemy odpowiedzialności zbiorowej, lecz tylko odpowiedzialności za konkretne decyzje ludzi, którzy dla kariery popełniali czyny sprzeczne z interesem narodowym. Tacy ludzie nie powinni się dziwić, że mogą za to zostać ukarani”. Wypowiedź była enigmatyczna, można ją było rozumieć zarówno w duchu powściągliwego legalizmu, jak też szukającego rozliczeń pryncypializmu. Jednak późniejsza praktyka resortu sprawiedliwości pokazała, że intencja premiera była jeszcze inna – jego słowa były po prostu gestem, symbolem zerwania z ideologią grubej kreski. Była to klasyczna antypolityka, w której słowa ważniejsze były od czynów. Bowiem potem rząd Olszewskiego nie tylko nikogo za nic nie ukarał, ale też nikogo ukarać nawet nie próbował. Realni komuniści go nie obchodzili. Oni byli tłem dla wewnątrzsolidarnościowego sporu o to, czy w demokracji dawna opozycja ma kultywować swoją moralną wyższość. I czy ta postawa jest kluczem do budowy udanej demokracji.

W ogóle te wszystkie tropy, które złożą się na późniejszy antykomunizm, nie mają swoich odpowiedników w 1992 roku. Jeśli spojrzymy na czyny i słowa Olszewskiego, zobaczymy, że mitem jest twierdzenie, że chciał oczyścić państwo z byłych agentów SB w trosce o jego suwerenność. Otóż taka interpretacja lustracji pojawiła się długo po upadku jego rządu. Wcześniej państwowy wymiar lustracji był ignorowany; premier nawet nie sprawdził teczek swoich ministrów, co sprawiło, że na liście Macierewicza znalazło się trzech ministrów i ośmiu wiceministrów. Olszewski rozumiał lustrację jako gest etyczny, jako rozliczenie dawnych towarzyszy walki. To nie był akt państwowy, lecz wewnątrzśrodowiskowy, podtrzymujący mit formacji wiernej dobru i prawdzie.

Także nieprawdą jest stwierdzenie, że rząd Olszewskiego chciał dekomunizować armię. Nawet Jan Parys przyznawał, że nie był na tyle szalony, aby wyrzucać komunistycznych oficerów, bo musiałby wyrzucić wszystkich. Konflikt z Wałęsą był sporem kompetencyjnym o to, kto rządzi wojskiem – rząd czy Belweder. A w trakcie tego sporu Parys odwoływał się nie do antykomunistycznej retoryki, ale do konstytucyjnych przepisów, wskazujących prerogatywy ministra. Dopiero wiele miesięcy potem Kaczyński, a dopiero po nim Parys, zmienili sztandary tamtej wojny. I okazało się, że rząd walczył o rozbicie komunistycznego układu w armii, którego Wałęsa był obrońcą.

Oddzieliwszy fakty od późniejszych mitów, zrozumiemy, że konflikt między Olszewskim a prezydentem nie był kolejnym etapem sporu o przyspieszenie, ale wojną o władzę, w której wymiar dekomunizacyjny został dopisany post factum. Antykomunizm narodził się w III RP dopiero po upadku rządu Olszewskiego. I też nie od razu. Po upadku rządu odnowiciel antykomunizmu, czyli Kaczyński, najpierw próbował zbudować koalicję z Unią i KLD, czyli z partiami, które obaliły rząd Olszewskiego. I dopiero potem, gdy to się nie udało, wywiesił pierwsze antykomunistyczne sztandary. A w całości rozwinął je po wygranej SLD. I wtedy w centrum nowej ideologii znalazło się pytanie: kto jest odpowiedzialny za powrót postkomunistów do władzy? Odpowiedź brzmiała: prokomunistyczna koalicja Wałęsy i Unii, która wspólnie ukrzyżowała Jana Olszewskiego. Jednak aby ta historia miała sens, trzeba było zrobić z Olszewskiego dekomunizacyjnego mesjasza.

Ta mitotwórcza operacja udała się dzięki temu, że wszystkim była na rękę. Po pierwsze, prawicy, która budowała sobie heroiczną legendę. Po drugie, SLD, który szukał dowodu na solidarnościowy radykalizm. Po trzecie, Michnikowi, który stylizował się na wieszcza łączącego odłamki rozbitego narodu i do odegrania tej roli potrzebował stojącego na antypodach piewcy narodowej nienawiści.

Nieudolny Olszewski stał się groźną figurą tylko dlatego, że politycy dużo poważniejsi od niego zdecydowali, że to się im opłaca. Owszem, on sam był antykomunistą, ale nie z tego gatunku, którym można kogokolwiek postraszyć. A już na pewno nie w 1992 roku.

Wojna z Wałęsą

Historia konfliktu z Belwederem jest o tyle ciekawa, że Olszewski wcale do niego nie dążył. Kaczyński zarzucał wręcz Olszewskiemu tchórzostwo wobec Wałęsy. Twierdził, że gdy został premierem, cała jego determinacja do walki z Wałęsą się wyczerpała. Dlaczego zatem tak szybko doszło do wojny z Belwederem? Bo Olszewski został w nią wciągnięty przez swoją polityczną niezdarność. Już w kilka dni po zaprzysiężeniu rządu pojawił się pierwszy zgrzyt. Jego autorem był Jan Parys, postać dziwna, bardzo pęknięta. W prywatnych rozmowach robił miłe wrażenie, był dobrze wykształconym socjologiem, kulturalnym człowiekiem, otwartym na kompromis politykiem. Jednak publicznie ujawniał zupełnie inną twarz. W świetle fleszy każde jego słowo i gest ociekały histerią i radykalizmem, choć gdy potem Parys opisywał swoje intencje, brzmiały one spokojnie i racjonalnie. To był dziwny przypadek całkowitej niespójności prywatnych przekonań oraz społecznych zachowań.

Parys tuż po objęciu urzędu postanowił wysłać na emeryturę swojego poprzednika, byłego szefa MON, wiceadmirała Piotra Kołodziejczyka, blisko związanego z Belwederem. To nie był gest przeciw Wałęsie. Sam Parys opowiadał potem, że był zafascynowany Wałęsą, a pierwsze spotkania z prezydentem wspominał jako bardzo udane. Po prostu świeżo upieczony minister kipiał energią i wolą działania, chciał pokazać, że teraz on, cywil, tu rządzi, więc demonstracyjnie upokorzył mundurowego poprzednika. Jednak zapomniał o Wałęsie; podjął decyzję bez jego wiedzy, więc prezydent potraktował to jako naruszenie swoich wpływów i wymusił na Olszewskim cofnięcie decyzji. Parys potraktował to ambicjonalnie i rozpoczął z prezydentem kompetencyjną wojnę. To była cała seria mniejszych i większych decyzji dowodzących, że to on rządzi w armii. Do tego doszły pierwsze publiczne napady histerii – na spotkaniu z generałami nagle oświadczył, że kto nie zgadza się na wejście do NATO, ma siedem dni na odejście ze stanowiska. Zirytowany Wałęsa wysłał do premiera list z poleceniem usunięcia ministra.

Zanim Olszewski zdążył zareagować – jak zwykle tygodniami zwlekał z decyzją – inicjatywę przejął Parys. Korzystając z wyjazdu Wałęsy, zdymisjonował szefa WSI. Wbrew dorabianym po latach uzasadnieniom nie chodziło o zastrzeżenia merytoryczne, a jedynie o pokazanie, kto rządzi. Belweder się odwinął, postanowił odciąć Parysa od wpływu na armię. Ministrowie prezydenccy rozpoczęli rozmowy z generałem Tadeuszem Wileckim w sprawie objęcia przez niego funkcji szefa Sztabu Generalnego. Sam Parys tak tłumaczył grę Wałęsy: „Jako szef resortu znalazłbym się w klinczu. W razie mojej próby przywołania do porządku szefa sztabu prezydent wyraźnie ująłby się za Wileckim. Moja władza stałaby się fikcją”. Duma Parysa tego nie wytrzymała. Stracił panowanie nad sobą, pojawił się na spotkaniu z oficerami Sztabu Generalnego i wygłosił histeryczne przemówienie, w którym oznajmił, że „pewni politycy zapraszają bez wiedzy ministra obrony (…) wybranych oficerów i obiecują im awanse za poparcie wojska dla rozgrywek politycznych”. Im dłużej Parys przemawiał, tym bardziej tracił nad sobą panowanie. W końcu grzmiał, że ci ludzie „są zwykłymi politycznymi aferzystami”, a „Wojsko Polskie nikomu, kto chce obalić w Polsce demokrację, nie pomoże. Armia nikomu nie będzie pomagać w przejmowaniu władzy siłą”.

Wybuchła afera. Wałęsa się wściekł. Parys dowodził, że jego słowa przekręciły media. Premier znalazł się pod presją z jednej strony żądającego dymisji prezydenta, z drugiej swojego otoczenia, Wojciecha Włodarczyka i Zdzisława Najdera, którzy domagali się obrony Parysa. Bynajmniej nie dlatego, że uważali, że to Parys miał rację. Obaj panowie myśleli o sobie, byli wystraszeni, że gdy dojdzie do poszerzenia koalicji o Unię, pierwszy z nich straci pozycję szefa URM, a drugi nigdy nie obejmie wymarzonego fotela szefa MSZ. Pójście na wojnę z Wałęsą traktowali jako gest, który zniechęci Unię do aliansu z Olszewskim.

Te drobne detale nie byłyby warte odnotowania, gdyby nie to, że stanowią realia tamtej epoki. Realia polityki słabej, miotanej przez błahe ambicje pomniejszych graczy. Oczywiście te ambicje były i będą zawsze, ale w epokach silnych partii i podmiotowych premierów nie mają one znaczenia. Ale Olszewski takim premierem nie był. Nie miał swojej partii, nie miał większości w Sejmie, nie miał lojalnych ministrów, jedyne, co miał, to dwóch przyjaciół, z którymi siadał wieczorami i próbował zrozumieć, dlaczego mimo że jest premierem, niczym nie rządzi. Nic dziwnego, że stał się ich zakładnikiem. A że obaj panowie myśleli bardziej o sobie, Olszewski nie wyszedł na tym najlepiej.

Ledwie premier, aby uśmierzyć gniew Wałęsy, urlopował Parysa, natychmiast Najder osłabił wydźwięk decyzji. Oświadczył, że nie jest to przygotowanie do dymisji, ale próba „ochłodzenia nastrojów”. Zirytowany Wałęsa zadzwonił i zapowiedział, że za kilka godzin publicznie zażąda dymisji Parysa. Olszewski zdecydował się go poświecić, ale znowu Najder i Włodarczyk wymusili kulawy kompromis – oto Parys oddaje się do dyspozycji premiera, a premier powołuje komisję pod przewodnictwem Włodarczyka do wyjaśnienia sprawy.

Olszewski raz za razem chciał ułagodzić Wałęsę, ale ciągle osiągał coś odwrotnego. Urlopowany Parys, zamiast milczeć, udzielał mediom antyprezydenckich komentarzy. Natomiast Włodarczyk opublikował raport w pełni wybielający Parysa. Wałęsa nie rozumiał kulisów tego postępowania. Nie mieściło mu się w głowie, że premier może być tak niezdarny. Miał wrażenie, że Olszewski prowadzi z nim bezczelną grę. Znowu więc telefonicznie zażądał dymisji. Olszewski postanowił ulec, uznał, że nie może walczyć na dwóch frontach naraz – z opozycją w Sejmie i z prezydentem. Ale wtedy przed Olszewskim stanęli Najder i Włodarczyk i zagrozili, że w takim razie podadzą się do dymisji.

Olszewski znowu ustąpił, więc Wałęsa oświadczył, że „nie wyklucza możliwości zaproponowania dymisji premierowi Olszewskiemu”. Po telefonicznej rozmowie z prezydentem Olszewski był załamany, zrozumiał, że konflikt jest absolutnie poważny. Jednak korzystając z depresji premiera, Najder i Włodarczyk namówili go do kolejnego zaczepnego gestu – do zakończenia urlopu Parysa, do pokazania Wałęsie, że rząd nie pójdzie na ustępstwo. Rada była jednak samobójcza. Parys w pierwszych godzinach urzędowania wywołał kolejny skandal. Pojawił się na wiecu swoich zwolenników, gdzie ostro skrytykował Wałęsę i oznajmił, że „należy stworzyć Komitety Obrony Państwa”. Tłum zaczął wiwatować, pojawiły się hasła „Parys na prezydenta”, którym minister przysłuchiwał się z pełną aprobatą. Tego dnia ekipa Olszewskiego wreszcie zrozumiała, że Parys za chwilę cały gabinet pociągnie na dno. Włodarczyk i Macierewicz zażądali jego dymisji, jednak Najder dalej go bronił. Premier nie potrafił się zdecydować, uciekł więc w pozorowane rozstrzygnięcie – przedłużył Parysowi urlop i zakazał mu publicznych wystąpień.

W połowie maja los Parysa został przypieczętowany. Jednak nie przez Olszewskiego, ale przez specjalną sejmową komisję, która oskarżenia Parysa przedstawione na posiedzeniu sztabu uznała za bezzasadne. Parys nie miał wyboru; podał się do dymisji, a premier musiał ją przyjąć. Tych kilka miesięcy przepychanek pokazało całą niezdarność premiera. Został wciągnięty w nie swoją wojnę, w której nic nie zyskiwał, w której nie on podejmował decyzje, która zjednoczyła wszystkich jego wrogów – prezydenta i całą sejmową opozycję. I którą spektakularnie przegrał, bo okazało się, że bronił zwykłego awanturnika. Zadowolony był tylko Kaczyński, który od tygodni robił wszystko, aby wepchnąć Olszewskiego w konflikt z Wałęsą. Tymczasem premier stale odmawiał, bo – jak opowiada Kaczyński – „uważał, że największym zagrożeniem dla demokracji w Polsce jest Unia Demokratyczna”.

Gwoździem do trumny okazało się głosowanie Sejmu nad orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego w sprawie płac w budżetówce, rent i emerytur. Do wykonania budżetu potrzebne było odrzucenie stanowiska trybunału. Rząd o poparcie zaapelował i przegrał. Minister finansów podał się do dymisji, a rząd uświadomił sobie, że nie ma najmniejszych szans na uchwalenie budżetu. 6 maja Olszewski zebrał swoich doradców i oświadczył: „Wałęsa, przekonawszy się, że ten Sejm to hałastra, jutro zgłosi wniosek o dymisję premiera”. Tak się nie stało, ale od tego momentu wszyscy wiedzieli, że dni premiera są policzone. Ciekawe było tylko to, kto wyprowadzi przeciw Olszewskiemu pierwszy cios. Otóż tą osobą był Kaczyński. Na nowego premiera zaproponował polityka PC Jerzego Eysymontta.

W legendzie na temat upadku rządu Olszewskiego powiada się, że powodem odwołania rządu była akcja lustracyjna. Nic bardziej błędnego. Los rządu Olszewskiego został przypieczętowany długo wcześniej, w pierwszych dniach maja, gdy okazało się, że wrodzy są mu zarówno prezydent, jak i Sejm. Kaczyński tak potem opisywał ten moment: „O tym, że ten rząd padnie, wiedzieli wszyscy. Nawet dwudziestoletni dziennikarze biegający po Sejmie”.

Rząd Olszewskiego był już politycznym trupem. Trwał na kredyt. Pozwolono mu działać jeszcze kilka tygodni, bo nie potrafiono uzgodnić, jak ma wyglądać następne rozdanie. W tym darowanym czasie Olszewski i jego ekipa gorączkowo się naradzali. Ale nie nad tym, jak ocaleć, ale nad tym, jak upaść. Jakie sztandary wznieść w chwili klęski, aby idąc z nimi do wyborów, władzę odzyskać. Pomysłów nie było wiele; został wybrany jedyny, który wydawał się skuteczny. Potem Macierewicz spotkał się z Kaczyńskim i powiedział: „Mamy tylko miesiąc, żeby to zrobić”. Chodziło o ujawnienie agentów.

Pod koniec kwietnia Wałęsa spotkał się z Mazowieckim i powiedział, że chce jak najszybciej obalić rząd, a stworzenie nowego powierzyć Mazowieckiemu. Wałęsa trafił na świetny moment. Mazowiecki był rozgoryczony, jego pozycja w Unii słabła, jego pomysły były coraz mocniej kontestowane przez Geremka i Kuronia. Ze strony Wałęsy to nie było sondowanie. Chwilę potem prezydent pomysł upublicznił; oznajmił, że w razie upadku gabinetu Olszewskiego jego kandydatami na premiera będą albo Mazowiecki, albo Olechowski. Ten pierwszy został opisany jako premier „do zszywania”, ten drugi jako premier „do szybkiego robienia reform”. Jak zwykle zgłaszając wiele wariantów, Wałęsa poważnie myślał o jednym. Tym wariantem był Mazowiecki. Wałęsa zadzwonił do niego i powiedział: „Panie Tadeuszu, ja tego… No, tego długiego, to tylko tak dla zmyłki wymieniłem. Ja to daję panu”. Ale Wałęsa postawił sprawę jasno: „Ja chcę pana, ale nie Unię”. Coraz bardziej niechętny partiom Wałęsa chciał, aby Mazowiecki stanął na czele rządu ponadpartyjnego.

Kilka dni potem, 8 maja, Wałęsa wystąpił w Sejmie z bardzo spokojną krytyką polskiej polityki. Nie mówił o złym premierze, mówił o złym ustroju. O rozdrobnionym Sejmie, o chwiejnym rządzie, o kolejnych koalicjach czterech, pięciu, siedmiu, które prowadzą ze sobą nieudane negocjacje, o rządzie, który nie ma siły pozwalającej na szybkie działania, o coraz bardziej marnowanym czasie. Wałęsa uznał, że powodem tych kłopotów jest ustrojowy chaos: „Ciągle nie dopracowaliśmy się jasnego i wyraźnego podziału kompetencji – rządu, parlamentu i prezydenta. Niektórzy powiadają, że powstał swoisty Trójkąt Bermudzki, w którym giną szanse naszych reform”.

Prezydent zgłosił projekt systemu prezydenckiego, opartego na modelu francuskim. Argumenty Wałęsy warto powtórzyć, bo tego dnia sprawnie przedstawił credo swojej prezydentury. „Po okresie dotychczasowych doświadczeń widać wyraźnie: kraj nasz potrzebuje gospodarza. Potrzebuje skutecznej władzy wykonawczej, która gdy słabnie, gdy się nie sprawdza, musi podlegać szybkiej i sprawnej rekonstrukcji. Ludzie, którzy nie potrafią podołać zadaniom, winni być zastępowani innymi, i trzeba dokonywać tego niezwłocznie i płynnie. Nie wolno nam reformować kraju w drodze długich, niekończących się debat. Musimy dokonać wyboru. Musimy zdecydować, jakiego modelu władzy chcemy. Czy prezydent ma być malowany, służyć wyłącznie reprezentacji? Wtedy cała władza wykonawcza będzie w rękach rządu, będzie dzieliła jego słabość, padała wraz z upadkiem gabinetu. Czy też opowiemy się za silną prezydenturą, która może być gwarantem przeprowadzenia reform. (…) W proponowanym przeze mnie systemie uprawnienia do podejmowania ważkich decyzji przyznaje się prezydentowi. Mianuje on i odwołuje premiera, a także pozostałych członków rządu. Za ich sprawną i skuteczną pracę ponosi odpowiedzialność przed parlamentem. W tym systemie współpraca prezydenta i rządu staje się bliska, zgodna i harmonijna”.

Wydarzeniem dnia nie była jednak treść wystąpienia Wałęsy. Rysem epoki było to, że argumentów o słabej władzy nikt nie rozumiał. Przemówienie prezydenta odebrano jako nudne, miękkie i nie na temat. Posłowie byli przekonani, że partie są glebą demokracji, a propozycje Wałęsy odebrali jako apetyt na jeszcze większą porcję władzy. Myśl o tym, by samemu zostać ministrem czy premierem, wydawała się każdemu tak obezwładniająca, że nie zastanawiano się, czy istniejący ustrój pozwala premierowi być skutecznym. Nic dziwnego, że sensacją dnia były nie słowa Wałęsy, ale nieobecność w Sejmie w czasie jego przemowy premiera Olszewskiego, która została odebrana jako polityczna demonstracja. Niesłusznie, Olszewski jak zwykle wszystko pokręcił. Nie było go w Sejmie, bo spodziewał się ataku Wałęsy, a nie chciał na niego musieć odpowiadać.

Jednak w tym momencie Olszewski nie był już ważny. Zaczął się wyścig o następne rozdanie, o to, kto obali Olszewskiego i wyznaczy jego następcę – Wałęsa czy Kaczyński. Widząc, że Eysymontt nie zyskuje poparcia, Kaczyński zaproponował Adama Strzembosza, z którego kandydaturą zaczął pielgrzymować do Unii, KLD i ZChN. Z kolei Wałęsa uznał, że w Sejmie znacznie większe poparcie od Mazowieckiego może zyskać Pawlak. Łatwo namówił do tego ruchu Geremka, gotowego zrobić wszystko, aby Mazowiecki nie wrócił do władzy. Na posiedzeniu prezydium Unii Demokratycznej doszło zresztą do wielkiego starcia Geremka i Mazowieckiego. Ten drugi czuł, że jego przywództwo w partii staje się iluzją, zagrał więc ostro. Jego zwolennicy wymusili coś w rodzaju wotum zaufania, uznanie przez partię, że jej kandydatem na premiera jest jej przewodniczący. Mazowiecki poparcie dostał, jednak po tak długiej i mozolnej walce, że sam zrozumiał, iż tej funkcji partia nigdy mu nie powierzy. Pawlak, mający poparcie Wałęsy i większości Unii, wyrósł więc na faworyta, któremu Kaczyński nie był w stanie nikogo przeciwstawić.

Nowa układanka była gotowa; nic dziwnego, że obie strony zdecydowały się na czołowe zderzenie. Pretekstem okazał się traktat polsko-rosyjski, który za kilka dni miał w Moskwie podpisać prezydent. Do dziś nie wiadomo, co było merytoryczne w tym sporze, a co było zimno rozgrywanym piarem. Wiadomo, że strona polska się śpieszyła. Podpisanie traktatu było warunkiem wycofania wojsk rosyjskich, tymczasem jeszcze na kilka dni przed jego podpisaniem Rosjanie obstawali przy niekorzystnych dla nas decyzjach w sprawie baz wojskowych. Trudno dziś dociec, czy premier miał prawo podejrzewać Wałęsę, że ten jest gotów na zbyt daleko idące ustępstwa. Ważne, że wysłał do niego szyfrogram, w którym cofał poparcie rządu dla jakichkolwiek ustępstw. Taki ruch blokował Wałęsę, który tracił negocjacyjną swobodę. Na szczęście udało się. Wałęsa wymusił na Rosjanach wszystkie nasze warunki, podpisał traktat, ale wrócił do Polski wściekły. Ujawnił kulisy negocjacji i oskarżył rząd o awanturnictwo. Wałęsa stwierdził, że wysyłanie szyfrogramu na dwie godziny przed spotkaniem z Jelcynem było skrajną nieodpowiedzialnością. W razie najmniejszej różnicy zdań Wałęsa zmuszony byłby do zerwania rozmów z prezydentem Rosji, co prowadziłoby do dyplomatycznego skandalu. Z kolei rząd ogłosił, że korzystny dla Polski traktat jest jego zasługą, bo to on wymusił twardość na skłonnym do ustępstw prezydencie.

Argumenty obu stron wypowiedziane były w poetyce ostrych, emocjonalnych oskarżeń. To już nie był zwykły konflikt, to była awantura, w której obie strony przekonywały społeczeństwo, że przeciwnik jest skrajnie nieodpowiedzialny. Dzień później Unia zdecydowała, że wystąpi o wotum nieufności, zaś Wałęsa oznajmił, że stracił zaufanie do rządu. Akcja odwoływania rządu się rozpoczęła. Rząd odpowiedział natychmiast, poseł Janusz Korwin-Mikke zgłosił wniosek o ujawnienie listy agentów SB i UB. Mimo próby zerwania kworum przez posłów Unii prawica głosowanie wygrała. Sejm zdecydował, że lustracja urzędników państwowych dokona się w trzech ratach. Pierwsza fala lustracji, obejmująca najwyższych urzędników państwowych – ministrów, posłów i senatorów – miała być przeprowadzona natychmiast. Szef MSW dostał na to czas do 6 czerwca.

Jak wszystko, co wyszło spod ręki ekipy Olszewskiego, projekt sejmowej uchwały był pełen wad. Zamiast przygotować Korwin-Mikkemu prawnicze arcydzieło, uchwała została napisana w biegu i niedbale. Nie sprecyzowano, co się rozumie przez tajnego współpracownika, nie sformułowano trybu odwołania się od werdyktu szefa MSW. Popełniono dwa elementarne błędy, które sprawiły, że po kilku tygodniach Trybunał Konstytucyjny uznał uchwałę za nielegalną. Z drugiej jednak strony była to pierwsza rozgrywka, którą Olszewski wygrał. Większość sejmowa wreszcie zagłosowała za rządem, bo dla wszystkich było jasne, że to nie Korwin-Mikke, lecz sam Olszewski przystępował do lustracyjnej ofensywy.

Lustracja

Dziś może trudno w to uwierzyć, ale tamto głosowanie nie wywołało większego napięcia. Ani tego dnia, ani w następnych nie było w Sejmie świadomości nadchodzącego trzęsienia ziemi. Owszem, w czasie debaty nad uchwałą było dużo emocji, ale nie było poczucia, że stało się coś przełomowego. Spór o lustrację trwał już od dawna, siły obu stron wydawały się wyrównane, argumenty znane, zwycięstwo każdej z nich traktowano jako coś możliwego i akceptowalnego. Były już państwa, w których lustracja została przeprowadzona (w Niemczech, w Czechach), były takie, które były temu przeciwne. W ogóle w 1992 roku lustracja mało kogo emocjonowała; społeczeństwu nie przychodziło do głowy, że wypłyną znane nazwiska. Oczywiście posłowie byli ciekawi, który z nich donosił na kolegów, ale w tamtych dniach w sejmowych kuluarach myślano tylko o jednym polityku – o Geremku. Od wielu miesięcy prawica kolportowała informację – fałszywą, jak się potem okaże – że Geremek w latach sześćdziesiątych, gdy kierował Centrum Kultury Polskiej w Paryżu, składał meldunki do SB. Te plotki doszły także do unitów, więc oni także żyli w przekonaniu, że akcja lustracyjna jest polowaniem na Geremka, a może także kilku innych unijnych liderów. To oni mieli większy opozycyjny staż i u nich ryzyko posiadania plamy w życiorysie wydawało się większe.

W ogóle logika, że zasłużeni są bardziej narażeni, stanowiła socjologiczne tło akcji lustracyjnej. Nie tylko tamtej, ale każdej. W dowolnej epoce weryfikacja elit jest szansą na ich gwałtowną wymianę. Podobnie było w 1992 roku. Akcja lustracyjna była w swojej istocie atakiem opozycyjnej drugiej ligi na ligę pierwszą, atakiem szeregowych działaczy na swoich byłych wodzów. Jednym z głównych frontów walki politycznej po 1989 roku był przecież spór o zasadność trwania dawnej opozycyjnej hierarchii. O to, czy dawna opozycyjna arystokracja z epoki PRL ma pozostać polityczną arystokracją także w III RP, czy też w nowym rozdaniu wyzerowuje się dawne zasługi i wszyscy mają jednakowe szanse. Taki był socjologiczny mechanizm buntu Kaczyńskiego, taki był socjologiczny powód wojny na górze. Kto się kilka razy odbił od siły dawnych hierarchii, od Wujca, Geremka, Michnika, Mazowieckiego, ten popierał akcję mogącą je obalić. Podobny był socjologiczny mechanizm działania drugiej strony, nie moralne zastrzeżenia wobec lustracji były najważniejsze, lecz obawa przed scenariuszem, w którym dochodzi do wymiany elit.

Publicznie unici mówili, że lustracji się nie boją, ale to nie była prawda. W tej jednej kwestii nikt nie mógł być pewien. Jeden przykład: w pisanych po latach pamiętnikach Waldemar Kuczyński, najbliższy doradca i przyjaciel Mazowieckiego, opowiada jak bardzo był zdumiony pasją, z jaką włączył się Mazowiecki w obalanie rządu Olszewskiego. „Widząc to zaangażowanie, wręcz zawziętość, bardzo emocjonalną, zastanawiałem się, czy aby go wśród tych »agentów« nie ma”. Takie panowały wówczas lęki, wszyscy znali metody SB, nawet najuczciwszych można było złamać.

A zatem Sejm trwał w oczekiwaniu, który z unitów zostanie wskazany jako były agent. Tylko nieliczni wiedzieli, że prawdziwym celem lustracyjnego ataku nie jest Geremek, ale sam prezydent. A zatem że socjologiczny mechanizm lustracji został podtrzymany mocniej, niż powszechnie sądzono, bo przecież realnym wrogiem dla nowych ambicji byli już nie Geremek i Mazowiecki, lecz niszczący partyjny plankton Wałęsa. Druga odsłona wojny na górze była próbą przełamania kolejnej bariery politycznego awansu, rozbicia kolejnego szklanego sufitu, o który rozbijały się ambicje solidarnościowych działaczy. Po Geremku i Mazowieckim przyszedł czas na Wałęsę.

Niszczenie kolejnych liderów własnego obozu po to, by samemu awansować, wydać się musi cyniczną taktyką. Jednak w niestabilnych czasach tak właśnie wygląda polityka. Tu jeszcze ujawnił się dodatkowy czynnik – szczególna cecha umysłowości polskiej prawicy, która sprawiała, że gdy Olszewski, Kaczyński czy Macierewicz nie potrafili zbudować stabilnej władzy, błędu szukali wszędzie, ale nie w sobie. Nigdy nie przyszło im do głowy, że to oni są nieudolni, że gdyby Wałęsa ich nie dobił, sami by zginęli, że kilka miesięcy ich rządzenia było potykaniem się o własne nogi. Odwrotnie, źródeł swojej słabości zawsze szukali w sile przeciwnika, którą z założenia uważali za nienaturalną i demoniczną. I tak będzie zawsze; czy to będzie Wałęsa, SLD, czy Platforma, uważać będą, że cudza siła ma drugie, patologiczne dno. Wszystko byle nie przyznać, że inni są po prostu zręczniejsi. Ta cecha wyróżniała prawicowych polityków tak mocno, że można ją potraktować jako element definicyjny – solidarnościowa prawica to formacja uznająca, że po jej stronie jest moralna słuszność, i tłumacząca sukcesy przeciwnika jego gigantyczną nieuczciwością.

Obóz solidarnościowy cierpiał na dwie umysłowe choroby. Pierwszą było przekonanie unitów, że są z założenia mądrzejsi, drugą przekonanie prawicowców, że są z natury uczciwsi. Złośliwy historyk całą solidarnościową wojnę mógłby opisać jako starcie dwóch maniakalnych zakonów – „mądrych” z „uczciwymi”.

Moment podjęcia decyzji, że na liście agentów zostanie umieszczone nazwisko Lecha Wałęsy, to jedna z najciekawszych politycznych zagadek, która do dziś pozostała tajemnicą. Oficjalna linia jest taka, że Olszewski w ogóle nie wiedział, kto się znalazł na liście, że nazwiska poznał dopiero 4 czerwca rano. Oczywiście nikt w to nie wierzy; nie tylko dlatego, że żaden premier nie zgodziłby się detonować bomby, nie sprawdzając, na kogo ona spadnie. Są też dowody pośrednie, choćby pamiętniki Najdera, które pokazują, że kolejne przemówienia, które od 30 maja pisał premierowi, są mowami z drugim dnem, pokazującymi, że piszący wie już, iż wynik lustracji pozwala postawić dramatyczne pytania o państwo.

Poza poszlakami skazani jesteśmy na spekulacje. Zacznijmy o tego, że fakt agenturalnego epizodu Wałęsy był tajemnicą poliszynela. Ujawnił go zresztą sam Wałęsa w 1979 roku na jednym ze spotkań Wolnych Związków Zawodowych. Opowiadają Gwiazdowie: „Wałęsa przyznał się, że już po spaleniu komitetu [Grudzień 70] w siedzibie SB przy Okopowej identyfikował kolegów na zdjęciach i taśmach filmowych. Nie wierzyliśmy własnym uszom. Powiedział, że władza, żeby rządzić, musi wiedzieć. Potem się zmitygował, tłumaczył, że był młody, przestraszony i że więcej nie będzie”. Wałęsa przez całe lata miał kompleks winy. Jeszcze we wrześniu 1980 roku, gdy był już szefem „Solidarności”, w swoich przemówieniach dawał do zrozumienia, że dziesięć lat temu miał „okresy zachwiania, podłamania”. Choć później nie wracał do sprawy, każdy znaczący działacz wiedział, że młody Wałęsa miał epizod współpracy. Temat wielokrotnie wracał w latach 1980–1981, kiedy trwał festiwal podejrzliwości wobec zbyt miękkiej, jak uważano, linii Wałęsy. O jego młodzieńczej wpadce mówili wtedy wszyscy – Michnik i Kuroń, Gwiazda i Walentynowicz. Kaczyński tak opisywał swoją wiedzę z tamtych lat: „Wiedziałem, że Wałęsa miał incydenty współpracy z bezpieką, ale że dotyczyło to tylko początku lat siedemdziesiątych, gdy w bardzo ostrych wtedy w Gdańsku czasach Wałęsa, chłopak ze wsi, mocno po strajku grudniowym przyciśnięty pękł. Ale jednak po dwóch latach, a najpóźniej po sześciu, w 1976 roku, wyplątał się z tego”.

Sprawa wróciła w czasie kampanii prezydenckiej, kiedy Tymiński zagroził Wałęsie czarną teczką, w której – jak podejrzewało otoczenie Wałęsy – były papiery na temat „Bolka”. Mimo konfliktu z Mazowieckim sztab Wałęsy zwrócił się do niego o pomoc. Wtedy szef MSW Krzysztof Kozłowski poinformował premiera, że jest w archiwach sprawa agenta „Bolka”, którym podobno miał być Wałęsa, ale dodał, że „niezbitych dowodów na to nie ma”.

Nie wiemy, jak wyglądały dyskusje na temat wpisania Wałęsy na listę Macierewicza. Ale wydaje się, że akcja lustracyjna – na poziomie inicjatorów – od początku skierowana była w jeden cel, w Lecha Wałęsę. Zapewne premier dużo wcześniej poznał nazwiska byłych agentów. Nie była to rewolucyjna wiedza; albo były to płotki, albo ich nazwiska nie składały się w żaden polityczny klucz. A zatem było tam kilku parlamentarzystów SLD (Cimoszewicz, Spychalska, Krawczuk, Jaskiernia), trzech ministrów (Skubiszewski, Siciński i Olechowski) i ośmiu wiceministrów, trzech ministrów z Kancelarii Prezydenta (Falandysz, Ziółkowski, Milewski). I jedno naprawdę duże nazwisko, czyli Leszek Moczulski.

Taki wynik lustracji nie układał się w jasne oskarżenie. Trochę agentów było w rządzie, trochę w Belwederze, reszta stanowiła plankton, miałkością swoich nazwisk podważający doniosłość lustracji. To nie był przekaz ani wyrazisty, ani poruszający. To nie był sztandar, z którym Olszewski mógłby wrócić do władzy. To nie był sztandar, który by wywiesił premier od miesięcy reżyserujący swój upadek. Dlatego wydaje się, że od początku chodziło o Wałęsę. Starą opozycyjną wiedzę postanowiono wykorzystać do delegalizacji przeciwnika. Problemem było co innego – jakimi nazwiskami otoczyć nazwisko Wałęsy, aby lista została uznana za wiarygodną.

Macierewiczowi zarzucono potem liczne manipulacje – chyba niesłusznie. Owszem, w wielu miejscach pomylił się, ale nie było w tym złej woli. Nazwiska, co do których miał wątpliwości, Macierewicz raczej wykreślał. Chciał, aby lista była trudna do podważenia, dlatego z listy zniknęli ludzie tacy jak Geremek, wykreślony na 56 godzin przed ujawnieniem listy. Manipulacją było jedno nazwisko – Wiesława Chrzanowskiego, który posłużył Macierewiczowi jako polityczne alibi. Wpisanie szefa własnej partii, w dodatku największej partii w koalicji rządowej, miało być dowodem na zimną bezstronność Macierewicza, na jego niezłomną prawdomówność. Jednak ta operacja nawet jak na politykę była wyjątkowo obrzydliwa. Chrzanowski był bowiem przypadkiem heroicznego oporu. Za działalność w chrześcijańskiej organizacji w 1946 roku znalazł się w stalinowskim więzieniu. Tam go złamano, podpisał deklarację współpracy, ale gdy wyszedł z więzienia, opowiedział o tym kolegom. Kilkanaście miesięcy później został znowu aresztowany i mimo kilku lat spędzonych w ekstremalnych warunkach – wodę pito z sedesu, w czasie przesłuchań rozerwano mu twarz, koledzy z celi dostawali wyroki śmierci – współpracy odmówił. Potem, w latach siedemdziesiątych, SB znowu zaczęła go nachodzić, ale bez skutku. Macierewicz wpisał go jednak na listę, aby uwiarygodnić oskarżenie wobec Wałęsy. Spotkał się zresztą z Chrzanowskim przed ujawnieniem listy i powiedział mu, że nic nie wskazuje, aby donosił, ale musi go umieścić na liście. Na pocieszenie dodał: „Jesteś na liście, ale inni też tam są”.

Jeśli przyjąć kryteria zapisane w uchwale lustracyjnej – „współpracownik UB lub SB” – Chrzanowski współpracownikiem nie był i potem oczyścił się ze wszystkich oskarżeń. Jednak zamierzony przez Olszewskiego efekt został osiągnięty. Wpisanie Chrzanowskiego na listę sprawiło, że akcja lustracyjna zyskała wyrazisty wydźwięk. Obecność dwóch pierwszych osób w państwie – prezydenta i marszałka Sejmu – pozwoliła pokazać, że państwo jest w realnym niebezpieczeństwie. Pozwoliła też ukryć prawdziwą intencję, czyli atak na Wałęsę. Zręczne tasowanie nazwiskami stworzyło wrażenie kryzysu państwa oraz głębokiej choroby całej klasy politycznej, której sztandarowych przykładem stawał się Lech Wałęsa. Nie sposób było lepiej sformułować zapotrzebowania na dojście do władzy uczciwych i niezłomnych.

Najder opowiada, jak 30 maja, już po złożeniu wniosku o wotum nieufności i po przyjęciu uchwały lustracyjnej, Olszewski, Włodarczyk i on sam, siedząc przy obiedzie, szukali słów do pożegnania z narodem. Włodarczyk zaproponował: „Chcemy, żeby ludzie czuli, że Polska jest ich”. Następnego dnia Najder ułożył z tego całość, która choć brzmiała jak abstrakcyjna pochwała lustracji, pomyślana była jako wołanie o głowę Wałęsy. Na przykład fraza „III RP musi być państwem w pełni niepodległym, bez żadnych śladów zależności od obcej przemocy”. Po spotkaniu prezydium rządu minister Adam Glapiński powiedział do Najdera: „Za 10 lat będzie się pamiętało tylko jedno: rozprawę z agentami”. Bo o to toczyła się gra. W ostatnich dniach premier bił się o to, aby zostać odwołanym za lustrację, a nie z powodu odrzuconego budżetu czy zwykłego wotum nieufności.

Czy Lech Wałęsa – który za chwilę spełni wszystkie marzenia premiera – zrozumiał tę grę? Nie wiadomo, ale nie miał dużego pola manewru. Po przyjęciu sejmowej uchwały 29 maja wezwał do siebie Macierewicza i przed kamerami skrytykował decyzję Sejmu za jej oczywiste wady – czyli niejasne kryteria winy i brak możliwości odwołania się. Wałęsa powiedział: „Proszę pana, bardzo szeroka uchwała, bardzo nieprecyzyjne wykonanie może być wielkim nieszczęściem dla Polski. Ja ostrzegam pana i proszę o wielkie zastanowienie. Pan dobrze wie, co było robione w latach siedemdziesiątych. Jakie podrzutki, jakie rzeczy do dziś jeszcze krążą”.

Macierewicz wysłuchał wszystkiego z kamienną twarzą, spokojnie nabijając fajkę, i odpowiedział z wyraźnym lekceważeniem: „Gwarantuję panu, panie prezydencie, że wszystko, co zostanie ujawnione, będzie absolutnie zgodne z prawdą”. Przebieg dalszej części spotkania nie został pokazany przez telewizję, znamy go z relacji Macierewicza. Szef MSW twierdzi, że Wachowski dokładnie wiedział, jakie materiały na Wałęsę zachowały się w archiwach. I powiedział otwarcie Macierewiczowi, że byłoby wielką katastrofą dla Polski i świata, gdyby „cień niejasności padł na świetlaną postać wodza”. Macierewicz nie reagował, więc zaniepokojony Wałęsa dwa dni później raz jeszcze wezwał go do siebie. Po rozmowie z prezydentem Wachowski powiedział Macierewiczowi, że jeśli padną jakieś oskarżenia wobec Wałęsy, to „Chmielnicki to przy mnie betka”.

