Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

Redakcja: ‌Mariusz Burchart

Korekta: Hanna ‌Jagodzińska

Projekt okładki: Łukasz Piskorek

Opracowanie ‌graficzne ‌i skład: Maciej Trzebiecki

Redaktor ‌prowadzący: ‌Marcin ‌Kicki

www.wydawnictwoagora.pl

Copyright © by Michał ‌Kokot, 2023

Copyright for ‌this ‌edition © by Agora ‌SA, ‌2023

Wszelkie ‌prawa zastrzeżone

Warszawa 2023

ISBN: ‌978-83-268-4385-3

Książka, którą ‌nabyłeś, jest dziełem twórcy ‌i wydawcy. ‌Prosimy, abyś ‌przestrzegał praw, ‌jakie im przysługują. Jej ‌zawartość ‌możesz ‌udostępnić nieodpłatnie ‌osobom bliskim lub osobiście ‌znanym. ‌Ale nie ‌publikuj ‌jej w internecie. Jeśli cytujesz ‌jej ‌fragmenty, nie ‌zmieniaj ich ‌treści i koniecznie zaznacz, czyje ‌to ‌dzieło. A kopiując ‌ją, rób to ‌jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą ‌własność ‌i prawo!

Polska ‌Izba Książki

Konwersja publikacji ‌do wersji elektronicznej

SPIS ROZDZIAŁÓW

Rozdział 1. ‌Najpotężniejszy ‌szpieg i ‌wielki kac

Rozdział 2. ‌Kosmita przynosi lewe faktury. ‌I ‌przecieki z CBA

Rozdział 3. Kret w magistracie. „Gajoś” wkracza do akcji

Rozdział 4. Agnieszka Ch. obciąża Brejzę. Agenci zacierają ręce

Rozdział 5. Operacja „Jaszczurka”. Pegasus po raz pierwszy w telefonie posła

Rozdział 6. Wszystkie kłamstwa Agnieszki Ch. i osiemdziesiąt dziewięć prokuratorskich zarzutów

Rozdział 7. Tajemniczy samochód pod domem Brejzów i fałszywe esemesy agentów

Rozdział 8. TVP Info szczuje, agenci w szampańskich nastrojach

Rozdział 9. Operacja „Jaszczurka” wymyka się z rąk. Agenci śledzą, kto polubił stronę w internecie

Rozdział 10. Operacja „Grupa”, czyli jak Brejzów rozpracowywali esbecy

Rozdział 11. Afera Sawickiej. Krzysztof Brejza wierzy w prowokację CBA

Rozdział 12. Izraelczycy odbierają Polsce Pegasusa. Pęka płyta z dowodami

Rozdział 13. Maszyna losująca sędziów. Bareja by tego nie wymyślił

Rozdział 14. Wąsik ma sześć tysięcy dwieście podsłuchanych rozmów. Brejza ściga do końca

Źródła

Podziękowania

Rozdział 1

NAJPOTĘŻNIEJSZY SZPIEG I WIELKI KAC

Stara toyota podskakuje na wyboistej szosie na wschodzie Polski. Kierowca zerka dyskretnie w tylne lusterko, sprawdzając, czy nie ma „ogona”. Kilka razy skręca w boczne drogi, by się upewnić, że nikt za nim nie jedzie. Wjeżdżamy w las, snop światła oświetla pokryte śniegiem świerki. Jest głucha zimowa noc.

– Wiecie, że jak teraz będziemy mieli wypadek, to nikt się o tym nie dowie? – rzuca mężczyzna z fotela pasażera i zaczyna się nerwowo śmiać.

Jest łącznikiem. Umówił mnie z człowiekiem, który ma kontakty w służbach specjalnych, a teraz kieruje toyotą. Dogrywanie naszego spotkania trwało tygodniami. Był warunek: żadnych telefonów, innych urządzeń elektronicznych i żadnego nagrywania.

Łącznik się nieco stresuje, chyba bez telefonu czuje się nieswojo. Obserwuję go z tylnego siedzenia i przez głowę przechodzi mi myśl, że może mieć rację. Jeśli na oblodzonej drodze rąbniemy w drzewo, z leciwej toyoty niewiele zostanie. A nawet gdy ktoś z nas zdoła wyjść cało, nie wiadomo, jak długo będzie musiał iść do najbliższej chaty, by ściągać pomoc.

A może to tylko głupie przywiązanie to telefonu? Numery telefonów, prywatna korespondencja, nawigacja, profile na mediach społecznościowych, hasła, dostęp do konta w banku... Jeśli stracisz telefon i portfel, to koniec. Nie da się zastrzec konta w banku ani wypłacić gotówki. Ani nawet zadzwonić po pomoc.

„On jeszcze jest z tego pokolenia, że żeby z kimś rozmawiać, musiał się spotykać” – tłumaczyła mnie przed innymi znajoma trzydziestolatka, gdy się okazało, że ja – człowiek po czterdziestce – słabo ogarniam Instagrama.

Telefon, najlepszy przyjaciel człowieka. W pandemii kontakty z rodziną i przyjaciółmi zastąpiły sesje na FaceTime, Messengerze, Skypie. Wystarczyło kliknąć, żeby zamówić zakupy do domu. W cenie gwarantowany brak kontaktu z człowiekiem: siatki z zakupami anonimowy kurier kładł na wycieraczce, pukał do drzwi i znikał. W geście wdzięczności można było mu dać pięć gwiazdek.

Strażakom, którzy by nas rozcinali zaraz po wypadku, też bym dał pięć gwiazdek. Może nawet wystawił pozytywną recenzję...

Z zadumy wyrwało mnie polecenie kierowcy:

– Wysiadamy!

Z łącznikiem posłusznie wygramoliliśmy się z samochodu. Zatrzymał się gdzieś w lesie pośrodku niczego.

– Zaraz się przekonamy, czy pojedziemy dalej – mówi kierowca i zaczyna nas przeszukiwać.

Gdy przychodzi moja kolej, ciężko wzdycham.

– Coś się nie podoba? – rzuca mężczyzna, przesuwając ręce po moich plecach.

– Nie, po prostu myślałem, że zanim zaczniemy się dotykać, najpierw zaprosisz mnie na kawę – próbuję czerstwym żartem rozładować atmosferę.

Albo nie widzę dobrze w ciemnościach, albo rzeczywiście nikt się nawet nie uśmiechnął.

Wsiadamy z powrotem do toyoty i w milczeniu przejeżdżamy kolejnych kilkadziesiąt minut, aż wyrasta przed nami drewniana chata na skraju lasu. Pół godziny później siedzimy z herbatą rozparci w fotelach wokół kominka, z którego trzaskają iskry palącego się drewna.

– Co cię interesuje? – słyszę.

Nie wiem, od czego zacząć. Od ponad roku nie interesuje mnie nic innego niż Pegasus. To najpotężniejszy szpieg w historii: jednym kliknięciem jest w stanie całkowicie przejąć telefon, a jego właściciel nigdy się o tym nie dowie. Ściąga z urządzenia całą jego zawartość i przypisuje do odpowiednich katalogów, tak aby agentowi łatwo było przeszukać listę kontaktów, esemesy, wiadomości, spotkania w kalendarzu, zdjęcia, zaszyfrowane hasła...

Właściwie został opracowany do wykrywania terrorystów i szpiegów. Miał pomagać służbom w wyszukiwaniu zamachowców, a policji udaremniać porwania. Dzięki Pegasusowi można zdalnie włączyć aparat w telefonie i robić zdjęcia. Policja zobaczy, kto znajduje się w budynku, jaki jest jego rozkład, gdzie znajdują się ofiary, a gdzie ich oprawcy. Dzięki temu oddziały antyterrorystyczne zawczasu wiedzą, jak wejść do pomieszczenia, tak aby oszczędzić postronnych ofiar.

Tyle teoria.

W Polsce program służył jednak do zupełnie czego innego. Dysponowało nim Centralne Biuro Antykorupcyjne, które nie zajmuje się ani odbijaniem zakładników, ani polowaniem na zamachowców, tylko ściganiem korupcji. Ale agenci CBA podsłuchiwali polityków opozycji, adwokatów, niezależnych prokuratorów. Wielu z tych, którzy znaleźli się na liście inwigilowanych, nie usłyszało nigdy żadnych zarzutów ani nawet nie było wzywanych jako świadkowie. A jeszcze więcej nie dowie się nigdy, że było podsłuchiwanych.

Ile osób mogło być w Polsce inwigilowanych Pegasusem?

CBA kupiło licencję na czterdzieści numerów telefonów. Ale chodzi o podsłuchiwanie wszystkich czterdziestu numerów jednocześnie, w tym samym czasie, a nie czterdzieści w ogóle. W praktyce liczba inwigilowanych w Polsce jest znacznie większa, bo wyłącznie od polskiego licencjobiorcy izraelskiej firmy NSO, producenta programu, zależało to, ile telefonów chce podsłuchiwać.

– Jak agenci w terenie dowiedzieli się, że centrala ma dostęp do takiego wynalazku, rzucili się z wnioskami o zakładanie podsłuchów. Było ich tak dużo, że w pewnym momencie góra upomniała teren, by wysyłał wnioski tylko w najbardziej uzasadnionych sprawach. Po prostu mieli swoje ograniczenia operacyjne – mówi moje źródło ze służb.

Według niego nazwa „Pegasus” była zastrzeżona do wąskiego grona osób. Wśród agentów funkcjonowały rozmaite określenia, wymyślane przez ich przełożonych lub decydentów. Chodziło o to, żeby utajnić całe przedsięwzięcie tak bardzo, jak to tylko możliwe.

Delegatury CBA nie miały bezpośredniego dostępu do programu. Musiały się zadowolić tym, co na płytach przysyła im centrala w Warszawie. Kontrola nad Pegasusem znajdowała się w Biurze Techniki Operacyjnej CBA. To specjalna komórka zakładająca dla tej służby podsłuchy, kamery i całą technikę potrzebną do obserwacji osób podejrzewanych o przestępstwa. Jej funkcjonariusze przeszli specjalistyczne kursy, jak używać i instalować Pegasusa na telefonach tak zwanych figurantów, czyli osób śledzonych.

Tylko w wyjątkowych sytuacjach agenci z delegatur uczestniczyli w podsłuchach, które prowadziło BTO. Jedną z przyczyn była tajność projektu. Ale istniał i powód bardziej prozaiczny: w „pokoju nagrań” było za mało miejsca dla innych agentów. Zwykle więc delegatury dostawały płyty z materiałem zgrywanym przez agentów z BTO.

W wielu przypadkach w zupełności to wystarczało. To właśnie wiadomości i dane w postaci tekstu, a nie pliku audio, były największą wartością dla agentów. Mogli szybciej wyszukać interesujące ich informacje.

Pegasus był przełomowy, bo otwierał dostęp do szyfrowanych wiadomości w telefonach. Zanim nastała jego era, policja i służby były bezradne, gdy podejrzani wymieniali informacje na Signalu lub WhatsAppie.

Dylemat związany z Pegasusem polega jednak na tym, że można go wykorzystywać do dobrych i złych celów. Izraelska firma NSO Group, która go opracowała, chwali się, że dzięki niemu udało się ocalić tysiące ludzkich istnień. Założyli ją w 2010 roku dwaj przyjaciele ze szkoły: Shalev Hulio i Omri Lavie. Trzeci wspólnik, Niv Karmi, wniósł do firmy kontakty z izraelskim Mosadem. Od pierwszych liter imion tej trójki wzięła się nazwa NSO Group.

To Karmi w 2011 roku wprowadził do spółki szanowanego wojskowego i bohatera w wojnie Jom Kippur generała Avigdora Ben-Gala, który został jej prezesem. Generał wiedział, że tak potężne narzędzie w niepowołanych rękach może być jak brzytwa w ręku małpy, i wolał się zabezpieczyć. Postawił warunki: po pierwsze, NSO nie będzie nigdy operatorem programu, lecz klient, który kupuje licencję, dzięki czemu firma miałaby czyste ręce; po drugie, program będą mogły kupować tylko rządy państw; i po trzecie, za każdym razem o sprzedaniu licencji zdecyduje izraelskie ministerstwo obrony.

Nie uchroniło to wcale NSO od kłopotów. Firma „zawdzięczała” je dziennikarzom. Latem 2021 roku kilkanaście redakcji na całym świecie opublikowało efekty międzynarodowego śledztwa Forbidden Stories. Był to początek końca spektakularnej kariery Pegasusa i NSO Group, która dziesięć lat od powstania rozrosła się do siedmiuset pięćdziesięciu pracowników, a jej roczne obroty przekroczyły 240 milionów dolarów.

Dziennikarze zdobyli listę z pięćdziesięcioma tysiącami numerów telefonów zainfekowanych Pegasusem na całym świecie. Ujawnili, że z tego superszpiegowskiego programu najbardziej intensywnie korzystały służby Maroka. Agenci marokańscy śledzili nie tylko opozycję w kraju, lecz i prezydenta Francji Emmanuela Macrona. W sumie wykonali dziesięć tysięcy wejść Pegasusem na telefony.

Niewiele mniej trafień miała Arabia Saudyjska. Jej służby inwigilowały żonę Dżamala Chaszukdżiego, saudyjskiego dziennikarza podstępem zwabionego do saudyjskiego konsulatu w Turcji, gdzie został stracony i poćwiartowany.

Meksyk używał Pegasusa do śledzenia opozycjonistów i działaczy obywatelskich, którzy walczyli o to, by nie zatruwać w kraju źródeł wody pitnej. Ale program posłużył również do walki z kartelami narkotykowymi. Władze Meksyku utrzymują, że udało się dzięki niemu schwytać Joaquína Guzmána Loerę, znanego pod pseudonimem El Chapo.

W Europie Pegasusa używała połowa krajów Unii. Pozwoliło to służbom rozbić międzynarodową siatkę pedofilów. Większość członków UE nie wykorzystywała nigdy w pełni możliwości programu, uznając, że ingeruje on w wolności demokratyczne.

Zdarzały się jednak wyjątki. Dylematów nie miały rządy Polski, Węgier i Hiszpanii.

W listopadzie 2021 roku, cztery miesiące od opublikowania dziennikarskiego śledztwa Forbidden Stories, Izrael umieścił na czarnej liście te trzy kraje z zakazem eksportu do nich oprogramowania szpiegowskiego.

Hiszpanie Pegasusem podsłuchiwali rząd Katalonii, za wszelką cenę dążący do niepodległości. Parlament Europejski zaczął stawiać pytania o zasadność podsłuchów i legalność tego, co robił Madryt. Dla NSO i Izraela były to kluczowe sprawy: gdyby na jaw wyszło, że ich program służył do czegoś, co nie mieści się w katalogu praworządnego działania, kontrolowanego w strukturach demokratycznego państwa, oznaczałoby to gniew Stanów Zjednoczonych i duży problem dla Izraela.

Bardzo wątpliwe było też to, co z Pegasusem robiły Węgry. Gdy w 2021 roku węgierski dziennikarz Szabolcs Panyi z biorącego udział w projekcie Forbidden Stories portalu śledczego Direkt36 zaczął sprawdzać listę z numerami osób inwigilowanych, ze zdumieniem odkrył na niej i swój telefon. Dalsze jego śledztwo wykazało, że węgierskie służby chciały poznać informatora, z którym rozmawiał, zbierając materiały do tekstu o Międzynarodowym Banku Inwestycyjnym w Budapeszcie. Ten założony jeszcze w latach siedemdziesiątych bank pod egidą RWPG był od samego początku agenturą najpierw radzieckiego, a po upadku ZSRR, rosyjskiego wywiadu.

Rząd na Węgrzech podsłuchiwał też przedsiębiorców. Na liście znalazł się Zoltán Varga, właściciel grupy medialnej, do której należą redakcje krytyczne wobec premiera Viktora Orbána. Wiosną 2018 roku zaprosił on pięciu innych biznesmenów na kolację, podczas której omawiali utworzenie fundacji. Miała się zajmować tropieniem korupcji wśród rządzących. Właśnie wtedy służby zainstalowały Pegasusa na telefonie jednego z uczestników spotkania. Z planów, które snuli biznesmeni, ostatecznie nic nie wyszło, bo żaden z nich nie złożył wiążącej deklaracji. Ale dwa tygodnie później Varga dostał ostrzeżenie: „Lepiej nie urządzaj więcej takich kolacji, bo może się to dla ciebie źle skończyć”.

Ostatecznie gospodarz kolacji Zoltán Varga doczekał się spełnienia groźby. Węgierski urząd skarbowy rozpoczął dochodzenie w sprawie rzekomo niezapłaconych przez niego podatków, co dla Vargi może oznaczać więzienie.

Dziennikarskie śledztwo Direkt36 ujawniło, że węgierski rząd podsłuchiwał Pegasusem nawet ochroniarzy ówczesnego prezydenta Jánosa Ádera, upewniając się, czy może liczyć na jego lojalność.

Za kupnem Pegasusa przez Polskę również stały partyjne interesy rządzących.

Wspólnie z węgierskim sojusznikiem rząd Beaty Szydło postanawia latem 2017 roku wejść w konszachty w celu zdobycia dostępu do programu. Posłużyły do tego kontakty z Beniaminem Netanjahu, który w lecie 2017 roku przyjechał do Budapesztu na szczyt Grupy Wyszehradzkiej. Orbán od lat zabiegał o dobre relacje z premierem Izraela. Zdjęcia z uśmiechniętym Netanjahu wytrącały z ręki argumenty krytykom węgierskiego premiera, że jego rząd jest antysemicki i ksenofobiczny. Z kolei Netanjahu od dawna poszukiwał w Unii Europejskiej kraju, który był w stanie rozbić jej jedność wobec krytyki Izraela w sprawie polityki w Strefie Gazy. Węgry, koń trojański w Unii Europejskiej, nadawały się do tego znakomicie.

Podstawowym założeniem powodzenia tego projektu była jego tajność. Węgierscy posłowie parlamentarnej komisji do spraw służb specjalnych, którzy głosowali w październiku 2017 roku nad dopuszczeniem dodatkowych technik inwigilacji przez państwo, nie mieli pojęcia, że zgadzają się na zakup Pegasusa. W krótkiej prezentacji przedstawiciel Narodowej Służby Bezpieczeństwa (NBSZ) wyjaśnił im jedynie, że chodzi o „wysoce wyrafinowaną technikę” inwigilacji, która zwiększy bezpieczeństwo kraju. Komisja zagłosowała jednogłośnie „za”. Projekt poparli nawet posłowie opozycji. Jeden z socjalistycznych deputowanych przyznał dziennikarzom, że wierzył służbom w to, że dodatkowe narzędzia zwiększą bezpieczeństwo kraju.

By zmylić tropy, program kupiło nie bezpośrednio państwo, lecz spółka, w której udziały miał były oficer komunistycznej bezpieki i zaufany człowiek Sándora Pintéra, ministra spraw wewnętrznych. On z kolei był najbardziej zaufanym człowiekiem Orbána (był we wszystkich jego rządach). W Budapeszcie mówi się, że nie ma drugiego człowieka z taką wiedzą o węgierskich politykach jak on.

Węgrzy kupili Pegasusa za 6 milionów euro. Według portalu śledczego Direkt36 służby inwigilowały co najmniej trzysta osób. Wśród nich ludzi, którym prokuratura nigdy nie postawiła żadnych zarzutów: samorządowców, przedsiębiorców, a nawet zagranicznego studenta uczestniczącego w demonstracji przeciwko Orbánowi.

Oddanym sojusznikom Netanjahu oferował Pegasusa w ramach tak zwanej cyberdyplomacji. Izraelski premier, mający w kompetencjach nadzór nad udzielaniem licencji na oprogramowanie szpiegowskie Pegasusa, oferował go tym krajom, w których robił interesy (na przykład Arabii Saudyjskiej czy Indiom), po to, aby zacieśnić więzy.

Latem 2017 roku do Budapesztu na spotkanie Grupy Wyszehradzkiej izraelski premier przyleciał z grupą kilkudziesięciu biznesmenów. Kilkunastu z nich reprezentowało spółki zajmujące się cyberbezpieczeństwem (w tym hakowaniem i podsłuchami). Po oficjalnej sesji plenarnej Szydło spotkała się z Netanjahu w cztery oczy.

Dwa miesiące później polski rząd kupił Pegasusa. I podobnie jak na Węgrzech, polskie władze również ukryły to przed parlamentem.

Najwyższa Izba Kontroli odkryła, że Centralne Biuro Antykorupcyjne kupiło Pegasusa za 33 miliony złotych, z czego 25 milionów zapłaciło Ministerstwo Sprawiedliwości za pośrednictwem podległego mu funduszu pomocy pokrzywdzonym. Pieniądze te nakazał przelać na konto CBA Michał Woś, wiceminister sprawiedliwości. By to zrobić, musiał uzyskać pozytywną opinię sejmowej Komisji Finansów Publicznych.

Wzorem Węgrów posłowie nie poznali prawdy, za czym głosują. Woś, który wnioskował o przesunięcie pieniędzy, przemilczał fakt, że mają trafić na zakup Pegasusa. NIK uznała, że do transferu doszło wbrew prawu, jednak nie dlatego, że posłowie nie wiedzieli, na co się zgadzają. Chodzi o to, że ustawa o CBA nie pozwala na finansowanie jego działalności ze źródeł innych niż bezpośrednio z budżetu państwa. Sprawę później badało Ministerstwo Finansów. Ale wiceminister Piotr Patkowski ukręcił jej łeb, stwierdzając, że wprawdzie doszło do złamania prawa, ale uznał to za „niską szkodliwość społeczną czynu”.

Brakujące 8 milionów złotych do Pegasusa dołożyło CBA. Znów jak u Węgrów – do zakupu oprogramowania od Izraelczyków posłużyła firma mająca powiązania z dawną komunistyczną bezpieką. Większość udziałów w firmie Matic, która kupiła dla CBA Pegasusa, miała dawna funkcjonariuszka Służby Bezpieczeństwa, w PRL działająca w wywiadzie.

Chodziło przecież o to, by ukryć prawdę. A nikt nie nadawał się do tego lepiej od wieloletnich agentów pamiętających jeszcze czasy bezpieki. Po raz kolejny się okazało, że demonstracyjnie antykomunistyczny rząd PiS nie gardzi zasłużonymi dla komunizmu ludźmi, gdy sprzyja to realizacji jego celów (tak jak wcześniej obsadził PRL-owskiego prokuratora Stanisława Piotrowicza w roli sędziego Trybunału Konstytucyjnego, by mieć nad tą instytucją kontrolę).

Jednak myślenie o tym, że Pegasusa uda się ukryć, okazało się naiwne. Izraelscy producenci programu zaleźli za skórę wielkim spółkom technologicznym, których luki w oprogramowaniu wykorzystywali do przejmowania telefonów ich właścicieli. Pegasus wykorzystywał przez długi czas dziury w kodzie znajdujące się w wiadomościach tekstowych iMessage. Proces wytoczyła NSO Meta Marka Zuckerberga, bo Pegasus przejmował telefony za pośrednictwem aplikacji WhatsApp, należącej do tej firmy.

Apple z kolei zaczął w listopadzie 2021 roku wysyłać do swoich klientów ostrzeżenia, że ich telefon mógł zostać zhakowany. Taką notyfikację dostała między innymi prokurator Ewa Wrzosek, która podpadła partii rządzącej, kiedy chciała wszcząć śledztwo w sprawie tak zwanych wyborów kopertowych.

W grudniu 2021 roku agencja Associated Press opublikowała depeszę o pierwszych polskich ofiarach Pegasusa.

Władza zaczęła gorączkowo zaprzeczać tym doniesieniom. Michał Woś, ten sam wiceminister sprawiedliwości, który cztery lata wcześniej w sejmowej Komisji Finansów Publicznych ukrywał przed posłami zakup Pegasusa, ze sprawy kpił. Twierdził, że jedynym Pegasusem, jaki kupił, była w latach dziewięćdziesiątych konsola do gier o tej samej nazwie. Gdy się okazało, że to jego podpis widnieje na ministerialnym poleceniu wypłaty 25 milionów złotych na rzecz CBA, nabrał wody w usta.

Woś, rocznik dziewięćdziesiąty pierwszy, to skarbnik partii Solidarna Polska i jeden z najbardziej zaufanych współpracowników Zbigniewa Ziobry, który jest jego szefem zarówno w partii, jak i w ministerstwie. Ziobro z kolei znany jest z fascynacji sprzętami nagrywającymi rozmowy. Jeszcze na studiach potajemnie nagrywał kolegów z roku.

Gdy został ministrem sprawiedliwości w rządzie Zjednoczonej Prawicy, całkowicie podporządkował sobie prokuraturę. Za niesubordynację jego podwładni są karnie wysyłani do placówek położonych na drugim końcu Polski. Ziobro patrzy im na ręce i ma wiedzę o najbardziej utajnionych postępowaniach, bo wcześniej zagwarantował sobie prawo do przeglądania akt z dowolnej sprawy. Sterowanie prokuratorskimi postępowaniami nigdy nie było łatwiejsze.

Ale Ziobro ma też wpływ na sądy, bo trafiają do nich neosędziowie z wybranej przez polityków Krajowej Rady Sądownictwa, której przewodniczącą jest jego znajoma z liceum. To z tych sędziów jako minister sprawiedliwości dobiera prezesów sądów.

Wreszcie podporządkował sobie publiczne media, kiedy na ich czele stanął Jacek Kurski, członek Solidarnej Polski, i mógł wysyłać ekipy telewizyjne do politycznych spraw prowadzonych przez prokuratury podległe jego pryncypałowi. A potem tak ustawić propagandowo przekaz, by był zgodny z linią partii i przedstawiał opozycję w jak najgorszym świetle. Wykonawcami tych zadań są dyspozycyjni prokuratorzy, sędziowie i pracownicy państwowej telewizji. Motywuje ich obietnica błyskawicznego awansu, niespełnione ambicje i zadry z przeszłości, rzadziej względy ideologiczne. Prawie zawsze cechuje brak wystarczających kompetencji. W warunkach zdrowej konkurencji nie zrobiliby tak spektakularnych karier.

Nie są to puste słowa. Dowody znajdują się w sprawie jednego z polityków opozycji, który był inwigilowany Pegasusem. To Krzysztof Brejza, członek Platformy Obywatelskiej. Jego nazwisko pojawiło się w grudniu 2021 roku w doniesieniu agencji Associated Press, która poinformowała o pierwszych podsłuchiwanych Pegasusem w Polsce.

W 2019 roku Brejza był inwigilowany co najmniej trzydzieści trzy razy, w trakcie obydwu kampanii: do Parlamentu Europejskiego na wiosnę oraz jesienią do Sejmu i Senatu. Służby szpiegowały również jego otoczenie. Pegasus został podpięty pod telefon jego ojca, prezydenta Inowrocławia Ryszarda Brejzy, a także ówczesnej dyrektor biura poselskiego (dzisiaj posłanki PO) Magdaleny Łośko.

Pretekstem do inwigilacji Brejzów i ich otoczenia była tak zwana afera inowrocławska. Państwowe media wałkowały ją miesiącami, a politycy PiS grzmieli o tym, że Brejzowie za publiczne pieniądze z lewych faktur finansowali kampanię PO.

Tymczasem za tak zwaną aferą inowrocławską stoi działaczka PiS, pieniądze z publicznej kasy kradła ramię w ramię z inną kobietą startującą w wyborach z list tej samej partii. Mimo to lokalni działacze Solidarnej Polski oczerniali Brejzów, również za pośrednictwem TVP, do której mieli dostęp. Sprawa była priorytetowa dla rządzących. Osobiście nadzorował ją prokurator okręgowy w Gdańsku, a wspomagał go jego przełożony z prokuratury regionalnej. Zwykle śledztwa prowadzi się w ten sposób w najpoważniejszych sprawach kryminalnych.

A wszystko zaczęło się od Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Do dzisiaj mają tam kaca moralnego, gdy dla wszystkich jest już jasne, że CBA stało się politycznym orężem rządzących.

To dlatego mój informator zgodził się na sekretne spotkanie w chacie na wschodzie Polski. Podczas wielogodzinnej rozmowy nie tracił czujności. Mimo że byliśmy na odludziu, co jakiś czas wyglądał za okno i wypatrywał, czy ktoś przypadkiem nie zbłądził samochodem w okolicy i nas nie obserwuje. Choć przeszukał nas wcześniej, czy nie wzięliśmy ze sobą telefonów, i tak na wszelki wypadek włączył radio. Z głośnika łupało natarczywe disco polo, gdy tłumaczył powody, dla których zgodził się rozmawiać.

– Przez lata widziałem tyle, że przyzwyczaiłem się do tego, że każdy polityk to świnia, nieważne z jakiej partii przychodzi. Ale to, co ludzie z PiS zrobili w sprawie Brejzów, było wyjątkowe podłe – mówi.

Zacznijmy więc o tym opowieść.

ROZDZIAŁ 2

KOSMITA PRZYNOSI LEWE FAKTURY. I PRZECIEKI Z CBA

Sprawa inowrocławskiej afery fakturowej zaczęła się od kosmity, który przyszedł do delegatury CBA w Bydgoszczy – zaczyna opowieść mężczyzna.

– Kogo? – zaczynam tracić nadzieję na poważną rozmowę.

– Kosmity. Tak nazywamy tych, którzy przynoszą „niesamowicie ważne, wręcz niesłychane sprawy”. W ich mniemaniu oczywiście. Mnóstwo wśród nich osób, powiedzmy, niezrównoważonych albo przychodzących z głupotami, które niepotrzebnie zajmują nam czas. Tyle że tym razem było inaczej – mówi, wzruszając ramionami, jakby sam nie mógł uwierzyć w to, że z „obywatelskiego zgłoszenia” udało się ulepić sprawę głośną na całą Polskę.

„Kosmita”, który zawitał latem 2017 roku do bydgoskiej delegatury CBA, dyżurującym wtedy agentkom wręczył plik lewych faktur. Chodziło o wydatki urzędu miejskiego w Inowrocławiu. Informator był przekonany, że usługi nie zostały wykonane, ale ktoś pobrał za nie z kasy miejskiej pieniądze.

Agenci CBA zaczęli sprawdzać dokumenty. Na początek wysłali kilkanaście zapytań do rozsianych po całym kraju firm, czy aby na pewno to one je wystawiły. Szybko się okazało, że faktury są lipne. Przedstawiciel firmy z oddalonego o 300 kilometrów Wrocławia o tym, że miał wypożyczyć inowrocławskiemu urzędowi sprzęt nagłośniający na festyn miejski, dowiedział się dopiero od agentów. Inny przedsiębiorca z Poznania zdziwił się, że CBA pyta go o organizację wystawy fotograficznej w jego mieście. Odpisał, że firma nie ma z tym nic wspólnego – prowadzi sprzedaż i montaż klimatyzatorów.

Wszystkie faktury wystawione były na wydział promocji i kultury urzędu miejskiego w Inowrocławiu, a należność za nie została zapłacona gotówką.

W tym czasie naczelniczką wydziału była Agnieszka Ch., jednocześnie rzeczniczka prezydenta Ryszarda Brejzy. I to ona zatwierdzała wszystkie faktury, a w wielu wypadkach sama pobierała pieniądze w urzędowej kasie, nie wzbudzając przy tym niczyich podejrzeń.

Osoba znająca to śledztwo mówi: – W normalnych czasach cała ta sprawa okazałaby się nieskomplikowana. Bez problemu poradziliby sobie z nią policjanci komendy powiatowej.

Ale to nie były normalne czasy.

Afera w Inowrocławiu w 2017 roku miała wymiar lokalny, ale szybko została nagłośniona przez polityków PiS i kontrolowane przez niech media ogólnopolskie.

Od piętnastu lat Inowrocławiem rządził prezydent Ryszard Brejza. Choć bezpartyjny, to kojarzony był z Platformą Obywatelską ze względu na swojego syna – Krzysztofa Brejzę, wtedy posła PO. Młodszy Brejza był w kraju bardziej rozpoznawalny od ojca, dzięki nagłaśnianiu afer i członkostwu w komisji śledczej do spraw Amber Gold. Poseł Brejza składał wiele interpelacji związanych z wydatkami ówczesnego rządu. Ujawnił, że rozbita przez kierowcę Beaty Szydło limuzyna kosztowała 2,5 zł miliona złotych. Nagłośnił, że ówczesny rząd nie szczędził wojskowych samolotów CASA na przeloty, które powinny służyć armii, a nie członkom rządu. Tabloidy wówczas grzmiały: „Ministrowie traktują CAS-ę jak taksówkę”.

Do tego lipiec 2017 roku, choć oszczędził Polakom upałów, politycznie był bardzo gorący.

Po wcześniejszym przejęciu spółek skarbu państwa, prokuratury, służb specjalnych i mediów PiS wzięło się do sądów. Polska Fundacja Narodowa za miliony złotych rozpoczęła kampanię oczerniającą sędziów. Na billboardach w całym kraju pojawiły się hasła: „Niech zostanie tak, jak było...”, oskarżające sędziów o korupcję i złodziejstwo czy wypuszczanie na wolność pedofilów. Miało to dać społeczne poparcie i grunt pod przygotowywane zmiany.

Projekt ustawy, który zawisł 12 lipca w nocy na stronie internetowej Sejmu, przewidywał poważne osłabienie niezależności Sądu Najwyższego. Władzę nad nim miał w praktyce przejąć minister sprawiedliwości. I to on miał decydować, których sędziów pozostawić tymczasowo na stanowiskach, a których odesłać na emerytury. Nowi sędziowie mieli zostać wybrani przez nową, kontrolowaną przez polityków KRS.

20 lipca przepisy upolityczniające wymiar sprawiedliwości weszły już pod obrady Sejmu.

Aktywny w tej sprawie od wielu tygodni Brejza apelował z mównicy sejmowej do polityków PiS, by nie głosowali tej ustawy, bo występuje w niej konflikt interesów.

– Chodzi zwłaszcza o dwóch ministrów w rządzie Beaty Szydło: pana ministra Wąsika i pana ministra Kamińskiego. Sąd Najwyższy niebawem rozpozna waszą sprawę. (...) Jesteście obecnie podsądnymi bezpośrednio zainteresowanymi tak szybkim uchwaleniem zmian, które dają wpływ polityczny na skład orzekający – mówił Brejza.

Tego samego dnia Sejm głosami PiS przegłosował ustawę o Sądzie Najwyższym. Na ulice od Pomorza po Śląsk wyszły tysiące ludzi, by nakłonić Andrzeja Dudę do zawetowania antykonstytucyjnych przepisów. W Warszawie pod Pałacem Prezydenckim zgromadziło się kilkadziesiąt tysięcy osób i wysłuchało konstytucji odczytanej przez znanych aktorów.

Głównego lokatora nie było wtedy na miejscu, gdyż udał się wraz z żoną na urlop do rezydencji prezydenckiej na Półwyspie Helskim. Na wieść o tym wypoczywający nad Bałtykiem Polacy ruszyli do Juraty z transparentami: „Chcemy weta!” i, skandując hasło: „Porozmawiaj z suwerenem!”, domagali się wyjścia do nich Dudy.

Protesty objęły ponad sto czterdzieści miejscowości w całym kraju. Nigdy później demonstracje przeciwko rządom PiS już nie osiągnęły takiej skali. Ich efektem było częściowe zawetowanie ustaw sądowych, co Duda ogłosił 24 lipca. Na moment wydawało się, że protesty społeczne powstrzymały walec zmian PiS.

Dwa miesiące później bydgoscy agenci CBA już wiedzą, że większość inowrocławskich faktur jest trefna. Na materiałach operacyjnych pod jedną z lewych faktur ktoś kreśli ołówkiem dopisek: „Nie robili :)”, ze znakiem uśmiechniętej twarzy – agent ustalił, że firma, która widnieje na fakturze, w rzeczywistości nie wykonała usługi.

Tymczasem w polityce wciąż nie opadają emocje po niedawnych protestach przeciwko upolitycznieniu sądów. W połowie września Brejza ujawnia, kto stał za kampanią oczerniającą sędziów. To spółka Solvere założona przez dwoje byłych pracowników Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Jej siedziba mieści się pod tym samym adresem w Gdańsku, co zaufana kancelaria Jarosława Kaczyńskiego. Za kampanię zainkasowali ponad milion złotych.

Od tej pory działania służb i rządowej telewizji zaczynają się krzyżować. W październiku 2017 roku Brejzę na cel bierze TVP. Inowrocław staje się negatywnym bohaterem Magazynu śledczego Anity Gargas. Ta wywodząca się z „Gazety Polskiej” publicystka jest już wówczas gwiazdą pisowskiej telewizji.

W TVP ma bardzo wysoką pozycję. Dysponuje własnym budżetem na programy, wynegocjowanym z szefostwem stacji. W TVP nie ma żadnych zwierzchników poza jednym – odpowiada tylko przed prezesem Jackiem Kurskim.

Śledztwa Gargas dotyczą głównie opozycji. W 2017 roku TVP emituje odcinki Magazynu śledczego... na temat prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza, a także trójmiejskich polityków Platformy Obywatelskiej, zarzucając im, że ich partię finansowała niemiecka CDU. Inne odcinki, historyczne, dotyczą rzekomej zmowy komunistów z ówczesną opozycją, czyli „kłamstwa Okrągłego Stołu”. Te współczesne – nieprawidłowości w spółkach skarbu państwa za rządów PO, za co ma odpowiadać Donald Tusk. Kilka programów poświęca katastrofie smoleńskiej i domniemanemu udziałowi w niej Rosjan – to konik Gargas.

Pośród takich tematów swoje miejsce zajmuje również Inowrocław. W październiku 2017 roku Magazyn śledczy... poświęci miastu aż dwa odcinki. Pierwszy nie dotyczy jednak jeszcze afery fakturowej, nad którą bydgoskie CBA pracuje ledwie od kilku tygodni. Tematem jest lokalny zatarg między właścicielką hotelu a władzami miasta, które reprezentuje prezydent Ryszard Brejza. Teza: Brejzowie stworzyli z Inowrocławia „prywatne miasto”, w którym dzierżą władzę niemal absolutną.

Gargas kończy program tajemniczą zapowiedzią: – To nie wszystkie skandale w rządzonym przez Ryszarda Brejzę Inowrocławiu. Do tego tematu z pewnością będziemy wracać.

Wraca już po trzech tygodniach. Tym razem z materiałem o aferze fakturowej w Inowrocławiu. Data jego emisji zbiega się z pracą Brejzy w komisji do spraw Amber Gold, gdzie ujawnia, że dla tej będącej piramidą finansową spółki pracowały osoby związane ze SKOK-ami, z którymi PiS łączą interesy.

Gargas zaczyna odcinek Magazynu śledczego...:

– Poseł Platformy Obywatelskiej Krzysztof Brejza jest bardzo aktywny w komisji śledczej Amber Gold. Nie był tak aktywny w sprawie afery w Inowrocławiu. Z czego wynika brak zainteresowania skandalem w jego własnym okręgu wyborczym?

W programie po raz pierwszy publicznie pojawiają się lewe faktury wystawione na urząd miejski w Inowrocławiu. Z materiału już wtedy wynika, że główną podejrzaną w sprawie jest Agnieszka Ch., ale pada tam też sugestia, że za aferę odpowiada prezydent Ryszard Brejza, który nie dopilnował urzędniczki (tezę tę Gargas będzie powtarzać w kolejnych miesiącach).

Autorką obydwu odcinków o Inowrocławiu jest Karolina Tomaszewicz. To doświadczona dziennikarka specjalizująca się w służbach specjalnych. Do TVP przeszła w 2016 roku z Telewizji Republika wraz z desantem innych dziennikarzy: Michałem Rachoniem, Dawidem Wildsteinem czy Bartłomiejem Graczakiem – późniejszą „gwiazdą” Wiadomości.

Skąd pochodzą prezentowane w programie Gargas lewe faktury wystawione na urząd w Inowrocławiu? Prokuratura nie była wtedy jeszcze poinformowana o sprawie. Istnieją zatem tylko dwie możliwości: z inowrocławskiego magistratu lub CBA.

Tymczasem autorka przyznaje w materiale, że mimo próśb miasto nie udostępniło jej dokumentów.

To, że telewizja państwowa działała za rządów PiS w ścisłym porozumieniu z CBA, nie jest niczym nadzwyczajnym. Mariusz Kowalewski, dawny zastępca kierownika redakcji publicystyki i reportażu TVP Info, pisze w książce TVPropaganda, że było to normą. Dziennikarze wiedzieli o sprawie zatrzymania byłego sekretarza generalnego PO Stanisława Gawłowskiego, zanim jeszcze CBA weszło do niego do domu. Redakcja posłała tam z samego rana człowieka z kamerą.

W programie Gargas w taki oto sposób za pośrednictwem telewizji rządowej w październiku 2017 roku po raz pierwszy ze służb wyciekły do wiadomości publicznej poufne materiały operacyjne dotyczące afery w Inowrocławiu, i to jeszcze przed wszczęciem oficjalnego śledztwa.

Podejrzani mogli zyskać dzięki temu czas na zorientowanie się, co CBA „może na nich mieć”. A także – jak się później okaże – na zbudowanie własnej linii obrony i rzucenie funkcjonariuszom przynęty, która odwróci ich uwagę.

Jeszcze zanim śledztwo zostało w ogóle wszczęte, rządowa telewizja już zaczęła lansować polityczny charakter afery. Na koniec odcinka Magazynu śledczego... z lewymi fakturami Gargas zasugerowała, że być może pieniądze z nich posłużyły do finansowania kampanii PO.

– Śledczy muszą ustalić, czy prawdą jest powtarzana w Inowrocławiu teza, że pieniądze z lewych faktur były wykorzystywane w kampanii wyborczej. Z pewnością do tematu „prywatnych miast” będziemy wracać – zakończyła program.

Wnioski z tych słów wyciągnie główna podejrzana Agnieszka Ch. Ale do tego czasu minie jeszcze rok.

Tymczasem 20 października 2017 roku, a więc dzień po wizycie ekipy TVP, do ratusza wkracza CBA. Agenci zabierają dokumenty także w jednej z podległych miastu instytucji zajmujących się organizacją wydarzeń kulturalnych oraz wkraczają do mieszkań kilku urzędników podejrzewanych o udział w aferze. W inowrocławskim magistracie siedzą aż do późnej nocy, przeglądając dokumenty i konfiskując sprzęt.

Akcję zakrojono na szeroką skalę, w przeszukaniach uczestniczyli funkcjonariusze z odległej o dwie godziny drogi delegatury w Gdańsku. Do przeszukań zostali przydzieleni nawet ci, którzy niedawno zostali do służby przyjęci – jak Joanna Ż., prywatnie żona radnego PiS spod Inowrocławia. Ż. nie miała żadnego doświadczenia w policji czy innej służbie. Przed przyjściem do CBA pracowała w szkole jako nauczycielka polskiego.

Paweł Wojtunik, szef CBA w latach 2009–2015, mówi, że dawniej funkcjonariusze musieli spełnić wyśrubowane kryteria, aby zostać agentami.

– Kiedy ja byłem szefem CBA, o przyjęciu decydowało dotychczasowe doświadczenie zawodowe, szkolenia, a także specjalistyczne wykształcenie. Za PiS te zasady przestały obowiązywać.

Wojtunik dodaje, że w CBA dramatycznie brakuje ludzi, bo coraz więcej z nich odchodzi na emerytury. Mają dość upolitycznienia służby.

– A ci, którzy zostali, często nie mają kwalifikacji – twierdzi.

Uosobieniem takiego funkcjonariusza CBA jest Maciej W., który 20 października 2017 roku uczestniczył w przeszukaniu urzędu w Inowrocławiu. Na tle innych agentów z Bydgoszczy wyróżnia się posturą: zwalisty, krótko ostrzyżony. W. poprowadzi śledztwo inowrocławskie.

W politycznych sprawach, które służą oczernianiu opozycji, ma już doświadczenie. Dziesięć lat wcześniej był agentem prowadzącym sprawę prezydenta Sopotu Jacka Karnowskiego. Gdańska delegatura, w której W. wtedy pracował, rozpoczęła operację o kryptonimie „Mewa”. Agenci szukali dowodów korupcji lub działania na szkodę urzędu przez Karnowskiego w związku z budową centrum hotelarsko-gastronomicznego w Sopocie. Będący wówczas członkiem PO Karnowski cieszył się sporą popularnością i był rozpoznawalny w kraju.

Kontrole CBA nic nie ujawniły. Ale rok później agentom trafił się – jak sądzili – prawdziwy diament.

W 2008 roku do prokuratury zgłosił się z potajemnym nagraniem Karnowskiego skłócony z prezydentem biznesmen Sławomir Julke. Twierdził, że Karnowski domagał się od niego łapówki w postaci dwóch mieszkań w zamian za korzystną decyzję urzędową. Prezydent Sopotu został zatrzymany i trafił na policyjny dołek. Szefostwo PO postanowiło go zawiesić w partii, mimo że Karnowski nie przyznał się do winy.

W policyjnej celi spędził niecałą dobę i za kraty już nie wrócił. Sąd nie zgodził się na trzymiesięczny areszt, uznając materiał dowodowy prokuratury za zbyt słaby. Po latach procesów Karnowski zostanie uniewinniony niemal ze wszystkich zarzutów. Stało się tak mimo gorliwości W. w szukaniu wszelkich możliwych dowodów na winę Karnowskiego. Agenci CBA na jego polecenie zebrali wiele dokumentów z publicznych przetargów, przesłuchiwali świadków, założyli nawet obserwację kierowcy Karnowskiego. Wszystko zdało się na nic.

Ostatecznie się okazało, że sprawa została pogrzebana przez błędy samego agenta Macieja W. Zawali sprawę głównego dowodu, którym było nagranie, jakie potajemnie wykonał Julke. W trakcie procesu na jaw wyjdzie, że W. udostępnił nagranie Julkemu. Biegli nie będą w stanie wykluczyć, że ktoś przy nim manipulował, a sąd uzna dowód za niewiarygodny.

Gdy szefem CBA został Paweł Wojtunik, W. trafił do centrali w Warszawie. Nie była to dla niego nagroda. Zajmował się tam techniką operacyjną i nie dostał już żadnej sprawy do poprowadzenia. W podobnym czasie na zesłanie do Warszawy trafił Jarosław Sz., który pracował razem z W. w gdańskiej delegaturze przy sprawie Karnowskiego.

Zarówno W., jak i Sz. wywodzą się z gdańskiej komendy wojewódzkiej policji – pracowali tam przez lata w wydziale do walki z przestępczością gospodarczą. Aż w 2007 roku do powstającej dopiero co delegatury CBA w Gdańsku ściągnął ich Wiesław Jasiński, zaufany człowiek Jarosława Kaczyńskiego. To on wraz z Mariuszem Kamińskim i Maciejem Wąsikiem był współtwórcą CBA za pierwszego rządu PiS.

I to Jasiński nadzorował w gdańskiej delegaturze CBA, jako jej szef, śledztwa polityczne. Nie tylko to wymierzone w Karnowskiego, lecz również to dotyczące sopockiego biznesmena Ryszarda Krauzego. Za drugiego rządu PiS zostanie wiceministrem finansów, odpowiedzialnym za uszczelnienie podatku VAT.

Trzecim ważnym funkcjonariuszem z gdańskiego CBA będzie Andrzej P. Podczas operacji „Mewa” wymierzonej w prezydenta Karnowskiego był zastępcą naczelnika wydziału dochodzeniowo-śledczego gdańskiej delegatury CBA. W 2012 roku odejdzie ze służby.

Wróci do niej trzy lata później, po wygranych przez PiS wyborach, i ponownie trafi do gdańskiego CBA, lecz już nie jako zastępca naczelnika, tylko szef całej delegatury. W ten oto sposób, gdy rozpocznie się sprawa inowrocławska, ekipa agentów rozpracowujących prezydenta Karnowskiego otrzyma nowe zadanie: rozpracować Brejzów.

P. ściągnie do tej sprawy na szefa bydgoskiego wydziału Jarosława Sz., a ten agenta Macieja W.

Na początku kariery w Bydgoszczy Jarosław Sz. miał sporo szczęścia. Odziedziczył w spadku sprawę zakończoną sukcesem. Chodziło o ustawienie przetargu na remont dworca kolejowego w Olsztynie. Agenci zatrzymali podejrzanych w trzech województwach.

Akcja ta zrobiła na centrali spore wrażenie, bo maleńka jednostka w Bydgoszczy wykonała robotę, jaką mogłyby się pochwalić dużo większe delegatury w Katowicach czy Gdańsku. Dla Jarosława Sz. zaczął się złoty okres.

Dostał zielone światło na zatrudnienie kolejnych agentów i perspektywę reorganizacji wydziału zamiejscowego w Bydgoszczy w samodzielną delegaturę. Był murowanym kandydatem na jej dyrektora.

Wcześniej wydział zamiejscowy w Bydgoszczy liczył ledwie sześciu agentów. Teraz przez jednostkę przewijało się sporo nazwisk, ale nie wszyscy chcieli zostać, choć byli kuszeni szybszą ścieżką awansu.

– Część została w Bydgoszczy na krótko i tylko po to, by nabić sobie punktów i zyskać lepsze uposażenie, które zachowywała gdzie indziej – mówi jedno z moich źródeł.

Ale ci najbardziej zaangażowani mogli liczyć na dodatkowe profity. Maciej W. do pracy w Bydgoszczy przyszedł z najwyższym możliwym stopniem agenta specjalnego, z maksymalnym wynagrodzeniem w tabeli płac na poziomie 7 tysięcy złotych. Nie dało mu się podwyższyć uposażenia, nie awansując go w hierarchii. W małej jednostce w Bydgoszczy nie było to możliwe, więc posłużono się fortelem – W. przestał być agentem, a został ekspertem, co oznaczało awans finansowy o kolejne 800 złotych (tyle przewidywała wówczas maksymalna stawka). W rzeczywistości wynagrodzenie W. mogło być znacznie wyższe, bo wymieniona kwota to jedynie podstawa pensji, przez którą jest mnożony współczynnik lat pracy, premie motywacyjne oraz uznaniowe. Moje źródło mówi, że W. w latach 2018–2021 mógł zarabiać miesięcznie kilkanaście tysięcy złotych na rękę.

– Jako prowadzący sprawę inowrocławską dostawał dodatkowe premie za każdą czynność, jak na przykład zdobycie jakiegoś dokumentu lub zabezpieczenie komputera czy telefonu. A przecież doświadczeni stażem agenci pamiętają, że premie dostawało się kiedyś tylko za zatrzymanie, które było końcowym etapem prowadzenia sprawy. To nie była normalna sytuacja – słyszę.

Kiedy Maciej W. w 2018 roku zabierał się do pracy nad sprawą inowrocławską, miała ona przynieść polityczne konfitury jednej partii: Solidarnej Polsce Zbigniewa Ziobry. Lokalni działacze partyjni żywo interesowali się pozbyciem Brejzów z Inowrocławia. Machina kampanii przeciwko nim zaczynała się rozkręcać na dobre...

ROZDZIAŁ 3

KRET W MAGISTRACIE. „GAJOŚ” WKRACZA DO AKCJI

Na zdjęciu sprzed lat pamiętny zjazd działaczy Solidarnej Polski, którzy odegrali kluczowe role podczas afery inowrocławskiej.

Po schodkach na scenę wchodzi uśmiechnięty Zbigniew Ziobro, otoczony mężczyznami w garniturach. Oklaskują go działacze partyjni, w tym stojący w pierwszym rzędzie Jacek Kurski.

Był styczeń 2013 roku, trwała konwencja Solidarnej Polski w Teatrze Dramatycznym w Warszawie, na której Ziobro przedstawił program nowej, dopiero co zawiązanej partii. Na sali sami zaufani. Z drugiego rzędu wyrasta potężna sylwetka Bogdana Święczkowskiego, szefa ABW za pierwszego rządu PiS, który z Ziobrą zna się ze studiów w Katowicach.

W trzecim stoją nieznani jeszcze szerszej publiczności Paweł Gajewski i Maciej Szota, obecnie prezes i wiceprezes młodzieżówki Solidarnej Polski.

Są znajomymi Patryka Jakiego, którego nie widać na zdjęciu, bo ze sceny zapowiada Ziobrę.

Jaki jako rzecznik Solidarnej Polski w rozmowie z Radiem Maryja zapowiadał wielką konwencję na tysiąc osób. W rzeczywistości w sali teatralnej im. Gustawa Holoubka nie zmieściło się więcej niż nieco ponad trzystu delegatów. Ale wąsko wykadrowane zdjęcie sprawia wrażenie, jakby rzeczywiście przyszły tłumy.

Musi tak być, bo Solidarna Polska przechodzi poważne perturbacje. Założyli ją Ziobro z Kurskim i Tadeuszem Cymańskim, których Jarosław Kaczyński pogonił z PiS, gdy domagali się większych wpływów w jego partii. Początkowo zdołali pociągnąć za sobą niektórych, równie jak oni niezadowolonych, posłów. Ale po kilku miesiącach część z nich zaczęła wracać do PiS. Polityczna przyszłość projektu Ziobry była wciąż niepewna.

Najwierniejsi pretorianie, którzy wytrwali u jego boku, zostali jednak za to sowicie wynagrodzeni. Gdy tylko wybory wygrała w Polsce Zjednoczona Prawica, Jacek Kurski spełnił marzenie o kierowaniu TVP. Bogdan Święczkowski został prokuratorem krajowym i pierwszym zastępcą Ziobry.

„Dobra zmiana” nastąpiła też w życiu działaczy Solidarnej Polski w Inowrocławiu. Widoczny na zdjęciu w trzecim rzędzie Paweł Gajewski zostanie prawą ręką Jacka Kurskiego w TVP. A znający się z nim Maciej Szota, zanim pójdzie pracować jako asystent Jakiego do Parlamentu Europejskiego, dostanie świetnie płatne stanowisko w Polskim Górnictwie Naftowym i Gazownictwie.

Szota będzie jednym z głównych inicjatorów działań wymierzonych w Brejzów, które na dobre wystartowały w 2018 roku podczas kampanii do wyborów samorządowych. Chociaż wcześniej przez wiele lat stał on przy boku Brejzów, organizując im kampanie. „Prezydent (...) pokaże swój program i to, jak chce, co chce w nim zmienić na lepsze, jeszcze lepsze, chociaż dwanaście lat rządów to pasmo samych sukcesów” – tak mówił ze sceny jeszcze w 2014 roku, gdy trwała kampania Ryszarda Brejzy.

W Inowrocławiu latami udało się bowiem utrzymać współpracę pomiędzy silną tam Solidarną Polską a Platformą Obywatelską i środowiskiem bezpartyjnego Ryszarda Brejzy. Partia Ziobry tkwiła w koalicji z prezydentem miasta wbrew głośno wyrażanemu niezadowoleniu przez PiS. Politycy PiS pielgrzymowali do Inowrocławia i wygrażali publicznie działaczom Ziobry, że – bratając się z Brejzą – nie są godni nazywania siebie prawicą.

Ludzi Solidarnej Polski mało to jednak obchodziło. Cieszyli się dużymi wpływami w mieście. Po wyborach samorządowych 2014 roku tak wielu radnych miasta z PiS przeszło do Solidarnej Polski, że klubowi partii Kaczyńskiego groziła polityczna anihilacja. Szef lokalnych struktur Solidarnej Polski Ireneusz Stachowiak od lat był wiceprezydentem Inowrocławia i zastępcą Brejzy. Działacze tej partii kierowali również wydziałami w inowrocławskim magistracie lub pracowali na szeregowych stanowiskach. W Inowrocławiu, gdzie w tamtym czasie bezrobocie wynosiło 24 procent i było dwukrotnie wyższe niż średnia w kraju, miało to niemałe znaczenie.

Polityczna sielanka w mieście skończyła się w 2016 roku, niedługo po tym, gdy PiS wygrało wybory parlamentarne. Solidarna Polska zerwała wieloletnią koalicję z Brejzą. Ogłosił to Stachowiak, wychodząc z gabinetu i odkręcając tabliczkę ze swoim nazwiskiem umieszczoną na drzwiach. Stwierdził, że powodem jest udział polityków PO i Brejzy w... obronie mediów, którą ci zimą 2016 roku zorganizowali w Inowrocławiu.