Do Wałęsy dotarło, że Olszewski jest gotów uderzyć w niego. Stąd nagłe przyspieszenie. Głosowanie wotum nieufności było zaplanowane na 5 czerwca, a już 3 czerwca Wałęsa zgłosił Pawlaka na stanowisko premiera. Przyspieszyła też Unia i poparła Pawlaka. A wszystko po to, by obalić rząd przed 6 czerwca, przed terminem, do którego szef MSW miał przedstawić listę agentów. Olszewski więc również przyspieszył. 4 czerwca o dziesiątej rano do Sejmu przyjechały z MSW zalakowane koperty z napisem „tajne”. Były dwa rodzaje kopert. Pierwsze skierowane były do szefów klubów parlamentarnych i zawierały listę 64 byłych agentów w parlamencie, rządzie i Kancelarii Prezydenta. Drugie adresowane były do prezydenta, premiera, marszałków Sejmu i Senatu oraz prezesów Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego. Na tej drugiej liście były dwa nazwiska – Wałęsy i Chrzanowskiego.

Wałęsa do końca nie wierzył, że jego nazwisko znajdzie się na liście. Nie przygotował sobie planu awaryjnego. 4 czerwca wpadł w panikę, wysłał do Polskiej Agencji Prasowej sławny komunikat, w którym pośrednio przyznał się do prawdy: „Aresztowano mnie wiele razy. Za pierwszym razem, w grudniu 1970 roku, podpisałem trzy albo cztery dokumenty. Podpisałbym prawdopodobnie wtedy wszystko, oprócz zgody na zdradę Boga i Ojczyzny, by wyjść i móc walczyć. Nigdy mnie nie złamano i nigdy nie zdradziłem ideałów ani kolegów”. Kilka godzin potem Wałęsa komunikat wycofał. Zorientował się, że jego nazwisko jeszcze nie wyciekło, że obiektem politycznych emocji nie są ujawnieni agenci, ale ujawniający ich Olszewski. Że Unia jest wściekła na Olszewskiego za umieszczenie na liście Grażyny Staniszewskiej, a KPN za Moczulskiego. Kuroń tak opisywał emocje konfederatów: „Dyszeli żądzą mordu. Chcieli głów Olszewskiego i Macierewicza na dzidach”. Sam Kuroń przyznaje, że czuł to samo.

Zamiast więc się kajać, Wałęsa postanowił zaatakować. Wycofał z PAP swój komunikat, w jego miejsce wysłał drugi, w którym oskarżył Macierewicza o wybiórcze korzystanie z teczek, zaś archiwa uznał za niewiarygodne, pełne sfabrykowanych dokumentów. Prezydent kończył tezą, że tak prowadzona lustracja zamienia się w polityczny szantaż. Sejm miał tego dnia dyskutować o budżecie, następnego dnia go głosować, a dopiero potem omawiać wniosek Unii o wotum nieufności dla rządu. Wściekły Wałęsa zażądał zmiany porządku i natychmiastowego głosowania wniosku o odwołanie premiera. Wniosku, który sam właśnie zgłosił. Rozpoczęło się polowanie na głowę premiera. Aby wywrzeć presję na Sejm, pod wieczór przyjechał na Wiejską sam Wałęsa.

Wałęsa chciał osobiście postawić nogę na gardle Olszewskiego. Chciał go dobić na oczach wszystkich. Ku przestrodze na przyszłość. Ale w ten sposób w dwustu procentach realizował scenariusz Olszewskiego, który chciał upaść w atmosferze nagonki, jako ofiara całej klasy politycznej.

W ciągu tej nocy Olszewski zdążył wygłosić dwa dramatyczne przemówienia. Telewizyjne orędzie do narodu i wystąpienie w sejmowej debacie. W obu wybił swój polityczny przekaz – rząd został obalony z powodu lustracji. Jego sławne pytanie „Czyja ma być Polska?” zawierało jasny kontekst – Polska agentów starła się tego dnia z Polską uczciwych Polaków. I agenci w tym starciu wygrali. Najder z satysfakcją zapisał w pamiętniku: „Oni nie wiedzą, że zrobili z Olszewskiego bohatera”. Podobnie widział to Kaczyński, który tego dnia Olszewskiego bronił i był zachwycony nocnym polowaniem na głowę premiera.

Trzeba jednak przyznać, że przeciwnicy Olszewskiego nie mieli większego wyboru. Pozostawienie premiera na kilka dni nie zmieniłoby efektu bycia wyrzuconym „za teczki”. Natomiast pozostawienie go na kilka miesięcy ośmieliłoby go do kolejnych awanturniczych gestów. To była pułapka, z której nie było dobrego wyjścia. Zwłaszcza że poczciwy Olszewski w ostatnich godzinach rządzenia zachowywał się jak prawdziwy radykał. Nie chodzi nawet o to, że użył lustracyjnej bomby atomowej, ale o to, jak z niej skorzystał. Olszewski narzucił radykalną interpretację lustracyjnych wyników, uczynił z niej klucz do zrozumienia teraźniejszości. Prześledźmy przesłanie nocy 4 czerwca. Olszewski ogłosił, że: 1) urzędujący prezydent był konfidentem, 2) nie jest to jego problem osobisty, ale polityczny, 3) z tego powodu zagrożona jest niepodległość państwa, 4) w związku z tym, Polska ciągle jest „ich”, jest komunistyczna.

To nie była lustracja, bo po niej kłopoty mają konkretni ludzie, którzy muszą się spowiadać ze swoich dawnych czynów. To była delegalizacja całego systemu politycznego, ogłoszenie pozorności demokracji i niepodległości. Olszewski, nie potrafiąc się zakorzenić na scenie politycznej, próbował ją całą wysadzić w powietrze. Brano potem na nim odwet, zarzucano rzeczy, których nigdy nie zrobił – chęć przeprowadzenia zamachu stanu, gotowość użycia wojska. To była bardzo brutalna nagonka, jednak to, co zrobił Olszewski, było skandalem dekady. Nawet gorliwy zwolennik lustracji powinien mieć wiele wątpliwości. Przecież Olszewski w ostrości krytyki III RP poszedł dalej niż Tymiński czy Lepper. On swoimi solidarnościowymi rękami zdezawuował znaczenie całego solidarnościowego przewrotu. Przedstawił swoją formację jako obóz ludzi o wątpliwej reputacji. Bo Wałęsa nie był dla społeczeństwa jednym z liderów opozycji. On był jej symbolem.

Olszewski dowodził, że jedynie ujawnił prawdę. Mylił się. Nie w takim trybie, nie w takiej sytuacji i nie takimi ludźmi jak Macierewicz rozlicza się narodowe sztandary. Mówiąc otwarcie – Olszewski był za małym politykiem, by lustrować Wałęsę. Taki ciężar mógłby unieść polityk wyrastający na drugiego Wałęsę. Silny, sprawny, powszechnie szanowany, a i on powinien zadbać nie tylko o prawne procedury, ale także o to, by Wałęsa wcześniej dowiedział się o tym. I sam zdecydował, czy chce się przyznać społeczeństwu. Ktoś powie, że takiego polityka nie było, a zatem Wałęsa pozostałby bezkarny. Być może to było najlepsze rozwiązanie. Lustrowanie Wałęsy miało sens tylko jako gest siły środowiska, a nie zemsta upadającej koterii. Zwłaszcza że wcześniej czy później Wałęsę zlustrowaliby albo radykał z czarną teczką, albo po prostu historycy. Po co miał to robić solidarnościowy premier?

Jeśli ktoś woli chłodny makiaweliczny ton analizy politycznej, odarty z solidarnościowej nostalgii, zarzut wobec Olszewskiego brzmiałby inaczej. Otóż w polityce można robić wszystko, można nawet ścinać królom głowy, ale pod warunkiem, że potrafi się potem przejąć koronę. Tymczasem Olszewski nie potrafił ani obalić Wałęsy, ani wygrać wyborów, ani przejąć władzy. Próbował zabić króla, a jedynie go zranił. Wywołał chaos, doprowadził do upadku siebie i swoich solidarnościowych rywali, bo rok potem władzę przejęli jego wrogowie z dawnej PZPR. Tak wygląda lustracja Wałęsy i „nowy początek”, gdy się ma talenty na miarę Olszewskiego.

Pozostaje jeszcze kwestia oceny samego Wałęsy. Zacznijmy od kilku prostych tez, o których często się zapomina. Otóż lustracja nigdy nie była państwową koniecznością. Ani bezpieczeństwo, ani interes państwa jej nie wymagały. Lustracja była potrzebą środowiskową, dawni działacze opozycji chcieli sprawdzić, kto z ich kolegów kiedyś na nich donosił. Mieli do tego prawo; wzięli władzę, wzięli archiwa, mogli do nich zajrzeć. Ale nie musieli; mieli także prawo, by do nich nie zaglądać. A zatem równie racjonalne jak lustrowanie było uznanie, że problem dawnych grzechów jest kwestią prywatną.

Tak jak lustracja była kwestią politycznej woli, tak samo zachowanie się lustrowanych było kwestią ich osobistego wyboru. Mogli się przyznać, ale mogli też zaprzeczyć. Nie można racjonalnie wymagać od kogoś, by szczerze ujawnił swoje upadki. Zaś kierowanie takiego żądania wobec polityka przekracza granice dopuszczalnej naiwności. Zwłaszcza w sytuacji, gdy prawica uczyniła ze współpracy summum malum, najwyższe zło, rodzaj politycznej zbrodni.

Wróćmy do Wałęsy. Był politykiem, był prezydentem, jego problemem nie było własne sumienie, ale własny wizerunek. Mógł się przyznać i przeprosić. Mógł też skłamać. Zdecydował się na drugi scenariusz i chyba miał rację. Pół roku później ruszyła wielomiesięczna kampania Kaczyńskiego z hasłami „Bolek do Moskwy”, z paleniem kukieł prezydenta. Gdyby Wałęsa się przyznał, jego pozycja byłaby znacznie słabsza, a ciosy Kaczyńskiego dużo skuteczniejsze. W tamtym klimacie politycznym Wałęsa nie mógł liczyć, że jego przeprosiny zakończą sprawę. Kaczyński i Olszewski wykorzystaliby je, by zażądać przyspieszonych wyborów prezydenckich.

W ogóle przez cały czas swojej politycznej aktywności, od 1980 roku do 1995 roku, Wałęsa nigdy nie miał dobrej okazji, by się przyznać. Bo był nie tylko liderem. Był symbolem, którego spowiedź uderzyłaby w całą formację. Każdy moment był zły – i czasy „Solidarności”, i stan wojenny, i Okrągły Stół, i przejęcie władzy. Po raz pierwszy stało się to możliwe po porażce w 1995 roku, ale wtedy Wałęsa dyszał wizją rewanżu na Kwaśniewskim. A potem, po drugiej przegranej w 2000 roku, było już zbyt późno; nie sposób się przyznać po dekadzie uporczywych zaprzeczeń.

Inna rzecz, że Wałęsa wyraźnie nie chciał ani spowiadać się, ani przepraszać. Chyba uważał, że swoją działalnością naprawił młodzieńczą wpadkę. I trudno nie przyznać mu racji. Wiemy dziś wystarczająco dużo, by sprawie „Bolka” nadać właściwą miarę. Opisane przez Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka raporty dotyczą głównie nastrojów w stoczni, rzadko konkretnych osób. Zapewne mógł Wałęsa kilku osobom zaszkodzić, jednak bez wątpienia nie był typem kapusia. Przez cztery lata dostał 13 tysięcy złotych, czyli równowartość trzech pensji, jednak ta kwota rozłożyła się na drobne sumy stanowiące zwrot kosztów dojazdu. Potem, w połowie lat siedemdziesiątych, gdy Wałęsa politycznie dojrzał, zrozumiał swój błąd, zerwał kontakt z SB i mimo licznych gróźb wybrał antykomunistyczną drogę. Historia zastraszonego chłopaka ze wsi, który po chwili słabości dumnie się podnosi i obala tych, którzy go kiedyś złamali – to życiorys, który broni się sam. Bez pseudokatolickiego obrządku lustracyjnego, który starała się narzucić prawica – a zatem bez publicznej spowiedzi, bez przeprosin i bez ostentacyjnej skruchy.

Zresztą kogo miał Wałęsa publicznie przepraszać? Społeczeństwo, które w swojej większości nigdy nie miało odwagi buntu? Kościół, który sam przyjął zasadę, że swoich grzechów nie ujawnia? Miliony działaczy PZPR? Kolegów z opozycji, których poprowadził do zwycięstwa? Jeśli już, to tych kilka osób, którym być może zaszkodził. Ale to już sprawa jego własnego sumienia.

Rząd Hanny Suchockiej

Dzień po odwołaniu Olszewskiego nowym premierem został Pawlak. Wałęsa go forsował, bo uznał, że obóz solidarnościowy jest niezdolny do stworzenia sejmowej większości. W ostatnich tygodniach nawet w KLD i Unii Demokratycznej pojawiły się głosy, że najlepszym rozwiązaniem jest powrót do koncepcji prezydent-premier. Rosło poczucie, że nadchodzi czas, by rozdrobniony Sejm przyznał się do politycznej bezradności. Jednak Wałęsa testował inne rozwiązanie. Po dymisji Olszewskiego na polecenie prezydenta Pawlak mianował w trzech ministerstwach – URM, MSW i MON – kierowników resortów w randze sekretarzy stanu. Nie byli ministrami powołanymi normalną konstytucyjną ścieżką, jednak de facto przejmowali konstytucyjne kompetencje. Tworząc nową praktykę, Wałęsa myślał krok w przód – co będzie, gdy Pawlakowi nie uda się sklecić koalicji. Co zresztą się stało. Wtedy Wałęsa zaproponował Pawlakowi powołanie rządu złożonego z kierowników resortów, cieszącego się poparciem prezydenta. Jednak Pawlak wystraszył się tego rozwiązania, gdyż przerzucało ono na PSL pełnię odpowiedzialności za władzę.

Z kolei w obozie solidarnościowym kilkanaście dni po powołaniu Pawlaka przyszło otrzeźwienie. Uświadomiono sobie, że zaledwie po trzech latach rządzenia oddano władzę w ręce postkomunistycznego PSL. To był wielki policzek dla „etosowej” dumy, dlatego dziewięć partii raz jeszcze postanowiło zbudować solidarnościową koalicję. Udało się, jednak już pierwsze rozmowy pokazały, że dziewięcioelementowa koalicja ze swojej natury stanowi polityczne kuriozum. Partie były tak małe, tak słabe i tak głodne stanowisk, że nie tyle konstruowały rząd, co dzieliły się miejscami w rządzie. Kandydatury podmiotowych premierów z miejsca upadły, bo mogliby oni zdominować gabinet i narzucić mu swoją wolę. Tymczasem dla każdej partii nadrzędnym celem była resortowa autonomia. Przecież szły do władzy nie po to, by sprawnie rządzić państwem, ale by się wzmocnić, by przeżyć w rywalizacji z innymi partiami. Posiadanie kilku swoich resortów było nie lada łupem – pozwalało poinformować społeczeństwo o własnym istnieniu, dać swojemu elektoratowi kilka okazałych prezentów, a także zatrudnić w administracji państwowej kilkadziesiąt osób stanowiących trzon partyjnego aparatu.

Kandydatem na premiera została Hanna Suchocka, szeregowa posłanka Unii, postać absolutnie bezbarwna, bez jakichkolwiek politycznych zdolności. To był jedyny przypadek w dziejach III RP, kiedy na szefa rządu z premedytacją szukano osoby, która się do tego zupełnie nie nadaje. Z długiej listy kandydatów na premiera ostentacyjnie wybrano najgorszego. Warto uchwycić różnicę między Bieleckim a Suchocką. W przypadku Bieleckiego Wałęsa szukał premiera politycznie słabego, bez własnego zaplecza, ale jednak sprawnego. W przypadku Suchockiej było inaczej; szukano figuranta, osoby udającej premiera, stanowiącej dla koalicji gwarancję, że resortowa autonomia nie zostanie podważona, że partie w przejętych ministerstwach będą realizować własne interesy.

Także własna partia nie traktowała Suchockiej poważnie. W negocjacyjnym procesie w ogóle nie brała ona udziału. Kiedy ustalono, że będzie premierem, Suchocka była w Anglii. O tym, że ma natychmiast wracać, dowiedziała się z polskiej ambasady. Zanim wróciła, większość gabinetu skompletowali jej koalicyjni liderzy, nawet nie pytając jej o zdanie. Czy miała jakąkolwiek polityczną zaletę? Jedną. Świetnie nadawała się na spoiwo koalicji, której główne skrzydła stanowić miały Unia i ZChN. Rokita tak ją opisał: „Symbolizowała dla mnie niebanalne połączenie. Z jednej strony niesłychane oddanie Bronisławowi Geremkowi – on nią po prostu dowodził. Z drugiej strony chętnie manifestowany ludowy katolicyzm, co dla środowiska Geremka nie było raczej typowe. Miała rozliczne powiązania z klerem. Co rusz widziało się ją z jakimś duchownym, najczęściej biskupem”.

Kiedy koalicja zgłosiła swojego kandydata, zirytowany Wałęsa odmówił spotkania. Dla niego to była powtórka z Olszewskiego – kilka klubów zebrało się i wymyśliło sobie premiera, który za tydzień im się znudzi. Wałęsa oświadczył, że na razie premierem jest Pawlak, a jeśli powstanie nowa koalicja, musi ona przedstawić skład rządu i udowodnić, że dysponuje sejmową większością. Koalicja ruszyła do ostatnich ustaleń i oczywiście w dwa dni się rozpadła. Doszło do wielkiego konfliktu z PC o jednego z ministrów. Unia nie chciała go widzieć w rządzie. Kaczyński potraktował sprawę ambicjonalnie, uparł się, a ponieważ usłyszał „nie”, opuścił koalicję. Dowodził potem, że został z niej wypchnięty, ale to nie była prawda. Politycy wiedzieli już dobrze, że Kaczyński jest mistrzem destrukcji, woleli go mieć po swojej stronie. Dlatego PC dostało największą pulę ministerstw. Gest lidera PC był zupełnie irracjonalny.

Wystarczyły dwa dni istnienia i nowa koalicja rządowa straciła większość. Wałęsa odmówił spotkania z Suchocką, a jego rzecznik z pobłażliwym lekceważeniem oświadczył, że prezydent chce dostać pełną listę ministrów z podpisami szefów koalicyjnych partii, że listę aprobują. Choć wymóg był niekonstytucyjny, protekcjonalne traktowanie Sejmu stawało się coraz bardziej zrozumiałe. Rozdrobnienie i skłócenie parlamentu było już tak duże, że nawet sensowne inicjatywy zamieniały się we własną karykaturę.

Gdy prezydent przekonał się, że koalicja wygląda stabilnie, odwołał Pawlaka i desygnował Suchocką. Powstał rząd, który miał kilku dobrych ministrów, ale nie istniał jako gabinet. Każdy resort prowadził swoją politykę, a premier nad niczym nie panowała. Była marionetką w rękach kilku unijnych polityków. Mazowiecki tak to widział: „Mam wrażenie, że oni tę Hanię ustawiają i przesuwają, gdzie im się podoba”. Działań tego rządu nie akceptował żaden z koalicjantów. Nic dziwnego, to była dysharmonia pomysłów. Kuroń prezentował „Pakt o przedsiębiorstwie państwowym”, który był lirycznym powrotem do idei robotniczych samorządów i niepotrzebnie wzmacniał pozycję związków zawodowych. Minister finansów rozbudowywał państwo opiekuńcze i promował podatek progresywny. Liberałowie forsowali podatek liniowy i głosowali w sprawie stawek VAT przeciw własnemu rządowi. Generalnie mówiąc, to był taki rząd, w którym premier mówił strajkującym, że nie dostaną ani grosza, by za chwilę potem dowiedzieć się, że minister przemysłu właśnie im te pieniądze przyznał.

W tej sytuacji Rokita rzucił pomysł przyznania rządowi prawa do wydawania dekretów. Wałęsa pomysł poparł od razu, ale sprzeciwili się temu koalicjanci, wystraszeni, że premier stanie się podmiotowy. Że będzie podejmować decyzje, które nie spodobają się ich elektoratom. Warto się nad tą kwestią zatrzymać, bo to jeden z kluczy do zrozumienia epoki. Już w pierwszych miesiącach 1990 roku posłowie zrozumieli podstawowy parametr demokracji – że muszą kokietować swój elektorat – co sprawiło, że kolejnym rządom coraz trudniej było przepychać przez Sejm niepopularne ustawy. Widząc, że ten mechanizm paraliżuje reformy, Wałęsa wystąpił o specjalne uprawnienia dla rządów Mazowieckiego, a potem Bieleckiego. Jednak okazało się, że także premierzy stali się zakładnikami tej samej logiki; oni też mieli swoje partie i swoje elektoraty. Nie chcieli dekretów, bo nie chcieli brać odpowiedzialności na siebie. Suchocka była pierwszym premierem, który wystąpił o prawo do dekretów. Był to gest desperacki, zrodzony ze świadomości, że większość rządowa jest tak krucha, że – jak wtedy mówiono – Polską rządzi totolotek: jedna ustawa przechodzi, druga upada, jedna przechodzi… Dekrety to był ostatni pomysł na zbudowanie stabilnej władzy w rozdrobnionym parlamencie. Jednak koalicja rządowa wolała wegetować, niż narazić się swoim elektoratom.

To nie była kwestia złej woli partyjnych liderów, ich szczególnego egoizmu. Oni postępowali wedle reguł dających szanse na własne przetrwanie. Kłopot w tym, że w warunkach nadmiernie podzielonej sceny politycznej reguły osobistego przetrwania dramatycznie rozjeżdżają się z interesem państwa. Rozdrobnienie w polityce jest podobną chorobą jak inflacja w gospodarce, narzuca własną logikę działania, która niszczy polityczny organizm. Rozdrobnienie rozregulowuje politykę, nawet poważne postaci postawione na czele malutkich organizmów zamieniają się w groteskowe figury.

Obóz solidarnościowy zbudował wokół swoich rządów mit reformatorskiej determinacji. Tak w istocie było, ale z roku na rok ta determinacja topniała. Logika rozdrobnionej sceny politycznej niszczyła nawet tę najgłębszą potrzebę solidarnościowej mentalności. Dlatego mimo retoryki kolejnych wielkich reform rząd Suchockiej zostawił po sobie wielkie plany, decyzje zaś pomniejsze. Plus Program Powszechnej Prywatyzacji, który można by zaliczyć do wielkich reform ze względu na włożony weń wysiłek, gdyby nie to – co wiemy po latach – że idea narodowych funduszy inwestycyjnych okazała się porażką, sam Rokita nazwał ją „niewypałem”.

Po kilku miesiącach było jasne, że rząd już tylko biernie trwa. Że cierpi na paraliż decyzyjny i chroniczny brak większości. Budżet udało się przyjąć tylko dlatego, że Wałęsa przyjechał do Sejmu i zagroził, że w przypadku odrzucenia rozwiąże parlament. Potem były już same porażki. Koalicję porzuciła jedna z partii Porozumienie Ludowe, a coraz słabszy rząd stał się obiektem agresji kolejnych central związkowych. Aż w końcu do wojny ruszyła „Solidarność”. Poszło o podwyżkę dla budżetówki. Rząd odmówił pieniędzy, więc „Solidarność” zagroziła wotum nieufności i strajkiem generalnym. Rząd się nie ugiął, więc posłowie „Solidarności” złożyli wniosek o jego odwołanie. I wygrali. To było symboliczne głosowanie – na wniosek „Solidarności” obóz solidarnościowy tracił władzę. Wałęsa natychmiast rozwiązał parlament, nawet przez chwilę nie próbował klecić prezydenckiego gabinetu. Pierwszy demokratyczny Sejm był tworem tak toksycznym, że wszelkie rządzenie czynił niemożliwym.

Mówiono potem, że Krzaklewski i Kaczyński, który głosował za dymisją, otworzyli postkomunistom drogę do władzy. Że obalając rząd Suchockiej, stali się odpowiedzialni za nowe rozdanie. Ale to nie jest prawdziwa diagnoza. Rząd Suchockiej był już polityczną wydmuszką, jego dłuższe trwanie nie miało sensu. Podobnie jak przedłużanie żywota tamtego parlamentu. Postkomuniści wrócili do władzy z całkiem innego powodu. Z powodu solidarnościowej pychy oraz niezdolności do kompromisu.

Reguły gry

Tym razem wybory miały się odbyć według nowej ordynacji, która czekała na podpis prezydenta. Proporcjonalnej, ale z progiem 5 procent dla partii i 8 procent dla koalicji oraz z systemem liczenia głosów sprzyjającym tym, którzy uzyskają najlepszy wynik. A zatem partia, która by dostała poparcie 20 procent, mogła liczyć na 40 procent mandatów, zaś partia z poparciem 5 procent jedynie na 3 procent mandatów.

Przygotowana przez Sejm ordynacja była wielkim krokiem do przodu. Skupiała mandaty w rękach najsilniejszych partii, dawała szansę na parlament budujący większość w oparciu o dwie partie. Jednak dla solidarnościowego obozu była ona zabójcza. Chociaż sondaże wyborcze pokazywały jego dominację, to jednak 60 procent solidarnościowego elektoratu rozbite było na kilkanaście partii. To sprawiało, że poparcie dla SLD i PSL, oscylujące między 10 a 20 procent, gwarantowało tym partiom przejęcie władzy. To nie jest wiedza, którą zdobyliśmy dopiero potem, po wyborach. Reguły były jasne od razu, w lecie 1993 roku wiadomo było, że jeśli wyniki wyborów będą odpowiadać sondażom, to obóz solidarnościowy utraci władzę na rzecz postkomunistów.

Dlatego po rozwiązaniu parlamentu prezydent wystąpił z orędziem. Powiedział, że podpisze nową ordynację pod warunkiem, że partie solidarnościowe wystąpią jako jeden „obóz reformatorski”. Prezydent odbył rundę spotkań z szefami partii tworzącymi rząd. Naciskał na nich, by wystąpili jako koalicja wyborcza. Obiecywał poparcie dla takiej koalicji, ale okazało się to niemożliwe. Liderzy solidarnościowych partii jeden po drugim odmawiali wspólnego startu. Nie wierzono w popularność postkomunistów. Panowało przekonanie, że gdy tylko zacznie się kampania, w jej centrum znajdą się solidarnościowi politycy. Zarówno z powodu ich historycznych zasług, jak też moralnej lepszości. Mówiąc wprost – politycy solidarnościowi byli głęboko przekonani, że Polska jest ich.

Drugą przeszkodą w zaakceptowaniu oferty Wałęsy było to, co wtedy nazywano różnicami programowymi. Jednak pod tym ładnie brzmiącym pojęciem „tożsamości programowej” ujawniał się zwykle nie ideowy pryncypializm, lecz niezdolność do współpracy oraz mania wielkości. Politykom Unii, KLD, ZChN czy „Solidarności” nie mieściło się w głowie, że mogą wystąpić na jednej wyborczej liście. Tłumaczyli ten fakt różnicami poglądów, jednak prawdziwy mechanizm odmowy był inny. Każda partia wierzyła, że pokona innych, że narzuci całemu solidarnościowemu obozowi swoje panowanie. Nie swoje idee, ale swoje przywództwo. Do powstania obozu reform zatem nie doszło. Tymczasem gdy zsumujemy wyniki uzyskane w wyborach przez partie wspierające rząd Suchockiej, otrzymamy 33 procent głosów. Wedle nowej ordynacji proponowany przez Wałęsę „obóz reformatorski” zebrałby ponad połowę sejmowych mandatów. I rządziłby kolejną kadencję.

Aby jednak odpowiedzialność nie rozmyła się na anonimowe ciała, warto przypomnieć, w czyich rękach była decyzja. Otóż Mazowieckiego i Chrzanowskiego. To oni prowadzili rozmowy w tej sprawie. I to oni zdecydowali, że wspólnego bloku nie będzie.

Mimo odmowy Wałęsa nie miał wyboru. Pozostawienie starej ordynacji prowadziło do jeszcze większego rozdrobnienia parlamentu. Prezydent więc nową ordynację podpisał. Dla formacji solidarnościowych konkluzja była oczywista – mimo odrzucenia maksymalistycznej oferty Wałęsy wisiała na nich konieczność łączenia się w większe organizmy. Jednak szybko rozpoczęte rozmowy jeszcze szybciej się skończyły. Solidarnościowe partie okazały się niezdolne nawet do chwilowej kooperacji. Przepaść między partiami Kaczyńskiego i Olszewskiego okazała się za duża, aby stworzyć wspólną listę wyborczą. Tak samo nie dogadały się UD i KLD, ZChN i PL. A przecież wspólny start był nie tylko gwarancją przejścia nad progiem – on znacząco powiększał liczbę mandatów. Nikt jednak z tej premii nie próbował skorzystać. Podobnie jak w 1989 roku komunistom nie chciało się pochylić nad ordynacją, w której zostały zapisane ich wszystkie późniejsze problemy, tak samo obóz solidarnościowy w 1993 roku prostą drogą szedł na rzeź. Z całkowitą biernością parł do klęski na miarę tej, którą PZPR poniosła 4 czerwca 1989 roku.

Do gry postanowił wejść Wałęsa. Oznajmił, że jak tak dalej pójdzie, wybory wygrają postkomuniści, i zaproponował nową formację – Bezpartyjny Blok Wspierania Reform. Choć efekt okaże się mizerny, był to przełom w prezydenckiej strategii. Przez dwa lata prezydent gardził partiami, widział w nich największe zło młodej demokracji. Chciał ustroju, który uniezależni politykę od partii. Jednak po drodze Wałęsa uświadomił sobie, że nie ma narzędzi, że zmienić ustrój może tylko przy pomocy własnej partii, bo żadna inna nie zagłosuje na system prezydencki. Wałęsa zrozumiał, że aby zniszczyć partie, wpierw musi zdobyć większość w konstytuancie. Stworzyć własną partię, która ogłosi ustrój prezydencki.

Był też drugi powód. Wałęsa uświadomił sobie, że jeśli nie uda mu się zmienić ustroju, posiadanie własnej partii ułatwi mu zawiązywanie i obalanie koalicji rządowych. W parlamencie pierwszej kadencji, aby stać się języczkiem u wagi, wystarczało 20 szabel. Wałęsa uznał, że posiadanie własnego klubu liczącego stu, a może więcej posłów da mu w praktyce podobne możliwości jak ustrój prezydencki.

Pomysł nie był zły, ale wykonanie okazało się porażką. Prezydent wziął się do tworzenia nowej partii zbyt późno, nie wypracował też jasnego pomysłu. Słusznie krytykował inne partie jako kanapy, które nie reprezentują realnych żywiołów społecznych, ale pomysł formacji opartej na czterech grupach zawodowych – pracownikach, biznesmenach, rolnikach i samorządowcach – był kolejnym naprędce wymyślonym konceptem. Jak się zdaje Wałęsa myślał o czymś podobnym do Platformy Obywatelskiej, o partii, która się wypromuje jako antypartia, otwarta na obywateli, załatwiająca ich sprawy. Ale tej myśli nie udało się Wałęsie wcielić w życie.

Ujawniła się też mało znana słabość Wałęsy, czyli jego lenistwo. Wałęsa był niezdolny do systematycznej pracy, a prezydentura jeszcze go rozleniwiła. Wstawał rano, dzwonił przez godzinę po ministrach, aby im przypomnieć, kto w Polsce rządzi. W czasie śniadania rozmawiał z zaproszonymi politykami, a potem przez kilka godzin uczestniczył w wymaganych przez protokół ceremoniałach. Resztę czasu przeznaczał na ping-ponga, telewizję i krzyżówki. Albo na wędkarskie wypady. Tworzenie BBWR odbyło się wedle tej samej rutyny. Prezydent odbył kilkanaście spotkań, udzielił paru wywiadów, zapowiedział, że jego rodzina będzie głosować na BBWR. I na tym poprzestał. Oddał sprawę w ręce pomniejszych urzędników kancelarii, wierząc, że płotki zbudują mu wielki ruch społeczny. Może gdyby Wałęsa ruszył w Polskę, gdyby przekonał do swojej idei znane postaci, dzieje jego pomysłu potoczyłyby się inaczej. Partie były wystraszone, miały świadomość, że Wałęsa jest tak silną marką, że może przewrócić całą partyjną scenę. Jednak Wałęsa zachował się naiwnie. Zlekceważył własny pomysł, wypuścił na rynek towar ze swoim wizerunkiem i nie zadbał o jego sukces. Jakby zapominając, że porażka jego towaru będzie jego porażką.

Skala błędu była tak duża, że każe szukać pozapolitycznych wyjaśnień. Sam Wałęsa po latach przyznał, że w połowie kadencji stracił fizyczną formę, że czuł się wyczerpany, że miał omdlenia. Powód wydaje się oczywisty – ujawnienie sprawy „Bolka”. Dla Wałęsy był to olbrzymi cios. On już czuł się bogiem, opowiadał w wywiadach, że jest lepszy od Piłsudskiego, że wszystko przewidział, że każdego pokona. I nagle pojawiło się agenturalne oskarżenie. Z początku Wałęsa myślał, że sprawa przycichnie. Jednak gdy do boju ruszył Kaczyński, prezydent zrozumiał, że te oskarżenia będą mu zawsze towarzyszyć. Kaczyński od stycznia 1993 roku całą swoją polityczną strategię oparł na atakach na Wałęsę. Nie było tygodnia, by telewizje nie pokazały manifestacji przeciw „prezydentowi agentowi”. Odtąd nie było już wiecu, na którym Wałęsa mógłby się czuć bezpiecznie. Zawsze będą padały brutalne pytania o przeszłość.

Wałęsa był twardy. Świetnie sobie radził z brutalnymi atakami na siebie. Błyskotliwie przedstawiał swoje racje i brawurowo wygrywał. Jednak tym razem zmieniły się reguły gry. Przed oskarżeniami o agenturę nie było jak się bronić, ich szermierzy nie sposób było pokonać. To nie była kwestia argumentów, lecz wiary. Wałęsa widział, jak powoli traci coś, co kocha najbardziej: swoją legendę. Mit własnej wielkości. To go zaczęło osłabiać. Dopóki ludzie wierzyli, że Wałęsa jest wielki, Wałęsa też w to wierzył, i naprawdę był wielki. Gdy w niego zwątpili, Wałęsa tracił powoli swój dar. BBWR był już dziełem nie tego legendarnego Wałęsy, lecz tego nadłamanego przez Kaczyńskiego.

To absolutnie intrygujący parametr politycznego warsztatu Kaczyńskiego. Nie było w polskiej polityce osoby, której nie potrafiłby zniszczyć. Nawet gdy był osłabiony, gdy walczył o własne przeżycie, potrafił zadawać śmiertelne ciosy najsilniejszemu graczowi – Mazowieckiemu, Wałęsie, Kwaśniewskiemu, Millerowi. Kto zechce w tym widzieć jedynie małość, moralnie ma rację, ale intelektualnie popełni wielki błąd – przegapi całą osobliwą wielkość tego niecodziennego talentu. Który polegał na budowaniu własnej pozycji przez atakowanie najsilniejszej figury. Kaczyński był jedynym politykiem, który był gotów każdemu się rzucić do gardła. W PC sławna była opowieść o spotkaniu prezesa z kanclerzem Kohlem, które zakończyło się skandalem, bo Kaczyński zachował się jak dumny monarcha przyjmujący drugiego, sobie równego. Kohl wyszedł oburzony, a w PC kochano Kaczyńskiego jeszcze bardziej. I tę strategię stosował Kaczyński zawsze; szedł na wojnę z tym, kto był najsilniejszy. Aby być postrzeganym nie jako jeden z wielu, ale jako alternatywa dla władzy.

Ludwik Dorn opowiada: „Musieliśmy (…) zdecydować, czy zaczynamy akcję przeciwko Wałęsie. To był listopad lub grudzień 1992 roku. Obawialiśmy się podsłuchów, więc pojechaliśmy nad Wisłę. Było zimno, wiał ostry wiatr, ubrany byłem lekko, więc strasznie marzłem. Kaczyński przedstawił mi swój plan i prosił o ocenę. Uczciwie mówiąc, wtedy miałem bardzo dużo wątpliwości. Wiedziałem, że możemy nie tylko przegrać, ale zostać zmiażdżeni. Wałęsa to była ogromna siła, zarówno jako prezydent w strukturach państwa oraz zwornik różnego rodzaju nieformalnych niesłychanie silnych układów, jak i w sferze symbolicznej – przewodniczący »Solidarności«, który obalił komunizm. Ale z drugiej strony wiedziałem, że jeśli nie podejmiemy walki, znikniemy. Dlatego, przy wszystkich wątpliwościach, powiedziałem Kaczyńskiemu, że będę razem z nim. Koncepcja rozpoczęcia »akcji antywałęsowskiej« była dla mnie po przyspieszeniu i stworzeniu PC kolejnym dowodem na to, że Kaczyński jest kimś politycznie niesłychanie wybitnym”.

Dorn ma rację. Po raz kolejny Kaczyński, aby wejść do gry, postanowił zmienić całą scenę polityczną. Zniszczyć jej główną figurę. I zrobił to, choć nie tylko własnymi rękami. Bo Wałęsa w 1995 roku nie przegrał z Kwaśniewskim, ten był na to jeszcze za słaby. Potrzebne mu procenty musiały być wyrwane solidarnościowymi rękami z samego serca solidarnościowego elektoratu. I tę operację wykonali Kaczyński i Michnik, którzy nauczyli solidarnościowy lud opacznie interpretować zachowania Wałęsy. Prawe skrzydło solidarnościowego elektoratu przekonywano, że Wałęsa jest patronem rekomunizacji. Lewe – że jest niszczącym demokrację despotą. O ile jednak Geremek i Michnik, atakując Wałęsę, wierzyli we własne diagnozy, to Kaczyński grał zimno. Tak jak w przyszłości Tusk z chłodną premedytacją będzie prowokował prezydenta Lecha Kaczyńskiego, z takim samym wyrachowaniem Jarosław Kaczyński wziął na cel Wałęsę. To sprawiło, że w 1993 roku Wałęsa po raz pierwszy poczuł ścianę między sobą a społeczeństwem. Poczuł, że do wielu ludzi nie potrafi się przebić ze swoim komunikatem. Także na temat BBWR.

Jednak jeszcze dalej od ludzi były solidarnościowe partie. One do ostatniej chwili nie wierzyły w swoją porażkę. Dotyczy to także Unii, której liderzy – Geremek, Kuroń i Michnik – sobotni wieczór przedwyborczy spędzili z szefami SLD. Jak opowiada Kwaśniewski: „Unia była przekonana, że te wybory wygra, a także że możemy współpracować – jeżeli Unia wygra albo jeżeli przynajmniej będzie miała podobny rezultat jak my. Ja oczywiście mówiłem, że to są założenia błędne, bo ja wiem, że Unia nie wygra”.

I tak się stało. Wybory wygrał SLD (20 procent). Drugi był PSL (15 procent). Unia była dopiero trzecia (10 procent). Choć obie postpeerelowskie partie zebrały zaledwie jedną trzecią głosów, dało im to razem ponad 300 mandatów. To nie było zwycięstwo, to był pogrom. Do Sejmu weszło sześć partii. Dwie postkomunistyczne oraz postkomunistyczno-postsolidarnościowa Unia Pracy. Te wywodzące się z demokratycznej opozycji wzięły zaledwie jedną czwartą mandatów: UD – 74, KPN – 22, BBWR – 16.

Po czterech latach rządzenia obóz solidarnościowy stracił władzę. Jednak władzę stracił na korzystnych dla siebie warunkach. W całości podyktował następcom polityczne poglądy. Ich głównym marzeniem będą teraz oklaski ze strony solidarnościowych wrogów. To nie była kontrrewolucja. Było w SLD dużo satysfakcji z sukcesu, ale był również stres, jak ich ocenią solidarnościowi rywale. Bo choć szydzono z ich niezdarności, ciągle pozostali arbitrami politycznej mądrości. Zwłaszcza politycy Unii Demokratycznej, absolutnie dominujący autorytet lat dziewięćdziesiątych. Za publiczną pochwałę z ust Geremka czy Michnika Kwaśniewski zrobiłby niemal wszystko.

Rozdział V.

Kohabitacja

Rzut oka na dzieje SLD po 1989 roku

Po sukcesie postkomunistów prawica przeżyła poznawczy szok. Powrót do władzy starego przeciwnika po zaledwie czterech latach nie mieścił się w jej wyobraźni. Uznano więc komunistów za przebiegłego gracza, który w 1989 roku pozorował słabość, aby miękko wylądować w kapitalizmie i demokracji, a potem użył zgromadzonych aktywów, aby z powrotem przejąć władzę. Jednak ta demoniczna wizja nie była prawdziwa. Gdy jesienią 1989 roku komuniści stracili władzę, rozsypał się im cały świat. Nie było planu B, nie było koncepcji zamiany władzy politycznej na gospodarczą. To była klęska, nastroje w PZPR były fatalne. Młodsi politycy nie złożyli broni nie dlatego, że mieli chytry plan odbudowy imperium. Po prostu wszystko stało się za szybko. Upadek ich zaskoczył, nie przygotowali sobie miękkiego lądowania, nowej pracy, środków do życia. Byli typowymi politykami, niczego nie umieli, zostali w polityce, bo nie mieli innego pomysłu na życie. Ich ambicje i plany nie były wielkie. Liczyli, że „opozycyjnym swetrom” przydadzą się ludzie z państwowym doświadczeniem. Jedni, jak Kwaśniewski, wierzyli, że wrócą do dużej gry. Inni skromnie marzyli o urzędniczym chlebie lub dyplomatycznej placówce. Jedni i drudzy jasno rozumieli, że nici władzy trafiają do solidarnościowych konkurentów, bo taka jest logika historycznych przewrotów. Wiedzieli jednak również, że żadna władza nie jest do końca nowa, że mający szczęście odnajdą się w nowym rozdaniu. Oporów światopoglądowych nie mieli, bo nie mieli światopoglądu. Ani konsumpcyjny autorytaryzm Gierka, ani reżim wojskowy Jaruzelskiego żadnych idei od nich nie wymagały. W większości byli więc oportunistami. Albo – ujmując to w cieplejszy sposób – pragmatykami.