„Najgłębsze obrzydzenie – pisał w wydanym wtedy oświadczeniu Stachowiak – budzą słowa jednego z polityków PO o tym, że PiS szuka wrogów” i „wykorzystuje służby do walki z opozycją”.

– Gdzie byli, kiedy to PO zawłaszczało państwo, a ministrowie zajadali się ośmiorniczkami za publiczne pieniądze, mówiąc o „państwie teoretycznym”? – pytał szef lokalnych struktur Solidarnej Polski.

Przez cały 2017 rok trwały odejścia działaczy Solidarnej Polski z inowrocławskiego urzędu. Nie musieli się martwić o przyszłość. Zadbała o nich partia, rozdając kontrolowane przez rząd stanowiska. Stachowiak został szefem Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Inny z działaczy, Szymon Kosmalski, zastępcą dyrektora Sądu Okręgowego w Bydgoszczy. Kolejny, Karol Adamski, dyrektorem Sądu Rejonowego w Inowrocławiu. A radny Solidarnej Polski Damian Polak trafił do Warszawy jako asystent Beaty Kempy, pracującej wówczas w kancelarii premiera.

Cała ta grupa będzie prowadzić kampanię uderzającą w Brejzów i koordynować wspólne działania na zamkniętej grupie WhatsApp. W kraju głośnym nazwiskiem z tej ekipy był jedynie trzydziestojednoletni Maciej Szota, wieloletni inowrocławski radny i asystent europosła Patryka Jakiego.

W 2017 roku politycy Nowoczesnej opublikowali tak zwaną listę „misiewiczów”, pochodzącą od nazwiska młodego działacza PiS, który piastował wysokie stanowisko w Ministerstwie Obrony Narodowej, choć brakowało mu do tego kompetencji. Szukali podobnych przypadków rozdawnictwa publicznych stanowisk wśród działaczy rządzących partii.

Wśród prawie dwustu „misiewiczów” znalazł się i Szota, który stanowisko wicedyrektora do spraw inwestycji w gazowo-naftowym koncernie PGNiG w opinii Nowoczesnej zawdzięczał legitymacji partyjnej. Wówczas jego jedyne doświadczenie zawodowe było związane z prowadzeniem... baru z kebabem w galerii handlowej w Inowrocławiu.

– Z tego, co wiem, Maciej Szota ma trzydzieści jeden lat, jest politologiem z wykształcenia i miał kiedyś kebab. Ostatnio jednak, nie czekając na oferty od Statoila, Shella i innych znamienitych koncernów, przyjął kierownicze stanowisko w PGNiG – kpił polityk Nowoczesnej Michał Stasiński.

Kebab w galerii Solna w Inowrocławiu działa do dzisiaj. W czasie gdy Szota został wicedyrektorem (a po roku dyrektorem) w PGNiG, jego biznesowe przedsięwzięcie przynosiło kilkutysięczną stratę.

Za to praca w państwowej spółce była wyjątkowo intratna. W rok w PGNiG zarobił 200 tysięcy złotych. Tam, jak chwalił się w rozmowie z dziennikarzem „Rzeczpospolitej”, dysponował budżetem na inwestycje w wysokości miliarda złotych.

W 2018 roku, gdy rozpoczęła się kampania do wyborów samorządowych, Szota wspierał Patryka Jakiego, który kandydował na prezydenta Warszawy. Ale nie porzucił spraw lokalnych. Wraz z pozostałą ekipą Solidarnej Polski angażował się w kampanię wymierzoną w Brejzów.

Na zamkniętej grupie WhatsApp, założonej przez Ireneusza Stachowiaka, głównego konkurenta Ryszarda Brejzy w walce o fotel prezydenta, działacze Solidarnej Polski dzielili się pomysłami, jak pompować lokalne sondy, by wywindować popularność ich kandydata.

16.05.2018, 07.44 – Irek Stach.: Jako naczelny hejter tej grupy, pomimo braku doświadczenia rozwaliłem chyba system

16.05.2018, 07.44 – Karol Adamski Sad Rejonowy: Słuchamy

16.05.2018, 07.44 – Irek Stach.: W przeglądarce Firefox po wyczyszczeniu cookies można głosować

16.05.2018, 07.44 – Karol Adamski Sad Rejonowy: Ale czy zlicza głos?

16.05.2018, 07.45 – Karol Adamski Sad Rejonowy: Bo głosować można ale nie zlicza głosy

16.05.2018, 07.45 – Irek Stach.: Jak oddaje to chyba można?

Jednak to samo robili pracownicy wydziału promocji i kultury w inowrocławskim magistracie, windując sztucznie popularność Brejzy. Wysyłali mnóstwo głosów w lokalnych lub ogólnopolskich sondach w godzinach pracy, by nie dopuścić, aby ich szef znalazł się w rankingu najgorszych prezydentów polskich miast, jaki zorganizowała jedna z ogólnopolskich stacji. Pracownicy inowrocławskiego urzędu wykorzystywali do tego telefony na karty prepaid, które – jak wykaże śledztwo – kupowali z pieniędzy z lewych faktur. Rozdzielała je Agnieszka Ch., główna oskarżona w sprawie.

Późniejsze śledztwo wykaże, że ani prezydent, ani jego syn nie wiedzieli o tym i nie zlecali tego typu działań pracownikom urzędu.

Ale to inowrocławscy działacze Solidarnej Polski byli górą, bo mieli jeszcze jednego ważnego sojusznika w kampanii, o którym nie wiedzieli ludzie Brejzy. W zamkniętej grupie na komunikatorze WhatsApp działacze partii dzielili się także inicjatywami, jak zdyskredytować prezydenta Inowrocławia oraz jego syna.

Wspierała ich w tym rzeczniczka urzędu Beata Z., która pełniła funkcję informatorki z wewnątrz. Informowała grupę o wnioskach z wewnętrznych narad z prezydentem, planowanych konferencjach, zachęcała do umieszczania krytycznych komentarzy pod adresem obydwu Brejzów. I nie kryła się z niechęcią wobec nich.

„Krzyś żadną pracą się nigdy nie skalał...” – pisała w maju 2018 roku.

„Zrobię z niego Misiewicza lepszego niż z Bartka zrobili ” – odpisał jej Maciej Szota, „misiewicz” z listy Nowoczesnej.

Z. odpowiedziała: „Oj, wielu osobom sprawisz przyjemność”.

Rzeczniczka Brejzy, której zadaniem miało być dbanie o wizerunek swojego pracodawcy, a nie jego oczernianie, była jedną z najaktywniejszych osób w grupie aż do końca jej istnienia, czyli do jesiennych wyborów w 2018 roku. Jak dopiec Brejzom, podpowiadała także, gdy w połowie roku przeszła do Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego, kierowanego przez Mikołaja Bogdanowicza z PiS.

Grupa wrzucała komentarze, prześmiewcze memy i zdjęcia na specjalnie utworzony profil na Facebooku o nazwie „Brejzoland”.

„W komentarzach przypomnijcie proszę, że osoby umoczone w aferę [inowrocławską] to ludzie Krzysztofa” – przypominała Beata Z.

Nazwa „Brejzoland” została przez działaczy Solidarnej Polski zaczerpnięta z jednego z materiałów Wiadomości, które cyklicznie informowały o aferze inowrocławskiej, łącząc je z Brejzami i przypisując im pojawiającą się w Magazynie śledczym Anity Gargas tezę, że stworzyli „prywatne miasto” w „Brejzolandzie”.

CBA obszernie informowało o rozwoju sprawy, zamieszczając w odstępie kilku miesięcy trzy komunikaty na temat afery inowrocławskiej. Jednak w publikowanych przez Biuro informacjach prasowych nie znalazły się żadne sugestie wskazujące na winę prezydenta Inowrocławia czy jego syna, ówczesnego posła PO. Śledztwo w ogóle ich wtedy nie dotyczyło.

Sporo negatywnych materiałów o nich było za to w materiałach rządowej TVP.

Szczególnie po tym, jak w marcu 2018 roku Krzysztof Brejza ujawnił wysokość nagród, jakie sobie i innym członkom rządu przyznała premier Beata Szydło. Sprawa była dla PiS poważna. Najniższa nagroda wyniosła 65 tysięcy złotych, a najwyższa – 82 tysiące złotych. W sumie poszło na nie 1,5 miliona złotych z publicznych pieniędzy. Na domiar złego Szydło wybrała fatalny sposób obrony, krzycząc z mównicy sejmowej pod adresem opozycji, że „ministrowie oraz wiceministrowie ciężko pracowali”, dlatego „te nagrody im się po prostu należały!”.

PiS znalazło się w tarapatach. Partia straciła w sondażach aż 12 punktów procentowych. I to akurat w roku wyborów samorządowych. Na pomoc rządowi ruszyła telewizja państwowa. Na początku kwietnia program Alarm! w TVP poświęcił jeden z odcinków Krzysztofowi Brejzie i Inowrocławiowi. Tematem były... wysokie nagrody, jakie urzędnikom w mieście przyznał Ryszard Brejza.

Odcinek rozpoczynał wstęp lektora, który mówił o Krzysztofie Brejzie: „W Sejmie występuje w szatach strażnika przejrzystości w wydawaniu publicznych pieniędzy, w rządzonym przez jego ojca Inowrocławiu o wysokość i zasadność przyznanych premii nigdy jednak nie zapytał”.

Następnie pojawiła się zacieniona postać anonimowej mieszkanki przedstawionej jako „Agnieszka”, „handlowiec, była urzędniczka”, która mówiła: – Za co urzędnicy biorą pieniądze? Jest to bardzo zastanawiające. Bałagan, brudne elewacje, zanieczyszczone ulice. A młodzieży szkolnej sprzedaje się alkohol i papierosy...

W podobnej poetyce była utrzymana reszta materiału, krytycznie o Brejzach wypowiadali się politycy PiS i Kukizʼ15 (ten ostatni rozmówca został przedstawiony zresztą jako „bloger inowrocławski”).

Po emisji Ryszard Brejza napisał list do Jacka Kurskiego, prezesa TVP, w którym stwierdził, że odcinek Alarmu! był „paszkwilem szkalującym Inowrocław”. Zarzucił autorowi, że zmanipulował materiał tak, by ukazać miasto w jak najgorszym świetle. Na przykład przedstawiając zdjęcia zaniedbanych kamienic, na które miasto nie ma wpływu, bo należą do osób prywatnych.

Autorem materiału w TVP był pochodzący z Bydgoszczy Jacek Kowalski, były dziennikarz „Wyborczej”. W przeszłości pracował na rzecz miejskiej spółki w Inowrocławiu. Prowadził jej profil w mediach społecznościowych, za co zainkasował 3 tysiące złotych. I chciał pracować dalej dla miasta. W styczniu 2015 roku napisał maila do Ryszarda Brejzy: „Panie Prezydencie – możemy wrócić do tematu strategii marketingowych dla Pana i miasta? Sądząc po wzbierających atakach przeciwników – przydałoby się... Jestem gotów do rozmów o każdej porze dnia i nocy”.

Brejza nie odpowiedział na tego maila. – Spotkałem go kiedyś, nagabywał mnie znowu o to samo. Powiedziałem, że jeśli chce się ubiegać o stanowisko rzecznika prasowego, niech stawi się jak wszyscy inni do konkursu – wspomina Ryszard Brejza.

Ale Kowalski do rekrutacji nie przystąpił. Zapytałem go, czy nie widział konfliktu interesów w tym, że pracował jako PR-owiec dla miasta i chciał być rzecznikiem Brejzy, a później – gdy to się nie udało – nakręcił krytyczny wobec Inowrocławia materiał, wpisujący się w partyjną kampanię dyskredytującą jego wraz z synem.

– Jako firma wykonywałem usługę na rzecz miejskiej spółki i promowałem wodę mineralną produkowaną przez nią. Później jako dziennikarz współpracujący z TVP nie miałem problemu, żeby tej władzy spojrzeć na ręce – mówi Kowalski.

Poza materiałem o nagrodach dla urzędników w Inowrocławiu Kowalski był autorem jeszcze jednego odcinka o tym mieście. Przypisywał w nim Brejzie faworyzowanie jednego z deweloperów. Materiał ukazał się na trzy miesiące przed wyborami samorządowymi.

Ostatecznie jednak Jacek Kowalski kariery w TVP nie zrobił.

Mariusz Kowalewski, wówczas zastępca kierownika redakcji publicystyki i reportażu TVP Info, mówi, że niedoszły rzecznik Brejzy nie do końca znał się na robocie telewizyjnej. W końcu przepadł po nakręceniu drugiego odcinka o Brejzach i Inowrocławiu. Później pracował dla portalu Wirtualne Media i recenzował pracę innych dziennikarzy.

Jak Kowalski trafił do telewizji publicznej? W rozmowie ze mną stwierdził, że pracę w programie Alarm! nawiązał dzięki kontaktowi z Przemysławem Wenerskim, ówczesnym szefem programu. Miał być jedynym, który odpowiedział na jego maila z prośbą o współpracę.

Ale Mariusz Kowalewski zapamiętał, że pracował również dla innego pionu w TVP. – Przyprowadził go Paweł Gajewski. Powiedział, żeby zatrudnić go w redakcji publicystyki – mówi.

Paweł Gajewski to człowiek ze zdjęcia z konwentu Solidarnej Polski ze stycznia 2013 roku, gdy Ziobro ogłaszał program partii. Jest człowiekiem Jacka Kurskiego, i to – jak mówią o nim – bezgranicznie oddanym. Świadczyć ma o tym nadany mu przez kolegów pseudonim: Parasol. Znany jest bowiem z tego, że nie opuszcza swojego szefa na krok: na jednym ze zdjęć widać, jak w czasie deszczu niesie parasol za swoim pryncypałem. W TVP był uważany za prawą rękę Kurskiego, choć formalnie pełnił tylko funkcję wicedyrektora. Przeszkodą w awansie były braki w wykształceniu – miał ledwie maturę.

Z rozmów na zamkniętej grupie WhatsApp inowrocławskiej ekipy Solidarnej Polski wynika, że również jej członkowie inspirowali ludzi z TVP do produkcji materiałów uderzających w Brejzów. W połowie maja 2018 roku działacze podejmują decyzję, by zorganizować konferencję w sprawie afery fakturowej i zaprosić na nią TVP Info.

„Trzeba dzwonić do Gajosia” – pisze Mariusz Kałużny, ówczesny dyrektor Centralnego Ośrodka Sportu, którą to posadę dostał za czasów „dobrej zmiany” (obecnie poseł).

Odpowiada mu Damian Polak z Solidarnej Polski i specjalista do spraw personalnych w spółce Solino, należącej do Orlenu: „Gajoś już uruchomiony ;) Maciej ogarnia temat”.

„Maciej” to Maciej Szota, prywatnie znajomy Gajewskiego i jego zastępca w Klubie Młodych Solidarnej Polski. Polak jest zaś sekretarzem w tej młodzieżówce.

Tego dnia TVP Info przyjeżdża pod ratusz w Inowrocławiu, skąd nadaje na żywo materiał na temat afery inowrocławskiej.

Od kwietnia do maja 2018 roku TVP cyklicznie wypuszcza programy łączące Brejzów z aferą lub co najmniej obciążające odpowiedzialnością za to, co się wydarzyło. Do tego działacze Solidarnej Polski z grupy na WhatsAppie zamieszczają negatywne komentarze na temat Brejzów.

Dorota Brejza, żona Krzysztofa, mówi, że wraz z tym, co publikowała TVP Info, zaczęła spływać na nich fala hejtu. A gdy ktoś zapchał Brejzom skrzynkę na listy, stało się dla nich jasne, że ataki nie ograniczyły się tylko do wylewania pomyj w internecie.

Pod koniec maja pod ich domem wybucha pożar, ogień sięga okien sypialni, w której zwykle śpią ich dzieci. Tyle że nikogo tym razem nie ma, bo Brejzowie kursujący regularnie między Warszawą a Inowrocławiem akurat byli w stolicy. – Kiedy po powrocie zobaczyłem osmolone ściany, byłem wstrząśnięty, bo ogień objął rury od gazu. Sądziłem, że mogłoby dojść do wybuchu – mówi.

Idzie na komisariat i zgłasza przestępstwo.

Sprawa traktowana jest priorytetowo, pomoc w ustaleniu sprawców obiecuje ówczesny szef MSW Joachim Brudziński. „Każda sytuacja, gdy potencjalnie zagrożone jest życie czy bezpieczeństwo Parlamentarzysty RP traktuję poważnie i nie ma tu znaczenia, czy poseł jest z opozycji czy z obozu rządowego” – pisze na Twitterze Brudziński.

Policja szybko znajduje sprawcę podpalenia. A przynajmniej tak sądzi. Podejrzewa, że jest nim lubiący wypić sąsiad – miał wrzucić niedopałek papierosa do toi toia stojącego pod ścianą kamienicy, w której mieszkają Brejzowie z trójką dzieci. Sąsiad zeznaje do policyjnego protokołu, że wieczorem musiał wyjść za potrzebą, a że u niego toaleta nie działa, skorzystał z przenośnej na dziedzińcu, postawionej dla robotników pracujących przy ocieplaniu budynku. I to do niej wrzucił palącego się papierosa, nie podejrzewając, że wywoła pożar.

Z miejsca sprawa nabiera innego wymiaru, a w internecie i telewizji publicznej zamienia się w pośmiewisko. TVP Info nadaje materiały o „brzydko pachnącej sprawie Brejzy”. W sieci krążą memy o zamachu toi toiem na posła PO.

W Inowrocławiu pośmiewiskiem staje się sąsiad Brejzy, domniemany sprawca zaprószenia ognia. W mieście nie ma już życia, wyprowadza się na wieś do matki. A poseł Brejza wycofuje się publicznie ze stwierdzenia, że ktoś planował pozbawienie jego rodziny życia.

Ale w grudniu 2018 roku, pół roku po wybuchu pożaru, okazuje się, że sąsiad, który został oskarżony o spowodowanie pożaru, już drugiego dnia wycofał się z tych zeznań. Stwierdził, że z przenośnej toalety na dziedzińcu nigdy nie korzystał, a niedopałek zgasił daleko od niej, na ulicy.

Do tego biegły badający sprawę wykluczył zaprószenie ognia przez niedopałek. W ekspertyzie wprost stwierdził, że temperatura żarzącego się niedopałka byłaby zbyt niska, by mogło się zapalić tworzywo, z którego skonstruowana jest toaleta. Tę opinię podtrzymał podczas przesłuchania przed prokuratorem. Według niego ktoś celowo musiał zaprószyć ogień w toi toiu, podkładając tam na przykład papierowe worki po zużytych materiałach budowlanych.

W śledztwie przewijała się również wersja, że podpalenie to zwykły wybryk chuligański, bo ogień został zaprószony w weekend w godzinach nocnych. Ostatecznie prokuratura umorzyła sprawę z powodu niewykrycia sprawcy.

W czasie gdy prokuratura badała sprawę zaprószenia ognia pod kamienicą, w której mieszkał Krzysztof Brejza z rodziną, działacze Solidarnej Polski nadal prowadzili swoją kampanię w internecie. Na zamkniętej grupie WhatsApp próbowali wykorzystać sprawę podpalenia do ośmieszenia Brejzy. Ireneusz Stachowiak, szef lokalnych struktur SP, komentował: „Zapewne poseł nie do końca jest zadowolony z występu... takie g... i Toi Toi może do niego przylgnąć”.

Z zapisu czatu wynika, że członkowie grupy również zamieszczali negatywne komentarze pod artykułami w internecie. Maciej Szota zauważył w pewnym momencie: „Na ino–online są dobre zamachowe komentarze”. Inny członek grupy: „Starałem się”.

Działacze z grupy na WhatsAppie wzajemnie się mobilizowali: „Trzeba w różnych konfiguracjach i konstelacjach nickowych przypominać o aferze fakturowej (...). Po prostu cyzelujmy mantrę, w której głównym celem ataków jest układ zamknięty Ryszard Brejza & Krzysztof Brejza, poseł Platformy Obywatelskiej”.

Do dalszej walki zagrzewała działaczy również Beata Z., do niedawna rzeczniczka prezydenta Brejzy, obecnie w urzędzie wojewody Mikołaja Bogdanowicza z PiS: „Komentarzy na i–o [ino.online, jeden z lokalnych portali] brakuje... do boju, drużyno!”.

W dniu konwencji Ryszarda Brejzy, kandydującego ponownie w wyborach samorządowych na prezydenta Inowrocławia, Maciej Szota wymienia w grupie propozycje negatywnych komentarzy, jakie należy zamieszczać pod relacją lokalnego portalu:

17.09.2018, 21.04 – MACIEK SZOTA: Dziadek Ryszard

17.09.2018, 21.04 – MACIEK SZOTA: Czas zajmować się wnukami

17.09.2018, 21.05 – MACIEK SZOTA: Faktur i urzędników nie ogarnia

17.09.2018, 21.05 – MACIEK SZOTA: Wnuki niańczyć i czekać na wyrok

17.09.2018, 21.05 – MACIEK SZOTA: Kandydaci w wieku emerytalnym jak dziadek Ryszard

17.09.2018, 21.06 – MACIEK SZOTA: Gdzie jest żona prezydenta?

17.09.2018, 21.06 – MACIEK SZOTA: Czas na emeryturę

17.09.2018, 21.07 – MACIEK SZOTA: To konfetti to z lewych faktur?

17.09.2018, 21.07 – MACIEK SZOTA: Ze Ci ludzie nie wstydzą się z aferzysta na scenie stać

17.09.2018, 21.08 – MACIEK SZOTA: Propozycje komentarzy

17.09.2018, 21.08 – MACIEK SZOTA: Gdzie jest syn, wstydzi się syna?

Kilka miesięcy później to Szota będzie twierdził na antenie TVP Info, że padł ofiarą nienawistnej kampanii ze strony urzędników Brejzy. Powie, że w godzinach pracy obrażali go w internecie, choć nie przedstawi na to dowodów. Powoła się za to na słowa byłej naczelnik wydziału promocji Agnieszki Ch., która miała go zapewnić, że tak było. To ta sama Agnieszka Ch., która ma status głównej podejrzanej w aferze fakturowej.

Jak zezna później w śledztwie, poznała się z Szotą dzięki działalności w PiS, do którego obydwoje należeli (i to jeszcze zanim nastąpił rozłam i Ziobro wyprowadził działaczy do Solidarnej Polski).

– Myśmy się dobrze znali, utrzymywaliśmy kontakty towarzyskie, jeszcze do czasu mojej pracy w Inowrocławiu – powie Ch.

Maciej Szota w rozmowie ze mną nie chciał się odnieść do swojej znajomości z Agnieszką Ch. („Już w tej sprawie się wypowiadałem na konferencjach prasowych. Niech pan sobie obejrzy w internecie”).

Nie zaprzeczył, że zna Pawła Gajewskiego, wówczas pracującego w TVP Info. Stwierdził jednak, że nie dzwonił do niego w sprawie Brejzy. – Miałem numer telefonu do ośrodka TVP w Bydgoszczy, która była zobligowana do relacjonowania kampanii wszystkich sztabów. Taki sam numer miał też Krzysztof Brejza – powiedział, po czym ostrzegł mnie, że „całą rozmowę nagrywa”.

Kampania działaczy Solidarnej Polski w internecie nie wpłynęła znacząco na wynik wyborów samorządowych. Stachowiak wyraźnie przegrał je w październiku 2018 roku z Ryszardem Brejzą, i to jeszcze w pierwszej turze. Za tym, by Brejza pozostał na kolejną, pięcioletnią kadencję, opowiedziało się wtedy ponad 58 procent inowrocławian, Stachowiaka chciało około 25 procent mieszkańców. Kontrkandydat Brejzy przyzna w rozmowie z lokalnym portalem, że właściwie nie miał większych szans, bo przez ostatnie półtora roku w ogóle nie był obecny w życiu publicznym miasta.

Wszyscy zaczęli się powoli przygotowywać na kampanię do wyborów parlamentarnych w kolejnym roku. Tymczasem w listopadzie 2018 roku, miesiąc po wyborach samorządowych, wydarzy się coś, co postawi na nogi w państwie służby specjalne, prokuratorów i wąski krąg zaufanych Ziobry. Stworzy podstawę do uruchomienia przez służby Pegasusa i innych narzędzi inwigilacji wobec Krzysztofa i Ryszarda Brejzów, a także Magdaleny Łośko, wtedy bliskiej współpracowniczki Brejzy, obecnie posłanki PO.

Asumpt do tego dadzą sensacyjne zeznania Agnieszki Ch., głównej oskarżonej w aferze fakturowej.

ROZDZIAŁ 4

AGNIESZKA CH. OBCIĄŻA BREJZĘ. AGENCI ZACIERAJĄ RĘCE

Drobna blondynka zdecydowanym wzrokiem patrzy na reportera, choć musi zadrzeć wysoko głowę, by spojrzeć mu w oczy.

– Tłumaczyłam przecież panu, prezydent nie będzie się w tej sprawie wypowiadał – mówi do dziennikarza TVP Agnieszka Ch. i odchodzi, dając do zrozumienia, że uważa rozmowę za zakończoną.

Był początek października 2017 roku. Do wybuchu afery fakturowej zostały trzy tygodnie.

Rozmowa z dziennikarzami TVP jest ostatnim publicznym wystąpieniem Agnieszki Ch., zanim odejdzie z urzędu i zapadnie się pod ziemię. To jeden z ostatnich razy, gdy pełni funkcję zderzaka między mediami a prezydentem Inowrocławia, chroniąc go przed ich krytyką.

Właśnie takiej osoby Ryszard Brejza szukał: pewnej siebie, mającej pomysły na promocję miasta i przede wszystkim dyspozycyjnej. Agnieszka Ch. spełniała wszystkie te wymagania w stu procentach.

Jej poprzedniczka tych atutów nie miała. Brejza mówi o niej: dobra pracownica, ale nie ten temperament. Chciała spokojnej pracy w godzinach urzędowych, a tu rzecznik musiał być czujny cały czas i gotowy na gaszenie pożarów. Brak tych cech boleśnie wyszedł na jaw podczas kampanii samorządowej w 2014 roku. Rządzący od trzech kadencji Brejza wtedy tylko o włos wygrał z Marcinem Wrońskim, prawicowym kandydatem lokalnego komitetu. Prawie poległ pod naporem zarzutów Wrońskiego: że nie słucha mieszkańców, że otoczył się wianuszkiem klakierów, a miasto pod jego rządami się nie rozwija i mało się w nim dzieje. Po latach sam przyznał, że miał słabo zorganizowaną komunikację z mieszkańcami i zbyt rzadko się z nimi spotykał.

Na domiar złego sześćdziesięcioletni wtedy Brejza nie radził sobie w internecie, z czym jego młodszy o dwadzieścia trzy lata rywal nie miał najmniejszego problemu. Prezydent nie miał nawet założonego konta w mediach społecznościowych, nie wiedział, jak się w nich poruszać, nie mówiąc o prowadzeniu tam kampanii. Jego sztab stawiał na tradycyjne metody: spotkania z wyborcami, ulotki i informator miejski wydawany w formie gazety.

Po wyborach, gdy wygrał z Wrońskim ledwie o trzysta pięćdziesiąt głosów, stało się jasne, że potrzeba kogoś, kto z Brejzy 1.0 zrobi Brejzę 2.0. Wydawało się, że nie ma lepszej kandydatki niż Agnieszka Ch. Już wtedy była lokalnie znana, tchnęła życie w Kruszwicę, miasteczko dziesięciokrotnie mniejsze od Inowrocławia. Szefową tamtejszego centrum kultury została w 2011 roku i szybko zadbała o promocję. Kruszwica zaczęła organizować pikniki i koncerty, na które zjeżdżali się mieszkańcy z całej okolicy. Lokalna prasa już po roku wytypowała ją do tytułu Kobiety Przedsiębiorczej 2012 Roku. Dziennikarze pytali o receptę na sukces. Ch. odpowiadała, że kocha to, co robi. – Ważna w moim życiu osoba powiedziała mi kiedyś, że przypadki nie istnieją. (...) Spotkałam na swojej drodze wspaniałe persony, wizjonerów pracujących dla idei. To z ich doświadczenia czerpię garściami, konfrontuję z potrzebami grupy docelowej i działam – mówiła reporterowi.

Przy zatrudnieniu Ch. pomogło i to, że należała do PiS. Bezpośrednio podlegała wiceburmistrzowi Kruszwicy Mikołajowi Bogdanowiczowi, wywodzącemu się z tej samej partii, który później został wojewodą kujawsko-pomorskim. Ch. pracowała w kruszwickim centrum kultury cztery lata.

Na początku 2015 roku Ryszard Brejza zaproponował jej posadę naczelnika nowo utworzonego wydziału promocji i kultury w Inowrocławiu. Dogadał się z burmistrzem Kruszwicy, że zostanie przeniesiona bez konkursu na nowe stanowisko. Ale pojawił się nieoczekiwany kłopot: okazało się, że prawo nie pozwala na przeniesienie pracownika z jednostki kultury na stanowisko w innym samorządzie. Brejza musiał rozpisać konkurs.

W lokalnej prasie pojawiły się krytyczne głosy sugerujące, że konkurs może być fikcją, skoro Brejza praktycznie ogłosił już, że to Ch. będzie nową naczelnik. Ostatecznie komisja konkursowa, na której czele stał naczelnik wydziału kadr, płac i szkoleń, będący również członkiem PiS, rozstrzygnęła, że Ch. wygrała.

– Do konkursu stanęła jeszcze jedna osoba, ale to Ch. była obiektywnie lepsza – nie ma do dzisiaj wątpliwości Ryszard Brejza.

Kolejne miesiące utrzymały go w przekonaniu, że podjął słuszną decyzję. Agnieszka Ch. kipiała od pomysłów, jak promocyjnie rozruszać Inowrocław. To ona rozkręciła kampanię „Solanki masz gratis” jako odpowiedź na zarzut opozycji wobec Brejzy, że miasto dokłada do parku Solankowego, a korzyści z niego mają tylko turyści, nie zaś zwykli mieszkańcy. Urząd rozpoczął kampanię, w której przekonywał, że miasto z budżetu nic nie dokłada do funkcjonowania parku. Na dowód pokazano wyliczenia, że park jest utrzymywany z dotacji rządowej i z opłat uzdrowiskowych wnoszonych przez turystów.

Ch. zmieniła ofertę rozrywkową dla mieszkańców. Brejza przyznaje, że był z tym problem: wcześniej Inowrocław stawiał głównie na kulturę wyższą. Ale mieszkańcy domagali się czegoś, co będzie „dwa, trzy poziomy niżej”. Grający od wielu lat w Inowrocławiu Grzegorz Turnau przestał być zapraszany. Podczas dni obchodów Inowrocławia pojawiły się za to Strachy na Lachy, Happysad, a nawet discopolowy Boys. Jak mówi Ryszard Brejza, ku uciesze mieszkańców.

Do tego prezydent miał rzecznika, który był dyspozycyjny również poza godzinami pracy urzędu (Ch. dostawała z tego powodu wynagrodzenie równe nie jednemu, ale półtora etatu).

I potrafiła sprawnie się poruszać w internecie. Miasto wreszcie miało swój profil w mediach społecznościowych. Rzeczniczka nauczyła nawigowania w sieci Ryszarda Brejzę, a dwa miesiące przed wybuchem afery fakturowej założyła mu nawet konto na Facebooku.

W październiku 2017 roku, gdy zaczęła się kontrola CBA w urzędzie miejskim, Ch. najpierw poszła na zwolnienie lekarskie, a kilka dni przed wszczęciem śledztwa przez prokuraturę zwolniła się z pracy.

Przez rok śledztwa udało się zdobyć wiele dowodów na to, kto i ile pieniędzy ukradł z urzędu w Inowrocławiu. Agenci szybko wyłapywali kolejne lipne faktury, typowali osoby, które je wystawiały, i te, które zgarniały za nie pieniądze. Wykryta suma zdefraudowanych środków z urzędu miasta urosła z nieco ponad 50 tysięcy w listopadzie 2017 roku do 250 tysięcy złotych rok później.

Proporcjonalnie do strat rosła liczba zarzutów stawianych w śledztwie. Agnieszka Ch., główna podejrzana, dostała ich po roku od rozpoczęcia śledztwa już osiemdziesiąt. Większość z nich stanowiły wyłudzenia z urzędu oraz podrabianie dokumentów.

Przesłuchanie jej śledczy zostawili sobie na koniec, zbierając przez rok rozmaite dowody jej winy. Ale w listopadzie 2018 roku zaczęła zeznania, które wywaliły śledztwo do góry nogami.

– Przede wszystkim chciałam powiedzieć, że to nie ja osiągałam korzyści majątkowe, pracując jako naczelnik. Ja tylko zatwierdzałam dokumenty.

Tak, przyznała, były lewe faktury. Wystawiały je firmy z polecenia posła PO Krzysztofa Brejzy i jego ojca, prezydenta Ryszarda Brejzy. Spotkania z ich przedstawicielami były u posła w jego biurze. Wprawdzie to ona zatwierdzała faktury, lecz pieniądze wypłacała Małgorzata W., inna urzędniczka – gotówką z kasy w urzędzie. Gdy przychodzili przedstawiciele firm, W. otwierała duży notes, jaki miała ze sobą, i dzieliła je pomiędzy nich oraz innych urzędników z wydziału.

– Ja przez pół roku, jak przyszłam, w ogóle nie wiedziałam, o co chodzi – zeznała Agnieszka Ch., stwierdzając, że lewe faktury pojawiły się w urzędzie, jeszcze zanim ona się w nim zatrudniła. Według niej wydziałem promocji tak naprawdę zarządzał syn prezydenta Krzysztof Brejza. Bo gdy przyszła do pracy jako naczelnik, byli już tam ludzie z jego polecenia. Do tego poseł Brejza regularnie uczestniczył w naradach w urzędzie, wchodził na zamknięte spotkania jak do siebie. Był bardzo aktywny w sprawie wizerunku miasta oraz swojego ojca. Oczkiem w głowie były dla niego komentarze pod artykułami na lokalnych i ogólnopolskich portalach w sprawie Inowrocławia.

– Celem stało się ośmieszenie przeciwników politycznych lub komentującego. Jeżeli komentarzy było za mało lub były takie, jakich nie powinno być, to poseł dzwonił do urzędników, a gdy ci nie odbierali, do mnie – mówiła w prokuraturze była naczelnik wydziału promocji w inowrocławskim ratuszu.

Bezpośrednio w całą akcję – według Agnieszki Ch. – miał być zaangażowany prezydent Brejza, który potrafił dzwonić nawet po godzinie dwudziestej drugiej z poleceniem pisania komentarzy.

Za część pieniędzy z lewych faktur mieli być opłacani internetowi trolle i urzędnicy, którzy zamieszczali komentarze szkalujące przeciwników politycznych Brejzów. Część pieniędzy miała być na zakup nowoczesnych telefonów, tabletów i macbooków. Ch. zeznała, że tak kazał poseł Brejza: chodziło o to, by telefony Apple i komputery tego samego producenta były ze sobą zsynchronizowane. Dzięki temu łatwiej było zamieszczać prześmiewcze grafiki, filmiki i komentarze uderzające w opozycję w Inowrocławiu.

Już same zeznania złożone podczas dwóch pierwszych przesłuchań w listopadzie 2018 roku brzmiały tak sensacyjnie, że śledztwo odebrano Prokuratorze Rejonowej Bydgoszcz-Południe – przejęła je Prokuratura Okręgowa w Gdańsku.

A była naczelniczka zeznawała dalej.

Opowiadała, że urząd kupił oprogramowanie Tor, że na dachu zainstalował antenę, by ukryć wychodzenie internetowego hejtu z ratusza. Kable od anteny miały iść przez biuro wydziału promocji i kultury do komputerów, dzięki czemu hejtujący nigdy nie zostaliby skojarzeni z miastem.

Za jeszcze inną część pieniędzy z lewych faktur wydział kupował startery i doładowania do kart SIM na różne numery telefonów.

– Kiedy kończyły się doładowania, za pośrednictwem tych urządzeń wystawiano negatywne komentarze, grafiki, filmiki szkalujące opozycję. Nie mam tylko na myśli opozycji lokalnej, ale też tą ogólnokrajową – zeznała Ch.

Nie pominęła najmniejszych szczegółów. Powiedziała, że część pieniędzy z lewych faktur szła również na catering dla urzędników, którzy angażowali się w czasie i po godzinach pracy dla posła Brejzy. Miasto zamawiało jedzenie u jednej z lokalnych hotelarek, a gdy docierało do urzędu, było przepakowywane i wysyłane na imprezę integracyjną, którą organizował poseł.

W dniu imprezy urzędnicy, którzy podlegali Agnieszce Ch., wychodzili z pracy, by kupić alkohol.

– Następnego dnia opowiadali mi, ile wypili i jak dobrze się bawili – mówiła Ch.

Z jej zeznań wyłaniał się jasny obraz: Brejzowie w zasadzie sprywatyzowali urząd, który był podporządkowany ich politycznym interesom. Ojciec z synem działali ręka w rękę, ale tak, by nikt ich za nie złapał. Na pytanie prokurator, czy prezydent kazał jej zatwierdzać lewe faktury do wypłaty, Ch. odpowiadała: – Nie wprost, ale to wynikało z kontekstu wcześniejszych rozmów.

Była naczelniczka powiedziała, że część gotówki szła również na zlecenia sondaży lokalnej opinii publicznej. – Później te wyniki poseł omawiał na partyjnych zebraniach – mówiła Ch.

Podczas zeznań obciąży również Magdalenę Łośko, ówczesną radną Inowrocławia i dyrektorkę biura poselskiego Krzysztofa Brejzy. Powie, że zdenerwowana Łośko przyjechała do niej na kilka dni przed przesłuchaniem i wypytywała o urzędnika wydziału, który miał zabrać służbowego macbooka. Ch. powie, że zrozumiała, iż znalazły się na nim jakieś materiały obciążające Brejzę, związane z lewymi fakturami. Doda przy tym, że sam macbook został zakupiony z pieniędzy pochodzących z lewych faktur.

Opowie, jak Łośko się jej żaliła, że w biurze poselskim Brejzy panuje z powodu śledztwa nerwowa atmosfera. I że zaczyna się rozglądać za nową pracą, a poseł sądzi, że jest podsłuchiwany. Bo gdy tylko wchodzi do gabinetu, włącza zagłuszacze i podgłaśnia radio. Każe też korzystać z nowych komunikatorów do kontaktowania się z nim.

Lewe faktury będą kluczowym zarzutem w śledztwie, w którym główną podejrzaną wciąż pozostawała jednak Ch. Była naczelnik wydziału promocji zeznała, że choć wiedziała o nich, to nie miała z całym procederem wiele wspólnego. Gdy prokurator pytała ją o Renatę K., fryzjerkę spod Inowrocławia, która wystawiła siedemnaście faktur na urząd w sprawie organizacji imprez, które się nie odbyły, Ch. stwierdziła, że „nie przypomina sobie żadnych umów z tą panią”. I obciążyła inną urzędniczkę, która według niej miała wypłacić gotówkę i rozdać ją między fryzjerkę i pracowników urzędu.

Agentów CBA i niektórych prokuratorów najbardziej będzie jednak interesować wątek nielegalnego finansowania kampanii przez Brejzę za gotówkę z lewych faktur z urzędu. To o tym rok wcześniej mówiła w swoim programie Anita Gargas z TVP, i to jeszcze zanim sprawą zainteresowała się prokuratura. Ch. potwierdzi, że za te pieniądze finansowana była kampania Brejzy, między innymi wieszane były banery.

Doda też, że w podobny sposób opłacano kampanię lokalnych kandydatów komitetu Ryszarda Brejzy. To prezydent miał według Ch. polecić wydruk ulotek i banerów, a koszty wrzucić w jedną z imprez organizowanych przez miasto.

Wreszcie zezna, że w rozmaitych sprawach komunikowała się z Krzysztofem Brejzą za pośrednictwem aplikacji WhatsApp.

– Gdy poseł nie chciał czegoś powiedzieć przez telefon, wtedy dzwonił i mówił, żebyśmy przeszli na komunikator – mówiła Ch.

WhatsApp to program szyfrujący połączenia i wiadomości, których nie da się odczytać za pomocą konwencjonalnych metod operacyjnych. To, co powiedziała Ch., dało agentom podstawy do tego, by wnioskować o mniej konwencjonalne środki podsłuchu. A tak się składało, że CBA miało dostęp do programu, który to umożliwiał. Trzeba było tylko dobrze uzasadnić wniosek o podpięcie telefonów Brejzów pod Pegasusa, który od roku święcił triumfy w operacjach agentów CBA, pozwalając im na odczytanie zaszyfrowanej korespondencji prowadzonej przez grupy przestępcze.

Problem z wiarygodnością zeznań Ch. polegał na tym, że była główną podejrzaną w toczącym się śledztwie. Na domiar złego już wtedy z zeznań innych osób wynikało, że mija się z prawdą. Konieczne było więc znalezienie drugiego źródła informacji po to, by można było zastosować Pegasusa.

Agenci je znaleźli. Była nim Beata Z., pełniąca przez pewien czas obowiązki rzecznik Ryszarda Brejzy.

Prowadzący sprawę agent Maciej W. na jednym z przesłuchań zapytał:

– Czy urzędnicy byli zaangażowani w kampanię samorządową lub parlamentarną?

Wówczas Z. odpowiedziała:

– Cały wydział został do tego stworzony, a spiritus movens był Krzysztof Brejza.

CBA mogło w ten sposób twierdzić, że dostało drugie potwierdzenie, że poseł PO wykorzystywał stanowisko ojca do swoich politycznych interesów.

Jednak w rzeczywistości Z. nie mogła nic wiedzieć o finansowaniu kampanii posła czy prezydenta i wynikało to z jej zeznań, które składała zarówno przed prokuratorem, jak i agentem Maciejem W. Przyznała w nich, że została odsunięta od reszty urzędników wydziału. Do innych pokojów poprzesadzała ich Agnieszka Ch. pod pretekstem reorganizacji wydziału. Do pomieszczenia, w którym pracowała Beata Z., trafiła dwójka młodych urzędników, którym ani ona nie ufała, ani oni jej ufali.

Z. lubiła podkreślać, że ma na koncie doktorat z politologii obroniony na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pracę z dwoma urzędnikami, z których jeden nie miał nawet matury, a drugi zrobił ją w liceum dla dorosłych, uważała za uwłaczającą.

– Nie przystawałam do pracowników tego wydziału, byłam izolowana, nabijano się z mojego wykształcenia, a robili to ludzie, którzy nie skończyli chyba szkoły średniej lub ledwo ją skończyli – zezna później.

Urzędnicy wydziału mieli rozmawiać ze sobą za pośrednictwem szyfrowanego komunikatora na grupach, do których nie zapraszali Beaty Z.

– Co oni tam pisali, to ja już nie wiem, bo tego nikt mi nie pokazywał. Od jakiegoś momentu przestano zapraszać mnie na wyjścia na miasto – żaliła się, zeznając przed agentem Maciejem W.

Do wykluczenia towarzyskiego doszły wkrótce inne sankcje. Agnieszka Ch. ograniczyła obowiązki Z., co dało pretekst do obniżenia jej pensji o jedną trzecią. Po dwunastu latach pracy w urzędzie Z. zarabiała tyle, ile niedawno przyjęty młody chłopak, który dopiero co zrobił maturę w liceum dla dorosłych i został zatrudniony jako pomoc biurowa.

W Beacie Z. coraz bardziej się gotowało. Gdy wybuchła afera fakturowa, była przekonana, że wcześniej Ch. mściła się na niej, bo Z. nie zgodziła się wziąć udziału w całym procederze.

Z. zastępowała Ch. pod jej nieobecność, ale naczelniczka miała pretensje, że nie zatwierdza faktur do rozliczenia. Z. broniła się, że nie mogła zatwierdzić wydatków, których nie znała. To uchroni ją od postawienia zarzutów, ale narazi na sankcje ze strony Ch., która będzie ją sekować.

– Zaczęłam chyba zadawać za dużo pytań o te zlecenia. Ch. skomentowała to w ten sposób, że mam za dużo znajomych wśród przeciwników pana prezydenta. (...) Twierdziła, że nie chciałam opisywać niektórych faktur pod jej nieobecność, a tym samym że kwestionuję praktyki przyjęte w wydziale i sposób pracy – mówiła Z.

Urzędniczka miała też pretensje do Ryszarda Brejzy. Gdy Ch. zwolniła się z urzędu po wszczęciu śledztwa, Z. przez pewien pracowała jako jego rzecznik.

– Powiedziałam mu, że mam żal. On nawet nie próbował wyjaśnić sytuacji, po której obniżono mi wynagrodzenie pod pozorem zmiany obowiązków. (...) Nie skomentował jednak tego w żaden sposób, choć ja przez krótki moment zastąpiłam panią Ch. w tym trudnym dla niego momencie – mówiła Z.

Jak się później okazało, Beata Z. miała wielu znajomych wśród przeciwników prezydenta. Razem z nimi stworzyła grupę hejterską oczerniającą Brejzów, i to w czasie gdy jeszcze była zatrudniona w urzędzie. Choć chciała się zwolnić jak najszybciej, to prezydent ze względu na braki kadrowe odmówił jej skrócenia okresu wypowiedzenia.

A Beata Z. czekała już tylko na to, by trafić do nowego miejsca pracy – Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego. Kieruje nim Mikołaj Bogdanowicz z PiS, były wiceburmistrz Kruszwicy, któremu w latach 2011–2014 bezpośrednio podlegało centrum kultury, którym kierowała... Agnieszka Ch. i to właśnie tam wystawiła pierwsze lewe faktury.

Oskarżenia wobec Brejzów wydawały się oparte na wątłych przesłankach. Ich podstawą były wyjaśnienia głównej oskarżonej Agnieszki Ch., która miała interes w tym, by kłamać. A do tego zostały wsparte oskarżeniami sfrustrowanej urzędniczki Beaty Z., która szczerze nienawidziła Brejzów i robiła co mogła, by im zaszkodzić – nawet wtedy, gdy jeszcze pracowała w inowrocławskim urzędzie.

Agenci CBA mimo to nie wahali się i postanowili dalej iść ze śledztwem w kierunku politycznego wykorzystywania urzędu przez Krzysztofa Brejzę. Żeby zdobyć dowody, sięgnęli po program Pegasus. Tak tajny, że nawet jeśli go użyją, to nikt się o tym nie dowie...

Do „zapięcia” telefonu Brejzy Pegasusem był potrzebny dobrze udokumentowany wniosek. I z nim był problem. W CBA pojawił się dylemat, który paragraf Kodeksu karnego należałoby wpisać do wniosku, by uzasadnić inwigilację polityka. Ostatecznie stanęło na art. 231 Kodeksu karnego, dotyczącym nadużyć władzy przez funkcjonariusza publicznego.

Sprawa była wątpliwa już choćby z tego powodu, że wykonywania mandatu posła nie można było podpiąć pod zawód funkcjonariusza publicznego. A do tego zarzut z art. 231 był mało precyzyjny i mógł dotyczyć wszystkiego.

Wniosek zatwierdził prokurator krajowy. Działania CBA formalnie były nadzorowane przez Prokuraturę Okręgową w Gdańsku, która przejęła pięć miesięcy wcześniej śledztwo, gdy tylko Agnieszka Ch. zaczęła składać sensacyjne zeznania obciążające polityka PO.

– Ale i tak mało kto wierzył, że sąd klepnie ten wniosek. Wielu obstawiało, że na tym etapie cała sprawa się rypnie – mówi osoba znająca szczegóły śledztwa.

A jednak tak się nie stało, w kwietniu 2019 roku Sąd Okręgowy w Warszawie zatwierdził wniosek. Za kilka miesięcy Polskę czekały wybory parlamentarne. W CBA rosła wiara, że wcześniej uda się upolować politycznego zwierza i przynieść go rządzącym na tacy.

ROZDZIAŁ 5

OPERACJA „JASZCZURKA”. PEGASUS PO RAZ PIERWSZY W TELEFONIE POSŁA

Bydgoscy agenci CBA od czasu złożenia sensacyjnych zeznań przez Agnieszkę Ch. już piąty miesiąc szukają potwierdzenia jej zeznań. Najważniejszy zarzut: Brejza finansuje kampanię wyborczą z lewych faktur.

Duże nadzieje pokładają w Beacie Z., byłej rzeczniczce inowrocławskiego ratusza, która teraz przeszła na drugą stronę. Została nawet oficjalnym osobowym źródłem informacji w CBA.

Beata Z. bywa w bydgoskiej siedzibie CBA na Siedleckiej, ale agenci umawiają się z nią również w restauracjach na mieście. Chodzi o uwiarygodnienie faktu, że wiedzę o przestępstwach rozpracowanego przez nich Brejzę pozyskali ze źródeł operacyjnych, a nie z banalnych zeznań. Bo przecież świadka przesłuchać może prokurator czy byle policjant. Tymczasem prowadzący (udane) działania operacyjne funkcjonariusze CBA udowadniali swoją przydatność dla służby.

Parcie na sukces było duże. Według moich informacji Jarosław Sz., który kierował CBA w Bydgoszczy, regularnie jeździł w tej sprawie do szefa CBA Ernesta Bejdy i relacjonował mu przebieg sytuacji.

To tam zapadła decyzja o założeniu sprawy operacyjnego rozpracowania, której agenci CBA nadali kryptonim „Jaszczurka”.

Od lutego do kwietnia 2019 roku telefon posła Krzysztofa Brejzy był na „zwykłym” podsłuchu telefonicznym, a on sam znalazł się pod obserwacją agentów. Częściowo wynikało to z przepisów: kontrola operacyjna, w tym wypadku programem Pegasus, jest dopuszczona tylko wtedy, „gdy inne środki okażą się bezskuteczne albo będą nieprzydatne”, jak stanowi ustawa o CBA. Dlatego najpierw trzeba było wykorzystać „tradycyjne metody” operacyjne.

Za Brejzą jeździ więc stale patrol agentów obserwujących, co robi i z kim się spotyka. Równolegle inny agent operacyjny ma posła przez ten czas „na drutach”, jak nazywa się w żargonie korzystanie z podsłuchu telefonicznego.

Po dwóch miesiącach szefostwo CBA daje zielone światło na zainstalowanie Pegasusa Krzysztofowi Brejzie. We wtorek 23 kwietnia 2019 roku Jarosław Sz., wówczas pełniący obowiązki dyrektor delegatury bydgoskiej, składa wniosek do szefa CBA o zatwierdzenie kontroli operacyjnej wobec Brejzy – jak czytam w zdobytej kopii dokumentu – „polegającej na uzyskiwaniu i utrwalaniu danych zawartych w informatycznych nośnikach danych, telekomunikacyjnych urządzeniach końcowych, systemach informatycznych i teleinformatycznych”.

We wniosku nie ma ani słowa o Pegasusie ani o możliwościach technicznych, jakie daje ten program.

W środę 24 kwietnia w imieniu szefa CBA wniosek na trzymiesięczną inwigilację posła zatwierdza ówczesny zastępca Bejdy Grzegorz Ocieczek. To prokurator w stanie spoczynku, członek stowarzyszenia Ad Vocem, do którego należą ludzie bliscy ministrowi sprawiedliwości i prokuratorowi generalnemu Zbigniewowi Ziobrze. Potrzebny jest jeszcze podpis prokuratora generalnego lub jego zastępcy – Bogdana Święczkowskiego, jego wieloletniego druha politycznego. I to Święczkowski podpisuje się pod wnioskiem.

Od tej pory Sąd Okręgowy w Warszawie ma pięć dni na jego akceptację bądź odrzucenie.

Posiedzenie zostaje wyznaczone już dwa dni później – na piątek 26 kwietnia. Wniosek rozpatruje sędzia Anna Wierciszewska-Chojnowska. Nie może mieć wątpliwości, kogo dotyczy, bo w dokumencie widnieją imię i nazwisko Brejzy, jego PESEL, adres zameldowania, a także zawód: „Poseł na Sejm RP”.

Do wniosku dołączone jest siedmiostronicowe uzasadnienie kontroli operacyjnej. Bydgoski agent CBA pisze w nim, że poseł jest podejrzewany o finansowanie kampanii wyborczej za pośrednictwem lewych faktur. A że za miesiąc mają się odbyć wybory do Parlamentu Europejskiego, w których Brejza kandyduje, nadchodzi dogodny moment, aby znaleźć dowody przestępstwa.

Ale sędzia ma wątpliwości, czy tak długa kontrola, jak chce tego CBA, jest zasadna. I zamiast zgody na trzy miesiące, daje jedynie na miesiąc.

Tego samego dnia, gdy sąd zatwierdza wniosek o kontrolę operacyjną Brejzy, poseł pędzi do warszawskiego studia TVN przy ulicy Wiertniczej. Ma zaplanowane nagranie do programu Czarno na białym. Temat: ośrodek w Gostyninie i sytuacja prawna „bestii”. Chodzi o najgroźniejszych przestępców (na przykład pedofilów), którzy odsiedzieli wyroki, ale nie rokują zmian w zachowaniu i są nadal izolowani, bo mogą zagrażać życiu i zdrowiu innych ludzi.

Trwa kampania, tego dnia w Sejmie Państwowa Komisja Wyborcza będzie losować numery list komitetów. Poseł musi dotrzeć do siedziby PKW. Po południu ma zaplanowane spotkanie we Włocławku.

Po drodze do studia TVN obdzwania ekspertów i dziennikarzy, by podpytać o szczegóły tematu Gostynina, o którym za chwilę ma mówić przed kamerą. Chce się dobrze rozeznać w sytuacji, zanim dziennikarz zacznie rozmowę.

Na kilka minut przed wejściem do studia dostaje esemesy z linkami do artykułów o „bestiach”. Jeden z nich to przedruk depeszy Polskiej Agencji Prasowej na portalu Interia o ośrodku w Gostyninie. Drugi to artykuł w „Polityce”, krytycznie oceniający funkcjonowanie ośrodka. Esemesy poprzedza automatyczna wiadomość, że ich nadawca próbował się dwukrotnie skontaktować z Brejzą, tuż przed wejściem do studia.

Ale Krzysztof Parchimowicz, ten, który miał je wysłać, nie przypomina sobie, by miał dzwonić wówczas do Brejzy.

– Rozmawiałem z nim może raz lub dwa razy w życiu przed tą datą. I nie chodziło w żadnym wypadku ani o „bestie”, ani o ośrodek w Gostyninie – mówi zdecydowanie współzałożyciel stowarzyszenia Lex Super Omnia, zrzeszającego niezależnych prokuratorów.

Zaprzecza również, by był autorem wiadomości do Brejzy.

– Na pewno nie wysyłałem mu wówczas tych linków. Do portalu Interia nie zaglądam niemal w ogóle. Wykluczam, bym kopiował link z tego serwisu – mówi.

Brejza zaś nie wyklucza, że mógł w te wiadomości kliknąć: – Byłem w pośpiechu, za chwilę miałem wejść do studia, a tu pojawia się wiadomość, która mnie bardzo interesuje. Mogłem ją odczytać – przyznaje.

Właśnie tak zaczęła się inwigilacja Krzysztofa Brejzy. Autorem wiadomości był agent operacyjny CBA. Trafiła do Brejzy w tym samym dniu, gdy zgodę na inwigilację dał Sąd Okręgowy w Warszawie.

Wiosną 2019 roku CBA dysponowało podstawową wersją programu Pegasus, który wymagał akcji użytkownika, by go zainstalować w telefonie. Polegał na tak zwanym phishingu – „kuszeniu” odbiorcy treściami, które mogłyby budzić jego zaufanie i zainteresowanie, a w rzeczywistości sprowadzają się do wyłudzenia danych.

I to całego ich mnóstwa. Pegasus, który zainstalował się w telefonie Brejzy 26 kwietnia 2019 roku, przejął kontrolę w sposób zupełnie niezauważalny dla posła. Powoli zgrywa wszystkie wiadomości, w tym te pochodzące z zaszyfrowanych komunikatorów, jak Signal czy WhatsApp, książkę telefoniczną, hasła do stron internetowych i aplikacji, kalendarz, galerię zdjęć, historię przeglądarki. Zasysa wszystko, bez jakichkolwiek ograniczeń. W ten sposób agenci CBA ściągnęli osiemdziesiąt tysięcy wiadomości Brejzy, sięgających 2010 roku – czyli czasu, gdy pierwsza z nich w ogóle pojawiła się w telefonie polityka.

Taki pakiet danych dawał potężną wiedzę agentom, którzy nie byliby w stanie nigdy posiąść jej klasycznymi metodami operacyjnymi.

Okoliczności, gdy Brejza wchodził do studia TVN, były wymarzone do tego, by zastawić pułapkę. Polityk potrzebował wiedzy o konkretnym temacie, by dobrze wypaść przed kamerą. Działał w pośpiechu, stresie, co znacznie osłabiało jego czujność.

W kwietniu 2019 roku CBA rozpoczęło również inwigilację ówczesnej dyrektor biura poselskiego Brejzy – Magdaleny Łośko. Sposób był ten sam: agenci wykorzystywali do tego wiadomości, które mogły ją zainteresować.

Magdalena Łośko nie dysponowała iPhone’em, lecz telefonem z system Android. Cztery esemesy, które wytypowało Amnesty Tech na początku 2022 roku jako podejrzane, zawierały linki do konkretnych domen kojarzonych z Pegasusem do infekowania telefonów.

Łośko dostała w kwietniu niewinnie wyglądające esemesy. Dwa pochodziły ze sklepu z ubraniami dziecięcymi i butami. Jeszcze inny był od operatora telefonii komórkowej Play, z którego korzystała. W esemesie zgadzał się zarówno numer faktury, jak i kwota do zapłaty. Tymczasem, jak ustaliliśmy, Play nie wysyłał nigdy do swoich klientów wiadomości z linku bit.ly, który rzekomo prowadził do strony operatora (a w rzeczywistości do Pegasusa, który infekował telefon użytkownika). Musiałoby to zatem oznaczać, że agent operacyjny CBA wcześniej uzyskał dostęp do jej skrzynki pocztowej (to tam został wysłany rachunek do opłacenia) i stamtąd skopiował numer faktury oraz kwotę do zapłaty.

Łośko zapamiętała jednak najbardziej czwarty esemes, wysłany do niej 23 kwietnia, na trzy dni przed tym, nim CBA zainstalowało Pegasusa na telefonie posła Brejzy. Była to wiadomość z linkiem do rzekomego artykułu w „Dzienniku Gazecie Prawnej” o treści: „Mobbing w miejscu pracy to pojęcie szersze niż powszechnie się wydaje”.

– Akurat wtedy szukałam porady związanej z mobbingiem. Całkiem możliwe, że rozmawiałam o tym również przez telefon – mówi Łośko.

W maju 2019 roku Krzysztof Brejza dostał kolejne esemesy, również spreparowane przez agenta CBA. Nadawcą wiadomości miał być działacz KO ze sztabu wyborczego. Proponował on Brejzie nagranie wywiadu na fanpage Platformy Obywatelskiej i jako przykład podesłał niedawno opublikowaną rozmowę z Radosławem Sikorskim. Brejza kandydował wówczas z ostatniego miejsca w okręgu kujawsko-pomorskim. „Jedynką” był zaś Radosław Sikorski. Dla nikogo nie było tajemnicą, że obydwaj mocno ze sobą rywalizowali.

Wiadomość była fałszywa, działacz PO nigdy jej nie wysłał. To agent CBA podał się za niego, wykorzystując tak zwaną metodę spoofingu (podszywania się pod cudzy numer telefonu), a mobilizacją do kliknięcia w link miał być wywiad z Sikorskim, rywalem Brejzy.

Agenci CBA na takie sztuczki nie wpadli sami. Przeszli specjalistyczne szkolenie u izraelskiego producenta Pegasusa, firmy NSO. Izraelczycy doradzali Polakom, jak stworzyć psychologiczny profil figuranta i wykorzystać go do konstrukcji wiadomości, która miała posłużyć do „złowienia” go i instalacji programu. Kosztowało to CBA 3,1 miliona złotych z 33,4 miliona złotych, na które opiewała pierwotna wersja systemu do inwigilacji.

Za konstruowanie treści fałszywych esemesów odpowiadali agenci z delegatur CBA, które prowadziły sprawy.

– Dobry operator jest nie tylko w stanie trafnie opisać cechy charakteru figuranta, lecz także przewidzieć jego kolejne ruchy – mówi osoba ze służb.

Tylko jak go wyśledzić, nie mając jeszcze dostępu do jego telefonu przez Pegasusa? Agenci wykorzystywali do tego klasyczne metody.

Krzysztof Brejza, zanim został „zapięty” Pegasusem, przez dwa miesiące był pod obserwacją służb oraz „klasycznym” podsłuchem telefonicznym. Jak już wspomniałem, agenci dwadzieścia cztery godziny na dobę słuchali jego rozmów, a gdy poseł wyruszał samochodem, ciągnął się za nim „ogon”. Agenci operacyjni śledzili, gdzie się przemieszcza, z kim spotyka, o której kładzie spać i kiedy wstaje. Poznawali jego styl życia, zwyczaje, zainteresowania i słabości po to, by stworzyć jego profil psychologiczny.

Do podsłuchu telefonu komórkowego służył im opracowany dla służb program noszący polską nazwę.

Agent, który logował się do systemu Pegasus, widział na głównym ekranie numer telefonu figuranta, numer IMEI urządzenia, okno na notatki, opcję na zaznaczenie flagi (jeśli uznał jakąś sprawę za istotną) oraz wersję systemu operacyjnego zainstalowaną w telefonie.

Ta ostatnia informacja nierzadko była dla agenta operacyjnego najważniejsza. Im starsza wersja systemu w telefonie, tym lepiej dla Pegasusa. Starsze, niezaktualizowane wersje systemów operacyjnych wciąż miały luki w kodzie programistycznym, przez które Pegasus był w stanie się przedrzeć. Jeśli właściciel telefonu z lenistwa lub niedbalstwa nie instalował aktualizacji z „łatami”, które eliminowały luki, tym bardziej rosły szanse, że będzie mu można wgrać Pegasusa.

Jak mówi osoba z kręgu służb, zwykły podsłuch zawsze szedł w parze z Pegasusem również z innych powodów: w ten sposób łatwiej było ustalić, co osoba śledzona robi i gdzie się znajduje.

– Przykładowo: jeśli wiedzieliśmy, że figurant jest w domu albo jedzie autem i ma najpewniej telefon podłączony do ładowarki, wtedy go „zapinaliśmy”. System ściągał i wysyłał bardzo dużo danych i obciążał baterię. Rozładowanie telefonu nie należało do rzadkości – mówi osoba mająca wiedzę o tym, jak system działał.

A gdy sygnał się rwał, Pegasusa należało zainstalować od nowa.

Pegasus umożliwiał również śledzenie właściciela telefonu przez geolokalizację, którą można było włączyć po przejęciu urządzenia. Jeśli to się nie udawało, agenci korzystali z innego oprogramowania śledzącego ruch za pośrednictwem stacji bazowych telefonii komórkowej (tak zwany BTS).

Teoretycznie na śledzenie kogokolwiek w ten sposób agent lub policjant potrzebuje zgody szefa swojej jednostki, delegatury lub komendanta (szczebla powiatowego).

W praktyce agenci CBA mają dostęp do takich programów online dwadzieścia cztery godziny na dobę. Odczyty z BTS-ów służby wykorzystują operacyjnie do ustalenia powiązań między figurantem a innymi osobami potencjalnie zamieszanymi w przestępstwa. Ale to narzędzie dalece niedoskonałe. Lokalizację podejrzanego na tej podstawie da się określić z dokładnością do trzech, góra jednego kilometra. W wielkich metropoliach, gdzie zagęszczenie osób jest duże, są mało pomocne, inaczej w mniejszych miejscowościach. Jak mówi mi osoba ze służb, wiąże się to jednak również ze sporym ryzykiem dla osób postronnych.

– Jeśli mielibyśmy podejrzanego w średnim mieście, a w zasięgu tej samej stacji bazowej znajdzie się jakikolwiek inny numer, to już jest absolutnie wystarczająca podstawa do załączenia podsłuchu również tej drugiej osobie.

Wiadomości phishingowe, jak u Krzysztofa i Ryszarda Brejzów oraz Magdaleny Łośko, tworzyli agenci CBA z delegatury w Bydgoszczy. Jednak to nie oni odpowiadali już za włączenie Pegasusa. Dostęp do tego programu mieli jedynie agenci pracujący w warszawskiej centrali w Biurze Techniki Operacyjnej. To oni finalnie decydowali, czy nadesłane z delegatur propozycje wiadomości, na które mieli się złapać figuranci, „wpuścić” do ich telefonów. Czasem, gdy uznali, że nie rokują one powodzenia i figurant się nie nabierze, konstruowali własne.

Dawniej biuro to (zwane wtedy Zarządem Techniki Operacyjnej) mieściło się na warszawskich Bielanach. Agenci przez pierwsze lata działania CBA dzielili tam pomieszczenia z technikami operacyjnymi Komendy Stołecznej Policji. Jednak po wybuchu afery hazardowej w 2009 roku, która okazała się prowokacją Mariusza Kamińskiego i Macieja Wąsika wymierzoną w rząd Donalda Tuska (za co ich później skazano), CBA zostało stamtąd wyrzucone. Obecnie BTO mieści się tam, gdzie centrala tej służby – w Alejach Ujazdowskich, tuż przy siedzibie kancelarii premiera.

Agenci z BTO nagrywali płyty DVD z materiałem zebranym z telefonu dzięki infekcji Pegasusem i wysyłali do delegatury w Bydgoszczy. W szczególnych przypadkach ci z terenu mogli razem z technikami z centrali śledzić pracę Pegasusa.

Działo się to jednak rzadko, również ze względu na fizyczne ograniczenia. Jak mówi nam jedna z wtajemniczonych osób, pomieszczenia BTO w Alejach Ujazdowskich/Szucha były ciasne i po prostu brakowało w nich miejsca dla agentów.

Centrala zresztą niechętnie godziła się na przyjazd osób z terenu, zwłaszcza że zainteresowanie Pegasusem rosło.

– Gdy tylko ludzie w terenie się dowiedzieli, że jest program umiejący obejść zabezpieczenia programów szyfrujących, rzucili się z wnioskami o kontrole operacyjne – mówi mój informator.

Rekordowy był rok 2019, czyli ten, podczas którego inwigilowany był Brejza. CBA złożyło do sądów prawie czterysta wniosków o inwigilację Pegasusem.

Dane te pokrywają się z informacjami, które nieopatrznie ujawnił pod koniec stycznia 2022 roku Marek Suski, poseł PiS. Powiedział wówczas: – Mówienie o jakiejś masowej inwigilacji [Pegasusem] to jest wymysł z księżyca, bo to były niewielkie ilości, nieprzekraczające kilkuset osób w ciągu roku.

Według statystyk udostępnionych przez prokuratora generalnego od 2020 roku liczba wniosków o kontrolę operacyjną spadła do około trzystu, a rok później nieco ponad dwustu wniosków rocznie.

– Tam były jakieś techniczne ograniczenia tego systemu. W pewnym momencie wyszły wytyczne z centrali, by wnioskować o ten środek kontroli tylko w najważniejszych sprawach – mówi informator.

Rzeczywiście wykupiona przez CBA w 2017 roku licencja na użycie Pegasusa dopuszczała inwigilację jedynie około czterdziestu urządzeń w tym samym czasie. Tyle można było dostać za 33,4 miliona złotych. Im urządzeń więcej, tym bardziej rosła cena. Wiązało się to z technicznymi wymaganiami i większym obciążeniem systemu w przypadku zainfekowania kolejnych urządzeń.

Zwłaszcza że Pegasus utrzymywał się w telefonie tak długo, jak długo nie rozładowała się w nim bateria lub nie został zerwany sygnał z internetu. W sprzyjających okolicznościach mógł się utrzymywać całymi dniami bez konieczności ponownego instalowania na telefonie. Ale oznaczało to też wtedy, że jedna z czterdziestu licencji na stosowanie Pegasusa w tym samym czasie na innych urządzeniach jest właśnie zablokowana.

Grupa NSO zachwalała już w 2016 roku w swoim folderze reklamowym Pegasusa jako doskonałą metodę inwigilacji, znacznie lepszą od klasycznego podsłuchu. Przestępcy, by go uniknąć, często zmieniali karty SIM w telefonach, rejestrowane na słupy. Pegasus mógł się stale utrzymywać na urządzeniu, nie interesowała go karta SIM, bo system infekował samo urządzenie. Potrzebował tylko szybkiego i wydajnego internetu. Pegasus mógł tak naprawdę rozwinąć skrzydła dopiero wraz z upowszechnieniem się sieci 3G, a najbardziej – wraz z LTE.

Tylko garstka agentów CBA z Biura Techniki Operacyjnej miała szczegółową wiedzę na ten temat. Chodziło o to, by całą sprawę jak najbardziej utajnić. I wydawało się, że tak będzie, bo wiedzę o Pegasusie po zakupie programu miało wąskie grono decydentów i ludzi ze służb.

Coś jednak agentom w terenie trzeba było powiedzieć. Ich przełożeni w delegaturach wymyślali dlatego przeróżne nazwy na program. Jedna z nich brzmiała „Prism”. W ten sposób CBA zabezpieczało się na przyszłość: w razie wpadki łatwo byłoby zaprzeczyć istnieniu Pegasusa, bo wiedziałoby o nim tylko wąskie grono. Inni podczas przesłuchań rzucaliby nazwami systemu, które nikomu by nic nie mówiły.

W folderach reklamowych grupy NSO zdalna infekcja telefonu nosi nazwę „Over-The-Air” (OTA). Był to pierwszy tak szeroko zakrojony sposób na zhakowanie cudzego telefonu bez fizycznej ingerencji.

Na początku 2023 roku media w Polsce informowały o tym, że policja uzyskała program, który jest w stanie łamać hasła i zabezpieczenia do mediów społecznościowych, wyświetlać historię rozmów (nawet tych skasowanych) oraz uzyskać dostęp do chmury, w której właściciel telefonu może składować istotne informacje, dane czy obciążające materiały. Przez chwilę wydawało się, że policja uzyskała dostęp do programu szpiegowskiego o podobnych możliwościach jak Pegasus. A jednak to zupełnie inna półka wśród programów szpiegowskich. Narzędzie, które ma policja, pozwala na ściągnięcie danych i złamanie zabezpieczeń przez fizyczny kontakt z urządzeniem (trzeba do niego po prostu podpiąć kabel).

Pegasus jest pod tym względem doskonalszy, bo nie wymaga fizycznego dostępu do telefonu. Instaluje się w sposób niezauważalny. Jest wyrafinowany. Ma w sobie funkcję tak zwanego killswitcha, który pozwala na uruchomienie komendy autodestrukcji, gdy zachodzi ryzyko jego wykrycia lub gdy operator po drugiej stronie od dłuższego czasu nie kontaktuje się z serwerem.

Pegasus ma potężne możliwości, dające dostęp do mikrofonu i kamery. Jego operator może podsłuchiwać w czasie rzeczywistym właściciela telefonu, nawet gdy ten nie prowadzi żadnej rozmowy telefonicznej. Może również robić i wysyłać zdjęcia otoczenia, a także włączać geolokalizację, pomagającą się zorientować, gdzie jest użytkownik telefonu.

Dla służb najważniejsza była jednak opcja odczytu zaszyfrowanych wiadomości oraz esemesów z telefonu. To one zostały ściągnięte z urządzenia Brejzy podczas pierwszej infekcji Pegasusem. Ich analiza miała potwierdzić zarzuty Agnieszki Ch., że poseł w przeszłości finansował kampanię z lewych faktur.

Ale dla CBA w 2019 roku jeszcze ważniejsze były nadchodzące wydarzenia. Na pierwszym etapie inwigilacji polityka agenci badali toczącą się kampanię wyborczą do Parlamentu Europejskiego. CBA łączyło się z jego telefonem za pośrednictwem Pegasusa 8, 9, 16, 18, 20 i 23 maja – na trzy dni przed wyborami. Ostatnie wejście zostało odnotowane przez Citizen Lab i Amnesty Tech 27 maja 2019 roku.

Krzysztof Brejza uważa, że inwigilacja w tamtym czasie mogła służyć również poznaniu jego planów i strategii w wyborach. Bo agenci mieli przez cały maj dostęp do całości zawartości urządzenia, również treści związanych z planowaną kampanią wyborczą. Mieli pełny wgląd w kalendarz Brejzy, rozmowy ze sztabem i współpracownikami. To, czy materiały te nie zostały wykorzystane w żaden inny sposób niż do pracy operacyjnej, nie jest jasne.

W połowie roku system ewoluował. Odtąd nie trzeba było już wymyślać wiadomości, na które musiałby się nabrać polityk. Pegasus potrafił zainfekować system wysłaną wiadomością bez linka. To luka, którą producent Pegasusa wykorzystał w systemie rozsyłania wiadomości iMessage w telefonach firmy Apple (za co firma ta później go pozwała).

Tyle że nawet ta zaawansowana technika nie przynosiła rezultatów, jakich spodziewał się Jarosław Sz., szef delegatury CBA w Bydgoszczy. Na jakąkolwiek winę Brejzy brakowało dowodów. Agenci zaczęli się domyślać, że oskarżenia polityka oparte są na wątłych przesłankach. Sz. jednak cisnął nieubłaganie, by znaleźć dowody.

Wywołało to nawet zarzewie buntu. W bydgoskiej delegaturze mówiło się, że pierwsza agentka prowadząca podsłuch Pegasusem odmówiła tak zwanego udostępnienia materiałów operacyjnych. To poświadczenie, że na podstawie zgromadzonych materiałów agent stwierdza, iż mogło dojść do przestępstwa. „Udostępnione” materiały operacyjne zyskują wtedy wartość dowodową i zostają włączone do akt procesowych, które z kolei służą do postawienia zarzutu. Agentka uznała, że zebrany materiał jest zbyt słaby, by miał wartość dowodową i świadczył o jakiejkolwiek przewinie polityka.

Nie zmieniło to jednak biegu sprawy. Jej miejsce zajęła inna osoba, która wkrótce po tym awansowała na zastępcę naczelnika wydziału dochodzeniowo-śledczego w Bydgoszczy.

Szukaniem dowodów winy Brejzy zajmowała się już cała bydgoska delegatura. Pegasus przez pierwszy miesiąc był uruchomiony w telefonie polityka dopiero sześć razy. Inwigilacja na pełną skalę miała się dopiero rozpocząć.

ROZDZIAŁ 6

WSZYSTKIE KŁAMSTWA AGNIESZKI CH. I OSIEMDZIESIĄT DZIEWIĘĆ PROKURATORSKICH ZARZUTÓW

Początek roku 2015 nie był dobry dla Renaty K. Minęły ledwie trzy miesiące po kolejnej awanturze z mężem, gdy wzięła wszystko, tak jak stała, i wyniosła się od niego z dwójką dzieci. Samotna matka nie miała ze sobą wiele. Poza samochodem, który i tak był w leasingu, zostały jej same długi. Uzbierało się tego w sumie 30–40 tysięcy złotych. Gdyby nie zasiłek na dzieci, byłoby krucho.

Tego dnia nawet utarg był marny. Jej zakład fryzjerski odwiedziła tylko jedna klientka, która na dodatek nie przyszła do niej, lecz do znajomej kosmetyczki.

Renata K. siedziała bezczynnie i rozmawiała z koleżanką z pracy. Narzekała, że jeśli nic się nie poprawi, nie poradzi sobie bez pieniędzy.

– Nie martw się na zapas, jakoś to będzie – kosmetyczka próbowała ją pocieszać.

Obydwie nie zauważyły, że rozmowie bacznie przysłuchuje się Agnieszka Ch., klientka kosmetyczki.

Chwilę później fryzjerka pomyślała, że wreszcie uśmiechnął się do niej los.

Gdy tylko kosmetyczka wyszła z zakładu, podeszła do niej Agnieszka Ch. Znały się z widzenia, były w podobnym wieku.

– Przepraszam, być może mogę jakoś pomóc... – zagadała do fryzjerki, gdy tylko z pola widzenia zniknęła kosmetyczka.

– A niby jak? – zaciekawiła się fryzjerka.

– Wystarczy, że wystawi pani fakturę. Część pieniędzy z niej trafi do ludzi, którzy roznoszą ulotki i gazetki, a część pójdzie do drukarni. Reszta zostanie u pani. To jak?

Renata K. próbowała jeszcze dopytywać, o co w tym wszystkim chodzi, ale Agnieszka Ch. tylko machnęła ręką. – Proszę nie wnikać – powiedziała.

– Ucieszyłam się, że kiedy jestem z dwójką dzieci i bez alimentów, ktoś może mi pomóc przetrwać – zezna później w śledztwie fryzjerka.

Po tamtej rozmowie Agnieszka Ch. pojawiła się znowu w zakładzie z fakturą do podpisu dla Renaty K. Fryzjerka wypełniła ją, a Agnieszka Ch. zabrała do urzędu i tam wypłaciła gotówkę.

Po pieniądze do urzędu fryzjerka przyjeżdżała osiem, może dziesięć razy. Za każdym razem naczelniczka Agnieszka Ch. wypłacała jej z koperty od tysiąca do 1,2 tysiąca złotych w gotówce.

Ch. podrzucała fryzjerce kolejne faktury do podpisu. Gdyby wierzyć w to, co było na nich napisane, to Renata K. prowadziła wszechstronną działalność: zajmowała się dostarczaniem wyżywienia na imprezy organizowane przez miasto, drukiem i kolportażem ulotek, a nawet współorganizowaniem wydarzeń kulturalnych.

Zajęła się nawet – na papierze – roznoszeniem lokalnej gazety samorządowej. Ze zlecenia nie miała jednak wiele. Większość pieniędzy zgarnęła Ch., część wypłacając urzędnikom ze swojego wydziału, którzy roznosili tę gazetę i dostawali po 150 złotych za rewir.

Agnieszka Ch. pytana przez prokurator na pierwszym przesłuchaniu, co może powiedzieć o siedemnastu fakturach bez pokrycia podpisanych przez Renatę K., powiedziała: – Nie przypominam sobie żadnych umów z tą panią.

W rzeczywistości fryzjerka zwerbowana przez Ch. nie wykonała żadnej usługi opisanej w fakturach. Interes ten szybko się rozrastał, i to bez wiedzy samej zainteresowanej.

Pewnego dnia z jej zakładu zginęły ostemplowane puste druczki fakturowe. Ktoś zaczął podrabiać jej podpis na kolejnych. Oszustwo było łatwo ustalić w trakcie śledztwa, bo nie zgadzały się adresy na fakturze. Faktury ze starymi bloczkami były wystawiane na urząd w Inowrocławiu nawet wtedy, gdy Renata K. zmieniła już adres zakładu fryzjerskiego.

Pół roku po rozpoczęciu śledztwa CBA postawiło fryzjerce dziewiętnaście zarzutów. Agenci ustalili, że na lewych fakturach z urzędu wyszło 50 tysięcy złotych w gotówce. Renata K. powie, że miała z tego góra 8–10 tysięcy złotych, resztę brała Agnieszka Ch. I że nie wypłacała jej pieniędzy za każdą podpisaną fakturę. – Mówiła czasami, że nic nie dostanę, bo faktura nie przeszła – powiedziała w śledztwie.

Fryzjerka przyznała, że wystawione przez nią dokumenty były lipą. Ani nie organizowała żadnych imprez kulturalnych, ani nie dostarczała ulotek czy zestawów świątecznych.

Prawnik wynajęty przez urząd w Inowrocławiu, który jest stroną poszkodowaną w sprawie, zapytał ją podczas jednego z przesłuchań: – Podpisałaby pani każdą fakturę podsuniętą przez panią Agnieszkę?

– Myślę, że tak – powiedziała fryzjerka i wybuchnęła płaczem. – Gdybym wiedziała, że to jest czysty „wał”, tobym powiedziała „nie”.

Adwokat nie odpuszczał: – Czy według pani to jest w porządku, że pani wystawia fakturę za coś, co robią inni?

– Nie zawsze. Ale wiele rzeczy w życiu nie jest OK, proszę pana – odparła fryzjerka.

Renata K. nie była jedyną właścicielką firmy wystawiającą puste faktury urzędowi w Inowrocławiu. Podobnych do niej osób, które prowadziły działalność gospodarczą, było jeszcze kilka. CBA nazywało ich w komunikatach prasowych „przedsiębiorcami”, choć daleko im było do tuzów lokalnego biznesu.

Jeden z nich to Kamil W., inowrocławianin, który żył z dorywczego koszenia trawników, a swoje dochody szacował na 800 złotych miesięcznie. Agnieszka Ch. namówiła go, aby stanął do przetargu na kolportaż gazety samorządowej. Urzędnicy jej wydziału poinformowali go, co ma zrobić. Kamil W. wypełnił według poleceń dokumenty i wygrał jako ten, który zaoferował najniższą cenę.

Gazetę roznosili później urzędnicy, którzy mu doradzali, co ma zrobić, by wystartować w przetargu. On zaś za wystawienie lewej faktury dostał 200 złotych. W wydziale Agnieszki Ch. panowało przyzwolenie na dorabianie na boku z miejskich zleceń. Przetargi na roznoszenie gazet były najprostszym sposobem na dodatkowy zarobek dla urzędników jej wydziału.

Na zleceniach dla miasta zarabiali też ich znajomi. Małgorzata D. to była dziewczyna urzędnika wydziału promocji, którym kierowała Agnieszka Ch. W tym czasie D. stworzyła za 5 tysięcy złotych analizę marketingową dla miejskich wodociągów na promocję lokalnej wody mineralnej, a także dla MPK. W śledztwie nie kryła, że podejrzewa, iż spotkała się z przychylnością ze względu na to, że jej chłopak dotarł do prezesów obydwu spółek. I że to forma wynagrodzenia za lewe faktury, które wystawiała. Po wybuchu afery fakturowej i wejściu CBA do urzędu jej zlecenia się skończyły. Na pewien czas została strażniczką miejską w Inowrocławiu.

Tymczasem pierwsza faktura, jaką wystawiła, dotyczyła dostarczenia gęsiny na jedną z imprez miejskich. Później doszły do tego faktury za roznoszenie gazety miejskiej, których D. nigdy nie kolportowała.

W proceder wprowadziła ją sama Agnieszka Ch., zapraszając pewnego dnia do urzędu miejskiego.

– Agnieszka Ch. powiedziała mi, że oni mają czasem wolne pieniądze na jakiś cel i muszą je wydać. Jak nie wydadzą, to im te pieniądze zabiorą. Z jej wypowiedzi wynikało, że to jest jakiś „wałek”, ale ja wtedy nie wierzyłam, że można to robić na taką skalę, że tak mogą ginąć pieniądze z urzędu – zeznała w śledztwie Małgorzata D.

Pieniądze, które wpływały na jej konto, oddawała w całości w gotówce swojemu chłopakowi – urzędnikowi wydziału promocji. Za każdym razem przyjeżdżała na parking pod urząd w Inowrocławiu i tam wręczała mu kopertę z gotówką, a ten zanosił ją do wydziału. W śledztwie stwierdziła, że miała z tego niewiele. – Wojtek zabierał mi tyle, że nie starczało czasem nawet na opłacenie ZUS-u i podatku – zeznała.

– Byłam młoda i zakochana – odparła, gdy agent prowadzący śledztwo zapytał ją, dlaczego godziła się na wystawianie lewych faktur, skoro nic z tego nie miała.

Był to jeden z wyjątków, gdy fałszywe faktury wystawiał ktoś, kogo nie skaperowała wcześniej Agnieszka Ch. Zazwyczaj to naczelniczka wydziału promocji selekcjonowała takie osoby.

Jedną z pierwszych była Magdalena S., właścicielka lokalnego pensjonatu. Była krawcową po zawodówce. W toku śledztwa powiedziała, że chce „coś w życiu osiągnąć”. Wydawało się, że trampoliną do tego będzie jej członkostwo w PiS. S. udzielała się w życiu partyjnym, dobrze się znała z lokalnymi politykami, w tym Mikołajem Bogdanowiczem, obecnym wojewodą kujawsko-pomorskim.

W 2014 roku kandydowała nawet z listy tej partii do Parlamentu Europejskiego. Z Ch. znały się właśnie z działalności partyjnej. Hotelarka organizowała niekiedy imprezy dla lokalnych działaczy PiS. Pojawiała się na nich Ch., a także Maciej Szota, który później przeszedł do Solidarnej Polski i został asystentem europosła Patryka Jakiego.

– Myśmy się dobrze znali, utrzymywaliśmy kontakty towarzyskie jeszcze do czasu mojej pracy w Inowrocławiu. Ja go poznałam w strukturach PiS. A to zdjęcie z jakiejś imprezy towarzyskiej – mówiła Ch., gdy agent CBA pokazał fotografię zrobioną w jej pensjonacie.

W śledztwie udało się ustalić, że Magdalena S. wypisywała na polecenie Ch. lewe faktury na dostarczenie cateringu na imprezy miejskie. Za te same imprezy miasto płaciło więc podwójnie: raz rzeczywistym wykonawcom usługi, a za drugim razem gotówkę za to samo wypłacała z kasy urzędu na podstawie lewych faktur Agnieszka Ch.

Szybko wyszło na jaw, że wystawione przez hotelarkę faktury są fałszywe. Agenci CBA już w listopadzie 2017 roku dostali informację od jednej z instytucji, że u S. nie był zamawiany catering, mimo że ta taką fakturę wystawiła.

Dziwnym trafem na pewnym etapie śledztwa zaginęły faktury, które wystawiła Małgorzata S. Wróciły do akt dopiero wtedy, gdy doniesienie o popełnieniu przestępstwa złożył prezydent Ryszard Brejza i przesłał wszystkie wystawione faktury na urząd miejski, które wyparowały z protokołu pokontrolnego CBA.

Naczelniczka Agnieszka Ch. dbała o to, aby grupa była zwarta i zmotywowana. Annie S., dobrze wtajemniczonej w proceder, ufundowała przyjęcie komunijne jej córki (za pieniądze z lewych faktur). Innym urzędnikom wręczała vouchery do restauracji lub na wizyty w SPA. A czasem nawet gotówkę.

– Zdarzało się też, że ludzie w wydziale brali po kilkaset złotych w zależności „od zaangażowania” – powiedziała Małgorzata W., która pełniła funkcję prawej ręki Ch.

Znały się, bo mieszkały w tej samej wsi, a ich bracia studiowali razem informatykę. Była zwyczajną dziewczyną na tle wybijającej się Agnieszki Ch. Jako swoje zainteresowania wpisała: moda, muzyka, sport, podróże.

Praca w urzędzie wydawała się zawodowym awansem. Wcześniej zatrudniona była jako sprzedawczyni w markecie, później jako telemarketerka. Skończyła technikum gastronomiczne, które uzupełniła policealnym studium technika biurowego. Wyniki w nauce miała poniżej przeciętnej, w większości dwóje i tróje, z rzadka trafiały się czwórki. Nawet z języka polskiego i matematyki, niezbędnych w pracy w wydziale promocji i kultury, gdzie była odpowiedzialna za księgowość, miała ledwie ocenę dopuszczającą.

Zdaniem Ryszarda Brejzy to Ch. starała się o zatrudnienie W. w urzędzie. – Wręcz zabiegała o to – powiedział podczas jednego z przesłuchań.

Małgorzata W. jako jedyna urzędniczka z wydziału pobierała w okienku kasy gotówkę dla przedsiębiorców i przygotowywała ją w odłożonych kopertach, gdy ci pojawiali się w urzędzie. Następnie pieniądze wyciągała Ch. i „rozliczała się” z nimi, wręczając im część gotówki wyłudzonej na podstawie ich lewych faktur.

Ch. podczas pierwszych zeznań próbowała w całości obciążyć winą W., twierdząc, że to ona koordynowała cały proceder oszustw, a niczego nieświadoma naczelniczka długo nie mogła się zorientować, o co w nim chodzi. Ale jej twierdzenia zostały rozbite podczas konfrontacji, którą prokurator zarządził pomiędzy Ch. i W. Doszło do niej dopiero w 2022 roku, pięć lat po wszczęciu śledztwa.

Na zleceniach z urzędu korzystała też rodzina Agnieszki Ch. Niekiedy wychodziły z tego zabawne historie. Gdy Inowrocław ubiegał się o wybudowanie obwodnicy, miasto szykowało wielką kampanię z tej okazji. Potrzeba było jednak zaprojektować grafikę na baner z samochodami sunącymi po dwupasmówce. Ch. poprosiła o to swojego brata, który to zrobił za tysiąc złotych. Problem polegał na tym, że zdjęcie, które wziął z bazy danych, przedstawiało przejazd samochodów w Wielkiej Brytanii, gdzie obowiązuje ruch lewostronny.

Urzędnicy połapali się dopiero, że samochody na przyszłej obwodnicy Inowrocławia jadą w złą stronę, gdy grafika została wydrukowana i umieszczona już na banerze. Trzeba ją było przerobić i ponownie zamówić wydruk baneru.

Agnieszka Ch., choć była drobnej postury, budziła respekt wśród urzędników. Nie tylko własnego wydziału. W strukturze administracyjnej podlegała bezpośrednio prezydentowi Brejzie i niekiedy, by nadać swojemu poleceniu odpowiednią rangę, mówiła: – Tego oczekuje góra.

– Długo nie mogłam uwierzyć w jej winę – wzdycha Mirella Stefańska, audytorka wewnętrzna inowrocławskiego urzędu. Mówi, że do głowy by jej nie przyszło, że ktoś ot tak, bez mrugnięcia okiem, potrafi w biały dzień wyciągnąć pieniądze z urzędu.

Nie wszyscy pracownicy z wydziału Agnieszki Ch. wytrzymali presję tak jak ona. Gdy do urzędu weszli agenci CBA, pierwsza „pękła” Małgorzata W. odpowiedzialna za księgowość. W. poszła do prezydenta Brejzy i opowiedziała o fałszywych fakturach, na które Ch. wyciągała pieniądze z miejskiej kasy. – Prezydent zrobił wielkie oczy – stwierdziła w rozmowie ze znajomym.

Ryszard Brejza zlecił wówczas Mirelli Stefańskiej audyt. Wraz z drugą urzędniczką pojechały do domu Ch., przebywającej wówczas na zwolnieniu lekarskim.

– Przywitała nas bardzo miło, ugościła wodą mineralną. Miała jasne tłumaczenie. Powiedziała, że wszystkie faktury zostały opłacone, a usługi wykonane. Podpisała nawet oświadczenie w tej sprawie. Było sympatycznie, wyjechałam z jej domu w poczuciu, że sprawa się wyjaśniła. Prezydentowi powiedziałam wtedy: „Dla mnie jest ona niewinna, szefie” – relacjonuje Stefańska, kręcąc głową. – W życiu by pan nie powiedział, że ona kłamie!

To przekonanie wzmocniło w audytorce oświadczenie, jakie podpisała Ch. Potwierdziła przecież pisemnie, że płaciła gotówką firmom z kasy urzędu, a te wykonywały dla niego usługi. I że wszystkie opisane faktury zgadzają się ze stanem faktycznym.

Ale wcale się nie zgadzały. Wyszło to na jaw nazajutrz, gdy urzędniczki zaczęły obdzwaniać firmy, które miały wystawiać faktury. Ich przedstawiciele zaprzeczali, by robili kiedykolwiek coś dla ratusza. Niektórzy z przedsiębiorców, widniejący na fakturach, mówili, że nie wiedzą nawet, gdzie leży Inowrocław.

Agnieszka Ch. proceder fakturowych oszustw rozpoczęła w 2014 roku w Kruszwicy, gdzie była dyrektorką centrum kultury. Udało jej się nie wzbudzić niczyich podejrzeń, bo była to mała jednostka, w której nie działały żadne mechanizmy kontrolne.

Inaczej niż w Inowrocławiu. Tu przepisy dopuszczały wypłatę w gotówce do kwoty 10 tysięcy złotych, ale faktury musiały być opisane przez inną niż Agnieszka Ch. osobę z tego samego wydziału, a później zatwierdzone do wypłaty.

By nikt nie pytał o zasadność wydatków, Ch. potrzebowała oddanych ludzi w swoim wydziale. I miała takich, bo urzędnicy z nielicznymi wyjątkami posłusznie wykonywali jej polecenia, nawet te, z którymi sami mieli kłopot i gryzło ich sumienie.

Naczelniczka wysoko ceniła lojalność i miała specyficzny sposób jej postrzegania: przywiązywała wielką wagę do wszelkich negatywnych komentarzy, które pojawiały się w przestrzeni publicznej wobec jej szefa, prezydenta Ryszarda Brejzy.

Kiedy Ch. mieszkała w domu swoich rodziców, wypisała negatywne komentarze pod adresem polityków opozycji, w tym z PiS (choć przecież sama do niedawna należała do tej partii). Policja ustaliła, że logowała się z domu rodziców pod nickiem „kasieńka31”.

Angażowała też podwładnych. Z pieniędzy z lewych faktur pochodziło sto pięćdziesiąt kart doładowań i starterów, które urzędnicy kupili na jej polecenie, by pompować wyniki lokalnych sond internetowych na korzyść prezydenta Inowrocławia i ze szkodą dla jego politycznych oponentów (jak się później okazało, politycy Solidarnej Polski robili to samo).

Z gotówki wyłudzonej na podstawie pustych faktur Ch. poleciła w urzędzie zakupić również tablety. Na urządzeniach tych urzędnicy mieli wypisywać negatywne komentarze, rejestrując się na numery telefonów kupione wcześniej (za wyłudzone z urzędu pieniądze). Ile było takich komputerów, nie wiadomo. Urzędniczki mówiły o przynajmniej jednym takim sprzęcie.

Agnieszka Ch. oczekiwała od swoich pracowników bezwzględnej dyspozycyjności. Potrafiła do niektórych podwładnych dzwonić późnym wieczorem. Do Anny S. (tej od komunii córki) zadzwoniła o godzinie dwudziestej trzeciej z żądaniem umieszczenia pozytywnego komentarza pod artykułem w lokalnej prasie, dotyczącym inicjatywy miasta, gdy uzbierało się pod nim wiele negatywnych głosów mieszkańców.

Część urzędników zeznała, że wykonywała posłusznie polecenia Agnieszki Ch., bo niekiedy groziła im utratą pracy. – Na twoje miejsce jest wielu chętnych – powtarzała jednej z urzędniczek.

Ch. twierdziła podczas jednego z pierwszych przesłuchań, że urząd kupił na polecenie posła Krzysztofa Brejzy drogie macbooki, które miały służyć do wysyłania internetowego hejtu. W 2019 roku powtarzali to lokalni politycy Solidarnej Polski oraz TVP Info, nazywając wydział promocji i kultury „wydziałem nienawiści”. Powtarzali zeznania Ch., która opowiedziała, że w rzeczywistości ogromny wpływ na niego miał Krzysztof Brejza. I to okazało się zmyłką, celowo wprowadzoną przez Ch.

Jedyny taki komputer, o jakim mówiła Ch., został kupiony przez urząd na jej prośbę. Ch. nigdy go nie oddała. Jedna z urzędniczek zeznała, że Agnieszka Ch. powiedziała jej, że jeśli prezydent będzie się dalej od niej domagał zwrotu komputera, „wtedy ją popamięta”. Ta zawoalowana groźba nie była badana przez śledczych. Ale prezydent Ryszard Brejza nie miał zamiaru odpuszczać. Miasto wytoczyło proces Ch. I ostatecznie musiała oddać równowartość zakupu sprzętu, czyli około 5 tysięcy złotych.

Co mogło się znajdować w komputerze? Niewykluczone, że szablony do wystawiania fałszywych faktur. Wyciąganie pieniędzy z kasy miejskiej na faktury zaprzyjaźnionych z Ch. przedsiębiorców było bowiem tylko jednym z jej sposobów na oszustwo. Drugi polegał na preparowaniu całkowicie fałszywych dokumentów, najprawdopodobniej własnoręcznie podrabianych przez Ch.

Lewe faktury były wystawiane nawet na zakup słodyczy dla dzieci w konkursach organizowanych przez miasto. Przedstawiciel dużej sieci handlowej, która widniała na fakturze jako sprzedawca, zeznał w śledztwie, że dokument pozornie wyglądał na prawdziwy. Zgadzał się numer identyfikacyjny sklepu z inowrocławskim adresem, w którym miał zostać wystawiony, ale reszta była zmyślona. Ch. mogła sama tworzyć lub zlecać ich podrabianie: nie zgadzał się papier firmowy, którym sieć handlowa się posługiwała (brakowało logotypu firmy).

Naczelniczka przynosiła jednak nie tylko podrobione faktury, lecz i całe umowy. Widniał na nich spreparowany podpis właściciela firmy wraz z pieczątką, którą musiała specjalnie do tego wyrobić. Inwestycja w fałszywą pieczątkę na pewno zwracała się z nawiązką, bo Ch. pobrała z kasy na jedną tylko taką lewą fakturę i umowę 8 tysięcy złotych.

Agnieszka Ch. skłamała już na początku pierwszego przesłuchania w listopadzie 2018 roku: – Przede wszystkim chciałam powiedzieć, że to nie ja osiągałam korzyści majątkowe, pracując jako naczelnik. Ja tylko zatwierdzałam dokumenty.

Prokuratura postawiła jej łącznie osiemdziesiąt dziewięć zarzutów. Pierwsze udokumentowane oszustwa rozpoczęła w centrum kultury Ziemowit w Kruszwicy w 2014 roku. Śledczy zarzucili jej wystawienie tam kilkunastu lewych faktur.

Prawdziwe żniwa przyszły dopiero w Inowrocławiu, gdzie pierwsze pieniądze wyłudziła w kwietniu 2015 roku, już dwa miesiące po zatrudnieniu. Przez kolejne cztery podrzucała lewe faktury powściągliwie – mniej więcej co dwa tygodnie. Latem 2015 roku robiła to już w odstępie tygodnia, a zimą znowu zwolniła tempo i wróciła do podrzucania faktur co dwa, a nawet trzy tygodnie przez cały kolejny rok.

Hamulce puściły Ch. dopiero w 2017 roku – w tym samym roku, w którym sprawa się wydała. Na kilka miesięcy przed wejściem CBA do urzędu potrafiła podrzucać lewe faktury w odstępie kilku dni. Czasami robiła to niemal codziennie. Na tej podstawie można było się zorientować, kiedy jest na urlopie, bo tylko wtedy nie podrzucała podrobionych dokumentów. Tak było w styczniu 2016 roku, gdy przed pójściem na wypoczynek podrzuciła dwie lewe faktury i zaraz po powrocie kolejne dwie.

Jednak i to nie zawsze było regułą. Urzędniczki zeznały, że ich szefowa pewnego dnia przyniosła do pracy trzy lub cztery faktury, choć w tym dniu przebywała na zwolnieniu chorobowym. Wszystkie były lewe.

Ch. nie wyciągała jednorazowo wielkich sum z urzędu. W Kruszwicy w 2014 roku zaczęła od 1456 złotych. W Inowrocławiu ostatni raz ukradła pieniądze 18 września 2017 roku – na trzy tygodnie przed oficjalną kontrolą CBA. Przyniosła wtedy fałszywą fakturę na 3 tysiące złotych wystawioną przez koleżankę Małgorzatę S., z którą znały się ze wspólnej działalności w PiS.

Gdy pracownicy wydziału dostawali od Ch. vouchery do SPA lub ewentualnie kilkaset złotych gotówki, naczelniczka zabierała resztę. Śledczy ustalili, że w trakcie trzech lat „działalności” ukradła z obydwu urzędów 283 268 złotych, przy czym zdecydowana część tej kwoty przypada na Inowrocław. Za te pieniądze naczelniczka wydziału promocji i kultury... wybudowała sobie dom.

Agenci CBA ustalili to na podstawie analizy przepływów finansowych pomiędzy Agnieszką Ch., jej mężem oraz budowniczymi jej domu, który – formalnie – należał do jej ojca. – Wszyscy wiedzieli, że to dla Agnieszki – zeznał w śledztwie jeden z tych przedsiębiorców, który budował dla niej dom.

Również on dostał zarzuty wystawiania lewych faktur, przyznał się do nich i wnioskował o dobrowolne poddanie się karze. Jego syn (również z zarzutami), który przejął po nim firmę budowlaną, a w przeszłości wraz z żoną prowadził pizzerię i sklep odzieżowy, zeznał, że Ch. stołowała się u niego na tak zwany zeszyt, a faktury kazała wystawiać na inowrocławski urząd. Z reguły zamawiała pizzę do domu, rzadziej jadła na miejscu. Pod koniec miesiąca pizzeria przygotowywała zbiorczą fakturę na urząd na pizzę, którą prywatnie zamówiła Ch. Mężczyzna zeznał, że restauracja nigdy nie dostarczała jedzenia do inowrocławskiego magistratu.

Podobnie było z ubraniami, które naczelniczka kupowała w sklepie odzieżowym prowadzonym przez żonę przedsiębiorcy. W śledztwie okazało się, że Ch. kupowała dla siebie ubrania, a wystawione przez sklep faktury opisywała na przykład jako „ubrania dla dzieci”, które miały zostać przeznaczone na jeden z konkursów organizowanych przez miasto.

CBA dopytywało nawet urząd w Inowrocławiu, czy to możliwe, że zamawiano smoking, który prawdopodobnie Ch. przygotowała dla jednego ze swoich bliskich, a fakturę kazała wypisać na miasto.

To, że dla agentów CBA priorytetem nie był motyw kryminalny, lecz polityczny wątek całej historii, było jasne dla innych osób zamieszanych w oszustwo.

W aktach sprawy zachowała się rozmowa między Małgorzatą W. (prawą ręką Ch.) a Kamilem W. (tym od koszenia trawników), który ją nagrał i przekazał CBA. Mocno podenerwowana sytuacją opowiedziała, że gdy przyszli do niej agenci CBA, część faktur, jakie miała w domu, schowała do skarpety tuż przed wejściem agentów. I że obawiała się, iż naczelnik będzie chciała całą winę przerzucić na nią. Kamil W. próbował ją uspokajać.

Kamil W.: – Nie no, myślę że do pierdla nie pójdziesz, bez przesady, hehe wydaje mi się

Małgorzata W.: – Nieee.

Kamil W.: – Że wiesz oni nie polują na takich pracowników jak ty, nie? W sensie wiesz, o co chodzi, oni polują na prezydenta.

Małgorzata W.: – Na pewno.

Agnieszka Ch. dopiero w czerwcu 2022 roku, po pięciu latach od wszczęcia śledztwa, wycofała się z głównych pomówień. Przyznała, że żaden z Brejzów nie rekomendował firm do wystawiania fałszywych faktur i że pieniądze te nie mogły pójść na kampanię Platformy Obywatelskiej.

Dom Agnieszki Ch. za pieniądze z lewych faktur stanął w rok. Gdy był gotowy w stanie surowym, naczelniczka zorganizowała dla ekipy budowlanej tak zwane wieńcowe. Catering na imprezę przywiozła hotelarka Małgorzata S. – ta sama, która ma zarzuty za wystawianie faktur bez pokrycia.

W maju 2023 roku pojechałem odwiedzić Małgorzatę S. Jej pensjonat i dom stoją nad jeziorem. Budynek był zamknięty na głucho, przez szybę meble przystrojone w dekorację weselną. Nad wejściem do pensjonatu napis: „Sursum corda” („W górę serca”).

Obok dom, przy którym powiewa flaga Polski. Po kilku minutach wyszła z niego do mnie Małgorzata S. Zapytałem ją o fałszywe faktury, Pegasusa i Brejzów.

– Pan senator i jego ojciec mają tutaj duże wpływy... – zaczęła S.

Stwierdziła, że w całą sprawę została „wmanewrowana”.

– Przez kogo? – pytam.

– Nie wiem.

– Przez Agnieszkę Ch.?

– Nie, dlaczego pan tak sądzi? Ja wiem, jakie faktury i za co wystawiłam. Wszystko było w porządku – ucina rozmowę, dziękując, że „aż tyle się pan tutaj do mnie fatygował”. Oświadczyła, że „nie będzie dalej rozmawiać”.

Agnieszka Ch. mieszka sześć minut jazdy autem od S. Chciałem ją zapytać, czy sama wymyślała oskarżenia pod adresem Brejzów, które doprowadziły do tego, że byli inwigilowani przez CBA Pegasusem.

Jej dom wciąż wygląda na dopiero co wybudowany. Wokół ścięta równo trawa. Przed dwoma garażami rysunki dziecięce zrobione kredą, częściowo zmyte przez deszcz.

Gdy zadzwoniłem do drzwi, była naczelniczka wyszła, trzymając słuchawkę telefonu przy uchu:

– Nie będę się wypowiadać, dziękuję – powiedziała z uśmiechem i zamknęła drzwi.

Drugi raz już do mnie nie wyszła.

W śledztwie prokurator nie próbował nawet ustalić, czy Agnieszka Ch. wymyśliła wersję o zaangażowaniu Brejzów w wyłudzanie pieniędzy na kampanię PO, czy też ktoś jej taką wersję podrzucił.

ROZDZIAŁ 7

TAJEMNICZY SAMOCHÓD POD DOMEM BREJZÓW I FAŁSZYWE ESEMESY AGENTÓW

Jarosław Sz. wpatrywał się w ekran telewizora, a jego twarz nabierała purpurowego koloru. W gabinecie dyrektora bydgoskiej delegatury CBA jak zwykle w telewizorze leciał kanał TVP Info. Na ekranie poseł PO Krzysztof Brejza z komisji śledczej do spraw Amber Gold mówił o zaniedbaniach prokuratorów, którzy awansowali za rządów PiS.

Sz. nie wytrzymał. – Niech on już wreszcie zamknie mordę! – wrzasnął tak, że było słychać go w sali obok.

Siedzący w sąsiedniej sali agenci traktowali takie wybuchy złości wzruszeniem ramion. Przyzwyczajeni byli do charakteru Sz. i wiedzieli, że do furii doprowadzają go politycy opozycji. W bydgoskiej siedzibie CBA na Siedleckiej krążyło powiedzenie, że „szef ma po prostu inne poglądy”.

Krzysztof Brejza był w 2019 roku częstym bohaterem relacji TVP Info. W lutym stacja w wieczornym paśmie programu Nie da się ukryć wyemitowała materiał poświęcony Inowrocławiowi. Jego autorzy odpowiedzialnością za wybuch afery obciążali rządzącego miastem Ryszarda Brejzę, a Krzysztofa, posła PO, przedstawili jako tego, który „ma duży wpływ na sprawy w mieście”. W programie wypowiadał się również Maciej Szota, wówczas radny Solidarnej Polski w Inowrocławiu.

– Wydział promocji w mieście był przez nas nazywany wydziałem propagandy – mówił radny i stwierdził, że urzędnicy szkalowali polityczną opozycję Brejzy. Dodał, że i on padł tego ofiarą. – Przyznała mi to sama naczelnik i powiedziała, że robiła to na zlecenie posła Brejzy – powiedział Szota.

W materiale nie pojawiła się jednak informacja, że „naczelnik” to główna oskarżona Agnieszka Ch. (z którą Szota się znał).

Nie powiedział też, że dziewięć miesięcy wcześniej on sam na WhatsAppie rozkręcał grupę hejterską do szkalowania Ryszarda oraz Krzysztofa Brejzów.

W lutym i marcu 2019 roku młody Brejza składał w Sejmie interpelację za interpelacją, a także nagłaśniał kolejne skandale. CBA opublikowało nawet oświadczenie w jego sprawie z tego powodu. Biuro zagroziło procesem, jeśli Brejza będzie się wciąż upierał przy tym, że CBA działa na polityczne zamówienie rządzących.

Poszło wówczas o kontrolę oświadczenia majątkowego Jarosława Kaczyńskiego, czego domagał się Brejza. Według niego prezes PiS prowadził działalność gospodarczą, a nie zgłosił tego. Chodziło o ujawnione przez „Wyborczą” nagranie rozmów między Kaczyńskim a austriackim biznesmenem Geraldem Birgfellnerem, który przygotował dla pisowskiej spółki Srebrna projekt biurowca z dwiema wieżami i nie dostał za niego zapłaty. Kaczyński tłumaczył na nagraniu, że nie może mu zapłacić, bo wówczas mogłoby powstać podejrzenie, że to on buduje wieżowiec. – I że w związku z tym jestem niezwykle zamożnym człowiekiem. Nie możemy sobie na to pozwolić – stwierdza Kaczyński, który według Birgfellnera zlecił projekt budowy wież.

CBA nie wszczęło ostatecznie dochodzenia w sprawie prawdziwości oświadczenia majątkowego prezesa PiS, stwierdzając, że nie ma ku temu podstaw. Ale Brejza drążył dalej. W jednej z interpelacji dopytywał o spotkanie prezesa Banku Pekao Michała Krupińskiego z Jarosławem Kaczyńskim w siedzibie partii przy ulicy Nowogrodzkiej. Prezes państwowego banku jeździł tam i był osobiście zaangażowany w udzielenie Srebrnej kredytu na budowę wieżowca.

Brejza w interpelacji pyta również o awans prokurator Renaty Śpiewak, która dostała do poprowadzenia sprawę „dwóch wież”. I według Birgfellnera to ona bardzo nalegała podczas przesłuchania, by wycofał się z zeznania, że na polecenie Kaczyńskiego wręczył pewnemu księdzu 50 tysięcy złotych na budowę wieżowca. Pieniądze pochodziły z rady fundacji im. Lecha Kaczyńskiego, którą kontroluje spółka Srebrna.

W kolejnych tygodniach Brejza ujawnił też, że Barbara Skrzypek, „pani Basia” z sekretariatu Jarosława Kaczyńskiego, pracowała w gabinecie PRL-owskich premierów, a także w kancelarii tajnej, gdzie miała wtedy dostęp do największych tajemnic państwowych.

Brejza składa interpelacje z pytaniami o wydatki i ustalenia podkomisji smoleńskiej, limuzyny Beaty Szydło i Antoniego Macierewicza. A także o wydatki ministerstw i spółek skarbu państwa na rzecz spółki Forum, prowadzonej przez kuzyna Kaczyńskiego. O dotacje dla uczelni Rydzyka, spadającą pozycję Polski w rankingu wolności mediów. A także okoliczności śmierci Igora Stachowiaka na wrocławskim komisariacie i wiele innych. Brejza składał niekiedy po kilka interpelacji i zapytań dziennie.

W kwietniu bydgoscy agenci CBA, rozpoczynając inwigilację polityka Pegasusem, nadali mu kryptonim „Grzechotnik”.

– Bo robił dużo hałasu – tłumaczy osoba z kręgu służb.

W maju agenci zaczęli się przyglądać wydatkom Brejzy na kampanię do Parlamentu Europejskiego. Sprawdzali, czy nie ukrywał wydatków i czy nie finansował kampanii, zanim ta oficjalnie się zaczęła. Prześwietlili nie tylko jego przelewy finansowe, lecz także jeździli po Inowrocławiu i liczyli banery, które jego ludzie wieszali na posesjach. Dopytywali wspólnoty mieszkaniowe, czy na pewno jego sztab miał zgodę na ich wywieszenie, a jeśli tak, to czy opłacił wiszące na ich budynkach ogłoszenia.

Analizowali nawet prywatne wiadomości, jakie sobie wysyłali na szyfrowanych komunikatorach, do których miał dostęp Pegasus. Pod lupę wzięli między innymi rozmowę Krzysztofa Brejzy z jego żoną:

Krzysztof Brejza (K.B.): – Przelej pilnie 20 tys !!!