W ostatnich latach PZPR gotowa była zrobić wszystko, co jej zapewni przetrwanie. Pierwsze reformy rynkowe wprowadził rząd Rakowskiego, pierwsze demokratyczne instytucje zaproponowali generałowie. Komuniści nie byli już komunistami, byli pogubionymi politykami, gotowymi rządzić wedle dowolnych zasad. Gdyby polityczną modą na Zachodzie było zaprowadzanie monarchii, Jaruzelski zapewne ogłosiłby się królem. Klimat epoki kazał im postawić na rynek i demokrację, więc to zrobili, ale władza wymknęła im się z rąk. Nie zmieniło to wybranej drogi. W pierwszych miesiącach komuniści licytowali się w manifestowaniu reformatorskiej gorliwości, a prezydent Jaruzelski podpisywał wszystko, co kierował do niego solidarnościowy rząd. Jednak dla szefów partii jasne było, że PZPR nie ma już racji bytu. Na postkomunistycznej lewicy zrodził się pomysł, że trzeba oderwać się od przeszłości, zmienić nazwę, wywiesić nowe, socjaldemokratyczne sztandary.

Pojawił się strategiczny problem – ile ma być nowego? Czy wystarczy ogłosić zmianę, czy też trzeba realnie odciąć się od przeszłości? Tadeusz Fiszbach, partyjny liberał, uważał, że nowe musi być wszystko, że trzeba zerwać ciągłość z PZPR, zbudować zupełnie nową partię. Jego głównym oponentem był też liberał, Aleksander Kwaśniewski. Człowiek o generację młodszy, wolny od peerelowskiego nostalgii. A jednak to on właśnie zdecydował się na kontynuację. Zimno oszacował partyjne aktywa, zrozumiał znaczenie własnego elektoratu, majątku i organizacyjnej struktury. Decydując się zarządzać pozostałością po PZPR, wiedział, że będzie ciągnął za sobą fatalną reputację i tysiące skompromitowanych postaci. Rozumiał jednak, że te niedostatki wynagrodzi kilka milionów głosów byłych działaczy i członków ich rodzin. Kalkulacja okazała się słuszna, po kilku miesiącach z partii Fiszbacha nie pozostało nawet wspomnienie, natomiast oparta na kontynuacji SdRP przez piętnaście lat nie zdobyła w wyborach miejsca gorszego niż drugie. Znaczenie stabilnego elektoratu, majątku i struktur terenowych najlepiej pokazał przypadek PSL. Ta anachroniczna formacja przez dwadzieścia lat pozostawała w grze z tego tylko powodu, że odziedziczyła aktywa po ZSL. W instytucjonalnie zdewastowanym kraju, jakim była Polska po 1989 roku, od dobrego programu i sprawnych liderów ważniejsze były aparat wyborczy i środki na kampanię. Kaczyński czy Tusk przez piętnaście lat męczyli się, aby zdobyć to, co Kwaśniewski dostał bez wysiłku, w spadku po PZPR.

Jednak pod koniec 1989 roku nic nie było pewne. Opierając się na PZPR, czyli na kontynuacji, Kwaśniewski także ryzykował. W powietrzu wisiało pytanie: a nuż to ostatni moment, aby się odciąć od przeszłości? Wszystko zależało od tego, jaki będzie polityczny i społeczny stopień tolerancji dla przeszłości, a tego nikt nie mógł przewidzieć. Kwaśniewski postawił na skromną wiedzę, jaką miał o opozycji dzięki świeżej znajomości z dwoma osobami – z Michnikiem i Kuroniem. Uznał, że skoro tacy są jastrzębie, ze strony opozycji niewiele mu grozi. Te konkluzje wsparte były chłodną analizą wyników czerwcowej porażki. Po kilku miesiącach od szoku wyborczego postkomuniści mieli czas ochłonąć i przemyśleć jej skalę. Kwaśniewski startował w wyborach do Senatu z Koszalina. Przegrał, jednak 38,5 procent głosów, które dostał, stanowiło poważny kapitał. Odwołanie się do tamtych wyborców było się lepszą inwestycją niż bicie się o kawałek z tych 60 procent, które głosowało przeciw niemu.

Pod koniec stycznia 1990 roku odbył się ostatni, XI Zjazd PZPR, w czasie którego Rakowski wypowiedział sławne słowa: „Sztandar wyprowadzić”. Dzień upadku Rakowskiego, ostatniego sekretarza PZPR i jej kolejnego przeciętnego lidera, był zarazem dniem narodzin Kwaśniewskiego, najwybitniejszego lidera lewicy od czasu Gomułki. Spokojnie obserwował pochód Fiszbacha, który demonstracyjnie, z grupką swoich zwolenników opuścił zjazd, aby stworzyć Polską Unię Socjaldemokratyczną. Manifestacja, w której wzięło udział zaledwie kilka procent delegatów, upewniła go, że aparatu PZPR nie porywa się sentymentalnymi hasłami, ale realistyczną ofertą. 28 stycznia 1990 roku po odśpiewaniu „Międzynarodówki” dokonało się jedno z najważniejszych wydarzeń dekady. Powstała Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej. Jej przewodniczącym został Kwaśniewski.

Nie był wtedy zbyt wielką gwiazdą polityczną. Owszem, medialnie zdążył zabłysnąć. Był najmłodszym ministrem, dowodem na to, że partia się odmładza, ale to był głównie piar. Nawet przy Okrągłym Stole, mimo że był szefem jednego z podstolików, nie był samodzielnym graczem, lecz raczej propagandową ozdobą. Silną postacią stał się dopiero po klęsce 4 czerwca. Generałowie długo go nie cenili. Wcześniej widzieli w nim żółtodzioba, potem mieli do niego pretensję za samobójczy pomysł z wolnymi wyborami do Senatu. Dopiero jesienią zrozumieli, że młodość Kwaśniewskiego stanowi polityczny atut. Świetnie wypadał w telewizji, mówił normalnym językiem, zręcznie bronił dorobku PZPR, bez tej strasznej partyjnej nowomowy. I co najciekawsze, podobał się nie tylko wyborcom PZPR, dobrze wrażenie robił także na politycznych przeciwnikach. Jego zainicjowana przy Okrągłym Stole zażyłość z kilkoma opozycjonistami stała się sygnałem, że Kwaśniewski ma znacznie większe polityczne możliwości. Że jeśli ktoś ma szansę zawalczyć o utrzymanie starej formacji w nowym demokratycznym rozdaniu, to właśnie Kwaśniewski.

Drugą osobą w SdRP, sekretarzem generalnym partii, został Leszek Miller, polityk o dekadę starszy, który mimo że był autorem kilku liberalnych gestów, postrzegany był przez partię i społeczeństwo jako klasyczny aparatczyk. I w istocie, o ile Kwaśniewski robił polityczną karierę dzięki partii, Miller ją robił w partii. Może dlatego, że zaliczał kolejne szczeble partyjnej kariery, jego stosunek do partii był inny niż Kwaśniewskiego. Mocniej się z nią identyfikował, mniej był skłonny krytykować jej wady, wobec socjaldemokratycznych nowinek zachowywał większy dystans.

Wielokrotnie pytano potem Kwaśniewskiego, czemu zdecydował się budować partię z Millerem. Jednak dla tych, którzy znają już tylko późniejszego Kwaśniewskiego, grającego demokratę od chwili narodzin, od pytania: dlaczego Kwaśniewski chciał pracować z Millerem, ciekawsze jest: dlaczego Miller i dawny aparat chcieli Kwaśniewskiego? Otóż chcieli go, bo widzieli w nim polityka lojalnego wobec formacji nie mniej niż Miller. Zresztą godząc się zostać szefem SdRP, już na starcie składał deklarację lojalności wobec starszych kolegów. Przecież nowa lewica nie powstała jako inicjatywa liberalnej młodzieży. To nie był oddolny ruch reformatorów, ale decyzja partyjnej elity. „To Rakowski rzucił hasło powstania nowej partii socjaldemokratycznej” – wielokrotnie przypominał Cimoszewicz, dowodząc, że SdRP nie jest autentyczną lewicową ofertą. I miał rację, powołanie SdRP z Kwaśniewskim i Millerem było decyzją PZPR. Przecież przez kilka miesięcy z zamiarem zostania szefem nowej partii nosił się sam Rakowski. W końcu jednak uznał, że bardziej skuteczny będzie w tej roli Kwaśniewski.

Nowy lider był postrzegany jako „swój”. Mógł pić z wrogami, a w mediach odgrywać liberała. Jednak koledzy z partii wiedzieli, że nigdy ich nie opuści. I tak zresztą było. Kwaśniewski nie czuł szczególnej lojalności wobec PRL, natomiast wielką wobec ludzi PZPR. Szedł na liczne kompromisy symboliczne, z czasem przyjął opozycyjną wersję historii. Nadawał ordery liderom „Solidarności”, ale w żadnym sporze dotyczącym bezpieczeństwa lub interesów członków PZPR swojej armii nigdy nie zdradził. Logika Kwaśniewskiego była prosta: pozwalał krytykować aparat PRL, nigdy natomiast nie pozwalał go krzywdzić. W porównaniu z Jaruzelskim, który w 1989 roku zaszył się w Belwederze, zapominając o swoich kolegach, Kwaśniewski okazał się prawdziwym opiekunem, co dało mu największy i najbardziej wierny elektorat. Solidarnościowa opinia publiczna ostro jego zachowanie krytykowała, ale niesłusznie. Kwaśniewski i Miller oferowali w polskiej demokracji coś wyjątkowego – lojalność i zaufanie między elektoratem a partią.

Początki były trudne. W pierwszych miesiącach działania postkomuniści bali się mówić własnym głosem. Posłusznie aprobowali to, co robi rząd Mazowieckiego, z lękiem czekając na dalszy rozwój wydarzeń. Na tym tle wyróżniał się Włodzimierz Cimoszewicz, hardy i ostry mówca, któremu przypadek, czyli wycięcie w wyborach liderów PZPR, dał fotel szefa klubu. Cimoszewicz nie miał oporów, by krytykować solidarnościowe rządy. Nie był aparatczykiem, nie miał kompleksu przeszłości, nie bał się, że oponenci wytkną mu grzechy młodości. Nic dziwnego, że kiedy pod koniec roku Kwaśniewski stanął przed koniecznością wskazania kandydata SdRP w wyborach prezydenckich, wybrał właśnie Cimoszewicza. Potem mówiono, że bał się porażki, ale to tylko połowa prawdy, bo przecież wskazując inną osobę, ryzykował własną pozycję. Natomiast druga połowa prawdy była taka, że Kwaśniewski patrzył już na siebie solidarnościowymi oczami. Wstydził się swojego życiorysu. O Cimoszewiczu mówił z zazdrością: „On w kampanii 1990 roku w mniejszym stopniu musiał się tłumaczyć za przeszłość: nie był ministrem, nie był członkiem KC, nie był w żadnym aparacie”.

Wynik Cimoszewicza, ponad 9 procent, słusznie został odczytany jako sukces. W wielkim pojedynku Wałęsa–Mazowiecki udało się zaznaczyć swoją obecność. Jednak najważniejszym politycznym morałem był wynik Tymińskiego, który pokazał, że miłość społeczeństwa do „Solidarności” jest płytsza, niż sądzono. 25 procent głosów otrzymane za absurdalną krytykę nowej władzy, zaledwie po roku rządów, wskazało kierunek działania. To była grupa społeczna, o której poparcie trzeba było zawalczyć. Dlatego na kilka lat sztandarem SdRP stanie się antyreformatorski populizm.

Solidarnościowi politycy byli wstrząśnięci bezczelnością tej strategii. Przecież to nie „Solidarność”, lecz PZPR roztrwoniła pieniądze, które powinny zostać odłożone na emerytury, to PZPR nabrała kredytów zachodnich, które teraz przyszło spłacać, to PZPR doprowadziła gospodarkę do stanu, w którym taniej było zamykać fabryki, niż je ratować. Balcerowicz jedynie naprawiał to, co komuniści zepsuli. Mało tego, Balcerowicz robił dokładnie to, co zrobiłby Rakowski, mając poparcie „Solidarności”. Jednak teraz postkomuniści walczyli o przetrwanie i nie przebierali w środkach. Co nie znaczy, że nie przestrzegali granic, że zdecydowali się na lepperowski populizm. Poza sprawą prywatyzacji nigdy nie kwestionowano głównego kierunku reform. Postkomuniści krytykowali nie rynek, ale sposób jego wprowadzania, demagogicznie dowodząc, że można osiągnąć te same cele mniejszym społecznym kosztem. Co więcej, właśnie w 1991 roku zrodziła się owa podwójność postaw, która przez lata typowa będzie dla SdRP i stanie się jej wielkim atutem – podział na populistów i reformatorów. Na przykład w sierpniu 1991 roku większość postkomunistycznych posłów zagłosowała za odwołaniem rządu Jana Krzysztofa Bieleckiego, ponieważ ten zablokował waloryzację płac w budżetówce. Zarazem istnienie rządu ocaliła grupa postkomunistycznych reformatorów, która w tym głosowaniu się wstrzymała. Ten podział trwał potem przez całe lata, nie narażając SdRP na utratę jedności. Bo choć różnica była realna, większe polityczne doświadczenie polityków tej partii pozwalało zrozumieć korzyści płynące z jej dalszego istnienia.

Drugą polityczną trampoliną okazała się obyczajowa wojna z Kościołem. Poszło o wprowadzoną do szkół lekcję religii, o projekt zakazu aborcji i o konieczność przestrzegania wartości chrześcijańskich zapisaną w ustawie o radiofonii i telewizji. Sami postkomuniści na takie uderzenie raczej by się nie odważyli. To była jeszcze epoka Jana Pawła II, a ksiądz Popiełuszko leżał w grobie krócej niż dekadę. Jednak ataki solidarnościowej lewicy przetarły szlak. I nagle okazało się, że antyklerykalizm jest potężnym społecznym żywiołem, najsilniejszą pozaekonomiczną emocją, jaką tętnią Polacy. SdRP skorzystała z tego wręcz perfekcyjnie, wypromowała się na głównego obrońcę laickości państwa, co po raz pierwszy pozwoliło partii zdobyć sympatię ludzi spoza kręgu PZPR.

Przed wyborami, w 1991 roku, SdRP zbudowała szeroką lewicową koalicję. Pomysł zrodził się w głowach Kwaśniewskiego i Cimoszewicza, polityków tożsamościowo pękniętych. Obaj potrafili być do bólu lojalni wobec PRL, z drugiej strony zauroczeni byli ideą pogodzenia się z opozycyjną stroną, ujęcia historii PZPR w ramy wielkiej solidarnościowej fabuły opowiadającej o walce o wolność i demokrację. Cimoszewicz poszedł w swych pomysłach daleko, chciał, aby na listach SdRP nie umieszczać ludzi dawnego aparatu: Krzysztofa Janika, Jerzego Szmajdzińskiego, Jerzego Jaskierni. Ten scenariusz przegrał, twardo zablokowany przez Millera. Wygrał skromniejszy pomysł schowania przeszłości w szerszej koalicji, pozwalającej uznać lewicę za coś więcej niż tylko dawny PZPR. W ten sposób powstał Sojusz Lewicy Demokratycznej.

Wybory w 1991 roku SLD przegrał, zdobył zaledwie 12 procent poparcia. Jednak dramatyczne rozproszenie obozu solidarnościowego sprawiło, że ten wynik dał Sojuszowi drugie miejsce. Ale to nie był sukces. W parlamencie klub bojkotowano, a prawicowa większość budowała rząd. Nastroje w formacji były podzielone, zastanawiano się, czy nie należy mocniej odciąć się od przeszłości. Po wyborach doszło do ostrego konfliktu między Cimoszewiczem a Millerem. Poszło o ujawnioną przez rosyjską prasę pożyczkę dla PZPR od rosyjskiej KPZR. Okazało się, że w ostatnich tygodniach istnienia, już w 1990 roku, Rakowski pożyczył ponad milion dolarów od Rosjan. Ostrza sprawie dodawały trzy fakty. Po pierwsze, zdaniem rosyjskiej prasy pieniądze miały pójść na finansowanie SdRP i jej gazety „Trybuny”. Po drugie, pieniądze szły z zasobów KGB. Po trzecie, pożyczkę kilka miesięcy później zwrócił Rosjanom Leszek Miller, który tłumaczył, że nie wiedział, co znajduje się w przesyłce. Mimo wyjaśnień Millera oburzony Cimoszewicz postawił twarde ultimatum: będzie kandydował na szefa klubu pod warunkiem, że nie będzie w nim Millera. Cimoszewicz przegrał, klub zdecydował się być lojalny wobec Millera, a na swojego szefa wybrał Kwaśniewskiego.

Ten konflikt ujawnił trzy wyraziste postawy, trzy klarowne role, które na długie lata wybrali sobie liderzy lewicy. Miller po moskiewskiej aferze nie miał już wyboru, stał się symbolem ciągłości z dawnymi czasami. Choć w PZPR był partyjnym liberałem, w SLD musiał grać twardogłowego, adwokata każdego zabrudzonego życiorysu. To on mówił o PRL te wszystkie ciepłe zdania, które sprawiały, że dawni członkowie PZPR chcieli głosować na SLD. Z kolei Cimoszewicz został obrońcą postkomunistycznego honoru. Po 45 latach rządzenia nie było to łatwe, więc Cimoszewicz często musiał się zachowywać tak, jakby nie wiedział, czym była PZPR. Odkrywanie każdego trupa w lewicowej szafie budziło jego święte oburzenie, co strasznie irytowało jego kolegów, natomiast w solidarnościowym obozie witane było z pełnym niechęci szacunkiem. Cimoszewicz występował bowiem jako żywy dowód na to, że można było stać po stronie PZPR nie dla kariery, ale z przekonań. Cimoszewicz służył za wzorzec moralnie czystego postkomunisty.

I wreszcie Kwaśniewski. Jako lider formacji występował w wygodnej roli spinacza godzącego oba skrzydła, jednak wszystkich ciekawiło, jakie są jego prawdziwe poglądy. Jedni dowodzili, że zdecydowanie bliżej mu było do Cimoszewicza, inni, że wspieranie Cimoszewicza było propagandowym gestem, pod którym kryły się poglądy Millera. Jednak prawda była jeszcze inna. Kwaśniewski w tym podziale ról był jedyną postacią autentyczną i naturalną. To Cimoszewicz i Miller byli sztuczni, to oni musieli grać przestylizowane role – albo udawać Kuronia, który nagle znalazł się w SdRP, albo tak ostentacyjnego obrońcę PZPR, aby ściągnąć na siebie całą nienawiść. Gdyby chcieć za pomocą tych przerysowanych ról opisać samego Kwaśniewskiego, można powiedzieć tak: Cimoszewicz pokazywał, kim Kwaśniewski chciałby być, a Miller, kim w istocie był.

Ważne i nieudawane było w tym konflikcie co innego. Charaktery. Tu dominanty zostały rozdane tak, jakby sama natura chciała sprecyzować nieczytelne polityczne różnice. Cimoszewicz to była harda duma, Miller to była brutalna wola, Kwaśniewski to była przebiegła inteligencja. Ten triumwirat miał liczne słabości, ale na tle polskiej polityki był zespołem, który mając mocne materialne oparcie, szybko wyrastał na głównego gracza. Nikt z tych trzech polityków nie miał talentu na skalę Wałęsy, żaden nie miał jeszcze realnego doświadczenia. Byli młodzi, dopiero uczyli się, mieli mnóstwo wad. Cimoszewicz był banalny, Miller toporny, Kwaśniewski prowincjonalny. Jednak już w 1991 roku było widać rodzące się w nich nieprzeciętne zdolności. Miller miał szósty zmysł do organizacji, czuł instytucje. Cimoszewicz miał charyzmę, potrafił budzić do siebie szacunek. Kwaśniewski natomiast był absolutnym fenomenem, jeśli chodzi o urok osobisty. Sympatyczny, bystry, wesoły, bezpośredni. Kiedy człowiek tak obdarzony przez naturę posiądzie warsztat polityka, rodzi się wtedy taki fenomen jak Kennedy czy Clinton. Nie tyle przywódca narodu, co jego ulubieniec.

Wybory 1991 roku dały Sojuszowi drugie miejsce, ale były to czasy totalnej izolacji postkomunistów. Nie dostali żadnych sejmowych funkcji, choćby szefa jednej komisji. Owszem, rozmawiano z nimi na korytarzach, jedzono z nimi obiady, niektórych nawet – jak Oleksego – naprawdę lubiano. Ale oficjalnie traktowano ich jak pariasów. Tę niższość tłumaczono elegancko, bez osobistej urazy. Otóż ludzie, którzy bili się o wolność, nie mogli uznać tych, którzy akceptowali brutalną walkę ze zwolennikami wolności. Mimo tej znanej od dawna postawy szokiem dla SLD okazał się antykomunistyczny duch nowego parlamentu. Zupełnie podzielony Sejm spajała jedna idea – niechęć do PZPR. 1 lutego 1992 roku została przyjęta przez Sejm uchwała o uznaniu stanu wojennego za nielegalny. Posłowie SLD oponowali w poczuciu, że mogą swobodnie debatować. Wtedy na mównicę wbiegł Leszek Moczulski, nie tyle wściekły, co raczej chłodny, kronikarski, analityczny. Swoją przemowę zaczął od tego, że ciągle pamięta stukot głowy omdlałego Andrzeja Słowika, którego straż więzienna po przesłuchaniu ciągnęła za nogi po schodach. Mówiąc to, miarowo stukał ręką w sejmową mównicę, imitując tamten odgłos. I potem wypowiedział sławne słowa: „To nie jest tak, że my mamy pretensję, że wy jesteście z lewicy. My mamy pretensję, że wy jesteście z PZPR. Rozszyfruję ten skrót: Płatni Zdrajcy Pachołki Rosji”. Moczulski był tego dnia w świetnej retorycznej formie, czuł nastrój sali. Sam wiele lat spędził w więzieniach i tego dnia wyraził pretensję za te wszystkie lata. Kwaśniewski wbiegł na mównicę, zażądał przeprosin, jednak słysząc wrogi jazgot sali, cały klub SLD w ramach protestu opuścił salę. Nie był to jednak zwycięski odwrót, posłowie żegnali ich z gniewną satysfakcją. Postkomuniści byli wstrząśnięci. Nawet umiarkowani politycy, tacy jak Tusk, z nieskrywaną aprobatą witali wymierzony im policzek.

Depresja w SLD nie trwała jednak długo. Kilka miesięcy później dawni antykomuniści rzucili się sobie do gardeł, a nowym premierem został Pawlak, lider postkomunistycznego PSL. Wymowa tego symbolu była wyraźna, przeszłość przestawała się liczyć. Droga została przetarta. Pawlak upadł po miesiącu, zaś politycy SLD zaczęli wielki karnawał populizmu. Bezbarwny rząd Suchockiej stanowił dla SLD wszystkie plagi naraz – bito zarówno w gospodarczy liberalizm KLD, jak też obyczajowy konserwatyzm ZChN. OPZZ organizował strajk za strajkiem, a SLD w Sejmie przemawiał z coraz większą butą. To, co liberalne i reformatorskie w SLD, ginęło w morzu populizmu. Dlatego w Unii Demokratycznej zrodził się pomysł ochrony postkomunistycznych liberałów. Włączenia ich do współpracy. Geremek wypowiedział wtedy swoje sławne słowa o potrzebie „mądrego kontraktu z SLD”, natomiast niemal wprost o koalicji z SLD mówili Celiński i Frasyniuk. Te gesty ze strony Unii, wzmocnione poczuciem, że antykomunistyczna prawica szybko się nie podniesie, sprawiły, że nurt reformatorów w SLD znowu zaczął odżywać. Grupa liberalnych posłów uratowała projekt powszechnej prywatyzacji, co było ostrym naruszeniem populistycznej linii, jednak nikt w partii nie miał do nich pretensji. SLD był za to wynagradzany, rosła jego zdolność do kooperacji. W telewizji powstała koalicja SLD–UW, za chwilę taka sama koalicja przejęła władzę w Warszawie. SLD łapał wiatr w żagle. Potrafił czerpać zyski zarówno z kontestacji reform, jak też z ich sukcesów. Jak wyznał Leszek Miller: SLD to były strumyczki, które wpływały w końcu do jednej rzeki. W podzielonej polskiej polityce utrzymana w karbach jedności wielonurtowość była ewenementem.

Postkomuniści nie byli cyniczni, byli profesjonalni. Mieli jasny cel – chcieli wrócić do gry i wszystko temu celowi podporządkowali. Połączyła ich ambicja, ale nie ta opozycyjna, rozwichrzona, anarchiczna i egoistyczna, ale ta dojrzała, cierpliwa, zdolna do kalkulacji i kompromisu. Liderzy SLD mieli już za sobą szkołę życia, przecież 4 czerwca 1989 roku stracili wszystko. Pod koniec lat osiemdziesiątych rozpoczęli zawrotne kariery, a nowe realia pierestrojki dały im pewność, że to dopiero początek drogi. A tu raptem przegrana PZPR wszystko im odebrała. Byli młodzi, wszyscy w okolicach 40 lat, stanowili pierwsze dobrze wykształcone pokolenie PZPR. Do tego wszystkiego zadziałał jeszcze historyczny przypadek – cała ta generacja była wysypem politycznych talentów. Nic dziwnego, że razem stworzyli najsprawniejszą drużynę w polskiej polityce.

Powrót do władzy

Czemu w 1993 roku postkomuniści wygrali? Oprócz ordynacyjnego samobójstwa prawicy istnieje drugi powód. Otóż postkomuniści wygrali dlatego, że w 1989 roku wcale tak mocno nie przegrali. Gdy się spojrzy na wydarzenia z 1989 roku bez okularów, jakie nakłada solidarnościowa legenda, zobaczymy, że PZPR wcale nie przegrała przez nokaut. Opozycja widziała swoje 99 procent w Senacie, przeoczyła natomiast to, że w tych samych wyborach kandydaci PZPR – tacy jak Józef Czyrek, Stanisław Kania, Kazimierz Barcikowski czy Alfred Miodowicz – dostawali po 40 procent głosów. Analizując dawne wyniki, łatwo dostrzec, że sukces SLD w 1993 roku był bardziej naturalny, niż sądzono. To nie była reakcja na wojnę na górze, to była wycena naturalnego poparcia dla SLD. Natomiast fakt, że 20 procent starczyło SLD do rządzenia, był efektem rozbicia prawicowej konkurencji.

Postkomuniści byli tyleż szczęśliwi, co wystraszeni. Sukces przyszedł za szybko. Gdyby można było wrócić do władzy z Unią Wolności pod rękę, postkomuniści czuliby nad sobą solidarnościowy parasol. Jednak Unia twardo odmówiła, Geremek wyjaśnił, że nie ma mowy o koalicji „z triumfującym SLD”. Dla unitów typu Mazowieckiego była to kwestia zasad, dla Geremka kwestia polityki. Geremek jasno widział fundamentalną różnicę między przygarnięciem SLD a byciem przygarniętym przez SLD. To wtedy Unia po raz pierwszy zrozumiała, że w dziele ochrony postkomunistów odniosła zbyt duży sukces. Jednak sytuacja wymknęła się już spod kontroli.

Jedyną możliwą koalicją rządową okazał się postpeerelowski układ SLD-PSL. Kwaśniewski miał ochotę zostać premierem, ale odmowę PSL przyjął bez protestów. Nie czuł się jeszcze mocno, bał się, że jego premierostwo miałoby rangę ostentacji, która ściągnie na niego solidarnościowy gniew. Widział, że prawica aż się gotuje z oburzenia, że każdy ruch rządu będzie komentowany jako nawrót PRL, że strajki zaleją kraj. Oddał więc władzę Pawlakowi. Symbolicznym triumfem SLD stało się natomiast przejęcie fotela marszałka Sejmu. Józef Oleksy, były pierwszy sekretarz wojewódzkiego komitetu partii w Białej Podlasce, wieloletni pracownik KC, przejął symboliczną dla demokracji instytucję. Opozycja na okrasę usłyszała przeprosiny Kwaśniewskiego. W sejmowym wystąpieniu powiedział, że przeprasza wszystkich, którzy doznali krzywd i niegodziwości od władz PRL. Akapit ten został włączony przez Kwaśniewskiego w ostatniej chwili, odręcznie. Reprezentujący w Sejmie obóz solidarnościowy posłowie Unii Wolności nie wyglądali jednak na usatysfakcjonowanych. Kwaśniewski w swoim wystąpieniu mówił także rzeczy mniej koncyliacyjne. „Nie chcemy powrotu do czasów towarzysza Szmaciaka, ale również nie chcemy wracać do solidarnościowej Rzeczypospolitej kolesiów” – mówił Kwaśniewski. W czasie jego przemowy najgłośniej klaskali postkomuniści, którzy choć zaskoczeni przeprosinami, słysząc je w takim kontekście, odebrali je nie jako kajanie się, lecz jako pański gest ze strony zwycięzców.

Solidarnościowa opinia publiczna przeżywała tamte wydarzenia jako polityczny melodramat, w którym zły bohater nagle pokonał dobrego. Emocjonowano się tym, co dalej będzie, pytano się, czy demokracja i rynek nie staną się fasadą, pod którą odrodzą się dawne praktyki. Jednak polityczna logika tamtego momentu była bardziej skomplikowana. Problemem nie był powrót do władzy postkomunistów, lecz komunikat od społeczeństwa, że ma ono dość reform. SLD musiał więc podjąć decyzję, jak ma dalej rządzić. Dla solidarnościowego obozu odpowiedź była prosta. Powinien robić to samo, co on, a zatem reformować. Kłopot w tym, że od wielu miesięcy także partie solidarnościowe coraz wolniej szły tą drogą. Żadna nie miała ani siły, ani odwagi, ani autorytetu potrzebnych do tego, by społeczeństwo nagiąć do swojej woli, by zmusić je do kolejnego transformacyjnego wysiłku. Problem, przed którym stanął SLD, był problemem, przed jakim stanęła cała polska polityka, przynajmniej ta jej część budująca transformację w oparciu o słabe polityczne partie.

SLD miał małe pole manewru. Jego reputacja ciągle była wątła. Bał się konfliktu z Zachodem, bał się krytyki solidarnościowych elit. Wykonał więc mocny, wyrazisty gest. Kluczowe miejsca w rządzie obsadził swoimi sztandarowymi reformatorami – Markiem Borowskim i Wiesławem Kaczmarkiem. Jednak na geście poprzestał. Bo przedefiniował stosunek władzy do reform. Odtąd stały się one przedmiotem chłodnej, taktycznej kalkulacji. O ile obóz solidarnościowy traktował je jako misję, jako wewnętrzną potrzebę, SLD uznał je za przykrą konieczność, której trzeba się poddać, ale bez gorliwości, bez pośpiechu oraz bez narażania się społeczeństwu. SLD nie tyle reformował, ile wolno dozował to wszystko, do czego zmuszały Polskę zachodnie instytucje finansowe oraz wymogi europejskiej integracji. Od 1993 roku wyłącznym podmiotem polskiej transformacji stał się więc Zachód. Polska wykonywała te ruchy, które wymuszała postępująca globalizacja, dyscyplinowała swój budżet, otwierała się na kapitał zachodni, budowała gwarancje jego bezpieczeństwa, wymuszała wyższe standardy cywilizacyjne. Reszta, nieinteresująca dla Zachodu, ale ważna dla Polaków, została poniechana.

Rezygnacja z własnych reformatorskich ambicji z początku była serią ucieczkowych odruchów, ale szybko złożyły się one w świadomą strategię. Która stała się możliwa dzięki przypadkowi, dzięki temu, że gospodarka właśnie wyszła z recesji. Strumień dodatkowych pieniędzy miał rewolucyjny wpływ, który całkowicie zmienił parametry polskiej polityki. Stworzył władzy możliwość ominięcia zarówno gniewu ludu, jak i gniewu Zachodu. Jeszcze kilkanaście miesięcy wcześniej zachodnie wymogi dyscypliny budżetowej skazywały rząd na walkę ze społeczeństwem, teraz natomiast pojawiła się możliwość bycia populistycznym reformatorem.

Rząd Pawlaka był pierwszym rządem, który zaczął panować nad społecznymi nastrojami. A dzięki zwolnieniu tempa reform społeczna akceptacja dla nich zdecydowanie wzrosła. Przestały budzić lęk, przestały kojarzyć się z bólem, przestały być dla władzy politycznym samobójstwem. Rząd Pawlaka reformowanie uczynił nie tyle polityczną odwagą, ile bezpieczną rutyną.

Ceną za to było jednak to, że reformy przestały być pościgiem za Zachodem. Polska wyzbyła się własnej modernizacyjnej ambicji.

Dygresja na temat końca szybkiej modernizacji

Jak ocenić całość tej strategii? Z perspektywy ciągle słabych partii politycznych, zależnych od wahań społecznych nastrojów, był to wielki polityczny sukces. Jednak z perspektywy modernizacyjnych marzeń była to porażka. Wręcz gigantyczna. Zaledwie po czterech latach zmian cywilizacyjne ambicje Polski gubiły się w rutynie dnia codziennego. Biedny kraj za wielkie pieniądze kupował sobie pokój społeczny, który bardziej potrzebny był politykom niż samemu społeczeństwu. Bo to, że górnicy czy hutnicy przyjadą strajkować pod URM, nie było społecznym problemem. Było natomiast wielkim kłopotem dla słabych partii politycznych. Także postkomunistycznych, bo choć organizacyjnie były one o niebo sprawniejsze, to jako podmiot władzy ciągle były słabiutkie.

Aby zrozumieć, jaką drogę odrzuciliśmy, trzeba się uważniej pochylić nad istotą pokomunistycznej transformacji. Nie był to proces tak skomplikowany, jak go przedstawiali ekonomiści. Punktem wyjścia był kryzys lat osiemdziesiątych, którego natura wszędzie była podobna – wszystkie komunistyczne państwa rozbudowały swoje funkcje opiekuńcze ponad możliwości swoich coraz słabszych gospodarek. Transformacja po komunizmie polegała więc na dwóch procesach. Po pierwsze, na przejściu z gospodarki socjalistycznej do bardziej wydajnej rynkowej, co oznaczało chwilowe straty, ponieważ w trakcie zmiany reguł produkcja malała. Po drugie, dla uniknięcia kryzysu finansowego trzeba było przycinać wydatki państwa do możliwości kurczącej się gospodarki. Tempa tych cięć pilnował Zachód, każdego roku eksperci MFW i Banku Światowego opiniowali budżet pod kątem tego, czy wydatki państwa zostały wystarczające zmniejszone. Jeśli tak, wysyłano sygnał na cały świat, że dane państwo jest wiarygodne, że można mu pożyczać pieniądze i można w nim inwestować. To był oficjalny certyfikat finansowego bezpieczeństwa.

Warto dobrze uchwycić rolę Zachodu w tym procesie. Otóż nie występował on w roli modernizatora. Czasy Wielkiego Brata się skończyły, nikt młodym demokracjom nie dyktował, co mają robić ze świeżo odzyskaną wolnością, jakie państwa sobie pobudują, jaki standard życia osiągną. Ekspertów MFW nie interesowała sensowność wydatków państwa, a jedynie ich wielkość. Lokalne rządy mogły dowolnie przesuwać budżetowe pieniądze – mogły je marnować na dotacje dla górnictwa i zbyt wysokie emerytury, a nie dawać ich na edukację, na policję, na reformę sądów. Zachodnich ekspertów nie interesował również rozwój gospodarczy w reformowanych krajach. A zatem czy staną się tygrysami, czy też przez dekady będą stać w miejscu. Zachód w pokomunistycznej transformacji nie występował w roli opiekuna, ale inwestora, który na kolejny rejon rozszerza własne reguły działania. Zachód tworzył nowe rynki dla swojej produkcji, dla swoich usług, dla swoich instytucji finansowych, dla swoich standardów politycznych. Zapewne szybki rozwój tych krajów był mu na rękę, ale nie to było przedmiotem transformacji. Rozwój traktowany był jak kwestia lokalnej ambicji, inwencji oraz wysiłku.

Otóż z tej ambicji, z tej inwencji i z tego wysiłku polska polityka w 1993 roku zrezygnowała. Odziedziczone po PRL państwo nadal marnowało olbrzymie pieniądze, zamiast przeznaczyć je na rozwój. Na edukację, na nowe technologie, na wspieranie rokujących branż. O ile Korea Południowa czy Chiny potrafiły wysiłkiem czysto politycznej natury doprowadzić do największych boomów gospodarczych w dziejach świata, polska polityka z tej ambicji abdykowała. Rozwój gospodarczy został potraktowany jako jeden z celów, znacznie mniej ważny od zapewnienia sobie społecznej sympatii. Polska polityka zrezygnowała z reformatorskiego przywództwa, z władców, których ambicja nie kończy się na schlebianiu masom, ale na zmuszeniu ich do wysiłku. Polska polityka zbyt szybko stała się polityką czasu zwykłego. Zaczęła postępować jak dojrzałe, zblazowane demokracje w czasie kryzysów, gdy lud i władza udają, że można przez nie przejść bez społecznych wyrzeczeń oraz bez niepopularnych decyzji.

Czy była alternatywa? Była. Był nią Wałęsa, który od trzech lat deklarował, że jest gotów wziąć na siebie całą odpowiedzialność za transformację i obronić jej szybkie tempo. Jego polityczny potencjał był większy niż wszystkich partii razem wziętych, większy niż ciułających poparcie partyjnych liderów oraz drugoligowych polityków, których wynoszono na stanowiska premierów. Ocena ówczesnej siły Wałęsy nie jest hipotezą, to bezdyskusyjny fakt, który potwierdzali wszyscy ówcześni gracze, od Kaczyńskiego po Kwaśniewskiego. Wałęsa ciągle był polityczną potęgą, miał wielki autorytet w kraju, a za granicą wręcz olbrzymi. Jeśli nawet by poległ, jeśli do końca kadencji zużyłby całość swojego autorytetu, polska polityka i tak by zyskała. Przynajmniej do końca kadencji modernizacja dokonywałaby się w szybkim tempie. Nie stracono by czasu, który zmarnowali Olszewski, Suchocka, Pawlak i Oleksy. Oparty na Wałęsie system prezydencki był pomysłem na wykreowanie odważnego podmiotu modernizacji na całe pięć lat. To dużo, biorąc pod uwagę, że śmiała modernizacja trwała w Polsce niecały rok – przez kilka miesięcy za Mazowieckiego i przez kilka za Bieleckiego.

Warto dobrze zrozumieć powyższy argument. Nie jest w nim ważne, czy jest się zwolennikiem Wałęsy. Chodzi o bezsporny fakt, że był on jedynym politykiem – prócz Balcerowicza, którego osobista ambicja i żądza chwały wykraczały poza te małe konieczności – któremu inni politycy pokornie ulegali. Wałęsa kochał swoją sławę, był gotów zaryzykować wszystko, aby przejść do historii w podwójnej roli – jako ten, który dał Polsce demokrację, oraz jako kolejny wielki władca polskiego państwa. Jak każdy wielki lider nie był ekspertem od detali, ale znał generalny kierunek i był gotowy reformatorom udzielić pełnego wsparcia. Ale mógł to zrobić tylko w modelu prezydenckim, w jedynym dającym mu możliwość wymuszenia reform. Wałęsa był elastyczny, dopokąd nie uda się zmienić konstytucji, oferował warianty zastępcze: prezydent-premier albo prezydent wygrywający dla premiera prawo do dekretów. Ważne było jedno, aby ominąć partie i parlament, będący areną partyjnych egoizmów.

Jednak wszyscy odmawiali. Bielecki, Mazowiecki, Kuroń, Geremek – owszem, byli gotowi brać władzę, ale w imieniu własnej partii. To jednak oznaczało, że zostaliby zakładnikami partyjnej logiki. Tej właśnie logiki, która sprawiła, że SLD ograniczył tempo i zakres reform do bezpiecznego minimum. Tej, która sprawiła, że Bielecki nie chciał specjalnych uprawnień. Tej, która doprowadziła do tego, że Chrzanowski, Mazowiecki i Tusk nie stworzyli w 1993 roku koalicji, choć dzięki temu wygraliby wybory. Dlatego dramatycznie niemądrze brzmiały potem lamenty Unii Wolności przeciw spowolnieniu reform przez SLD. Skarżyli się właśnie ci, którzy odmówili Wałęsie, którzy nie zgodzili się uruchomić jedynej logiki pozwalającej pogodzić demokrację z długotrwałym reformatorskim wysiłkiem. A potem nawet nie potrafili powiązać przyczyny ze skutkiem. Nie rozumieli, że zatrzymanie reform przez SLD i PSL to naturalny skutek prymatu partii i parlamentu.