K.B.: – Brakuje mi wpłat

Dorota Brejza (D.B.): – Ok

D.B.: – Poczekaj

D.B.: – Podaj mi numer konta i tytuł wpłat

D.B.: – Przelałam 20 tys. Nie mamy żadnych pieniędzy już... nic

Zdanie podkreślił tłustym drukiem agent CBA, autor analizy kryminalnej, mającej wykazać, czy Brejza nielegalnie finansuje kampanię. W podsumowaniu napisał: „Powyższe informacje, dotyczące zbierania i wykorzystania funduszy w kampanii politycznej Krzysztofa Brejzy w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. są niewystarczające do stwierdzenia zajścia nieprawidłowości. Kampania prowadzona jest w odpowiednim czasie (okres kampanii trwał od 25 lutego 2019 r. do 24 maja 2019 r.), a dane dotyczące wpłat i ich rozdysponowania nie pozwalają na potwierdzenie przypuszczeń nieprawidłowości”.

– To była kilkunasta kampania, którą prowadziłem. Zawsze robiłem to w pełni legalnie. Jedna zła wpłata, jedna źle opisana i już jest katastrofa. A co dopiero mówić o jakiejś lewiźnie... – opowiada mi Brejza.

Ale CBA nie odpuszczało.

Gdy Jarosław Sz. wrzeszczał w swoim gabinecie, widząc Brejzę w TVP Info, tuż za ścianą pracowało czterech młodych agentów. Siedzieli przy złączonych stolikach i przeglądali sterty wydruków. Pracowali tak od tygodni. Budzili nawet lekką irytację starszych stażem agentów, którzy niekiedy chętnie wynajęliby ich do pomocy do własnych zadań. Jednak szef delegatury wydał kategoryczny zakaz przeszkadzania im w pracy.

Co tak pilnie studiowali? Tysiące komentarzy na portalach informacyjnych. Wyszukiwali takich, które szkalowały lokalnych polityków opozycji z Inowrocławia. W sprawę wtajemniczył ich agent prowadzący sprawę afery fakturowej Maciej W. Rozrysował im tabelkę pomocniczą z nazwiskami osób, które mogły być obiektami hejtu, oraz przykładowymi obelgami. Znajdowała się tam rubryka: „Przykładowe określenia, którymi zastępowano nazwiska, aby przeprowadzić atak”.

Przy nazwisku Macieja Szoty, radnego Inowrocławia i właściciela baru z kebabem, który za czasów „dobrej zmiany” został dyrektorem w PGNiG, pojawiły się przykłady obelg, jakie mogły paść w internetowych komentarzach: „kebap, kebab, kebabiarz”. Obok adnotacja: „mogą być nawiązania do pracy w PGNiG lub dla Patryka Jakiego”.

Przy nazwisku Marcina Wrońskiego, radnego opozycji i dawnego kontrkandydata Ryszarda Brejzy w wyborach prezydenckich: „Wrona, bufon, nieuk, Mentalny Dresiarz Rodem z PiS”. Obok adnotacja: „Jest wojewódzkim Inspektorem Ochrony Roślin i Nasiennictwa (WIORiN). Mogą być wpisy dot. nasienia, itp.”.

Agenci na podstawie wskazówek podsuniętych przez prowadzącego sprawę Macieja W. szukali hejtu w internecie wymierzonego w polityków opozycyjnych wobec Ryszarda Brejzy. Weryfikowali w ten sposób wyjaśnienia, które złożyła główna podejrzana Agnieszka Ch. podczas pierwszego przesłuchania w listopadzie 2018 roku. Ch. wyznała wtedy, że wydział promocji, którym kierowała, zajmował się pisaniem komentarzy ośmieszających przeciwników politycznych Brejzów, właśnie na polecenie posła PO. Opowiedziała, że ze sprzętu zakupionego z lewych faktur „wystawiano negatywne komentarze, grafiki, filmiki szkalujące opozycję”.

– Nie mam tylko na myśli opozycji lokalnej, ale też tą ogólnokrajową – powiedziała Ch.

Agenci mieli więc sprawdzić, czy Brejzowie stworzyli w urzędzie „wydział nienawiści” szkalujący opozycję. Bydgoskie CBA pieczołowicie weryfikowało te rewelacje, choć jeszcze we wrześniu 2019 roku rzecznik Biura Temistokles Brodowski zaprzeczał, jakoby hejt w urzędzie był jednym z wątków śledztwa.

Młodzi agenci nie bardzo byli zadowoleni z zadania, które im zostało przydzielone.

– W pewnym momencie dotarło do nich, że CBA nie powinno się zajmować szukaniem hejtu, bo nie jest od tego. Ale co mieli zrobić? To byli młodzi procesowcy. Mieli po dwadzieścia pięć lat, byli absolutnie posłuszni i wykonywali każde polecenie – mówi mi jedno ze źródeł. I dodaje: – Nigdy nie spotkałem się, by do takiej sprawy zaangażowanych zostało tyle osób. Tym powinien się zajmować najwyżej jeden człowiek, a tak naprawdę robiła to cała delegatura.

„Procesowcy” to w skrócie agenci, którzy zajmują się opracowaniem dowodów wykorzystywanych później w procesie. Pracują między innymi na podstawie materiałów niejawnych, które dostaną z podsłuchów i obserwacji od agentów operacyjnych. Ale wiele dowodów zbierają sami.

W połowie 2019 roku operacyjni równie mocno pracowali nad sprawą Brejzów, jak procesowcy z tej samej delegatury CBA w Bydgoszczy.

Był czerwcowy wieczór 2019 roku, gdy Aleksandra Brejza, żona prezydenta Inowrocławia, wracała do domu. Brejzowie mieszkają w Inowrocławiu na osiedlu Solnym, gdzie kończą się blokowiska i wyrastają wybudowane jeszcze w latach pięćdziesiątych domki jednorodzinne. Ruch tu niewielki, sąsiad zna sąsiada i każdy obcy od razu rzuca się w oczy.

Tego wieczoru Aleksandra Brejza zauważyła na ulicy, nieopodal domu, zaparkowane ciemne auto. A w nim dwóch mężczyzn z telefonami.

– Myślałam, że może szukają pomocy, zwykle o tej porze nikt obcy nie parkuje w okolicy. Ale gdy podeszłam, na ekranie jednego z nich zauważyłam jakieś wzorki, coś w kształcie poruszających się robaków. Zapytałam wtedy: „O, panowie to chyba z CBA?”. Oni się jakoś tak nerwowo zaśmiali i zamknęli szybę – opowiada Brejza.

Tę historię po raz pierwszy usłyszałem na początku 2022 roku od Ryszarda Brejzy. Wówczas przygotowywałem pierwszy materiał dla „Wyborczej” o inwigilacji Pegasusem prezydenta Inowrocławia. Wtedy opowieść wydała mi się nieprawdopodobna. Ale podczas pracy nad tą książką udało mi się potwierdzić, że agenci rzeczywiście nie tylko obserwowali Ryszarda Brejzę, lecz także używali tak zwanego IMSI catchera, w Polsce znanego pod nazwą „Jaskółka”.

System ten pojawił się na wyposażeniu polskich służb za czasów pierwszego rządu PiS, gdy szefem ABW został Bogdan Święczkowski, znany z zamiłowania do wszelkich sprzętów podsłuchujących.

Jaskółka przejmuje w pewien sposób kontrolę nad telefonem, choć nie do takiego stopnia, jak robi to Pegasus. Imituje sygnał wysyłany przez stację bazową telefonii komórkowej, przez co operator ma wgląd do esemesów, a także może podsłuchać rozmowy wychodzące i przychodzące. Ma jedną wadę: musi się znaleźć blisko szukanego telefonu, najlepiej w odległości 300–400 metrów, by ten złapał sygnał z Jaskółki.

Bydgoscy agenci CBA sprzęt ten wykorzystywali do podstawowych celów, jakie daje urządzenie. Nazywali go „testerem”, który wysyła sygnał i w promieniu kilkuset metrów lokalizuje wszelkie telefony podpięte pod sieć komórkową. Chodzi o to, by znaleźć dodatkowy ukryty telefon lub telefony osoby śledzonej (figuranta) i poznać ich numery.

Mężczyźni, których w czerwcu spotkała Aleksandra Brejza nieopodal domu, byli agentami CBA na rekonesansie przed rozpoczęciem inwigilacji Pegasusem. Niecały miesiąc później, w lipcu, prezydent Ryszard Brejza zaczął otrzymywać esemesy, do których początkowo nie przykładał większej wagi. „Już 12–13 lipca spotkajmy się na Forum Programowym Koalicji Obywatelskiej, by porozmawiać o Polsce!” – głosił jeden z nich, wysłany z internetowej bramki esemes i podpisany „PlatformaKO”.

Inny zachęcał do przejrzenia ofert domków nad morzem. Jeszcze inny miał prowadzić do artykułu w internecie o lokalnych wydarzeniach. Wszyscy rzekomi nadawcy tych wiadomości, którzy mieli wysłać te esemesy, zaprzeczyli, by kiedykolwiek korzystali z domen internetowych, jakie pojawiały się w linkach do wiadomości.

Amnesty Tech ustaliło zaś, że Ryszard Brejza dostał łącznie dziesięć wiadomości z linkami, które prowadziły do Pegasusa. Gdyby prezydent kliknął w którykolwiek z nich, program w sposób niezauważalny zainstalowałby się na jego telefonie i przejął nad nim kontrolę. Dysponując obecnymi narzędziami, nie sposób jednak stwierdzić na telefonach z systemem Android, czy ktoś włamał się do niego Pegasusem. Inaczej niż system iOS na urządzeniach firmy Apple, Android nie tworzy raportów dokumentujących ingerencję w system, jego zawieszenie czy przerwę w działaniu. A takie są skutki działania Pegasusa, choć dzieje się to na krótki czas, niemożliwy do zauważenia przez właściciela telefonu.

Według jednego z moich źródeł Ryszard Brejza był dodatkowo poddany obserwacji przez CBA w tym samym czasie, gdy inwigilowano go Pegasusem. Podobnie Magdalena Łośko, ówczesna dyrektor biura poselskiego Krzysztofa Brejzy.

To samo źródło mówi, że wiedząc, gdzie znajduje się figurant, czym się interesuje, dokąd zmierza, agenci operacyjni tworzyli wiadomości z mogącymi go zainteresować treściami i fałszywymi linkami prowadzącymi do Pegasusa. Nie używali przy tym wyrafinowanej techniki, lecz starych, sprawdzonych metod operacyjnych. Zarówno prezydent Brejza, jak i Magdalena Łośko byli na tak zwanych drutach, czyli podsłuchu telefonicznym. Po drugiej stronie słuchawki agent słuchał i czytał wysyłane przez nich esemesy. Na tej podstawie typował, gdzie robią zakupy i dokąd udają się na urlop. A później pisał treść wiadomości z ofertą domków do wynajęcia nad morzem lub promocją w sklepie z zabawkami.

– Te esemesy rzeczywiście oddawały wtedy to, czym się zajmowałem. W sierpniu, jak co roku, udałem się z żoną nad Bałtyk. Ale w CBA chyba nie wiedzieli, że wysyłanie mi ofert nie ma sensu, bo my co roku spędzamy urlop u tych samych gospodarzy – mówi Ryszard Brejza.

Błędów było więcej. W wysyłanych wiadomościach agenci mylili Ryszarda Brejzę z jego synem. Ujawniliśmy to jeszcze w 2022 roku w pierwszym artykule dla „Wyborczej”, dotyczącym inwigilacji prezydenta Inowrocławia. Okazało się wówczas, że prezydent dostał wiadomości związane z aktywnością i życiem posła PO.

Przykładowo: w połowie lipca Ryszard Brejza odebrał esemesa z reklamą nowej aplikacji do płatności na autostradzie A1. Ale to nie on, lecz jego syn Krzysztof Brejza podróżował często tą trasą. W czerwcu był w Gliwicach, a 11 lipca znowu płacił za przejazd autostradą. Pięć dni później jego ojciec dostał esemesa z reklamą nowej, automatycznej formy płatności za przejazd A1.

29 lipca 2019 roku Ryszard Brejza czyta kolejną dziwną wiadomość. Tym razem spółka energetyczna Energa zachęcała go, by złożył oświadczenie w sprawie zamrożenia cen prądu.

I znowu: traf chciał, że akurat Krzysztof Brejza wraz ze sztabem Koalicji Obywatelskiej w tym czasie prowadził w tej sprawie kampanię w Polsce. Wraz z lokalnymi działaczami odwiedzali latem lokalnych przedsiębiorców, tłumacząc im, jak składać wnioski do spółek energetycznych o czasowe zamrożenie dla nich podwyżek cen prądu. Kampanię w internecie nagłaśniali pod hasłem „Rabunek za prąd”.

Trzeci z dziesięciu podejrzanych esemesów, który dostał Ryszard Brejza, dotyczył odbioru przesyłki w salonie Bytom w warszawskim centrum handlowym Złote Tarasy. Prezydent Inowrocławia zapewnia jednak, że w tamtym czasie – ani przed otrzymaniem esemesa, ani po nim – nie robił tam zakupów. Wiadomość została do niego wysłana 14 sierpnia 2019 roku. Tymczasem cztery dni wcześniej na zakupach dokładnie w tym sklepie był jego syn Krzysztof Brejza.

Spółka VRG, do której należy marka Bytom, zaprzeczyła też, by w sierpniu 2019 roku rozsyłała za pośrednictwem esemesów wiadomość o odebraniu przesyłek (robiła to wtedy wyłącznie przez maila). Barbara Janasz z biura prasowego VRG poinformowała, że VRG „nie korzysta i nie korzystała z domeny Awizo.info”, która była w esemesie do Ryszarda Brejzy. Według Amnesty Tech najprawdopodobniej za tym linkiem krył się program Pegasus, którego celem było zainfekowanie telefonu.

Podobną informację dostałem od firmy Gdańsk Transport Company, operatora autostrady A1. „Żadna z naszych kampanii promocyjnych nie była i nie jest oparta o rozsyłanie wiadomości SMS. Nigdy także nie korzystaliśmy z domeny loginverify.net” – poinformowała Anna Kordecka, PR & marketing manager w spółce.

Jak mogło dojść do pomylenia ojca z synem? Moje źródło twierdzi, że błąd musiał popełnić lokalny agent konstruujący wiadomość albo – co bardziej prawdopodobne – agent z Biura Techniki Operacyjnej CBA, które rozsyłało esemesy z fałszywymi linkami.

Nie byłoby w tym nic dziwnego. Mylenie obydwu polityków zdarzało się nawet warszawskim dziennikarzom. Przed wybuchem afery fakturowej Ryszard Brejza był szerzej nieznanym politykiem w Polsce, w przeciwieństwie do jego syna, nagłaśniającego skandale związane z ludźmi PiS. Pewnie dlatego już po wybuchu afery fakturowej na telefon posła PO pewna dziennikarka telewizyjna przysłała prośbę o wywiad, sądząc, że ma do czynienia z prezydentem Inowrocławia.

Jednak nawet gdyby Ryszard Brejza lub Magdalena Łośko chcieli się dowiedzieć, czy CBA ich śledziło, to nie dostaną takiej informacji. Dowody na ich inwigilację są utajnione. Zgodnie z ustawą o CBA materiały operacyjne, które nie mają żadnej wartości dowodowej, powinny zostać zniszczone. A podsłuch i inwigilacja Pegasusem tych osób – jak mówi moje źródło – nie wykazały niczego istotnego dla sprawy.

Istnieją protokoły z komisyjnego zniszczenia tych materiałów. Mają się znajdować w archiwum jednej z delegatur w kraju. Ale do czasu, aż odtajni je szef CBA, pozostają niejawne.

Żona prezydenta Ryszarda Brejzy mówi, że już w 2019 roku wraz z mężem odczuwali, jak atmosfera wokół nich się zagęszcza. Wieczorne spotkanie panów w samochodzie nieopodal domu tylko wzmocniło jej podejrzenia. W inowrocławskim urzędzie od dłuższego czasu trwały kontrole, nie tylko CBA, lecz i innych instytucji państwowych – Najwyższej Izby Kontroli, Regionalnej Izby Obrachunkowej czy Państwowej Inspekcji Pracy.

– Budziłam się o piątej rano, chcąc uprzedzić ewentualne wejście CBA do naszego domu. Stałam wówczas przy parapecie i długo patrzyłam przez okno. Zamknęliśmy się w domu jak w skorupie. Mąż ten cały okres nagonki bardzo przeżył. Nawet pies się skołtunił od tego Pegasusa, bo przestaliśmy go wyczesywać i tak często wychodzić na dwór – mówi Aleksandra Brejza, próbując się uśmiechnąć.

– A przecież nigdy nie wzięlibyśmy żadnych pieniędzy z urzędu. Ja jako artystka mam wszystkie ścieżki zablokowane w urzędzie, by starać się o dotacje na cokolwiek. I pewnie słusznie – mówi żona prezydenta, która jest kompozytorką.

W tym samym czasie trwała już intensywna inwigilacja Krzysztofa Brejzy. Daty, gdy Pegasus łączył się z jego telefonem, pokrywają się z trwającymi w 2019 roku kampaniami wyborczymi: najpierw do Parlamentu Europejskiego, a później do Sejmu i Senatu. Z analizy jego telefonu przez Amnesty Tech wynika, że w maju 2019 roku CBA łączyło się z jego telefonem dziewięć razy. Ostatni raz w tym miesiącu 27 maja, czyli dzień po wyborach.

Następnie Pegasus CBA zainstalowało na jego telefonie 13 czerwca 2019 roku w godzinach porannych, czyli ponad dwa tygodnie od poprzedniego wejścia. Data była nieprzypadkowa.

Według nieoficjalnych informacji tego dnia zmienił się również agent operacyjny w bydgoskim CBA, prowadzący tę sprawę. Agentkę, która nie chciała podpisać protokołu udostępnienia stwierdzającego, że podczas kontroli zebrano dowody na możliwe przestępstwa, zastąpił kto inny. Później nastąpiła trzytygodniowa przerwa aż do kolejnego użycia Pegasusa.

Sprawa miała polityczny priorytet. Szef bydgoskiej delegatury Jarosław Sz. jeździł na narady do Warszawy. Według naszych źródeł spotykał się z Ernestem Bejdą, szefem CBA, a także Bogdanem Święczkowskim, prokuratorem krajowym i pierwszym zastępcą Zbigniewa Ziobry. W bydgoskim CBA mówiło się, że wracał z nich bardzo zmotywowany. I próbował entuzjazmem zarazić również agentów.

– Mówił wtedy: „Wy sobie sprawy nie zdajecie, że to może być najważniejsza sprawa, jaką ma ta firma!”. Był bardzo nakręcony na tę sprawę – relacjonuje mi jedno ze źródeł.

Sz. pokładał duże nadzieje zwłaszcza w urobku zebranym za pomocą Pegasusa.

– Jak z warszawskiego Biura Techniki Operacyjnej wracała płyta ze zgranym materiałem, Sz. przybiegał do agentów przeglądających ją i pytał: „I co? Jest tam coś?” – mówi mi dalej informator.

W czerwcu 2019 roku kierownictwo PO zdecydowało, by szefem kampanii został Krzysztof Brejza. – Był dobrze rozpoznawalny w kraju ze względu na afery, jakie nagłaśniał. Był młody, a wszyscy czuli potrzebę zmiany pokoleniowej – wspomina jeden z członków ówczesnej koalicji.

– Stanowisko zaproponował mi Grzegorz Schetyna [ówczesny szef PO]. Rozmawialiśmy chwilę w biegu. Miałem konkretne pomysły na to, jak poprowadzić kampanię, więc zgodziłem się od razu – wspomina Krzysztof Brejza.

Opozycja potrzebowała wiatru w żagle po przegranej kampanii do Parlamentu Europejskiego, gdy Koalicja Europejska (PO+PSL+Nowoczesna+SLD+Zieloni) dostała tylko 38 procent głosów, a PiS – 45 procent. Ten wynik nie rokował dobrze na nadchodzące jesienią wybory parlamentarne. Tymczasem Brejza cieszył się sporą popularnością. Bydgoska „Wyborcza” pisała wcześniej o dyskusji na Twitterze, jaka rozgorzała, gdy zapowiedział on swój start w wyborach do Parlamentu Europejskiego. „Na Twitterze od razu rozpoczęła się dyskusja o sensowności startu Brejzy w wyborach europejskich. Wiele osób nie chce tego, bo woli, żeby inowrocławski poseł został w polskim parlamencie i startował w jesiennych wyborach do Sejmu” – pisała gazeta.

Ostatecznie Brejza wystartował do eurowyborów z ostatniego miejsca w swoim okręgu i wykręcił aż osiemdziesiąt tysięcy głosów. Nigdy w historii żaden kandydat z ostatniego miejsca nie osiągnął takiego wyniku.

Oficjalnie jego nazwisko jako szefa sztabu zostało ogłoszone na radzie krajowej połączonych klubów Platformy Obywatelskiej, Nowoczesnej i Inicjatywy Polskiej – małej centrolewicowej partii z Barbarą Nowacką na czele. Wspólnie poszły wtedy do wyborów pod szyldem Koalicji Obywatelskiej. Do sztabu weszli jeszcze między innymi Bartosz Arłukowicz, Małgorzata Kidawa-Błońska, Hanna Zdanowska oraz Jacek Karnowski.

Później się okaże, że CBA wchodziło na telefon Brejzy, gdy wspólnie podróżowali po kraju w czasie kampanii i spotykali się z wyborcami. I gdy w busie naradzali się w sprawie taktyki, układali plan kolejnych spotkań. A także podczas rozmów na naradach sztabu na czwartym i piątym piętrze biura krajowego PO w kamienicy przy Wiejskiej.

– Poza Barbarą Nowacką czy Bartoszem Arłukowiczem siedział z nami jeszcze w rzeczywistości Jarosław Kaczyński, bo to jego służby podsłuchiwały nasze rozmowy – powie po latach Brejza.

Na początku lipca 2019 roku CBA wchodziło przez Pegasusa na telefon polityka niemal codziennie. Pierwszy raz 3 lipca, później 4 i 5 lipca. Po trzech dniach – kolejny raz. I 11 lipca – następny. Tego samego dnia esemesy z fałszywymi linkami prowadzącymi do Pegasusa dostał ojciec posła PO – Ryszard Brejza.

– Wiedza płynąca z takiej inwigilacji w trakcie kampanii jest bezcenna. Pozwala przeciwnikowi w porę zareagować na pomysły konkurencji. A przecież podczas posiedzeń sztabu omawialiśmy też listy kandydatów do Senatu – zauważa Jacek Karnowski, prezydent Sopotu. Również on był inwigilowany Pegasusem.

CBA wchodziło na jego telefon między listopadem 2018 roku a marcem 2019 roku co najmniej kilkanaście razy. Karnowski zakładał wówczas tak zwany pakt senacki.

– Prowadziliśmy negocjacje z PO, Lewicą i PSL w sprawie wspólnych nazwisk. Jeździłem po całej Polsce, promując kandydatów, razem z Hanną Zdanowską, Zygmuntem Frankiewiczem [prezydenci Łodzi i Gliwic] i innymi samorządowcami – wspomina. Uważa, że PiS mogło dzięki inwigilacji zyskać wgląd w plany opozycji oraz poznać listę potencjalnych kandydatów.

U Krzysztofa Brejzy najdłuższa przerwa w trakcie trwania całej inwigilacji w 2019 roku nastąpiła między 11 a 30 lipca. Oznacza to, że aż przez dziewiętnaście dni telefon Brejzy nie był w ogóle atakowany Pegasusem. Wątpliwe jednak, aby agenci CBA odpuścili dobrowolnie na ten czas jego inwigilację.

Powód wydaje się bardziej prozaiczny: 12 lipca Brejza zmienił telefon. A nowy miał inny, unikatowy numer IMEI, na którego kontrolę operacyjną inwigilujący go agenci musieli dopiero uzyskać zgodę sądu. Po przerwie następne wejście Pegasusem na telefon Brejzy zostało odnotowane 30 lipca. Tego dnia Koalicja Obywatelska ogłosiła skład list wyborczych.

W lipcu sztab KO z Brejzą na czele ruszył w Polskę. Kampania z hashtagiem #TwójSztab miała przekonać, że PO wraca do korzeni i rozmów z obywatelami. Sondaże wciąż jednak dawały sporą przewagę PiS nad KO – w lipcu na poziomie kilkunastu punktów procentowych.

Po ustaleniu nowego numeru IMEI telefonu Brejzy CBA zaczęło intensywną inwigilację polityka. W jego nowym telefonie Pegasus zainstalowano najpierw wspomnianego 30 lipca, kolejny raz dwa dni później, a następnie trzy i cztery dni później. Od czasu ostatniego wejścia na telefon Brejzy przez CBA, czyli 9 sierpnia 2019 roku, nastąpiło coś, co odwróciło bieg kampanii wyborczej.

Dziesięć dni później, 19 sierpnia, Onet opublikował tekst, od którego zaczęła się w Polsce tak zwana afera Piebiaka. Portal opisał, jak wiceminister sprawiedliwości Łukasz Piebiak na komunikatorze WhatsApp na zamkniętej grupie o nazwie „Kasta” zachęcał do hejtowania sędziów, którzy jawnie opierali się reformom PiS zmierzającym do podporządkowania wymiaru sprawiedliwości rządzącym politykom.

Grupę mocno wspierała Emilia Szmydt, żona Tomasza Szmydta, jednego z sędziów z „Kasty”, która miała nick „Mała Emi”. To ona wrzucała do sieci komentarze szkalujące i dezawuujące niezależnych sędziów. Dostawała za to od „Kasty” pieniądze w wysokości od 100 zł do 1 tysiąca złotych, formalnie na ubrania lub kosmetyki. Grupa sprezentowała jej również wartą 360 złotych figurkę husarza z żywicy epoksydowej z wyrytym napisem na podstawce: „Mała Emi, zachowałaś się jak trzeba! Od Herszta i jego żołnierzy”. „Hersztem” grupa hejterów z WhatsAppa nazywała wiceministra Piebiaka.

Emilia Szmydt zajmowała się kompromitowaniem w internecie niewygodnych dla władzy sędziów. W zbieraniu na nich haków pomagali jej sędziowie z grupy „Kasta”. Chodziło o zdrady małżeńskie, zarzut jazdy samochodem po pijanemu czy niepłacenie alimentów. Szmydt ochoczo szkalowała sędziów, choć wszystkie te zarzuty, jak się później okazało, nie miały pokrycia w faktach.

– Na początku czułam się dobrze. Byłam chwalona, doceniona – czego zawsze mi w życiu brakowało – tłumaczyła, dlaczego brała udział w hejterskiej akcji. – Dostawałam pochwały od ministra Piebiaka. Był dumny ze mnie – opowie przed kamerą w programie TVN Uwaga!. Stwierdzi, że gdy miała wątpliwości, czy aby na pewno nie robi niczego nielegalnego, to „Kasta” je rozwiewała. – W końcu tworzyli ją przecież sami sędziowie – powie.

Piebiak przyznał w rozmowie z „Dziennikiem Gazetą Prawną”, że zdarzało mu się podziękować „Małej Emi”, gdy „napisała pozytywnie o jakimś naszym projekcie czy potrzebie reformy”.

Gdy Onet opublikował 19 sierpnia artykuł o wiceministrze sprawiedliwości i sędziach hejterach, przez następne dni nie było mocniejszego tematu w kampanii wyborczej. PiS znalazło się w defensywie. Piebiak złożył następnego dnia rezygnację, a premier Mateusz Morawiecki uznał, że „to kończy sprawę”. Ale do tego było wciąż daleko. Kilka dni później Zbigniew Ziobro zdegradował niektórych sędziów biorących udział w aferze. Cofnął delegację do sądu apelacyjnego Arkadiuszowi Cichockiemu. Dzisiaj jest on szeregowym sędzią w Gliwicach. Po latach przyznał, że zbierał haki na jedną z sędzi należących do stowarzyszenia Iustitia, walczących o niezależność i niezawisłość sądownictwa w Polsce.

Afera Piebiaka żyła wiele dni po jej wybuchu, w kolejnych dniach wychodziły na jaw nowe fakty. Okazało się, że „Mała Emi” była w kontakcie z dziennikarzami prawicowych mediów, na przykład Wojciechem Biedroniem z portalu wSieci braci Karnowskich (po wybuchu afery zaczął kasować tweety, w których wychwalał współpracę z nią). Jak powiedziała, podrzucała mu rozmaite materiały kompromitujące według grupy „lewackich” sędziów, nielubianych przez „Kastę”.

Emilia Szmydt w 2018 roku współpracowała również z szefem programu Alarm! TVP – tym samym, w którym ukazywały się negatywne materiały o Ryszardzie Brejzie i Inowrocławiu. Działo się to w czasie, gdy jego syn Krzysztof Brejza ujawnił wysokość nagród, jakie sobie i swoim ministrom wręczyła premier Beata Szydło.

„Mała Emi” działała głównie na własną rękę w internecie. O sędzim Waldemarze Żurku, znanym z krytyki działań PiS, pisała: „Wyp...!!! Przynosisz uczciwym sędziom wstyd a Polsce hańbę”.

W innym tweecie napisała: „Won z Polski gnido”. Cztery lata później przed kamerą pogodziła się z nim i przeprosiła.

Ostatecznie to Szmydt musiała opuścić Polskę. Hejt, którym atakowała sędziów, po wybuchu afery wylał się na nią. W internecie komentujący pisali o niej, że jest alkoholiczką i dzieciobójczynią. Ujawniali jej dokumentację medyczną, a nawet fotografie nagrobków dzieci, które zmarły tuż po porodzie lub jeszcze w trakcie ciąży.

– Zabolało mnie to, że Polska przestała być moim krajem, moją ojczyzną. Znalazłam się w tej grupie ludzi, którzy na nic już nie zasługują, których trzeba już do końca pognębić i żeby już nic z tego życia nie mieli, i nie byli szczęśliwi – mówiła w rozmowie z Uwagą!.

Przyznała, że rzeczywiście jest uzależniona od alkoholu. O swoje problemy oskarżyła ówczesnego męża Tomasza Szmydta, który nie był przy niej, „gdy chciało jej się pić”. – Mój mąż potrzebował wtedy tej działalności, żeby piąć się wyżej. Dlatego byłam zdolna, żeby robić takie okropne rzeczy – mówiła „Mała Emi”.

– Tkwiliśmy obydwoje w pewnego rodzaju współzależności – powie później sędzia Tomasz Szmydt. W jednym z wywiadów przyzna, że bardzo żałuje działalności w grupie hejterskiej.

Ostatecznie sprawa skończy się fatalnie dla niemal wszystkich jej uczestników.

Tymczasem 21 sierpnia, dwa dni po ujawnieniu afery Piebiaka przez Onet, CBA wkracza po raz kolejny do urzędu w Inowrocławiu, a także do mieszkań kilkunastu innych osób, w tym podsłuchiwanej Pegasusem i nieświadomej tego Magdaleny Łośko, asystentki posła Krzysztofa Brejzy.

23 sierpnia 2019 roku TVP Info publikuje zeznania głównej oskarżonej i ogłasza, że w inowrocławskim ratuszu działał „wydział nienawiści” kierowany przez Krzysztofa Brejzę. Rozpoczyna się wielotygodniowa kampania wymierzona w opozycję.

– Nie mam wątpliwości, że chodziło o to, aby przykryć aferę Piebiaka. To, co wydarzyło się później, zupełnie rozbiło naszą kampanię – mówi Krzysztof Brejza.

A do tego prawie złamało Brejzów.

ROZDZIAŁ 8

TVP INFO SZCZUJE, AGENCI W SZAMPAŃSKICH NASTROJACH

Przejechali Krzyśka wtedy, tak po ludzku. Hejt z telewizji szedł w niego, jego ojca, matkę. Dzieci nie rozumiały, co się dzieje. Każdy by ciężko zniósł taki wpierdol – mówi osoba, która latem 2019 roku była blisko Brejzy.

Najpierw była akcja CBA.

W środę 21 sierpnia kilkudziesięciu funkcjonariuszy z delegatury w Bydgoszczy i Gdańsku weszło do trzydziestu mieszkań, siedzib firm oraz urzędu miejskiego w Inowrocławiu. Zajęli telefony, komputery, tablety, pamięci przenośne.

Agenci pomylili mieszkanie Magdaleny Łośko, ówczesnej dyrektor biura poselskiego Krzysztofa Brejzy. Zamiast do niej weszli do lokalu, które wynajmowała innym ludziom.

Osoba, która zna przebieg tamtej akcji: – To skutek braku wcześniejszego rekonesansu. Dyrektor delegatury Jarosław Sz. nie pozwalał ludziom jeździć „na adres”, żeby sprawdzić, kto rzeczywiście mieszka w lokalu, gdzie będzie realizacja. Uważał, że to może spalić akcję.

Ostatecznie agenci dotarli do prawdziwego mieszkania Łośko. Skonfiskowali tam wszystkie komputery i telefony, łącznie z tabletami i komórką ich dwóch córek.

– Byliśmy w szoku, nie wiedzieliśmy, co się dzieje. Na szczęście dziewczynki były wtedy na obozie. Następnego dnia, by nie dowiedziały się o tym z telewizji, pojechaliśmy tam z mężem. Wzięłam je na bok i powiedziałam, że w domu była policja, zarekwirowała sprzęt i pewnie wszystko się wkrótce wyjaśni – relacjonuje Magdalena Łośko, która wówczas była nieświadoma tego, że agenci inwigilują ją Pegasusem.

CBA zwróciło zarekwirowane rodzinie Łośków laptopy i telefony po dziewięciu miesiącach. W protokole agenci zostawili adnotację: „Nie ujawniono materiałów istotnych dla śledztwa”.

Podstawą do przeszukań w sierpniu 2019 roku było znalezienie dowodów w aferze fakturowej. Agentów interesowały zwłaszcza kolejne lewe faktury wystawione przez firmy na rzecz urzędu. Ale weryfikowali też zeznania głównej podejrzanej Agnieszki Ch., która obciążyła w śledztwie Ryszarda Brejzę, prezydenta Inowrocławia, oraz Magdalenę Łośko. Dotychczasowe podsłuchy i obserwacja, a nawet inwigilacja Pegasusem, nie przyniosły żadnych efektów.

Do wyborów parlamentarnych zostały mniej niż dwa miesiące.

Wiele wskazuje na to, że termin przeszukania nie został wybrany przypadkiem. Agenci wcale się nie spieszyli z wykonaniem nakazu. Prokuratura wystawiła go 19 czerwca, a zanim agenci CBA „weszli na adresy”, minęły dwa miesiące.

Jarosław Onyszczuk, doświadczony prokurator ze stowarzyszenia Lex Super Omnia, nie przypomina sobie tak długiego okresu od wystawienia nakazu do jego wykonania.

– To ewidentnie sytuacja budząca wątpliwości. Przecież zamysłem wystawienia nakazu jest to, by doszło do przeszukań w jak najkrótszym czasie, tak aby osoba przeszukiwana nie była w stanie niczego ukryć. To czynność niepowtarzalna, która ma być skuteczna – podkreśla.

I wymienia możliwe powody, dla których służby tak długo zwlekały z wykonaniem nakazu. – Albo chodziło tylko, aby pozorować jakieś działania, a i tak nie wierzono, że przyniosą skutek. Albo służby miały nadzieję, że uda się coś znaleźć na zasadzie trałowania, co pozwoli przedłużyć śledztwo – mówi.

Trzecim powodem, jaki wymienia, to możliwa inscenizacja pod toczącą się wtedy kampanię parlamentarną.

21 sierpnia TVP Info pierwsza podała informację o wejściu CBA do inowrocławskiego ratusza. Artykuł na stronie internetowej tej stacji pojawił się tego samego dnia o godzinie ósmej czterdzieści sześć. Polska Agencja Prasowa podała ją dopiero o godzinie jedenastej trzydzieści.

Od rana pod magistratem stał już wóz transmisyjny bydgoskiego oddziału TVP. Stacja na żywo transmitowała na ogólnopolskiej antenie konferencję prasową Ireneusza Stachowiaka, szefa lokalnych struktur Solidarnej Polski. Stachowiak już wtedy ogłosił, że prawdziwym powodem działań służb jest „afera hejterska, o której mówił rok wcześniej”. Według niego wydział promocji i kultury szczuł na przeciwników politycznych Ryszarda Brejzy.

– Hejtowali również mnie, to była zorganizowana grupa przestępcza, która zajmowała się trollowaniem i kradła pieniądze z tego urzędu. To ludzie, którzy byli rekomendowani przez pana Krzysztofa Brejzę, dokonywali tych czynów. (...) Pan organizował ten proceder – oskarżał Brejzę Stachowiak.

W kolejnych dniach powtarza to samo na antenie TVP Info. Wóz transmisyjny ponownie stanie na tle inowrocławskiego ratusza. Obok siebie będzie mieć Damiana Polaka oraz Wojciecha Gerusa – polityków Solidarnej Polski, którzy rok wcześniej ze Stachowiakiem tworzyli grupę hejterską na zamkniętej grupie na WhatsAppie. Jej celem było zdyskredytowanie Ryszarda Brejzy i zainstalowanie Stachowiaka na fotelu prezydenta Inowrocławia w wyborach samorządowych.

– Nie jest pan godzien, żeby zabierać głos w sprawie hejtowania ludzi – powie lokalny lider Solidarnej Polski, mając na myśli krytykę posła Brejzy pod adresem PiS za aferę Piebiaka.

W pierwszych dniach po akcji CBA, mimo „grzania” tematu przez TVP Info, sprawa jeszcze się nie przebiła do opinii publicznej. Wciąż głośniejsza była ujawniona dwa dni wcześniej afera hejterska wiceministra Piebiaka. Ministerstwo Sprawiedliwości tłumaczyło się z tego jeszcze 23 sierpnia.

– Pan minister Ziobro nie wiedział o tych rzeczach. A gdy się dowiedział, natychmiast zdecydował się podjąć działania, i to jest nowy standard. On powinien za to dostać medal – na antenie TVN24 bronił swojego szefa Michał Wójcik, wiceminister sprawiedliwości i członek Solidarnej Polski.

I przypominał, że sędziowie, którzy byli częścią grupy hejterskiej, zostali przez Ziobrę zdegradowani.

– Myślałem, że te oszczerstwa w TVP to będzie taka jednorazowa historia po akcji CBA i że skończy się po dniu, może dwóch. Ale jak opublikowali tekst Pereiry, to wiedziałem, że to zorganizowane działanie szyte pod kampanię – mówi Krzysztof Brejza.

Dwa dni po akcji CBA TVP Info opublikowała tekst Samuela Pereiry pod tytułem: Jak działał „wydział nienawiści” Brejzy. Szokujące zeznania nt. procederu niszczenia w sieci. „Portal TVP Info dotarł do zeznań świadków zorganizowanego internetowego hejtu w Inowrocławskim ratuszu” – donosiła państwowa stacja.

Pereira pisał, że za hejtem w urzędzie w Inowrocławiu stał Krzysztof Brejza, szef sztabu Koalicji Obywatelskiej. I że polityk rekomendował firmy, które wystawiały lewe faktury. A pracownicy urzędu za pisanie hejtu na przeciwników politycznych Brejzów w godzinach pracy mieli dostawać po 500 złotych.

Dowodem na te zarzuty były „zeznania świadków”, a także „jednej z osób przesłuchiwanej w śledztwie”, a także „osoby zaangażowanej w proceder”, jak napisał w głównym tekście opublikowanym na stronie TVP Info Pereira. Zamieszczone tam wypowiedzi podzielone są na kilka akapitów i sprawiają wrażenie, jakby należały do różnych osób.

Ale faktycznie należały wyłącznie do jednej – głównej podejrzanej Agnieszki Ch., dawnej działaczki PiS. Cytaty zamieszczone w tekście to wyjaśnienia, jakie złożyła podczas pierwszego przesłuchania, jeszcze w listopadzie 2018 roku, gdy prokuratura już podejrzewała ją o kradzież ponad 200 tysięcy złotych z inowrocławskiego ratusza.

Ch. mówiła wtedy, że pochodzące z lewych faktur pieniądze „były przeznaczane również na doładowanie telefonów prywatnych (...) Były również kupowane tablety, oprogramowanie Tor, które uniemożliwiało wykrycie IP”. Także te fragmenty cytował 23 sierpnia portal TVP Info.

Tego samego dnia sprawę zaczęły nagłaśniać wieczorne Wiadomości TVP. W materiale pojawił się diagram ilustrujący rzekomy proceder.

W jego górnej części znalazło się zdjęcie Brejzy rekomendującego firmy do lewych faktur. Obok strzałka do zdjęcia Marcina K., byłego dziennikarza „Wyborczej”, współpracującego w procederze z posłem. Kolejna strzałka prowadziła do urzędu, a dalej do firm wystawiających fałszywe faktury. Dalsze odnogi prowadziły do urzędu, gdzie jedna z urzędniczek pobierała pieniądze na podstawie lewej faktury, dzieliła się nimi z przedsiębiorcą, a część przeznaczała na opłacenie urzędników hejtujących w sieci.

Występujący tego wieczoru w Gościu Wiadomości minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro wypowiadał się na temat sprawy jeszcze zachowawczo:

– Jeśli szef sztabu sięgał po tego rodzaju metody, to jest to w najwyższym stopniu etycznie naganne, a być może też i prawnie, bo były to pieniądze publiczne. Jeśli to prawda oczywiście... – zaznaczył Ziobro.

Prowadzący Michał Adamczyk wszedł mu w słowo: – Ja tylko przypomnę, że to są dokumenty, zeznania świadków, do których dotarli dziennikarze TVP Info – stwierdził.

W kolejnych dniach politycy Zjednoczonej Prawicy mówili, że pomówienia Ch. to „zeznania świadka”. Głosy o tym, że należy zachować ostrożność w ocenie zeznań głównej oskarżonej, były w państwowej telewizji rzadkością.

Taka była wypowiedź Dariusza Jońskiego, posła opozycyjnej PO, który 25 sierpnia w programie Woronicza 17 powiedział, że nie należy dawać bezgranicznej wiary w te doniesienia, bo są oparte na relacji jednej oskarżonej.

Prowadzący program Michał Rachoń przeciął jego wypowiedź: – Nie jednej oskarżonej, lecz kilku świadków.

Joński protestował. Ale tej propagandowej kuli nie dało się już zatrzymać.

Michał Wójcik, wiceminister sprawiedliwości, który jeszcze dwa dni wcześniej tłumaczył się z afery Piebiaka, teraz triumfował: – Gdy zacząłem czytać sprawę Inowrocławia, dotyczącej magistratu, to szanowni państwo, włos jeży się na głowie, bo to jest scenariusz gangsterskiego filmu.

Wystąpienie Wójcika w programie Woronicza 17 było rano. Jeszcze tego samego dnia TVP Info opublikowała esemesy z telefonu Brejzy na dowód jego uwikłania w aferę. Jeden z nich pochodził z 2015 roku i sugerował, że poseł używał telefonów na kartę do hejtowania w internecie, a także że rozdawał je współpracownikom w tajnych miejscach. „Automyjnia MK-SPEED ul. Dworcowa 32, możesz już od 8 tam podjechać. Tam gdzie ostatnio byłeś miejsca nie mieli. Telefoniki już zostały zorganizowane :)” – głosiła treść opublikowanego przez TVP Info esemesa.

Druga opublikowana przez tę stację wiadomość miała być instrukcją, jak ukryć numery IP w sieci i publikować anonimowe, negatywne komentarze pod adresem opozycji Brejzy w Inowrocławiu. „Odkryłem, jak komentować na inianach [lokalny portal w Inowrocławiu inianie.pl] z tora. Działa w 100%!! (...)”.

Obydwie wiadomości były prawdziwe. Tyle że to nie Brejza był ich nadawcą, ale adresatem.

Pierwszą o „telefonikach” wysłała mu asystentka Elżbieta Kaźmierczak. Nie chodziło jednak o telefony czekające na odbiór.

– Ela napisała tego dnia o rezerwacji myjni, bo na poprzedniej nie było miejsca. A także o tym, że obdzwoniła osoby, które miały przyjść na mój dyżur poselski. To właśnie były te „telefoniki”. Ela znana jest ze swoich zdrobnień – mówi Brejza i na dowód pokazuje inny z wysłanych przez nią esemesów: „Panowie już są na spotkaniu. Z takim pytankiem piszę: ile się spóźnisz?”.

Druga wiadomość, związana z anonimowym komentowaniem przez TOR, była od pracownika jego biura. Poseł twierdzi, że ani na nią nie odpowiedział, ani nie rozesłał dalej. – Byłem i jest przeciwny tego typu praktykom – twierdzi.

Zaraz po wejściu CBA do Inowrocławia i od samego początku kampanii w TVP Info Brejza zaczął być hejtowany, osobiście przez komunikatory lub w mediach społecznościowych. Piszą sami mężczyźni, w różnych porach.

Rafał Cz., 21 sierpnia: „Podaj się do dymisji cwelu”.

Tomasz K.: „Jak tam twoja farma, trollu?”. „Nadchodzi wasz koniec! (...) jesteś kłamliwym i zdradzieckim robaczkiem”.

Paweł K., 24 sierpnia: „Jesteś gwoździem do trumny swojej zjebanej partii”.

Tomasz D. tego samego dnia: „Ty jebany kondonie, wieszaj się”.

Do tego komentarze na prawicowych portalach: „Gonić męta”, „Łajdak spłodził łajdaka” – to o Ryszardzie Brejzie i jego synu.

Później agresja narasta.

Pod tekstem na prawicowym portalu wPolityce komentarz „joejoe”: „I facet się nie boi, że mu ktoś nogi połamie za te niegodziwości? polak [pisownia oryginalna] to nie jest, tylko jakiś mutant ruski”.

Brejza dostaje też wiadomości kierowane do niego bezpośrednio na Messengerze.

Robert K., 25 sierpnia: „Bandyta i łotr jesteś! Ty zjebana faszystowsko żydowska morda. Sprawiedliwość cie dopadnie, śmieciu!!”.

Andrzej R., 27 sierpnia (pisownia oryginalna): „Proponowałbym się nad sobą zastanowić i zorganizować ochronę, bo po ujawnieniu tego co besczelnie robiliście może pojawić się wiele osób chcących zrobić to co zrobił pewien gentelmen z prezydentem jednego z nadmorskich miast czyli porządek jak powiadają niektórzy...”.

W kolejnych dniach państwowa telewizja wciąż grzała temat afery fakturowej i przypisywała ją Brejzie. TVP Info zaczęła publikować inne wiadomości wysyłane i otrzymywane przed laty przez niego. Polityk mówi, że części z nich nie pamięta i nie jest w stanie zweryfikować, czy rzeczywiście zostały wysłane lub czy nie został do nich doklejony dodatkowy kontekst. Chodzi o rozmowę, jaką miał przeprowadzić z ojcem niedługo po tym, gdy w 2017 roku do urzędu weszło CBA. Rozmowa dotyczyła Agnieszki Ch.:

Krzysztof Brejza (K.B.): nie mam kontaktu z aga [Agnieszką Ch.] powinniście ostro pokomentować temat. z innych profili. tako okazja być na jedynce na temat. zdarza się baaaordzo rzadko. cało polska to siedzi. kazde słowo każdy wpis. z fakeowych kont. kurcze cała ekipa od agi jutro powinna dostać wolne. ale dziś cisnąć

Ryszard Brejza (R.B.): Brak kontaktu z Agq. Ma mały problem

K.B.: zatrzymali jq?

R.B.: jeszcze nie

Krzysztof Brejza mówi, że nie przypomina sobie tej rozmowy i że nie mógł znaleźć takiej wiadomości na swoim telefonie.

– Raczej wykluczam, że ją wysłałem.

Jego ojciec twierdzi zaś, że przedstawiona przez TVP Info rozmowa wyglądała inaczej. Według niego nie było w ogóle pierwszej części o rzekomym komentowaniu. A także, że nie pisali do siebie z synem, lecz rozmawiali przez telefon. Wątek dotyczący Agnieszki Ch. był zaś komentowany przez obydwu na zasadzie czarnego humoru.

– Obydwaj wiedzieliśmy przecież, że nie mamy z tym nic wspólnego. Powiedziałem w formie dowcipu w rozmowie telefonicznej, że ona ma mały problem i że jeszcze jej nie zatrzymali – mówi.

Trzeci esemes, który opublikowała TVP Info, był kompilacją wielu wiadomości, jakie otrzymywał od innych osób. Stacja przekazywała ją jako jedną, spójną tak, by stworzyć wrażenie, że Brejza instruuje, jakie polityczne komentarze publikować na lokalnych forach internetowych, aby zaszkodzić miejscowej opozycji.

– Po publikacji tych wiadomości zastanawiałem się, w jaki sposób TVP Info uzyskała do nich dostęp i na jakim etapie zostały doklejone do nich kolejne fragmenty z innych rozmów: zrobiła to telewizja czy może jeszcze służby? – zastanawia się polityk.

Esemesy, których treść publikowała TVP Info, mogły pochodzić jedynie z inwigilacji Pegasusem. Telefon Brejzy nie został nigdy zatrzymany, CBA nie mogło więc twierdzić, że miało do niego dostęp. A jednak wiadomości z niego publikowała państwowa stacja, chociaż sięgały czasów sprzed wybuchu afery fakturowej.

Do tego duża część rozmów była prowadzona przez Brejzę szyfrowanymi komunikatorami, których operatorzy telekomunikacyjni nie są w stanie odczytać. Potrafił to wówczas wyłącznie Pegasus, którym dysponowało CBA.

Wykluczona jest również trzecia ewentualność. Teoretycznie dialog można było zgrać z telefonu jego ojca, z którym prowadził niektóre rozmowy. Telefon Ryszarda Brejzy został zajęty przez służby 21 sierpnia, a więc dwa dni przed publikacją artykułu w TVP Info. A jednak agenci zaczęli przeglądać urządzenie dopiero 17 września, a skończyli prawie miesiąc później, jak wynika z protokołu oględzin.

Podejrzeń, że ma załączonego Pegasusa, poseł zaczął dopiero nabierać dwa lata później. W 2019 roku nie mógł jeszcze wiedzieć, że do momentu publikacji tekstu przez Pereirę na portalu TVP Info CBA weszło na jego telefon już szesnaście razy.

Agenci zainstalowali Pegasusa na jego telefonie również dzień po tekście Pereiry – 22 sierpnia. Następne wejście było 23 sierpnia, kolejne 26, a następne 29 sierpnia.

TVP Info wrzuciła kilka dni później kolejną odsłonę „afery inowrocławskiej”. Tym razem opublikowała zeznania jednej z byłych urzędniczek, która opowiada o tym, że jako jedyna nie chciała zamieszczać w „wydziale nienawiści” negatywnych komentarzy i dlatego został jej zabrany służbowy tablet.

To zeznania Beaty Z. – tej samej, która pełniąc jeszcze funkcję rzeczniczki Ryszarda Brejzy, współpracowała z grupą hejterów, którzy go szkalowali. Z. żywiła żal do prezydenta, że nie reagował, gdy Agnieszka Ch. obniżała jej pensję i odsuwała od zespołu.

Telewizja państwowa, a za nią prorządowe i pisowskie media prezentowały jej zeznania jako niezbity dowód na winę Brejzy.

Część prawicowej publiczności zaczęła jednak nabierać wątpliwości. „Interesuje mnie, czytelnika, co wytropiło w październiku 2017 r. CBA gdy weszło do urzędu w Inowrocławiu (...). Jaki jest efekt tego wejścia po dwóch latach?” – pytała osoba podpisana nickiem „Niktosia” pod tekstem na portalu wPolityce braci Karnowskich. „Odgrzewany kotlet” – oceniał inny komentujący podpisany jako „ojojoj”.

Opór zaczął stawiać ośrodek TVP w Bydgoszczy. Przez pierwsze dni aferę fakturową obsługiwali jeszcze dziennikarze i operatorzy z regionu. To oni jeździli pod urząd w Inowrocławiu. Relacjonowali przebieg wydarzeń, a także rozmawiali z komentującymi sprawę politykami PiS i Solidarnej Polski.

– Część jeździła i tłumaczyła, że „musi z czegoś żyć”. Część próbowała się wykręcać – mówi osoba, która zna przebieg tamtych wydarzeń. Ostatecznie dylematy te ucięła dyrektorka bydgoskiego ośrodka TVP Anna Raczyńska, która postanowiła nie wysyłać do Inowrocławia kolejnych ekip. I z tego powodu musiała odejść.

Rezygnację złożyła na początku września. Raczyńska to zaufana Kaczyńskiego, która bydgoskim oddziałem kierowała od trzech lat. Tego samego dnia, gdy zrezygnowała, zastąpił ją Michał Rybicki, szef wydawców TVP Info oraz wydawca programów w tej stacji. A przy okazji dobry znajomy Samuela Pereiry. Jedną z pierwszych decyzji nowego szefa miało być... powieszenie portretów żołnierzy wyklętych w korytarzu telewizyjnym w Bydgoszczy.

Jeszcze pod koniec sierpnia TVP Info do Inowrocławia posłała do prowadzenia relacji na żywo Miłosza Kłeczka. Zwykle pędził po korytarzach sejmowych za ignorującymi go politykami opozycji, zadając im pytania z tezą. Nie był to jego pierwszy raz w Inowrocławiu. Już kilka miesięcy wcześniej przyjechał na sesję nadzwyczajną. Wówczas miasto łączyło placówki kultury. Choć toczyło się śledztwo, a CBA prowadziło działania pod nadzorem prokuratury, to Kłeczek w TVP Info ocenił, że połączenie placówek ma służyć zatuszowaniu afery fakturowej.

Pod koniec sierpnia stał znowu pod inowrocławskim ratuszem z mikrofonem. Tym razem opowiadał widzom TVP Info o kolejnych aspektach afery inowrocławskiej, powołując się na „zeznania świadków” opublikowane przez Samuela Pereirę.

– Z dachu budynku, który państwo widzicie, miały być pociągnięte kable do pokoju, w którym znajdował się wydział promocji i kultury. To jest pokój numer dwieście osiem. Do tego budynku miał być pociągnięty kabel, który uniemożliwiał identyfikację komputerów, sprzętu elektronicznego, z którego te komentarze, ten hejt miały być wysyłane do sieci. Bardzo specjalistyczny sprzęt. Po takim okablowaniu nawet służby specjalne, służby śledcze nie są w stanie wykryć komputerów i ich numerów identyfikacyjnych, czyli numerów IP, z których są wysyłane komunikaty – ciągnął Kłeczek, a operator pokazywał okna inowrocławskiego ratusza.

„Specjalistyczny sprzęt”, o którym mówił Kłeczek, to kable i antena, składające się na łączność radiową z innymi miastami w województwie, które urząd instalował. Chodziło o dodatkową łączność na wypadek sytuacji kryzysowej.

Historyjkę o tajnej antenie i kablach, którymi płynie sygnał nie do namierzenia, opowiedziała podczas jednego z pierwszych przesłuchań Agnieszka Ch. Powiedziała też wtedy, że za pieniądze z lewych faktur kupowane było „oprogramowanie TOR”. TOR to rzeczywiście tak zwana sieć cebulowa, uniemożliwiająca namierzenie osób w internecie. Daje dostęp między innymi do darknetu, czyli nielegalnych stron, na których można kupić broń, narkotyki czy zdjęcia pedofilskie. O ile zna się adres stron, które do nich prowadzą.

Ale oprogramowania tego nie można kupić. TOR jest przeglądarką dostępną za darmo. Każdy może ją natychmiast ściągnąć i zainstalować na swoim komputerze. Tego jednak nie wiedzieli ani Agnieszka Ch., ani śledczy, którzy nie kwestionowali jej doniesień. Nie wiedzieli też tego Miłosz Kłeczek ani redakcja TVP Info, która te „rewelacje” powielała.

We wrześniu, dwa tygodnie od wejścia CBA do ratusza w Inowrocławiu, telewizyjna kampania wobec Brejzy się zaostrzyła. Zbigniew Ziobro, który jeszcze przed dwoma tygodniami w Gościu Wiadomości zaznaczał, że nie wie, czy zarzuty pod adresem Brejzy są prawdziwe, teraz nie wykazywał już żadnych wątpliwości.