Unici stanowili najlepszy w polskiej polityce materiał na mandarynów na dworze władcy reformatora. Ale nimi nie zostali ze względu na intelektualny defekt. Otóż unici byli świetnymi ministrami, ale fatalnymi politykami. Nie rozumieli mechanizmów władzy. Ich wrażliwość była zbyt akademicka, oni potrafili reagować na książki, a nie na rzeczywistość. Opowiadali o groźbie dyktatury nie dlatego, że ją widzieli, ale ponieważ o niej czytali. Na ich oczach polską modernizację zatrzymały partie i parlament, ale oni tego nie potrafili dostrzec, bo przecież partie i parlament zwykło się uważać za sól demokracji. Na ich oczach Wałęsa obronił Balcerowicza, obronił popiwek, wymusił poparcie dla kilku budżetów, nie pozwolił upartyjnić MSW, MSZ i MON. A jednak to w nim widzieli zagrożenie dla demokracji, bo chciał on więcej władzy, a w uszach unitów hasło „więcej władzy” brzmiało jak „mniej demokracji”.

Dlaczego unici stają się w tym opisie główną ofiarą krytyki? Bo tylko oni byli ważni, tylko oni mieli wystarczającą reformatorską kompetencję, aby zmienić bieg wydarzeń. Z punktu widzenia modernizacji państwa stanowili jedyne wartościowe środowisko. Ale nie mieli tej siły i tej umiejętności politycznej gry co Wałęsa. Dlatego te dwie połówki – wielki lider i kompetentni mandaryni – aż wołały o siebie. Zwłaszcza że szybka modernizacja, trwająca przez wiele lat, o której marzyli unici i Wałęsa, była możliwa tylko w tandemie. Przywołana wcześniej diagnoza Bujaka, że ideałem był układ prezydent Wałęsa i premier Geremek, w istocie stanowiła polityczne optimum. Jednak do takiej współpracy gotowy był tylko Wałęsa.

Premier Pawlak

O ile Suchocka była awansowaną na premiera gwiazdą trzeciej ligi, Pawlak był przypadkiem obejmującego tron nieletniego władcy. Nie w tym sensie, że miał zaledwie 34 lata, bo bywa, że w tym wieku polityk jest już ukształtowany. Jednak Pawlak takim przypadkiem nie był. Nie miał ani wiedzy, ani doświadczenia, ani osobistej dojrzałości. Chociaż jak na normy swojego środowiska był bardzo utalentowany. Ten chłopak ze wsi w szkole był prymusem, w liceum wygrał olimpiadę wiedzy technicznej, z wyróżnieniem skończył Wydział Samochodów i Maszyn Roboczych na Politechnice Warszawskiej. Na co dzień uprawiał warzywa na nasiona, a w czasie wolnym fascynował się dokonującą się rewolucją informatyczną. W czasie studiów działał trochę w NZS i ZMW, ale kontakt z prawdziwą polityką zaczął się w 1989 roku, gdy został posłem. Wtedy zrobił błyskawiczną karierę, która dała mu funkcję prezesa PSL. Jednak nie był to wynik jego talentów, ile raczej przypadku. Starzy działacze ZSL szukali osoby odpowiednio młodej.

Od samego początku Pawlak nie spodobał się mediom, które z założenia pogardliwie traktują chłopów i wieś. Jednak większość ograniczeń Pawlaka była innej natury. Był tak zwanym typem politechnicznym, czyli technokratą bez polotu. Mówił niezdarnie i nieciekawie, natrętnie szpikując zdania organizacyjnym żargonem. Jego przemówienia były fatalne, riposty toporne, bon moty tandetne. Z braku doświadczenia wszystkie decyzje konsultował z dwoma doradcami – z Michałem Strąkiem i Franciszkiem Mleczką. Pełnili oni rolę podobną do ministrów na dworze nieletniego króla, którzy z pozoru jedynie doradzają, jednak ich rady stanowią późniejsze decyzje. Wszyscy partnerzy Pawlaka skarżyć się będą, że mieli z nim trudny kontakt. Nie tylko dlatego, że mówił bez uchwytnego sensu, lecz ponieważ – jak opowiadał Kwaśniewski – decyzje zapadały gdzieś za jego plecami. Pawlak nigdy nie decydował od razu, wysłuchiwał oferty, aby potem skonsultować ją ze swoimi doradcami. Polityka jednak nie zawsze daje czas na namysł. Często więc sytuacja zmuszała Pawlaka do szybkich deklaracji. Kłopot w tym, że on potem swoich słów nie traktował jako wiążących. Wracał do URM, dyskutował z doradcami i robił, co nakazała mądrość zbiorowa. To jednak prowadziło do narastających konfliktów, bo zbyt często Pawlak co innego mówił, a co innego robił. Ta z pozoru drobna przypadłość doprowadziła Pawlaka do upadku. I SLD, i prezydent po roku mieli dość nieprzewidywalnego partnera. To nie była osobista pretensja. Na przykład Kwaśniewski dobrze rozumiał naturę problemu. Rozgryzł młodego technokratę wierzącego, że na rozgadaną politykę nakłada lepszą logikę dobrze przemyślanego czynu. Co z tego jednak, skoro w praktyce premier wychodził na małego krętacza. Jeden przykład: w czasie układania składu rządu doszło do konfliktu o nominację Kaczmarka. Pawlak nie chciał w rządzie gospodarczego liberała. Kwaśniewski spotkał się więc z Pawlakiem, powiedział, że SLD w tej kwestii odpuścić nie może, a Pawlak uznał jego argumenty. Jednak kilkanaście minut później Pawlak przedstawił Wałęsie skład rządu bez Kaczmarka, o czym Kwaśniewski dowiedział się z mediów.

W latach dziewięćdziesiątych Pawlak był niedojrzały nie tylko w swoich społecznych zachowaniach, lecz także w rozpoznaniu spraw państwa. Jego wyobrażenia nie wykraczały ponad poziom optyki mas. Lękał się rynku i liberałów, w prywatyzacji widział wielkie oszustwo. Zachód podejrzewał o nieczyste intencje, niechętnie spoglądał na kapitał zagraniczny. Czasem bywa tak, że gdy elity się pogubią, obiegowe intuicje potrafią być bliższe prawdy. Jednak to nie był ten przypadek. Pawlak był przeciwnikiem reformatorów nie dlatego, że był od nich przenikliwszy, że dostrzegł ich realną wadę, czyli przerost entuzjazmu nad kompetencją. On po prostu nie miał elementarnej wiedzy, więc z jej braku kierował się przesądami. Władzę w Polsce przejął polityk niedojrzały, którym kierował nie rozum, lecz instynkt, banalny chłopski konserwatyzm wyrażający się w przekonaniu, że to, co istnieje, jest dobre, że nie ma sensu niczego zmieniać, że wystarczy uporządkować to, co jest. Filozofia polityczna Pawlaka była dramatycznie uboga: Polsce nie potrzeba modernizacji, ale dobrego gospodarza.

Nic dziwnego, że to właśnie Pawlak stał się symbolem zatrzymania reform. Gdyby nie presja ze strony SLD, nawet skromne modernizacyjne wysiłki zostałyby przez PSL zablokowane. Nie tylko z powodów doktrynalnych. Politycy PSL wnieśli do polityki bardzo swoiste doświadczenie polityczne. Oni zupełnie inaczej przeżyli 1989 rok, w przeciwieństwie do postkomunistów nie doświadczyli kryzysu późnego PRL, nie doświadczyli traumy upadku w 1989 roku oraz nie zaangażowali się w budowę III RP. Choć solidarnościowa rewolucja silnie podniosła pozycję polityczną ludowców, nigdy nie potraktowali jej jako własnej ani nawet jako obowiązującej. III RP nie była dla nich nową Polską, a jedynie krucjatą przeciw wsi, bo całość reform postrzegali przez pryzmat niszczenia gospodarki wiejskiej. Cztery lata solidarnościowych rządów postrzegano jako przejściowy kryzys spowodowany tym, że władzę przejęła ekipa amatorów, którzy naniszczyli, nabałaganili i teraz wszystko trzeba po nich uporządkować. Czyli cofnąć do czasów, gdy wszystkie problemy rozwiązywało rozbudowane państwo. Solidarnościowe elity nie rozumiały peeselowskiej mentalności, bo nie mieściło im się w głowie, że istnieje ktoś, dla kogo obóz solidarnościowy nie jest punktem odniesienia. Tymczasem w przypadku ludowców tak właśnie było. W sposób typowy dla chłopskiej mentalności na zmiany reagowali z wielkim opóźnieniem. Do 2005 roku ludowcy jako jedyny ważny podmiot polityczny postrzegali SLD, bo ten był kontynuatorem PZPR. Rok 1989 był dla ludowców przełomem o tyle, że pozwolił zerwać z rolą młodszego brata, wybić się wobec PZPR na niezależność. Natomiast „Solidarność”, ze swoimi ideami i nowymi porządkami, była jedynie tłem w długiej historii wzajemnych relacji ZSL i PZPR. O ile dla komunistów 1989 rok stanowił przełom, był światopoglądową rewolucją, po której punktem odniesienia stały się Unia Demokratyczna i Zachód, to ludowcy nadal żyli w przedrewolucyjnym świecie, wierzyli w państwową gospodarkę i w handel z Rosją. Ich autorytetami byli prowincjonalni naukowcy, którzy ostatni raz aktualizowali wiedzę o świecie, pisząc doktoraty w latach sześćdziesiątych. PSL żył zatem w innym wymiarze czasowym. Polityków SLD nazywano postkomunistami – ta konwencja jest również stosowana w tej książce – aby zaznaczyć fenomen ciągłości podmiotu politycznego w dwóch różnych systemach. Jednak jeśli chcemy położyć nacisk nie na genezę, ale na poglądy, termin „postkomuniści” znacznie lepiej pasuje do PSL. Tylko dla tej formacji politycznym wzorem ciągle pozostała epoka Gierka.

Mając takie nastawienie do solidarnościowej rewolucji, rządzenie zmienił Pawlak w pozbawione dalszego celu administrowanie. A zatem w dryfowanie, tak typowe dla wiejskiej postawy życiowej. Dla solidarnościowych polityków był to wstrząs. Rok później, oceniając ten styl rządzenia, Wałęsa złośliwie powiedział, że koalicja SLD-PSL ma reformatorskie osiągnięcia, których „efekty widoczne będą za sto lat”. Jednak jeszcze bardziej zbulwersowały opozycję tempo i skala przejmowania stanowisk państwowych. Po raz pierwszy po 1989 roku potraktowano je jako polityczne łupy. Wymieniano szefów urzędów centralnych, wojewodów, wiceministrów, kuratorów oświaty, ba, nawet szefów rejonowych urzędów pracy. Tylko w pierwszych miesiącach koalicja SLD-PSL wymieniła 32 z 49 wojewodów. Osobliwością tej operacji było to, że nie próbowano dowodzić, że następcy mają większe kompetencje. „Po co mamy zostawiać władzę opozycji?” – z brutalną szczerością tłumaczył operację Miller. Prym wiodło PSL, jednak SLD różnił się tylko większym stopniem hipokryzji. To przecież SLD wprowadził zasadę, że w każdym miejscu państwa dwa czołowe stanowiska mają być przejęte przez PSL i SLD. Jednak eseldowcy byli zręczni, potrafili stworzyć wrażenie, że przejmują te stanowiska, aby je uratować przed zachłannością PSL.

Dla solidarnościowej opinii publicznej styl działania koalicji był wielkim moralnym skandalem. Przez wiele miesięcy media aż kipiały od ostrych potępień. Piętnowano podział łupów w urzędach państwowych, kupowanie elektoratu, troskę o sondaże, bierność i beztroski fatalizm. To nie była rutynowa krytyka, z jaką wobec władzy występuje opozycja, ale autentyczne poczucie katastrofy, głębokie przekonanie, że państwo znalazło się w rękach politycznych barbarzyńców. Jednak gdy minie dekada, sami krytycy będą postępować tak samo. Czystki w państwie organizowane przez PiS czy tyrania sondaży w rządzie Platformy przekroczą wszystko, co robili politycy z PSL i SLD. Jeszcze wiele razy w biegu historii okaże się, że „zbrodnie” przypisywane postkomunistom z czasem stawały się polityczną normą. Nie dlatego, że postkomuniści byli chorobą, która zainfekowała polską politykę, ale ponieważ tak właśnie wygląda polityka. Postkomuniści byli cyniczni i samolubni nie dlatego, że wywodzili się z PZPR. Byli po prostu politykami. I to oni wiedzieli, czym jest polityka, a nie ich naiwni krytycy.

Rząd Pawlaka zmienił treść polskiej polityki. Nie była już ona walką o reformy, lecz o władzę. Między Kwaśniewskim, Pawlakiem a Wałęsą. Z początku Kwaśniewski sądził, że łatwo zdominuje Pawlaka. Jednak lider PSL, traktowany przez warszawskich polityków jako wiejska niezdara, wszystkich zaskoczył. O ile premierem nie był dobrym, graczem politycznym okazał się zdumiewająco utalentowanym. Działał w stylu Wałęsy – był brutalny i nieprzewidywalny. Zaczęło się jeszcze przed powołaniem rządu, kiedy Pawlak zawiózł do Belwederu listę ministrów inną niż ta, którą ustalił z Kwaśniewskim. Ten drugi był wściekły, wymusił na Pawlaku aneks do umowy koalicyjnej dający mu prawo do współdecydowania o wszystkich ruchach personalnych w rządzie. Po podpisaniu tej umowy zaczęto nazywać lidera SLD superpremierem, co Pawlaka wyraźnie irytowało. Pawlak postanowił więc raz jeszcze zmierzyć determinację rywala. Zdymisjonował koalicjantowi wiceministra finansów, a kiedy w odpowiedzi do dymisji podał się wicepremier Borowski, Pawlak ostrzegawczą dymisję zamienił w dokonany fakt. I dymisję przyjął. SLD aż zakipiał z oburzenia. Dramatycznie niemądry ruch Borowskiego, za który partia miała do niego olbrzymie pretensje, znowu pozwolił Pawlakowi ustawić się w roli rozgrywającego.

Po każdym koalicyjnym kryzysie ustalano jeszcze surowsze rygory współpracy, które Pawlak łamał, aby nie być zakładnikiem silniejszego partnera. I byłaby to zręczna gra, gdyby nie to, że co któryś raz Pawlak zamiast być brutalnym, był po prostu bezczelny i bezsensownie okłamywał partnera. W polityce różnica między brutalnością a bezczelnością jest olbrzymia; pierwsza budzi szacunek, druga jedynie gniew. Pierwsza jest odwagą poszerzenia swoich wpływów, druga niepotrzebnym upokarzaniem partnera. SLD nie zostawał więc dłużny, od samego początku grał nielojalnie wobec ludowców, wysyłając kolejne oferty współpracy do Unii Wolności. Dochodziło do takich sytuacji, w których SLD wykorzystywał opozycję do wspólnej krytyki własnego premiera. Również w kwestiach ideowych pojawiło się coraz więcej napięć. Wbrew konserwatywnemu premierowi postkomuniści zliberalizowali ustawę aborcyjną oraz zablokowali ratyfikację konkordatu. I tak wyglądał pierwszy rok wspólnych rządów. Co chwila jedna strona ostro grała przeciw drugiej. Było w tym coś irracjonalnego, obie strony targane były niedającymi się rozładować kompleksami: Pawlak ciągle czuł się niedoceniony, zaś SLD ograny przez tych, którym przez pół wieku nawykł wydawać rozkazy.

Jednak politycznie obie strony były dużo sprawniejsze od solidarnościowych rywali. To nie była chaotyczna wojna, niszcząca obie strony. Odwrotnie, przy wszystkich konfliktach obie partie świetnie panowały nad własnym wizerunkiem i nad społecznymi emocjami. SLD odświeżył swoje oblicze, pokazał się jako partia liberalno-lewicowa, pryncypialnie antyklerykalna, społecznie wrażliwa oraz – dzięki kontrastowi z PSL – reformatorska. Z kolei ludowcy zbudowali sobie pełną polityczną obrotowość – Kościołowi i prawicy pokazali, że są prawdziwymi konserwatystami. Odtąd nikt już nie będzie o nich mówił per „postkomuniści”. Przeszłość została im wybaczona.

System prezydencki

Dojście do władzy nowej koalicji nie zmieniło celów Wałęsy. Nadal bił się o system prezydencki. Od lat narastała w nim frustracja. Idąc do władzy, wierzył, że zapanuje nad transformacją. Minęła połowa kadencji i nadal mu się nie udało. Reformy nad Wisłą się zatrzymały, perspektywa sukcesu odsuwała się w daleką przyszłość. Wałęsa miał już pewność, że powodem bierności władzy jest ustrój, a nie ludzkie defekty. U Wałęsy pojawiła się coraz wyraźniejsza nerwowość, wiedział, że zostało mało czasu. Całość swoich wysiłków skupił więc na wojnie o system prezydencki.

Wszystkie argumenty przemawiały za tym rozwiązaniem. Po pierwsze, było ono jedynym pomysłem na odsunięcie od władzy koalicji SLD-PSL. Bo w realiach lat dziewięćdziesiątych system gabinetowy był gwarancją wieloletniej dominacji postkomunistycznej koalicji. A zatem koalicji opartej na partiach, którym wielkość i majątek dały miażdżącą przewagę. Osobliwością epoki było to, że obóz solidarnościowy tej zależności w ogóle nie rozumiał, od lat naiwnie wspierał system parlamentarno-gabinetowy, nie dostrzegając, że w ten sposób popełnia polityczne samobójstwo. Oczywiście wyjątkiem był Wałęsa, który od razu dostrzegł, że przed polską polityką stoi wyraźna alternatywa – albo rządzi SLD, albo prezydent.

Jednak Wałęsa wiedział też, że przejęcie władzy to jeszcze za mało. Obóz solidarnościowy już miał władzę i często zamiast rządzić, jedynie marnował czas. System prezydencki był pomysłem na zmianę politycznej dynamiki, na wyrwanie rządu z marazmu, z sieci partyjnych interesów. Podczas gdy cały obóz solidarnościowy nieustannie mówił o potrzebie „fachowców”, Wałęsa zrozumiał, że problem leży głębiej. Że po dojściu do władzy także „fachowcy” okazują się bezsilni. Bo cały system władzy jest zbudowany w taki sposób, że „fachowcy” grzęzną w bezwładnej strukturze. Co z tego, że rząd Suchockiej miał wielu dobrych ministrów, skoro żaden nie miał siły, aby skutecznie rządzić? Wałęsa utwierdzał się w przekonaniu, że główny problem polskiej transformacji polega na braku podmiotu, który udzieli wsparcia „fachowcom”.

Drugą rzeczą, która raziła Wałęsę, była zgoda na bezradność państwa. Od samego początku, od 1989 roku, władza zaakceptowała biurokratyczną logikę, wedle której żadnego problemu nie da się szybko rozwiązać. Tę powolność uważano za coś naturalnego, za przejaw dojrzałości i kompetencji państwa. Gdy zatem Wałęsa domagał się, aby w ciągu kilku miesięcy dokończyć śledztwo w sprawie FOZZ, podnosił się chór argumentów, że takie śledztwa muszą trwać latami. Co oczywiście było nieprawdą.

Po dwóch latach Wałęsa miał dość mędrców, którzy dowodzili, że bezwład i bezradność państwa jest demokratyczną normą. System prezydencki miał to naprawić. Nie była to konkretna wizja ustrojowa, po prostu chciał Wałęsa poddać państwo innej logice oczekiwań. W której żąda się skuteczności zamiast zgody na wieczną bezradność. Wałęsa rozumiał już, że państwo jest skomplikowanym mechanizmem, w którym dobre chęci nie wystarczą. Uważał jednak, że wiele się zmieni, jeśli nad Radą Ministrów pojawi się wymagający nadzorca.

Trzecią wreszcie przeszkodą, którą miał usunąć system prezydencki, był istniejący w Polsce podział władzy wykonawczej. Polacy przyjęli nigdzie niestosowany model – władzę wykonawczą rozdzielili równo między premiera a prezydenta. Ze względu na Jaruzelskiego przy Okrągłym Stole stworzono system, w którym prezydent miał współrządzić. Ze względu na Mazowieckiego dorzucono prezydentowi powszechny mandat. Tymi dwoma ruchami zniszczono wszelką ustrojową logikę. Powstała hybryda, system parlamentarno-gabinetowy z silnym prezydentem. I ta hybryda zupełnie sparaliżowała władzę wykonawczą. Zamiast silnego premiera, który był celem ustawodawcy, za jego plecami pojawił się równie silny prezydent, którego konstytucja wręcz zmuszała do współrządzenia. Jednak jako jedyny instrument dostał prezydent weto wobec decyzji premiera. A zatem to ustrojowe kuriozum nie dość, że dzieliło władzę wykonawczą na pół, to jeszcze wymuszało konflikt między tymi połówkami.

To narzucane przez przypadek rozwiązanie Polacy uznali za ustrojową konieczność, za obowiązującą na Zachodzie demokratyczną normę. Zupełnie niesłusznie. We Francji, w Anglii, w Niemczech czy w Ameryce władza wykonawcza jest skupiona w jednym ręku – albo rządzi premier, albo rządzi prezydent. Jedynie w Polsce wymyślono półsilnego prezydenta, któremu towarzyszy półsilny premier. I w ten sposób sparaliżowano władzę wykonawczą. Narzucono na nią dodatkowy wymóg: jednomyślności. Zażądano zgodności interesów i poglądów u premiera i prezydenta. Różne warunki demokracja może nałożyć na władzę, ale chyba ciężko wymyślić trudniejszy. Stworzono ustrój, który może sprawnie działać tylko w jednym przypadku – gdy premierem i prezydentem są bracia bliźniacy. I w istocie rządy Kaczyńskich były jedynym momentem w dziejach III RP, kiedy konstytucja nie paraliżowała władzy wykonawczej.

Dlatego bijąc się o system prezydencki, równolegle forsował Wałęsa drugi postulat: jeśli partie nie godzą się na ustrój prezydencki, niech przynajmniej zmienią ten, który jest. Niech zlikwidują urząd prezydenta, niech wezmą całą władzę w klarownym systemie parlamentarno-gabinetowym. Wałęsa często zadawał pytanie, kto w kraju rządzi. I odpowiadał, że polski system polega na tym, że nikt na to pytanie nie zna odpowiedzi.

O wzmocnienie pozycji prezydenta bił się Wałęsa od samego początku swojej kadencji. Zawsze w ten sam sposób – prowokował kolejne kryzysy, z których wychodził coraz bardziej wzmocniony. Wobec koalicji SLD-PSL zastosował podobną taktykę, jednak tym razem zaskoczył siłą uderzenia. Wywołał kryzys totalny, który przez ponad rok paraliżował państwo. To był spektakl naprawdę rzadko spotykany. Głowa państwa poszła na wojnę z prawami i instytucjami własnego państwa. Nic nie ściągnęło na głowę Wałęsy takiej lawiny oskarżeń jak kompetencyjna krucjata z 1994 roku.

Wałęsa bił się o dwa cele. O wymuszenie systemu prezydenckiego w konstytucji. Oraz – na wypadek przegranej – o wymuszenie go przynajmniej w praktyce. Nieustannie atakował koalicję, wywoływał coraz głębsze kryzysy, dzielił koalicjantów, siał chaos w ich szeregach, a wszystko w nadziei, że w chwili pogubienia, gdy znajdą się na dnie, zagłosują za systemem prezydenckim. W szczególności szukał Wałęsa pretekstu do rozwiązania parlamentu, licząc, że w ostatnich godzinach, za cenę cofnięcia wyroku, posłowie zagłosują za leżącym w szufladzie prezydenckim projektem.

Równolegle starał się Wałęsa wymusić system prezydencki drogą precedensów. Miał już za sobą liczne sukcesy. Przejął MON, MSW i MSZ, a potem z prawa do obsady tych resortów uczynił ustrojową tradycję. Teraz Wałęsa próbował poszerzyć swoje imperium drogą kolejnych podbojów.

Tamte działania Wałęsy opisywano drwiącymi metaforami chaosu: „pogubił się”, „miota się”, „rozdrabnia się”. Ale problemem było coś przeciwnego, nie chaotyczność, lecz wręcz upiorna metodyczność. Wałęsa nie blefował, kiedy powtarzał, że wszystkie ruchy ma obmyślone na dziesięć kroków wprzód. Jego gra była aż nazbyt konsekwentna, wkrótce całe państwo zamienił w nieustannie drgający worek do bicia. Prawdziwy problem dotyczył zatem nie tego, że Wałęsa się miota. Dotyczył czegoś innego, a mianowicie, czy lepszy ustrój wart był tak brutalnej wojny. Oraz czy wojna o ten ustrój mogła zostać wygrana. Dobrze postawiony problem polityczny brzmiał zatem tak: czy wybrany środek wart był celu i czy do niego prowadził?

Na te pytania odpowiemy potem. Wpierw trzeba opisać przebieg tamtej gry. Oraz jej bohatera, czyli Lecha Falandysza. Mimo wielkiego naukowego dorobku reprezentował typ profesora, który raczej szydzi ze swojej prawniczej wiedzy, niż każe przed nią palić świeczki. Był błyskotliwy, ironiczny i przewrotny. Gdyby nauki prawnicze miały swój odpowiednik awangardy, gdyby miały swoich buntowników i skandalistów, Falandysz zostałby jednym z nich. Nic dziwnego, że przygodę życia znalazł u boku Wałęsy. Skala zamówienia przekroczyła wszystko, z czym prawnicy mają do czynienia. Nie chodziło o jeden paragraf, który trzeba nagiąć do interesów klienta, ale o zmianę całego ustroju w sytuacji, w której wszystkie decyzje leżą w rękach politycznego rywala. Falandysz miał tak osaczyć przeciwnika, aby ten sam założył sobie pętlę na szyję.

Wszystkie manewry wymyślali wspólnie. Wbrew temu, co sądzono, Wałęsa z łatwością poruszał się w prawnej materii. Nawet Kaczyński przyznawał, że gdy był szefem kancelarii, ze zdumieniem obserwował tempo analizowania ustaw przez Wałęsę. „Od premiera Bieleckiego przychodziły do akceptacji projekty ustaw. Wałęsa spoglądał i od razu zgłaszał uwagi, z którymi, muszę przyznać, w większości się zgadzałem”. Wałęsa i Falandysz przypadli sobie do gustu. Byli bardzo podobni, mieli ten sam chuligański rys, zuchwałość i dziecięcą radość z ogrywania innych. Różnie można oceniać cynizm, z jakim manipulowali prawem, ale intelektualnej brawury nie sposób im odmówić. Tworzyli wielopiętrowe pułapki, a ich przeciwnicy nie domyślali się nawet, jakie niebezpieczeństwa pod nimi się kryły.

Aby nie przytłoczyć Czytelnika prawniczymi szachami, skupimy się na kilku szarżach. To tylko fragment konstytucyjnej wojny, ale dobrze pokazuje jej skomplikowaną naturę.

Wojna Wałęsy i Falandysza

Wałęsa bywał chaotyczny, ale w trakcie konstytucyjnej wojny był konsekwentny i precyzyjny. Dokładnie wiedział, czego chciał. „Prezydent powołuje i odwołuje premiera i rząd” – taka jest istota systemu prezydenckiego i tak brzmiało motto wojny, które Wałęsa ciągle miał w głowie. Uderzał tylko w te punkty, które zbliżały go do tego celu.

Wojna zaczęła się od razu po wyborach, od żądania przedstawienia trzech kandydatur na premiera. Wałęsa oznajmił, że nie może być tak, że prezydentowi wybranemu przez naród Sejm narzuca premiera. Jednak Kwaśniewski się nie zgodził, więc Wałęsa zaczął blokować nominację Pawlaka. Oznajmił, że misja jest trudna, Pawlak zaś młody. „Za bardzo zmęczymy Pawlaka” – brzmiało sławne uzasadnienie odmowy. Zaczęła się wojna nerwów. Prezydent wystąpił w Sejmie, mówił, że lęka się o przyszłość gospodarki, że reformy są świeże, że ten wysiłek łatwo można zmarnować. W koalicji narastał lęk, że solidarnościowy prezydent szuka pretekstu, aby nie powołać postkomunistycznego premiera.

Koalicja nie uległa Wałęsie. Z obawy, że konieczność wyboru trzech kandydatów nadmiernie skonfliktuje koalicję. Tymczasem rozgrywka toczyła się o znacznie większą stawkę. Wałęsie nie chodziło o to, aby wpłynąć na wybór osoby premiera. To był trik prawny, Wałęsa chciał odwrócić ustrojową logikę, chciał doprowadzić do sytuacji, w której można oznajmić, że to nie Sejm, ale prezydent powołał premiera. Po co mu to było? Aby Falandysz mógł potem zawalczyć o prawo do jego odwołania. Wedle zasady, której wielokrotnie się trzymał, że każdego urzędnika, którego prezydent powołał, może on potem odwołać.

Już ten jeden przykład pokazuje, że wojna konstytucyjna miała logikę skomplikowanej szachowej rozgrywki, której cele nie były od razu jasne. I która odsłoniła się z czasem, kiedy zobaczyliśmy, do czego Falandyszowi są potrzebne zdobyte narzędzia. Osobliwością tej wojny było także to, że jedna bitwa płynnie przechodziła w drugą, w której chodziło o coś zupełnie innego. Na przykład w trakcie sporu o trzech kandydatów Wałęsa zrozumiał, że koalicji do tego nie zmusi. Do puli dorzucił więc żądanie, aby po raz kolejny prezydent wyznaczył szefów MSW, MSZ i MON. Dzięki temu, kiedy po kilku dniach zrezygnował z żądania trzech kandydatów, wygrał w zamian zatwierdzenie swojego przywileju w sprawie obsady resortów prezydenckich.

Chwilę potem Wałęsa znowu zaatakował. Gdy na fotel zwolniony przez wicepremiera Borowskiego Sojusz zaproponował swojego kandydata, Wałęsa odmówił podpisania nominacji. Falandysz oznajmił, że przepis, iż na wniosek premiera „prezydent podpisuje” nominację, nie znaczy, że prezydent musi to zrobić, ale że zrobić to może. Z pozoru była to jałowa obstrukcja, Wałęsa nie miał prawa do recenzowania decyzji personalnych. Jednak wyczuł, że Pawlak nie chce kolejnego liberalnego wicepremiera i zaakceptuje decyzję Wałęsy. Nieświadomie przyznając mu w ten sposób przywilej weta wobec rządowych nominacji.

Ruch był zręczny, a Pawlak dał się złapać. Pretensja SLD zwróciła się w stronę PSL, od którego zażądał poparcia dla eseldowskiego kandydata. Pawlak zwlekał, więc Wałęsa wbił w koalicję jeszcze szerszy klin. Oświadczył, że mianuje kandydata SLD, pod warunkiem że zechce tego premier. A że Pawlak nadal kluczył, konflikt przerodził się w koalicyjny spór, w którym upływ czasu legalizował prezydenta w roli osoby współdecydującej o składzie rządu. Gdy więc po kilku dniach Kwaśniewski zmusił wreszcie Pawlaka do poparcia kandydata Sojuszu, Wałęsa miał silne karty. I wysłał do koalicji list zaczynający się od słów: „Uprzejmie informuję, że odmawiam…”. A jego rzecznik oświadczył, że Wałęsa czeka na kolejne kandydatury. W ten sposób Wałęsa wygrał kolejną kompetencję.

Kolejna batalia Wałęsy była próbą przeforsowania własnego projektu konstytucji. Z pozoru Wałęsa był bez szans. Decyzje konstytucyjne w całości spoczywały w rękach parlamentu, a ten był absolutnie przeciwny systemowi prezydenckiemu. Stojąc na zupełnie straconej pozycji, Wałęsa uciekł się więc do podstępu. Niedługo po powołaniu rządu zgłosił swoje uwagi do trybu prac nad konstytucją. Z pozoru były to nudne, prawnicze detale, jednak w morzu technicznych adnotacji pojawił się pomysł, aby swoje projekty mogli zgłaszać obywatele. Oczywiście Wałęsie nie chodziło o to, aby dać ludziom prawo do pisania konstytucji. Po prostu swój własny projekt postanowił zgłosić jako projekt społeczny. Nie mogąc wygrać z koalicją w parlamencie, przesuwał pracę nad konstytucją tam, gdzie miał szanse na zwycięstwo, a zatem poza parlament.

Aby społecznemu projektowi dać większe szanse, Falandysz do projektu wprowadził dodatkowy warunek. Ponieważ projekt konstytucji musiał być poddany pod referendum, Falandysz zaproponował, aby w przypadku przegranej parlament uległ rozwiązaniu. To było przebiegłe rozwiązanie, które zmieniało logikę myślenia sejmowej większości. Sprawiało, że koalicja zmuszona została do myślenia o ustroju nie w kategoriach własnych poglądów, lecz bieżącego interesu, jakim było zachowanie władzy. Gdyby Wałęsa przekonał Polaków, że system prezydencki jest najlepszy, koalicja nie miałaby wyboru i to jego projekt musiałaby poddać pod referendum.

Koalicja postawiła się jednak Wałęsie i w całości odrzuciła jego projekt. To doprowadziło do ostrego konfliktu. Wałęsa mocno zaatakował; oświadczył, że skoro Sejm lekceważy uwagi prezydenta, on rozpoczyna bojkot komisji konstytucyjnej. Odtąd Sejm będzie sam pracował nad swoim projektem, a prezydent ze społeczeństwem nad swoim. Koalicję ten gest z początku rozśmieszył. Uznano, że Wałęsa obraził się jak dziecko. Ale po kilku dniach zrozumiano, jak niebezpieczną pułapkę zastawił Wałęsa. Koalicja, która zdobyła w wyborach 35 procent głosów, miałaby jeden projekt, zaś społeczeństwo drugi. Co z tego, że społeczny projekt był nieformalny. Sam fakt, że istniały dwa projekty, jeden społeczeństwa, a drugi władzy, skazywał ten drugi na przegraną, zwłaszcza gdy w roli rzecznika społeczeństwa wystąpić chciał sam Wałęsa. Dla koalicji stało się jasne, że bojkot komisji przez Wałęsę prowadzi do sytuacji, w której referendum zamieni się w antyrządowy plebiscyt, który Wałęsa zapewne wygra. A w demokracji żaden rząd nie może bezkarnie przegrać referendum.

Postkomuniści mieli jedno marzenie – chcieli uchwalić konstytucję, chcieli się zapisać w historii jako ojcowie założyciele III RP. Wygrali wybory, zdobyli władzę, zebrali większość konstytucyjną, w ich rękach znalazły się wszystkie nitki ustrojowej gry. Mogli napisać dokładnie taką konstytucję, jaką chcieli. Mogli w niej ograniczyć władzę Wałęsy, mogli ograniczyć rolę Kościoła, mogli wpisać pochwałę PRL i powszechne prawo do aborcji. I nagle Wałęsa jednym ruchem wszystko odwrócił. Postkomuniści ze zdumieniem uświadomili sobie, że mogą uniknąć politycznej porażki tylko w jeden sposób: rezygnując z uchwalenia konstytucji.

Zdumienie, graniczące z szokiem, sprawiło, że pierwsze reakcje były dramatycznie niezdarne. Kwaśniewski zarzucił Wałęsie, że jego decyzja o bojkocie komisji jest sprzeczna z prawem. Falandysz natychmiast pośpieszył więc z okazaniem swojego szacunku prawu i zaproponował „kompromis” polegający na powołaniu konstytuanty, opartej na proporcjach z ostatnich wyborów. Czyli wyborów, w których koalicja zebrała 35 procent. Kwaśniewski oczywiście musiał odmówić, a Belweder w ten sposób odzyskał już całe pole. W sporze z koalicją stał się reprezentantem interesów całego społeczeństwa. Który bije się nie o swoje interesy, lecz o prawa obywateli.

Falandysz – świetnie się przy tym bawiąc – zaproponował więc Sojuszowi kolejny „kompromis”. Skoro Kwaśniewski nie chce konstytuanty, to może wystarczy poszerzyć komisję konstytucyjną tak, by zyskała pełną społeczną reprezentację. Oczywiście to rozwiązanie było dla SLD taką samą katastrofą. Ostatecznie w akcie bezradności marszałek Oleksy poprosił znanych prawników, aby znaleźli podstawę do zmuszenia Wałęsy do udziału w pracach nad konstytucją. Prawnicy sprawdzili. Takiej podstawy nie było. Sojusz zrozumiał, że bez kompromisu z Wałęsą konstytucji uchwalić nie może.

Nie mając żadnych ustawowych atutów, prezydent zablokował koalicję mającą konstytucyjną większość. Nie mogąc podyktować swojego projektu, Wałęsa zablokował projekt rywala. I w ten sposób zmusił parlament do myślenia w kategoriach konstytucyjnego kompromisu. Do ustępstw na rzecz przyszłych żądań prezydenta. I to właśnie była istota działań Falandysza i Wałęsy – wykorzystywali logiczne konsekwencje istniejącego prawa do wykrojenia prezydentowi kompetencji sprzecznych z tym prawem.

Największa batalia rozegrała się wokół Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Na tej marginalnej instytucji Wałęsa testował najbardziej ryzykowne ustrojowe manewry. W szczególności próbował zalegalizować praktykę pozwalającą prezydentowi odwoływać tych urzędników, których sam wcześniej powołał. Oczywiście docelowo chodziło nie o płotki z Krajowej Rady, ale o premiera i ministrów. Wszystkie udane manewry miały być potem przeniesione w samo centrum władzy.

Pretekstem do uderzenia w radę było przyznanie koncesji na pierwszą prywatną telewizję. Ponieważ przegrał faworyt Wałęsy, prezydent odwołał przewodniczącego rady. Zupełnie bezprawnie – ustawa dawała mu prawo do jego powołania, o prawie odwołania nie wspominając. Falandysz jednak oznajmił, że ważniejsza od prawa jest logika: skoro urzędnik został powołany przez prezydenta, może być przez niego również odwołany. Przewodniczący odmówił odejścia, a wtedy Falandysz doradził Wałęsie, by mianował następnego szefa. Wałęsa to zrobił, tworząc sytuację, w której było dwóch przewodniczących. Aby uniknąć śmieszności, stary szef ustąpił do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez Trybunał Konstytucyjny. Ustępował w przekonaniu, że trybunał potwierdzi jego prawa i wkrótce powróci na urząd.

Aby się nie pogubić w tej grze, musimy pamiętać, że nie chodziło w niej o szefa KRRiT, ale o szefa Rady Ministrów. W ten sposób Wałęsa i Falandysz testowali, co by się stało, gdyby bezprawnie odwołali premiera. Ten zapewne decyzję by zignorował, a wtedy Wałęsa powołałby następnego premiera. A stary premier zwróciłby się o zdanie do Trybunału Konstytucyjnego.

Oczywiście trybunał stwierdził, że prezydent nie miał prawa odwołać szefa rady, co oznaczało, że stary przewodniczący może wrócić na swoje stanowisko. Ale wtedy wszedł do gry Falandysz, który zadał jedno mordercze pytanie – czy orzeczenie trybunału może działać wstecz. I to był szach mat, tym właśnie ruchem Falandysz rozgrywkę wygrał. Jedynym legalnym szefem rady okazał się nowy przewodniczący. A Falandysz mógł oznajmić prezydentowi, że wie, jak doprowadzić do legalnego odwołania premiera.

Rada stała się ustrojowym poligonem, na którym Falandysz testował kolejne manewry. Odwoływał jej członków, powoływał nowych, wymuszał na nich konkretne decyzje. W ten sposób sprawdzał, czy prezydent, grając odpowiednio agresywnie, jest w stanie zdominować instytucję, w której ma jedynie mniejszościowy pakiet. Operacja była brutalna, nic dziwnego, że wywołała krytykę zarówno ze strony koalicji, jak też opozycji.

We wszystkich ustrojowych bataliach Wałęsa wygrywał. Jego pozycja z miesiąca na miesiąc rosła, jednak sukces ciągle był zbyt mały, by osiągnąć zamierzony cel – system prezydencki. Za każdym razem pojawiała się jakaś bariera. Na przykład wygrana w sprawie szefa rady pokazała, że na każdej instytucji prezydent może dokonać gwałtu, ale tylko jeden raz. A zatem tylko jeden raz może odwołać szefa rady, tylko jeden raz może odwołać w ten sposób premiera. Bo każde nadużycie kompetencji kończy się orzeczeniem trybunału, które potwierdza logikę istniejącej konstytucji. A zatem ta metoda wojny z konstytucją jedynie ją umacnia.

Podobnie było w przypadku innych batalii. Jednak najważniejsza bariera ujawniła się, gdy Kwaśniewski zgłosił projekt zmiany konstytucji zmuszający prezydenta do podpisywania rządowych nominacji. Tym ruchem koalicja przypominała, że mając większość konstytucyjną, jest nie tylko graczem, lecz także panem reguł w tej grze. Że może je zmienić w taki sposób, aby sobie zapewnić wygraną. To był bardzo ważny moment. Wałęsa nie mógł pozwolić koalicji na uszczuplenie swoich kompetencji. Z teatralną wściekłością zapowiedział więc, że choćby miał stanąć przed Trybunałem Stanu, rozwiąże parlament. Z początku uznano, że Wałęsa blefuje, że nie mając mocnych kart, nieudolnie próbuje zastraszyć przeciwnika. I było tak, dopokąd Falandysz ogłosił, że prezydent może to zrobić w zgodzie z prawem. Że może skorzystać z paragrafu o nieuchwaleniu budżetu. Co prawda konstytucjonaliści skrytykowali jego uzasadnienie, jednak Wałęsa udawał, że wierzy, iż racja jest po stronie Falandysza. Wielodniowa wojna nerwów skończyła się kompromisem, będącym całkowitym zwycięstwem Wałęsy. Wałęsa wycofał się z pomysłu rozwiązania Sejmu, do czego prawa nie miał, zaś Kwaśniewski zrezygnował z uszczuplenia kompetencji prezydenta, do czego prawo miał. Po raz kolejny, nie mając żadnych atutów, Wałęsa ograł koalicję.

Jednak system prezydencki ciągle był daleko. Wałęsa zrozumiał, że jeśli chce zmienić ustrój, musi rozwiązać istniejący parlament. Bo ten wyłonił zbyt silną koalicję.

Oleksy zastępuje Pawlaka

W ostatnich miesiącach istnienia rządu Pawlaka Wałęsa zawęził front. Bił się o utrzymanie wpływów w MON, MSW i MSZ, bo Sojusz zaczął się domagać tych resortów coraz ostrzej, coraz agresywniej. Tym razem stronę prezydenta wzięła większość solidarnościowego obozu. To był ciekawy moment. Dopóki Wałęsa wyrywał kolejne kompetencje z rąk solidarnościowych rządów, widziano w tym zagrożenie dla demokracji. Ale gdy zaczął je wyrywać z rąk postkomunistów, tę samą praktykę uznano za ochronę państwa przed upartyjnieniem. Sporo w tym było obłudy, ale nie tylko. Oddanie strategicznych ministerstw w ręce SLD szczerze traktowano jako zbyt ryzykowne. O ile sam Kwaśniewski w swoich prozachodnich deklaracjach powoli wydawał się szczery, jego zaplecze wciąż postrzegano jako niepewne. Gdy w końcu padły pierwsze nazwiska, gdy na szefa resortu obrony Sojusz zaproponował Jerzego Wiatra i Longina Pastusiaka, dawne wątpliwości uznano za prorocze. I nie chodziło o to, co ci politycy mówili przez 1989 rokiem, ale o to, co mówili długo potem. Otóż ciągle mieli ten odruch mnożenia wątpliwości, który dobrze ujawniał różnicę między zmuszaniem się do prozachodniej opcji a szczerym dla niej poparciem.

Wałęsa został uznany za obrońcę interesu państwa, który nie pozwala upartyjnić ostatniego szańca państwowej polityki. Była to świetna okazja do naprawy wizerunku Wałęsy, który mocno ucierpiał podczas wojny o system prezydencki. Jednak zanim Wałęsa zdążył ją zdyskontować, wybuchła afera drawska. Jej tłem był trwający od kilku miesięcy konflikt kompetencyjny między szefem sztabu a ministrem obrony, który powoli przenosił się na elitę armii. Wałęsa postanowił konflikt załagodzić, zrobił to jednak dramatycznie niezdarnie. Zorganizował spotkanie w wąskim gronie generałów, z udziałem obu oponentów, a w trakcie dyskusji urządził coś w rodzaju głosowania, kto jest po stronie szefa sztabu, a kto po stronie ministra. Minister przegrał, a potem, w rozmowie w cztery oczy z Wałęsą, zdecydował się odejść. Po namyśle zmienił jednak zdanie i o wszystkim poinformował Sojusz. A postkomuniści sprawę rozegrali perfekcyjnie. Wałęsa został oskarżony o zorganizowanie puczu, w którym wojsko chciało obalić swojego cywilnego szefa. Oczywiście zarzut był przesadny. To nie był żaden pucz, a cywilną kontrolę nad armią sprawował nie minister, lecz prezydent. Jednak wizja generałów głosujących nad losem swojego zwierzchnika była tak kompromitująca, że Sojusz postanowił użyć wobec Wałęsy najcięższego działa.

Cios był wyprowadzony zręcznie, ale chybiłby celu, gdyby nie reakcja Unii Wolności. Unici sprawę drawską potraktowali ze śmiertelną powagą i podnieśli wielki medialny alarm. Jego ton dobrze oddało spotkanie posłów Unii z Wałęsą, które odbyło się niedługo potem. Oto kilka cytatów. Geremek: „Demokracja znalazła się w zagrożeniu. A to zagrożenie stwarza pan”. Mazowiecki: „Niepokoimy się, czy demokracja, o którą wspólnie walczyliśmy, nie jest dzisiaj zagrożona. Przez pana”. Frasyniuk: „Chciałbym, żeby epoka Lecha Wałęsy nie była nazywana epoką od Jaruzelskiego do Jaruzelskiego”. Na poziom chłodnej diagnozy starał się wznieść jedynie Tusk: „Pan własnoręcznie nakłada togę obrońców demokracji tym, którzy Polsce demokrację zabrali”. Tusk miał trochę racji, ale pomijał zasadniczy fakt – postkomuniści mogli wystąpić w roli obrońców demokracji tylko dlatego, że unici ogłosili, iż Wałęsa jej zagraża.

Politycy Sojuszu głośno mówili o puczu, ale po cichu przyznawali, że puczu nie było. Był jedynie błąd Wałęsy dający przeciwnikom wymarzoną okazję do propagandowej ofensywy. Tymczasem unici sprawę potraktowali poważnie. Nie tylko dlatego, że nadal żyli w lęku o przyszłość demokracji. Ich defekt był głębszy i poważniejszy. Otóż oni zupełnie nie rozumieli brutalnej strony polityki, zachowywali się wobec niej jak starsi państwo na widok młodzieży. Wszystko ich oburzało i szokowało. Ich żądania wobec polityki były zestawem oczekiwań w stylu tych, jakie pensjonarki stawiają światu dorosłych. Miał to być świat grzeczności, uprzejmości i elegancji. Ostre faule, brutalne ataki, niszczenie rywali, a zatem zachowania, z jakich za kilka lat zasłyną Miller, Kaczyński czy Tusk, w ogóle nie mieściły im się w głowach. Brutalne poszerzanie swoich wpływów przez Wałęsę postrzegali nie jako polityczną normę, lecz jako niebywały eksces. Twardą grę polityczną widzieli jako erupcję plebejskości, dzikiej i barbarzyńskiej. Uważali, że są obrońcami standardów w polityce, tymczasem było inaczej. Oni na politykę próbowali narzucić standardy zupełnie jej obce. Standardy inteligencko-szlacheckiego salonu.

Te nierealistyczne uprzedzenia sprawiły, że dawni współpracownicy Wałęsy znowu byli tymi, którzy Wałęsę najmniej rozumieli. To zdumiewające, że dopiero Kwaśniewski i Miller rozgryźli Wałęsę. Dopiero oni dostrzegli, że Wałęsa jest normalnym politykiem. Typowym ostrym graczem, który nigdy nie zerwie demokratycznego gorsetu. Kwaśniewski tak mówił o Wałęsie: „To nie jest człowiek zdolny do działań łamiących demokrację”. I tłumaczył: bo jest zakładnikiem swojego Nobla, swojej światowej pozycji, bo dokonując przewrotu, wszystko by stracił. Wiedząc to, postkomuniści przestali histeryzować. Zaczęli Wałęsę chłodno analizować. Zrozumieli, co w ustach Wałęsy jest realną groźbą, a co tylko blefem. I dlatego dopiero oni stanęli z Wałęsą do równej walki, czego nigdy nie potrafili ani Mazowiecki, ani Geremek. To właśnie był największy paradoks, że demokratę w Wałęsie dostrzegli dopiero postkomuniści.

Z końcem roku Wałęsa ruszył do swojej najostrzejszej szarży. Tym razem nie blefował, chciał naprawdę rozwiązać parlament. Miał już dość postkomunistycznej koalicji. Zarówno jej kiepskich rządów, jak też jej politycznej siły, która związała mu ręce. Falandysz zaczął szukać pretekstów do rozwiązania parlamentu i odkrył, że wśród ustaw okołobudżetowych była zmiana podatków wprowadzona bez należnego wyprzedzenia. Wałęsa zaskarżył ją do Trybunału Konstytucyjnego, a Falandysz oznajmił, że przyjęty przez Sejm budżet jest nieważny, bo opiera się na bezprawnej ustawie. Zaczęła się wojna nerwów. Prawnicy krytykowali argumenty Falandysza, ale Wałęsa był pewny siebie. Coraz bardziej wierzył w Falandysza, uważał, że znajdzie powód, którego prawnicy nie będą w stanie podważyć. Sam Falandysz też zachowywał się butnie. Oznajmił, że „Wałęsa Sejm rozwiąże. Zrobi to łagodnie. Wyjdziemy z komunizmu z poczuciem humoru właściwym dla kraju, który wydał na świat Witkacego i Gombrowicza”. W odpowiedzi koalicja zagroziła, że w takim wypadku zwoła Zgromadzenie Narodowe, które postawi prezydenta przed Trybunałem Stanu.

Wałęsa długo eskalował napięcie, bo wierzył w Falandysza. Gdy ten w końcu oznajmił, że jest bezradny, że prezydent legalnie parlamentu rozwiązać nie może, Wałęsa zmienił cel. Nadal udawał, że chce rozwiązać parlament, jednak jego celem stało się odwołanie Pawlaka. Bowiem relacje z premierem stały się napięte. Pawlak, swoim zwyczajem, kilka razy oszukał Wałęsę. Wściekły Wałęsa oświadczył, że „sytuacja w kraju przerasta premiera, polityka młodego i niedoświadczonego, którego nie należałoby krzywdzić dalej, tylko umożliwić mu jakiś urlop, a w tym czasie sprawami kraju kierowałby ktoś inny”. Tą drwiącą oceną Wałęsa ogłaszał, że procedura odwołania premiera już się rozpoczęła. Chwilę potem Wałęsa wezwał Pawlaka do Belwederu. „Pana gabinet przeżywa kryzys” – oznajmił Wałęsa. „Słyszę” – odpowiedział Pawlak, a potem już tylko milczał i notował pretensje prezydenta.

Aby skruszyć koalicję, Wałęsa nadal straszył. A narzędziem szerzenia tego strachu uczynił tych, którzy bali się najbardziej, czyli unitów. Zaprosił do siebie liderów Unii i oznajmił, że już podjął decyzję o rozwiązaniu parlamentu, że wyznaczył datę następnych wyborów. Ci uwierzyli i – jak szydził potem Kwaśniewski – „Unia Wolności jak zwykle uderzyła w dzwon”. W chwili największych emocji Wałęsa oświadczył, że rozwiąże parlament, o ile koalicja nie zmieni premiera. Sojusz prezydenta skrytykował, ale po cichu zwrócił się do PSL z żądaniem zmiany Pawlaka na Kwaśniewskiego.

Dlaczego Sojusz to zrobił? Nie dlatego, że się wystraszył Wałęsy. Także miał już dość Pawlaka. Ten w ostatnich tygodniach znowu zaczął oszukiwać Sojusz. I jak zwykle robił to w najbardziej irytującym stylu. Miał kogoś powołać, powoływał kogo innego, obiecywał, że kogoś nie odwoła, a potem odwoływał. O jego upadku zadecydowało właśnie takie oszustwo. Do uzgodnionej z Sojuszem listy kandydatów na szefa MON Pawlak bez wiedzy Kwaśniewskiego dorzucił swojego, w dodatku prawicowego. I tego właśnie wybrał Wałęsa. Następnego dnia Wałęsa zadzwonił do Pawlaka i potwierdził swój wybór. Co ciekawe, prezydent zadzwonił w momencie, gdy Pawlak rozmawiał z Kwaśniewskim. Po zakończeniu rozmowy z Wałęsą szef Sojuszu spytał premiera, czy wszystko jest w porządku. Pawlak zamiast wyznać prawdę, zapewnił, że wszystko idzie zgodnie z koalicyjnymi ustaleniami.

Kilka godzin później Sojusz dowiedział się z mediów, że z rekomendacji premiera ministrem zostanie prawicowy polityk. Wybuchła awantura, Pawlak się wystraszył Sojuszu, oświadczył publicznie, że tej kandydatury Wałęsie nie zgłosił. Ale wtedy z oburzenia zagotował się Belweder. W końcu udało się ustalić prawdę, a zatem że Pawlak wszystkich okłamał.

Ostatnie godziny poparcia SLD dla Pawlaka wyglądały następująco. Kwaśniewski i Pawlak spotkali się i przygotowali wspólną linię wobec Wałęsy. Kilka godzin później Pawlak przyszedł na posiedzenie klubu SLD i usiadł koło Kwaśniewskiego, który właśnie referował posłom ich ustalenia. Opowiada Kwaśniewski: „Kiedy skończyłem, już coś czułem, bo w pewnym momencie Pawlak zaczął ciężko wzdychać. A on w stanie stresu, jak wie, że będzie ciężko, to wzdycha. Później rzecznik prasowy SLD Zbyszek Siemiątkowski przynosi mi komunikat PAP, w którym czytam, że odbyła się rozmowa prezydenta z premierem, a dalej że Pawlak zaproponował Wałęsie co innego, niż ustaliliśmy”.

Zirytowany Kwaśniewski głośno odczytał depeszę, czym wywołał burzę na sali. Na mównicę weszła Izabella Sierakowska i prosto w twarz powiedziała Pawlakowi: „Są mężczyźni, którzy dojrzewają, są mężczyźni, którzy nie dojrzewają nigdy i są dziećmi przez całe życie. I ty należysz do tych drugich”. Tego wieczoru klub SLD zażądał odwołania premiera.

Doszło do spotkania na szczycie liderów obu koalicyjnych partii. Wystraszeni ludowcy czuli, że pozycja Pawlaka topnieje, ale rzutem na taśmę zaproponowali Sojuszowi trzy warianty: 1) Kwaśniewski zostaje wicepremierem i szefem MSZ, 2) Pawlak ustępuje, ale na rzecz Oleksego, 3) PSL zrywa koalicję. To był zręczny szantaż skierowany wobec Kwaśniewskiego: albo akceptujesz Pawlaka, albo oddajesz władzę partyjnemu rywalowi. Kwaśniewski poprosił o przerwę. Naradził się z kolegami, przełknął ambicjonalną porażkę, wrócił na spotkanie i oświadczył, że zgadza się na punkt drugi. Pawlak był zaskoczony. Ale rozgrywkę przegrał, premierem został Oleksy.

W najnowszej historii Polski rząd Oleksego nie odegrał poważniejszej roli, nie zasłużył nawet na własny rozdział w opowiadanej tu historii. Jednak jego premier był człowiekiem wielu talentów. Rozumiał państwo lepiej niż jego poprzednicy. Zarządzał sprawnie ministrami. Odbudował koalicję z ludowcami. Miał wszystkie atuty potrzebne, by zostać najlepszym z premierów po 1989 roku. Jednak był zarazem pozbawiony politycznych ambicji. Oleksy tak naprawdę nie był politykiem, jego potrzeby wyznaczała nie mechanika władzy, lecz próżność celebryty. Chciał być znany, lubiany i szanowany. Był zachwycony rolą marszałka Sejmu, bo kochał majestatyczne dostojeństwo tej funkcji, a jeszcze bardziej fakt, że nie rodziła konfliktów, że pozwalała budzić do siebie powszechną sympatię. Nie chciał zostać premierem, do tej roli został przez partię zmuszony. Nic dziwnego, że jako premier był minimalistą. Jeśli był kiedyś w Polsce premier, którego ambicje zaspokajał sam fakt bycia premierem, był nim właśnie Oleksy. Był na tyle inteligentny, że na dziesięć lat przed Tuskiem zrozumiał, że to typowe w polityce zjawisko. Że premier musi udawać, że chce wiele, aby naprawdę chcieć jak najmniej. Jeśli chodzi o żywość inteligencji, Oleksy był jednym z najbystrzejszych polityków w całej III RP. Zarazem swojej inteligencji nie wykorzystywał w polityce, wyżywał się bowiem w towarzyskich kontaktach. Jako człowiek był uroczy, jako premier był jednak kolejną porażką. Był administratorem, kierował kolejnym rządem bez politycznego znaczenia. Znowu wszystko, co budowało nasz cywilizacyjny sukces, przychodziło z Waszyngtonu i z Brukseli.

Oleksy energią wykazał się raz, w momencie tworzenia rządu, gdy chciał pokazać swoją skuteczność i postanowił odebrać Wałęsie resorty prezydenckie. Jednak skończyło się to całkowitą klęską. Wałęsa odpowiedział swoją klasyczną strategią. Zaczął zwlekać z powołaniem premiera, domagać się wpływu na wszystkie resorty, zwłaszcza gospodarcze. W końcu oznajmił, że chyba nie powoła tego rządu. Zdesperowany Oleksy dał się nabrać, stracił z oczu realną stawkę gry, czyli resorty prezydenckie. Coraz częściej przebąkiwał, że liczy się z porażką swojej misji, z tym, że koalicja będzie musiała powrócić do premiera Pawlaka. I coraz bardziej miękł, oddając Wałęsie kolejne belwederskie fotele. Gdy tylko oddał wszystkie, Wałęsa natychmiast gabinet powołał, życząc premierowi sukcesów. Po raz kolejny obstrukcja Wałęsy okazała się blefem mającym na celu utrzymanie prezydenckich resortów.

Potem rząd Oleksego rzadko przypominał o swoim istnieniu. Nic dziwnego, jego celem nie było sprawne rządzenie, ale doprowadzenie kandydata Sojuszu do Pałacu Prezydenckiego. Po przejęciu jednej połówki władzy wykonawczej SLD bił się teraz o drugą.

Rozdział VI.

Upadek

Solidarnościowa anarchia

Oile w 1993 roku obóz solidarnościowy poniósł porażkę, w 1995 roku poniósł całkowitą klęskę. Formacja, która tak dobrze poradziła sobie w czasach PRL, pomaszerowała prosto ku przepaści. Nie była to piękna śmierć, nie była to śmiała szarża reformatorów, ale bratobójcza młócka, której efektem była śmierć bez sensu i bez klasy. Śmierć, która nie była przegraną z przeciwnikiem, ale samozniszczeniem. Było w tym upadku zdumiewające pogodzenie się z losem. Wszyscy widzieli, że zmierzają do przepaści, jednak nie próbowali się zatrzymać. Byli mądrzejsi o doświadczenie porażki z 1993 roku. Wiedzieli już, że obóz solidarnościowy musi się jednoczyć, że powinien wystawić jednego, najwyżej dwóch kandydatów. A mimo to wystawiono dziesięciu.

Najgorsza sytuacja była na prawicy, bo reakcją na porażkę z 1993 roku były niekończące się rozłamy. Wkrótce powstało kilkadziesiąt prawicowych formacji, z czego do przywództwa na prawicy aspirowało kilkanaście. Te kanapowe partie na początku 1994 roku zaczęły rozmowy nad stworzeniem wspólnej koalicji. Okazało się, że animozje są zbyt duże. Tylko kilka zdecydowało się na współpracę. Jednak nie udało się stworzyć jednej koalicji, ale aż trzy, które z końcem roku zdążyły się rozpaść. W 1995 roku prawica, mająca już poczucie własnej śmieszności, podjęła ostatnią próbę integracyjną. Skromną, ograniczoną do wyboru wspólnego kandydata na prezydenta. Był to sławny Konwent Świętej Katarzyny. W warszawskiej parafii pod wezwaniem Świętej Katarzyny spotkali się liderzy kilkunastu partii i zdecydowali, że wspólnie wyłonią kandydata. Ustalono reguły, zgłosiło się czterech kandydatów, przeprowadzono głosowanie. Ale pokłócono się przy liczeniu głosów. Do dziennikarzy wybiegły dwie kłócące się koterie, ogłaszające inne wyniki. Jedna dowodziła, że wygrał Jan Olszewski, druga – że Hanna Gronkiewicz-Waltz.

To był koniec marzeń o jedności na prawicy. Do wyborów poszła z kilkoma kandydatami. Byli tam Adam Strzembosz, Hanna Gronkiewicz-Waltz, Lech Kaczyński, Janusz Korwin-Mikke, Marek Markiewicz, Jan Olszewski, Leszek Moczulski. Prawicowe partie wybory prezydenckie potraktowały jak prawybory, w których biły się o pozycję po prawej stronie. Co słabsi w trakcie kampanii rezygnowali, ale do końca wytrzymało trzech. Żaden z nich nie miał szans na drugą turę i dobrze o tym wiedzieli. Wiedzieli też, że postępując w ten sposób, jedynie zwiększają szanse na sukces lidera postkomunistów, który od wielu miesięcy był wyraźnym faworytem. Jednak nie wykonali żadnego ruchu mogącego temu zapobiec.

W ten sposób ujawniła się istota antykomunizmu w demokratycznej Polsce. Polegała na jego zasadniczej hipokryzji. Z jednej strony rządy Sojuszu opisywano jako narodową tragedię. Z drugiej strony wobec tej tragedii zachowywano bierność i spokój. Ospałe czyny przeczyły histerycznym słowom, pokazywały, że postkomuniści nie są traktowani jako realne zagrożenie. Całym swoim zachowaniem obóz solidarnościowy dowodził, że perspektywę sukcesu SLD traktuje jako sytuację normalną, która nie wymusza nadzwyczajnych działań. Że wszyscy mogą dalej się skupiać na swoich małych interesach. I tak będzie do samego końca rządów SLD, do 2005 roku. To dobrze pokazuje, że antykomunizm tamtej epoki nie był polityczną diagnozą, lecz jedynie środowiskową emocją, uczuciem zazdrości i wyrazem frustracji. Jeśli lękano się czegoś naprawdę, to nie fatalnych rządów, ale tego, że Sojusz narzuci Polakom swoją wizję historii i odbierze antykomunistom ich dawną chwałę.

Stosunek do SLD ujawnił jeszcze ważniejszą osobliwość. Mianowicie że obóz solidarnościowy nie był już podmiotem polityki, a jedynie kustoszem historii. W 1995 roku poza Wałęsą nikt się nie bił o władzę. Nikt nawet nie wiedział, że o władzę trzeba się bić. Może dlatego, że w 1989 roku dostali władzę tak łatwo – bez walki, bez wysiłku, bez ryzyka, bez poświęceń. Nigdy więc nie poczuli determinacji potrzebnej do walki o nią. I łatwo weszli w rolę politycznych dzieci, które sądzą, że władza spada z nieba, a one mogą się skupić na swoich małych grach. Dopiero kolejne upokorzenia zamienią tych pięknoduchów w prawdziwych polityków. Ale na to trzeba będzie poczekać. AWS był jedynie kolejną odsłoną solidarnościowej anarchii, dopiero Tusk i Kaczyński staną się prawdziwymi politykami. Których napędzać będzie polityczna motywacja, czyli chęć zdobycia władzy.

Problem nie dotyczył tylko prawicy, po lewej stronie było podobnie. O ile w wymiarze partyjnym liberalne skrzydło zachowało się racjonalnie – KLD i UD połączyły się, a Mazowieckiego zastąpiono sprawniejszym Balcerowiczem – to wystawienie Kuronia nie było już polityką, ale inteligenckim gestem. Mimo dobrych sondaży jego szansa wejścia do drugiej tury graniczyła z cudem, jako kandydat elitarnej partii był skazany na porażkę. Największa formacja solidarnościowa nie potrafiła potraktować wyborów prezydenckich jako okazji do walki o władzę.

Kuroń mógł wygrać w jednym przypadku – gdyby został kandydatem całego obozu lewicy, a zatem kandydatem zarówno Unii, jak też SLD. Przez krótki czas było to możliwe. W samym Sojuszu toczyła się właśnie dyskusja, czy SLD powinien wystawić własnego kandydata. Przeciw był Cimoszewicz, przeciw był także Rakowski. Co ciekawe, bano się nie tyle przegranej, ile zwycięstwa. Uważano, że cofnie ono polską politykę do podziału z 1989 roku, znowu naprzeciw siebie staną „Solidarność” i komuniści, co będzie bardziej szkodliwe dla tych drugich. Bo własną popularność ciągle oceniano jako płytką, jako wahnięcie nastrojów mas, a nie jako realną zmianę optyki. Zamiast brać władzę – dowodzono – lepiej raz na zawsze rozbić podział na historyczne obozy i bić się o wykopanie nowej linii między lewicą a prawicą. A zatem wystawić kandydata całej lewicy, od SLD po Unię Wolności.

Przeciw temu najmocniej oponował Miller. Nie tylko dlatego, że był nieufny wobec solidarnościowej lewicy. On po prostu nie wierzył, że posiada ona aż tak kluczowe znaczenie. Jego zdaniem, sukces 1993 roku pokazał, że społeczne poparcie jest ważniejsze od reputacji. Że partia, która ma mandat mas, może ignorować mandat elit. Opierając się na tamtym doświadczeniu, Miller zrozumiał również, że szybciej Sojusz wymusi szacunek dla siebie, niż go wyprosi. Logika Millera wygrała. Także dlatego, że Unia nie zdecydowała się na wyrazisty gest. Nie zaproponowała Sojuszowi koalicji wyborczej, nie zdecydowała się zalegalizować postkomunistów nawet za cenę zdobycia dla siebie Pałacu Prezydenckiego. Formacja, niesprawiedliwie nazywana różową, po raz kolejny pokazała, że w swoim stosunku do postkomunistów nie różni się od prawicy. Była równie pryncypialna, a jedynie mniej hałaśliwa.

Na wiele miesięcy przed wyborami rozstrzygnęło się, że solidarnościowa lewica i prawica w wyborach prezydenckich wystąpi w roli statystów, którzy dla siebie nic wygrać nie mogą. Do prawdziwego wyścigu stanęło tylko dwóch kandydatów. Wałęsa i Kwaśniewski.

Wałęsa się podnosi

Na początku 1995 roku, po kilkunastu miesiącach konstytucyjnej wojny, Wałęsa był jednym z najbardziej nielubianych polityków. W prezydenckich sondażach zbierał nie więcej niż 2–3 procent poparcia. W mediach królowało przekonanie, że jest politykiem skończonym, że w kampanii nie odegra ważniejszej roli. Podobnie rzecz widziały solidarnościowe partie. Wałęsa starał się o ich poparcie, te jednak kolejno odmawiały. Widziały w nim polityka skazanego na klęskę.

Wałęsa był postrzegany jako polityk skompromitowany. Lista pretensji była długa. Że był „Bolkiem”, że wspierał lewą nogę, że obalił rząd Olszewskiego, że zatrzymał lustrację, że otacza się komunistycznymi generałami, że podporządkowuje sobie służby, że jego zaplecze jest fatalne, że króluje na nim demoniczny Wachowski, że prezydent jest niekompetentny, hałaśliwy, prostacki, nieskuteczny, że jedynie gromadzi władzę, że goniąc za nią, łamie prawo, psuje państwo, że zagraża demokracji, że myśli o dyktaturze. Ta długa litania zarzutów nie była jednak opisem społecznych emocji, lecz raczej poglądów elit. Masy też były zawiedzione Wałęsą, ale ich uwaga skupiała się na sprawach pobocznych, jak zwykle nie na treści polityki, lecz na formie. A zatem z tej litanii zarzutów trafiały im do przekonania tajemniczy Wachowski, awanturniczość prezydenta i jego nieokrzesanie.

Wałęsa zrozumiał – po raz kolejny w swojej karierze – że elit do siebie nie przekona. Skupił się więc na społeczeństwie, postanowił odbudować elektorat, z którym wygrał w 1990 roku. I robił to bardzo sprawnie. Rozpoczęciem kampanii było odwołanie Pawlaka, które zdefiniowało Wałęsę jako jedynego oponenta postkomunistycznej koalicji. Późniejsza zgoda Wałęsy, aby kolejnym premierem został polityk SLD, też już była elementem kampanii. Wałęsa chciał mieć naprzeciw siebie postkomunistycznego premiera, bo chciał wskrzeszenia podziału na Polskę solidarnościową i Polskę postkomunistyczną. Podziału, w którym on, bez względu na ocenę jego prezydentury, występował w roli lidera solidarnościowej strony. Potem już wystarczyły Wałęsie proste gesty odświeżające dawne podziały. Coraz częściej mówił o komunistach, coraz częściej wypominał przeszłość Oleksemu i Kwaśniewskiemu.

Kilka miesięcy tych zabiegów, kilka wizerunkowych gestów, jak wyrzucenie z kancelarii Wachowskiego, sprawiło, że Wałęsa bez trudu wyprzedził solidarnościowych konkurentów. Powtórzyła się sytuacja z 1990 roku, kiedy naprzeciw Wałęsy stanęli dawni koledzy, wierząc, że teraz oni reprezentują solidarnościowy elektorat. Wtedy okazało się, że nikt nie może mierzyć się z mitem. Tym razem było podobnie – kiedy po jednej stronie ringu stał lider postkomunistów, po drugiej miejsce było tylko dla Wałęsy. Bez względu na to, jakim był prezydentem. Walka z Kwaśniewskim była sporem, w którym Wałęsa występował jako historyczny symbol.

W 1995 roku Wałęsa był skazany na sukces, nie tylko w solidarnościowym obozie, lecz w całym społeczeństwie. Polska solidarnościowa ciągle była liczniejsza niż Polska postkomunistyczna. Wbrew temu, co sądziły media, wbrew temu, co pisali politolodzy, Wałęsa był realnym faworytem tamtych wyborów. Swoją legendą, swoją siłą, swoją brutalną zręcznością bił rywali o głowę. Z Kwaśniewskim włącznie, którego przecież od dwóch lat nieustannie ogrywał. Także dynamika realnych społecznych emocji – nie tych małych irytacji, które rodzi bieżąca polityka, ale głębokich tożsamości – pracowała na rzecz Wałęsy. Kiedy się patrzy, jak Wałęsa się wspinał w sondażowych słupkach, dziwi tylko jedno: czemu skończył na 48,28 procent. Czemu wyborów nie wygrał? Czemu solidarnościowa większość społeczeństwa pozwoliła na wybór Kwaśniewskiego?

Rajd Kwaśniewskiego

Kwaśniewski w tych wyborach występował w komfortowej roli. Nie musiał ich wygrać. Zmierzenie się z Wałęsą w drugiej turze było już wystarczającym sukcesem. Mimo to ruszył do kampanii z dziką energią. I z profesjonalizmem, jakiego nad Wisłą nigdy nie widziano. Zatrudnił sławnego francuskiego konsultanta Jacques’a Séguélę, autora sukcesu wyborczego Mitteranda. Seguela wprowadził do kampanii zachodnie standardy – Kwaśniewski został odchudzony, ubrany, uczesany. Ustalono, co ma mówić, jak ma mówić, jak się uśmiechać, jak patrzeć w kamerę. Kwaśniewski miał naturalny urok, świetnie przemawiał, ale gdy do tego doszły piarowskie chwyty, efekt okazał się zdumiewający. Nie sposób go było nie lubić. O ile w 1990 roku Wałęsa podbił serca Polaków tym, że rozumiał ich problemy, to z kolei w 1995 roku Kwaśniewski podbił serca swoją normalnością i bezpośredniością. Na tle nudnych i sztywnych rywali wypadał rewelacyjnie. Wyglądał jak zachodni polityk: młody, wysportowany, wesoły, znający języki, mający ładną żonę. Do tego tryskający optymizmem, mówiący o szansach, a nie zagrożeniach, o przyszłości, a nie o przeszłości.

Obóz solidarnościowy zareagował na tę kampanię autentycznym oburzeniem. Korzystanie z piarowskich metod potraktowano jako przejaw politycznego cynizmu, jako oszustwo, manipulowanie ludźmi. Nawet tak niewinne zachowania jak przestrzeganie diety, korzystanie z solarium czy występowanie na niebieskim tle szeroko komentowano jako coś niegodnego polityka. Łatwo się domyślić, jak w takim razie wyglądały kampanie przeciwników. Siermiężne, szare, nudne. Rywalizacja Kwaśniewskiego z obozem solidarnościowym okazała się starciem nie tyle politycznym, ile technologicznym. Naprzeciw solidarnościowych amatorów stanął profesjonalista, który wiedział, jak się buduje społeczną sympatię. Nic dziwnego, że Kwaśniewski wygrał pierwszą turę. Zebrał 35 procent głosów, o 2 procent więcej niż Wałęsa.

I wtedy polska polityka zobaczyła prawdziwe możliwości spin doktorów. Séguéla zaproponował Kwaśniewskiemu, aby wystąpił z pomysłem debat telewizyjnych. Oczywiście Wałęsa się zgodził, w przekonaniu, że zmiecie rywala. W istocie Wałęsa miał świetny społeczny słuch, jednak w uwodzeniu ludzi przed telewizorami większym specjalistą był Séguéla. Świetnie sformatował Kwaśniewskiego, aby debata okazała się starciem nowoczesnego i kulturalnego polityka z rozjuszonym i zgorzkniałym emerytem. Séguéla podrzucił też Kwaśniewskiemu stary trik, czyli pomysł na zirytowanie przeciwnika. Świadomie spóźniony Kwaśniewski wszedł do studia w ostatniej chwili i przywitał się ze wszystkimi poza Wałęsą. Chwilę potem, kiedy debata się rozpoczęła, Kwaśniewski wstał, podszedł do Wałęsy i przekazał mu swoje oświadczenie majątkowe z komentarzem: „Jestem człowiekiem uczciwym i apeluję do prezydenta, by uczynił to samo”. Kompletnie tym zaskoczył Wałęsę i całkowicie wyprowadził go z równowagi. Wałęsa stał się arogancki i stracił swoją lekkość. Na koniec debaty Kwaśniewski zadał ostateczny cios. Próbował się pożegnać z rywalem, a Wałęsa burknął, że może mu podać nie rękę, lecz nogę. Widzowie nie znali kontekstu, nie wiedzieli, że wcześniej Kwaśniewski nie podał Wałęsie ręki. Byli oburzeni chamstwem Wałęsy. 76 procent Polaków uznało, że Kwaśniewski debatę wygrał. Tylko 12 procent przymknęło oko na zachowanie Wałęsy.

Wałęsa natychmiast zrozumiał skalę błędu. Drugą debatę telewizyjną zaczął od przeprosin. „Prowadziłem kampanię pozytywną. Dopiero pierwsza debata zburzyła ten obraz. Pan Kwaśniewski zachował się nie fair. Ale wszystkich zdegustowanych przepraszam”. Ale było już za późno. Jeden zręcznie sprowokowany gest sprawił, że Wałęsa prezydenturę przegrał. Prosty, podręcznikowy trik Séguéli sprawił, że Kwaśniewski zamieszkał w pałacu.

Wałęsa do końca wierzył, że wygra wybory, że zdobędzie bezpieczną przewagę 6–8 procent. Jednak kiedy wieczorem w niedzielę 19 listopada usłyszał wyniki głosowań z pierwszej połowy dnia, dające mu tylko jeden procent przewagi, zrozumiał, że przegrał. Oddawane po południu głosy elektoratu miejskiego pracowały na rzecz rywala. Podziękował więc tym, którzy na niego głosowali, i opuścił sztab. Kilka godzin później okazało się, że Kwaśniewski wybory wygrał. Zebrał 51,72 procent głosów.

Osobliwością sukcesu Kwaśniewskiego było to, że nie miał on wystarczająco głosów, by pokonać solidarnościowy elektorat. Został wybrany dzięki solidarnościowymi wyborcom. 40 procent elektoratu Kuronia przerzuciło swój głos na Kwaśniewskiego, 20 procent elektoratu Olszewskiego postąpiło podobnie. Po raz pierwszy ujawniły się nowe tożsamości w solidarnościowym obozie. Nowy antykomunizm, dla którego największym złem nie byli postkomuniści, lecz Wałęsa i Unia Wolności. Oraz liberalna wrażliwość, dla której prawica była czymś gorszym od postkomunistów. I te właśnie tożsamości, zbudowane przez Kaczyńskiego i Michnika, zmieniły bieg historii. Przy wszystkich talentach, jakie ujawnił Kwaśniewski, sukces w 1995 roku nie był jego zwycięstwem, ale aktem samobójstwa obozu solidarnościowego.

Całą władzę w Polsce przejęli postkomuniści. Imponujące było nie to, że wzięli władzę, ale to, na jakich warunkach to osiągnęli. Bez kajania się za przeszłość, bez czystek we własnych szeregach, bez odcinania się od dawnych liderów – od Jaruzelskiego, Rakowskiego, Urbana. Sojusz wziął władzę jako lojalna partia córka PZPR, nie na drodze zerwania, lecz ostentacyjnej kontynuacji. Zrobił tak, aby dowieść swojego głównego przesłania – że PZPR była patriotyczną lewicą, zręcznie prowadzącą Polskę przez realia komunistycznej geopolityki.

Warto to dobrze zrozumieć. Sojusz, który z pozoru tak mocno odcinał się od przeszłości, od samego początku demokracji prowadził wielką historyczną krucjatę. Walczył w niej nie tylko o demokratyczny mandat dla siebie, lecz także o pośmiertną rehabilitację PZPR. I tę batalię wygrał. Obronił polski komunizm przed demokratycznym trybunałem. Miller, Kwaśniewski, Oleksy, Wiatr, Pastusiak, Szmajdziński, Jaskiernia – dawni ministrowie, pracownicy aparatu PZPR, ideologowie partyjni, propagandziści – wracali do władzy za sprawą demokratycznej większości. Wracali nie dlatego, że ukryli swoje korzenie pod lewicowym sztandarem. Odwrotnie, wracali do władzy, ponieważ tych korzeni nie skrywali. Polacy, głosując na nich, wiedzieli, że są kontynuacją PZPR.

Taki właśnie był sens wydarzeń z lat 1993–1995. To nie była rekomunizacja demokracji, lecz rehabilitacja polskiego komunizmu. To był wielki sukces PZPR, symboliczna odpowiedź na porażkę z 4 czerwca 1989 roku.

I to najbardziej zabolało obóz solidarnościowy. Nie to, że stracił władzę, ale że władza wróciła do tych samych rąk. Że po sześciu latach prezydentem i premierem byli ministrowie rządu Rakowskiego, którzy przy Okrągłym Stole siedzieli po drugiej stronie. Do tego doszła symbolika przegranej Wałęsy, która porażkę zamieniła w pełne upokorzenie. Mandat historii, jaki obozowi solidarnościowemu dał upadek komunizmu, został mu przez społeczeństwo odebrany. Demokracja unieważniła historię. Politycy solidarnościowi i postkomunistyczni stali się sobie równi.

W sześć lat obóz solidarnościowy stracił wszystko. I władzę, i chwałę.

Rozdział VII.

Diagnoza

Rządzenie

Pierwsze lata zmian nazwano z czasem modernizacją imitacyjną. Czyli naśladownictwem Zachodu. To określenie, służące kiedyś jako epitet, dziś brzmi jak niezasłużony komplement. Sugeruje, że polityka panowała nad zmianami, że rządy stały na mostku i wymuszały obrany przez siebie imitacyjny kurs. Tymczasem było inaczej. Zmiany dokonywały się żywiołowo. Kruszyła się państwowa gospodarka, bankrutowały fabryki, ludzie tracili pracę. Politycy starali się łagodzić napięcia, ale ich wpływ na wydarzenia nie był znaczący.

Logika transformacji we wszystkich krajach regionu była taka sama. Politycy wyrywali fundamenty starego świata, a gdy wszystko runęło, czekali na to, co powstanie na jego gruzach. Chcieli, żeby to były rynek i demokracja, ale ich wpływ na wydarzenia był niewielki. O tym, że się udało, zdecydowały nie polityczne decyzje, lecz społeczne aspiracje. Oraz nadzór Zachodu.

Politycy płynęli z nurtem wydarzeń. Przez to łatwo o pomyłkę, że dopłynęliśmy tak daleko właśnie dzięki nim. Otóż nie. Dopłynęliśmy dzięki nurtowi. Dziś wiemy to z całą pewnością. Bo po dwudziestu latach dobrze poznaliśmy realne możliwości polskiej polityki. Zobaczyliśmy, że żaden rząd nie potrafił sprawnie wdrożyć choćby jednej reformy. Że wszystkie ekipy razem wzięte nie poradziły sobie nawet z jednym cząstkowym projektem, takim jak budowa autostrad czy naprawa sądownictwa. Wizja Mazowieckiego, Olszewskiego czy Suchockiej, którzy nie potrafili zrobić niczego małego, a zarazem zbudowali coś tak wielkiego jak kapitalizm, nie da się racjonalnie obronić.

Prawda o transformacji jest taka, że jej ramy narysował Zachód, impet zaś nadała społeczna energia. Społeczeństwo, które w latach osiemdziesiątych pogrążyło się w zupełnej apatii, po 1989 roku wykazało zdumiewającą zaradność. To była eksplozja, Polacy zachowali się jak bohaterowie liberalnego mitu, wedle którego wystarczy dać ludziom wolność, a ci sami o siebie zadbają. W tym społecznym wysiłku polityka odegrała drugorzędną rolę. Politycy nie stali na mostku, nie kierowali zmianami. Odwrotnie, transformacja uczyła polityków bierności i fatalizmu. Skupiała ich uwagę na codziennych kłopotach, na kolejnych strajkach i bankructwach. Myślano o tym, jak przeżyć kolejny dzień; nikt nie miał czasu, aby wejść na mostek i spojrzeć, czy łódź płynie w dobrą stronę. A zresztą i tak by nie wiedział, który kierunek jest dobry. Bo nikt nie wiedział, jak się buduje kapitalizm.

Wiedziano jedno, że państwo musi szybko sprywatyzować państwowy majątek, aby nowemu systemowi dostarczyć podstawy, czyli prywatną własność. To była jedyna przysługa, jaką politycy mogli wyświadczyć rodzącemu się kapitalizmowi. Ale właśnie tej przysługi mu odmówili. Kolejni premierzy woleli blokować prywatyzację, niż narazić się na rytualne ataki opozycji, że zbyt tanio sprzedali fabryki. Gospodarce groziło zatrzymanie się na etapie kapitalizmu państwowego; gdyby nie ruch wykonany przez społeczeństwo, gdyby nie rozwój firm prywatnych, prawdziwy kapitalizm nigdy by w Polsce nie powstał. Dzieje prywatyzacji pokazały, że gdyby budowa kapitalizmu zależała od rządowych decyzji, transformacja zakończyłaby się porażką.