– Z całą pewnością mamy bardzo twarde dowody wskazujące na to, że pan Brejza, który jest szefem kampanii Platformy Obywatelskiej [w rzeczywistości Koalicji Obywatelskiej] i kandydatem tej partii, osobiście był zaangażowany – on sam, a nie jego współpracownicy – w organizowanie, jak to się teraz mówi, „farmy trolli” i atakowanie swoich przeciwników – mówił 8 września w TVP Info Ziobro.

Odtąd hejt pod adresem posła Brejzy zaczął płynąć szerokim strumieniem. „Nikt cię nie atakuje ty kłamliwy sukinsynu, tylko mówi prawdę o tobie i twojej kurewskiej rodzinie gnido czemu się chowasz tchórzu” – to jeden z tweetów.

„Brejza, ty typowy pierdolony poloczkowy skurwysynie! Zdechniesz kurwo !!!” – to wiadomość od polityka Chrisa G.

Bogdan K. w wiadomości prywatnej: „Ty zasrany padalcu”, „Mam nadzieję, że skończysz w więzieniu”.

Dorota Brejza: – Nie mogę tego czytać, gdy do tego wracam. Zawsze nas takie momenty ataków wzmacniały, ale nie wiem, jak to wtedy przeżyliśmy...

Żona Krzysztofa Brejzy mówi, że najgorsze były oskarżenia o defraudację pieniędzy.

– Był taki moment, że ludzie zaczęli wątpić w naszą uczciwość. Tę atmosferę czuło się podczas rozmów. Wstydziłam się chodzić po mieście, odbierać dzieci ze szkoły i przedszkola. Nie rozumieliśmy większości rzeczy, które się wtedy działy. Nie mieliśmy tej wiedzy o Pegasusie, którą mamy dzisiaj: że wiadomości zostały wykradzione i w zmanipulowanej formie podane w telewizji. Byliśmy bezsilni. Nie mieliśmy dostępu do akt śledztwa. Podejrzewaliśmy, że to pomówienia oparte na wyjaśnieniach Agnieszki Ch., ale przecież TVP podawała: „Inni świadkowie...”.

TVP Info 9 września publikuje kolejny tekst w sprawie afery fakturowej. Tym razem wskazuje jako winną żonę Ryszarda Brejzy, która ma namawiać do hejtu w Inowrocławiu. Tekst nosi tytuł: „Weźcie klikajcie, rozruszaj trochę towarzystwo”. Jak żona Brejzy hejt ustawiała. Są tam fragmenty jej prywatnych rozmów z komunikatora, w których namawia do głosowania w sondzie tworzącego się wówczas portalu, a także w konkursie jednej ze spółek energetycznych.

– Zobaczyłam się w telewizorze wtedy i myślałam, że się przewrócę. Jaki hejt? Tam chodziło o uczestnictwo w konkursie „Świeć się”. Energa fundowała wtedy oświetlenie na placu zabaw, namawiałam do głosowania na Inowrocław – opowiada.

Krzysztof Brejza tak skomentował publikacje TVP Info na Twitterze: „Mam dla was obrzydliwcy z TVP i PiS jedną informację: mamo kocham Cię ❤❤❤. Wy tego nigdy nie zrozumiecie...”.

17 września czyta tweet: „Masz. Mordę. Jak. Szczur. Twoje Dzieci. Wiemy gdzie. Chodzą do Szkoły. Zacznij się. Bać”.

Policja przydziela Brejzom ochronę, która potrwa do końca kampanii. Dostają sprzęt do wywoływania najbliższego patrolu policji w razie zagrożenia. Zaczyna się dochodzenie w sprawie osoby, która wysłała wiadomość. Nie udało jej się ustalić do dziś.

Podczas kampanii w telewizji państwowej wymierzonej w Brejzów pojawiają się również głosy wspierające polityka i jego rodzinę.

„Panie Pośle, od długiego czasu jestem pod wrażeniem Pana dociekliwości, moralnego kręgosłupa i odporności na ataki »jedynie słusznej władzy«” – pisze do niego w prywatnej wiadomości jedna z osób. Polityk dostaje też wiele wsparcia na Twitterze: „Jestem z Panem i Pana rodziną!”, „Serce mam po prawej stronie, ale do tych ludzi można mieć tylko pogardę. Znając wpływ mediów na społeczeństwo, wiem, że za 10 lat Polska może być krajem po prostu obrzydliwym” – pisze Dawid Ż.

Część zwolenników Brejzy zaczęła jednak mieć obawy.

„Panie Pośle, jestem zaniepokojony. Jesteście w głębokiej defensywie. Macie na tacy aferę hejterską w Ministerstwie Sprawiedliwości i słabo Wam idzie z wykorzystaniem jej. Reżimowe media jadą po panu, jak po łysej kobyle. (...) Straciliście impet. To się źle skończy” – napisał Eugeniusz S.

„Drodzy, gdybym miał komentować każdą bzdurę, którą na mój temat puszcza PiS-owski ściek – tylko przez pomyłkę nazywany – publiczną TV – musiałbym nic innego nie robić. A mamy do wygrania wybory. I to jest najważniejsze” – pisał na Twitterze Brejza.

Dzisiaj poseł przyznaje: – Po kilku dniach słów wsparcia ludzie zaczęli oczekiwać, że wejdziemy w tryb wyborczy i zaczniemy odpierać ataki. Ale fizycznie i merytorycznie nie byliśmy w stanie tego ogarnąć. A ludzie byli coraz bardziej zdenerwowani nagonką TVP i naszym brakiem reakcji.

Patryk Kaźmierczak, współpracownik Krzysztofa Brejzy: – To była najtrudniejsza kampania, w jakiej brałem udział. Wszystko trwało dwa–trzy razy dłużej niż zwykle, bo dużo czasu zajmowało nam tłumaczenie ludziom, że to, co podaje państwowa telewizja, nie jest prawdą.

Dorota Brejza: – Było takie oczekiwanie, że będziemy pozywać każdego za wszystko. Ale nikt nie pytał, skąd weźmiemy na to pieniądze i kto to będzie obsługiwał prawnie. Nie mieliśmy żadnej pomocy. Nikt nas wtedy nie rozumiał.

Krzysztof Brejza: – Do tego TVP rozbijała niemal każdą naszą konferencję, którą organizowaliśmy.

Pod koniec września Brejza wraz ze sztabem pojechali do Szczecina przedstawiać kandydatów na listach i zachęcać Polaków do tego, by udostępniali swoje posesje do wywieszania banerów reklamowych Koalicji Obywatelskiej. Gdy dojechał, czekały na niego już dwie kamery szczecińskiego ośrodka TVP i dziennikarz Radia Szczecin. Wyraźnie zmęczony Brejza zaczął mówić, że do sztabu zgłaszają się tysiące Polaków z różnych miejsc w kraju, by wieszać plakaty i banery.

– Jesteśmy sztabem otwartym. Każdy chętny może udostępnić swój balkon, płot, parkan – zachęca.

Po briefingu pytanie zadaje dziennikarz TVP ze Szczecina: – Czy pan kierował farmą trolli czy nie? Chcę jasną deklarację od pana.

– Za tę nienawiść, którą oblewacie mnie i moich bliskich, ja z hejterami nie rozmawiam w ogóle. Spotkamy się w sądzie – odpowiada Brejza i odchodzi wraz z grupą polityków na bok. Dziennikarze TVP zagradzają mu drogę.

– Jeżeli pan rozmawia o Prawie i Sprawiedliwości, to mówi pan w nieskończoność. My chcemy zapytać o pana partię, a pan ucieka. Dlaczego? – mówi dziennikarz TVP.

Brejza idzie jeszcze kawałek, w końcu zatrzymuje się i tłumaczy, że nie będzie rozmawiał „z hejterami”. Dziennikarz rzuca za nim pytanie: „Jak pan oceni zachowanie Klaudii Jachiry?”. Polityk nie odpowiada.

Wysyłanie kamer telewizyjnych w celu pognębienia rozmówcy było jedną z metod działania ówczesnego szefa TVP Jacka Kurskiego, zwaną „kamerą w mordę”. Pisze o tym Mariusz Kowalewski w książce TVPropaganda, zdradzającej kulisy funkcjonowania państwowej telewizji w tamtym czasie. Ówczesny prezes TVP nazywał dziennikarzy, którzy bombardowali jego przeciwników pytaniami z tezą, „psami gończymi”. Kurski instruował osobiście swoich pracowników, jakie mają zadawać pytania. W jednym z esemesów (niedotyczących jednak kampanii) podał przykład: „(...) dlaczego pan kłamał, czy starczy panu honoru, żeby naprawić krzywdy itd. Takie pytania na ostro”.

Generał Piotr Pytel nazwał aferę inowrocławską „Operacją Brejza”. Według niego nosiła wszelkie cechy akcji dezinformacyjnej na wzór rosyjski. „Te zewnętrzne metody rosyjskie PiS stosuje wobec dużej części własnego narodu. Przykładem sprawa Krzysztofa Brejzy, którą zbadałem i nazwałem »Operacja Brejza«. (...) To w swojej formie operacja czysto rosyjska, użyto służb specjalnych, prokuratury i mediów pisowskich – zrobili na temat Brejzy aż sześćset audycji” – mówił w rozmowie z „Wyborczą”.

Krzysztof Brejza: – Odliczałem już dni do końca kampanii. Były takie momenty zwątpienia, że chciałem to wszystko rzucić, może nawet otworzyć kancelarię prawną. Ale to szybko minęło. Bez Doroty nie dałbym rady.

– Został miesiąc do wyborów i trzeba było je wygrać. To był przecież okręg senacki, jednomandatowy. Wóz albo przewóz – mówi Dorota Brejza.

Pierwszą sprawę o sprostowanie wytoczyła wtedy w trybie wyborczym Cezaremu Gmyzowi z TVP. Chodziło o jego stwierdzenie, że Krzysztof Brejza kierował portalem SokzBuraka.

– Wygraliśmy, ale to była moja pierwsza polityczna sprawa. Serce waliło mi tak, że myślałam, że dostanę zawału.

Agenci operacyjni CBA wiedzieli o każdym kroku Brejzów podczas kampanii, znali ich stan emocjonalny, wiedzieli, jaki przeżywają stres. Małżeństwo komunikowało się ze sobą głównie za pośrednictwem esemesów i wiadomości na WhatsAppie. Tymczasem najbardziej intensywny okres inwigilacji Pegasusem przypadł na okres od sierpnia do października 2019 roku, a więc w czasie kampanii wyborczej do parlamentu.

Podczas pracy nad tą książką udało mi się ustalić, że łączna suma wejść Pegasusa na telefon Brejzy była większa, niż początkowo podawał Citizen Lab. Analiza obydwu urządzeń polityka używanych w 2019 roku przez oprogramowanie wykrywające Pegasusa ujawniła łącznie nie trzydzieści trzy, ale czterdzieści wejść tym programem na jego dwa telefony.

Większość z nich – dwadzieścia dziewięć razy – przypadła na okres kampanii.

We wrześniu 2019 roku po raz pierwszy zaczęły się pojawiać informacje o tym, że służby mogą mieć Pegasusa. TVN24 ujawnił, że CBA kupiło ten izraelski program, i powołał się na kontrolę NIK w tej sprawie.

Biuro prasowe CBA wydało wtedy oświadczenie. „CBA nie zakupiło żadnego systemu masowej inwigilacji Polaków. Pojawiające się w tej sprawie opinie i komentarze są insynuacjami i nie mają poparcia w faktach”. Komunikat został opublikowany na stronie 4 września.

Tego samego dnia agenci CBA zaatakowali telefon Brejzy Pegasusem kolejny raz.

Do następnych wejść dochodziło co kilka dni. Kolejny atak został przeprowadzony 6 września, później 7 i 8 i 10. Odtąd był instalowany na telefonie Brejzy już codziennie aż do 13 września. Później CBA ataki wznowiło 16 września. Trwały przez kolejne pięć dni. Po nich nastąpiły we wrześniu jeszcze dwa. W sumie tylko w tym jednym miesiącu agenci ściągnęli z telefonu Krzysztofa Brejzy ponad 1,1 GB danych.

– To był czas, gdy już praktycznie nie byłem w stanie prowadzić kampanii. Zbyt dużo czasu musiałem poświęcać ciągłemu odpieraniu zarzutów o udział w aferze fakturowej – mówi Krzysztof Brejza.

O kłopotach mówi też Patryk Kaźmierczak, który organizował kampanię senatorską Brejzy i na co dzień miał kontakt z ludźmi z Inowrocławia i okolic.

– Po raz pierwszy zobaczyłem strach ludzi w tej kampanii. Była taka pani, która od nas za każdym razem sama brała banery i ulotki reklamowe i rozdawała je znajomym. Ale tym razem nie przyjechała. Pojechałem do niej, akurat skądś wracałem i miałem po drodze. Chciałem jej dać nasz baner, ale ona powiedziała, że nie chce ich wieszać, bo się boi, że zainteresuje się nią policja.

Powołany na początku kampanii sztab KO na przełomie sierpnia i września stracił na znaczeniu. Mocniej szarpnąć cuglami postanowił wówczas Grzegorz Schetyna, szef PO. I to on wraz z grupą kilku najbliższych współpracowników decydował o jej kierunkach.

Na początku września do mediów wyciekła informacja o tym, że PO wynajęła izraelską firmę, która radziła, by partia schowała Schetynę na czas kampanii. Szef PO miał się wówczas wściec i na tym zakończyła się z nią współpraca. Schetyna zaprzeczał temu, twierdził, że to bzdury.

– Mogę się uśmiechnąć z politowaniem na ten artykuł – komentował wówczas te doniesienia.

Ale firma z Izraela rzeczywiście była wynajęta. Nazywała się Shaviv Strategy and Campaigns, od nazwiska Arona Shaviva, swojego założyciela, który doradzał w wyborach serbskiemu prezydentowi Aleksandarowi Vučiciowi i – będącej na drugim biegunie politycznym – słowackiej głowie państwa Zuzanie Čaputovej.

Izraelczycy faktycznie przeprowadzili badania, z których wynikało, że Schetyna ma duży elektorat negatywny. Ale chodziło również o przeciągnięcie części elektoratu PiS. Służyć temu miała kampania pod roboczą nazwą „Odkupienie”. Izraelczycy proponowali, by rozwiesić billboardy, na których PO przeprasza za to, jak kierowała między innymi służbą zdrowia za swoich rządów.

W biurze krajowym PO uznano ten pomysł za niedorzeczny i potencjalny strzał w stopę. Dalsza współpraca z Izraelczykami nie została już podjęta.

Mimo to sztab KO nie odzyskał już takiej autonomii, jaką miał na początku kampanii. W sierpniu Brejza postanowił się skupić na walce o mandat senatora w swoim okręgu wyborczym. Jego konkurentem był Mikołaj Bogdanowicz z PiS, wojewoda kujawsko-pomorski. Ten sam, u którego zatrudniona jest Beata Z., sabotująca pod koniec pracy w urzędzie w Inowrocławiu działania Ryszarda Brejzy.

I ten sam, któremu w latach 2011–2014 bezpośrednio podlegała w urzędzie w Kruszwicy Agnieszka Ch., działaczka PiS, główna oskarżona w aferze fakturowej, która zdominowała kampanię KO.

Ostatecznie nawet przejęcie inicjatywy przez kierownictwo PO nie uchroniło opozycji od klęski w wyborach. KO przegrała 13 października z PiS w skali całego kraju różnicą blisko 16 punktów procentowych. Było to nawet więcej, niż sondaże dawały partii Kaczyńskiego na starcie kampanii. Brejza jednak pokonał Bogdanowicza w swoim okręgu i zdobył mandat senatora.

Po zakończonych wyborach ustał hejt wobec niego. Razem z żoną doszli do wniosku, że zagrożenie dla ich rodziny minęło. I postanowili zwrócić policji sprzęt, który uruchamiał natychmiastowy przyjazd patrolu do ich domu.

23 października o godzinie jedenastej Krzysztof Brejza przekroczył próg Komendy Wojewódzkiej Policji w Bydgoszczy. Piętnaście minut później, gdy jeszcze był w gmachu, jego telefon został przejęty przez Pegasusa. Agenci CBA zainstalowali go wtedy po raz ostatni.

Tak zakończyły się wybory parlamentarne w 2019 roku. Jedna ręka państwa nie wiedziała, co robi druga. Policja chroniła Brejzów przed skutkami działań ze strony CBA, prokuratury i telewizji państwowej, odpowiedzialnej za hejt.

Ale nie dla wszystkich ta historia się skończyła się wraz z wyborami.

– Ta niepewność i obawy zostały w nas. To się może wydawać niepoważne, ale do dzisiaj rozmawiamy z mężem szeptem, uważamy na to, co mówimy i kto nas obserwuje. Niełatwo się od tego uwolnić – przyznaje Magdalena Łośko, również w tym okresie inwigilowana Pegasusem.

Tymczasem w bydgoskim CBA – według mojego źródła – panowały szampańskie nastroje. Euforia dawała się wyczuć zwłaszcza na przełomie sierpnia i września 2019 roku, gdy wyciekły materiały ze śledztwa do TVP Info. Informacja o sukcesie bydgoskiej delegatury pojawiła się w wewnętrznym intranecie.

– Cieszyli się, że to taka gruba sprawa, a to oni ją ustalili. I że wszyscy o tym mówią. Nikogo nie interesowało to, że w telewizji poszły materiały procesowe ze śledztwa – mówi moje źródło.

Były to jednak ostatnie miesiące chwały dyrektora Jarosława Sz., agenta Macieja W. i nadziei szefostwa na to, że coś z tej afery uda się jeszcze wykręcić.

Katastrofa nadciągała nieubłaganie.

ROZDZIAŁ 9

OPERACJA „JASZCZURKA” WYMYKA SIĘ Z RĄK. AGENCI ŚLEDZĄ, KTO POLUBIŁ STRONĘ W INTERNECIE

Nawet jak tu teraz z panem o tym rozmawiam, to nie jestem pewien, czy nie jest pan przypadkiem ze służb – mówi mi Marek Mielcarek, były sołtys Jaksic pod Inowrocławiem. Jest styczniowy wieczór 2023 roku. Rozmawiamy u niego w domu o wydarzeniach sprzed ponad trzech lat, gdy był wzywany do bydgoskiej delegatury CBA. Spokojnie próbuję mu wytłumaczyć, że jestem dziennikarzem i nie ma żadnego powodu, by był odwiedzany przez służby.

Nie bardzo to działa na mojego rozmówcę. – Wie pan, po tym wszystkim... Czasami nawet, gdy widzę obcy samochód zaparkowany pod moim domem, zastanawiam się, czy ktoś go nie postawił, by mnie postraszyć – mówi Mielcarek.

Nieczęsto się zdarza, że ktoś dostaje wezwanie na przesłuchanie do CBA.

Marek Mielcarek telefon w tej sprawie odebrał pod koniec grudnia 2019 roku. Zadzwonił do niego mężczyzna i przedstawił się jako agent CBA.

– Najpierw myślałem, że to jakieś żarty. Ale chwilę później przysłał mi wezwanie ememesem. Co miałem robić? Pojechałem.

Na miejscu przywitał go agent Maciej W., prowadzący sprawę afery fakturowej w Inowrocławiu.

– Przypakowany facet, z głową ostrzyżoną na krótko. Zadawał mi w kółko te same pytania. Przesłuchanie trwało sześć godzin. Po dziecko do szkoły nie pozwolił mi pojechać. Do picia dostałem przez ten cały czas tylko oranżadę, która „im została z wigilii”, jak powiedział. Momentami czułem się, jakbym był w PRL. Oni w tym CBA stworzyli taką atmosferę, że się obawiałem, co mogę powiedzieć, a czego lepiej nie.

Mielcarek mówi, że agenta w ogóle nie interesowały faktury.

– Prawie całe przesłuchanie było o Krzysztofie Brejzie. On stawiał tezę i próbował ją udowodnić, że ja jakieś pieniądze od niego dostałem. Pytał o jego rodzinę, o ojca. I dodawał, żebym „lepiej mówił całą prawdę, bo my tu wiemy wszystko”. Groził mi, że jeśli nie zacznę mówić, to nie znajdę pracy w żadnej instytucji publicznej.

Mielcarek poznał Brejzę przed dekadą. Przyszedł wtedy do niego na dyżur poselski do Inowrocławia. Szczerze mówi, że chciał działać w PO, ale też, że szukał pracy. To ten wątek najbardziej interesował Macieja W.

Dawny sołtys Jaksic był zaangażowany w budowę miejskiego portalu, który miał być przeciwwagą dla krytycznych wobec władz miasta lokalnych mediów. Była to inicjatywa Brejzy. Ostatecznie niewiele z niej wyszło. Po kilku miesiącach portal przestał działać, bo nie było pieniędzy na zatrudnienie osób do pracy.

– Ten agent sugerował mi podczas przesłuchania, że Krzysztof mi płacił pod stołem, gdy prowadziłem ten portal. To bzdura – mówi Mielcarek.

Najbardziej zaskoczyło go to, że Maciej W. odczytywał mu esemesy, jakie wysłał do Brejzy w latach 2013–2015. Mielcarek się zastanawiał, skąd agent je zna. Przynajmniej w jednym z nich pytał polityka o to, czy może mu pomóc w znalezieniu pracy.

– Byłem wtedy bezrobotny. Pisałem do różnych osób z pytaniem o pracę, w tym do Krzysztofa. Kiedyś się nawet z nim w tej sprawie spotkałem, ale on mi powiedział, że nie jest powiatowym urzędem pracy i jej nie załatwia – mówi Mielcarek.

Na koniec agent nakazał, że ma o sprawie z nikim nie rozmawiać i zachować sprawę przesłuchania dla siebie. Mielcarek chciał wiedzieć, w jaki sposób agent mógł uzyskać dostęp do esemesów pochodzących z tak dawnego okresu. Ale Maciej W. nie odpowiedział mu na to pytanie.

Mielcarek pracuje obecnie w urzędzie marszałkowskim. Agent Maciej W. weryfikował również to, w jaki sposób dostał tam pracę.

Odpowiedzi szukał u wicemarszałka kujawsko-pomorskiego Zbigniewa Ostrowskiego, którego również wezwał na przesłuchanie.

– Czułem się tam jak bohater Franza Kafki. Podczas przesłuchania pojawiło się nazwisko Mielcarek, osoby, która podobno jest zatrudniona w urzędzie marszałkowskim. Nie znam go w ogóle, przecież tu pracuje kilkaset osób. Były również pytania o Krzysztofa Brejzę, czy rozmawiałem z nim w sprawie zatrudnienia kogokolwiek. Odniosłem wrażenie, że to taka próba znalezienia punktu zaczepienia, żeby można było dopaść senatora. Dało mi to jednocześnie do myślenia, że oni nie mają żadnych dowodów na jego winę – mówi Ostrowski, który wciąż pamięta atmosferę kampanii z 2019 roku.

– Ustawili wtedy Brejzę w charakterze zwierzyny łownej. Pamiętam atmosferę stanu wojennego. To, co robiła wtedy telewizja z opozycją, było łagodną wersją tego, co zrobili z Brejzą – dodaje.

Agenci oraz prokurator wzywali na przesłuchania wiele innych osób, które pytali o to samo. Od pewnego radnego z Inowrocławia, który zajmował się pomocą dla potrzebujących, chcieli wiedzieć, czy Brejza żądał czegokolwiek w zamian za przekazanie nagród rzeczowych, załatwienie pracy i mieszkania dla osoby z niepełnosprawnością.

– Pytania były absurdalne, na zasadzie, czy poseł Brejza czegoś żądał w zamian za pomoc. On przekazywał różne nagrody na Dzień Matki i Dzień Dziecka, płacił z własnej kieszeni i robił to z dobrej woli. W CBA liczyli, że coś chlapnę i go obciążę – mówi radny, prosząc o niecytowanie jego nazwiska.

Na przesłuchanie został też wezwany dozorca jednej z miejskich instytucji. Dziesięć lat wcześniej wysłał do Brejzy esemesa z pytaniem o pracę.

– Byłem wtedy w trudnej sytuacji. Ani ja nie miałem pracy, ani syn, ani żona. Poseł nie odpowiedział na tę wiadomość.

Mówił, że żałuje wysłanego esemesa. Również on się dziwił, że CBA zdobyło tę wiadomość, bo zazwyczaj kasował wszystkie starsze niż tydzień.

Burmistrz jednej z okolicznych miejscowości pytany był przez CBA o łapówki i o to, czy domagał się ich Krzysztof Brejza.

Od nauczyciela z inowrocławskiego liceum agenci chcieli usłyszeć, czy Brejza załatwił pracę osobie, o którą ten pytał.

Polityk nie odpowiedział na tę wiadomość ani na inne wiadomości. Brejza mówi, że zawsze był ostrożny i nigdy nikomu nic nie załatwiał ani nie obiecywał. Z tego powodu w Inowrocławiu czasami słychać wręcz pretensje.

– Gdy potrzebował poparcia, dzwonił, ale gdy pojawiła się potrzeba załatwienia pilnej sprawy, nawet nie odpisał – mówi jedna z osób, która od lat zna polityka.

– Na przełomie 2020 i 2021 roku zauważyliśmy, że coś dziwnego zaczyna się wokół nas dziać – mówi Krzysztof Brejza. – To wychodziło w rozmowach z ludźmi. Część zaczęła nagle być wycofana. Później przez znajomych zaczęliśmy się dowiadywać o tych wezwaniach CBA. To było takie budowanie atmosfery strachu.

Pod koniec 2019 roku CBA wysłało do starostwa w Inowrocławiu pytanie o stan majątkowy Krzysztofa i Doroty Brejzów z lat 2013–2019. Wśród urzędników szybko rozniosła się ta informacja i na jej bazie powstała plotka, że CBA przysłało pismo w sprawie inwigilacji obydwojga.

Sprawę nagłośnił dwa lata później TVN24. Wypowiadający się dla stacji Paweł Wojtunik, były szef CBA, podkreślił, że agenci w sprawie Brejzów złamali prawo. Podali wadliwą podstawę prawną do kontroli, a do tego nie poinformowali kontrolowanych w ciągu trzech dni o tym, że służby się nimi interesują (do czego obliguje ich ustawa).

Przesłuchania osób, które wysyłały Brejzie esemesy, trwały w 2020 i 2021 roku. Dzisiaj nie ma już wątpliwości, że wszystkie wiadomości pochodziły z telefonu Brejzy i zostały zassane Pegasusem przez agentów w ramach operacji „Jaszczurka”. I to oni przeczesali osiemdziesiąt tysięcy esemesów, sięgających jeszcze 2011 roku.

Najpewniej osobiście zajmował się tym Maciej W., agent prowadzący sprawę. Ten sam, który przesłuchiwał nadawców wysyłających wiadomości do Brejzy. Była to typowa metoda trałowania w śledztwie. Polega na przeszukiwaniu ogromnej liczby materiału w nadziei, że coś się na podejrzanego znajdzie.

Podobne metody Maciej W. stosował przy okazji śledztwa wobec prezydenta Sopotu Jacka Karnowskiego dziesięć lat wcześniej. Wówczas agenci przetrząsali faktury za remont domu. Po drobiazgowej analizie stwierdzili, że jeden z lokalnych przedsiębiorców przekopał teren pod budowę domu Karnowskiego za darmo. Wartość pracy koparki miała stanowić łapówkę za bliżej nieokreślone korzyści. Zarzut ten jednak miał tak wątłe podstawy, że umorzyła go jeszcze prokuratura przed wysłaniem aktu oskarżenia do sądu.

W sprawie Brejzy agent W. prowadził podobne śledztwo „trałowe”. Tym razem jednak miał Pegasusa dającego mu znacznie większe możliwości.

Tyle że wiadomości te CBA zdobyło nielegalnie. Rozpoczynając inwigilację Brejzy, agenci byli zobowiązani podać we wniosku powód oraz zakres czasowy kontroli operacyjnej. Według nieoficjalnych informacji za powód wpisali tam śledztwo w sprawie afery fakturowej w Inowrocławiu i Kruszwicy, sięgającej lat 2014–2017. Tymczasem wiele z esemesów, w których sprawie agent W. wzywał na przesłuchania, dotyczyło okresu wcześniejszego. A do tego nie miały nic wspólnego z aferą fakturową.

W języku prawniczym zdobyte nielegalnie dowody nazywa się owocami zatrutego drzewa. Nie można ich zastosować w procesie. Jednak i na to PiS zawczasu znalazło sposób, i to jeszcze zanim CBA dostało w ręce Pegasusa.

W 2016 roku zdominowany przez PiS Sejm dodał do Kodeksu postępowania karnego artykuł 168a. Legalizuje on dowody zebrane nielegalnie i z naruszeniem prawa. Wyjątkiem są tylko te, które funkcjonariusz zdobył przemocą, spowodował czyjś uszczerbek na zdrowiu, pozbawił kogoś wolności lub zabił.

Równolegle, gdy w 2019 roku część agentów przeczesywała stare wiadomości Brejzy w poszukiwaniu czegoś, co by dawało podstawę do postawienia mu zarzutów, inni zajmowali się próbą udowodniania tych samych tez, które trzy miesiące wcześniej podczas kampanii wyborczej lansowała TVP Info.

Najważniejsza z nich dotyczyła nielegalnego finansowania kampanii. W drugiej kolejności interesowało ich to, czy Brejza korzystał ze sprzętu zakupionego z lewych faktur. A także czy miał wpływ na wydział promocji i kultury w inowrocławskim ratuszu i organizował farmę trolli szkalujących przeciwników politycznych.

Potwierdzenie tego szło opornie.

Dwa miesiące po wyborach agent Marek O. wykluczył w analizie kryminalistycznej, że za pieniądze z lewych faktur mógł być kupowany sprzęt do hejtowania. Wnioski takie wyciągnął na podstawie analizy przepływów finansowych pomiędzy urzędnikami i osobami, które wystawiały lewe faktury, a Krzysztofem i Ryszardem Brejzami. Nie znalazł również dowodów na to, aby pieniądze z pustych faktur były wpłacane na kampanię wyborczą.

Marek O. pisał analizę za analizą. Gdy w połowie maja 2020 roku skończył jedną, a ta nie wykazała żadnych dowodów na to, że można było kupić „tajny” sprzęt do urzędu, jego przełożeni sześć dni później zlecili mu następną.

Tym razem miał sprawdzić, czy istniał kiedykolwiek portal Inowroclove – ten, którego inicjatorem powstania był Krzysztof Brejza. W drugiej kolejności miał sprawdzić, czy pojawiały się w nim przychylne komentarze o jednym z radnych należących do środowiska politycznego Ryszarda Brejzy.

Przeszkoleni do walki z korupcją agenci musieli sprawdzać, kto zamieszczał komentarze na niszowej stronie lokalnego portalu. Sprawa nie miała nic wspólnego z aferą fakturową. Podstawą do przeczesywania forum był mail lub esesmes, którego CBA zassało Pegasusem z telefonu Brejzy. Pochodził on ze stycznia 2014 roku, a Brejza prosił w nim swoich współpracowników, by wsparli inicjatywę radnego, który... promował lokalną spółdzielnię mleczarską.

Agent CBA dostał więc zadanie wyśledzenia tego, kto dał polubienie w internecie pod artykułem o radnym.

Wiele wytropić nie zdołał. W pierwszej kolejności stwierdził, że... portal nie istnieje. Mimo to sporządził liczącą osiemdziesiąt stron notatkę służbową z klauzulą „poufne”. Znalazły się w niej zrzuty ekranu z artykułami o radnym, który pozuje na tle półek z jogurtami. Mimo że portal już nie istniał, agent zadał sobie trud, by ustalić, kto „polubił” artykuły o radnym na innych stronach internetowych. Wyodrębnił także pojawiające się pod nimi komentarze do tabelek, zaznaczając tłustą czcionką te, które są autorstwa radnego (nie było to trudne, gdyż podpisywał się swoim imieniem i nazwiskiem).

Tak wyglądało śledztwo CBA i nadzorującej ją prokuratury w 2020 roku, kiedy miały według Zbigniewa Ziobry istnieć poważne dowody na udział Krzysztofa Brejzy w aferze fakturowej. Rzeczywistość w wielu miejscach nie przystawała do narracji snutej nie tylko przez telewizję publiczną, lecz i CBA. Przeprowadzony przez tę służbę nalot na Inowrocław pod koniec sierpnia 2019 roku, na niespełna dwa miesiące przed wyborami, miał sugerować, że agenci spodziewają się zebrania wielu ważnych dowodów. CBA informowało wówczas o wejściu do trzydziestu mieszkań i firm, a także o tym, że w czynnościach brało udział kilkudziesięciu funkcjonariuszy z pobliskiej Bydgoszczy i odległego o 200 kilometrów Gdańska.

Ale w trakcie tych nalotów zebrano wiele materiałów niestanowiących istotnej wartości dla śledztwa.

Agenci nachodzili o świcie urzędników, którzy nie mieli nic wspólnego z aferą fakturową, jak na przykład ówczesną rzeczniczkę Ryszarda Brejzy, która została zatrudniona dopiero pod koniec 2017 roku i nie mogła uczestniczyć w procederze.

Byli również u jednego z producentów telewizyjnych, który w 2015 roku organizował miejską imprezę w Inowrocławiu pod nazwą „Wielkie grillowanie”. Do materiałów procesowych dołączyli liczące wiele stron ręczne kosztorysy, zamówienia, jadłospisy, a nawet opisy składników do surówek, które miały służyć do wyliczenia przypuszczalnych wydatków na imprezę.

Zajmowali również telefony osób, które choć przez kilka miesięcy przewijały się przez urząd w Inowrocławiu. Po ich przejrzeniu często opatrywali protokół oględzin zdaniem: „Nie ujawniono materiałów istotnych dla śledztwa”.

Śledztwo prowadzone przez CBA wyglądało, jakby utknęło w martwym punkcie. Nie dało się udowodnić, że Brejzowie kierowali lub choćby wiedzieli o procederze lewych faktur, nie mówiąc o finansowaniu z nich kampanii wyborczej. CBA badało dlatego wątki poboczne. W 2020 roku agenci analizowali komentarze na internetowych forach i sprawdzali, w jaki sposób prowadzone są głosowania w lokalnych i ogólnopolskich konkursach.

Chodziło im o zweryfikowanie tezy, że Brejzowie naciskali na wydział promocji w urzędzie, by się przez niego promować i dzięki temu zyskać „korzyść osobistą”. Miało to pozwolić na postawienie ich w stan oskarżenia z art. 231, mówiącego o przekroczeniu uprawnień.

W październiku 2020 roku prowadzący sprawę agent Maciej W. zajął się przeglądaniem internetu. Na tej podstawie „ustalił”, że cztery lata wcześniej telewizja Polsat organizowała konkurs „Antypaństwo 2016”. Chodziło wówczas o wybranie najgorszego samorządowca. Jednym z kandydatów do tej antynagrody był prezydent Ryszard Brejza, nominowany z powodu zatargu z jedną z hotelarek (o czym rok później materiał zrobiła Anita Gargas z TVP). Agenci szukali więc dowodów na to, że Brejza naciskał na swoich urzędników, aby to on tego konkursu nie wygrał. Dowodów na to żadnych nie znaleźli.

W notatce CBA pojawiła się również wzmianka o akcji charytatywnej Szlachetna Paczka. Agnieszka Ch. twierdziła w swoich wyjaśnieniach, że prezydent Brejza ufundował paczkę dla ojca wychowującego samotnie dwóch synów (w tym jednego z niepełnosprawnością) z pieniędzy pochodzących z lewych faktur.

– Zabolało mnie to najbardziej, bo co roku oddaję część mojej pensji na ten cel – mówi prezydent Inowrocławia.

Prokurator postawi mu zarzut, że chciał w ten sposób się wypromować, choć to nie on, ale urząd zapłacił za ubrania i słodycze przekazane rodzinie. Był on oparty jedynie na słowach głównej podejrzanej Agnieszki Ch., która po konfrontacji z Ryszardem Brejzą w prokuraturze, pół roku po postawieniu tych zarzutów, odwołała swoje wyjaśnienia.

Udałoby się uniknąć tej wpadki, gdyby prokurator zawczasu Brejzę przesłuchał. Ale śledczy nie wzywali osób, które mogłyby rozwiać wątpliwości w sprawie udziału Krzysztofa Brejzy w tak zwanej aferze fakturowej.

Nigdy nie został przesłuchany Marcin K., którego w 2019 roku telewizja państwowa przedstawiała jako jedno z ogniw w procederze, rzekomo kierowanym przez posła Brejzę. Czyżby wiedzieli, że nie grał on w nim żadnej roli i jego przesłuchanie nie ma żadnego sensu? Już zatrzymane przez CBA rzeczy w domu Marcina K. podczas „wielkiego nalotu” w sierpniu 2019 roku okazały się bezwartościowe dla śledztwa. Nie znaleziono tam nic, co mogłoby rzucić nowe światło na prowadzone postępowanie.

Nigdy nie została przesłuchana ani przez agentów, ani przez prokuratora również Magdalena Łośko, którą Agnieszka Ch. obciążyła w swoich pierwszych zeznaniach. I której z tego powodu został założony Pegasus.

Zwróciła na to uwagę analityk kryminalna z Prokuratury Okręgowej w Gdańsku, która dostała za zadanie rozrysowanie sieci powiązań pomiędzy występującymi w sprawie osobami. Stworzyła oś czasu i zaznaczyła na niej momenty, w których się poznali. Ale do zakreślenia relacji brakowało zeznań czterech osób, w tym Marcina K. oraz Magdaleny Łośko.

Prowadząca sprawę prokurator Aleksandra Rozmierska odpisała analityczce, że protokołów z przesłuchań nie ma i nie będzie, i że powinna pracować jedynie na dostępnych materiałach.

W 2020 roku aferą fakturową zajmowała się już czwarta ekipa prokuratorów od momentu wejścia CBA do urzędu w Inowrocławiu w 2017 roku. Śledczy zmieniali się, gdy rósł polityczny ciężar sprawy. Najkrócej prowadziła ją Prokuratura Rejonowa w Inowrocławiu – nieco ponad dwa tygodnie. To do niej zawiadomienie o kradzieży przez Agnieszkę Ch. z urzędu pieniędzy na podstawie lewych faktur złożył w drugiej połowie listopada 2017 roku prezydent Ryszard Brejza. Jednak w grudniu sprawę przejęła Prokuratura Rejonowa Bydgoszcz-Południe.

Według naszych informacji powodem były naciski ze strony Jarosława Sz., szefa CBA w Bydgoszczy.

– Prokurator opierał się wtedy, by wydać nakaz przeszukania w urzędzie inowrocławskim, a Sz. wściekł się, że to jest ustawka – mówi jedno z moich źródeł.

Bydgoska prokuratura prowadziła sprawę przez rok. Przez ten czas wszystko wskazywało na zwykłą sprawę kryminalną. Jednak w listopadzie 2018 roku główna oskarżona, Agnieszka Ch., zaczęła już na pierwszym przesłuchaniu obciążać Krzysztofa i Ryszarda Brejzów, a także opowiadać, że z lewych faktur finansowali kampanię wyborczą. To punkt zwrotny całej sprawy.

Gdy pojawiło się w niej nazwisko Krzysztofa Brejzy, została odebrana Bydgoszczy i trafiła do prokuratury nadrzędnej, czyli okręgowej w Gdańsku. Tam krótko prowadziła ją prokurator z Gdyni, ciesząca się opinią skrupulatnej śledczej, która nie ulega naciskom. Długo jednak się nią nie zajmowała. Według moich źródeł sama poprosiła po dwóch miesiącach o cofnięcie delegacji do Gdańska.

Wtedy sprawę przejął specjalny zespół prokuratorów, jaki powołuje się tylko do najistotniejszych, wielowątkowych przestępstw, jak wielkie afery w rodzaju Amber Gold czy GetBack. Do zespołu weszli szef prokuratury okręgowej Michał Kierski oraz podległa mu prokurator Aleksandra Rozmierska. Śledztwo było do tego ściśle nadzorowane przez wyższą rangą jednostkę – Prokuraturę Regionalną w Gdańsku.

Jej prokurator również uczestniczył w przesłuchaniach. Dotąd było to niemożliwe, ale w kwietniu 2020 roku minister sprawiedliwości zmienił wewnętrzny regulamin prokuratorski. Do paragrafu 71 dodał punkt 1a, który pozwala prokuratorowi prokuratury nadrzędnej uczestniczyć w przesłuchaniach nadzorowanych przez siebie jednostek.

Miesiąc od wejścia w życie nowego regulaminu w takim przesłuchaniu wziął udział prokurator Remigiusz Signerski, naczelnik wydziału do spraw przestępczości gospodarczej w Prokuraturze Regionalnej w Gdańsku. Wśród tamtejszych prokuratorów słychać opinię, że regulamin zmieniono specjalnie pod sprawę Brejzy, by mógł w niej uczestniczyć Signerski.

– Choć oczywiście nie można wykluczyć, że nowe zapisy w regulaminie były wykorzystywane do innych spraw – zaznacza jedna z osób.

Po co Signerski został nadzorującym śledztwo?

– Żeby zespół Kierskiego i Rozmierskiej niczego nie nawywijał – mówi źródło w prokuraturze.

W taki oto sposób prokurator Remigiusz Signerski, który kieruje wydziałem do najważniejszych spraw gospodarczych w całym województwie pomorskim, kujawsko-pomorskim i części województwa warmińsko-mazurskiego, postanowił się pochylić nad sprawą dość błahej afery w sześćdziesięciotysięcznym Inowrocławiu, gdzie urzędnicy do spółki z zaprzyjaźnionymi firmami ukradli 320 tysięcy złotych.

Podczas przesłuchania jednej z podejrzanych urzędniczek Signerski zadał tylko dwa pytania. Obydwa wpisywały się w polityczną narrację przedwyborczą, którą lansowała w kampanii TVP Info. Prokurator chciał od podejrzanej wiedzieć, jaka była rola Marcina K., byłego dziennikarza „Wyborczej”, w wydziale promocji i kultury w inowrocławskim urzędzie. Małgorzata W. odpowiedziała, że nie wie dokładnie. Stwierdziła, że bywał w urzędzie często oraz że miał wpływ na zatrudnienie w nim osób (jednak ostatecznie prokurator prowadząca sprawę doszła do wniosku, że większość pracowników wydziału była towarzysko powiązana z Agnieszką Ch., jego naczelniczką, a nie z Marcinem K.). Przesłuchiwana przez obydwu prokuratorów Małgorzata W. powiedziała również, że na naradach z prezydentem bywał poseł Krzysztof Brejza.

– Nie chodziłem na żadne narady. W urzędzie bywałem u ojca prywatnie i służbowo w sprawie interwencji poselskich – zaprzecza polityk.

Drugie pytanie prokuratora Signerskiego dotyczyło Wojciecha Sz., urzędnika z wydziału promocji, który pracował w kampaniach na rzecz Brejzy. Prokurator chciał wiedzieć, jakie były jego obowiązki poza pracą w urzędzie i czy pracował u posła. „Wojtek, jak do nas trafił, to często znikał i mówiło się, że idzie do OSIR-u. Nie wiem, co on tam robił, a w OSiR-ze znajdowało się biuro poselskie Krzysztofa Brejzy. On miał bardzo mało zadań urzędniczych, był bardziej wolnym strzelcem, na pewno po części dostawał polecenia od pani naczelnik, nie wiem, czy dostawał polecenia od innych” – mówiła Małgorzata W.

Również Wojciech Sz. usłyszał zarzuty oszustwa w aferze fakturowej w związku z wystawianiem lewych faktur.

– Byłem wstrząśnięty, gdy się dowiedziałem o tym. Było mi przykro, że osoba, którą znam, dała się uwikłać w ten proceder – mówi Krzysztof Brejza.

Wojciech Sz. odmówił składania wyjaśnień przed prokuratorem.

W 2020 roku sam gdański prokurator okręgowy Michał Kierski przepytywał podejrzanych o mało znaczące fakty w śledztwie, jak na przykład to, czy dostawali od Agnieszki Ch. bezpłatne vouchery na zabiegi w SPA oraz karty podarunkowe do sklepów.

Ale ekipa prokuratorów, która dostała to śledztwo, nie była z przypadku. Nadzorujący pracę Kierskiego Remigiusz Signerski był śledczym, który do prokuratury regionalnej trafił w 2019 roku od razu jako naczelnik wydziału (początkowo był pełniącym obowiązki). Nie jest uważany za wyznawcę linii partii rządzącej. W przeszłości należał nawet do stowarzyszenia niezależnych prokuratorów Lex Super Omnia, ale przed awansem wypisał się z niego. Wśród jego kolegów panuje opinia, że bez tego nie zrobiłby kariery.

Naczelnik do spraw przestępczości gospodarczej w prokuraturze regionalnej był w 2019 roku potrzebny na gwałt, bo ze stanowiska odeszła Ewa Daliga. Zrezygnowała z niego z własnej woli, ale w Gdańsku nikt nie ma wątpliwości, że było to pokłosie blamażu w związku z głośną sprawą, jaką prowadziła.

Chodziło o zatrzymanie szefów Lotosu i spółki zależnej Petrobaltic. Pierwszy z prezesów rządził Lotosem czternaście lat, drugi – siedem i został zatrudniony za rządów PO-PSL.

Pod koniec stycznia 2019 roku „Wyborcza” opublikowała pierwszą taśmę Kaczyńskiego, ujawniając sprawę „dwóch wież”, odkrywającą biznesowe zapędy prezesa PiS. Kaczyński chciał na warszawskiej Woli postawić biurowiec za blisko 2 miliardy złotych, ale nie zamierzał spłacać długu wobec austriackiego przedsiębiorcy, który przygotował tę inwestycję.

Tego samego dnia po publikacji nagrań z Kaczyńskim gdańskie CBA zatrzymało byłego prezesa Lotosu Pawła Olechnowicza na czterdzieści osiem godzin. Po dwóch latach sąd przyznał mu 45 tysięcy złotych odszkodowania i uznał, że do jego zatrzymania nigdy nie powinno było dojść.

Miesiąc po zatrzymaniu Olechnowicza ABW na polecenie Ewy Daligi z prokuratury regionalnej zatrzymała byłego prezesa firmy Petrobaltic. Zarzucała mu działanie na szkodę spółki. Ale również w jego przypadku kilka tygodni później sąd uznał to zatrzymanie, wniosek o areszt i późniejsze żądanie poręczenia majątkowego w kwocie 1 miliona złotych za bezzasadne.

Sprawa Lotosu zaczęła się rozmywać, a Ewa Daliga postanowiła odejść ze stanowiska i wrócić do prokuratury okręgowej. Stacja TVN24 podała wówczas, że były na nią naciski z góry, by obydwaj prezesi zostali zatrzymani przez funkcjonariuszy.

Nie inaczej miało być w przypadku sprawy inowrocławskiej. Według nieoficjalnych źródeł w prokuraturze w tym przypadku również wywierano naciski na Teresę Rutkowską-Szmydyńską, szefową prokuratury regionalnej, by sprawę doprowadzić do końca. Z dwóch niezależnych od siebie źródeł usłyszałem, że naciskała na prowadzącą sprawę prokurator Aleksandrę Rozmierską, by Brejzie postawić zarzuty.

– Nie chciała ich stawiać, bo nie było materiałów, które by to potwierdzały. Na młodego Brejzę to nie ma nic, a na starego też jest bardzo cienko. Pytanie nie jest, czy były na nią naciski, ale jak silne – mówi informator z prokuratury.

Według moich źródeł prokurator Rozmierska przez pewien czas w 2021 roku nie prowadziła w ogóle czynności w sprawie. Świadków zamiast niej przesłuchiwał jej przełożony Michał Kierski. Awans zawdzięczał szefowej prokuratury regionalnej Teresie Rutkowskiej-Szmydyńskiej, której był niezwykle oddany.

O Kierskim głośno się zrobiło w 2018 roku, gdy rozsyłał esemesy do podległych mu prokuratorów, żądając spisu sędziów najrzadziej zatwierdzających tymczasowe areszty. Środowisko sędziowskie odebrało to jako próbę nacisku ze strony resortu ministra Ziobry na surowsze zasądzanie aresztów wobec podejrzanych.

Powołanie specjalnego zespołu prokuratorów, nadzór śledczego z prokuratury regionalnej były powodowane tym, że sprawą Brejzów i Inowrocławia żywo interesowała się góra.

– Wszystkie główne decyzje musiały mieć akceptację prokurator Rutkowskiej-Szmydyńskiej – mówi moje źródło.

Jednak i ona nie podejmowała decyzji bez konsultacji z górą. Regularnie jeździła w sprawie Brejzów na narady do Warszawy, gdzie spotykała się z Bogdanem Święczkowskim, prokuratorem krajowym.

To on podpisywał w kwietniu 2019 roku wniosek w sprawie kontroli operacyjnej Pegasusem telefonu Krzysztofa Brejzy. Jako prokurator krajowy musiał to również zrobić w sprawie wniosków o inwigilację Pegasusem Ryszarda Brejzy i Magdaleny Łośko.

Potężny, o dwumetrowym wzroście i ponad 120 kilogramach wagi, Święczkowski miał pseudonim Godzilla (również ze względu na ton głosu, którym potrafił ryknąć na podwładnych).

Po szczeblach kariery w instytucjach państwowych piął się za Zbigniewem Ziobrą. Przed laty studiowali razem na Uniwersytecie Jagiellońskim, a później robili aplikację prokuratorską w Katowicach. Święczkowski był jedną z nielicznych osób, z którymi przyjaźnił się Ziobro na studiach. Ich znajomi z tamtych czasów opowiadają, że był wsparciem dla sprawiającego wrażenie nieco zagubionego Ziobry. W kolejnych latach przyszły minister sprawiedliwości będzie się u niego radził i merytorycznie konsultował z nim rozmaite sprawy dotyczące wymiaru sprawiedliwości, zwłaszcza wtedy, gdy będzie rywalizować o tytuł „pierwszego śledczego” ze Zbigniewem Wassermannem.

Ziobro, gdy tylko trafił do Ministerstwa Sprawiedliwości w 2001 roku, najpierw jako doradca, a później wiceminister sprawiedliwości u Lecha Kaczyńskiego, ściągnął do siebie Święczkowskiego. Ten ostatni awansował wtedy do Prokuratury Krajowej.

Pięć lat później, za pierwszego rządu PiS, Święczkowski zostanie szefem ABW. Swoim zastępcą zrobi zaś Grzegorza Ocieczka, przyjaciela i prokuratora z Katowic. W 2016 roku, podczas drugiego rządu PiS, Ocieczek zostanie wiceszefem CBA. I to on podpisze się pod wnioskiem o umożliwienie inwigilacji Krzysztofa Brejzy.

Ocieczek jest prokuratorem w stanie spoczynku, członkiem stowarzyszenia Ad Vocem, do którego należą ludzie bliscy ministrowi sprawiedliwości i prokuratorowi generalnemu Zbigniewowi Ziobrze. Wspólnie ze Święczkowskim startowali w wyborach do Sejmu z list PiS.

W lutym 2020 roku, gdy skończyła się czteroletnia kadencja szefa CBA Ernesta Bejdy, zastąpił go inny kolega Święczkowskiego i Ocieczka – Andrzej Stróżny. Był on dyrektorem departamentu w ABW za czasów, gdy Agencją rządził Bogdan Święczkowski. Na szefa CBA przyszedł wprost z katowickiej delegatury ABW, którą kierował.

Mechanizm zależności w prokuraturze, jaki stworzył Ziobro, opisał przed wieloma laty Janusz Kaczmarek, były prokurator krajowy za czasów Ziobry, który wypadł z łask.

– Święczkowski kiedyś mi powiedział: „Jestem oddany Zbyszkowi i zawsze będę mu oddany. (...) Zobacz, w tej chwili biorę do siebie prokuratora Hołdę, który dzięki mnie awansuje, i też mi będzie zawsze oddany” – opowiadał Kaczmarek.

W tej hierarchii prokuratorskiej z gry wypadają ci, którzy nie wypełniają poleceń lub przeciwnie: ulegają naciskom i dlatego popełniają błędy.

Taki los spotkał prokurator Ewę Daligę w Gdańsku, która odeszła, gdy się okazało, że wydanie przez nią polecenia zatrzymania byłych prezesów państwowych spółek było bezzasadne.

Daliga zawdzięczała swój awans do prokuratury regionalnej decyzji Zbigniewa Ziobry, co przyznała przed sejmową komisją do spraw Amber Gold. Pytania na ten temat zadawał jej w 2018 roku... Krzysztof Brejza. Polityk ten był wówczas członkiem komisji Amber Gold i wytykał prokuratorom z Gdańska zaniedbania w wyjaśnieniu afery.

– Przesłuchiwałem w komisji Amber Gold tych prokuratorów. Część winna była co najmniej zaniedbań w tej aferze, a gdy doszło do władzy PiS, zostali awansowani przez Ziobrę i Święczkowskiego. Już choćby z tego powodu i możliwego braku bezstronności ta prokuratura nie powinna się mną zajmować – uważa Brejza.

Stało się inaczej. Gdy w gdańskiej prokuraturze zespół śledczych wciąż jeszcze przesłuchiwał głównych podejrzanych, bydgoska delegatura CBA przez niemal cały 2020 rok zajmowała się przerabianiem urobku zebranego podczas nalotu rok wcześniej, w trakcie kampanii wyborczej.

Agenci sprawdzali zajęte telefony i dyski, zostawiając najczęściej adnotację o tym, że nie znaleźli nic przydatnego dla śledztwa. Marek O. tworzył analizy, z których niewiele wynikało. Agent prowadzący Maciej W. przesłuchiwał zaś świadków w nadziei, że znajdzie coś, co pozwoli postawić zarzut Krzysztofowi Brejzie.

Agent W. był na pierwszej linii i miał największą wiedzę o sprawie – łącznie z informacjami niejawnymi pochodzącymi z Pegasusa, który został podpięty pod telefony Ryszarda i Krzysztofa Brejzów, a także Magdaleny Łośko.

Żaden ze świadków przesłuchiwanych przez W. nie potwierdził, że polityk załatwił mu pracę lub pomógł w innej sprawie w zamian za jakąkolwiek korzyść.

W lutym 2021 roku Maciej W. miał dopiero czterdzieści osiem lat, gdy postanowił przejść na emeryturę. Za kilka miesięcy miały wyjść na jaw pierwsze potwierdzone informacje o inwigilacji Pegasusem w Polsce. W bydgoskiej delegaturze CBA szykowały się ucieczki. Agenci widzieli już, że na Krzysztofa Brejzę nie zbierze się nic, co da zarzuty.

Pytam, jak agenci oceniali Ryszarda Brejzę, który też był inwigilowany Pegasusem oraz podsłuchiwany „zwykłym” podsłuchem telefonicznym.

– Prezydent Inowrocławia? Poczciwina! – mówi źródło.

ROZDZIAŁ 10

OPERACJA „GRUPA”, CZYLI JAK BREJZÓW ROZPRACOWYWALI ESBECY

Inowrocław, 3 maja 1982 roku. W kościele pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny przy ulicy Plebanka odbywa się msza. Trwa piąty miesiąc stanu wojennego. Gdy tylko msza się kończy, na ulice wychodzi tysiąc osób. Pochód przeradza się w antykomunistyczną demonstrację. Ludzie śpiewają „Boże, coś Polskę”, skandują „Lech Wałęsa!”. W pierwszym szeregu idzie siedemnastoletni Jarosław Brejza. Niesie zakazaną przez PRL-owskie władze flagę Solidarności.

– Możliwe, że to Jarek prosił, żeby iść z tą flagą. Wiedział, że ją mam. Sam nie śmiałem proponować, bo można było ponieść za to konsekwencje – mówi mi ksiądz Jan Pruczkowski, wówczas kapelan Solidarności w Inowrocławiu.