Nie chodzi o to, aby po latach odrzeć polityków z wszelkich zasług. Ważne jest, aby tym zasługom nadać właściwą miarę. Politycy – ich plany, ich determinacja, ich zręczność – nie byli motorem opisywanej tu historii. Byli zbyt słabi, aby na transformacji odcisnąć indywidualne piętno. Historia rzuciła im wyzwanie, któremu sprostać nie mogli. Bo nie można zapanować nad tak wielkimi zmianami. Takimi wydarzeniami nie można zarządzać, można im jedynie asystować.

Mówiąc wprost – tak jak mitem jest legenda, że „Solidarność” obaliła komunizm, tak samo mitem jest opowieść, że kolejne rządy zbudowały nad Wisłą demokrację i kapitalizm. Otóż nie zbudowały. Tworzenie zachodniego ładu na gruzach komunistycznego imperium nie było wysiłkiem politycznym i narodowym, lecz globalnym i bezosobowym, w którym kompetencja i determinacja lokalnych elit politycznych nie były istotnym czynnikiem.

Doprowadźmy tę tezę do pełnej szczerości. Kłopot polega nie tylko na tym, że polityka nie była podmiotem transformacji, lecz na tym, że była tej transformacji najsłabszym ogniwem. To nie jest tak, jak słyszymy po latach, że państwo było ambitne, że narzucało społeczeństwu tempo i rozmach. Było odwrotnie. To społeczeństwo parło do przodu: uliczni sprzedawcy, drobny i wielki biznes, młodzież idąca do nowych zawodów, miejska inteligencja pracująca po 60 godzin w tygodniu. Polacy zastawiali swoje domy, rzucali dawne posady, wyjeżdżali na drugi koniec kraju, pracowali na granicy utraty zdrowia. Ich wysiłek był ekstremalny, w latach dziewięćdziesiątych nie było narodu w Europie, który pracowałby tak ciężko. To im się spieszyło, to oni domagali się zmian, to oni chcieli więcej, lepiej, szybciej. Państwo natomiast było wiecznie bierne, wiecznie spóźnione. W żadnej sferze nie stało się liderem, zawsze wlokło się w ogonie zmian. Wystarczy spojrzeć, gdzie zmiany przebiegały najwolniej. Zawsze tam, gdzie państwo miało najwięcej władzy: w służbie zdrowia, na kolei, w oświacie, w szkolnictwie wyższym.

Nie chodzi o rutynowy lament nad biurokracją. Chodzi o kontrast – w tym czasie, w którym społeczeństwo biegło, państwo leniwie szło. Jak zaczniemy się pochylać nad konkretnymi ministrami, nad ich czynami, z reguły zobaczymy miernych ludzi, którzy znaleźli się na urzędzie głównie z partyjnego klucza. Rządząc, nie pozostawili po sobie indywidualnego śladu. Niczego nie zniszczyli, niczego nie naprawili, równie dobrze mogło ich nie być. Trudno im czynić z tego zarzut, tak właśnie wyglądają profile ministrów w każdym kraju, w każdej epoce. Jednak skoro mieliśmy do czynienia jedynie z urzędniczą rutyną, czas przestać mówić o zasługach polskiej polityki. Nie było ich, były jedynie średniej jakości usługi administracyjne. Wyszydzana przez opozycję mierna kadra komunistyczna została zastąpiona równie mierną ekipą.

Poza jednym wyjątkiem – poza grupą polityków z Unii Wolności. Wszyscy utalentowani ministrowie tamtej epoki skupili się w jednym środowisku politycznym. Balcerowicz, Rokita, Boni, Lewandowski, Kuroń. Stanowili zjawisko rzadkie w polityce, byli zarówno ambitni, jak też skuteczni. Nie tylko widzieli państwo w roli lidera ogólnospołecznego wysiłku, lecz także potrafili państwo do tej roli zmusić. Gdyby władza znalazła się w ich rękach na dłużej, żylibyśmy w kraju o znacząco odmiennym standardzie. Jeśli jakieś środowisko miało realne zasługi dla transformacji, to tylko ono. Odwrotnie brzmi prawicowa diagnoza, która nazywa ich establishmentem III RP i czyni sprawcami wszystkich transformacyjnych defektów. U podstaw tej oceny leży mit prawicowej alternatywy. Odmiennej ścieżki rozwoju, do którego by doszło, gdyby prawica przejęła władzę. Jednak trudno ten mit potraktować poważnie. To prawda, że prawica od początku występowała w roli rzecznika transformacji doskonałej, wolnej od korupcji i społecznej krzywdy. Jednak nigdy nie zdołała wyjść poza publicystyczną diagnozę. Od początku nastąpił wyraźny podział ról. Od rządzenia była lewica, najpierw solidarnościowa, potem postkomunistyczna, natomiast prawica skupiła się na ocenie tego wysiłku. Lewica funkcjonowała w obrębie logiki politycznej, prawica w obrębie logiki aksjologicznej. Lewica rządziła, prawica komentowała. Prawica często wskazywała realne wady, ale nie mówiła, jak je naprawić. Odebrać władzę lewicy – tak brzmiał jedyny konkret z programu naprawy Polski. Nic dziwnego, że dochodząc do władzy, prawicowi ministrowie stawali się biernymi trybikami administracyjnej struktury. A istotą ich działań pozostawał dramatyczny rozziew między patosem celów a banałem czynów.

Wróćmy do generalnej oceny polskiej polityki. Mimo zasług unijnych ministrów musi być ona krytyczna. W transformacji udział polityki był znikomy, jej zasługi nikłe, jej kompetencje niewielkie. Nie zauważono tego z powodu intelektualnego błędu, który zdeformował całe nasze myślenie o polityce. Otóż dramatycznie przeceniamy możliwości polityki, zwłaszcza w Polsce. Politycy są postrzegani jako reżyserowie wszystkich ważnych zmian. Oni są sprawcami klęsk, oni także są ojcami sukcesów. Kierując się tą logiką, powodzenie transformacji uznano za dowód ich wielkości. Odbieranie zaś im tej wielkości potraktowano jako atak nie tyle na politykę, ile na samą rzeczywistość.

Bo według takiej logiki toczy się polska debata polityczna. Prawica uznała, że jej przeciwnicy nie mogli zbudować wartościowego ładu. Atak na polityków zamieniła więc w atak na rzeczywistość. Przypisanie polityce nadmiernej wagi sprawiło, że krytyka elit politycznych III RP przerodziła się w krytykę III RP. Z jej sławnym finałem, czyli postulatem budowy IV RP. Prawicowe potępienie dla transformacji zostało wymuszone przez wizję polityków jako demiurgów. Ułomni bogowie mogli zbudować jedynie ułomny świat. Wedle podobnej logiki postępowała druga strona. Swoją dumę z rzeczywistości wyrażała poprzez dumę z polityki. Przekonanie o sile polityków sprawiło, że satysfakcja ze zmian wymuszała idealizację polityki.

Zatrzymajmy się na chwilę. Mówimy o błędzie, który w kolejnych tomach będzie wskazany jako największy defekt polskiej myśli politycznej. O przeszacowaniu możliwości państwa narodowego oraz wyolbrzymieniu roli jego politycznych elit. W tej chwili analizujemy tylko jedną z konsekwencji tego błędu, która nie pozwala na racjonalną ocenę polskiej polityki w epoce transformacji. Bo wiara we wszechmoc polityki zrodziła mechaniczny podział ról, w którym prawica musi demonizować rzeczywistość, zaś lewica – angelizować politykę. I tak było od samego początku, od 1990 roku, kiedy po raz pierwszy zderzyły się dwa przerysowane koncepty – legenda demokracji zepsutej przez grubą kreskę oraz mit wielkości pierwszego niekomunistycznego premiera. Stało się tak dlatego, że prawicy nie przyszło do głowy, iż błędy premierów często nie mają skutków. A lewicy nie przyszło do głowy, że aby bronić rzeczywistości, nie musi wynosić na ołtarz urzędującego premiera. Nie wiedząc, że związek polityki i rzeczywistości jest znacznie luźniejszy, żadna ze stron polskiej polityki nie potrafiła opisać istoty polskiej transformacji. Tymczasem jest ona prosta. To był jeden z największych sukcesów w dziejach Polski. Ale temu sukcesowi towarzyszyła bardzo przeciętna polityka. Lata 1989–1995 to była WIELKA EPOKA MAŁYCH LIDERÓW.

Udana rzeczywistość i nieudana polityka. To jest sprzeczność, której nie pojmuje polska wyobraźnia polityczna. Tymczasem tak wygląda prawda nie tylko o Polsce, lecz także o większości współczesnych państw. Istotą późnej demokracji, zwłaszcza w obszarze Unii Europejskiej, jest to, że stałej degradacji narodowej polityki towarzyszy stały cywilizacyjny rozwój. Kto go ożywia? Przede wszystkim społeczeństwo, co najlepiej widać na przykładzie miast, gdzie energia społeczna i samorządowe decyzje zmieniają rzeczywistość w tempie, do którego państwo nigdy nie byłoby zdolne. Tak zresztą zdarzało się często. Dzieje cywilizacji w Europie to historia nie państw, lecz miast; to historia energii arystokratycznych rodów, pracowitości mieszczańskich dynastii, to wysiłek uniwersytetów i Kościołów. To one zbudowały materialną i duchową potęgę Europy. Politycy jedynie przesuwali granice, łączyli lub dzielili istniejące aktywa, sami jednak mało stworzyli. Politycy pokroju Bismarcka byli wyjątkiem, nie normą.

Nie znaczy to, że w świecie skromnych możliwości polityki przestała ona podlegać ocenie. Podlega jej nadal, ale kryteria są inne, dostosowane do jej realnych możliwości. Weźmy jeden przykład. Mieszkańcy Warszawy, Gdańska czy Wrocławia w ciągu dwudziestu lat zrobili z nich miasta na europejskim poziomie. Jedynym zadaniem polityki było połączenie tych miast autostradą oraz szybką koleją. I właśnie to się nie udało. Społeczeństwo swoje zrobiło, polityka nie. Tymczasem było to możliwe, portugalscy politycy w dwie dekady zbudowali jedną z najgęstszych sieci autostrad w Europie. Otóż tak wyglądają dziś pola, na których ocenia się politykę państwa narodowego. Rozlicza się je z jakości fragmentów rzeczywistości, a nie z jakości całości.

Wróćmy do oceny III RP. Skoro wyzwoliliśmy się z iluzji wszechmocy polityki, czas zrozumieć dwie proste myśli. Że nie trzeba delegalizować III RP, aby skrytykować jakość jej polityki. Oraz że nie trzeba bronić polskiej polityki, aby uchronić dorobek III RP.

Polityka, czyli gra o władzę

W 1990 roku solidarnościowa formacja przejęła całość władzy, aby pięć lat potem również całość utracić. Rzadko polityczne wahadło wychyla się aż tak daleko. Nic dziwnego, że najważniejszym pytaniem epoki stało się pytanie o przyczynę. O to, czemu obóz solidarnościowy przegrał aż tak mocno. Czemu stracił nie fragment władzy, nie większość władzy, lecz dosłownie wszystko?

W polskiej myśli politycznej znajdziemy dwa wyjaśnienia tego zjawiska. Oba równie fałszywe. Pierwsze mówi, że obóz solidarnościowy stracił władzę z powodu wojny na górze. Że gwałtowny rozpad formacji doprowadził do jego atomizacji, do podziału na mnogość skłóconych ze sobą partyjek. Ten z pozoru prawdziwy opis zawiera z gruntu fałszywą przesłankę – że istniała jedność solidarnościowego obozu i że mogła ona przetrwać po 1989 roku. Tymczasem prawda jest inna. Nigdy nie było solidarnościowego obozu. Nie było jednej drużyny. Jej spójność była pozorna, była iluzją, którą budowało posiadanie wspólnego wroga. Pod spodem zawsze kipiały olbrzymie środowiskowe napięcia, które z taką siłą wybuchły w 1990 roku. Tak zwany rozpad obozu solidarnościowego nie był żadnym rozpadem, ale tylko ujawnieniem prawdy, że ten obóz nigdy nie istniał. „Solidarność” była opozycyjnym parlamentem. Zasiadali w nim ludzie, których dzieliło wszystko, poza dezaprobatą dla komunizmu. To, że po upadku komunizmu Bender, Michnik, Tusk i Bugaj nie chcieli się znaleźć w jednej partii, było przejawem politycznej normalności, a nie patologią wywołaną przez wojnę na górze. Co innego by było, gdyby transformacja się załamała, gdyby w Moskwie do władzy wrócili komuniści. Ale sukces reform zwalniał z wymogu sztucznej jedności. Zwłaszcza że do utrzymania władzy w solidarnościowych rękach wcale nie była ona potrzebna.

Drugie wyjaśnienie mówi, że obóz solidarnościowy upadł, ponieważ nie potrafił stworzyć silnych partii, zdolnych stawić czoła SLD i PSL. I znowu pod prawdziwym opisem kryje się fałszywa przesłanka, mówiąca, że obóz solidarnościowy mógł zbudować silne partie, ale tego zaniedbał. Tymczasem to jest nieprawda. Niech to nie zabrzmi metafizycznie, ale silne partie budują nie ludzie, lecz historia. Zobaczyliśmy to dekadę potem, kiedy kaprys historii, czyli afera Rywina, zmiótł ze sceny SLD i oddał pełnię władzy w ręce PiS i PO. Dopiero ten prezent od losu pozwolił zbudować silne solidarnościowe partie. Przywódcze talenty Tuska i Kaczyńskiego były niezbędne, ale nie były wystarczające. Jeszcze lepiej dowodzą tej tezy dzieje SLD. Zgodnie z legendą Sojusz zbudowali Miller i Kwaśniewski niemal z niczego, jedynie mocą swoich zdolności. Jednak upadek Sojuszu po aferze Rywina ujawnił, że ci sami politycy nie potrafili ani naprawić partii, ani założyć następnej. Losy trzech głównych formacji pokazały, że silne partie budują tyleż sprawni liderzy, co dziejowy przypadek.

Uporawszy się z fałszywymi opisami, możemy wrócić do pytania zasadniczego: dlaczego obóz solidarnościowy stracił władzę? Otóż stracił ją nie z powodów organizacyjnych, lecz mentalnościowych. Stracił władzę, bo nie potrafił się o nią bić. A nie potrafił, bo nie chciał, bo się tego wstydził.

Solidarnościowe elity stanowiły dziwną formację. Z jednej strony byli to normalni politycy – próżni, ambitni, czasem nawet cyniczni. Z drugiej strony była w nich jakaś naiwność, miękkość, nieśmiałość. Solidarnościowe elity chciały władzy, ale pod warunkiem że sama do nich przyjdzie. Marzyły o niej, ale tak, aby z tym marzeniem się nie zdradzić. Dążenie do władzy było dla nich czymś wstydliwym. Sądzili, że w polityce władza jest nagrodą, a nie łupem. Że jest aktem uznania ze strony społeczeństwa, a nie dobrem wydartym własną siłą i sprytem. Solidarnościowa wrażliwość była osobliwą mieszaniną inteligenckich skrupułów, politycznej ignorancji, pensjonarskiej naiwności oraz poczucia własnej wyższości. Dobrze tę wrażliwość pokazała krytyka, jakiej poddano SLD. Atakowano postkomunistów za wszystko, co w politykach jest silne, chciwe i władcze. Za to, że wzięli dużo władzy, że się nią nie dzielą, że obsadzają państwo swoimi ludźmi, że zabiegają o reelekcję. Uważano, że nie wypada, aby partia dbała o swoje interesy w tak widoczny sposób.

Brzmi to bardzo idealistycznie. Jednak to nie był polityczny idealizm. To był solidarnościowy arystokratyzm. Potrzeba pokazania własnej wyższości. Potrzeba natrętna i obsesyjna. To było piętno, jakie na solidarnościowych politykach odcisnął sukces 1989 roku. Dał im poczucie, że nie są zwykłymi politykami, ale architektami polskiej demokracji. Co sprawia, że ciążą na nich dodatkowe zobowiązania. Zachowywali się więc nie jak politycy, ale jak polityczne autorytety. Wchodzili na pole politycznej gry nie po to, aby grać, lecz po to, aby sędziować. Geremek, Olszewski, Hall czy Kuroń nigdy nie stali się politykami, bo zamiast bić się o władzę, dawali świadectwo wielkości solidarnościowego mitu. Jego szlachetnej elegancji, jego moralnej czystości, jego politycznej odpowiedzialności. Powiedzieć, że byli pretensjonalni, to połowa prawdy. Pretensjonalni są ludzie, którzy z próżności czegoś sobie dodają. Oni tymczasem zaszli dużo dalej, oni stali się więźniami tych pretensji, sługami wyznaczonej przez mit antypolitycznej roli. I to był powód utraty władzy. Konieczność odgrywania roli autorytetu stłumiła w nich instynkt walki, zdusiła zdolność do brutalnej gry, do zimnego politycznego rachunku. Arystokratyczny syndrom stał się głównym powodem solidarnościowej klęski.

Za chwilę zobaczymy, jak to wyglądało w praktyce. Jednak aby trafnie uchwycić istotę problemu, trzeba zrozumieć osobliwość sytuacji, w jakiej znalazła się solidarnościowa formacja. Jej przewaga była tak olbrzymia, że przez całą pierwszą dekadę III RP była ona wręcz skazana na rządzenie. Czy chciała, czy nie chciała, władza sama pchała się w jej ręce. W innych krajach regionu antykomunistyczna opozycja była polityczną wydmuszką. Z reguły były to środowiska słabe, wcześniej nieznane, pozbawione głębszych społecznych korzeni. W Polsce stało się inaczej. Opozycja nie była wąską elitą, ale ruchem społecznym. To był kraj „Solidarności”, przez opozycyjne struktury przewinęła się ponad połowa dorosłych Polaków. Ten ruch miał swoją symbolikę, swoich świętych, swoje rytuały, swoje księgi, swoje ważne daty. Jego twarzami byli sławni pisarze, aktorzy, reżyserowie, dziennikarze. No i był to kraj najsilniejszego w Europie Kościoła, który ostentacyjnie popierał solidarnościową formację. Nic dziwnego, że co najmniej 60 procent Polaków głosowało na nią bez względu na to, co robiła, co mówiła, kogo ze swoich liderów nazwała agentem, a kogo złodziejem. Mówiło się wtedy o twardym elektoracie SLD, tymczasem naprawdę twarde było solidarnościowe zaplecze. O ile SLD musiał się mocno namęczyć, aby zebrać 20 procent, solidarnościowcy mogli popełnić wszystkie błędy, a potem i tak mieli w urnach trzy razy więcej głosów. Owszem, obóz solidarnościowy był skłócony, miał słabe partie, przez co marnował większość zdobytych głosów. Ale mimo to był wystarczająco silny, by władzę utrzymać. Stracił ją z innego powodu. Dlatego że o władzę nie chciał się bić.

Możliwości utrzymania władzy było wiele. Zacznijmy od kwestii najważniejszej, od przewagi organizacyjnej SdRP i PSL. Tu rozwiązanie narzucało się samo. Jeśli samemu nie można zbudować silnych partii, osłabia się rywali. Zwłaszcza że był po temu świetny pretekst; wystarczyło im odebrać źródło siły, czyli własność po PZPR i ZSL. To rozwiązanie wielokrotnie proponował Jarosław Kaczyński. I miał rację, jednym ruchem obóz solidarnościowy mógł wyrównać organizacyjne potencjały. Sprawić, że także Miller i Kwaśniewski zaczęliby budowę partii od wynajętych mieszkań i wolontariuszy. Jednak Mazowiecki się nie zdecydował. Pozostawił obu partiom część ich majątku. Uznał, że jego obowiązkiem jest udzielenie lekcji politycznej wielkoduszności.

Pochylmy się uważnie nad tym przypadkiem. Sprawa była o tyle ciekawa, że odebranie majątku nie było ani naruszeniem prawa, ani zamachem na demokrację. Odwrotnie, to pozostawienie rodziło liczne wątpliwości, i prawne, i ustrojowe. W szczególności łamało oczywisty wymóg, że na starcie demokratycznego wyścigu wszystkie partie powinny mieć równe szanse. Ale nie tylko. Tworzenie demokratycznych partii w oparciu o dobra zgromadzone przez formacje będące wrogami demokracji stanowiło poważny zgrzyt. Wprawdzie Kwaśniewski i Pawlak dowodzili, że korzystają z tej części majątku, która pochodziła z członkowskich składek, ale niewiele to zmieniało. Solidarnościowa formacja ze składek zgromadzonych przed 1989 rokiem korzystać nie mogła, bo w tamtym okresie właśnie PZPR i ZSL nie pozwoliły jej na prowadzenie legalnej działalności.

Gest Mazowieckiego wobec przeciwnika był niezwykły – także w jego wymiarze politycznym. Aby to dostrzec, warto go przełożyć na realia późniejszej epoki. Czy możemy sobie wyobrazić premiera Tuska, który nagina reguły prawa i demokracji, aby materialnie wesprzeć opozycyjne Prawo i Sprawiedliwość? W dodatku wesprzeć na taką skalę, która pozwoli tej partii przejąć w przyszłości władzę? Ktoś powie, że Mazowiecki nie przewidział skutków swojej decyzji. To prawda, ale jego następcy te skutki już znali. I mogli je odwrócić. Mogli to zrobić premierzy Bielecki, Olszewski, Suchocka. Mimo upływu kilku lat mogli wykonać nacjonalizacyjny gest albo przyznać pozostałym partiom równie wielkie dotacje. Jednak nie zrobili tego, blokował ich wstyd, że ktoś im zarzuci niskie motywy. Tymczasem postkomuniści nie mieli żadnych skrupułów. Partia, która skorzystała z pożyczki od KPZR, przed wyborami w 1991 roku przeforsowała zakaz finansowania partii z zagranicznych źródeł. Zrobiła to świadomie, aby odciąć solidarnościowych rywali od jedynych ich zasobów, czyli od polonijnych datków. Dla solidarnościowych partii to była katastrofa, to był dokładny odpowiednik ruchu nacjonalizującego majątki po ZSL i PZPR. Cios zimny, brutalny i morderczy. Posłów SdRP i PSL, głosujących za tą decyzją, nie krępowało to, że ich rywale potraktowali ich w zupełnie innym stylu. Nic dziwnego, to przecież była polityka. Ten ruch dobitnie pokazywał, czym się różnią prawdziwi politycy od udających polityków moralistów. Otóż politycy robią wszystko, aby przeciwnik przegrał wybory. Moraliści zaś robią wszystko, aby przeciwnik ich podziwiał.

Powtórzmy raz jeszcze. Nie mówimy o detalach, ale o decyzji zmieniającej historię polityki. Odebranie majątku po PZPR znacząco osłabiało potencjał wyborczy Sojuszu. A w przypadku PSL prowadziło do jego marginalizacji. Nie mając bogatych struktur lokalnych, zbierałoby ono w wyborach tyle, ile inne ludowe partie, takie jak Porozumienie Ludowe lub Samoobrona – czyli 3–4 procent. Jednym ruchem dawna opozycja antykomunistyczna gwarantowała sobie władzę na co najmniej dekadę.

Drugą możliwością utrzymania władzy przez obóz solidarnościowy było wykorzystanie ordynacji. Nawet słabe partie, występując razem, mogły uzyskać świetne wyniki. Premia za zjednoczenie była olbrzymia. Nie tylko dawała gwarancję wejścia do Sejmu. Ona dawała gwarancję władzy. Gdyby w 1993 roku Unia, KLD, ZChN i PC poszły do wyborów jako koalicja, rządziłyby Polską. Albo same, albo w koalicji. Ta ordynacja była wręcz stworzona dla podzielonego obozu, w którym każda partia była zbyt słaba, aby zmierzyć się z SLD. To była ordynacja, która zręcznie wykorzystana pozwalała rozstrzygnąć wynik wyborów, zanim się one odbyły. Jednak obóz solidarnościowy z tej premii nie skorzystał. Nigdy dwie duże partie, nie mówiąc o trzech czy czterech, nie spróbowały wziąć leżącej na ulicy władzy. Nie dlatego, że były skłócone. Przecież potem, w parlamencie, potrafiły wspólnie budować rządowe koalicje, potrafiły się dzielić miejscami w rządzie, potrafiły ustalać wspólny program. Jednak budowa koalicji rządowej była traktowana jako akt państwowy, jako wyraz politycznej konieczności, wobec której partie nie mogą się uchylić. Tymczasem wspólne porozumienie przed wyborami postrzegano jako przyznanie się do walki o władzę. Tusk, Mazowiecki, Bielecki, Geremek, Chrzanowski szybciej by umarli, niż powiedzieli głośno, że dla zdobycia władzy są gotowi na koalicję z ideowym przeciwnikiem. Bo – powtórzmy raz jeszcze – wedle solidarnościowej mentalności ideowe kompromisy zawierać można dla Polski, nigdy zaś dla władzy. Dopiero pełna utrata władzy w 1995 roku zmieniła to przekonanie.

Odebranie majątku SLD albo zawiązanie koalicji wyborczej wymagało politycznego wysiłku. Dochodziło jednak do sytuacji, w których władza była podawana na tacy, niemalże nie trzeba się było po nią schylać. I nawet wtedy ją lekceważono. Najbardziej spektakularnym przykładem było zachowanie unitów na kilka dni przed upadkiem rządu Suchockiej. Koalicji brakowało kilku głosów, losy rządu wisiały więc na włosku. I nagle w Unii pojawił się Aleksander Kwaśniewski z ofertą uratowania rządu. Cena była niska, Kwaśniewski nie żądał ministerstw, chciał gestu uznania. Zerwania izolacji, w jakiej znajdował się Sojusz. Unia nawet nie próbowała negocjować. Wszelki handel z góry uznała za nieelegancki.

Od jednego gestu zależało utrzymanie władzy. I nawet w takiej sytuacji solidarnościowi politycy dumnie zadzierali głowę. Podobnego wyboru dokonali unici dwa lata później. Gdyby zachowali się jak politycy, gdyby spróbowali wciągnąć Sojusz w poparcie dla Kuronia, mogli wygrać wybory. Mogli mieć własnego prezydenta, mogli się stać głównym rozgrywającym polskiej polityki. Zapewne prawica by krzyczała, ale jaka zwycięska partia przejmuje się gwizdami przegranych? Jednak Unia nie czuła się partią, lecz arbitrem elegancji. Wolała podziw od władzy, wolała być sumieniem polskiej polityki niż jej realnym władcą.

Do roli autorytetów przywiązani byli nie tylko unici. Prawica dzieląca się na kilka partii antykomunistycznych, kilka chadeckich, kilka konserwatywnych, kilka narodowych zachowywała się wedle tej samej arystokratycznej logiki. Biła się nie o władzę, lecz o dusze. Na prawicy nie było jasnego wzorca, jakim po drugiej stronie sceny była Unia Demokratyczna. Dopiero toczył się spór, która partia zostanie prawicową Unią. To sprawiło, że prawica żyła w epoce przedpolitycznej. W ogóle nie myślała o władzy. Ona brała udział w licytacji, czyja prawicowość stanie się wzorem. Czyja okaże się bardziej niezłomna, bardziej patriotyczna, bardziej antykomunistyczna. Prawicowych polityków nie martwiło, że nie mają szansy na dojście do władzy, że jedynie wegetują na obrzeżach polityki. Dla nich ważne było, kto narzuci standard prawicowości. Zmienili się dopiero po 1995 roku. Po tym, gdy triumf postkomunistów sprowadził na nich wielki gniew solidarnościowego elektoratu. Gniew na ich polityczną niezdarność. Dopiero pod presją opinii publicznej prawica zaczęła się uczyć politycznych zachowań. W 1995 roku odrzuciła ofertę poparcia Wałęsy. Rok później ci sami politycy, którzy nie chcieli się oplatać wokół Wałęsy, poszli na służbę do Mariana Krzaklewskiego, a czasem jeszcze niżej – do ojca Rydzyka. Ten jeden prosty ruch sprawił, że prawicowa formacja, dotąd pozbawiona politycznego znaczenia, pokonała w wyborach SLD. Taki był realny potencjał prawicy. Potencjał wcześniej marnowany, bo do 1997 roku nie chciała ona uprawiać polityki.

Ocena poszczególnych polityków

Osobliwością tamtej epoki było nie tylko to, że ówcześni politycy nie uprawiali polityki. Jeszcze ciekawsza była konsekwencja tego zjawiska. Z tego powodu nieliczni normalni politycy uznani zostali za nienormalnych. Za cyników, brutali i despotów. Jednak to nie koniec paradoksów. Największym jest ten, że tamte oceny przetrwały do dziś. A zatem w epoce, która porzuciła stare normy, która w polityce ponad wszystko ceni skuteczność, bohaterami historii nadal są ci, których dziś uznalibyśmy za ofermy, a antybohaterami ci, którzy dziś wywołaliby nasz podziw.

Dlatego przed dokonaniem oceny przeszłości przypomnijmy sobie reguły gry obowiązujące w drugiej dekadzie wolności. Przypomnijmy kilka scen. Aferę Rywina, w czasie której liderzy lewicy brutalnie się mordowali, a potem prawica równie brutalnie dokończyła ich dzieło. Kampanię prezydencką 2005 roku, w której jednego faworyta, Włodzimierza Cimoszewicza, wyeliminowały służby specjalne, a potem drugiego faworyta zaatakowano „dziadkiem z Wehrmachtu”. Przypomnijmy sobie ostrość wojny polsko-polskiej, cynizm tuszowania afery hazardowej, ostentację w korzystaniu z tragedii smoleńskiej. Przypomnijmy sobie, że żyjemy w epoce, która na polityków się nie oburza, która ich zimno analizuje. W epoce, która nie pyta, czy Tusk ma prawo eliminować swoich rywali, a jedynie czy robi to sprawnie.

Mając to wszystko w pamięci, pochylmy się nad historią. Nie będziemy już tak naiwni, jak byliśmy dwadzieścia lat temu. Nie będziemy oskarżać Kwaśniewskiego o oportunizm, a Wałęsy o żądzę władzy. Nie będziemy chwalić polityków za elegancję. Będziemy ich oceniać za profesjonalizm. To sito mocno przerzedza pole. Okazuje się, że pierwsza epoka polskiej demokracji miała tylko dwóch dojrzałych polityków – Wałęsę i Kaczyńskiego. W ich cieniu szybko wyrastała druga utalentowana para – Kwaśniewski i Miller – ale prawdziwej dojrzałości nabyli oni dopiero w następnych latach. Reszta stanowiła drugi plan. Na politycznej scenie przypadła im rola halabardników. Osobliwością tamtej epoki było to, że halabardnikami byli nawet premierzy.

Zacznijmy od lewicy. Bez wątpienia jej największym talentem okazał się Aleksander Kwaśniewski. Nie jako twórca partii, bo tu zasługi leżą raczej po stronie Millera, ale jako jej strateg. Wielki strateg. To Kwaśniewski bowiem wyznaczył kurs, który pozwolił Sojuszowi być zarówno kontynuatorem PZPR, jak też normalną socjaldemokracją. Dziś ta zasługa brzmi blado, ale przeprowadzenie tej karkołomnej operacji, w dodatku tuż po upadku komunizmu, było owocem niesłychanej zręczności. Kwaśniewski połączył wodę z ogniem. Z czasem nabył takiej zręczności w machaniu różnymi sztandarami, że udało mu się coś jeszcze większego. Zbudował pierwszą masową partię. Opartą nie na jednym środowisku, nie na jednej grupie społecznej, lecz łowiącą poparcie w całym społecznym spektrum.

Jednak na innych polach szło Kwaśniewskiemu znacznie gorzej, zwłaszcza w bieżącej grze. Nie był w niej ani wystarczająco twardy, ani odpowiednio zręczny. Wałęsa ogrywał go zawsze, bez najmniejszego trudu. Nawet Pawlak był znacząco lepszy. To każe stwierdzić, że Kwaśniewski w tamtej epoce był raczej świetnym materiałem na polityka niż uformowanym liderem. W latach 1989–1995 był dzieckiem szczęścia, większość sukcesów sama wpadła mu w ręce. Od zwycięstwa wyborczego SLD po jego własny triumf nad Wałęsą.

Mówiąc otwarcie – mimo licznych talentów na tak wielkie sukcesy Kwaśniewski sobie nie zasłużył. To był kredyt od losu. Zostając prezydentem, Kwaśniewski nie miał nawet połowy tej politycznej dojrzałości, jaką w chwili obejmowania władzy mieli premierzy Miller, Kaczyński czy Tusk. Jednak nie zmarnował danej przez los okazji. Kredyt w pełni wykorzystał, stał się politykiem na miarę swojego sukcesu. Jednak ten dojrzały polityk, którego zapamiętaliśmy, narodził się po objęciu prezydentury. Kwaśniewski był typowym przykładem edukacji przez władzę. Dopiero władza go zbudowała. Nauczyła go zręczności i twardości.

Droga do sukcesu Leszka Millera była dłuższa niż Kwaśniewskiego, ale on również na każdym etapie dostawał więcej, niż zasłużył. Jednak w przeciwieństwie do Kwaśniewskiego nie były to prezenty od losu. Miller wszystko musiał sam wydrzeć. Ale zdobyczy nigdy nie marnował. Każdy kolejny sukces budował coraz pełniejszego polityka. Na początku, w 1990 roku, był Miller politykiem przeciętnym. Poza pracowitością i niezwykłą psychiczną odpornością nie wyróżniało go nic. Ale już chwilę potem ujawnił się w nim talent organizatorski. Ten z roku na rok rósł, aby w pełni rozbłysnąć w drugiej połowie dekady, kiedy Miller okazał się wybitnym liderem partyjnym, od którego uczyć się będzie cała polska polityka. Jednak w opisywanej epoce głównie sam pobierał lekcje. Gdyby władza wpadła w ręce SLD dwa lata wcześniej, Miller by się skompromitował. Za dużo w nim było jeszcze peerelowskich przesądów. Jako minister szybko uczył się państwa, jednak w 1995 roku ciągle jeszcze nie był gotowym politykiem. Był już twardym graczem, był świetnym liderem, ale nie rozumiał rzeczywistości. Miał to, czego brakowało Kwaśniewskiemu, nie miał natomiast tego, co Kwaśniewski już miał. Nie miał wiedzy o świecie, nie miał wiedzy o gospodarce. Nie przemyślał tego wszystkiego, co polityk musi mieć przemyślane. Był dużym liderem o małych horyzontach. Kompetentny Miller, którego dziś znamy, narodził się dopiero w następnych latach. Co nie zmienia faktu, że w 1995 roku Miller, podobnie jak Kwaśniewski, o głowę bił solidarnościowych rywali. Mazowiecki czy Olszewski mogliby u nich terminować.

Innym przypadkiem był Waldemar Pawlak. Polityk, którego edukowała nie władza, lecz jej utrata. Być może dlatego, że władzę uzyskał dużo za wcześnie. Był zbyt niedojrzały i zbyt niemądry, by dzięki władzy móc poprawić swoje defekty. Dopiero w następnej dekadzie wystąpił w roli polityka innego kalibru, o szerokich horyzontach, dobrze rozumiejącego sprawy państwa i gospodarki. To była kolejna postać, dla której opisywana epoka była dopiero szkołą. I taka jest prawda o tamtych elitach. One dopiero uczyły się, czym jest rynek, czym jest budżet, czym jest inflacja, jak wygląda rzeczywistość międzynarodowa, kto się w niej liczy, z jakich powodów. Dziś taki opis brzmieć może protekcjonalnie, ale przecież socjologiczną istotą polityki tamtej epoki była inwazja politycznych żółtodziobów. Czołowe miejsca w polityce zajęli ludzie bez doświadczenia. A także bez wiedzy, bo polityka została wrzucona w nową rzeczywistość. Politycy musieli się odnaleźć w świecie, którego nie znali. W świecie demokracji, w świecie rynku, w świecie Zachodu. Pawlak rozwijał się wolniej od innych, co nie zmienia faktu, że kilka lat wcześniej wszyscy polscy politycy byli na poziomie Pawlaka. Także solidarnościowi, których wiedza o demokracji i rynku była na poziomie sloganów.

Jeśli chodzi o zdolność uczenia się, na uwagę zasługuje Jan Krzysztof Bielecki. Graczem politycznym był marnym, co nie zmienia faktu, że premierem był niezłym, a w opisywanej epoce bez wątpienia najlepszym. Nie dlatego, że miał dużo zalet, lecz dlatego, że miał mało wad. Nie miał tych wszystkich dramatycznych słabości charakterystycznych dla innych premierów. Nie był impregnowany na rzeczywistość jak Mazowiecki, nie był egzaltowanym moralistą jak Olszewski, nie był damą do towarzystwa jak Suchocka, nie był ludowym filozofem jak Pawlak, nie był wreszcie politycznym sybarytą jak Oleksy. Bielecki był wzorem sprawnego urzędnika. Niczego swoim formatem państwu nie dodał, ale swoją energią i sprawnością na wszystkim odcisnął pozytywne piętno.

Drugą osobą wykazującą duże talenty był Jan Rokita. Na początku epoki występował w roli retora, jednak dużo ładniej mówił, niż głęboko myślał. Jego fraza była imponująca; ten trzydziestolatek stał się najlepszym solidarnościowym mówcą. Ale to były tylko słowa. Politycznych szlifów nabrał dopiero po kontakcie z władzą, po roku pracy w rządzie Suchockiej. Wtedy nie tylko zrozumiał państwo, ale też przejrzał na oczy, uświadomił sobie ograniczenia własnej formacji. Zrozumiał również, że zapisał się nie do swojego obozu. To rozpoczęło długie lata tożsamościowych poszukiwań, z których jako dojrzały polityk wyszedł Rokita dopiero w połowie następnej dekady.

Jeszcze wolniej postępowało dojrzewanie Donalda Tuska. Widząc jego późniejszą karierę, jego niezwykłe polityczne talenty, aż trudno uwierzyć, że lider Platformy Obywatelskiej i lider KLD to te same osoby. Jego bierność w czasie rządów Bieleckiego ujawniła zupełny brak politycznych ambicji. W całych dziejach III RP Tusk był jedynym szefem partii, który nie próbował odcisnąć swojego piętna na rządach premiera z własnej partii. W opisywanej epoce Tusk był politycznym statystą, postacią drugiego planu. Potrafił się ożywić, ale tylko wtedy, gdy było to konieczne. Gdy trzeba było stanąć do walki o przywództwo w jego kanapowej partii, zrobił to i wygrał. A potem znowu politycznie zasypiał. Podobnie było po wejściu Kongresu do Unii Wolności. Tusk zachowywał się jak partyjny urzędnik, jak człowiek, który żyje z polityki, a nie żyje polityką.

W tamtej epoce za polityków często brano tych, którzy nimi w istocie nie byli. Sztandarowym przykładem był Leszek Balcerowicz, który uprawiania polityki twardo odmawiał. Owszem, stał się symbolem transformacji, ale wystąpił w niej w roli wynajętego eksperta, ostentacyjnie lekceważącego polityczny wymiar swoich decyzji. Osoby, która tak wyraźnie wystąpiła przeciw politycznej logice, nie sposób potem oceniać wedle politycznych kryteriów. Kolejnym antypolitykiem był Jacek Kuroń. Owszem, nie odmawiał funkcji rządowych, pełnił je sprawnie i zręcznie, ale w latach 1989–1995 występował raczej w roli autorytetu wspierającego zmiany niż polityka mającego własne plany. Z polityki Kuroń abdykował; naturalny lider lewicy społecznej uznał, że nie czas na idee, gdy gospodarka się rozpada. Poszedł do Unii Demokratycznej, do formacji ideowo mu obcej, w której Mazowiecki był mu szefem, a Hall kolegą. W tym gorsecie Kuroń nie mógł ujawnić ani swoich ambicji, ani swoich poglądów. Czego potem mocno żałował.

Największym antypolitykiem epoki był Adam Michnik, którego prawica obsesyjnie opisywała jako potężnego gracza. Tymczasem nim nie był. Michnik umieścił swoje ambicje na płaszczyźnie idei. Oczywiście z poziomu idei chciał potem kształtować politykę, ale droga od publicystyki do rządzenia zawsze jest długa i kręta. Wpływ Michnika na politykę był więc dużo mniejszy, niż sądzono. W szczególności niewielki był jego wpływ na Unię. Prawica chętnie dorysowywała Unii twarz Michnika, ale był to propagandowy zabieg. Chodziło o skompromitowanie Unii poprzez przypisanie jej kontrowersyjnych idei Michnika. Tymczasem poglądy Unii na sprawy dla Michnika najważniejsze, a zatem na antykomunizm i lustrację, były znacząco odmienne.

Kim zatem był Michnik? Był liderem debaty publicznej, był pasterzem elit, był ich ulubieńcem. Był pisarzem politycznym, który bił się o rząd dusz, ale tego rządu nie zdobył. Bo jego wpływy nigdy nie sięgnęły poza elity. Był znany, był dyskutowany, ale nie był wpływowy. Był wieszczem historycznego pojednania, który nikogo nie pojednał. Jego znaczenie dla ocalenia postkomunistów również było mniejsze, niż sądzono. Do dekomunizacji nie doszło tylko z tego powodu, że prawicy na niej nie zależało. Bo ta, kiedy czegoś chciała, tak jak chciała lustracji w 1992 roku albo powołania Instytutu Pamięci Narodowej w 1998 roku, to swoją wolę uchwalała. A wtedy protesty Michnika nie miały żadnego znaczenia.

Czas Michnika polityka, a zatem osoby realnie wpływowej, zaczął się później, po wygranej Kwaśniewskiego. Wtedy właśnie Michnik przejął władzę symboliczną nad lewicą, na której wymuszał solidarnościową wrażliwość. Stał się wówczas polityczną wyrocznią dla Kwaśniewskiego, a duchowym patronem dla całej postkomunistycznej lewicy. Nawet Miller, który próbował się wyrwać spod wpływów Michnika, często musiał mu oddać, co boskie. I to jest paradoks Michnika. Nigdy nie rządził obozem solidarnościowym, natomiast objął wielką władzę nad obozem postkomunistycznym. W opisywanych tu latach jego znaczenie sprowadzało się do tego, że razem z Kaczyńskim zasiał podejrzliwość wobec Wałęsy, która stała się przyczyną jego klęski. Ale to był tylko uboczny efekt zupełnie innej gry. Michnik bił się o to, aby pod solidarnościowymi sztandarami połączyć obie lewice – Unię i SLD. Ale swoją walkę przegrał. Dlatego że był liderem opinii, a nie ośrodkiem decyzji.

Największy kłopot sprawia ocena dwóch historycznych liderów – Mazowieckiego i Geremka. Do dziś uważa się ich za czołowych polityków pierwszych lat wolności. Za ludzi wielkich zasług i wielkich czynów. Kłopot w tym, że ani tych zasług, ani tych czynów nikt nie wymienia. Nic dziwnego, bo ich nie było. Jednak oddzielmy oba przypadki, bo są odmienne. Tadeusz Mazowiecki był słabym politykiem, który miał wielkie szczęście. Bronisław Geremek był utalentowanym politykiem, który w III RP miał wyjątkowego pecha. Zacznijmy od Tadeusza Mazowieckiego. Najlepiej go opisała obawa, jaką wyrazili jego przyjaciele, gdy został premierem. Michnik, Bujak, Frasyniuk, Kuroń – wszyscy mieli poczucie, że Mazowiecki na urząd premiera zasługuje, ale się do niego nie nadaje. Bo Mazowiecki był postrzegany jako czcigodny człowiek – stąd poczucie, że zasługuje – i niezdarny polityk – stąd podejrzenie, że sobie nie poradzi. I w istocie, nie poradził sobie. Jednak jego przyjaciele milczeli, nie chcieli go urazić. Potem było podobnie. Wiedzieli, że Mazowiecki nie ma szans, by wygrać z Wałęsą, ale go poparli. Gdy sromotnie przegrał, nie wchodząc nawet do drugiej tury, dostał Mazowiecki fotel szefa Unii. Choć wszyscy w partii wiedzieli, że Mazowiecki na funkcję zasługuje, ale się do niej nie nadaje. I w istocie, nie nadawał się. Po kilku latach go wymieniono, ale w ramach rekompensaty zbudowano legendę jego politycznej wielkości.

Ten skomplikowany supeł sprzecznych ze sobą decyzji wziął się z pomieszania – typowego dla solidarnościowych elit – roli autorytetu i roli politycznego lidera. Mazowiecki był autorytetem i z tego powodu należał mu się szacunek, a nie władza. Tymczasem solidarnościowy obóz władzę traktował jak order. Mazowiecki okazał się weteranem, który zebrał najwięcej orderów. Jednak największą nagrodą okazał się mit jego politycznej wielkości. Ze względu na szacunek dla jego osobistego formatu zafałszowano jego polityczny dorobek. Pogubiony polityk, który od czasu rozejścia z Wałęsą popełniał niemal same błędy, został opisany jako najważniejsza postać polskiej polityki. Znowu zamiast wyrazić szacunek wobec tego, co realne – zasług w czasach PRL oraz formatu osoby – zbudowano legendę jego politycznej wielkości w III RP.

Z Bronisławem Geremkiem było inaczej. On również się pogubił, ale chyba żadnemu politykowi wiatr nie wiał tak mocno oczy. Cios spadał na niego za ciosem. Utracił należne mu premierostwo; Wałęsa i OKP ukarali go za błędy Mazowieckiego: Wałęsa odebrał mu komitety, a OKP – przywództwo w Sejmie; Kaczyński oplótł go swoimi intrygami, Mazowiecki odebrał mu partię, a prawica zrobiła z niego demona. Każdy cios Geremka osłabiał. Coraz częściej się mylił, coraz wolniej myślał. Jego zimny, sarkastyczny umysł nagle zwiotczał. To sprawiło, że Geremek popełnił dwa kardynalne błędy.

Po pierwsze, uwierzył, że Wałęsa jest zagrożeniem dla demokracji, i nie odbudował z nim koalicji. Wybrał rolę pierwszego po Mazowieckim, a mógł być pierwszym po Wałęsie. To by mu dało olbrzymie polityczne wpływy. Na pewno zostałby premierem, gdyż Wałęsa cenił go najbardziej ze wszystkich solidarnościowych polityków. Owszem, gdyby się wybił na zbytnią samodzielność, Wałęsa władzę by mu odebrał. Ale po kilku miesiącach znowu by ją zwrócił. Bo Geremka lubił, bo go szanował, bo go szczerze cenił.

Po drugie, wielkim błędem była rezygnacja z pomysłu koalicji z SLD. Bo choć Geremek był wyniosłym antykomunistą, który gardził Sojuszem, dobrze zrozumiał, że jedynym sposobem na wejście Unii do wielkiej gry jest koalicja z partnerem mającym większe społeczne poparcie. Możliwości były dwie – albo prawica, albo postkomuniści. Ponieważ prawica była rozdrobniona, pozostawali postkomuniści. Jednak Geremek się nie zdecydował, mimo że lewica pukała do jego drzwi. Odmówił nie tylko dlatego, że był zakładnikiem arystokratycznej roli. Zdjął go również strach, że operację zniszczy jazgot prawicy, że Jarosław Kaczyński urządzi taką kampanię oszczerstw, iż jego projekt przegra. Być może miał rację. Co nie zmienia faktu, że koalicja z Sojuszem była dla niego jedyną okazją do odegrania wielkiej politycznej roli. Do sprawdzenia swoich talentów. Mógł zbudować wspólny blok lewicy pod solidarnościowym przywództwem, z Kuroniem, Celińskim i Michnikiem u boku. A były to czasy, kiedy za wybaczenie przeszłości Kwaśniewski był gotów zapłacić każdą cenę. Włącznie z usunięciem wskazanych przez Geremka polityków. Może nawet Millera.

Geremek miał potencjał pozwalający mu odegrać poważną rolę. Ale nie miał szczęścia. Żadnej więc roli nie odegrał. To sprawia, że ocena lat 1989–1995 nie jest dla niego korzystna. To czas, kiedy Geremek musiał udawać kogoś znacznie ważniejszego, niż w istocie był. Nosił pokerową twarz, kreował się na sfinksa, ale był sfinksem bez tajemnicy. I politykiem bez wpływu. Nie został po nim żaden polityczny czyn.

Najciekawszym zjawiskiem na scenie partyjnej był Jarosław Kaczyński. Skalą talentu przewyższył wszystkich, z Millerem i Kwaśniewskim włącznie. To był prawdziwy fenomen. Postać wszechstronna: wirtuoz gry politycznej, błyskotliwy demagog, świetny analityk, porywający ideolog. Rozumiał wszystko – państwo, społeczeństwo, gospodarkę, rywali. W tamtych latach brakowało mu tylko osobistej charyzmy, której nabył w następnej dekadzie. W latach 1989–1995 jego aktywność dzieliła się na dwie fazy. Na początku wystąpił w roli mandaryna, zimnego analityka potrzeb państwa, polityka starającego się zrozumieć transformację i nad nią zapanować. W tej roli był nie tylko dobry, był wręcz wybitny. To było stężenie najważniejszych politycznych zalet – talentu do politycznej gry, umiejętności trafnej diagnozy i lojalności wobec państwa. Jednak szybko zawładnęły nim osobiste ambicje, stał się jednym z wielu liderów partyjnych bijących się o swoją pozycję. Od innych polityków różniło go to, że w tej walce nie miał skrupułów. Był jak skorpion – nie potrafił gryźć, nie potrafił kopać, od razu musiał zabijać.

Głównym orężem był czarny piar. Oponentów niszczył insynuacjami, w których kreślił portrety ludzi skrywających ponure tajemnice. Większość negatywnych informacji, jakie posiadła opinia publiczna na temat Michnika, Kuronia, Geremka, Wachowskiego, Wałęsy, Mazowieckiego, a potem Tuska czy Sikorskiego, pochodziła od Kaczyńskiego. To od niego dowiadywaliśmy się, kto miał przodka w KPP, kto się wychował na podwórku, kogo bił ojciec, kto za dużo pije, z kim pije, z kim jest na ty. Prywatne rozmowy, zasłyszane plotki, dane z państwowych papierów, wszystko ujawniał bez najmniejszych oporów. Gdy Kaczyński wraz z grupą polityków pojechał w 1993 roku zobaczyć wojnę w Jugosławii, zaledwie dzień po powrocie poinformował całą Polskę, że Kuroń i Michnik ciągle pili wódkę. Kaczyński tkał swoje czarne legendy z rozmachem, z jakim pisarze budują kolejne wątki swoich powieści. Gdy niszczył Wałęsę, kreował cały wachlarz pomówień. Dla prawicy była opowieść o agenturze, dla lewicy o tym, że środowisko korowskie nazywał „Żydami”, dla Kościoła, że w czasach karnawału „Solidarności” miał obyczajowe słabości. Kaczyński nie uznawał granic. Kiedy chciał się pozbyć rzecznika Wałęsy, posłużył się zwykłym donosem. Ujawnił, że ten rozwiódł się i żyje bez ślubu z inną kobietą. Jednak Kaczyński nie był typem cynika. Wszystko robił w szczerym poczuciu własnej niewinności. Był raczej egocentrykiem, skupionym na sobie, swoich celach i swoich krzywdach. Głęboko wierzył, że jest obiektem zmasowanej nagonki. Swoje żądło wbijał w przekonaniu, że to nie atak, lecz samoobrona.

Donosy na bliźnich podawał w sosie intelektualnie porywającej legendy. Miał zdumiewający talent, nawet detal potrafił obudować filozofią polityczną, robiącą z niego klucz do zrozumienia rzeczywistości. Zwykle tym detalem były jego własne krzywdy, które podnosił do rangi narodowych nieszczęść. Był w tym mistrzem. Kiedy Geremek zablokował jego awans, Kaczyński zbudował teorię niepełnej demokracji i zagrożenia ze strony Geremka dążącego do monopartii. Kiedy Michnik zaczął go atakować, zbudował teorię wszechmocnej „Gazety Wyborczej”, która przydusiła polskie społeczeństwo. Kiedy pokłócił się z Wałęsą, opisał polską politykę jako teatr cieni, w którym za kulisami dawne służby dyrygują prezydentem. Co ciekawe, w tych konstrukcjach pomówienia mieszały się z wartościowymi diagnozami. Bo umysł Kaczyńskiego równocześnie tworzył dramatycznie nietrafione hipotezy i najbardziej przenikliwe diagnozy. Owszem, nikt nie pomylił się tyle razy, ile Kaczyński. Ale zarazem nikt tyle razy nie miał racji.

Mechanikę działania Kaczyńskiego wyznaczyła podejrzliwość. To z jej powodu nie potrafił się z nikim porozumieć, z nikim zawrzeć koalicji, z nikim lojalnie współpracować. Bił się o władzę w jedyny sposób, w jaki potrafi działać podejrzliwa natura. Niszcząc wszystkich, którzy stali na drodze – Geremka, Mazowieckiego, Wałęsę, Olszewskiego. Gdyby zdobył władzę, sukces przesłoniłby użyte metody. Ale jej nie zdobył, pozostawił po sobie jedynie zgliszcza. W dniu kończącym opisywaną epokę, wieczorem 19 listopada, po ogłoszeniu zwycięstwa Aleksandra Kwaśniewskiego, Kaczyński pił szampana. Jak sam wyznał, pił z radości. Tego dnia, kiedy cała solidarnościowa formacja pogrążyła się w politycznej żałobie, Kaczyński triumfował. Pozbył się wszystkich solidarnościowych rywali.

Niełatwo ocenić Kaczyńskiego z tamtego okresu. Bez wątpienia miał wyjątkowy talent. Ale wielki talent zrodził jeszcze większą ambicję, którą podsycał w nim brat. Ambicję nadmierną, przekraczającą skalę jego realnej wielkości. Pchającą go do zachowań megalomańskich. Szedł do przodu, niszcząc po drodze wszystko i wszystkich, co jest przywilejem wielkich polityków, przynoszących swoim narodom albo wielkie przywództwo, albo wielką ideę. On tymczasem ani nie był wielkim przywódcą, ani nie miał wielkiej sprawy. Prowadził rutynową walkę o władzę. Zapewne miał więcej talentu niż każdy inny partyjny lider. Jednak stała za nim byle jaka partia, z byle jaką elitą i z programem, który co pół roku się zmieniał. Całościowa oferta, jaką składał Kaczyński, nie była więc lepsza od oferty Unii, Kongresu czy Sojuszu. Pretensja Kaczyńskiego do politycznej wyjątkowości, ujawniająca się zarówno w fakcie niszczenia całej politycznej elity, jak też w stylu, w jakim to się odbywało, nie miała przekonującego uzasadnienia. Owszem, Kaczyński przedstawiał się jako mąż opatrznościowy, który chce ratować Polskę przed katastrofą. Jednak zbyt często zmieniała się wizja zagrożeń, aby uwierzyć w ich realność. Najpierw groził układ wokół Geremka, potem układ okrągłostołowy wokół Mazowieckiego, potem układ kagiebowski wokół Wałęsy, a na koniec układ postkomunistyczny wokół Kwaśniewskiego. Kolejne schematy więcej mówiły o samym Kaczyńskim niż o otaczającej go rzeczywistości. Bo w nich także ujawnił się dysonans między ambicjami a możliwościami. Kaczyński nigdy nie bił się z Balcerowiczem czy z SLD. To byli zbyt mali przeciwnicy dla jego ambicji. Jego wrogiem mógł być dopiero układ.

Zwykło się Kaczyńskiego przedstawiać jako groźnego radykała. Kłopot w tym, że dominantą jego zachowań były raczej papierowy heroizm i dziecięca przechwałka. Owszem, był Kaczyński twardy i brutalny. Ale wystarczyło posłuchać go uważnie: układy, patologie, agenci, lobbies, liczne smoki zagrażające mieszkańcom polskich wsi i miast. A naprzeciw nich on, gotowy stawić im czoła. Istotę politycznej wyobraźni Kaczyńskiego wyznaczył nie radykalizm opisu świata, lecz infantylizm opisu samego siebie. Samotny szeryf, który śmiało kroczy na spotkanie kolejnych mrocznych sił. Przez dwadzieścia lat Kaczyński, mówiąc o świecie, mówił o sobie. O swojej odwadze i determinacji.

Ostatnim politykiem, którego musimy ocenić, jest Lech Wałęsa, bezsprzecznie największa postać tamtej epoki. Za piętnaście lat Prawo i Sprawiedliwość będzie dowodzić, że najbardziej atakowanym prezydentem był Lech Kaczyński, ale to nieprawda. Najbardziej atakowany był Wałęsa. Kaczyńskiego jedynie ośmieszano, Wałęsę natomiast zwalczano. Nie chodzi nawet o to, że zarzut bycia „Bolkiem” rani dużo mocniej niż pytanie o wypite „małpki”. Chodzi o intensywność tamtej krytyki. Nie pamiętamy dziś tego. W tamtej epoce niemal wszyscy byli krytykami Wałęsy, więc dziś wydaje się nam, że ton, jaki dominował w debacie publicznej, nie był krytyką, lecz neutralną diagnozą. Otóż nie był. To był atak. Równie wielki, jak niemądry. Powiedzmy otwarcie: to był największy festiwal politycznej ignorancji w historii III RP. Wałęsę atakowano za to, co jest istotą polityki. Warto przypomnieć koronne zarzuty. Dotyczyły tego, że: 1) Wałęsa stale poszerza swoją władzę, 2) robi to twardo i bezwzględnie, 3) zdobyte obszary obsadza swoimi ludźmi, 4) podbija media publiczne i służby specjalne, 5) wobec swoich przeciwników politycznych jest brutalny, 6) wymusza swoją wolę na rządzie. Był jeszcze drugi nurt zarzutów, który skupiał się na stylu prezydentury. Tu zarzucano Wałęsie, że: 1) nie jest strażnikiem konstytucji, 2) otoczony jest przez przeciętnych ludzi, 3) kancelaria nie jest reprezentacją całego politycznego spektrum, 4) na jej zapleczu panują dworskie mechanizmy, 5) prezydent wybiera ludzi wedle klucza lojalności wobec samego siebie, 6) wobec mas wykonuje populistyczne gesty.

Tamta krytyka stanowiła kuriozum. Wałęsa był krytykowany za to, że był politykiem. A im był skuteczniejszy, tym krytyka była większa. To zrodziło problem, ponieważ Wałęsa był rewelacyjny. Kiedy z naszą dzisiejszą wrażliwością cofniemy się w przeszłość, zobaczymy gracza, który przerósł wszystkich. Był jak mistrz szachowy, który gra symultanicznie z setką graczy i z każdym wygrywa. Nieważne było, kto ma większość, kto ma rząd, kto ma jakie kompetencje. Wałęsa wchodził do gry i wygrywał. Narzucał swoją wolę, swoich ludzi, swoje decyzje. Powoływał rządy i odwoływał. Przyjeżdżał na Wiejską i wymuszał na Sejmie swoją wolę – to on de facto uchwalał budżet, to on wybierał prezesa NBP. Potrafił obalić każdego premiera, potrafił rzucić na kolana każdą koalicję. Wałęsa nie zrzędził, nie lamentował; gdy widział problem, twardo interweniował. Dla przykładu, cały obóz solidarnościowy aż się gotował z wściekłości, patrząc na rząd Pawlaka, ale nie potrafił mu zadać nawet jednego ciosu. Wałęsa tymczasem nie bawił się w publiczną krytykę. Przyszedł dzień, gdy wyczerpała się jego cierpliwość, i tego dnia oznajmił koalicji, że ma odwołać premiera. I w kilka dni decyzję wymusił – nie mając po temu uprawnień. Przez obie dekady wolności polska polityka nie widziała tak utalentowanego gracza. Takiej zręczności, takiej przebiegłości, takiej intuicji w zrozumieniu słabości rywala.

To zdumiewające, jak potem zniekształcono istotę wydarzeń. Kiedy Wałęsa wymuszał wolę w sprawach, w których nie miał konstytucyjnej kompetencji, dowodzono, że złamał prawo. Co było stawianiem problemu na głowie. Przecież na tym polega właśnie polityka, na wymuszaniu swojej woli bez względu na siatkę ustrojowych kompetencji. Gdyby rządzenie polegało na literalnym korzystaniu z uprawnień, nie byłoby polityki. Byliby tylko urzędnicy. Polityka pojawia się wtedy, gdy jeden ośrodek stara się narzucić swoją wolę innym. Kiedy rządzący chce czegoś, czego nie może wprost rozkazać, bo nie ma po temu uprawnień. I musi to albo wytargować, albo wymusić. W obu wypadkach zawłaszcza kompetencje, których mu w konstytucji nie dano. To jest polityczny elementarz. Czynienie politykowi zarzutu z tego, że ugrał więcej, niż mu się należało, jest zwyczajnym absurdem.

Tymczasem oceną Wałęsy rządził taki absurd. Polityk, który stale wygrywał, był krytykowany za swoje zwycięstwa. A przegrani przyjęli wspólną linię obrony. Dowodzili, że Wałęsa złamał reguły gry, ponieważ był brutalny, co w polityce jest zabronione. Kolejni znokautowani bokserzy po zejściu z ringu dowodzili, że rywal złamał zasady, bo, jak wiadomo, boks nie polega na biciu się po twarzy.

Krytyka Wałęsy stanowiła przejaw tego, co Nietzsche nazywał resentymentem. Była to zemsta słabych, którzy z zazdrości o cudzą siłę potępili korzystanie z siły. I ogłosili, że prawdziwa siła polega na czymś innym. Jako jej cechy wymienili wszystko, co stanowi istotę słabości – skłonność do kompromisu, ostrożność, przewidywalność. Sytuacja była o tyle ciekawa, że kilka lat potem krytycy Wałęsy stali się piewcami politycznej brutalności. To pokazało, że apoteoza słabości służyła usunięciu zbyt silnego przeciwnika. Ale nie tylko, polska polityka utwardziła się pod wpływem spin doktorów, którzy opowiedzieli liderom, jak wygląda zachodnia polityka. Wywołało to rewolucję. Piewcy boksu bez boksu uznali, że można uderzać w rywala.

Wałęsa robił to, co inni robili potem. Wyprzedził swoją epokę, bo był urodzonym politykiem. Nie potrzebował spin doktorów, którzy mu opowiedzą, jak wygląda polityka. Nie musiał się uczyć, wszystko już wiedział. Instynktownie rozumiał politykę, jej naturę, jej wymagania. To była cecha Wałęsy, która zafascynowała Kaczyńskiego. Lider PC przez lata próbował rozgryźć, na czym polega taka na przykład zagadka, że przychodzi do Wałęsy, namawia go do podjęcia jakiejś decyzji, a Wałęsa się ociąga bez podania jasnego powodu. I nagle kilka dni później ją podejmuje, a post factum okazuje się, że wybrał jedyny właściwy moment. Że gdyby poszedł za radą Kaczyńskiego, gdyby to zrobił tamtego dnia, toby przegrał. Kaczyński uważał, że Wałęsa tego nie wiedział, że to było pozadyskursywne, że po prostu czuł, co i kiedy ma zrobić. To nie był efekt doświadczenia lub wiedzy, ale intuicji. Właśnie dlatego Kaczyński uważał, że talent Wałęsy stoi na granicy politycznego geniuszu. Bo Wałęsa posiadł umiejętności, których nie można się nauczyć.

Polacy ich nie docenili. Dali się przekonać do wizji bezzębnej polityki. Trudno ich winić, dopiero się uczyli. W czasach PRL polityka była ukryta przed oczyma społeczeństwa, poznawano jedynie oficjalne komunikaty. Narodziny demokracji były więc narodzinami polityki. Nic dziwnego, że pierwsze oczekiwania były naiwne. Gdyby ówcześni Polacy zobaczyli relację z obrad komisji śledczej w sprawie afery Rywina, omdleliby ze wstydu i z oburzenia. Wałęsa stał się ofiarą tamtej wrażliwości. Ofiarą niedojrzałości swojej epoki. Nie tylko w kwestii oceny jego brutalności, lecz także populizmu, który mu zarzucano. Wałęsa czasem jeździł po Polsce, spotykał się z ludźmi i podchwytywał ich hasła. Kilka razy urządził popisy medialne, dzwonił po ministrach i dyrektorach wielkich fabryk, domagając się szybkich działań. Uznano to za skandal, za coś niegodnego polityka. Dziś nikt by się nie oburzył. Polityk, który pracuje w T-shircie na wałach powodziowych albo domaga się kastracji pedofilów, nie jest populistą, lecz profesjonalistą.

Czy obóz solidarnościowy miał prawo atakować Wałęsę? Czy miał prawo niszczyć swojego lidera? Swój historyczny sztandar? Miał, bo w polityce można wszystko. Zarazem nic lepiej nie pokazało małości tej formacji. Solidarnościowa polityka tamtej epoki nie wyszła poza logikę wojny z Wałęsą. Jej politycy nie stworzyli żadnej silnej partii, żadnej wyborczej koalicji, żadnego poważnego programu. Jedynym realnym wysiłkiem i jedynym pozostawionym owocem okazało się zniszczenie własnego lidera. Za to, że on miał to, czego oni nie mieli. Czyli władzę i talent.

W przeciwieństwie do nich Wałęsa nie kierował się małymi celami. Wiedział, czemu marginalizuje partie. Budował stabilny podmiot dla transformacji. Idąc na wojnę z kolegami, mówił wyraźnie, jakie przyświecają mu racje. Tyle że oni nie rozumieli. Tymczasem Wałęsa bił się o coś wielkiego. Był twórcą najważniejszej idei politycznej epoki. Idei sprawnej władzy. Ustroju pozwalającego na szybkie wprowadzanie reform. Omijającego główny problem demokracji – społeczną dezaprobatę dla wyrzeczeń. Porażka Wałęsy, którego plan został zablokowany, jest największą porażką, jaką poniosła polska demokracja. Nie tylko w opisywanej epoce, lecz w całych dziejach III RP. Aby zrozumieć projekt Wałęsy, wpierw trzeba się pochylić nad dyskusjami epoki.

Spory ideowe

Dyskusje były burzliwe. To była epoka, w której gazety stanowiły jeden wielki dział opinii. Nawet sekcje kulturalne. Gdy Czesław Miłosz wykonał kilka ideowych gestów, dla jednych recenzentów jego strofy straciły odtąd głębię i sprężystość, dla drugich ujawniły jeszcze większą dojrzałość. W tamtych czasach polityką było wszystko. Poza samą polityką. Bo w debacie publicznej uznano, że polityka nie polega na prozie rządzenia, ale na rzeźbieniu, nawet nie tyle społeczeństwa, ile jego umysłu. Jego pamięci, wierzeń, zachowań. Zastanawiano się, co społeczeństwo ma zapamiętać – czy zło komunizmu, czy zło antysemityzmu. Czy ma czerpać z tradycji narodowej, czy z doświadczeń uniwersalnych. Jakie społeczeństwo jest lepsze? Otwarte czy podzielające wspólne wartości? Patriotyczne czy kosmopolityczne? Istotą tych dyskusji była nie tyle ich abstrakcyjność, ile nieliczący się z realiami maksymalizm. Niewydolne państwo, nieradzące sobie z elementarnymi zadaniami, miało sobie poradzić z rzeźbieniem tak subtelnych parametrów. Padło sporo krytycznych słów pod adresem polityków, ale z narodzinami demokracji jeszcze gorzej poradziły sobie umysłowe elity. W niczym polityce nie pomogły. Nie zbudowały żadnego opisu, nie postawiły żadnej diagnozy. Mówiąc wprost: elity abdykowały. Uciekły w kawiarnianą dyskusję, w którą wciągnęły miliony Polaków.

Polityka profesjonalizowała się powoli, ale realizmu nabrała błyskawicznie. Decydenci zignorowali całą tę poezję. To wszystko, co pamiętamy jako debaty polityczne, to był akompaniament, którego politycy nawet nie słuchali. Były zatem w tamtej epoce dwie polityki. Jedną uprawiali politycy, drugą publicyści. Pierwsza była realna, druga ciekawa. Nic dziwnego, że Polacy żyli tą drugą. Lepiej znali poglądy redaktora Michnika niż premiera Bieleckiego. Ba, oni sądzili, że to Michnik rządzi, a premier odbiera zlecenia.

Próbując dotrzeć do polityki realnej, do sporów, które toczyli politycy, musimy odrzucić grubą publicystyczną warstwę, która je zasłoniła. Jednak to nie wystarczy. Musimy się uporać z jeszcze jedną trudnością. Z naturą politycznej gry. Wiele idei głoszonych przez polityków jedynie udaje idee. W istocie zaś to nie są poglądy, ale narzędzia politycznej gry. Dotyczy to nie tylko prostych piarowskich haseł; taką rolę mogą pełnić opinie, które postrzegamy jako głębokie i poważne. Weźmy hasło lustracji. Jak już była mowa, jego realną intencją była walka o władzę w solidarnościowym obozie. Owszem, byli politycy, którzy wierzyli, że chodzi o coś więcej, że lustracja jest poszukiwaniem prawdy albo że jest obroną moralności. Ale tak myślały polityczne płotki. Na poziomie politycznych generałów lustrację widziano w jej realnym znaczeniu. Główny jej orędownik, Jarosław Kaczyński, nigdy nie wierzył, że państwu potrzebna jest lustracja. Potrzebna była jemu. I to nie lustracja, ale walka o nią. Podział sceny politycznej na obrońców lustracji oraz obrońców agentów. Wyszło to na jaw dekadę później, kiedy razem z bratem mieli podjąć decyzję o ujawnieniu archiwów. I wtedy okazało się, że wobec realnej lustracji żywią same wątpliwości. A zatem spór o lustrację był sporem politycznym, ale dotyczył czegoś innego, niż sądziła opinia publiczna.

Debata polityczna tamtego okresu jest pełna narzędzi udających idee. Albo idei, w których chodzi o coś innego, niż sądzi publiczność. Nic dziwnego, twórcą większości z nich był Jarosław Kaczyński. Polityk zimny i dojrzały, który od razu zrozumiał, że polityka jest grą o władzę, a nie sporem o prawdę. W tej grze idee są kostiumem, w który polityk się owija, aby zdobyć poparcie. A jeśli nie zdobywa, zmienia kostium. Kaczyński starannie obserwował, na jakie hasła reagują ludzie. Gdy zobaczył społeczną obawę przed rosnącą przestępczością, poszedł na wojnę o surowe kary. Ale zdarzały się sytuacje, w których decydował przypadek. Tak właśnie wkroczyła do polskiej polityki idea dekomunizacji. Na pierwszym kongresie Porozumienia Centrum nieznany działacz rzucił hasło dekomunizacji, a sala aż zagotowała się z radości. Kaczyński – jak po latach opowiadał Ludwik Dorn – nie był tym zachwycony. Jednak niezręcznie mu było odrzucić taki pomysł. Uchwała przeszła, co – jak mówił Dorn – „zdeterminowało nasz los”, zdefiniowało wizerunek formacji.

Przyjrzyjmy się idei dekomunizacji, aby wychwycić jej realny polityczny sens. Po kongresie PC idea dekomunizacji zaczęła żyć swoim życiem. Ale co innego znaczyła w głowach polityków, a co innego pod piórami publicystów. Ci drudzy zbudowali teorię chorej rzeczywistości, źle zainstalowanej wolności, bez przełomu, bez aktu oczyszczenia, bez odcięcia się od przeszłości. A na to nałożyli kolejne warstwy poezji, wieszczącej upadek publicznej moralności, kryzys zaufania do państwa, gnicie demokracji. Zupełnie inaczej wyglądał problem dekomunizacji od strony polityki. W swoim podstawowym nurcie dyskusja o dekomunizacji była walką o przywództwo w solidarnościowym obozie. To był klasyczny przykład zastosowania idei w roli narzędzia. Prawica prowokowała Unię dekomunizacyjnymi hasłami, teatralnie odgrywała wielką determinację, aby sprowokować unitów do ostrego sprzeciwu. I potem ogłaszała, że Unia jest partią różową, że jest solidarnościowym zdrajcą. Natomiast lewica weszła w tę grę, bo znalazła w niej swoją korzyść. Eksponując ryzyko dekomunizacji, strasząc radykalizmem, próbowała osłabić prawicowych rywali mających przewagę w solidarnościowym elektoracie. W czasie tego spektaklu najciekawsze było to, że ryzyka dekomunizacji w ogóle nie było. Prawica, gdy miała wpływ na władzę, dekomunizacji przeprowadzić nie próbowała, a po 1993 roku przeprowadzić nie mogła. Spór był więc papierowy, był sporem dwóch kostiumów. W najważniejszym wymiarze sporu o dekomunizację realni postkomuniści nie byli ważni. Nie o nich chodziło. Byli tylko żetonem w wewnątrzsolidarnościowym konflikcie.

To nie jest hipoteza. Weźmy poglądy głównego orędownika idei, Jarosława Kaczyńskiego. W tamtej epoce nie wierzył on w szczególną szkodliwość postkomunistów. Pierwszy z brzegu przykład – jego odmowa poparcia Wałęsy w drugiej turze i radość z powodu jego przegranej. Oficjalna argumentacja Kaczyńskiego brzmiała tak: Wałęsa był fatalnym prezydentem, bo wspierał postkomunistów. Dlatego dobrze się stało, że przegrał. Kłopot w tym, że jego następcą był lider postkomunistów. Udawanie, że Kwaśniewski może być lekarstwem na wady Wałęsy, ujawniało prawdziwe poglądy Kaczyńskiego. To, że dekomunizacja była dla niego politycznym narzędziem.

Tylko w jednym obszarze spór o dekomunizację był realną polityką, wolną od kostiumów. Sprawa dotyczyła lojalności dawnych pracowników komunistycznego państwa, w szczególności służb specjalnych oraz wojska. Prawica dowodziła, że oficerska elita była tak zindoktrynowana i zinfiltrowana przez służby rosyjskie, iż hipoteza o jej lojalności wobec nowej Polski jest nieprawdopodobna. Unia z kolei dowodziła, że istnieją mechanizmy weryfikacji pozwalające ocenić każdego oficera z osobna. Operacja była nieco ryzykowna, bo sprawdzającymi byli ci sami, co sprawdzani. Jednak się powiodła. Okazało się, że racja była po stronie Unii. I wojsko, i służby w całości przeszły na stronę nowego państwa. To ciekawe zjawisko. Nie był to konformizm, lecz gra o honor. Pracownicy resortów siłowych robili wszystko, aby pokazać, że nawet w komunizmie ich lojalność była polska, a nie rosyjska. To była jedna z ładniejszych kart najnowszej polskiej historii, choć rzadko dostrzegana. Wbrew podejrzeniom prawicy resorty siłowe okazały się ważnym filarem młodej demokracji. Budowane – głównie przez Kaczyńskiego – dramatyczne hipotezy okazały się wielką intelektualną pomyłką. Myślenie, które prezentowało się jako zimne i realistyczne, okazało się naiwną podejrzliwością. Wałęsa, który postawił na komunistycznych generałów i na peerelowskie służby specjalne, zbudował drużynę w pełni wobec siebie lojalną. Sensowność opowieści o tym, że za pomocą tej drużyny postkomuniści sterowali Wałęsą, poznaliśmy po upadku Wałęsy. Gdy SLD wyrzucił całą elitę UOP oraz armii. Właśnie za lojalność wobec Wałęsy. Milczanowski, Wachowski, Kołodziejczyk, Wilecki, Czempiński – postaci, które Kaczyński opisał jako największe pomyłki prezydentury Wałęsy – byli filarami nowej państwowości w obszarach, które prawicy wydawały się niemożliwe do przejęcia.

Największy spór wokół przeszłości dotyczył nie dekomunizacji, lecz oceny PRL. O tym, czym był PRL, dyskutowali wszyscy – historycy, pisarze, publicyści – ale najciekawszy był spór polityków. Miał zdumiewającą dynamikę. Stroną atakującą, ewidentnym agresorem, był SLD. Politycy Sojuszu okazali się butni i aroganccy. Po wielekroć była w tej książce mowa o bezsensowności antykomunizmu po 1989 roku. Nie zmienia to oceny, że postkomunistyczna lewica prowadziła wyjątkowo prowokacyjną grę. Owszem, nie był PRL obozem koncentracyjnym. Nie składał się ze zdrajców. Nie miał krwi na rękach, bo do zbrodni uciekał się tylko wtedy, gdy musiał, albo przynajmniej wierzył, że musiał. Nie zmienia to faktu, że kariera w PZPR nie była tytułem do politycznej chwały. Choć partia miała kilka sukcesów, to w ogólności jej rządy okazały się wielką porażką. PZPR zostawiła po sobie zdewastowaną gospodarkę, wielki dług zagraniczny, niewydolne państwo. I zupełny brak wstydu z tego powodu. Można zrozumieć motywy tych, którzy postanowili robić karierę polityczną w PRL, ale robienie atutu z tamtej działalności nie miało podstaw. Tymczasem Sojusz zaprzeczył tej logice. Rozpoczął wielką krucjatę na rzecz obrony przeszłości. Na najwyższe urzędy w partii, w Sejmie, w państwie zaczął wprowadzać ludzi z centrum komunistycznego establishmentu. Twarzami lewicy stali się Jerzy Szmajdziński, Jerzy Wiatr, Jerzy Jaskiernia, Józef Oleksy, Leszek Miller, Krzysztof Janik. Oburzeni byli nie tylko antykomuniści. Protestowali także Włodzimierz Cimoszewicz, Tomasz Nałęcz czy Tadeusz Fiszbach. Oni również odebrali te gesty jako ostentacyjną gloryfikację PZPR. Bo to nie była samoobrona przed antykomunistami. To był atak. Sojusz z rozmachem inicjował wojnę o przeszłość. Ogłaszał swoją politykę historyczną. A jej narzędziem uczynił politykę kadrową.

W tym sporze agresywna była nie prawica, lecz postkomunistyczna lewica. Bo można bronić swojej przeszłości. Można bronić nawet generałów, gdy spotykają się ze zbyt ostrym atakiem. Jednak linia Sojuszu była inna. Nie obronna, ale zaczepna. Wy macie Wałęsę, my mamy Jaruzelskiego, wy macie Bujaka, my mamy Kiszczaka, wy macie Kołakowskiego, my Wiatra. Jesteśmy równi, mamy równe zasługi. Do demokracji politycy Sojuszu wchodzili z niepotrzebną i z niemądrą pochwałą niedemokratycznego świata. To właśnie sprawiło, że polska kultura polityczna stała się tak agresywnie antykomunistyczna. To był także powód, dla którego idea historycznego pojednania od razu przegrała. Obóz solidarnościowy rozpadł się politycznie, ale w kwestii historii pozostał zwarty. Twardo bronił swoich symboli, swojej historii. To nie były rutynowe procedury tożsamościowe, to nie było narcystyczne podtrzymywanie pamięci o własnych zasługach. To była wojna, którą wymusił Sojusz, wciągając na maszt stare twarze-sztandary. Nie można mianować ministrem Jerzego Wiatra, czołowego ideologa komunistycznej partii, i udawać, że to neutralny gest. Nawet gdy ten jest kulturalnym panem głoszącym liberalne poglądy. W demokratycznym państwie ministrem edukacji nie może być niedawny strażnik komunistycznej doktryny. Może wykładać na uczelni, pisać książki, działać w partii, ale nie może rządzić. Brutalność, z jaką prawica potraktowała Sojusz po aferze Rywina, była zemstą za gigantyczne oburzenie, jakie wywołały takie gesty. To nie jest tak, że postkomunistom stale wypominano przeszłość. To oni sami nie pozwalali zapomnieć, jakie są ich korzenie. Sojusz mógł być przecież lewicą Kwaśniewskiego, Borowskiego, Belki, Cimoszewicza, Rosatiego, Kaczmarka z prominentami PZPR w dalekim tle. On tymczasem sztandary dawnej partii wyciągnął na pierwszy plan.

Kolejny realny spór polityczny dotyczył miejsca Kościoła w państwie. Aby go zrozumieć, znowu trzeba oddzielić to, co w nim było niepolityczne. W dyskusji publicystycznej temat został postawiony na wysokiej płaszczyźnie. Jedna strona argumentowała, że istotą polskiego społeczeństwa jest religijny konserwatyzm. Co oznacza, że aby demokracja przyjęła się nad Wisłą, musi być inna od zachodniej. Musi się opierać na chrześcijańskich wartościach. Druga strona odpowiadała, że istotą demokracji nie da się manipulować. Nie ma katolickiej demokracji. To jest forma pasująca do społeczeństwa liberalnego i nowoczesnego, więc trzeba nauczyć Polaków liberalnych zachowań. Filozoficznie rzecz biorąc, spór był interesujący, bo prowadził do ciekawego pytania: co jest łatwiej modelować, demokrację czy społeczeństwo? Politycznie jednak nie miał znaczenia. Politycy zrozumieli, że obie strony komplikują problem. Demokracja jest przecież elastyczna, pasuje i do liberalnej wówczas Holandii, i do konserwatywnej wówczas Ameryki. Pytanie zostało więc uproszczone: czy chcemy żyć w Holandii, czy w Ameryce? Na to pytanie wszystkie partie udzieliły swoich odpowiedzi. W poczuciu własnej siły. Jednak z pespektywy wiemy, że ich deklaracje nie miały większego znaczenia. Bo ideowy kształt społeczeństwa nie zależy od politycznych decyzji. Nawet ideowy kształt państwa nie zależy w istocie od polityków. Owszem, politycy podjęli kilka ważnych decyzji dotyczących aborcji czy religii w szkołach. Ale w tych decyzjach raczej naginali się do społecznej wrażliwości, niż próbowali ją zmieniać. Polityka dyskutowała więc o czymś, co od niej nie zależało. Ewentualna laicyzacja albo jej zatrzymanie to proces, któremu politycy mogą się jedynie przyglądać.

Realna polityka toczyła się na innej płaszczyźnie. Nie chodziło w niej o idee, ale o interesy. Słabe partie, szukając wsparcia Kościoła, zaczęły zgłaszać coraz dalej idące projekty. To nie Kościół domagał się tych wszystkich głośnych ustaw, to politycy sami przynosili je na tacy. To Mazowiecki wprowadził religię do szkół, aby zyskać poparcie Kościoła w kampanii prezydenckiej. To prawicowi politycy wpisali wartości chrześcijańskie do ustawy o mediach publicznych. To oni inicjowali kolejne kampanie na rzecz zakazu aborcji. Te kwestie stały się elementem naturalnego w polityce handlu. Kościół chętnie brał, a z czasem sam zaczął żądać. W zamian udzielał wsparcia w wyborach. Ale to nie znaczy, że Polska ześlizgiwała się w stronę państwa wyznaniowego. Bo w tym samym czasie do władzy doszła antyklerykalna lewica. Ona również poszła handlować z Kościołem, tyle że jej oferta wobec biskupów była inna: przestańcie ingerować w politykę, a w zamian żądajcie, czego chcecie. Z tej strategii wzięły się te wszystkie materialne dobra, które przejął Kościół. A także jego coraz wyraźniejsze wycofywanie się z polityki. Problem relacji państwo–Kościół w realnej polityce był rozwiązywany inaczej, niż sądziła opinia publiczna.