Dwa dni później do domu Brejzów wpada milicja. Zabierają Jarka na dołek i zaczynają przesłuchania: „Skąd masz tę flagę? Kto ci ją dał?”.

„Nie wiem”, „Nie znam” – odpowiada Jarek.

„Jak nie znasz?!” – wściekają się przesłuchujący. Świecą lampą w oczy, nie pozwalają zasnąć.

W emocjach wali pięściami w stół. Krzyczy w twarz przesłuchującym: „Gestapo!”. Zaczynają go bić.

W nocy słyszy krzyki i wycie. Gdy prowadzą go do ubikacji, widzi tam pełno krwi.

Do domu wraca wycieńczony i załamany. Rodzicom mówi, że planował w celi samobójstwo: chciał podrzeć prześcieradło i się powiesić.

– Jarek, jak możesz tak mówić! Przecież te esbusie by się tylko cieszyły! – mówi do niego ojciec.

Staje przed kolegium. Milicjant domaga się trzech miesięcy aresztu za to, że niósł flagę zakazanej organizacji.

Ale Brejza zostaje nieoczekiwanie uniewinniony.

– To doprowadziło esbeków do szału. Według mnie stało się powodem dalszych, tragicznych wydarzeń – mówi Ryszard Brejza, jego brat.

Jarosław Brejza, rocznik 1964, mimo młodego wieku jest od dłuższego czasu pod obserwacją służb. SB prowadzi sprawę operacyjnego rozpracowania o kryptonimie „Grupa”. W środowisku młodego Brejzy ma swoich informatorów.

Dwa lata wcześniej, we wrześniu 1980 roku, rozpoczyna się strajk w Hucie Szkła „Irena”. Młody Brejza dostarcza związkowcom jedzenie, odbija na zakładowym powielaczu biuletyny i nagrywa audycje.

W kwietniu 1981 roku ma szesnaście lat, gdy z działaczami „S” udają się do siedziby ZSL wspierać rolników okupujących budynek tej partii. Efektem jest zalegalizowanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Później chodzą po lokalnych szkołach i wieszają krzyże w klasach. Organizują spotkania młodzieży z przedstawicielami „S”, kombatantami AK i działaczami antykomunistycznego podziemia niepodległościowego.

Nocami Jarek wymyka się z domu.

– Pytam: „Jarek, gdzie ty idziesz?”. On na to: „Mamo, nie mogę nic mówić”. Następnego dnia idziemy rano z mężem do Rynku i widzę napisy na murach: „Niech żyje wolna Polska”, „Precz z komuną”. Oho, myślę, no to Jarek z kolegami już tu był. Jego nie dało się utrzymać. Jak coś postanowił, to koniec – opowiada Halina Brejza, mama Jarka.

Szybko wychodzi z aktywnością związkową poza Inowrocław. Jest przewodniczącym samorządnego związku młodzieży szkolnej „S” w Inowrocławiu i okolicznych miejscowościach, ale zebrania go nudzą. Woli jeździć, spotykać się z ludźmi, działać. Zostaje łącznikiem Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego z innymi miastami. Jeździ do Wrocławia i poznaje tam dziesięć lat starszego Władysława Frasyniuka. W Gdańsku spotyka Gwiazdę – na zdjęciach widać, że nie odstępuje go na krok.

Po ogłoszeniu stanu wojennego „S” schodzi do podziemia. Tydzień później SB robi rewizję w domu Brejzów i zabiera Jarosława i starszego o sześć lat Ryszarda na przesłuchanie. Siedzą tam kilka godzin. Esbecy grają na przemian dobrego i złego glinę. Gdy jeden wychodzi od Ryszarda, drugi wchodzi do Jarka i na odwrót. Ryszard zastanawia się wtedy, czy jego młodszy brat to wszystko wytrzyma.

W marcu 1982 roku PZPR robi rozpoznanie wśród nauczycieli. Zauważa, że po wprowadzeniu stanu wojennego liczba odejść z partii w końcu przestaje spadać, efekt odnoszą rozmowy dyscyplinujące dyrekcji w celu „samookreślenia się”. Związkowcy „S” w oświacie formalnie przestają działać.

Po 3 maja 1982 roku Jarek wraca z przesłuchania rozbity, mimo uniewinnienia go przez kolegium. Kilka dni później zostaje ponownie aresztowany. Pretekstem jest przygotowywany przez Solidarność 13 maja piętnastominutowy strajk w całym kraju. Ryszard Brejza, który akurat jest w Inowrocławiu na przepustce z wojska, zobaczy wówczas brata po raz ostatni. Jarek zamknie się w sobie, stanie się małomówny, powoli przestanie ufać komukolwiek.

4 sierpnia 1982 roku Halina Brejza znajduje go w pokoju martwego.

– I popełnił... Serce pęka... Nie daj, Boże, żeby jakakolwiek matka przeżywała coś takiego... – mówi drżącym głosem.

Jarek zostawia po sobie list:

Wybaczcie, co uczynię.

Nie winię Was za to, lecz po prostu nie mogę tu żyć, bo życie to męka.

Niech Ojczyzna będzie wielka, lecz ja nie mogę już czekać.

Żegnajcie.

Żegnaj Tatku i moja Matko.

Niech Rysio sławi imię Brejza, bo ja kończę.

Komuna niech przepadnie.

Jarek

– Z mamą nigdy nie rozmawiałem na ten temat. Pan o to wprawdzie nie pyta, ale ja mogę do siebie mieć również pretensje – mówi Ryszard Brejza. – Bo to ja go w tę politykę wciągnąłem.

Był początek 1981 roku, gdy między braćmi wywiązała się kłótnia o to, jak działać, by pokonać komunę. Mają odmienne temperamenty. Ryszard to wyważony współzałożyciel NZS i student ostatniego roku historii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Jarek woli działać, dlatego idzie do technikum mechaniczno-elektrycznego. Chce szybko zdobyć zawód i mieć prawo jazdy.

– Miał do nas z NZS pretensje, już nie pamiętam o co. Powiedziałem mu, że może by sam pokazał, co potrafi. Bo krytykować to każdy umie – mówi Ryszard Brejza.

Jarek Brejza zaczyna działać. Jest wtedy jeszcze za młody, by zostać członkiem związku, dlatego zakłada pierwsze w Polsce struktury młodzieżowe „S” – Niezależny Samorządny Związek Młodzieży Szkolnej „Solidarność”. Organizacja szybko się rozrasta, początkowo liczy trzystu uczniów w samym Inowrocławiu, w kolejnych miesiącach przekracza trzy tysiące.

Związał się z radykalnymi działaczami Solidarności. Najbardziej imponował mu Wojciech Zieliński, były żołnierz AK, po wojnie skazany na podwójną karę śmieci. W latach osiemdziesiątych próbował zakładać konspiracyjne struktury na wzór okupacyjnej i powojennej Polski. Nastoletniego Jarosława Brejzę „zaprzysiągł” na „oficera wywiadu”. Jak pisze Wojciech Gonera, badacz inowrocławskiej Solidarności i pracownik bydgoskiego IPN, „miała to być organizacja, oparta na zasadach dyscypliny wojskowej, utworzonej na wypadek bezpośredniej konfrontacji z władzą. Pomimo licznych ostrzeżeń, a nawet gróźb [Jarosław Brejza] nie zaprzestał swojej działalności”.

Z walki zbrojnej niewiele wyszło, choć Zielińskiemu udało się nawet zdobyć nitroglicerynę z kopalni na Śląsku. Jarek Brejza miał twierdzić w organizacji, że pójdzie się wysadzić na komisariat i zabije pięćdziesięciu milicjantów.

– Taki radykalizm budził we mnie grozę, choć o tym konkretnym planie dowiedziałem się dopiero po jego śmierci – mówi Ryszard Brejza. I dodaje: – Chyba za szybko dla niego ta dorosłość przyszła. Ale te pragnienia walki o wolność wyniósł z domu rodzinnego.

Halina Brejza zapamiętała, jak mówił do ojca: „Tatulku, ja za ciebie nie popuszczę. Jak skończę ten mechaniczny, to pójdę do policji, ale do wolnej Polski!”.

– Męczyli tych Brejzów strasznie – mówi Halina Brejza.

Tadeusz Brejza, jej mąż i ojciec Jarosława i Ryszarda, rok przesiedział w stalinowskim więzieniu. Z bratem przed wojną prowadził sklep z odzieżą i galanterią. Byli znani w całym Inowrocławiu.

Rodzina Brejzów pochodzi spod Starogardu Gdańskiego i Poznania. Do Inowrocławia sprowadzili się w 1919 roku, gdy odradzała się Polska. Ksawery Brejza był powstańcem wielkopolskim. Po zakończeniu walk wstąpił do żandarmerii powstańczej. Gdy Wielkopolskę przyłączono do Polski, Ksawery z żandarmerii trafił do policji państwowej. I został skierowany do Inowrocławia.

Dekadę później zaczął chorować na zapalenie płuc. W 1932 roku zmarł, zostawiając po sobie skromną rentę i trzech synów. Stanisława Brejza, wdowa po nim, by utrzymać rodzinę, założyła sklep. Tak narodził się okres kupiecki w historii Brejzów.

Sklep z odzieżą i galanterią skórzaną szedł dobrze. Interesy prowadził po śmierci ojca syn Tadeusz Brejza wraz ze starszym o dziesięć lat bratem. Ale gdy w 1939 roku wybuchła wojna, rodzina straciła wszystko. Rok później wszyscy zostali wywiezieni do Radomska w Generalnej Guberni z jedną walizką. Po wojnie ze sklepu nic nie zostało.

Tadeuszowi Brejzie udało się wskrzesić działalność handlową w pierwszych latach powojennego chaosu – komunistyczna dyktatura jeszcze nie okrzepła. Ale wkrótce, wraz z reformą Hilarego Minca i „bitwą o handel”, zmierzającą do zduszenia prywatnej inicjatywy i zastąpienia jej upaństwowionym systemem, zaczęły się kłopoty. Na Tadeusza Brejzę zaczęło polować UB.

Był kwiecień 1950 roku, gdy przyszedł do niego fryzjer z zakładu naprzeciwko. – Panie Brejza, szwagier wrócił z Anglii i przywiózł trochę dolarów. Ukrył je w rewersie marynarki. Może by pan kupił? – zagaił.

W komunistycznej Polsce trwało polowanie na handlarzy obcą walutą. Za kilka miesięcy miał wejść zakaz posiadania dolarów i złota pod groźbą kary śmierci. Tadeusz Brejza wiedział, jakie ryzyko wiąże się z propozycją znajomego.

– Nie chcę, nie znam się na tym – rzucił na odczepnego.

Ale fryzjer nie odpuszczał. – Panie, niech się pan jeszcze zastanowi. Moje dzieci nie mają na chleb, niech się pan zlituje... – nalegał.

– Mąż był litościwy, zaraz mu się łzy lały, jak komuś źle szło. Już taki był, niestety. Bardzo dobrego męża miałam, to anioł. I kupił w końcu te dolary – mówi Halina Brejza.

Co było dalej, nietrudno przewidzieć, znając realia stalinowskiej Polski. Następnego dnia pojawił się w sklepie cywil przedstawiający się jako urzędnik skarbowy. Zaprosił Tadeusza Brejzę do wyjaśnienia „drobnej nieścisłości” w księgach rachunkowych.

– Dobrze, zamknę sklep dzisiaj po południu i przyjdę – odparł Tadeusz. Cywil kazał jednak iść natychmiast.

Szli tak razem przez plac Świętego Ducha i „królówką” (Królowej Jadwigi). Zaczęli skręcać w Toruńską, gdzie mieści się komenda MO.

– Po co to wszystko? Nie mógł pan od razu powiedzieć, gdzie idziemy? – zapytał Tadeusz.

Ale cywil nic nie odpowiedział. Tadeusz Brejza już go więcej nie zobaczył.

– Na komisariacie zaczęli go wypytywać, skąd miał te dolary. Opowiedział historię, że kupił od Żyda w bramie w Łodzi, gdy jechał po towar. „Wy nam tu głupstw nie opowiadajcie”, ryknął wtedy jeden z przesłuchujących. I zaczęli okładać go pięściami – mówi Halina Brejza.

Tadeusz stracił trzy zęby, krew wylewała mu się uszami. Do niemal nieprzytomnego jeden z bijących powiedział: „Wszystkim powiedzcie, że to my!”.

Kilka dni po aresztowaniu sklep został skonfiskowany przez państwo. A gdy siedział, ktoś – Tadeusz podejrzewał, że ubecy – obrobił jego dom.

– Po tym jak wyszedł z więzienia w 1951 roku, nikt nie chciał go zatrudnić. Mówili, że nie chcą „dolarnika”. Mąż dojeżdżał do pracy w Bydgoszczy, do Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Handlu Spożywczego. Tam dyrektorem był taki bardzo porządny pan Matuszewski, który mieszkał w Rynku w Inowrocławiu. A później dostaliśmy pracę w Inowrocławiu w Społem – mówi Halina Brejza.

Niechęć do komuny była w domu Brejzów dziedziczona i naturalna. Ryszard Brejza wspomina swoje dzieciństwo tak: skupieni wokół radia całą rodziną wyczekują sygnału Wolnej Europy.

– Komuna to było coś obcego, paskudnego. Wychowywaliśmy się w takim poczuciu w domu ja, mój brat, moja siostra, że należy nam się wolna Polska, taka jak z okresu międzywojennego, o której opowiadał ojciec – mówi Ryszard Brejza.

Podkreśla, że ojciec nigdy nie należał do PZPR, choć jako kierownik sklepu w Inowrocławiu był wielokrotnie o to nagabywany.

– Konsekwencją odmowy były trudne kontrole państwowe oraz inspekcje obywatelskie – mówi.

W domu rodzice prenumerują „Kulturę” i „Politykę”. Ryszard Brejza żałuje, że nigdy nie może zdobyć na poczcie „Tygodnika Powszechnego”. W liceum wygrywa konkurs tygodnika harcerskiego „Na Przełaj” na najlepszą pracę historyczną, której akcja rozgrywa się w czasie II wojny światowej. W nagrodę dostaje zaproszenie na spotkanie z pułkownikiem Zbigniewem Załuskim, oficerem Ludowego Wojska Polskiego.

Załuski dla jednych był ideologiem moczarowców, nurtu komunizmu z silną odnogą nacjonalistyczną, dla innych niepokornym pisarzem reżimowym. W 1962 roku opublikował książkę Siedem polskich grzechów głównych, głoszącą potrzebę szanowania historii Polski, zachowania postawy patriotycznej, unikania szydzenia z tego, co polskie.

Kilkunastoletni Ryszard Brejza jest jednym z dwudziestu uczniów, który w 1975 roku bierze udział w spotkaniu z Załuskim. Pułkownik wygłasza pogadankę o historii najnowszej. Mówi o drugiej wojnie światowej i napaści Związku Radzieckiego na Polskę. O Katyniu i o tym, że to nie Niemcy, ale Rosjanie zabili polskich oficerów. A także o Powstaniu Warszawskim i wprost twierdzi, że historia o Stalinie zbyt słabym, by w sierpniu 1944 roku zaatakować po drugiej stronie Wisły Niemców, jest nieprawdziwa.

Brejza szeroko otwiera oczy. Do tej pory wszystko to słyszał tylko w Wolnej Europie.

– Jak wróciłem do liceum, to już byłem trochę innym człowiekiem. Nabrałem odwagi – mówi. Nie miał już wątpliwości, by odpowiedzieć szczerze, czego się dowiedział, gdy zapytał go o to nauczyciel historii.

– Gdyby wiedział, co powiem, na pewno kazałby mi siedzieć cicho. Jak skończyłem, mój historyk był blady. Próbował mi przerywać, wplątywać, że musiałem coś źle zrozumieć, bo to przecież nie było tak. Ale ja wszystko dobrze rozumiałem – mówi Ryszard Brejza.

Na maturze wybrał historię, a jednak gdy przyszło mu zdawać egzamin, ledwo mógł z siebie wydusić słowo. Mówi, że długo pamiętał stres po tamtej rozmowie z historykiem – tym samym, który teraz siedział przed nim w komisji. Brejza zdał na ocenę dobrą.

– Tak naprawdę należała mi się trója. I to słaba. Nikt mnie na tym egzaminie nie poznawał, przecież zawsze byłem piątkowy – wspomina.

Na pierwszym roku historii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu było już łatwiej. Brejza odkrywa literaturą bezdebitową. Zamawia Wojnę polską 1939 Leszka Moczulskiego, chociaż drugą wojnę światową będzie dopiero studiować za dwa lata. Ma dostęp do książki na cztery godziny. Zafascynowany, wertuje kartka za kartką.

Ktoś mu mówi o spotkaniach u księży jezuitów. Przychodzą tam redaktorzy „Więzi”, „Znaku”, opozycji koncesjonowanej. W salce tłoczy się kilkadziesiąt, czasem stu takich studentów jak on. Dyskutują o polityce, historii, literaturze. – To te rozmowy i lektury przygotowały nas do roku 1980 – mówi.

Gdy wybucha karnawał Solidarności, zakłada razem ze Zbigniewem Nowkiem, późniejszym szefem UOP w wolnej Polsce, Niezależne Zrzeszenie Studentów. Zostaje marszałkiem konwencji złożonej z delegatów wszystkich wydziałów NZS, która przyjmuje uchwały i kontroluje zarząd. Nie angażuje się bezpośrednio w organizację strajków. O tym decyduje zarząd, którego szefem jest Nowek.

Brejza zyskuje dostęp do literatury bezdebitowej i biuletynów. Wozi ją do Inowrocławia, do tego samego liceum, w którym jeszcze kilka lat wcześniej się uczył. Jego dawni nauczyciele chętnie je przyjmują, teraz to on dostarcza im wiedzę.

W 1981 roku kończy studia i idzie uczyć do podstawówki w Inowrocławiu. Zakłada tam koło Solidarności. Dyrektorka początkowo patrzy na niego jak na buntownika, nie chce mieć problemów. Ostatecznie jednak nie wtrąca się w działalność związkową.

Tydzień po ogłoszeniu stanu wojennego w domu Brejzów rozegra się scenka, o której Ryszard Brejza będzie opowiadać w wolnej Polsce. Ma dowodzić, że jeśli dyktatura chce, to zawsze znajdzie odpowiedni paragraf na człowieka.

Do domu Brejzów 20 grudnia 1981 roku przychodzi SB i robi rewizję w pokoju Ryszarda. Nic nie znajdują, większość materiałów zdążył dać Jarkowi, które ten wywiózł i schował pod hałdą węgla. Esbek przyczepia się do plakatu na drzwiach Ryszarda. To plakat wydany z okazji I zjazdu Solidarności w Gdańsku. Widać na nim rocznego chłopczyka w koszulce Solidarności idącego po łące. Porucznik Stefan Graczyk zdziera plakat z drzwi.

– Co pan robi? – protestuje Brejza.

– To wydawnictwo zakazane! Nie wolno w miejscach publicznych eksponować emblematów zawieszonych związków zawodowych! – krzyczy Graczyk.

Brejza się dziwi. – Przecież to nie jest miejsce publiczne, tylko dom prywatny i mój pokój – zauważa.

Ale esbek zamyka dyskusję: – A czy jest pan w stanie bezapelacyjnie zaprzeczyć, że nie przychodzą tutaj lub nie przyjdą inne osoby poza panem? Nie? Czyli to jest jednak miejsce publiczne! – triumfuje esbek.

– Właściwie ta historia pasuje idealnie do obecnych czasów i rządów PiS. Jak mają coś znaleźć, to zawsze znajdą – mówi Ryszard Brejza.

W 1981 roku po rewizji w domu Brejzy esbecy jadą z nim do podstawówki, w której uczy. Tam w obecności dyrektor przetrząsają szafkę, w której trzyma swoje rzeczy. Również nic nie znajdują.

W tym czasie Brejza jest jednym z nauczycieli, którzy prowadzą tajne lekcje i wykłady dla uczniów szkół średnich. Kontynuują tradycję latającego uniwersytetu z czasów okupacyjnych. Spotykają się z kilkunastoma uczniami w mieszkaniu Jadwigi Fengler-Wielewskiej, polonistki z I LO w Inowrocławiu, która zakłada podziemną działalność. Nauczyciele opowiadają uczniom o historii, której nie znajdą w oficjalnych podręcznikach. Odprowadzają też co miesiąc składki na stworzony przez nich tajny fundusz. Pieniądze wesprą członków nauczycielskiej „S” i ich rodziny represjonowane przez PRL-owskie władze. Ale po wprowadzeniu stanu wojennego komuna łamie solidarność pomiędzy nauczycielami w szkole u Brejzy. Połowa z około trzydziestu nauczycieli w SP nr 2 to członkowie związku. Ale tylko dwóch, góra trzech razem z Brejzą regularnie odprowadza pieniądze na pomoc rodzinom internowanych działaczy, które zostały bez środków do życia. Reszta się boi.

– Wiesz, jak jest... – mówią Brejzie i odmawiają, gdy ten przychodzi do nich po składki.

Mimo to w 1982 roku podziemne życie w Inowrocławiu kwitnie. Ryszard Brejza zwozi z Torunia literaturę. Nauczyciele i uczniowie z tajnych kompletów czytają Orwella, Sołżenicyna, Kołakowskiego. Grupa jest szczelna, do końca jej istnienia nie będzie żadnej wpadki, żadnej rewizji.

Po śmierci Jarka w sierpniu 1982 roku przez dom Brejzów przewijają się działacze Solidarności. Pojawia się w nim Władysław Siła-Nowicki, mecenas broniący opozycjonistów w procesach politycznych. Dyskusje trwają godzinami. Tydzień w tydzień na niedzielnych obiadach u Brejzów jest też Wojciech Zieliński, guru Jarka. Opowiada o planach wysadzenia komendy milicji, trochę żałując, że pozwolił w to wkręcić syna Brejzów (inny z działaczy będzie po latach twierdzić, że Zieliński nie zachęcał, ale hamował Jarka, by ten nie szedł z nitrogliceryną na komendę).

Do Haliny Brejzy dzwoni esbek Graczyk. To on w tamtym czasie przesłuchiwał Jarka.

– Pani Brejzowa, my nie byliśmy bezpośrednią przyczyną śmierci Jarka. Mogliśmy być jedynie pośrednią – próbuje się tłumaczyć.

– To wy wykończyliście go nerwowo i psychicznie. Właśnie wy! – krzyczy do słuchawki matka Jarka.

Esbek odpowiada: – Gdybym was nie znał, to on by z pierdla nie wyszedł!

Kilka miesięcy po tej rozmowie rodzice Jarka zamykają sklep i wracają do domu. Po drodze widzą, jak tego samego, nieprzytomnego Graczyka wynoszą z knajpy. Wkrótce rozwiedzie się z nim żona, ale on nie przestanie pić.

Halina Brejza dobrze go pamięta, bo zanim trafił do SB, pracował razem z Brejzami w Społem.

– To był miły, pogodny chłopak. Wielu tam było młodych, którzy później trafili na milicję i do SB, bo dobrze płacili. I wielu z nich strasznie później zaczęło pić – wspomina.

Graczyk umrze kilka lat później. Kończy się stan wojenny, rozwiązany zostaje podziemny nauczycielski fundusz pomocy represjonowanym. W 1985 roku inowrocławska SB zamknie sprawę operacyjnego rozpracowania „Grupa”, którą prowadził esbek Graczyk.

Końcówka lat osiemdziesiątych zastanie Ryszarda Brejzę jako nauczyciela w zespole szkół medycznych. Podczas strajków 1988 roku zostaje nawet wicedyrektorem liceum medycznego. Dalej przynosi nauczycielom literaturę podziemną, a w wyborach 4 czerwca 1989 roku zasiada w komisji wyborczej jako mąż zaufania z ramienia Solidarności.

Gdy w wyborach prezydenckich 1990 roku Polska solidarnościowa dzieli się na zwolenników Wałęsy i Mazowieckiego, on zdecydowanie kibicuje Wałęsie. Jest nadal członkiem Solidarności i z tego komitetu zostanie radnym w tym samym roku. Jest już rozpoznawalny wśród samorządowców w regionie – zostaje na początku lat dziewięćdziesiątych marszałkiem województwa bydgoskiego (choć o jeszcze ograniczonych kompetencjach w porównaniu z 1997 rokiem, gdy nadejdzie reforma administracyjna).

W 1993 roku startuje bez powodzenia do Sejmu z Wałęsowskiego BBWR. Ale w następnych wyborach, cztery lata później, gdy obóz prawicy się jednoczy, zdobywa ponad dwadzieścia tysięcy głosów i dostaje się do Sejmu z pierwszego miejsca listy Akcji Wyborczej „Solidarność”. Posłem będzie tylko jedną kadencję. Zdąży jeszcze wstąpić do Ruchu Społecznego AWS, który powstaje na bazie rozpadającej się koalicji AWS i Unii Wolności. Ale później do rodzących się na jej gruzach Platformy Obywatelskiej ani Prawa i Sprawiedliwości już nie przystąpi.

– Nie chciałem brać udziału w rozszarpywaniu tego sukna, jakim była AWS. Mam tę głupią cechę w sobie, że cenię sobie lojalność – mówi.

Jest człowiekiem Solidarności i zwolennikiem PO-PiS, o którym wtedy się dużo mówi, że będzie rządził po odsunięciu Sojuszu Lewicy Demokratycznej od władzy. Tymczasem w 2002 roku to jego czeka pokonanie w wyborach samorządowych SLD, który rządzi Inowrocławiem już drugą kadencję.

Brejza w 2001 roku idzie na debatę z jego prezydentem Ryszardem Domańskim do bydgoskiej telewizji. Domański to były wojskowy, miastem rządzi ledwie od roku, bo jego poprzednik został posłem. Podczas debaty próbuje ustawić Brejzę jako niedoświadczonego krytykanta. Brejza zwraca się do niego per „panie pułkowniku”, czym doprowadza Domańskiego do wściekłości. W wyborach wygrywa z nim w drugiej turze.

Należący do Solidarności prezydent z politykami PO-PiS będzie rządzić przez kolejnych czternaście lat. Koalicja zacznie trzeszczeć dopiero po wygranych przez PiS wyborach w 2015 roku. Rok później z urzędu odejdzie wiceprezydent Ireneusz Stachowiak, którego Brejza zrobił wiceprezydentem podczas drugiej kadencji.

– To był wtedy młody, energiczny człowiek, który pomagał nam bardzo w kampanii wyborczej – mówi Brejza. Dzisiaj Stachowiak jest jego i jego syna największym lokalnym krytykiem.

Gdy padł komunizm, Ryszard Brejza niemal od razu próbował się dowiedzieć, co się mogło dziać z bratem. O materiały zarekwirowane przez SB w maju 1982 roku (była to ostatnia rewizja w domu Brejzów w czasie, gdy żył jeszcze Jarek) złożył wniosek w marcu 1990 roku. Podanie składa do byłej jednostki komunistycznej bezpieki – Rejonowego Urzędu Spraw Wewnętrznych, który za dwa miesiące przestanie istnieć. Szef RUSW mówi mu, że nic nie może przekazać, bo poprzedni szef RUSW w Inowrocławiu postanowił wszystkie zarekwirowane materiały zniszczyć.

Brejza próbuje dostać cokolwiek (a najlepiej protokół z zatrzymania brata) przez swojego starego znajomego – Zbigniewa Nowka, który w 1990 roku kieruje bydgoską delegaturą Urzędu Ochrony Państwa. Ale i to się nie udaje. Nowek również informuje go, że wszystkie materiały zostały zniszczone.

Taką samą informację dostaje z IPN Krzysztof Brejza, który wiosną 2023 roku zwraca się o informacje w sprawie zatrzymania i inwigilacji jego stryja. Jedyna zachowana adnotacja wiąże się z tym, że Jarosławem Brejzą interesowała się SB w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania „Grupa”.

Ryszard Brejza mówi, że martwi się dzisiaj o swojego syna, tak jak martwił się o brata. Pytam dlaczego?

– Bo już jednego wciągnąłem do polityki i źle to się skończyło. Mój syn działa na pierwszej linii frontu. Boję się, aby ktoś mu jakiegoś zła nie wyrządził. On jeździ codziennie samochodem sam, często wieczorami, odbywa masę spotkań. Skłamałbym, gdybym nie widział zagrożenia. Patrzę na jego sytuację przez pryzmat mojego życia, mojej rodziny i tej tragedii z moim bratem – mówi Ryszard Brejza.

– On walczy z zachowaniem reguł państwa demokratycznego. Ma nie tylko przeciwników, lecz i wrogów. A ci wykorzystują nawet niedozwolone środki, aby go zniszczyć, takie jak Pegasus. Bo to jest przecież niedozwolone narzędzie, którego fakt użycia miał nigdy nie wyjść na jaw – zaznacza.

Mówi, że jego syn ma charakter podobny do jego brata Jarka. – Jeżeli ktoś widzi zagrożenia, którym trzeba się przeciwstawić, to powinien z nimi walczyć. Ale nie z granatem w kieszeni ani nie z karabinem. Dzisiaj nie ma takiej potrzeby. Powinien próbować przekonywać innych: słowem, postawą i charakterem. Nie można się chować do kąta. Jestem dumny z mojego syna. On żyje w zgodzie ze swoim sumieniem, walczy o pryncypia, wykorzystując wszelkie możliwości prawne. Wstaje rano, patrzy w lustro i nie ma powodów do wstydu. Jest odważny i nieustępliwy. I w tym sensie jest podobny do Jarka.

ROZDZIAŁ 11

AFERA SAWICKIEJ. KRZYSZTOF BREJZA WIERZY W PROWOKACJĘ CBA

Wiosna 1989 roku, Teatr Letni przy Stadionie Miejskim w Inowrocławiu. Trwa pierwsze otwarte spotkanie z kandydatami Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” przed czerwcowymi wyborami do parlamentu. Pytania zadają mieszkańcy. Mikrofon wędruje z rąk do rąk, wreszcie trafia do sześcioletniego Krzysztofa Brejzy. Zachęcony przez babcię, zadaje pytanie:

– Kiedy w końcu będzie tańsza czekolada?

Tłum wybucha śmiechem. Jeden z kandydatów Solidarności mówi: – Idź, zapytaj obok. Tam na pewno ci powiedzą!

– Na sąsiedniej działce trwało akurat konkurencyjne spotkanie działaczy PZPR, też szykujących się do pierwszych częściowo wolnych wyborów w Polsce – mówi Krzysztof Brejza.

Końcówkę lat osiemdziesiątych pamięta jak przez mgłę: migawki w telewizji z Gorbaczowem, ludzie polewani wodą z suk milicyjnych podczas strajków i ojciec, który roznosił zaproszenia na spotkania Solidarności. Syn nie odstępował go na krok.

– W 1990 roku straciliśmy ojca na rzecz polityki. Wcześniej miał dla nas czas, grał z nami w planszówki, chodziliśmy na spacery. A jak się zaangażował i został przewodniczącym sejmiku, przepadł – mówi Krzysztof Brejza.

Wychowuje go dziadek Łucjan, ojciec mamy. Jest technikiem chłodnictwa. Siedmioletni Krzysztof jeździ z nim po miejscowych rzeźniach i patrzy, jak dziadek naprawia chłodnie. Pomaga mu, nosi butle z freonem. Dziadek opowiada o okupacji i latach powojennych, gdy zaczął się terror komunistów. Dla Krzysztofa stanie się bohaterem, gdy zrelacjonuje mu, jak w latach pięćdziesiątych odmówił ubekom wyjazdu do rolników po to, by skonfiskować im płody rolne.

Polityka wchodzi do życia Krzysztofa Brejzy w 1991 roku. Ojciec kandyduje do Sejmu z komitetu Solidarności, wspólnie rozwieszają plakaty. Sytuacja się powtarza w 1993 roku, gdy ojciec – znowu bez powodzenia – kandyduje z listy BBWR.

Brejzowie są wstrząśnięci skalą zwycięstwa SLD, który zdobył sto siedemdziesiąt jeden mandatów, a BBWR tylko szesnaście.

– Zapamiętałem tamtej nocy wyborczej smutek, gdy się okazało, jak miażdżąco wygrali. Atmosfera jak na pogrzebie. Duch walki z komuną był u nas silny – wspomina Brejza.

W 1995 roku wstępuje do harcerstwa. Do ZHR, kojarzonego z Wałęsą i prawicą, a nie ZHP – lewicowego, z PRL-owską przeszłością. Angażuje się w kampanię Wałęsy, który walczy o drugą kadencję. W wyborach prezydenckich cała rodzina Brejzów mu kibicuje. I znowu klęska i gorycz porażki, gdy w 1995 roku drugą turę wygrywa Aleksander Kwaśniewski.

Całą rodziną zbierają podpisy do Sądu Najwyższego o unieważnienie wyborów, bo Kwaśniewski zataił w formularzu zgłoszeniowym, że nie obronił pracy magisterskiej, a wpisał do rubryki wyższe wykształcenie. Protesty na niewiele się zdały, wynik wyborów został uznany.

W 1995 roku dwunastoletni Brejza widzi w Wiadomościach zdjęcia Wałęsy opuszczającego Pałac Prezydencki. W pamięć zapada mu smutna migawka na koniec: osamotniony zwolennik Wałęsy biegnie z flagą Polski za odjeżdżającym limuzyną byłym prezydentem.

– Polityka kręciła naszym życiem jak rollercoaster – mówi dziś Brejza.

W 1997 roku jego ojciec, działacz Solidarności, ponownie kandyduje do Sejmu. Po czterech latach rządów obóz postsolidarnościowy jest na fali, a AWS staje się faworytem wyborów. Ryszard Brejza dostaje się do Sejmu z pierwszego miejsca na liście.

Czternastoletniego Krzysztofa bierze na społecznego asystenta. Syn jeździ z ojcem na Wiejską, poznaje dzieci innych posłów. Razem z nimi chodzi popływać na basen sejmowy, zwiedzają Warszawę.

W 2000 roku młody Brejza robi prawo jazdy. W Inowrocławiu często odbiera ojca z dworca, gdy ten wraca z Sejmu. Z każdym przyjazdem widzi, że jest coraz bardziej markotny.

– Chyba nie będzie najlepiej z rządem, jak widzę ten sposób zarządzania – mówi Krzysztofowi.

Rok później AWS z kretesem przegrywa wybory. Ryszard Brejza kuszony przez PO i PiS nie decyduje się na związanie z żadną z tych partii, pozostaje członkiem coraz bardziej spychającego się na margines Ruchu Społecznego AWS. W 2001 roku partia nie przekracza progu i nie wchodzi do Sejmu.

Brejzowie wpadają w dołek finansowy, Ryszard wraca do szkoły jako nauczyciel, gdzie był zatrudniony na pół etatu, zanim poszedł w politykę. Zarabia na rękę 700 zł, ale zyskuje czas dla rodziny.

– To był piękny okres, przez rok znów mieliśmy ojca. Nadrobił ten czteroletni okres, dużo rzeczy w ogrodzie zrobił – wspomina Krzysztof Brejza, wtedy w klasie maturalnej.

W 2001 roku to już o nim, a nie o ojcu piszą lokalne media. Osiemnastoletni Brejza zajmuje drugie miejsce w finale olimpiady wiedzy o Polsce i świecie współczesnym, w którym udział bierze dwadzieścia jeden tysięcy licealistów z całego kraju. „Od kilku lat regularnie śledzę aktualne wydarzenia społeczno-polityczne: oglądam telewizję, czytam prasę i korzystam z internetu” – mówi w jednym z artykułów w lokalnej prasie. „W zdobyciu potrzebnych wiadomości pomogły mu także rozmowy i dyskusje z ojcem, Ryszardem Brejzą, znanym politykiem, do niedawna posłem na Sejm” – pisze dziennikarka. „Z każdego konkursu wraca z jakimś sukcesem albo nagrodą rzeczową. Jest przykładem na to, że nauka się opłaca. Wygrał m.in. wycieczkę do Brukseli, wideo, telewizor” – pisze w 2001 roku lokalna „Wyborcza”. Brejza zwierza się wtedy dziennikarce, że chciałby pracować w przyszłości w Parlamencie Europejskim.

– Z chemii i biologii byłem słaby. Ale tytuł laureata olimpiady zapewniał mi wstęp na studia bez egzaminów. Tyle że nie na te, na które chciałem iść – mówi dziś.

Marzył o Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Tę uczelnię wybrali jego koledzy, z miastem silnie związana była rodzina od strony mamy Aleksandry. Inowrocław od wieków ciążył ku Poznaniowi jako dawna część Księstwa Poznańskiego. I dla inowrocławian był od dawna oknem na świat. Ale UAM nie honorował wyników olimpiady, której Brejza został laureatem.

– Dlatego wybrałem niestety Uniwersytet Warszawski – mówi.

– Właśnie stety! – poprawia go żona Dorota.

– No tak, przecież inaczej byśmy się nie poznali...

W 2003 roku Krzysztof Brejza był na drugim roku MISH – Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych – na UW. Ukończył prawo i stosunki międzynarodowe. To specyficzny tok nauki, studenci z roku są rozproszeni po różnych zajęciach i rzadko mają kontakt ze sobą. MISH nie miały swojego samorządu studentów. Brejza wraz z innymi studentami postanowili to zmienić.

W 2003 roku został wicemarszałkiem Parlamentu Studentów i współorganizował wyjazd integracyjny dla pierwszego roku w Broku na Mazowszu. Tam poznali się z Dorotą, studentką prawa i socjologii. A gdy skończył się rok akademicki, byli już parą.

Brejza nie należał wtedy jeszcze do żadnej partii politycznej, ale sympatie miał zdecydowanie po prawej stronie. W pierwszych latach studiów otarł się o Naszość Piotra Lisiewicza, dzisiaj publicysty „Gazety Polskiej Codziennie”, wtedy organizującego antykomunistyczne happeningi.

– W 2002 roku wszystko w Polsce było zdominowane przez tę czerwień SLD-owską. Wyjechałem z czerwonego Inowrocławia do Warszawy i poczułem, że trzeba się trochę dookreślić i znaleźć sobie jakiś krąg – mówi Brejza.

Tak wpadł na ludzi z Naszości. Po jakiejś akcji poszli do parku, gdzie poznał Lisiewicza. Pijąc piwo w czapkach z czerwonymi gwiazdami, rozmawiali o kolejnych akcjach.

– Lisiewicz zapraszał na manifestację pod pomnikiem Feliksa Dzierżyńskiego. Opowiadał też, jak odwiedzał Radka Sikorskiego u niego w dworku w Chobielinie. Dzisiaj nie do pomyślenia – mówi Brejza.

W 2002 roku do jego ojca dzwoni posłanka PO Teresa Piotrowska. Mówi, że jest problem z domknięciem wspólnej listy PO-PiS do sejmiku kujawsko-pomorskiego, i pyta, czy Brejza nie zna kogoś z Bydgoszczy.

– Słuchaj, jak już jesteście w takiej potrzebie, to może weźcie Krzyśka... – proponuje Brejza.

Osiemnastoletni Krzysztof Brejza dostaje przedostatnie miejsce i robi drugi wynik. Ale do sejmiku wejdzie tylko lider PO-PiS Maciej Świątkowski. W wyborach parlamentarnych w 2005 roku PO-PiS znowu jest na fali. Świątkowski teraz zostaje posłem, a młody Brejza zastępuje go jako radny w sejmiku. Wstępuje do Platformy Obywatelskiej.

– Podchodzili mnie wtedy ludzie z PiS i sondowali. Ale ja już miałem bardziej centrowe poglądy, PiS był dla mnie za radykalny – mówi.

Jego poglądy ewoluują wraz z kolejnymi rozmowami z Dorotą. Obydwoje pochodzą z podobnych, konserwatywnych rodzin z mocnym przekonaniem, że aborcja powinna być raczej zakazana. Przez lata obydwoje nabierają przekonania, że powinna to być jednak decyzja kobiety, „bo życie różnie się toczy”. Większe różnice dzielą ich na początku wobec społeczności LGBT+. Dorota jest liberalna, Krzysztof w 2011 roku zagłosuje przeciw legalizacji związków partnerskich.

Dzisiaj mówi: – Dorota była wściekła, a ja tego głosowania bardzo się później wstydziłem. Zresztą nadal wstydzę. Dzisiaj już zagłosowałbym inaczej.

W czerwcu 2007 roku biorą ślub i wyruszają w miesięczną podróż po Europie. Zwiedzają Słowację i Węgry. W drodze powrotnej na stacji benzynowej kupują „Wyborczą”, a tam na pierwszej stronie informacja o aferze gruntowej – prowokacji CBA wymierzonej w Andrzeja Leppera, wicepremiera w rządzie PiS, Samoobrony i LPR. Chodziło o rzekomą pomoc w załatwieniu odrolnienia ziemi na Pomorzu. Łapówkę wręczyli jednak nie prawdziwi biznesmeni, ale podstawieni agenci CBA.

Prowokacja uszyta przez CBA miała doprowadzić do skompromitowania Leppera, wyrzucenia go z rządu i przejęcia elektoratu Samoobrony przez PiS. Udaje się tylko wyrzucić Leppera z rządu. Po latach sąd skaże Kamińskiego i Macieja Wąsika na bezwzględne kary więzienia, uznając, że przekroczyli swoje uprawnienia jako funkcjonariusze państwowi.

Ale w 2007 roku sprawa jeszcze nie była tak jasna.

– Lepper zdecydowanie nie był z naszej bajki, ale spieraliśmy się z Dorotą o to, gdzie są prawne granice takiej prowokacji służb. Ona była zdecydowanie bardziej restrykcyjna, uważała to za niedopuszczalne. Ja tak nie sądziłem. Po latach przyznałem jej rację – mówi Krzysztof Brejza.

Dwanaście lat od tamtej historii, w 2019 roku, sam padnie ofiarą CBA jako szef sztabu opozycji w politycznej akcji przed wyborami. Wygra je PiS.

Tymczasem w październiku 2007 roku Brejza w wieku dwudziestu czterech lat zostaje po raz pierwszy posłem. Pół roku później małżeństwo wyjeżdża na wakacje do Jarosławca. Leżą na plaży i zastanawiają się nad karierą zawodową. Dorota chce być sędzią, ale rząd PO właśnie wprowadził reformę sędziowską. Nabór na aplikacje sędziowskie zostaje zawieszony na rok. Krzysztof mówi, że może w takim razie zrobiłaby aplikację radcowską.

– Mieliśmy ze sobą laptopa. Wypełniłam dokumenty i wysłałam podanie. Patrząc na to, co się stało z sądami oraz sędziami, absolutnie tego kroku dzisiaj nie żałuję – mówi Dorota Brejza.

W 2010 roku, gdy była na początku aplikacji, urodził się Mateusz. Rozalia przyszła na świat, gdy Dorota Brejza była już adwokatem – w 2013 roku. A gdy cztery lata później urodził się Jan – trwała komisja do spraw Amber Gold, której Krzysztof Brejza był członkiem.

– Ciąża z Jankiem była najtrudniejsza, właśnie z powodu polityki – mówi Dorota Brejza.

Gdy Janek miał kilka tygodni, zaczęły się obrady komisji śledczej do spraw Amber Gold, której członkiem był Krzysztof Brejza. Dorota angażowała się w prace komisji Amber Gold, pomagała pisać pytania do świadków.

– Zapoznawałam się z jawnym materiałem, oglądałam posiedzenia i doradzałam. To był bardzo „prawniczy” materiał, bo dużo pytań dotyczyło pracy prokuratorów. Większość zagadnień była procesowa, moja pomoc była na pewno cenna – mówi.

Z powodu pracy Krzysztofa w Sejmie w 2017 roku Brejzowie przeprowadzili się nawet na kilka miesięcy do Warszawy, a dzieci poszły tam do szkół i przedszkoli. Jednak po kilku miesiącach wrócili do Inowrocławia.

Krzysztof Brejza od 2011 roku jest szefem struktur inowrocławskich PO, która jest koalicjantem komitetu prezydenta miasta Ryszarda Brejzy. Brejza junior pomaga ojcu w założeniu miejskich portali jako przeciwwagi dla krytycznych wobec miasta mediów niezależnych.

Okres ten wnikliwie później badali agenci CBA, którzy poświęcili na to wiele godzin. Sprawdzali powiązania polityczne Brejzów i ich środowiska.

Tezę o tym, że Brejza junior był odpowiedzialny za politykę kadrową w urzędzie inowrocławskim, lansowali w trakcie kampanii wyborczej w 2019 roku dziennikarze TVP Info. Agenci CBA badali ten zupełnie poboczny i nieistotny dla sprawy fakturowej wątek. Nie zdołali go udowodnić.

Wnikliwie sprawdzali historię powstania dwóch niewielkich portali miejskich, których jednym z pomysłodawców był Krzysztof Brejza. Chodziło między innymi o portal Inowroclove, który zakończył się klapą i po kilku miesiącach zaprzestał działalności. Agenci ustalili, że powodem tego był brak ludzi do pracy. Jedyną zatrudnioną osobą był Marek Mielcarek, którego Krzysztof Brejza poznał w 2013 roku, gdy ten przyszedł do niego na dyżur poselski. Pozostałe osoby – w większości pracownicy podległego urzędowi Kujawskiemu Centrum Kultury – pisały z doskoku. Świadkowie, którzy zeznawali przed agentami CBA, mówili, że na portalu pojawiało się bardzo mało informacji, a jego czytelnictwo było śladowe.

Nieudany projekt miał zastąpić kolejny. Miasto w 2014 roku przed wyborami uruchomiło portal informacyjny Inianie. Na czele Inian stanęła była dziennikarka lokalna, z którą współpracowali pracownicy Kujawskiego Centrum Kultury, a także zatrudniony przy projekcie fotograf. Agenci CBA oraz prokurator próbowali ustalić, czy Krzysztof Brejza miał wpływ na jego zatrudnienie.

Dlaczego agenci CBA tak bardzo skupiali się na tych wątkach? Bo opierali się – podobnie jak później TVP Info – na wyjaśnieniach głównej oskarżonej Agnieszki Ch., która twierdziła, że Brejzowie zorganizowali w urzędzie farmę trolli – wydział, z którego miał być kierowany hejt wobec ich politycznych oponentów. Również na te twierdzenia agenci nie znaleźli dowodów.

Dorota Brejza mówi, że kampania z 2019 roku odcisnęła na rodzinie duże piętno.

– Gdy mieliśmy ochronę policyjną, dzieci nie mogły same wychodzić z domu. Miały do nas potworny żal, że ich rówieśnicy mogą się swobodnie bawić, a one nie. Przeklinają trochę tę politykę. Mówią, że inne dzieci mają lepiej – opowiada.

Dorota Brejza nadal prowadzi swoją kancelarię prawną. Zajmuje się sprawami karnymi, spadkowymi, cywilnymi. Również tymi, które wynikają z codziennego życia: sąsiad pozwie sąsiada i trzeba się zająć dochodzeniem roszczeń.

– Ludzie przychodzą do mnie z problemem i ja im daję instrumenty, dzięki którym go pokonują: konflikt z sąsiadem, odszkodowanie po wypadku – mówi.

Reprezentuje w sądzie kobiety wnoszące o rozwód, ale też mężczyzn, którzy po rozpadzie małżeństwa walczą o prawo do widzenia się z dziećmi.

Ryszard Brejza uważa, że moment sprawdzenia w życiu Krzysztofa i Doroty nadszedł w 2019 roku. Wtedy gdy telewizja publiczna rozpoczęła kampanię wymierzoną w Brejzów na podstawie spreparowanych wiadomości wyciągniętych przez służby Pegasusem.

– Dorota mogła mu powiedzieć: „Krzysiu, daj sobie z tym spokój, chodź do mnie do kancelarii. Zrobisz staż roczny, dwuletni, zostaniesz radcą prawnym. Minister Ziobro wpisze cię na listę adwokatów. Będziesz na miejscu, dzieci ciebie potrzebują”. Ale nie, ona tego nie powiedziała. Jest razem z nim, a on razem z nią – mówi.

Gdy na jaw wyszła inwigilacja Brejzów, Dorota kupiła dzieciom bluzy z jaszczurkami – od kryptonimu sprawy operacyjnego rozpoznania „Jaszczurka”, którą przeciwko Krzysztofowi Brejzie prowadziło CBA. Mówi, że teraz większość jej spraw w kancelarii pochłania dojście do tego, jak wyglądała inwigilacja Krzysztofa.

– Dowiedziałam się więcej o funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości, niż w rzeczywistości chciałabym chyba wiedzieć – mówi.

W połowie 2021 roku Brejzowie przeszli do kontrofensywy. Role powoli zaczęły się odwracać. Już nie byli zwierzyną łowną, na którą polowali agenci CBA. Teraz to oni zaczęli polować.

ROZDZIAŁ 12

IZRAELCZYCY ODBIERAJĄ POLSCE PEGASUSA. PĘKA PŁYTA Z DOWODAMI

Długo podnosiliśmy się po kampanii z jesieni 2019 roku i hejcie, który rozpętała państwowa telewizja. Po półtora roku dojrzała w nas myśl, że trzeba coś z tym zrobić – mówi Dorota Brejza.

Brejzowie nie wiedzieli, co się dzieje w śledztwie. Państwowe media publikowały w 2019 roku przecieki z postępowania, po których jedynie mogli się domyślać, że prokuratura bada wątek rzekomego uwikłania Krzysztofa Brejzy w aferę fakturową. Wgląd do akt mieli zablokowany. Prokurator nie chciał ich udostępnić nawet stronie poszkodowanej – miastu Inowrocław, które okradła Agnieszka Ch. do spółki z innymi urzędnikami i zaprzyjaźnionymi przedsiębiorcami – dopóki śledztwo trwało.

– Cały czas nie dawał mi spokoju ten esemes, który w 2019 roku opublikowała telewizja – z „telefonikami, które czekały na myjni”. Byłem pewien, że to nie ja go wysłałem i że cała ta przestępcza narracja o organizowaniu przeze mnie jakiejś grupy hejterów jest wielkim kłamstwem i manipulacją – mówi Krzysztof Brejza (chodziło o wiadomość, którą w trakcie kampanii wyborczej opublikowała TVP Info, sugerując, że Brejza załatwiał „lewe” telefony do hejtowania politycznych oponentów).

By to ustalić, musiał znaleźć oryginalnego esemesa, który wysłał. Ale nie mógł tego sprawdzić. Jego iPhone nagle się popsuł. Polityk podejrzewał nawet, że mogły stać za tym służby. Na świecie zdarzały się przypadki zdalnego niszczenia urządzeń przez wgranie do nich wirusów. Brejzowie popsuty telefon na wszelki wypadek trzymali z dala od siebie, w domku letniskowym na Kaszubach.

W maju 2021 roku Krzysztof Brejza spróbował go naprawić. Oddał telefon do małego punktu naprawy naprzeciwko galerii handlowej w Toruniu.

– Kobieta, która go przyjmowała, powiedziała, że jeśli uszkodzona jest płyta główna, to nic nie da się z nim zrobić. Ale jeśli to tylko kwestia baterii, powinien dać się włączyć. Nie bardzo wierzyłem w to, że się uda.

Był z synem na zakupach, gdy zadzwoniła serwisantka: – Proszę przyjść. Telefon działa.

Chwilę później Brejza wszedł do serwisu. Nie zastanawiał się długo i, trzymając w ręce telefon wciąż podpięty pod kabel, wpisał w wiadomościach słowo „myjnia”. System natychmiast „wypluł” esemesa.

– Zrobiło mi się gorąco, gdy zobaczyłem tę wiadomość. Wtedy wiedziałem już, że im nie odpuszczę – mówi Krzysztof Brejza.

Dorota Brejza: – Nagle zaczęłam dostawać od Krzysia zrzuty ekranu ze starego telefonu, z tym esemesem. Mieliśmy niezbity dowód, że to on był odbiorcą, a nie nadawcą wiadomości. Telewizja kłamała.

Kilka tygodni później Brejzowie nawiązali kontakt z człowiekiem, który zna metody operacyjne służb. Opowiedzieli mu historię esemesa, który w zmanipulowanej formie opublikowała w trakcie kampanii TVP. A także to, że nie mają pojęcia, jak można było zyskać do niego dostęp, bo telefon Brejzy nigdy nie został skonfiskowany przez policję ani inne służby.

– Ten człowiek nie miał żadnych wątpliwości. Powiedział: „To na sto procent Pegasus” – mówi Dorota Brejza.

Brejzowie postanowili przejść do kontrofensywy. Chcieli udowodnić, że służby inwigilowały Krzysztofa nielegalnie. Przez następnych kilkanaście miesięcy Dorota Brejza ograniczyła pracę w kancelarii dla innych klientów poza mężem. Zaczęła wysyłać pozwy przeciwko tym, którzy pomawiali Krzysztofa Brejzę. Złożyła też doniesienie do prokuratury w sprawie inwigilacji Pegasusem.

Pierwszy pozew dostał Samuel Pereira, ówczesny szef portalu TVP Info, autor tekstu z sierpnia 2019 roku o rzekomym udziale Brejzy w aferze fakturowej. Artykuł, który powstał na bazie pomówień głównej oskarżonej Agnieszki Ch., zarzucał Brejzie, że stworzył on w urzędzie farmę trolli siejących nienawiść wobec oponentów politycznych zarówno swoich, jak i ojca. Motyw ten był głównym motorem kampanii przed wyborami w 2019 roku wymierzonej w polityka PO w państwowych mediach. Ale Pereira poszedł nawet dalej. Na Twitterze zapytał: „Ile pieniędzy z lewych faktur poszło na finansowanie kampanii [Brejzy]?”. Polityk pozwał go właśnie za te słowa.

Nie było to łatwe, bo choć Pereira jeszcze w 2019 roku publicznie kpił, że nie może się doczekać, kiedy wreszcie polityk wyśle zapowiadany pozew, to wcale nie miał ochoty go odbierać. Próby jego dostarczenia trwały do 2021 roku. W imieniu Brejzy zrobił to komornik, który znalazł adres Pereiry.

Drzwi od domofonu otworzyła mu w lutym 2021 roku – jak wpisał do protokołu – „sądząc po głosie, małoletnia dziewczynka, oświadczając, że pan Samuel Pereira »kąpie się«”. Chwilę później komornik usłyszał zza drzwi głos mężczyzny, mówił, że nie nazywa się Samuel Pereira i nikt taki pod tym adresem nie mieszka. Komornik zostawił awizo w skrzynce na listy, zrobił zdjęcia drzwi do mieszkania i bramy budynku na dowód swojej wizyty.

Pół godziny później zadzwonił do niego Pereira. Dopytywał, jaką przesyłkę próbował dostarczyć, jakiej sygnatury dotyczy sprawa i kto jest jej autorem. Komornik poinformował go lakonicznie, że wszystkiego dowie się w kancelarii, gdzie czeka na niego przesyłka do odebrania.

Pereira będzie później publicznie twierdzić, że Brejzowie go nachodzili, a do tego fotografowali jego mieszkanie. W 2023 roku, dwa lata później, sprawa Brejzy przeciwko Pereirze nadal się będzie toczyć. Powodem przeciągającego się procesu jest wniosek o wykluczenie sędziego, jaki złożył Artur Wdowczyk, zwany adwokatem „dobrej zmiany” (reprezentuje polityków PiS i spółki skarbu państwa). Wdowczyk stwierdził, że sędzia nie gwarantuje bezstronnego procesu jego klientowi.

W sierpniu 2021 roku Brejzowie wytoczyli Telewizji Polskiej sprawę o pomówienie. Chodziło znowu o tekst Pereiry, w którym ten utrzymywał, że za pieniądze z lewych faktur kupowany był do inowrocławskiego urzędu sprzęt, z którego korzystał Krzysztof Brejza (jak się później okazało, w całości oparty na wyjaśnieniach głównej oskarżonej Agnieszki Ch.).

W lutym 2023 roku pojechałem na proces, który toczył się w Bydgoszczy. Zarówno Pereira, jak i jego obrońca Artur Wdowczyk występowali na nim zdalnie. Wdowczyk nie szczędził politycznych komentarzy podczas procesu.

Gdy Dorota Brejza mówiła przed bydgoskim sądem o tym, że sprawę inwigilacji Pegasusem opozycji w Polsce potępiła komisja Parlamentu Europejskiego, Wdowczyk odparł:

– To mówią ludzie, którzy brali łapówki w Brukseli.

Był to czas, gdy w Parlamencie Europejskim wykryto wielką aferę korupcyjną. PiS suflowało narrację, wedle której krytyka Polski przez Komisję Europejską jest nieuprawniona ze względu na odkrycie afery korupcyjnej w Parlamencie Europejskim (choć w rzeczywistości to dwie odrębne instytucje unijne).

Podczas procesu w Bydgoszczy Pereira przedstawiał się jako ofiara Brejzów, którego ci „nękają”, bo rzekomo odkrył o nich niewygodne prawdy.

– Państwo Brejza próbują mnie zdyskredytować, obniżyć wiarygodność moich informacji, atakować część ofiar. (...) Czuję się zaszczuty i czuję, że nie tak powinien wyglądać uczciwy proces. Sprawcy tej afery są zamieniani z ofiarami, które są zaszczuwane – mówił przed sądem.

W rzeczywistości to Pereira mylił ofiary ze sprawcami. Ofiarą procederu i stroną poszkodowaną w sprawie afery fakturowej jest formalnie miasto Inowrocław. To stamtąd pieniądze wyprowadzała Agnieszka Ch., choć Pereira uczynił ją swoim głównym źródłem informacji.

W sierpniu 2021 roku Dorota Brejza złożyła drugi pozew przeciwko TVP. Domaga się przeprosin w związku z publikacją zmanipulowanych esemesów. Ma już wtedy dowód ze starego telefonu, że telewizja zamieniła nadawcę z odbiorcą wiadomości.

A miesiąc później składa najważniejsze pismo. To zawiadomienie do prokuratury w Bydgoszczy o włamaniu do telefonu Krzysztofa Brejzy, nielegalnej kontroli operacyjnej i nadużyciu uprawnień przez funkcjonariuszy CBA.

Prokuratorzy traktują je jak gorący kartofel. Przez kilka miesięcy zawiadomienie krąży pomiędzy różnymi miastami. Prokuratura Okręgowa w Bydgoszczy przekazuje sprawę do prokuratury wyższej instancji – regionalnej w Gdańsku. Ta z kolei nie wie, co ze sprawą zrobić, i przesyła ją na jeszcze wyższy szczebel – do Prokuratury Krajowej. Tam zapada wreszcie decyzja o skierowaniu jej do prokuratury w Łodzi. Ale i tu nic się nie będzie działo do czasu, aż Dorota Brejza wniesie skargę na przewlekłość postępowania (zgodnie z prawem prokuratura po wpłynięciu zawiadomienia powinna zdecydować w ciągu sześciu tygodni, co robić dalej). Wtedy sprawa powędruje do prokuratury w Ostrowie Wielkopolskim. Tam prokurator wszczyna śledztwo, które toczy się do dzisiaj.

Nie wiadomo jednak, co aktualnie się z nim dzieje, bo rzecznik prokuratury w Ostrowie nie odpowiedział na moje pytania, na jakim jest ono etapie.

Ten sam ostrowski prokurator Marcin Kubiak rozpatrywał już jedno zawiadomienie w sprawie afery inowrocławskiej. Chodziło o artykuł Pereiry z sierpnia 2019 roku i zeznania Agnieszki Ch. Sprawa była badana pod kątem nielegalnego udostępniania materiałów ze śledztwa i ich publikacji.

Również to zawiadomienie prokuratury przerzucały między sobą. Najpierw śledztwo wszczęła Prokuratura Okręgowa w Gdańsku. Ale jedyną czynnością, jaką wykonał prokurator, było zwrócenie się o to, co z nią robić, do wyższej szczeblem Prokuratury Regionalnej w Gdańsku. Ta z kolei z tym samym pytaniem zwróciła się do Prokuratury Krajowej. Krajowa odesłała do regionalnej w Łodzi. A Łódź dopiero wskazała na Ostrów.

Ostatecznie w grudniu 2020 roku sprawę wycieku zeznań do TVP Info prokurator Kubiak umorzył z powodu niewykrycia sprawców.

Prokurator odmówił mi dostępu do akt umorzonej sprawy, a rzecznik nie przytoczył uzasadnienia tej decyzji prokuratora Kubiaka. Napisał o tym jednak tygodnik „Nie”, którego dziennikarz uzyskał informację od prokuratury, że opublikowanie przez TVP Info zeznań Agnieszki Ch. cechowało się niską szkodliwością społeczną czynu. Prokuratura miała się przy tym powołać na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który wskazał na swobodę przekazywania przez media informacji o funkcjonowaniu organów państwowych opinii publicznej. Tym samym uznała artykuł Pereiry, który opierał się na pomówieniach głównej oskarżonej, za obiektywne źródło informacji.

W październiku 2021 roku Brejzowie pozwali Ireneusza Stachowiaka, dawnego wiceprezydenta Inowrocławia, za słowa, że w ratuszu działała zorganizowana grupa przestępcza, której członkiem był Krzysztof Brejza. Tu również obrońcą jest Artur Wdowczyk, mecenas „dobrej zmiany”. Obydwaj ze Stachowiakiem zasiadają w tej samej radzie nadzorczej państwowej spółki MS Waryński Development, zajmującej się budową mieszkań i biur. Jej głównym akcjonariuszem jest Grupa Holdingowa Waryński SA, której 98 procent udziałów posiada z kolei państwowa Polska Grupa Zbrojeniowa.

Latem 2021 roku jasne już się stanie, że Pegasus nie jest żadną legendą i używały go rządy autorytarnych państw. Ujawniło to kilkanaście redakcji z Europy i Stanów Zjednoczonych w międzynarodowym śledztwie Pegasus Project. Napiszą, że program wykorzystywały kraje tropiące opozycjonistów, działaczy praw człowieka i niezależnych dziennikarzy, ale też ważnych polityków, takich jak Emmanuel Macron i Angela Merkel. Producent oprogramowania – izraelska firma NSO – zacznie mieć kłopoty.

Polski wątek Pegasusa pojawi się pod koniec 2021 roku. W listopadzie prokurator Ewa Wrzosek dostanie informację od firmy Apple, że jej telefon był najprawdopodobniej zainfekowany Pegasusem. Wrzosek to niezależna prokurator, chciała zbadać sprawę wyborów kopertowych, które się nie odbyły, a za które państwo zapłaciło ponad 70 milionów złotych. Przełożona Ewy Wrzosek poleciła jednak umorzyć postępowanie, i to zaledwie kilka godzin po jego wszczęciu.

Prawdziwa bomba wybuchła kilka dni przed Bożym Narodzeniem 2021 roku. Wówczas amerykańska agencja Associated Press podała wyniki ustaleń kanadyjskiej organizacji Citizen Lab, działającej na rzecz praw człowieka: polski operator Pegasusa działał już w 2017 roku pod nickiem „ORZEL BIALY”. Najpewniej był nim polski rząd, bo izraelska firma NSO sprzedaje licencje na program jedynie państwom. Citizen Lab poda też nazwiska dwóch inwigilowanych osób: obok Ewy Wrzosek będzie to Roman Giertych.

Na telefonie Giertycha program był instalowany w ostatnich miesiącach 2019 roku, jeszcze w czasie kampanii wyborczej do parlamentu. Giertych poda, że kontaktował się z wieloma działaczami opozycji, w tym z Donaldem Tuskiem. Stwierdzi też, że był inwigilowany w czasie, gdy przebywał w interesach we Włoszech. To ważny szczegół.

Jeśli okazałoby się to prawdą, byłoby to naruszenie licencji, jaką dostali Polacy na użytkowanie Pegasusa. Według moich informacji licencja wydana CBA dopuszczała używanie programu jedynie w kraju, nie zaś poza jego granicami. Z tego powodu, zanim doszło do inwigilacji, za każdym razem operator działający w imieniu NSO musiał wpisywać numer telefonu osoby atakowanej Pegasusem do systemu, by ustalić, czy przebywa ona na terytorium danego kraju, który kupił licencję. Jeśli był za granicą, do infekcji nie dochodziło. Celem takiej operacji było uniknięcie kłopotów prawnych i politycznych na wypadek, gdyby się okazało, że klient próbuje namierzyć osobę w państwie, w którym takie próby mogłyby się nie spodobać.

Nie jest jasny dokładny powód, dla którego licencja została ostatecznie Polsce cofnięta. NSO stwierdza jedynie, że dzieje się tak za każdym razem, gdy dochodzi do naruszenia jej warunków.

Powód musiał być jednak poważny, bo wkrótce izraelskie ministerstwo obrony wykreśliło Polskę z listy państw, do których zezwala na eksport cyberbroni. Nie będzie na niej również Węgier, które szpiegowały z pomocą Pegasusa niezależnych dziennikarzy. Oraz Hiszpanii, której służby inwigilowały rząd Katalonii w trakcie prób wybicia się na niepodległość.

Pod koniec 2021 roku do Brejzy zgłasza się dziennikarz niemieckiego tygodnika „Die Zeit” Kai Biermann. Jest on członkiem międzynarodowego konsorcjum dziennikarzy, którzy w połowie roku opublikowali wyniki śledztwa i ustalili listę państw korzystających z Pegasusa. Brejza wysyła zawartość swoich dwóch telefonów do Citizen Lab, a stamtąd uzyskuje potwierdzenie: obydwa urządzenia były infekowane Pegasusem. Kanadyjczycy podadzą to w informacji, którą opublikuje amerykańska agencja Associated Press.

To już prawdziwa bomba – na jaw wychodzi, że polityk opozycji był inwigilowany w trakcie kampanii.

– To służby wygrały te wybory dla PiS – mówi Brejza.

Opozycja domaga się zwołania komisji śledczej w sprawie Pegasusa. Przez pewien czas sprawa wisi na włosku, bo Paweł Kukiz nie wyklucza poparcia powołania komisji, a to właśnie dzięki głosom posłów jego ugrupowania udałoby się zebrać większość.

Wtedy Jarosław Kaczyński udziela wywiadu tygodnikowi „Sieci” braci Karnowskich. Choć przedstawiciele rządu wciąż zaprzeczają, że Polska używała Pegasusa, prezes PiS wprost to przyznaje i broni tego programu.

„Żaden Pegasus, żadne służby, żadne jakieś tajnie pozyskane informacje nie odgrywały w kampanii wyborczej w roku 2019 jakiejkolwiek roli. Przegrali, bo przegrali, nie powinni dziś szukać takich usprawiedliwień. Te wszystkie opowieści pana Brejzy są puste, nic takiego nie miało miejsca. Przypominam, że on sam pojawia się w sprawie inowrocławskiej w poważnym kontekście, jest tam podejrzenie poważnych przestępstw. Z wyborami nie miało to nic wspólnego” – mówi Kaczyński w wywiadzie.

Brejza postanawia pozwać Kaczyńskiego za sugestie, że jest podejrzany o poważne przestępstwa (nie został mu bowiem uchylony immunitet, a nawet nie został przesłuchany jako świadek). Informację o tym publikuje Onet 10 stycznia o godzinie szóstej rano.

Pięć godzin później do inowrocławskiego ratusza przyjeżdżają dwaj agenci z gdańskiej delegatury CBA. Przejeżdżają 170 kilometrów tylko po to, by wręczyć wezwanie do prokuratury Ryszardowi Brejzie, prezydentowi miasta, i to wyznaczone dopiero za tydzień.

17 stycznia 2022 roku Michał Kierski, szef Prokuratury Okręgowej w Gdańsku oraz specjalnego zespołu do zbadania sprawy inowrocławskiej, stawia mu zarzuty.

– To nie przypadek, że ta wizyta agentów CBA była akurat w dniu, gdy zapowiedziałem pozwanie Kaczyńskiego – uważa Krzysztof Brejza.

Kierski oskarżył Ryszarda Brejzę z art. 231 Kodeksu karnego, mówiącego o nadużyciu uprawnień „w celu osiągnięcia korzyści osobistej lub majątkowej”, za co grozi od roku do dziesięciu lat więzienia. Prezydentowi Inowrocławia zarzucił, że wykorzystywał pracowników wydziału promocji i kultury do budowania pozytywnego wizerunku swojego i Krzysztofa Brejzy oraz deprecjonowania swoich przeciwników politycznych. Miało to polegać na zamieszczaniu komentarzy przez urzędników na dwóch lokalnych portalach przy użyciu fikcyjnych kont.

Ryszard Brejza podtrzymywał przez całe śledztwo, że nic o komentowaniu nie wiedział ani go nie zlecał. Tylko Agnieszka Ch. twierdziła, że dostała sugestię od prezydenta, by umieszczać komentarze w internecie pod krytycznymi wobec niego artykułami.

Inny zarzut dotyczył głosowania na najgorszego prezydenta w konkursie „Antypaństwo”. Brejza zaprzecza, by kiedykolwiek nakazywał robić urzędnikom wszystko, aby go nie wybrano na najgorszego prezydenta polskiego miasta.

Trzeci zarzut wiązał się z pieniędzmi na Szlachetną Paczkę. Prokurator twierdzi, że Brejza publicznie się chwalił, że przekazał na to część swojej pensji, a za te pieniądze kupił dla dzieci ubrania i słodycze, choć w rzeczywistości poszły na to środki budżetowe. Ten zarzut opierał się na wyjaśnieniach podejrzanej Agnieszki Ch., która wycofała się z nich w czerwcu 2022 roku – pół roku po postawieniu zarzutu przez prokuratora.

W kolejnym zarzucie chodziło o wydrukowanie ulotek na rzecz radnej z komitetu Ryszarda Brejzy za 553 złote 50 groszy, które pochodziły z kasy wydziału (Brejza mówi, że nic o tym nie wiedział). Zarzut w tej sprawie usłyszała również radna Lidia Stolarska.

Ostatni zaś był związany z tym, że Brejza polecił opublikować na koszt miasta polemikę z jednym z opozycyjnych radnych w lokalnej gazecie.

Dwa dni po wizycie agentów CBA w inowrocławskim ratuszu, 12 stycznia 2022 roku, Senat powołał komisję do spraw nielegalnej inwigilacji. Ma zbadać użycie Pegasusa przez służby na politykach opozycji. Tego samego dnia Brejzowie dostają informację: ktoś dzwoni po różnych szpitalach w województwie kujawsko-pomorskim i ostrzega o podłożonych ładunkach wybuchowych. Odbierającym telefony wyświetla się numer Doroty Brejzy.

– To wyglądało tak, jakby ktoś nie wytrzymał nerwowo i próbował nas zaatakować za tę komisję senacką – mówi Krzysztof Brejza.

Sprawa trafiła do Prokuratury Regionalnej w Warszawie, która wciąż ją bada.

Na początku 2022 roku, gdy szpiegowanie z pomocą Pegasusa wychodzi na jaw, nerwowo zaczyna się robić w bydgoskim CBA. Byli agenci prowadzący sprawę inowrocławską dzwonią między sobą. Wiedzą, że śledztwo w sprawie inwigilacji Brejzy wszczęła prokuratura w Ostrowie Wielkopolskim. Obawiają się, że ktoś może zacząć sypać i ich obciążyć.

W tym samym czasie zniszczony zostanie dowód w sprawie inowrocławskiej – pęka płyta z oryginalnym zapisem z pierwszego ataku na telefon Krzysztofa Brejzy.

Dlaczego płyta jest tak ważna? Bo dokumentuje zawartość telefonu polityka, zanim został na nim zainstalowany Pegasus i wgrano zmanipulowane przez agentów CBA wiadomości. Na tej podstawie łatwo byłoby ustalić, co jest prawdziwą wiadomością, jaką miał na swoim telefonie Brejza, a co pochodziło od agentów.

Prokuratura w Gdańsku prowadziła postępowanie sprawdzające w sprawie uszkodzonej płyty, ale je umorzyła, „wykluczając umyślne uszkodzenie nośnika danych”, jak odpisał mi Mariusz Duszyński z gdańskiej prokuratury okręgowej. Stwierdził też: „Z uwagi na to, że materiał dowodowy zawarty na uszkodzonym nośniku znajdował się na innych nośnikach danych, nie doszło do utraty materiału dowodowego w sprawie w żadnej części”.

Rzeczywiście, niedługo po zdarzeniu agenci CBA sprawdzali, czy kopie plików zgromadzonych na płycie są zapisane także gdzie indziej. Znaleźli je na twardych dyskach agencyjnych komputerów. Jednak, jak wynika z protokołu oględzin, sprawdzali pliki i informacje nie z pierwszego ataku Pegasusem na telefon Krzysztofa Brejzy, który nastąpił 26 kwietnia 2019 roku, lecz dopiero 13 czerwca 2019 roku.

Skąd ta różnica? Inwigilacja Brejzy zaczęła się wprawdzie 26 kwietnia, ale agenci (przynajmniej w teorii) nie mogą zebranego wtedy materiału wykorzystać w śledztwie. Agentka operacyjna, która podsłuchiwała wówczas Brejzę, odmówiła udostępnienia materiału do celów procesowych. Uznała, że nic na Brejzę nie ma, i została odsunięta od sprawy.

W czerwcu 2019 roku zastąpiła ją inna agentka, która po kilku miesiącach awansowała na zastępczynię naczelniczki wydziału dochodzeniowo-śledczego bydgoskiego CBA. Dopiero jej protokół jest uznawany za dowód w sprawie i może być włączony do akt. Tym samym oryginalny zapis z pierwszego ataku Pegasusem na telefon Brejzy może już w ogóle nie istnieć.

Tajemnicze pęknięcie płyty na początku 2022 roku, gdy na jaw wyszła informacja o inwigilacji Brejzy, dało początek innym niecodziennym zdarzeniom. Ze stanowisk zaczęli odchodzić ludzie, którzy byli z tą sprawą powiązani.

W lutym 2022 roku sędzią Trybunału Konstytucyjnego został Bogdan Święczkowski. To on podpisał wniosek o kontrolę operacyjną wobec Brejzy. Przez kolejnych dziewięć lat chroni go immunitet i nie będzie mógł zostać pociągnięty do odpowiedzialności.

W tym samym czasie zaczęły się ewakuacje agentów z CBA na ciepłe, państwowe posady.

W lutym 2022 roku ze stanowiska szefa gdańskiej CBA odszedł Andrzej P. To on nadzorował sprawę inowrocławską od samego jej początku. Z CBA trafił na dyrektorskie stanowisko do państwowego Lotosu. A rok później, w lutym 2023 roku, awansował na członka zarządu spółki Petrobaltic, zależnej od Lotosu.

W marcu 2022 roku na emeryturę odchodzi Jarosław Sz., którego Andrzej P. zrobił szefem CBA w Bydgoszczy. To on nadzorował postępowanie wobec Brejzy i zlecił inwigilację Pegasusem. Był najważniejszą postacią w całej sprawie. Niedługo po przejściu na emeryturę został dyrektorem Biura Analiz i Wsparcia Fuzji w PKN Orlen. To niewielka jednostka, licząca około dziesięciu pracowników, bezpośrednio podległa w strukturze prezesowi Orlenu Danielowi Obajtkowi. Jarosław Sz. podpada w tabeli płac pod dziewiątą stawkę zaszeregowania. Oznacza to wynagrodzenie na poziomie minimum 14 570 złotych miesięcznie. Maksymalnie może miesiąc w miesiąc wyciągnąć dwukrotnie tyle – blisko 30 tysięcy złotych. Do tego dochodzą premie. To znacznie więcej niż w CBA, gdzie stawki na jego stanowisku wynosiły wtedy między 7,8 tysiąca a 9,2 tysiąca złotych.

Zastępczynią Jarosława Sz. w bydgoskim CBA była Zuzanna M., dawna rzeczniczka delegatury ABW w Bydgoszczy. Również ona odejdzie niedługo po Sz. ze służby i trafi do pionu analiz i fuzji w PKN Orlen jako jego podwładna.

– Odtworzyli sobie w Orlenie strukturę, jaką mieli w CBA – powie przed senacką komisją do spraw inwigilacji Krzysztof Brejza.

Z pracy w bydgoskim CBA odchodzili też szeregowi agenci. Maciej W., pierwszy agent prowadzący sprawę Brejzy, ulotnił się na emeryturę na początku 2021 roku. Sprawę przejęła po nim młoda, dwudziestosiedmioletnia, agentka Agata J. Miała nikłe doświadczenie w służbie. Wcześniej przepracowała w delegaturze w Łodzi na stanowisku inspektora (drugim od końca w hierarchii służbowej) nieco ponad dwa lata.

W Bydgoszczy zajmowała się zamykaniem sprawy po emerycie Macieju W. Wzywała na przesłuchania osoby, które wysyłały w przeszłości wiadomości Krzysztofowi Brejzie, a które CBA ściągnęło z jego telefonu Pegasusem, mimo że nie miało to nic wspólnego z badaną przez nich aferą fakturową. Chodziło o to, by potwierdzić, że Brejza załatwiał pokątnie komuś pracę.

Agentka Agata J. wypytywała świadków, czy Brejza pomagał im w jakikolwiek sposób.

Długo w Bydgoszczy nie zagrzała miejsca. Po jedenastu miesiącach sama zdecydowała się odejść z CBA. Po niej na trzy miesiące sprawę fakturową przejął inny młody agent, a później jeszcze jeden. Jaki cel miało przerzucanie sprawy pomiędzy młodymi agentami? Według jednego ze źródeł chodziło o to, by posłusznie wykonywali zadania przychodzące z góry i nie zadawali pytań.

Ale w 2022 roku sprawę dostała doświadczona agentka Agnieszka K. Zanim przyszła do CBA, przez wiele lat była funkcjonariuszką bydgoskiej delegatury CBŚP. W odróżnieniu od poprzedzających ją agentów nie bała się wykazać inicjatywą w śledztwie.

To ona zarządziła konfrontację pomiędzy główną oskarżoną Agnieszką Ch. a osobami, które ta oskarżała i często pomawiała o współudział w przestępstwie. Do kluczowej dla całej sprawy konfrontacji agentka K. doprowadziła pod koniec czerwca 2022 roku. Wówczas naprzeciwko Agnieszki Ch. stanęła Małgorzata W., druga oskarżona w tej sprawie, która była odpowiedzialna za rozliczanie faktur w inowrocławskim urzędzie.

Przyciskana do muru Ch. w końcu przyznała: nie jest prawdą, co mówiła wcześniej, że Brejzowie rekomendowali jej firmy do wystawiania lewych faktur. – To musiał być skrót myślowy – powiedziała.

Według moich informacji w gdańskiej prokuraturze w połowie 2022 roku po tych zeznaniach zapanował popłoch. Jedno ze źródeł mówi, że wycofanie się z zeznań przez Ch. oznacza sromotną porażkę śledczych, którzy chcieli udowodnić, że finansowanie kampanii przez Brejzów pochodziło z lewych faktur.

– Leżą, bo poza zeznaniami tej kobiety nic innego nie mają – słyszę.

Upadł też inny zarzut, który stawiał Ryszardowi Brejzie prokurator Michał Kierski: że prezydent Inowrocławia Szlachetną Paczkę opłacił ze środków publicznych, a nie własnych, jak publicznie to ogłosił. Agnieszka Ch. podczas konfrontacji z prezydentem Inowrocławia przyznała w końcu, że wyciągnął on przy niej z portfela pieniądze i wręczył jej, prosząc o to, by kupiła dzieciom słodycze i ubrania. Stwierdziła, że spełniła jego prośbę.

Prokurator Kierski do końca ciągnął tezy, które śledczym podsuwała przed wyborami w 2019 roku główna oskarżona Agnieszka Ch. Jeszcze w grudniu 2022 roku pytał ją o to, czy urzędnicy instalowali „na wieży ratusza sprzęt do połączenia bezprzewodowego, za pomocą którego łączono się przez urządzenia wyposażone w oprogramowanie TOR”. Agnieszka Ch. twierdziła, że dzięki temu Brejzowie chcieli zamazać tropy po hejcie wychodzącym z komputerów urzędowych z ratusza.

Wystarczyłoby, gdyby Kierski przeszedł się choćby do informatyka w prokuraturze, by ten odpowiedział mu, że teza stawiana przez Ch. jest absurdalna. Prokurator brnął jednak dalej. Dopytywał Agnieszkę Ch., czy w pomieszczeniu, gdzie był obsługiwany „specjalistyczny” sprzęt, były przeprowadzane jakiekolwiek remonty. Tezę, że przez wywiercone otwory w ścianie były przeciągane kable do komputerów wyposażonych w przeglądarki TOR, lansowała podczas kampanii w 2019 roku TVP Info.

Akta sprawy fakturowej spuchły w ciągu sześciu lat śledztwa do stu dziesięciu tomów. Bydgoscy agenci CBA i gdańscy prokuratorzy badali każdy najmniejszy wątek, który mógłby rzucić choćby cień podejrzenia na Krzysztofa i Ryszarda Brejzów. Produkowali taśmowo analizy ilustrujące, z kim Brejzowie się znają i jakie mają powiązania z innymi politykami. Analizowali też komentarze zamieszczane na lokalnych forach internetowych, wpinali do akt setki zdjęć i zrzutów ekranów z profili w mediach społecznościowych.

Jednak nie zdobyli żadnego dowodu na winę Brejzów ani nie potwierdzili żadnej z tez lansowanych przed wyborami. A gdy sprawa zaczęła się rozmywać, dowodzący akcją w CBA salwowali się ucieczką do spółek skarbu państwa.

Przez pięć lat śledztwa specjalnymi przywilejami cieszyła się główna oskarżona Agnieszka Ch. Prowadząca postępowanie prokurator postanowiła zabezpieczyć jej dom na poczet grożącej jej kary dopiero pod koniec 2022 roku, czyli w piątym roku śledztwa. Uznała, że Ch. ukradła z urzędu 283 268 złotych. Do tego doliczyła koszty sądowe – 10 tysięcy złotych i grożącą jej grzywnę 50 tysięcy złotych. Jeśli Ch. zostanie skazana po myśli prokuratury, będzie musiała zapłacić łącznie 343 tysiące złotych. Wtedy też najpewniej straci dom wybudowany za pieniądze z lewych faktur. Jego wartość prokuratura oszacowała na 600 tysięcy złotych. Proces może jednak potrwać jeszcze wiele lat. W sierpniu 2023 roku jeszcze się nie rozpoczął, choć od wniesienia aktu oskarżenia minęło pół roku.

Specjalne traktowanie Agnieszki Ch. przerwała dopiero Agnieszka K., ostatnia agentka CBA prowadząca sprawę fakturową. Gdy śledcza zarządziła konfrontację głównej podejrzanej z innymi świadkami, skontaktował się z nią jej adwokat. Oświadczył, że Ch. zamierza przybyć z dwójką małoletnich dzieci i będzie wychodzić w wybranym przez siebie momencie na przerwy na karmienie. Agentka odmówiła. Wprost powiedziała adwokatowi, że utrudniłoby to postępowanie. Ch. mogłaby wychodzić z pokoju, kiedy chce, przemyśleć odpowiedź i zyskać przewagę nad drugą oskarżoną, której zeznania w trakcie konfrontacji były weryfikowane.

– Źle pani zaczyna – powiedział adwokat do agentki. – Wcześniej jakoś prokuratura przymykała na to oko. Oczekuję, że zmieni pani swoją postawę – oświadczył.

Agentka, relacjonując spotkanie w notatce urzędowej, podniosła, że Agnieszka Ch. miała osiem dni na zorganizowanie sobie pomocy do dzieci. I że była wcześniej uprzedzona o terminie przesłuchania. Stwierdziła, że przychodzenie do siedziby CBA z dwójką małych dzieci bez opieki jest „skrajnie nieodpowiedzialne”.

Ale Ch. postawiła na swoim i przyjechała na konfrontację z dziećmi. Agentka nie rozpoczęła przesłuchania. O całym zajściu poinformowała Michała Kierskiego, szefa prokuratury okręgowej i zespołu do spraw afery fakturowej. Następnie zadzwoniła do adwokata Agnieszki Ch. i zrelacjonowała rozmowę z prokuratorem, który polecił przekazanie adwokatowi Ch., by do podobnych sytuacji już nie dochodziło. Dopiero wtedy adwokat spokorniał.

– To się już więcej nie powtórzy – obiecał.

Płacz były stałym punktem podczas zeznań Agnieszki Ch. Podczas konfrontacji z Ryszardem Brejzą, gdy ten przywołał zeznania jednej z urzędniczek, że Ch. otwarcie groziła prezydentowi konsekwencjami, jeśli będzie się domagać zwrotu urzędowego komputera, główna oskarżona wybuchała płaczem i przerywała przesłuchanie, mówiąc, że musi się udać do łazienki.

O tym, że śledztwo w sprawie afery inowrocławskiej było prowadzone w specyficzny sposób, świadczy jeszcze jeden fakt. Chodzi o rolę, jaką odegrała w nim Beata Z., dawna urzędniczka inowrocławskiego ratusza i rzeczniczka Ryszarda Brejzy, która kopała pod nim dołki i organizowała kampanię dla Solidarnej Polski.

Według moich informacji jej zeznania były podstawą do sporządzenia wniosku o kontrolę operacyjną przez CBA, które zarejestrowało ją jako osobowe źródło informacji. Jej największą zaletą było to, że miała jakąkolwiek wiarygodność w porównaniu z główną oskarżoną Agnieszką Ch., która kłamała jak z nut i wymyślała historyjki, wplatając w nie skrawki prawdy.

W odróżnieniu od niej Beata Z. nie miała żadnych zarzutów. Szczerze za to nienawidziła Brejzów i chętnie współpracowała z CBA. W maju 2022 roku skontaktowała się z agentką Agnieszką K., której chciała coś przekazać „poza protokołem”. Agentka sporządziła z tego spotkania kolejną notatkę służbową. Zaczęło się od telefonu Beaty Z., która dopytywała agentkę, czy miała kontakt z poprzednim agentem prowadzącym. Gdy funkcjonariuszka CBA zaprzeczyła, Z. odpowiedziała: „To bardzo niedobrze”.

– A czy poprzedni prowadzący przekazał pani całość informacji: jak to się wszystko zaczęło i o co w tej sprawie chodzi? – pytała Beata Z.

– Nie ma takiej potrzeby. Wszystkie informacje są w aktach – odpowiedziała jej agentka.

– No właśnie nie są – stwierdziła Z.

I zaproponowała agentce spotkanie, na którym miała jej opowiedzieć to, czego nie było w aktach sprawy. Agentka chciała zaprotokołować słowa Z., na spotkanie zaprosiła również adwokata strony pokrzywdzonej w sprawie, czyli miasta Inowrocław. Beata Z., zaskoczona obecnością adwokata, natychmiast zaczęła się wycofywać.

„Zaproponowałam agentowi prowadzącemu rozmowę. Rozumiem, że »rozmowa« oznacza przesłuchanie mnie w charakterze świadka. Teraz mam wrażenie, że wyszłam trochę przed szereg. Nie mam nic więcej do powiedzenia”, podała do protokołu. Na tym przesłuchanie się zakończyło. To, co chciała powiedzieć agentce, pozostało tajemnicą.

W maju 2023 roku próbowałem się dowiedzieć, co takiego chciała przekazać agentce specjalnej Agnieszce K. Interesowało mnie też to, dlaczego była w grupie hejterskiej Solidarnej Polski, gdy pracowała jeszcze w inowrocławskim urzędzie.

Po te odpowiedzi pojechałem do Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego, gdzie Beata Z. pracuje jako kierowniczka biura prasowego. Na dole budynku odbiłem się jednak od ochroniarki, która przekazała mi telefon, aby porozmawiać z Beatą Z.

– Nie będę z panem rozmawiać. Od wielu lat nie pracuję już w Inowrocławiu – usłyszałem w słuchawce. – Jestem teraz w pracy, a to, o co pan pyta, nie mieści się w moich obowiązkach służbowych – powiedziała mi Z.

W styczniu 2023 roku nastąpił zwrot akcji w sprawie fakturowej. Z funkcji prokuratora okręgowego w Gdańsku nieoczekiwanie zrezygnował Michał Kierski. Ten sam, który postawił zarzuty Ryszardowi Brejzie, i ten, który wcześniej był szefem specjalnego zespołu prokuratorskiego powołanego do sprawy fakturowej.

Na początku roku prawnik inowrocławskiego ratusza, będącego stroną pokrzywdzoną w sprawie, dostał akta sprawy do zapoznania się w związku z zakończeniem śledztwa. Na płycie DVD znalazły się dokumenty, które nigdy nie powinny się tam znaleźć. Były to wnioski o przeprowadzenie kontroli operacyjnej wobec Krzysztofa Brejzy, podpisane przez Bogdana Święczkowskiego i Grzegorza Ocieczka, ówczesnego wiceszefa CBA. A także postanowienia sądu o zatwierdzeniu kontroli. W ten sposób wyciekły materiały niezbicie dowodzące tego, że CBA inwigilowało polityka PO Pegasusem.

Gdy sprawa się wydała, Kierski złożył rezygnację z funkcji szefa prokuratury okręgowej, a później poszedł na zwolnienie lekarskie. Ani CBA, ani politycy PiS i Solidarnej Polski nie mogli już dłużej twierdzić, że szef sztabu opozycji nie był inwigilowany Pegasusem w 2019 roku, w trakcie kampanii do parlamentu.

Przestali więc negować, że służby używały Pegasusa. Zaczęli podkreślać, że wszystko działo się w poszanowaniu prawa. W maju 2023 roku premier Mateusz Morawiecki podkreślał, że na inwigilację Pegasusem zgodę dał sąd. Wszystko przebiegło więc zgodnie z zasadami praworządności. Tyle że aby tak się stało, sędziowie musieliby mieć świadomość tego, o czym decydowali na zamkniętych, tajnych posiedzeniach. A tak nie było.

ROZDZIAŁ 13

MASZYNA LOSUJĄCA SĘDZIÓW. BAREJA BY TEGO NIE WYMYŚLIŁ

Pewnie to zabrzmi jak usprawiedliwienie, ale sędzia też człowiek – mówi sędzia Gąciarek.

O zgodach sądów na inwigilację Pegasusem przez służby z Piotrem Gąciarkiem, sędzią Sądu Okręgowego w Warszawie, rozmawiam pod koniec stycznia 2023 roku. Nalepkę z logo Iustitii na drzwiach do jego gabinetu w wydziale wykonawczym widać z daleka. Gąciarek, wiceszef warszawskiego oddziału tego stowarzyszenia, zrzeszającego niezależnych sędziów, wrócił dopiero co z banicji, na którą wysłała go pisowska władza za to, że wykonywał wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Wcześniej przez wiele lat orzekał w wydziale karnym. Dla tak doświadczonego sędziego, wiele lat wydającego wyroki w sprawach o zabójstwa i dotyczących przestępczości gospodarczej, praca w wykonawczym to degradacja. Zamiast osądzać sprawy kryminalne, rozpatruje zamiany grzywien na areszty, wnioski o odroczenie kar i o ich zawieszenie. Wcześniej sam był zawieszony przez Izbę Dyscyplinarną, powołaną przez ministra Ziobrę do walki z niezależnymi sędziami.

Gąciarek przyznaje, że system nie działa, jak powinien, a sędziowie przepuszczają wnioski służb o inwigilację bez wnikliwej ich oceny.

Zanim PiS wzięło się do niezależnych sądów, Gąciarek pracował jak wielu innych na dyżurach w kancelarii tajnej.

– To dziwne pomieszczenie. Wchodzi się do niego przez pancerne drzwi. Wewnątrz znajduje się wydzielone pomieszczenie, gdzie sędzia zamyka się za szybą. Nie ma tam komputera z dostępem do internetu, nie może skorzystać ani z pomocy asystenta, ani z porady kolegi lub koleżanki z sądu – mówi.

W takich warunkach Gąciarek i inni sędziowie rozpatrywali wnioski służb o zgodę na kontrolę operacyjną „końcowych urządzeń telekomunikacyjnych”, czyli w wypadku Pegasusa – telefonów. Nie wiedzieli nawet, że wnioski dotyczą tego programu. Na dokumentach nie było żadnej wzmianki o nim.

– Mam trochę takie poczucie, że w niektórych przypadkach nie byłem wystarczająco czujny czy też wnikliwy. Może należało dopytać służby o szczegóły. Ale nas nikt o Pegasusie nie uczył. Nie wiedzieliśmy, że coś takiego w ogóle istnieje – mówi Gąciarek.

Zanim wniosek trafi do sądu, musi go zatwierdzić prokurator, który (przynajmniej w teorii) nadzoruje postępowanie prowadzone przez służby. Pytam Jarosława Onyszczuka z prokuratury Warszawa-Mokotów, jak on rozumiał dostęp do „końcowego urządzenia telekomunikacyjnego”.

– Tak, że funkcjonariusze służb chcą wejść do czyjegoś mieszkania i zyskać fizyczny dostęp do telefonu. Do głowy by mi nie przyszło, że chodzi o program, który zdalnie przełamuje zabezpieczenia telefonu i zgrywa całą jego zawartość – mówi.

W tej nieświadomości decyzje o kontrole Pegasusem wydawali zarówno prokuratorzy, jak i sędziowie. Do tego dochodził „efekt taśmy”: w samym 2022 roku służby specjalne złożyły łącznie ponad sześć tysięcy wniosków o kontrolę operacyjną.

Zgodnie z prawem rozpatruje je w Polsce tylko jeden sąd – okręgowy w Warszawie.

– To daje dziennie przynajmniej trzydzieści–czterdzieści wniosków do rozpatrzenia, a niektóre mają po osiem–dziesięć stron uzasadnienia. Po dwóch–trzech godzinach pracy, nawet z przerwą, mózg tak się lasuje, że trudno dłużej efektywnie pracować. A przecież jest presja, by te wnioski rozpatrzyć jak najszybciej – mówi Piotr Gąciarek.

Prokurator Jarosław Onyszczuk: – Nazwałbym to presją moralno-psychologiczną. Przyjeżdża ktoś ze służb i mówi, że jest pilnie do zatwierdzenia wniosek o kontrolę. Jeśli jest z CBA, a prokurator zacznie zadawać pytania, to zawsze może mu zarzucić, że jest hamulcowym i blokuje walkę z korupcją. Jeszcze gorzej, jeśli wniosek przychodzi z policji i może chodzić o poważniejsze przestępstwa, jak porwanie czy zabójstwo. Presja na szybkie załatwienie sprawy jest wtedy dużo większa.

Onyszczuk mówi, że do czasu, gdy wybuchła afera z Pegasusem, główna metoda kontroli operacyjnej polegała na zakładaniu zwykłych podsłuchów.

– Mieliśmy poczucie, że służby nie nadużywają kontroli operacyjnej. Ale z tymi szerokimi możliwościami, które daje Pegasus, to nie jest zwykła kontrola. To już jest inwazja.

Sędzia z wieloletnim stażem: – Dzisiaj już nie pamiętam, bo było tych wniosków bardzo dużo. Czy nie paliła mi się czerwona lampka, jak widziałem, że to polityk? Paliła, ale człowiek gdzieś tam w głębi duszy chce jednak wierzyć, że w służbach pracują uczciwi ludzie.

Tyle że – jak mi mówi były wysoki rangą funkcjonariusz – służby potrafiły tego zaufania nadużywać. Za uzasadnienie do wniosku o kontrolę operacyjną dla sądu służyła często wyłącznie notatka służbowa. Agent lub oficer opisuje w niej powód inwigilacji i wyjaśnia, dlaczego akurat ten środek jest potrzebny. Musi też udowodnić, że inne metody jak zwykły podsłuch telefoniczny czy obserwacja zawiodły, bo inwigilacja Pegasusem jest ostatecznym środkiem kontroli operacyjnej.

Według mojego źródła w przypadku wniosku o kontrolę Krzysztofa Brejzy nie były dołączane żadne inne załączniki ani dokumenty. Wszystko opierało się wyłącznie na opisie sytuacji przez agenta, któremu sąd mógł uwierzyć lub nie.

I wierzył. Sędzia, która przeglądała wniosek agenta o inwigilację Brejzy, zezwoliła na kontrolę na jeden, a nie trzy miesiące, jak chciało tego CBA. Zapewne nie przypuszczała nawet, że agenci ściągną całą zawartość jego telefonu i na zasadzie śledztwa trałowego będą szukać na polityka jakiegokolwiek haka, przeglądając jego wiadomości sięgające dziesięciu lat wstecz.

Ponieważ inwigilacja Brejzy trwała sześć miesięcy, agenci złożyli kolejny wniosek o przedłużenie kontroli. Musieli udowodnić, że dalszy nadzór nad podejrzewanym jest konieczny, i wykazać konkretne przestępstwa, jakich spodziewają się po nim w najbliższym czasie. Wniosek o tak zwaną przedłużkę jest trudniejszy do napisania, ale doświadczony funkcjonariusz i z tym sobie poradzi.

– Im grubszy plik papieru, tym lepiej. Analizy, zrzuty z ekranu, zdjęcia i mnóstwo innego materiału. Treści merytorycznej w tych uzasadnieniach niewiele, ale gdy sędzia widzi gruby plik, zazwyczaj przegląda kartki i akceptuje wniosek – mówi mój informator.

Pytam, czy ktokolwiek weryfikuje opis tych notatek ze stanem rzeczywistym. I czy funkcjonariusze nie obawiali się, że zostaną pociągnięci do odpowiedzialności, jeśli wpadną na kłamstwie.

– A skąd! – mówi informator. – Wszyscy wiedzieliśmy, że nie ma na to szans. Żaden sędzia nie będzie dopytywać o szczegóły, bo nie ma na to czasu – słyszę.

Informator się zaklina, że wielokrotnie spotkał się z przypadkami, gdy funkcjonariusze (choć zaznacza, że nie jego służby) dołączali do wniosków numery telefonów IMEI należące do kogoś innego niż osoby wskazanej we wniosku. Uchodziło im to bezkarnie, bo nikt tego nie weryfikował.

Prokurator Onyszczuk przyznaje, że byłoby to trudne do wychwycenia. – Osobiście nigdy mi się nic takiego nie zdarzyło, ale nie wykluczam, że gdyby tak było, mógłbym nie wiedzieć o tym, że zostałem wprowadzony w błąd – mówi.

Jeden z informatorów opowiedział mi, że gdy CBA miało jeszcze dostęp do Pegasusa, wnioski były poprawiane.

– Zdarzały się sytuacje, kiedy agent dzwonił i mówił: „Jestem w biurze pana prokuratora. Prosił, żeby w kopii wniosku dopisać jeszcze to i to” – słyszę.

Prokuratora Onyszczuka pytam: – Nie ma pan wrażenia, że w przypadku kontroli operacyjnej ogon macha psem? Przecież to prokuratura powinna nadzorować działalność służb, a nie wykonywać ich polecenia.

– Myślę, że tak niestety jest. Brakuje przepisów, które uregulowałyby używanie przez służby programów takich jak Pegasus. Funkcjonariusze powinni bezwzględnie używać tylko takich możliwości programu, by ściągnąć te dane z telefonu osoby podejrzanej, które ich interesują, a nie całego jej życia – mówi Onyszczuk.

To, że większość wniosków o kontrolę operacyjną przechodzi bez żadnych przeszkód przez prokuratorów i sądy, potwierdzają publicznie dostępne statystyki. Paradoksalnie to podlegli Zbigniewowi Ziobrze prokuratorzy są bardziej restrykcyjni od sędziów. Choć i tak liczba wydanych przez nich odmów na inwigilację jest niewielka.

Z liczb opublikowanych przez prokuratora generalnego (czyli Ziobrę) wynika, że w 2022 roku na sto osiemdziesiąt cztery wnioski o kontrolę operacyjną przez CBA prokurator odrzucił tylko pięć. Sąd Okręgowy w Warszawie – ani jednego, przepuścił wszystkie, o które wnioskowali agenci.

W statystykach tych wyraźnie widać tendencję spadkową od momentu, gdy sprawa Pegasusa wyszła w Polsce na jaw, a Izraelczycy cofnęli pod koniec 2021 roku licencję na używanie programu szpiegującego.

Rekordowe pod względem wniosków o kontrolę operacyjną były lata 2018 i 2019 – wtedy CBA złożyło odpowiednio trzysta osiemdziesiąt pięć i trzysta osiemdziesiąt cztery wnioski o kontrolę operacyjną. Co najmniej kilka z nich musiało dotyczyć Krzysztofa i Ryszarda Brejzów, a także Magdaleny Łośko. W 2020 roku CBA złożyło już tylko dwieście dziewięćdziesiąt osiem wniosków, w 2021 roku – gdy w listopadzie Izraelczycy cofnęli Polsce Pegasusa – dwieście dwadzieścia trzy, a jeszcze rok później, gdy już CBA w ogóle nie miało tego programu, sto osiemdziesiąt cztery.

Do tego dochodzą wnioski o kontrolę operacyjną, jakie składa policja. W 2022 roku było ich jedenaście tysięcy. Można założyć z dużą dozą prawdopodobieństwa, że w przypadku większości chodziło o podsłuchy telefoniczne. Według informacji Ministerstwa Sprawiedliwości gros spraw dotyczyło porwań, zorganizowanej przestępczości i nielegalnego posiadania broni palnej.

Pegasusa używało również Centralne Biuro Śledcze Policji. Było to jedno z tak zwanych oczek, jakie CBA udostępniało tej służbie. Mój informator twierdzi jednak, że liczba przypadków, w których policjanci podpięli Pegasusa, nie przekracza dziesięciu. A właściwie próbowali, bo żadna nie skończyła się powodzeniem. Najprawdopodobniej programu używali jeszcze na etapie, gdy mógł zostać on zainstalowany tylko po kliknięciu w link, który do niego prowadził. A z wymyślaniem esemesów, na które figurant dał się złapać, kłopot mieli nie tylko agenci operacyjni z CBA, lecz i policjanci.

To sądy są ostatnim bastionem kontroli nad służbami. Powinny patrzeć im na ręce i oceniać, czy nie przekraczają swoich uprawnień. Ale nie tylko nadmierne zaufanie sędziów do funkcjonariuszy powodowało, że tak się nie działo. Sprzyjały temu również konflikty wewnętrzne, w jakich pogrążone są sądy, odkąd postanowił je sobie ułożyć minister Zbigniew Ziobro.

Doświadczeni sędziowie często nie chcą pracować z tymi, którzy awansowali za czasów neo-KRS, czyli Krajowej Rady Sądownictwa obsadzonej politycznie przez PiS.

Sędzia Piotr Gąciarek przyznaje, że środowisko sędziowskie jest podzielone. Ci, którzy zostali odsunięci ze stanowisk po dojściu PiS do władzy i zastąpieni nominatami nowej KRS, nie chcą z nimi pracować.

– Może i są sędziami, ale szacunku nikt tym „neonom” odgórnie nie przyzna – mówi Gąciarek.

Sędziów koniunkturalistów, którzy doszli za czasów „dobrej zmiany” do stanowisk, Gąciarek dzieli na trzy kategorie: – Pierwsza to karierowicze. Oni wyczuli szansę na awans i wszystko dla niego zrobią. Druga to ci, którzy awansowali po układach rodzinnych. A trzecia to mierni, ale wierni. Ci sami przed sobą stwierdzili, że byli dotąd niesłusznie pomijani przy awansach, a teraz nie muszą i nie powinni dłużej czekać – mówi.

Błyskawiczne awanse widać na przykładzie Sądu Okręgowego w Bydgoszczy, w którym Dorota Brejza wytoczyła kilka spraw związanych z inwigilacją Pegasusem. Prezesem sądu jest sędzia Mieczysław Oliwa. Ziobro powołał go w marcu 2018 roku, mimo że nie skończyła się jeszcze kadencja poprzedniego prezesa.

Dla Oliwy był to spory awans, bo wcześniej pracował jako szeregowy sędzia wydziału karnego. Od tego czasu jego kariera nabrała jeszcze tempa. W 2020 roku został sędzią Sądu Apelacyjnego w Poznaniu. Stało się tak, mimo że Kolegium Sądu Apelacyjnego jednogłośnie wystawiło mu negatywną opinię i postanowiło nie rekomendować neo-KRS jego kandydatury.

Nie przeszkodziło to Oliwie w awansie. Neo-KRS, na której czele stoi Dagmara Pawełczyk-Woicka, koleżanka Ziobry z liceum, postanowiła przedstawić jego kandydaturę prezydentowi, który powołuje sędziów.

„Wprawdzie Pan Mieczysław Feliks Oliwa nie otrzymał poparcia Kolegium Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, jednak posiada długoletnie doświadczenie zawodowe oraz otrzymał ocenę kwalifikacyjną wskazującą, że spełnia kryteria wyboru do powołania na urząd sędziego sądu apelacyjnego. Krajowa Rada Sądownictwa wzięła również pod uwagę, że kandydat otrzymał ocenę dobrą zarówno na dyplomie ukończenia wyższych studiów prawniczych, jak i z egzaminu sędziowskiego” – głosi uzasadnienie uchwały neo-KRS z 10 lipca 2020 roku.

Rok później Oliwę powołał na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego prezydent. Ale sędzia Oliwa nie przepracował tam ani jednego dnia. Od razu został przeniesiony do sądu apelacyjnego, a stamtąd uzyskał delegację do... Sądu Okręgowego w Bydgoszczy, którego jest prezesem.

I nadal piął się po szczeblach kariery. Postanowił kandydować do Sądu Najwyższego. To ukoronowanie kariery sędziów, którzy przez wiele lat wykazali się ogromną liczbą wyroków i orzeczeń niewzruszonych przez wyższą instancję. Ich doświadczenie i przebieg kariery zawodowej mają gwarantować, że będą stali na straży prawa, i zapewniać sprawne funkcjonowanie systemu.

Oliwa choć nie przepracował ani jednego dnia w sądzie apelacyjnym, ani nawet w wydziale odwoławczym sądu niższej instancji, to o stanowisko w Sądzie Najwyższym się ubiegał.

Nie on jeden. Z tego samego sądu w Bydgoszczy błyskawicznie karierę robi sędzia Anna Dziergawka, którą Oliwa zrobił swoją zastępczynią.

Dziergawka jest byłą prokurator z Brodnicy, która postanowiła zostać sędzią i po czterech latach, w 2009 roku, dostała nominację od prezydenta do Sądu Rejonowego w Bydgoszczy. Przez kolejnych dziewięć lat jej kariera stała w miejscu, aż w 2018 roku została nominowana przez Zbigniewa Ziobrę na wiceprezes Sądu Okręgowego w Bydgoszczy (tego samego, którego Oliwa jest prezesem). Później poszło jeszcze szybciej.

W 2019 roku prezydent Andrzej Duda nominował ją na sędzię Sądu Okręgowego w Bydgoszczy. Po zaledwie dwóch latach trafiła do wydziału karnego odwoławczego, w którym rozstrzyga sprawy sądów rejonowych. Później postanowiła przeskoczyć o dwa szczeble w hierarchii sędziowskiej i w styczniu 2023 roku złożyła kandydaturę na sędzię Izby Karnej Sądu Najwyższego.

Zrobiło się wówczas o niej głośno, bo do dokumentów dołączyła świadectwo moralności od biskupa bydgoskiego. Poświadczył, że jest praktykującą katoliczką. Jako jedyna z kilku kandydatów uzyskała minimalną liczbę głosów (takiej większości nie uzyskał jej przełożony Mieczysław Oliwa). Neo-KRS zarekomendowała jej kandydaturę prezydentowi, od którego decyzji będzie zależeć, czy trafi do Sądu Najwyższego.

Na razie Anna Dziergawka pełni funkcję zastępczyni Oliwy w bydgoskim sądzie okręgowym.

Drugą zastępczynią Oliwy jest inna neosędzia, Sylwia Suska-Obidowska, z którą bezpośrednio łączy się sprawa Brejzów. Chodzi o pozew, jaki złożyli w styczniu 2022 roku przeciwko Jarosławowi Kaczyńskiemu. Poszło o wywiad prezesa PiS dla tygodnika „Sieci”, w którym powiedział, że Krzysztof Brejza „pojawia się w sprawie inowrocławskiej w poważnym kontekście, jest tam podejrzenie poważnych przestępstw”. Wywiad był reakcją Kaczyńskiego na ujawnienie przez agencję Associated Press faktu, że Brejzę inwigilowano Pegasusem. Opozycja twierdziła, że mogło to ustawić całe wybory pod wygraną PiS. Kaczyński zaprzeczał temu w wywiadzie dla „Sieci”.

10 stycznia 2022 roku, czyli w dniu, w którym Dorota Brejza pozwała Kaczyńskiego za słowa o jej teściu, Ryszarda Brejzę odwiedzili gdańscy agenci CBA. Wręczyli mu wezwanie do prokuratury na przedstawienie zarzutów, mimo że te miały zostać ogłoszone dopiero za tydzień. Nie była to jedyna reakcja aparatu państwa na to, że Brejza pozwał prezesa partii rządzącej.

Pozew, jaki złożyła Dorota Brejza, doczekał się – jak na polskie warunki – błyskawicznego rozstrzygnięcia. Wydająca wyrok sędzia Suska-Obidowska nie przeprowadziła ani jednej rozprawy. Nie wezwała świadków na przesłuchanie, nie wysłuchała stron. Wyrok wydała jednoosobowo tylko i wyłącznie na podstawie lektury pisma procesowego, i to w trybie niejawnym, powołując się na... przepisy o zwalczaniu COVID.

Sytuacja była kuriozalna i w takim świetle przedstawiali ją wówczas dziennikarze relacjonujący przebieg „procesu”. Za wyrok sędzi Suskiej-Obidowskiej tłumaczył się Krzysztof Dadełło, ówczesny rzecznik bydgoskiego sądu do spraw karnych. Problematyczny był zwłaszcza fakt, że Suska-Obidowska wydała wyrok w związku z przepisami związanymi z COVID-19, choć oficjalnie rząd uznał, że epidemii już nie ma.

– Obecnie w kraju został zniesiony stan epidemii, ale stan zagrożenia epidemicznego dalej jest i to powoduje, że tę ustawę można zastosować. Sąd podjął taką decyzję, żeby w takim trybie rozpoznawać, żeby skierować sprawę na posiedzenie niejawne i wydać wyrok – mówił Dadełło.

Wkrótce przestał być rzecznikiem.

Według moich informacji prezes Oliwa był niezadowolony z tego, że Dadełło niedostatecznie wziął w obronę Suską-Obidowską przed dziennikarzami. Domagał się sprostowania od „Wyborczej”, która latem 2022 roku napisała o jego niezadowoleniu. Oliwa żądał, by gazeta przyznała, że cytowane w artykule anonimowe wypowiedzi nie pochodzą od sędziów. Ale pół roku później w rozmowie ze mną bydgoscy sędziowie potwierdzili to, o czym napisała wtedy Małgorzata Czajkowska z bydgoskiej „Wyborczej”: że decyzję o zwolnieniu Dadełły podjął Oliwa (formalnie zaś zatwierdziło je kolegium sądu, któremu przewodniczy).

Dzięki wyrokowi Jarosław Kaczyński nie został narażony na nieprzyjemność zeznawania przed sądem w sprawie, którą wytoczyli mu Brejzowie. Wbrew wnioskom Doroty Brejzy sędzia Suska-Obidowska nie wezwała na świadka szefa CBA, który mógłby potwierdzić polityczne powody inwigilacji Brejzy lub im zaprzeczyć.

Po wyroku w sprawie Kaczyńskiego zaszły również zmiany w życiu zawodowym sędzi Suskiej-Obidowskiej. Niedługo awansowała do wydziału odwoławczego sądu okręgowego, do którego kierowani są doświadczeni sędziowie rozstrzygający wyroki sądów pierwszej instancji. Oznacza to, że pozew przeciw Kaczyńskiemu już nie trafi do niej do ponownego rozpoznania.

Bo to, że wróci do bydgoskiego sądu, jest bardzo prawdopodobne. Tak zdecydował w październiku 2022 roku gdański sąd apelacyjny, który zmiażdżył wyrok, jaki wydała pięć miesięcy wcześniej Sylwia Suska-Obidowska. Sędziowie uznali, że nie miała prawa powoływać się na przepisy antycovidowe.