Najważniejszy spór epoki i zarazem jedyny, który wyszedł poza doraźność momentu historycznego, dotyczył dróg budowania silnej demokracji. Unia udzieliła dramatycznie niemądrej odpowiedzi. Uznała, że kluczowy jest wzór elit, które muszą zarazić społeczeństwo szacunkiem dla demokracji. W demokracji dostrzeżono nie ustrój, ale kulturę. Antypolityczną w dodatku. Nie zestaw warunków nałożonych na walkę o władzę, ale miejsce, w którym nie wypada się bić o władzę. Demokrację potraktowano jako salon, czyli miejsce, w którym króluje forma. Większość sporów o przyszłość demokracji, jakie toczyła Unia, była krytyką innych formacji za to, że zachowują się niewłaściwe – zbyt brutalnie, zbyt egoistycznie, zbyt cynicznie. A przede wszystkim – zbyt populistycznie. Unia stale potępiała populizm jako coś, co zniszczy demokrację. Jednak w istocie krytykowała nie tyle populizm, ile profesjonalizm. Najpierw obiektem ataku był Wałęsa, potem Kaczyński, potem SLD, PSL, Kwaśniewski. Unici krytykowali po kolei wszystkich, którzy wygrywali wybory. Umiejętność dostosowania się do reguł demokracji traktowali jako coś, co demokrację niszczy.

Odpowiedź druga, udzielona przez Jarosława Kaczyńskiego, była o niebo dojrzalsza. Kaczyński obawiał się, że polska demokracja jest pozorna, że jest cienką warstwą rozsmarowaną na rzeczywistości PRL, z jej elitami, z jej zwyczajami, z jej odruchami. W tej kwestii Kaczyński przemawiał szczerze, a jego argumenty były wolne od demagogii. Kaczyński miał poczucie, że solidarnościowi politycy są chorągiewkami zatkniętymi na starych realiach. Nie przejęli kontroli nad rzeczywistością. Z prostego powodu – ponieważ nawet tego nie spróbowali. Przecież po 1989 roku nie przeprowadzono żadnej rewolucji. Nie w sensie aktu przemocy, ale aktu głębokiej zmiany. Najczęściej wskazywał Kaczyński na personalia w sferze elit, pokazując, że w polityce, w bankach, na uczelniach, w sądach, w urzędach centralnych, we wszystkich kluczowych miejscach przeważają ludzie z dawnego establishmentu. Wychowani przez dawne realia. Mający stare nawyki. Nawet jeśli chcą demokracji, nie będą potrafili jej dać. W różnych okresach Kaczyński zmieniał detale swojej diagnozy, ale jej istota pozostała bez zmian. Lider PC głosił fasadowość polskiej demokracji, bo nie wierzył, że nowy system polityczny może powstać samorzutnie, bez wyraźnie włożonego wysiłku. Nie wierzył również, że demokratyczny system może się przyjąć dokładnie na tym samym społecznym podłożu, na jakim oparty był system autorytarny.

Kaczyński miał sporo racji. Tamta demokracja była fasadowa. Solidności nabrała później, wskutek działania czynnika, którego Kaczyński nie wziął pod uwagę. Czyli Unii Europejskiej. To ona nadała polskiej demokracji stabilność i esencjonalność. Nawyki z przeszłości, które przeszkadzały w zamianie formalnej demokracji w demokrację substancjalną, były usuwane przez unijne standardy. Praworządność czy nakaz likwidacji kapitalizmu politycznego przyszły do nas z Brukseli. Z tego wynika ważna konkluzja. Budowa stabilnej demokracji, podobnie jak budowa uczciwego rynku, nie była dziełem polskich polityków. Podmiotem znowu był Zachód, który rozprzestrzeniał swoje polityczne standardy. Dlatego w całym naszym regionie demokracja nie odnotowała żadnego kryzysu. Mimo że kilka razy do władzy doszli ludzie, dla których demokracja nie była większą wartością. Szybko jednak dowiadywali się, że ich kraje zaraz stracą zachodnich inwestorów, stracą kredyty, stracą szansę na wejście do Unii. To była ta logika, jaką poznaliśmy tysiąc lat wcześniej, wchodząc do chrześcijańskiej Europy. To Mieszko dokonał wyboru religii, ale jej siły oraz jej norm pilnował odtąd Rzym.

Najważniejszej odpowiedzi w sporze o przyszłość demokracji udzielił Wałęsa. Oświadczył, że polskiej demokracji nic nie grozi. Problem jest innej natury. Otóż istnieją różne demokracje. Różne jej warianty, odmienne modele. Jedne z nich pasują do danego kraju, inne nie. Rozwiązują jego problemy lub je komplikują. Kłopot Polski polega na tym, że wybraliśmy wariant zły. Wręcz fatalny. I właśnie ta teza Wałęsy była najważniejszą ideą polityczną, jaka została sformułowana w opisywanej epoce. Nie była ona narzędziem. Była diagnozą. Co więcej, diagnozą trafną.

Wojna Wałęsy o nowy ustrój

Przypomnijmy podstawowe parametry tamtej epoki. Reformy zostały zatrzymane. Scena polityczna była rozdrobniona. Skłócone partie nie potrafiły sklecić stabilnych koalicji. Większość liderów partyjnych stanowili ludzie o wąskich horyzontach i niskich kompetencjach. Jakość rządzenia państwem nie była dla nich ważna. Premierzy byli słabi. Parlament był coraz bardziej populistyczny. Problemem stało się nawet uchwalenie budżetu.

Padały różne recepty, jak naprawić politykę, ale wszystkie miały podobną naturę. Były wołaniem o opamiętanie. O zjednoczenie się. O rezygnację z partyjnych ambicji. O dokończenie reform. Naprawę polityki rozumiano jako naprawę polityków. Obudzenie w nich rozsądku, odpowiedzialności, zdolności do kompromisu. Jeśli kiedyś obóz solidarnościowy w pełni ujawnił swój polityczny infantylizm, to w tych diagnozach. Inaczej rozumował Wałęsa: trzeba zmienić nie ludzi, lecz reguły. Tak, by wymusiły lepszą politykę. Skoro głównym wrogiem reform jest parlament, trzeba osłabić jego wpływy. Skoro premier jest słaby, bo opiera się na słabych partiach, trzeba go oprzeć na silnym prezydencie. Skoro Sejm nie potrafi sprawnie wymienić złego premiera, niech robi to prezydent. Wałęsa skatalogował wady polskiej polityki i zaproponował ustrój, który je omija. Wyraźnie zaznaczając, że nie chce ograniczenia demokracji. Jego logika była inna – z licznych demokratycznych wariantów trzeba wybrać ten, który rozwiązuje najwięcej polskich problemów. Pomysł systemu prezydenckiego, klasycznego demokratycznego rozwiązania, był takim wyborem.

Liderzy partyjni odmówili Wałęsie. Nie tylko dlatego, że mieli inny interes. Oni nie rozumieli jego logiki. Osobliwością polskiej polityki była absolutna ignorancja w kwestii ustroju. Traktowano go jako ornament, który zdobi demokrację, a nie system reguł, który może być dobry albo zły. Pasować do wyzwań epoki albo nie pasować. Politycy sądzili, że reguły gry są neutralne. Tymczasem one zmieniają wszystko. Wyobraźmy sobie skutki wprowadzenia systemu prezydenckiego. Liderzy partyjni nadal by się kłócili, scena nadal by się rozpadała, populizm nadal by rządził parlamentem. Cały świat partyjnej polityki gniłby dalej. Ale władza nie musiała w tym uczestniczyć. Mimo gnijącego podłoża premier mógł być silny, rząd stabilny, a reformy wdrażane.

To jest sprawa absolutnie fundamentalna. Zmiana reguł może nadać polityce nowy charakter i nowe ambicje. Głos społeczeństwa rozstrzyga jedynie o tym, kto wygrał wybory. Natomiast ustrój i ordynacja wyznaczają pozostałe parametry. Na podstawie tych samych wyników wyborów mogą wprowadzić do Sejmu dwie partie, a mogą wprowadzić dziesięć. Mogą skupić mandaty w ręku zwycięzcy, dając mu większość, a mogą je rozproszyć i zmusić go do tworzenia koalicji. Mogą sprawić, że premier będzie miał wielką władzę albo że będzie miał małą. Zdecydują, czy łatwo go obalić, czy trudno. Zachęcą premiera do ambitnych zmian albo do pasywności. Zdecydują, czy premiera obali prezydent, czy parlament. Czy jego następca zostanie wyłoniony szybko, czy po długim kryzysie.

Reguły mają tak wielkie znaczenie, że w dojrzałych demokracjach nie wolno ich zmieniać pod bieżące potrzeby. Jednak w Polsce sytuacja była komfortowa. To był czas konstytucyjnej debaty, obowiązywała przejściowa mała konstytucja. Można było modelować wszystkie zasady. Inteligentny ustawodawca mógł zdiagnozować problemy państwa i rozwiązać je odpowiednimi regułami. Ale tej inteligencji politykom zabrakło. Kwestię ustroju oddzielili od kwestii skuteczności władzy, bo tą drugą pojmowali prymitywnie – jako pochodną wyborczego sukcesu. Rozumowali tak: kto zdobędzie duże poparcie, zbuduje silny i sprawny rząd. To, że w podzielonej polskiej polityce przez dwadzieścia lat nikt nie spełni tego warunku, nikomu nie przyszło do głowy.

Dlatego Wałęsa ruszył na konstytucyjną wojnę. Był w niej brutalny, ale był też racjonalny. System prezydencki był jedynym pomysłem na przeprowadzenie szybkiej modernizacji. Dokonanie jej skokiem, a nie rwanym marszem. W pierwszych latach transformacji, kiedy głód szybkiego sukcesu ożywiał wielu Polaków, pomysł Wałęsy był jedyną poważną ideą polityczną. W całym morzu chybionych diagnoz, którymi karmiły się elity, tylko ta była godna uwagi. I tylko ta została zlekceważona. Bo nikomu nie mieściło się w głowie, że w sprawie tak skomplikowanej Wałęsa może mieć coś ważnego do powiedzenia. Uważano, że brakuje mu odpowiedniego wykształcenia. Wałęsa mówiący o słabościach ustroju był niewiarygodny. Był postrzegany jak uczeń podstawówki poprawiający błędy w teorii względności.

Nad tym zjawiskiem warto się pochylić. Ujawnia ono generalny problem, jaki współcześni mieli z Wałęsą. Trzeźwo myślący Polacy cierpieli na dysonans poznawczy. Z jednej strony wiedzieli, że jest w Wałęsie realna wielkość. Z drugiej strony jego codzienne zachowania tej wielkości przeczyły. Cała sfera gestów, zachowań, błędów językowych, luk edukacyjnych. To były drobne sprawy, ale one były empirią. One budowały portret realnego Wałęsy. W ten sposób rodził się konflikt rozumu i zmysłów. Rozum mówił o wielkości Wałęsy, zmysły temu przeczyły. Zazwyczaj rozwiązywano ten problem, dzieląc jego życie na dwie epoki. Mówiono zatem o epoce dawnej wielkości i teraźniejszej przeciętności. W ten sztuczny sposób próbowano opisać fenomen człowieka, którego sprzecznej natury nie potrafiono zrozumieć. Była to jednak ucieczka, a nie rozwiązanie. Dysonans poznawczy pozostawał nierozstrzygnięty, a jedynie zepchnięty w przeszłość. Przecież w latach osiemdziesiątych, w owej epoce bezdyskusyjnej wielkości, Wałęsa zachowywał się nie lepiej. Zmysły o liderze „Solidarności” mówiły wtedy to samo. A zatem już wtedy był wielki i mały równocześnie. Sprawa była poważniejsza, niż dziś się może wydawać. Wałęsa był poznawczym wyzwaniem. A elity, broniąc się przed uznaniem jego wielkości, walczyły o obronę własnej racjonalności. Zachowywały się tak jak konsekwentny racjonalista na widok cudu – udawały, że go nie widzą. Dziś jesteśmy w znacznie lepszej sytuacji. Upływ czasu pozwolił wiele rzeczy zrozumieć. Przede wszystkim to, że wielkość Wałęsy wyrosła właśnie na tym, co w nim było małe. Bo jedno drugiego nie wykluczało.

O prozaicznych przyczynach wielkości Wałęsy będzie mowa w tezie końcowej. Teraz zajmujemy się konkretnym przypadkiem. Pytaniem, jak to się stało, że najbardziej przenikliwą diagnozę na temat polskiej demokracji sformułował właśnie Wałęsa. Otóż udało mu się to nie dlatego, że był mędrcem, ale dlatego, że był ignorantem. Spór o konstytucję pokazał całą osobliwość umysłowej konstrukcji Wałęsy. Inteligencji samouka, która będąc ukształtowana poza formalną edukacją, operuje prostszym logicznym idiomem. Dobrą ilustracją tego zjawiska jest scena z filmu Wernera Herzoga. Kaspar Hauser, odnaleziony w chlewiku młodzieniec niepotrafiący wcześniej nawet mówić, w nadzwyczajnym tempie nadrabiał umysłowe zaległości. Usłyszawszy o tym, pewien profesor przyjechał ocenić sławnego samouka. I dał mu do rozwiązania zagadkę: w jaki sposób, spotykając na drodze kłamcę i prawdomównego, jednym pytaniem rozstrzygnąć, który jest który? W logice w tym celu używa się piętrowego pytania o ocenę prawdomówności jednego przez drugiego. Kaspar historii logiki nie znał, więc poszedł własną drogą. Jego pytanie brzmiało: „Czy jesteś zieloną żabką?”. Profesor był wstrząśnięty – logik na tak proste rozwiązanie by nie wpadł. Co nie znaczy, że Kaspar był mądrzejszy – on po prostu był inny. Otóż taką samą ekscentryczność miał w sobie Wałęsa. Elity przedstawiały problemy polskiej demokracji przez pryzmat swojej wiedzy historycznej. Wałęsa tej wiedzy nie miał, więc sprawę analizował na poziomie elementarnym. Logika zielonej żabki w odniesieniu do polskich problemów wyglądała tak: skoro najważniejsze są reformy, trzeba wzmocnić tych, którzy ich pragną, a osłabić tych, którzy przeszkadzają. I to jest cała teza Wałęsy. Jej postawienie nie wymagało niedającej się wyjaśnić mądrości. Zarazem jej sformułowanie było przejawem wielkości. Bo tylko Wałęsa zrozumiał, jak polityka może pomóc transformacji.

Była też druga przyczyna, która sprawiła, że najważniejszą tezę metapolityczną sformułował właśnie Wałęsa. Kolejna przyczyna pokazująca, że polityczna wielkość Wałęsy jest splotem naturalnych okoliczności. Otóż tylko Wałęsa czuł się władcą Polski. Czuł się osobiście odpowiedzialny za bieg wydarzeń. Nie dlatego, że był większym od innych patriotą – bo nie był. Ale ponieważ mandat do rządzenia dała mu nie demokracja, lecz historia. To rzadki przywilej, który zmienia mechanikę, jakiej podlega polityk. Rodzi inną perspektywę widzenia oraz inne ambicje. Często się mówi, że politycy są żądni władzy. Ale to nieprawda. Politycy zwykle biją się nie o władzę, ale o urzędy. Chcą być premierami i prezydentami. Nie myślą o zmianie rzeczywistości. Nie próbują zapanować nad wielkimi procesami. Walczą nie o władzę, ale o wpływy. Walczą ze swoimi konkurentami. Chcą, aby jak największa część państwa była ich, ale czy to państwo jest silne, czy potrafi przeorać realia, nie jest dla nich ważne. Te skromne ambicje rodzą skromne potrzeby. Nic dziwnego, że politycy potem nie potrafią dostrzec, czy państwo, które przejęli, jest sprawnym narzędziem rządzenia. Bo państwo nie jest dla nich środkiem do celu. Jest celem. Jeśli przejęli całe państwo, to zrealizowali cały swój plan.

Wałęsa był w innej sytuacji. Napędzał go typ ambicji, który w polityce rzadko się spotyka. To ambicja, która rodzi się z poczucia, że się jest przywódcą kraju, niemal jego właścicielem. Taki stan umysłu rodzi się u politycznych liderów podczas wielkich dziejowych zakrętów. Czasem to ich niszczy, a czasem dodaje znacznie większego formatu. Kimś takim był Piłsudski, którego uformował nie talent, lecz historia. Ona ukształtowała jego polityczną wyobraźnię, a jego podejściu do państwa nadała władczy rys. Podobnie było z de Gaulle’em. Wojenna klęska powiązała losy państwa i generała, który nie chciał złożyć broni. To zbudowało w de Gaulle’u poczucie, że on i Francja stanowią jedno. Bywało, że ta identyfikacja przyjmowała groteskowe rozmiary, co nie zmienia faktu, że właśnie to poczucie jedności pozwoliło mu odegrać wielką rolę. Dzięki niemu de Gaulle nie rządził francuską polityką – on rządził Francją. A to fundamentalna różnica. I w ambicjach, i w celach. A także w sposobie traktowania państwa. To nie możliwości państwa wyznaczały mu plany, to on rzeźbił państwo tak, aby było zdolne do budowy lepszej Francji. Właśnie z tej postawy zrodziła się idea Piątej Republiki.

Wedle podobnego mechanizmu działał Wałęsa. Polityk, któremu cały świat dowodził, że jest postacią na miarę historii powszechnej, grał na innym boisku. Nie na polu polityki, ale na polu historii. To sprawiło, że prosty elektryk potrafił zrozumieć rzeczy, których nie potrafili pojąć Geremek, Kaczyński czy Kwaśniewski. Potrafił spojrzeć na transformację z góry, odszukać jej rzeczywiste problemy, mówić w imieniu potrzeb kraju, a nie swoich poglądów. Krytycy Wałęsy mówili, że Wałęsa myśli tylko o sobie, że z maniakalnym uporem gromadzi władzę. Mieli rację. Tyle że w przypadku historycznych liderów interes własny i interes kraju zwykle splatają się ze sobą. W sposób dla kraju korzystny. Bo dla nich osobistą ambicją jest dobro kraju. Powiedzmy to raz jeszcze – nie dlatego, że są lepszymi patriotami. Ale ponieważ taką logikę działania narzuciła im historia. Stali się zakładnikami swojej wielkości.

Wojnę o system prezydencki Wałęsa przegrał. Nie wymusił swojej konstytucji. Nie zbudował silnego podmiotu transformacji. Znamy już dziś dalsze losy polskiej polityki. Potwierdzają intuicje Wałęsy. Żadna późniejsza ekipa nie poprowadziła ambitnej polityki. Brak śmiałego przywództwa można próbować tłumaczyć niską jakością kolejnych premierów. Jednak regularność zjawiska każe szukać przyczyn raczej nie w ludziach, lecz w ustroju. Czy gdyby Wałęsa wygrał, pojawiłby się silny i skuteczny rząd? Czy modernizacja potoczyłaby się szybciej? Czy Wałęsa nie znudziłby się rolą jej strażnika? Na te pytania nie znamy odpowiedzi. Co nie zmienia tezy zasadniczej – koncepcja Wałęsy była jedynym pomysłem na szybką modernizację. Nie dawała gwarancji, ale dawała szansę.

Wojna Wałęsy z istniejącym ustrojem

Drugi obszar sporu o polską demokrację – toczonego przez Wałęsę – dotyczył oceny istniejącego ustroju. Tym razem nie w kontekście modernizacji. Chodziło o istotę polskiego ustroju, czyli system parlamentarno-gabinetowy z silnym prezydentem. Wałęsa dowodził, że to dramatycznie niemądre rozwiązanie. Jednak cała polska polityka była z niego dumna. Ponieważ ten system przetrwał do dziś, warto się pochylić nad argumentami Wałęsy. Są one nie tylko opisem dawnych realiów, lecz także prognozą, która się w pełni sprawdziła.

Wałęsa dowodził, że istotą polskiego ustroju jest rozbicie władzy wykonawczej na pół. To prowadzi do sytuacji, w której państwo nie ma przywódcy. Nie jest nim ani prezydent, ani premier, tylko każdy po trochu. To sprawia, że nikt państwem nie rządzi. Ale nie tylko. Taki stan rzeczy wymusza na premierze i prezydencie nieustanne konflikty. Polska konstytucja każe rządzić dwóm politykom, ale nie mówi, co mają zrobić, gdy pojawi się różnica opinii. Poza naiwną radą, że muszą się porozumieć.

W szczególnie bezsensownej sytuacji znalazł się prezydent. Dostał silniejszy mandat do rządzenia, ale jego urząd został tak skrojony, aby nic pozytywnego nie mógł zrobić. Nie dostał bowiem narzędzi władzy. Otrzymał natomiast narzędzie karania, prawo paraliżowania premiera, gdy ten nie chce się podporządkować jego pomysłom. Wałęsa mówił, że taki ustrój jest „kłótliwogenny”, że zmusza prezydenta do zachowań destrukcyjnych. Konkluzją było żądanie, aby oddać całą władzę wykonawczą w ręce jednej osoby – prezydenta lub premiera. Tak jak to ma miejsce we wszystkich silnych demokracjach.

Gdybyśmy chcieli zarzuty Wałęsy sprowadzić do wyrazistej diagnozy, brzmiałaby ona tak: istotą polskiej polityki jest jednoczesna inwazja dwóch chorób. Na zanarchizowaną scenę partyjną nałożono anarchizujące reguły rządzenia. Konkluzja tej diagnozy jest jeszcze ciekawsza. Chaos w polskiej polityce jest kwestią nie ludzi, lecz reguł.

Argumenty Wałęsy odrzucono. Zadecydowały o tym zarówno poglądy, jak też interesy. Jeśli chodzi o poglądy, były one marzeniem o stworzeniu konstytucji, która będzie bardziej demokratyczna od innych. Na ciągle ponawiane pytanie Wałęsy, kto ma być gospodarzem, kto ma być silny w polskim ustroju, obie strony sceny partyjnej – ustami Geremka i Jaskierni – udzieliły tej samej afektowanej odpowiedzi: „Silny ma być premier. Silny ma być prezydent. Silny ma być parlament”. Co ciekawe, nikogo nie rozśmieszyły ani patos, ani absurdalność udzielonej odpowiedzi. Bo taki ton dominował w konstytucyjnej debacie. Na pytanie, co robić w przypadku konfliktów między władzami, odpowiadano, że Polacy muszą się nauczyć zawierania kompromisów. Na pytanie, co zrobić, gdy premier i prezydent mają inny pogląd, odpowiadano, że interes Polski jest tylko jeden. Przy tak lirycznym nastawieniu zamiast upraszczać system władzy, komplikowano go. Krzyżowano kompetencje, wciągano do współpracy wiele ośrodków. Proponowano rozwiązania w innych demokracjach niestosowane. Tworzono nie reguły rządzenia, ale literaturę, która miała być pomnikiem demokratycznej wrażliwości epoki.

Na usprawiedliwienie polskich polityków można powiedzieć, że podobnie było w innych młodych demokracjach. A wszystko za sprawą legendy amerykańskich ojców założycieli, którzy napisali konstytucję i Deklarację niepodległości. To grono przeszło potem do historii. Franklin, Adams, Jefferson, Madison, Washington, Hamilton. Pisanie konstytucji okazało się przepustką do wiecznej sławy. Do władzy również, aż czterech z nich zostało prezydentami. Tamto wydarzenie nadało pisaniu konstytucji niemal mistyczny charakter. Nic dziwnego, że w polskiej komisji konstytucyjnej zasiedli tacy politycy, jak: Mazowiecki, Kwaśniewski, Kaczyński, Cimoszewicz, Moczulski, Oleksy, Olszewski, Tusk, Suchocka, Rokita, Pawlak. Czterech byłych premierów, czterech przyszłych premierów i przyszły prezydent. Uchwalenie konstytucji traktowano jako wejście na górę Synaj. Jako akt przekazania swojemu narodowi dziesięciu przykazań. Nie ma w polityce bardziej prestiżowego przedsięwzięcia niż wykuwanie świętych zasad. Polscy politycy próbowali wykuć coś pięknego. Przy takim nastawieniu funkcjonalność ustroju zeszła na drugi plan.

Pod tym wszystkim były też interesy. Brutalnie wskazał je Wałęsa: „Wszystkich, którzy chcą taki bałagan utrzymać, posądzam o to, że nie mają koncepcji na Polskę, że chcą bałaganu w Polsce, że nie chcą skutecznego rządzenia. Jednocześnie boją się odpowiedzialności”. Sporo w tym było racji. System parlamentarno-gabinetowy z silnym prezydentem był pomysłem na zachowanie przy życiu małych formacji. Tych licznych podmiotów, które powstały w wyniku wojny na górze, a które w profesjonalnie uregulowanej polityce nie miały prawa przetrwać. Rozproszona scena polityczna, podzielony parlament, słaby rząd, premier, który pozoruje rządzenie, a potem usprawiedliwia się brakiem większości – to był jedyny świat dający im szansę na polityczną wegetację.

Ostateczną decyzję przyszło podjąć postkomunistom. Mieli większość w Zgromadzeniu Narodowym i to oni zdecydowali, że ustrój z małej konstytucji został przeniesiony do dużej. Ale interesy postkomunistów były inne niż partyjnej drobnicy. Konstytucję uchwaliła partia mająca pełnię władzy. Dla niej ustrój nie był pomysłem na przeżycie. Nie był też narzędziem wojny o władzę. Ustrój był sposobem podziału posiadanej władzy. Wewnątrzformacyjnym kompromisem w sprawie podziału wpływów między prezydentem z SLD, premierem z SLD i Sejmem, w którym dominował SLD. Jeszcze kilkanaście miesięcy wcześniej Sojusz chciał maksymalnego osłabienia prezydenta. Jednak teraz w Pałacu zasiadł jego lider. Formuła systemu parlamentarno-gabinetowego z silnym prezydentem okazała się optymalnym kompromisem. I zarazem zgniłym. Bo nie chodziło w nim o system sprawnie działającej władzy, ale o pomniejsze ambicje.

W ten sposób wszedł w życie ustrojowy dziwoląg, który pierwszej zemsty dokonał na swoich rodzicach. Kiedy Wałęsa mówił, że ten ustrój wymusza konflikty na szczytach władzy, postkomuniści odpowiadali, że to nie ustrój wymusza konflikty, lecz awanturniczy charakter Wałęsy. Teraz mogli to sprawdzić na sobie. Tuż po przyjęciu konstytucji wybory wygrała prawica, ale po czterech latach znowu pełnię władzy przejął Sojusz. Leszek Miller został premierem, Marek Borowski marszałkiem Sejmu, zaś Aleksander Kwaśniewski ponownie został prezydentem. Relacje między przyjaciółmi zaczęła regulować konstytucja. Co w kilkanaście miesięcy doprowadziło do bratobójczej wojny. Jej mechanizm był prosty – znaleźli się w świecie, w którym silny był parlament, silny prezydent i silny premier. Wszyscy więc poczuli się silni. I zaczęli podlegać mechanice takiego świata. Świata równości, który w swojej istocie jest światem anarchii. Poczucie własnej racji popychało ich do starć, do sprawdzenia siły przeciwnika. Rodziły się ambicje, rodziły się frustracje. Nie pojawiały się one wcześniej, kiedy działali wspólnie w SLD. Bo w partii panowała wyraźna hierarchia. Partia była urządzona tak, jak Wałęsa chciał urządzić państwo.

Powszechnie uważa się, że wojnę, która zniszczyła lewicę, wywołała afera Rywina. Jednak to nieprawda. Konflikt na lewicy zarysował się wcześniej i w momencie wybuchu afery był już silny. Tak silny, że wybuch afery, zamiast zmobilizować lewicę do zwarcia szeregów, został wykorzystany jako pretekst do ostatecznej rozprawy. To pokazało, jak ważne są w polityce reguły gry. Gdybyśmy chcieli opisać ontologię polityki, czyli hierarchię panujących w niej przyczyn, warstwą najważniejszą, leżącą u podstaw i najsilniej modelującą działania polityków, byłyby właśnie reguły gry. Drugą warstwę stanowiłaby ich psychologiczna mechanika. Trzecią, najpłytszą, ich osobiste poglądy. Kwaśniewski, Miller i Borowski w epoce lewicowej wojny domowej mieli te same co dawniej poglądy, te same charaktery. Tym, co się zmieniło, były jedynie reguły. Póki byli w jednej partii, współpracowali bez zarzutu. Gdy dostali się pod wpływ anarchizującego ustroju, zdolność do kooperacji zanikła.

Jak toksyczny jest polski ustrój, kilka lat później przekonali się prezydent Lech Kaczyński i premier Donald Tusk. Tym razem konflikt nie był wywołany przez ustrój, ale przez realne różnice polityczne. To pozwoliło zobaczyć, jak konstytucja radzi sobie z takim dość naturalnym przypadkiem. Otóż nie radziła sobie, bo władzę wykonawczą podzieliła po równo. Wedle polskiej konstytucji mający wyższą szarżę prezydent jest słabszy, natomiast mający niższą rangę premier jest silniejszy. W założeniu ten aptekarsko wymierzony podział władzy miał zbudować polityczną stabilność. Oczywiście nie zbudował, bo wszystkie duumwiraty i triumwiraty, których wiele przykładów dała historia, rozpadły się właśnie dlatego, że władzę dzieliły po równo. Co jest najgroźniejszym podziałem, bowiem ośmiela do walki o więcej. Prowokuje konflikty, co gorsza, konflikty przewlekłe. Ze względu na równowagę sił żadna ze stron wygrać ich nie może. Dlatego we wszystkich stabilnych demokracjach system władzy wykonawczej opiera się na dominacji jednego ośrodka – albo prezydenta, albo premiera. Sensowność tej logiki wielokrotnie można było dostrzec podczas konfliktu Tuska i Kaczyńskiego. Gdyby prezydent był wyraźnie silniejszy lub wyraźnie słabszy od premiera, nie byłoby wojny. Silny by rządził. Słaby by krytykował. A jego krytyka nie paraliżowałaby państwa.

Nawet geografia tej wojny została wyznaczona przez konstytucję. Największe konflikty między Kaczyńskim a Tuskiem wybuchały w sprawach obronności i polityki zagranicznej. Tarcza rakietowa, traktat lizboński, wojna w Gruzji, wojna o samolot. A wszystko dlatego, że konstytucja obarczyła prezydenta odpowiedzialnością za politykę obronną i zagraniczną. Uważano, że prezydentowi wybranemu w powszechnych wyborach coś trzeba dać, opromienić jego urząd, uzasadnić status głowy państwa. Ale dano mu tylko odpowiedzialność, nie dając żadnych narzędzi. Wszystkie bowiem narzędzia rządzenia przekazano w ręce premiera wraz z osobistą odpowiedzialnością za działania rządu, w tym również MON i MSZ. To było kuriozum mogące działać tylko wtedy, gdy premier i prezydent w tych sprawach myślą dokładnie tak samo. I takie właśnie było założenie twórców konstytucji. Uważali, że w sprawach takich jak obronność i polityka zagraniczna elity polityczne powinny myśleć zgodnie. Zapewne powinny, jednak nie ma kraju, w którym tak robią. Liryczne założenie doprowadziło do napisania ustroju niepasującego do realnych ludzi.

Wojna polsko-polska nabrała swojej niezwykłej ostrości nie za sprawą charakterów, ale z powodu ustroju. To potwierdziło trafność diagnozy Wałęsy. Podział władzy wykonawczej na pół okazał się rozwiązaniem absurdalnym. Sprawił, że i premier, i prezydent czują się odpowiedzialni za los państwa. Przy tym premier dostał narzędzia władzy, a prezydent nie. Polska władza wykonawcza wygląda więc jak rowerowy tandem, w którym premier siedzi pierwszy, mając kierownicę i pedały, prezydent zaś siedzi drugi, mając do dyspozycji jedynie hamulec. A gdy jest mocno zirytowany kierunkiem jazdy, znajdzie w wyposażeniu nóż, który może wbić premierowi w plecy. Połowa polskich premierów – Olszewski, Suchocka, Pawlak, Oleksy, Miller, Marcinkiewicz, Tusk – spalała swoją energię w walce z prezydentem. Zamiast zmagać się z rzeczywistością, musieli się bić z wykreowanym przez konstytucję rywalem.

Bardzo to utrudniło prowadzenie stabilnej polityki. Aby przetrwać w świecie reguł narzuconych przez złą ordynację i złą konstytucję, politycy musieli zniszczyć dwie ważne dla demokracji instytucje. Musieli zniszczyć partie polityczne oraz parlament. Wodzowskie PiS i PO oraz Sejm zamieniony w maszynkę do głosowania są efektem dostosowania się do chorych reguł gry. Tusk i Kaczyński, aby zachować minimum politycznej podmiotowości, musieli pacyfikować wszystko i wszystkich. Władza wykonawcza, która przez ordynację zawsze jest koalicją, a przez konstytucję – wieczną wojną premiera z prezydentem, szukała stabilności na swoim zapleczu.

Teza końcowa

Zarówno w sferze politycznej praktyki, jak też w sferze politycznej diagnozy, najwybitniejszym politykiem epoki okazał się Lech Wałęsa. Co było istotą jego talentu? Oprócz wskazanej przez Kaczyńskiego intuicji jego największą siłą było to, co było jego największym defektem. Czyli społeczne pochodzenie. Z jednej strony ukryło talenty Wałęsy pod siermiężną powłoką, odbierając mu wiarygodność. Z drugiej strony pozwoliło mu spojrzeć na politykę świeżym okiem. Zerwać z panującymi w niej wyobrażeniami. Zachować wobec polskich kodów logikę zielonej żabki.

Swoje pierwsze wielkie zwycięstwo odniósł Wałęsa w 1980 roku – kiedy wyrwał opozycyjną politykę z insurekcyjnej logiki. Wyrwał wbrew swoim doradcom. Wbrew społeczeństwu. I wbrew historii. To było pierwsze polskie powstanie, któremu ton nadała nie młodzież, lecz rozsądek. A Wałęsa był pierwszym dowódcą narodowego powstania, który zamiast ruszyć do walki, skupił się na tłumieniu buntu. Bo zrozumiał, że nie ma szans na wygraną. Jeśli się odrzuci sentymentalne opowieści o wolności, prawdzie i wspólnocie, gdy się spojrzy na „Solidarność” jako na fenomen polityczny, istotą okaże się przywództwo Wałęsy. Jego racjonalność. Respekt dla geopolityki. Zdolność do zimnej kalkulacji. Wszystkie te cechy brały się nie tyle z mądrości, ile z ludowego rozsądku, z chytrości, czasem wręcz z oportunizmu. Dopiero polityk, który wychował się na wsi, jedynym środowisku wolnym od inteligencko-szlacheckiego kodu, mógł zmienić paradygmat polskiej polityki.

W 1989 roku Wałęsa stoczył kolejną wielką bitwę. Opisuje się ją jako zwycięstwo nad komunizmem. Albo jako odebranie generałom władzy. Jednak po latach wiemy, że komuniści byli tak słabi, iż nie mogli się bronić. Byli skazani na porażkę. Zasługą Wałęsy nie było więc to, że odebrał im władzę. Zasługą była zręczność, z jaką to zrobił. Operację przeprowadził tak perfekcyjnie, że nawet po latach trudno w niej coś poprawić. To był wielki triumf politycznej inteligencji. Precyzyjne szachy, a nie ryzykowna bitwa. W historii polskiej polityki to nieczęste wydarzenie. Malkontenci narzekali potem, że zabrakło im nowego początku. Mówili o potrzebie przełomu, ale naprawdę myśleli o bitwie. Zabrakło im bitwy założycielskiej. Jedynego w polskiej wyobraźni wzoru politycznego zwycięstwa. Tamta krytyka dobrze pokazała naturę wydarzeń 1989 roku. Po raz pierwszy od dwóch wieków sukces w polskiej polityce dokonał się wedle nowego paradygmatu.

W demokracji odniósł Wałęsa kolejny sukces. O podobnej do poprzednich logice. Wyrwał polską politykę z inteligencko-gabinetowej formuły. Zakorzenił ją w masach. Uczynił demokratyczną. Porażka Mazowieckiego w starciu z Tymińskim pokazała, jak naiwne były ówczesne elity. Jak infantylne były ich wyobrażenia na temat ludu – jego potrzeb, jego wrażliwości, jego mentalności. Premier Mazowiecki pchał obóz solidarnościowy prosto ku przepaści. Gdyby nie Wałęsa, pierwszymi ofiarami demokracji byliby jej twórcy. W pierwszych demokratycznych wyborach zmiotłaby ich fala społecznego gniewu. Ten sukces Wałęsy również ma proste wytłumaczenie. Ale brzmi ono inaczej, niż można się spodziewać. Nie chodzi o to, że dziecko ludu lepiej rozumiało lud. Bo nie o wady ludu tu chodziło, ale o wady elity. Znowu siłą Wałęsa było to, że nie był zakładnikiem wyobrażeń, jakie skrępowały elity. Bo ich opinie na temat mas brały się nie tyle z niewiedzy, którą łatwo nadrobić, ile z moralnych zobowiązań, które impregnowały je na rzeczywistość. Z niepotrzebnej idealizacji niższych klas. W kwestii oceny społeczeństwa elitom zabrakło cynizmu, który jest warunkiem politycznej zręczności. Wychowani na Prusie i Żeromskim, na poczuciu wdzięczności za poparcie z 1980 roku byli niezdolni do zrozumienia mechaniki społecznych nastrojów.

No i wreszcie prezydentura. Najbardziej zagadkowy okres w dziejach Wałęsy. Przejmując władzę, Wałęsa wiedział, czego chciał. Dostrzegł błędy polskiej polityki, rozeznał jej słabe punkty. Miał świetny pomysł na jej uporządkowanie. I raptem przegrał. Swojej idei nie wdrożył. Ustroju zmienić nie zdołał. Ktoś powie, że nie potrafił nikogo przekonać do swoich pomysłów. Jednak to nie było nic nowego. Często nie potrafił przekonać, a wtedy swoją wolę wymuszał. Tym razem się nie udało. Mało tego, Wałęsa przegrał nie tylko swój projekt – przegrał także wybory, stracił władzę. Poniósł klęskę, która zakończyła jego błyskotliwą karierę. Mając 52 lata, Wałęsa stracił miejsce w polskiej polityce. Grał w niej zaledwie piętnaście lat.

Czemu przegrał? Gdzie popełnił błąd? Czy okazał się zbyt słaby, czy zbyt mało przekonujący? A może padł ofiarą zemsty swojej formacji? Jedno jest pewne. Wraz z upływem czasu widać istotę fenomenu Wałęsy. W epoce jego aktywności oczywistością były jego słabości, jego wielkość zaś wydawała się obszarem hipotezy. Po latach jest odwrotnie, jego wielkość jest bezdyskusyjna. Słabości zaś szukamy po to, aby zrozumieć, czemu wielkości mu odmawiano. Oraz by wyjaśnić jego niespodziewany upadek.

Bibliografia tytułów, z których zostały zaczerpnięte cytaty:

Andrzej Celiński, Jan Walc, Ja już wygrałem; Ludwik Dorn, Amelia Łukasiak, Agnieszka Rybak, Rozrachunki i wyzwania; Aleksander Kwaśniewski, Jerzy Machejek, Jan Olczyk, Andrzej Machejek, Nie lubię tracić czasu; Lech Wałęsa, Droga do prawdy. Autobiografia; Jan Rokita, Michał Karnowski, Piotr Zaremba, Alfabet Rokity; Leszek Balcerowicz, Jerzy Baczyński, 800 dni. Szok kontrolowany; Jarosław Kaczyński, Michał Bichniewicz, Piotr M. Rudnicki, Czas na zmiany; Jarosław Kaczyński, Teresa Bochwic, Odwrotna strona medalu; Michał Karnowski, Piotr Zaremba, O dwóch takich… Alfabet braci Kaczyńskich; Bronisław Geremek, Jacek Żakowski, Rok 1989; Waldemar Kuczyński, Zwierzenia zausznika; Waldemar Kuczyński, Solidarność u władzy; Jacek Kuroń, Moja zupa; Jacek Kuroń, Spoko! Czyli kwadratura koła; Mieczysław F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1987-90; Mieczysław Rakowski, Jak to się stało; Zdzisław Najder, Jaka Polska. Co i komu doradzałem; Jan Olszewski, Radosław Januszewski, Jerzy Kłosiński, Jan Strękowski, Przerwana premiera; Zbigniew Bujak, Janusz Rolicki, Przepraszam za „Solidarność”; Aleksander Hall, Ewa Polak, Mariusz Kobzdej, Spór o Polskę; Michał Strąk, Miałem rację. Kulisy wygranej, przyczyny klęski; Janina Paradowska, Jerzy Baczyński, Teczki liberałów; Antoni Dudek, Reglamentowana rewolucja; Antoni Dudek, Historia polityczna Polski; Witold Gadomski, Leszek Balcerowicz; Teresa Torańska, My; Katarzyna Chimiak, ROAD. Polityka czasu przełomu; Jan Skórzyński, Zadra. Biografia Lecha Wałęsy; Paweł Rabiej, Inga Rosińska, Kim pan jest, panie Wachowski; Jarosław Kurski, Wódz; Jacek Kurski, Piotr Semka, Lewy czerwcowy. Oraz tytuły prasowe: „Gazeta Wyborcza”, „Rzeczpospolita”, „Polityka”.