„W niniejszej sprawie ten tryb nie mógł zostać zastosowany, gdyż nie wyznaczono i nie przeprowadzono żadnej rozprawy, mimo takiego wyraźnego wniosku zawartego w treści pozwu. Nie można zamknąć na posiedzeniu niejawnym rozprawy, której nie było” – napisał w uzasadnieniu gdański sąd apelacyjny i zwrócił sprawę do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji.

Mimo to nie rozpoczęła się jeszcze ani jedna rozprawa. I długo może się nie rozpocząć. Pozwany, czyli Jarosław Kaczyński, złożył zażalenie na gdański wyrok do Sądu Najwyższego, a ten jeszcze nawet nie zajął się sprawą. Do czasu zapadnięcia wyroku w sprawie, jaką Kaczyńskiemu wytoczyli Brejzowie, mogą jeszcze upłynąć lata.

Dziwne rzeczy w bydgoskim sądzie dzieją się również wokół pozwu przeciwko TVP za artykuły Samuela Pereiry i innych pracowników tej spółki, zarzucających Krzysztofowi Brejzie udział w aferze fakturowej przed wyborami w 2019 roku (a konkretnie, że korzystał ze sprzętu komputerowego urzędu, zakupionego z lewych faktur).

Chodzi o sposób doboru sędziów do tej sprawy. Po reformie Ziobry w 2018 roku sędziów do orzekania w całym kraju wyznacza tak zwany System Losowego Przydziału Spraw. Ministerstwo Sprawiedliwości chwali się na swoich stronach, że gwarantuje on „całkowicie losowy przydział składów orzekających”. Ale w sprawie, jaką wnieśli Brejzowie, przypadku było mało. System jednoznacznie faworyzował określonych sędziów.

Raporty z losowego przydziału są dostępne publicznie online i przedstawiane w formie tabel. Do systemu wrzucane są nazwiska wszystkich sędziów orzekających w wydziale, którego dotyczy sprawa. Obok nazwiska widnieje tak zwany współczynnik obciążenia przed losowaniem. Im więcej spraw do rozstrzygnięcia ma sędzia, tym większy jest ten współczynnik. W teorii chodzi o to, by wylosować sędziów, którzy mają mniej spraw od innych i zagwarantują, że proces nie będzie się ciągnął w nieskończoność. Do finału wchodzą sędziowie z czterema najniższymi współczynnikami, najmniej obciążeni innymi procesami. I dopiero jeden z nich jest losowany przez system i to jemu sprawa jest przydzielana.

Ale do sprawy Brejzowie kontra TVP w losowaniu trzykrotnie zostało umieszczone nazwisko tego samego sędziego, Igora Zduńskiego, i tylko jedno innej sędzi. Jaki był wynik? Niespodzianka, wygrał Igor Zduński.

To neosędzia z krótkim stażem. Przez większość czasu swojej kariery był pracownikiem naukowym i referendarzem sądowym w wydziale ksiąg wieczystych w Sądzie Rejonowym w Bydgoszczy. Dopiero w 2015 roku został mianowany sędzią Sądu Rejonowego w Świeciu. Trzy lata później, za czasów „dobrej zmiany”, awansował do sądu okręgowego. W marcu 2021 roku, miesiąc przed pozwem Brejzów, neo-KRS rekomendowała go na sędziego Sądu Okręgowego w Bydgoszczy.

O jego wyłączenie z orzekania wniosła Dorota Brejza. Chodziło o to, że Zduński znał się z jej mężem, w przeszłości współpracowali razem, byli na „ty”, zachodził więc konflikt interesów. Ostatecznie sąd przychylił się do argumentacji Doroty Brejzy i wyłączył Zduńskiego. I wtedy zaczęło się drugie losowanie.

Schemat był ten sam: trzykrotnie w finale losowania pojawiło się nazwisko tego samego sędziego. Tym razem był nim Daniel Sobociński, wieloletni adwokat, również awansowany na sędziego Sądu Okręgowego w Bydgoszczy przez neo-KRS. Jego kariera rozpoczęła się dopiero w 2016 roku, gdy został sędzią w Mogilnie, tym samym, w którym prezesem był sędzia Mieczysław Oliwa. Sobociński zastąpił go trzy lata później na stanowisku prezesa, gdy Oliwa awansował na szefa Sądu Okręgowego w Bydgoszczy (decyzją Ziobry).

Zapytałem Sąd Okręgowy w Bydgoszczy, dlaczego nazwiska sędziów Zduńskiego i Sobocińskiego występowały trzykrotnie częściej w systemie losowania niż innych sędziów. I czy nie godzi to w zasadę bezstronności.

Karolina Halagiera, rzeczniczka sądu do spraw cywilnych, odpowiedziała mi, że nie godzi. Według niej zwielokrotnienie nazwisk sędziów występuje wtedy, gdy sędziowie mają znacznie mniej spraw od innych i dopiero budują tak zwane referaty. Były to przypadki Zduńskiego i Sobocińskiego, którzy mieli mało spraw.

Rzeczniczka Halagiera dodaje też, że sąd w Bydgoszczy nie ma żadnego wpływu na to, jak system działa.

Potwierdza mi to jeden z sędziów zastrzegający anonimowość: – Nikt nie wie, jak ten system do końca działa. To Ministerstwo Sprawiedliwości przy nim miesza, my nie mamy na to żadnego wpływu.

Sytuacja w Sądzie Okręgowym w Bydgoszczy odzwierciedla, jak działa wymiar sprawiedliwości w całym kraju: środowisko sędziowskie jest głęboko podzielone. Sędziowie z wieloletnim stażem, którzy mozolnie przeszli kilka szczebli kariery, zanim PiS doszło do władzy, nie chcą mieć do czynienia z tymi, którzy wyczuli szansę na awans i zostali nominowani za czasów „dobrej zmiany”. Doszło do tego, że nie chcą orzekać wspólnie w składach z „neonami”, przez co niektórzy neosędziowie muszą orzekać jednoosobowo.

– Mijamy się na korytarzu i tylko się już witamy. Nie prowadzimy żadnych rozmów, nie ma żadnej współpracy. To dwa osobne światy – mówi jeden z sędziów z wieloletnim stażem.

Życiorysy awansowanych przez neo-KRS sędziów w Bydgoszczy są podobne: przed czasami „dobrej zmiany” zajmowali zazwyczaj niskie stanowiska lub w ogóle nie byli jeszcze sędziami. Nawet ich oceny ukończenia studiów są przeciętne: czwórki, czasem trójki plus, piątki nie zdarzają się w ogóle. I liczne przypadki, gdy pomimo negatywnych rekomendacji sądów wyższej instancji dostają jednak od neo-KRS rekomendacje na awans, bo ta znajduje u nich „inne cechy”: „dorobek naukowy”, „wysoką kulturę pracy” itd.

– Bareja by tego nie wymyślił – komentuje gorzko jeden z sędziów, choć wcale mu nie do śmiechu. Doskonale wie, że system wymiaru sprawiedliwości znalazł się pod wielką presją. – A nominatów z neo-KRS z każdym rokiem przybywa – dodaje.

– Co z nimi zrobić, by wymiarowi sprawiedliwości przywrócić niezależność? – pytam Piotra Gąciarka z Iustitii.

– Nie można wyrzucić jednej czwartej sędziów, nie wytrzyma tego żadne państwo. Nie da się też wzruszyć już tych wyroków, które wydali. Trzeba to jednoznacznie ocenić negatywnie, ale jednocześnie powiedzieć, że nie będziemy tych wyroków już podważać. Potrzebna będzie powtórna weryfikacja neosędziów przez legalną Krajową Radę Sądownictwa, żeby wykluczyć ze środowiska przypadkowe osoby. A także, aby zagwarantować, że awansować będą wyłącznie sędziowie najlepsi merytorycznie, o nienagannej postawie etycznej – mówi Gąciarek i przywołuje konkretny przykład Przemysława Radzika, który w ciągu kilku lat z prokuratora w Krośnie Odrzańskim przeskoczył na sędziego Sądu Apelacyjnego w Warszawie. – On nigdy nikogo nie osądził w poważnej sprawie, jak na przykład o zabójstwo. Jak on ma rozpatrywać teraz takie wyroki w apelacji? Przecież to zaproszenie do kolejnej sprawy Tomasza Komendy!

Kilka miesięcy po naszej rozmowie Radzik został przesunięty z Warszawy na wiceprezesa Sądu Apelacyjnego w Poznaniu. Stało się tak jednak nie z powodu braku kompetencji, co przy innej sprawie wytknął mu Sąd Najwyższy, ale na skutek błahej sprawy: konfliktu z innym pisowskim nominatem – Piotrem Schabem, prezesem warszawskiego sądu apelacyjnego.

Gąciarek przyznaje, że opór wobec zmian narzuconych przez władzę i wobec próby podporządkowania sobie wymiaru sprawiedliwości jest dużo słabszy w sądach wyższej instancji niż na dole.

– Z czego to wynika?

– Odnoszę wrażenie, że z powodu lepszych warunków pracy niż w niższych instancjach. Nie chodzi tylko o pieniądze. Oni mają lepiej urządzone biura, sekretariaty i bardziej komfortowe warunki pracy od kolegów i koleżanek w niższych instancjach... – mówi Gąciarek.

Jakub Kościerzyński, sędzia Sądu Rejonowego w Bydgoszczy, mówi, że nawet w niższych instancjach mozolnie idzie tworzenie oporu wobec zmian wprowadzonych przez narzucanych przez Ziobrę nominatów.

– Szanuję tych, którzy wprost mi mówią, że zostało im kilka lat do emerytury i dlatego nic mi nie podpiszą. Ale wielu jest takich, którzy nic nie mówią albo tylko rzucają: „Wiesz, jak jest...” – mówi Kościerzyński, wciąż nie mogąc się nadziwić, jaką przemianę przeszli niektórzy z dawnych jego kolegów i koleżanek. Tak jak Anna Dziergawka, która w kilka lat z sędzi sądu rejonowego przeszła wszystkie szczeble i dostała rekomendację na sędzię Sądu Najwyższego.

Mało kto wie, że jest ona również poetką. Kościerzyński dostał kiedyś od niej w prezencie tomik poezji. Mówi, że gdyby ją spotkał, zadałby pytanie o jej wiersz. W tomiku znajduje się w rozdziale Prawda:

Czuję się jak robaczek

Maleńki śliski obrzydły

Jestem gąsienicą

Czekam kiedy zamienię się

Wreszcie

W motyla

I wzniosę się

Ponad siebie

– Zapytałbym ją: „I jak, Anno? Udało się?” – mówi Kościerzyński. – Bo obawiam się, że twoja kariera w Sądzie Najwyższym potrwa tyle, ile przeciętny żywot motyla w przyrodzie.

ROZDZIAŁ 14

WĄSIK MA SZEŚĆ TYSIĘCY DWIEŚCIE PODSŁUCHANYCH ROZMÓW. BREJZA ŚCIGA DO KOŃCA

W inowrocławskim ratuszu urzędnicy czują zmęczenie ciągnącą się szósty rok aferą fakturową.

– Tak jak senator Brejza czujemy się zaszczuci. Ale z drugiej strony czasem chciałbym mu powiedzieć: „Człowieku, co ty robisz! Lepiej już się nie odzywaj, bo szkodzisz ojcu!”. Przecież gdyby się nie wychylał, PiS nie zamachnęłoby się na Inowrocław i na prezydenta Ryszarda Brejzę – mówi mi jeden z urzędników z wieloletnim stażem.

Inny tłumaczy, że trudno być bohaterem za 4 tysiące złotych brutto, zwłaszcza gdy brak wokół dobrych perspektyw pracy.

Przekonali się o tym zamieszani w aferę fakturową urzędnicy, którzy zostali zwolnieni lub sami odeszli z pracy. Jeden znalazł zatrudnienie w elektromarkecie jako sprzedawca. Druga urzędniczka rozpoczęła handel nieruchomościami na własny rachunek i żyje z prowizji. Rozliczająca pieniądze z lewych faktur Małgorzata W., aby pozostać na wolności, musiała wpłacić 10 tysięcy złotych poręczenia. Rozkręciła własną działalność i zajęła się sprzedażą ręczników, koców oraz pościeli. Po roku zawiesiła działalność firmy.

Główna oskarżona Agnieszka Ch. w protokole przesłuchań podała, że jest bezrobotna. Jednak od 2021 roku prowadzi działalność gospodarczą. Na jednym z portali społecznościowych oferuje nadruki na koszulki. Jej mąż jest nadal nauczycielem oraz trenerem sportowym. Ale już nie inowrocławskiej Noteci, drużyny koszykówki należącej do miasta. Odszedł stamtąd zaraz po wybuchu afery.

Zupełnie inaczej potoczyły się losy działaczy Solidarnej Polski z zamkniętej grupy WhatsApp, którzy rozkręcali hejt wokół Brejzów. Oni, podobnie jak później ludzie na kierowniczych stanowiskach w CBA, którzy prowadzili przeciw Brejzom dochodzenie, wylądowali na publicznych posadach.

Ireneusz Stachowiak, szef lokalnych struktur Solidarnej Polski, jest prezesem Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska w Toruniu. W marcu 2023 roku „Fakt” podał, że razem ze swoim zastępcą podzielą między siebie nagrody w wysokości 128 tysięcy złotych.

Żona Ireneusza Stachowiaka, Jowita, dostała za czasów „dobrej zmiany” pracę w należącej do Orlenu Kopalni Soli „Solino” w Inowrocławiu. Pracuje tam też Damian Polak, inowrocławski radny Solidarnej Polski oraz członek grupy hejterskiej. Polak jest obecnie rzecznikiem Solino. W marcu 2023 roku Radio Zet poinformowało, że zarówno on, jak i żona Stachowiaka dostali wysokie stopnie górnicze „w uznaniu zasług”, choć w ogóle nie pracują pod ziemią.

Jowita Stachowiak przed pracą w Solino prowadziła butik w inowrocławskiej galerii Solna. Trzy stanowiska (bar z naleśnikami, kebab i sklep z napojami) ma tam również Maciej Szota z Solidarnej Polski. I on pracuje w orlenowskim Solino. Od marca 2023 roku jest członkiem zarządu tej państwowej spółki.

Działacze partii Ziobry żyją głównie z posad finansowanych z publicznych pieniędzy. Szota przez kilka lat był asystentem eurodeputowanego Patryka Jakiego, z którym związał swoje polityczne losy. Jego żona Michalina pracowała jako asystentka w biurze Jakiego (wcześniej była sekretarką w KPRM). Asystentem Jakiego jest teraz Dariusz Ligęza, kolejny członek grupy z WhatsAppa, dyskredytującej Brejzów.

Kto wie, jak potoczyłyby się losy urzędników pracujących dla Brejzy i działaczy Solidarnej Polski, gdyby nie podzieliła ich polityka. Do 2016 roku wszyscy trzymali się razem. Młodszych działaczy partii Ziobry, takich jak Szotę, łączyły związki towarzyskie z główną oskarżoną w aferze Agnieszką Ch. Na starych zdjęciach widać, jak razem po pracy bawili się i chodzili na imprezy. Po wybuchu afery wiele z tych zdjęć nagle zostało przez uczestników imprez usuniętych z mediów społecznościowych. Nikt nie chciał być kojarzony z urzędnikami zamieszanymi w sprawę.

Jeden z nich, przesłuchiwany jako świadek (nie usłyszał żadnych zarzutów), mówił, że gdy przyszedł do wydziału kierowanego przez Agnieszkę Ch., odczuwał „atmosferę radosnej niefrasobliwości”.

– Później się okazało, że nie wszystko działało w urzędzie, jak należy – zeznał.

Ch. nie tylko sama wynosiła pieniądze, lecz pozwalała też swoim podwładnym na drobne, nielegalne interesiki na boku. Nie tylko poleciła sfinansować za publiczne pieniądze komunię jednej z urzędniczek, lecz także dała zielone światło na wystawienie fałszywych faktur przez konkubinę jednego z urzędników oraz dwóch byłych współpracowników (cała czwórka ma również zarzuty).

W sieci wciąż można znaleźć zdjęcie Mikołaja Bogdanowicza, obecnego wojewody kujawsko-pomorskiego, w towarzystwie swojej podwładnej, Agnieszki Ch. Bogdanowicz był wówczas zastępcą burmistrza w Kruszwicy, a Ch. kierowała tamtejszym wydziałem kultury i promocji. I to tam ukradła pierwsze pieniądze, za które według prokuratury sfinansowała budowę swojego domu.

Mimo to Bogdanowicz nie został oskarżony o niedopełnienie obowiązków służbowych, choć właśnie taki zarzut prokurator postawił prezydentowi Ryszardowi Brejzie, u którego w urzędzie później pracowała Agnieszka Ch. Co więcej, już po przesłaniu aktu oskarżenia wiosną 2023 roku okazało się, że w aktach brakuje jednej z lewych faktur, na którą Ch. wyłudziła pieniądze, pracując jeszcze w Kruszwicy. Sąd zwrócił z tego powodu prokuratorowi akt oskarżenia, ale później ostatecznie jednak go dopuścił.

W styczniu 2023 roku Prokuratura Okręgowa w Gdańsku zakończyła śledztwo w sprawie afery fakturowej. Inowrocław jako strona poszkodowana wystąpił o akta, by się z nimi zapoznać. Na płytach DVD znajdowało się ponad sto dziesięć tomów. Ale wśród ponad dwudziestu dwóch tysięcy stron sprawy było kilkadziesiąt takich, które nigdy nie powinny się tam znaleźć.

Okazało się, że są tam niejawne dokumenty z operacji „Jaszczurka”, jak CBA nazwało inwigilację Brejzów i ich otoczenia Pegasusem. Były na nich podpisy wysokich rangą urzędników państwowych: Bogdana Świeczkowskiego, prokuratora krajowego, i Grzegorza Ocieczka, wiceszefa CBA.

Ryszard Brejza, prezydent Inowrocławia, napisał wtedy list do Prokuratury Okręgowej w Gdańsku. Zwrócił uwagę, że w aktach znalazły się dokumenty „niezwiązane z przedmiotem postępowania”. „Są to m.in. materiały pochodzące z kontroli operacyjnej systemem Pegasus, w tym wydruki i inne dokumenty, kryptonim sprawy operacyjnego rozpracowania, wnioski o kontrolę operacyjną, zgoda prokuratora generalnego na kontrolę operacyjną systemem Pegasus jednego z posłów opozycji, wydruki korespondencji prywatnej, wprost pozyskane nielegalną dla kontroli operacyjnej cyberbronią Pegasus” – pisze Ryszard Brejza. I dalej: „Nie ma żadnego uzasadnienia dla obecności tych dokumentów w tym zbiorze. (...) Taki sposób selekcji rodzi wątpliwości, co do prawidłowego wykonania swoich obowiązków przez prowadzącego postępowanie karne i istotnie narusza interes bardzo wielu poszczególnych osób”.

W inowrocławskim ratuszu wiedzieli, że za przekazanie niejawnych dokumentów w prokuraturze polecą głowy. Zwłaszcza że w połączeniu z lekturą pozostałych akt dokumenty stanowiły dowód na to, że inwigilacja Pegasusem Krzysztofa Brejzy była całkowicie bezzasadna.

Gdy Ryszard Brejza pisał list 17 stycznia 2023 roku do gdańskiej prokuratury okręgowej, jej szef Michał Kierski był akurat na urlopie. Ale wiadomość do niego dotarła. Następnego dnia złożył rezygnację z pełnionego stanowiska i udał się na zwolnienie lekarskie.

W ten sposób jednym listem Ryszard Brejza odwołał szefa specjalnego zespołu powołanego do rozpracowania jego i jego syna. Odwołał też tego samego prokuratora, który rok wcześniej postawił mu zarzuty. Po sześciu latach od wybuchu afery fakturowej Brejzowie z ofiar stali się myśliwymi.

Kierski finalnie pozostał w prokuraturze okręgowej, gdzie obecnie zajmuje się nadzorowaniem niższych instancji. Zapytałem go, czy w sprawie inowrocławskiej ślepo realizował to, czego żądało od niego CBA (choć to prokuratura powinna nadzorować działania tej służby). Zasłonił się tajemnicą śledztwa.

Pytałem też, czy były na niego naciski polityczne.

Po chwili namysłu stwierdził: – Nie odpowiem na to pytanie.

Najbardziej zależało mu jednak na tym, by podkreślić, że to nie on, lecz prokurator krajowy (którym był Bogdan Święczkowski) występował o inwigilację Pegasusem Krzysztofa Brejzy. Upewniał się, czy na pewno ta informacja znajdzie się w tekście.

To symptomatyczne zachowanie wśród ludzi zajmujących się tą sprawą. Wśród części panuje obawa, że w przyszłości mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności za przekroczenie uprawnień. Ale wiedzą też, że dopóki u władzy są ich polityczni mocodawcy, nic im nie grozi.

A jednak wśród tych, którzy ślepo wykonują polecenia w imię politycznej lojalności, czy też zwykłych karierowiczów jest wielu takich, którzy zarówno w prokuraturze, jak i służbach uczciwie wykonują swoją robotę. Jeden z szeregowych prokuratorów opowiedział mi, jak radzi sobie z politycznymi poleceniami płynącymi z góry:

– Żądam polecenia na piśmie i to zwykle załatwia sprawę. Nagle się okazuje, że polecenia już nie ma.

W prokuraturze istnieje zasada, by nie zostawiać po jakiejkolwiek działalności budzącej wątpliwości śladów, które w przyszłości mogłyby posłużyć do pociągnięcia do odpowiedzialności. Presja, pod którą działają prokuratorzy, jest coraz większa. Góra dokładnie wie, nad czym pracują nawet szeregowi prokuratorzy. Wszystkie sprawy są prowadzone w obiegu elektronicznym. Przełożeni prokuratora, a także przełożeni jego przełożonych widzą w systemie, jakie czynności wykonał. To znacznie ułatwia nadzór i stawianie żądań na każdym etapie śledztwa, bo wcześniej na przykład Prokuratura Krajowa musiała zamawiać akta i przeglądać je kartka po kartce. Obecnie czyta je online.

Szeregowi prokuratorzy wiedzą, że góra interesuje się ich sprawami, bo widzą nadpisane pliki z nową datą w systemie. Nie wiedzą jednak, kto przeglądał akta. Z drugiej strony ich przełożeni mają pełną wiedzę, co zrobili w sprawie. Prokuratorzy zyskali szeroki dostęp do spraw w całym kraju, ale ich przeglądanie również pozostawia ślady ze względu na historię logowań. Lepiej nie być zbyt ciekawskim, wtykając nos w nie swoje sprawy, co zacznie prowokować niepotrzebne pytania góry.

W służbach widać zmęczenie polityką. Z samego CBA – jak podaje TVN24 – ma w tym roku odejść dwustu–trzystu funkcjonariuszy na tysiąc dwieście etatów. Wakaty łatane są ludźmi z innych służb, na przykład straży granicznej. Skrócił się okres szkoleń, a do tego część z nich od dwóch lat może być odbywana przez funkcjonariuszy w trybie zdalnym.

– Odejść ze służby jest coraz więcej, bo doświadczeni stażem funkcjonariusze nie chcą być traktowani jak chłopcy i dziewczynki na posyłki – słyszę od mojego informatora. Chodzi nie tylko o politykę, lecz i poniżające traktowanie agentów, których na służbowych imprezach kadra posyła po papierosy i każe się odwozić.

Dawny wysoki rangą funkcjonariusz służb mówi mi, że grzechem pierworodnym CBA było to, że stworzyli ją ludzie traktujący tę służbę jak narzędzie do realizacji własnych interesów.

– Gdy przyszedłem do pracy, w moim gabinecie czekał już jakiś człowiek, który powiedział, że jest gotów zdawać raporty z tego, co o mnie mówią. Pogoniłem go od razu.

Ten sam funkcjonariusz mówi, że błędem było dobieranie przypadkowych ludzi na początku formowania CBA.

– Nie mieliśmy budżetu z prawdziwego zdarzenia. Trzeba było walczyć o siedziby delegatur, a pensje funkcjonariuszy były na poziomie policjantów komend rejonowych. To kto do takiej służby mógł się zgłosić?

Po ośmiu latach rządów PiS zaciskająca się polityczna pętla na instytucjach publicznych wywołuje opór tylko tam, gdzie zostały jeszcze resztki niezależności. Największe konflikty są z tego powodu w sądach, bo ministrowi Ziobrze trudno jest je kontrolować w takim stopniu jak prokuratury. Ale i w tych drugich zdarzają się śledczy, którzy z otwartą przyłbicą odmawiają wykonywania politycznych poleceń, za co płacą degradacją i przeniesieniami na drugi koniec Polski.

W służbach możliwości niewykonania polecenia są najbardziej ograniczone. Często jedynym wyjściem jest odejście.

W maju 2023 roku premier Mateusz Morawiecki twierdził wprawdzie, że stosowanie Pegasusa przez polskie służby nie było niczym wyjątkowym, bo używa go połowa krajów Unii Europejskiej. To prawda. Tyle że znakomita większość z nich nie stosowała ich do celów politycznych, tak jak robiło to CBA.

W maju komisja śledcza do spraw oprogramowania szpiegującego Parlamentu Europejskiego opublikowała raport z wielomiesięcznego dochodzenia w sprawie nadużywania przez kraje członkowskie Pegasusa. Na cenzurowanym znalazły się Polska, Węgry, Cypr i Hiszpania. Najbardziej dotkliwa krytyka dotyczyła dwóch pierwszych. Komisja uznała, że podsłuchiwanie dziennikarzy przez rząd Viktora Orbána było „częścią skalkulowanej, strategicznej kampanii, mającej na celu zniszczenie wolności mediów i wolności słowa”.

W Polsce wykorzystanie Pegasusa zostało uznane przez parlamentarzystów za element „systemu inwigilacji opozycji i krytyków rządu – mającego na celu utrzymanie rządzącej większości i rządu przy władzy”.

Przypadek inwigilacji Krzysztofa Brejzy, jego ojca oraz Magdaleny Łośko jest najbardziej drastyczny, ale nie jedyny. Pegasusem śledzony był również prezydent Sopotu Jacek Karnowski oraz lewicowy polityk Grzegorz Napieralski. Obydwaj nigdy nie zostali przesłuchani w charakterze świadków ani tym bardziej nie usłyszeli żadnych zarzutów.

CBA inwigilowało Pegasusem byłych ministrów w rządzie Donalda Tuska odpowiedzialnych za prywatyzację CIECh, który został sprzedany Janowi Kulczykowi. „Złodziejska prywatyzacja”, jak ją nazywało PiS, miała być dowodem na zblatowanie ówczesnej władzy z biznesmenem. Śledztwo w tej sprawie ciągnie się ósmy rok.

Według mojej wiedzy Pegasusem inwigilowani byli również inni ludzie związani z rządem PO-PSL, na których CBA szukało politycznych haków: były szef jednej z dużych spółek skarbu państwa i współpracownik byłego ministra w rządzie Tuska. Ale CBA interesowało się również osobami, które miały wiedzę o działaniu tej służby. Na liście Pegasusa znajdują się byli wysocy rangą funkcjonariusze CBA oraz ich współpracownicy.

Obsesję podsłuchów uosabia Maciej Wąsik, sekretarz kolegium do spraw Służb Specjalnych w kancelarii premiera i prawa ręka Mariusza Kamińskiego. Za pierwszego rządu PiS Wąsik kazał w swoim gabinecie w CBA stworzyć stanowisko odsłuchowe, dzięki któremu mógł podsłuchiwać rozmowy w czasie rzeczywistym. Ten dawny zastępca szefa warszawskiej straży miejskiej przez trzy lata swojej kariery w CBA podsłuchiwał ponad sześć tysięcy dwieście razy – daje to łącznie więcej rozmów, niż podsłuchał wówczas jakikolwiek inny agent operacyjny (którym Wąsik zresztą nigdy nie był).

Pegasus był zbyt drogi, by mógł być używany do inwigilacji przeciętnego Kowalskiego. CBA stosowało ten program w latach 2018–2021 do spraw o największym potencjale, również politycznym.

Ale nie oznacza to, że zwykli obywatele nie są śledzeni. Fundacja Panoptykon alarmuje, że podległe rządowi PiS służby na potęgę zbierają informacje, billingi i podsłuchują rozmowy Polaków. Wojciech Klicki z Fundacji Panoptykon wyliczył, że w latach 2016–2021 liczba pozyskanych billingów wzrosła o 40 procent. O ile w 2016 roku było ich nieco ponad 1,1 miliona, o tyle w 2021 roku – już 1,8 miliona. Nie są to jednak wszystkie dane, bo ABW odmówiła fundacji udostępnienia informacji na ten temat.

Klicki zwraca uwagę, że powstają nowe instytucje państwowe, które mogą stosować podsłuchy, jak Inspektorat Służby Więziennej podległy Ministerstwu Sprawiedliwości (czyli obecnie Ziobrze), a nawet Służba Ochrony Państwa.

Do tego nowe uprawnienia dostała ABW. Szef tej instytucji nie musi już pytać sądu o zgodę na założenie podsłuchu, jeśli Agencja formalnie podejrzewa obcokrajowca o terroryzm. Do tego w Sejmie czeka ustawa o szpiegostwie nieumyślnym, która nakłada kary na tych, którzy dopuścili się przekazania informacji obcej służbie, nawet wtedy gdy nie byli tego świadomi.

– Definicja „szpiegostwa nieumyślnego” jest bardzo nieprecyzyjna i otwiera pole do nadużyć – mówi Klicki.

Jednak największe kontrowersje budzi to, że nie ma prawa w Polsce, które nakazywałoby instytucjom inwigilującym Polaków poinformowanie o tym fakcie po jego zaprzestaniu. Oznacza to, że miliony obywateli mogą być nieświadome tego, że były w zainteresowaniu służb. Te mają obowiązek zniszczenia informacji, które nie są wykorzystywane procesowo. Jednak czy tak się dzieje? Nie wiadomo, bo kontrola nad służbami wciąż jest iluzoryczna.

Krzysztof Brejza, Ryszard Brejza i Magdalena Łośko, którzy byli inwigilowani w 2019 roku, nie dowiedzą się tego. Chyba że zmieni się władza i uchwali nowe prawo. Wszystkie ugrupowania opozycyjne przewidują zmianę ustawy o służbach specjalnych. Chcą, by znalazły się tam przepisy mówiące o konieczności poinformowania osób podsłuchiwanych przez służby, wobec których nie zostały sformułowane żadne zarzuty.

Bilans afery związanej z nadużywaniem Pegasusa wypadł bardzo źle dla samych służb. Gdy w listopadzie 2021 roku Izraelczycy cofnęli Polsce licencję na używanie tego programu, polskie służby rozpoczęły gorączkowe poszukiwanie zamiennika. Chodziło o jakikolwiek już program zdolny złamać zdalnie szyfrowane wiadomości. Według niektórych informacji polskie służby zdobyły już taki, który potrafi odczytać szyfrowane wiadomości, choć ma on możliwości nieporównywalnie mniejsze od Pegasusa. Takie programy posiadają służby mundurowe w innych krajach unijnych. W Niemczech policja używa pięciu różnych, z których dwa o nazwie RCIS opracowała sama. Do tego używa również komercyjnego oprogramowania szpiegowskiego jak FinFisher Finspy oraz DigiTask (obydwa pochodzą z Niemiec). Ma również na wyposażeniu Pegasusa, bo – w odróżnieniu od Polski, która złamała warunki – Niemcom Izraelczycy nie cofnęli licencji.

Do tej pory uważano w Polsce, że jedynym dysponentem Pegasusa było CBA. Ale po prawie dwóch latach używania Pegasusa, jesienią 2019 roku, w centrali CBA zorganizowano prezentację jego możliwości, na którą przyszli przedstawiciele Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Służby Kontrwywiadu Wojskowego i Centralnego Biura Śledczego Policji. Na sali był też izraelski przedstawiciel firmy NSO, producenta Pegasusa, i opowiadał zebranym o kolejnych możliwościach, jakie daje ten program.

– Byliśmy bardzo głodni tego programu, bo nie potrafiliśmy złamać szyfrowanych wiadomości, które przestępcy wysyłali do siebie – mówi przedstawiciel jednej ze służb, obecny wtedy na sali.

Ostatecznie głównym beneficjentem tego programu pozostało CBA, ale korzystały z niego również inne służby, jak ABW i Służba Kontrwywiadu Wojskowego. Po nagłośnieniu faktu inwigilacji Krzysztofa Brejzy w listopadzie 2021 roku wszystkie polskie służby utraciły dostęp do Pegasusa. Brak tego narzędzia oznacza dla nich mniej skuteczną możliwość tropienia podejrzewanych o terroryzm lub szpiegostwo.

Jednak to, czy informacje zebrane za pośrednictwem Pegasusa mogą stanowić materiał dowodowy, nie jest do końca pewne. Chodzi o naturę programu i jego inwazyjność: zmienia on tak dużo w kodzie systemu operacyjnego telefonu, do którego przenika, że trudno określić, co zostało do niego wgrane, a co znajdowało się w nim, zanim Pegasus się tam pojawił. Daje to pole do nadużyć. Bo służby mają możliwość wgrania treści, które mogą dać pretekst do postawienia zarzutów o przestępstwo.

W Polsce nie ma precedensu w pracy z materiałem opartym na dowodach zebranych przez Pegasusa. Znane są przypadki na świecie, gdy trudno było udowodnić, że ścigane prawem treści, które znalazły się w telefonie, nie pochodziły od jego użytkownika. Tak było w Indiach, gdzie dopiero po długich bataliach prawnych użytkownik telefonu udowodnił w sądzie, że zdjęcie nie pochodziło od niego – nie nosiło bowiem żadnych cech modyfikacji ani nawet nigdy nie zostało otwarte. Ale to żmudna i ryzykowna droga dowodzenia niewinności.

Latem 2023 roku sprawa inowrocławska wciąż się nie zakończyła. Wprawdzie do sądu trafił akt oskarżenia wobec urzędników i przedsiębiorców, którzy kradli z urzędu pieniądze, ale toczy się wciąż drugie śledztwo. To, w którym prokurator na początku 2022 roku postawił zarzuty Ryszardowi Brejzie o przekroczenie uprawnień, wykorzystanie urzędu do „promowania siebie” oraz swojego syna, a także do wydrukowania ulotek radnej jego komitetu na koszt urzędu (czemu zaprzecza).

Michała Kierskiego, szefa gdańskiej prokuratury okręgowej, który podał się do dymisji z powodu wycieku dokumentów świadczących o inwigilacji Pegasusem, zastąpił inny prokurator. Teraz śledztwo prowadzi Dariusz Ziomek, znany z oskarżenia sędziego Igora Tulei o przekroczenie uprawnień. Poszło o to, że Tuleya nakazał prokuraturze wszczęcie postępowania w sprawie nielegalnych obrad sejmowych przez PiS w Sali Kolumnowej w Sejmie w 2016 roku. Ziomek domagał się wszczęcia postępowania wobec Tulei przed Izbą Dyscyplinarną.

Z ostatnich informacji wynika, że Ziomek wzywa na świadków przeciwników politycznych Brejzy. Zapewne będą pytani o to, czy z urzędu płynął pod ich adresem hejt. Pozwoliłoby to uwiarygodnić tezę i zarzuty postawione Brejzie przez poprzednika prokuratora Ziomka. Prokuratura Okręgowa w Gdańsku nie chciała odpowiedzieć na moje pytanie, na jakim etapie jest śledztwo, zasłaniając się jego tajemnicą.

Wymijającej odpowiedzi udzieliła również prokuratura w Ostrowie Wielkopolskim, która prowadzi śledztwo w sprawie nielegalnej inwigilacji Krzysztofa Brejzy. Jej rzecznik Maciej Meler odpisał mi, że dotąd prokurator zebrał dokumentację i przepytał świadków. I że śledztwo wciąż trwa.

Krzysztof Brejza zapowiada, że bez względu na wynik wyborów jesienią 2023 roku będzie dążył do wyjaśnienia sprawy jego nielegalnej inwigilacji do końca.

– Rozliczę i pociągnę do odpowiedzialności wszystkich, którzy brali w tym udział. Mam dużo czasu. Mogę czekać nawet do końca kadencji Bogdana Święczkowskiego, który podpisał się pod wnioskiem o moją inwigilację.

Kadencja Święczkowskiego na stanowisku sędziego Trybunału Konstytucyjnego upłynie w 2031 roku.

Latem 2023 roku w służbach wciąż panowała atmosfera wyczekiwania na wynik wyborów. Z kilku źródeł słyszałem, że są gotowi opowiedzieć przed specjalną komisją o nieprawidłowościach i politycznych naciskach, jednak pod warunkiem, że zmieni się władza. Wcześniej nikt nie będzie się wychylać.

Opowieść, którą usłyszałem zimą 2023 roku, była przygnębiająca. Świadczyła o tym, że rządzący ewidentnie wykorzystali aparat państwa do wykończenia jednego z opozycyjnych polityków, który był dla władzy niewygodny. I że uszło im to na sucho.

– Przecież chodzi o to, żeby łapać bandziorów, a nie uganiać się za ludźmi z telewizji – mówił mi wtedy mężczyzna, z którym się spotkałem, wyjaśniając poniekąd swoją motywację do rozmowy ze mną. Bo przecież niemało ryzykował.

Świtało, gdy wsiedliśmy z powrotem do tej samej starej toyoty, którą przyjechaliśmy do opuszczonej chaty w lesie. Droga była zupełnie pusta, dojechaliśmy do miejsca, z którego mnie wraz z łącznikiem odebrał. Wysiadłem z samochodu i obszedłem go od strony kierowcy, by uścisnąć mu dłoń.

– Spotkamy się jeszcze? – zapytałem.

Mężczyzna milczał. Chwilę później samochód znikł za zakrętem.

ŹRÓDŁA

Rozdział 1

1. O tym, że CBA kupiło czterdzieści licencji na obsługę Pegasusa, pisał Wojciech Czuchnowski w „Gazecie Wyborczej” 18.01.2022: https://wyborcza.pl/7,75398,28009790,40-licencji-na-pegasusa-ujawniamy-kogo-jeszcze-inwigilowaly.html

2. NSO chwali się na swoich na stronach, że dzięki jego programom „udało się zapobiec terroryzmowi, strzelaninom”, a także „porwaniom dzieci”: https://www.nsogroup.com/about-us/

3. Pegasus Project jest projektem międzynarodowego zespołu dziennikarzy śledczych Forbidden Stories: https://forbiddenstories.org/case/the-pegasus-project/

4. Meksyk był jednym z pierwszych krajów, który zastosował tak szeroko Pegasusa. Szacowana liczba ofiar tego programu wynosi piętnaście tysięcy osób, wśród nich znajdowało się wielu wrogów rządu, w tym dziennikarze, aktywiści, a nawet księża. Pisał o tym dziennik „The Guardian”: https://www.theguardian.com/world/2022/oct/04/mexico-nso-spyware-journalists-human-rights-hacked-pegasus

5. Rząd Hiszpanii podsłuchiwał rząd Katalonii w czasie, gdy ten organizował referendum w sprawie niepodległości: https://www.theguardian.com/world/2022/may/15/use-of-pegasus-spyware-on-spains-politicians-causing-crisis-of-democracy

6. Dziennikarz Szabolcs Panyi szczegółowo opisał w portalu Telex, jak odkrył swoje nazwisko na węgierskiej liście Pegasusa: https://telex.hu/direkt36/2021/07/18/leleplezodott-egy-durva-izraeli-kemfegyver-az-orban-kormany-kritikusait-es-magyar-ujsagirokat-is-celba-vettek-vele

7. Dziennikarze opisali śledzenie ochroniarzy węgierskiego prezydenta Jánosa Ádera w portalu śledczym Direkt36: https://www.direkt36.hu/ader-janos-koztarsasagi-elnok-es-csaladja-legkozelebbi-testoreit-is-megceloztak-a-pegasusszal/

8. O tym, jak węgierski poseł socjalistycznej partii MSZP przyznał, że zgodził się na zmiany w ustawie, pozwalające na śledzenie obywateli, napisali dziennikarze węgierscy portalu Vsquare: https://vsquare.org/the-inside-story-of-how-pegasus-was-brought-to-hungary/

9. Dziennikarze węgierscy podali, że w kraju Pegasusem było inwigilowanych około trzystu osób (czyli kilkakrotnie mniej niż w Polsce): https://www.direkt36.hu/leleplezodott-egy-durva-izraeli-kemfegyver-az-orban-kormany-kritikusait-es-magyar-ujsagirokat-is-celba-vettek-vele/

10. Informacje o przedstawicielach izraelskich firm, którzy byli 19 lipca 2017 roku na spotkaniu Grupy Wyszehradzkiej w Budapeszcie, pochodzą z kancelarii biura premiera Izraela. Wśród nich był przedstawiciel znanej firmy Verint Systems, produkującej oprogramowanie szpiegowskie.

11. O kolacji w domu Beniamina Netanjahu, na której byli Beata Szydło oraz Witold Waszczykowski, pisał „New York Times”. W tekście jest błąd – autor podał, że doszło do niej w 2016 roku, podczas gdy było to rok później: https://www.nytimes.com/2022/01/28/magazine/nso-group-israel-spyware.html

12. O tym, jak CBA kupowało Pegasusa na potrzeby polskie przez podstawioną firmę Matic, pisał Wojciech Czuchnowski w „Gazecie Wyborczej” 11.01.2022: https://wyborcza.pl/7,75398,27990415,jak-spolonizowano-pegasusa.html

13. O tym, że firma Meta Marka Zuckerberga wytoczyła NSO proces w związku z wykorzystaniem przez Pegasusa luk w ich programie WhatsApp, pisała agencja Reuters: https://www.reuters.com/legal/us-supreme-court-lets-metas-whatsapp-pursue-pegasus-spyware-suit-2023-01-09/

14. Agencja Associated Press pierwsza podała informację o polskich ofiarach Pegasusa, wśród których byli Roman Giertych i Ewa Wrzosek: https://apnews.com/article/technology-business-poland-hacking-warsaw-8b52e16d1af60f9c324cf9f5099b687e

15. Historię o Ziobrze, który nosił w płaszczu wielki magnetofon na kasety, na którym nagrywał rozmowy swoich kolegów ze studiów, opisała Renata Grochal w książce Ziobro. Prawdziwe oblicze. Ziobro zbierał na nich wówczas dowody, że go rzekomo szantażują, choć nic takiego się nie zdarzyło. Jeden z nich został uniewinniony dopiero po dziesięciu latach od oskarżenia.

16. O tym, że prokurator wysyła karnie nieposłusznych prokuratorów na delegacje na drugi koniec Polski, pisała w „Gazecie Wyborczej” Ewa Ivanova 12.09.2019: https://wyborcza.pl/7,75398,25183302,prokuratorzy-zawiadamiaja-o-przestepstwie-ziobry-2-3-mln-zl.html

17. TVP Info opublikowała na podstawie pomówień głównej oskarżonej Agnieszki Ch. tekst o rzekomym udziale Krzysztofa Brejzy w aferze inowrocławskiej 23.08.2019: https://www.tvp.info/44067251/jak-dzialal-wydzial-nienawisci-brejzy-szokujace-zeznania-nt-procederu-niszczenia-w-sieci

Rozdział 2

1. Wszystkie fakty dotyczące opisywanego śledztwa pochodzą z akt sprawy prowadzonej przez Prokuraturę Okręgową w Gdańsku.

2. Początkowo tylko lokalni politycy PiS i Solidarnej Polski domagali się dymisji prezydenta Ryszarda Brejzy w związku z aferą, która wybuchła: https://inowroclaw.naszemiasto.pl/radni-domagaja-sie-by-ryszard-brejza-zlozyl-mandat-zdjecia/ar/c1-4286676

3. O aferze inowrocławskiej, zanim jeszcze wybuchła i prokuratura wszczęła śledztwo, donosiła TVP. Program Magazyn śledczy Anity Gargas z października 2017 roku.

4. „Super Express” napisał o nadużyciach członków rządu w związku ze służbowymi przelotami 8.06.2017, Ministrowie traktują CAS-ę jak taksówkę: https://polityka.se.pl/wiadomosci/ministrowie-traktuja-cas-e-jak-taksowke-aa-UEH3-WfxX-6VPW.html

5. O kampanii billboardowej, która miała usankcjonować reformę sądownictwa, donosił między innymi Polsat News: https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2017-09-14/wiemy-gdzie-moze-trafic-pedofil-znany-z-rzadowej-kampanii-billboardowej/

6. Brejza mówił o tym, że reforma upolityczniająca wymiar sprawiedliwości obliczona jest na utrzymanie bezkarności Mariusza Kamińskiego i Macieja Wąsika, podczas posiedzenia Sejmu 20.07.2017: https://orka2.sejm.gov.pl/StenoInter8.nsf/0/36DB68CB0ACC13D5C12581640001A087/%24File/46_c_ksiazka_bis.pdf

7. O protestach pod rezydencją Andrzeja Dudy przeciwko reformie sądownictwa pisała między innymi „Gazeta Wyborcza Trójmiasto” 21.07.2017: https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,22132247,przerwij-urlop-tak-jak-my-setki-ludzi-pod-rezydencja-andrzeja.html

8. https://wiadomosci.wp.pl/tajemnice-firmy-solvere-nowe-fakty-6185948558743681a

9. Odcinki programu Magazyn śledczy Anity Gargas, uderzające w prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza, trójmiejskich polityków PO, „kłamstwo Okrągłego Stołu” i teorie spiskowe wokół katastrofy smoleńskiej zostały wyemitowane w odcinkach z 27.10.2017, 10.05.2017, 12.07.2017, 5.07.2017, 29.03.2017 i 13.06.2017.

10. O transferze dziennikarzy Telewizji Republika do TVP pisał portal Wirtualne Media 26.01.2016: https://www.wirtualnemedia.pl/artykul/karolina-tomaszewicz-przeszla-z-tv-republika-do-wiadomosci

11. O tym, że dziennikarze TVP Info wiedzieli o sprawie zatrzymania byłego sekretarza generalnego PO Stanisława Gawłowskiego, zanim tam weszło CBA, Mariusz Kowalewski pisze w TVPropaganda na stronie 158.

12. O tym, że władze PO zawiesiły prezydenta Sopotu Jacka Karnowskiego, mimo że nie przyznał się on do winy w sprawie brania łapówek, pisał „Dziennik Bałtycki” 24.07.2008 w artykule Afera sopocka. Sławomir Julke oskarża Jacka Karnowskiego. Co na to Tusk?: https://dziennikbaltycki.pl/afera-sopocka-slawomir-julke-oskarza-jacka-karnowskiego-co-na-to-tusk/ar/25995

13. Jacek Karnowski został ostatecznie uniewinniony po dziesięciu latach od postawienia zarzutów o wzięcie łapówki, „Rzeczpospolita”, 25.01.2018, Prezydent Sopotu Jacek Karnowski ostatecznie uniewinniony – wyrok Sądu Najwyższego.

Rozdział 3

1. Maciej Szota wypowiadał się na łamach Radia Maryja o tym, że konwencja Solidarnej Polski w Warszawie ma zgromadzić tysiąc osób. Radio Maryja, 26.01.2013, Konwencja Solidarnej Polski: https://www.radiomaryja.pl/informacje/konwencja-solidarnej-polski/

2. O powrotach posłów Solidarnej Polski do PiS pisał „Dziennik Gazeta Prawna” 15.06.2012, Sfrustrowani posłowie Solidarnej Polski wracają do PiS: https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/625467,sfrustrowani-poslowie-solidarnej-polski-wracaja-do-pis.html

3. O Pawle Gajewskim, pseudonim Parasol, który zawdzięczał Jackowi Kurskiemu karierę, pisał dziennik „Fakt” 23.11.2017, Oto „Misiewicz” TVP. Dzięki Kurskiemu opływa w luksusy!: https://www.fakt.pl/polityka/pawel-gajewski-to-nowy-misiewicz-w-tvp-kurskiego/dylr8h1

4. O liście „misiewiczów”, którą ułożyli politycy Nowoczesnej, pisał portal Money.pl 19.09.2016, Właściciel baru z kebabem ważnym dyrektorem w PGNiG: https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/misiewicz-misiewicze-maciej-szota-pgnig-kebab,89,0,2157145.html

5. Dymisja wiceprezydenta Ireneusza Stachowiaka została odnotowana przez portal Nasze Miasto Inowrocław 20.12.2016, Stachowiak nie jest już zastępcą prezydenta Inowrocławia. Komentarz Brejzy: https://inowroclaw.naszemiasto.pl/stachowiak-nie-jest-juz-zastepca-prezydenta-inowroclawia/ar/c1-3957378

6. O tym, że na liście „misiewiczów”, ułożonej przez polityków Nowoczesnej, znalazło się nazwisko Macieja Szoty, pisała „Gazeta Wyborcza Bydgoszcz” 19.09.2016, Poseł Nowoczesnej wskazuje bydgoskich „Misiewiczów”: https://bydgoszcz.wyborcza.pl/bydgoszcz/7,48722,20716612,posel-nowoczesnej-wskazuje-bydgoskich-misiewiczow.html

7. Dane za oświadczeniem majątkowym radnego Macieja Szoty złożone w grudniu 2018 roku. Wówczas zadeklarował stratę z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 5619 złotych 75 groszy.

8. CBA zwykle nie zamieszczało w odstępie kilku miesięcy komunikatu w tej samej sprawie, sprawa inowrocławska była wyjątkiem. Komunikat CBA, 23.10.2017: „CBA: przeszukania w UM Inowrocław. Ustalania kontroli CBA wskazują na możliwość popełnienia przestępstwa”; Komunikat CBA, 8.03.2018: „Urząd Miasta Inowrocławia”; Komunikat CBA, 28.03.2018: „34 zarzuty dla urzędnika z Inowrocławia”.

9. Krzysztof Brejza ujawnił w lutym 2018 roku nagrody, jakie rząd Beaty Szydło (i ona sama) przyznali sobie. Radio Tok FM, 14.02.2018, „Brejza: Wszyscy ministrowie Beaty Szydło dostali nagrody od 60 do 80 tysięcy. To pseudonagrody i drugie pensje”: https://audycje.tokfm.pl/podcast/59163,Brejza-Wszyscy-ministrowie-Beaty-Szydlo-dostali-nagrody-od-60-do-80-tysiecy-To-pseudonagrody-i-drugie-pensje

10. O tym, że informacja o nagrodach, jakie przyznał sobie rząd Beaty Szydło, spowodowała duży spadek poparcia, pisała między innymi Wirtualna Polska 20.03.2018, PiS traci poparcie. Duże zmiany w sondażu: https://wiadomosci.wp.pl/pis-traci-poparcie-duze-zmiany-w-sondazu-6235061768074881a

11. O nagrodach, jakie prezydent Ryszard Brejza przyznał miejskim urzędnikom, donosił program Alarm! z 17.04.2018.

Rozdział 4

1. Pochwalny artykuł o Agnieszce Ch. napisała „Gazeta Pomorska” 27.04.2012, Kobieta Przedsiębiorcza 2012 – robi to, co kocha: https://pomorska.pl/kobieta-przedsiebiorcza-2012-robi-to-co-kocha/ar/c3-7281719

2. O tym, że Agnieszka Ch. wygrała – zgodnie z przewidywaniami – konkurs w Inowrocławiu, pisał Portal Kujawski 6.02.2015.

Rozdział 5

1. Przepisy dotyczące kontroli operacyjnej stosowanej przez CBA reguluje Dziennik Ustaw 2006 Nr 104 poz. 708. Art. 17: „gdy inne środki okazały się bezskuteczne albo będą nieprzydatne, sąd, na pisemny wniosek Szefa CBA, złożony po uzyskaniu pisemnej zgody Prokuratora Generalnego, może, w drodze postanowienia, zarządzić kontrolę operacyjną”.

2. Na podstawie informacji z Citizen Lab i Amnesty Tech można określić pierwszą infekcję telefonu Krzysztofa Brejzy Pegasusem 26 kwietnia 2019 roku. Przypuszczalnie stało się to kilka godzin po zatwierdzeniu przez Sąd Okręgowy w Warszawie kontroli operacyjnej przez CBA w tej sprawie (nastąpiło to tego samego dnia).

3. Fakt inwigilacji Magdaleny Łośko potwierdza obecność jej numeru telefonu na liście osób inwigilowanych oraz przebadanie telefonu Magdaleny Łośko przez ekspertów Amnesty Tech, którzy wytypowali esemesy na jej urządzeniu, pochodzące ze środowiska Pegasusa.

4. Według sprawozdania prokuratora generalnego, złożonego do marszałka Senatu, CBA w 2020 roku wystąpiła o dwieście dziewięćdziesiąt osiem kontroli operacyjnych. W 2021 roku wniosków tych było dwieście dwadzieścia trzy.

5. Wewnętrzna instrukcja firmy NSO szczegółowo opisuje zdalny sposób infekcji. Znajduje się w dokumencie Pegasus – Product Description.

6. O nowym programie firmy NSO, który może łamać zabezpieczenia haseł w mediach społecznościowych, pisał portal CyberDefence24 18.01.2023, Policja z narzędziem szpiegowskim. „Za nadużyciami zawsze stoi człowiek”: https://cyberdefence24.pl/armia-i-sluzby/policja-z-narzedziem-szpiegowskim-za-naduzyciami-zawsze-stoi-czlowiek

7 To, że od kwietnia do maja 2019 roku telefon Krzysztofa Brejzy był atakowany co najmniej sześć razy, wynika ze zbadania jego zawartości przez ekspertów z Amnesty Tech.

Rozdział 6

1. Rozmowa oskarżonych Agnieszki Ch. i Renaty K. została zrekonstruowana na podstawie ich wyjaśnień z protokołów ze śledztwa.

2. O tym, że urząd w Inowrocławiu kupił na polecenie posła Krzysztofa Brejzy drogie macbooki, pisał Samuel Pereira w TVP Info. Polityk wytoczył mu za to proces. TVP Info, 23.08.2019, Jak działał „wydział nienawiści” Brejzy. Szokujące zeznania nt. procederu niszczenia w sieci: https://www.tvp.info/44067251/jak-dzialal-wydzial-nienawisci-brejzy-szokujace-zeznania-nt-procederu-niszczenia-w-sieci

Rozdział 7

1. TVP wyemitowała 28.02.2019 odcinek programu Nie da się ukryć, gdzie odpowiedzialnością za wybuch afery inowrocławskiej obciąża rządzącego miastem Ryszarda Brejzę. A Krzysztofa, posła PO, przedstawia jako tego, który „ma duży wpływ na sprawy w mieście”.

2. Krzysztof Brejza domagał się, by CBA ponownie zbadało oświadczenie Jarosława Kaczyńskiego, bo ten według niego prowadził działalność gospodarczą, chcąc wybudować biurowiec z dwiema wieżami na warszawskiej Woli, o czym pisała „Gazeta Wyborcza” z 29.01.2019 w artykule Taśmy Kaczyńskiego.

3. Oświadczenie CBA z 6.02.2019 w sprawie Jarosława Kaczyńskiego i „dwóch wież”. To w nim służby odniosły się do oskarżeń Krzysztofa Brejzy. Temistokles Brodowski, rzecznik CBA, oświadczył wtedy: „W związku z kolejnymi nieprawdziwymi informacjami, mającymi charakter pomówienia Centralnego Biura Antykorupcyjnego, które są kolportowane w mediach społecznościowych przez posłów Krzysztofa Brejzę, Marcina Kierwińskiego i Cezarego Tomczyka, informuję, że: oświadczenie w sprawie zajęcia stanowiska Biura w sprawie kontroli oświadczeń majątkowych posła Jarosława Kaczyńskiego było odpowiedzią CBA na liczne, nieprawdziwe informacje medialne dotyczące działań Biura i nie ma żadnego kontekstu politycznego. Jednocześnie wypowiedzi posłów PO traktujemy jako próbę bezprawnego nacisku partii politycznej na działania instytucji państwowej, jaką jest Centralne Biuro Antykorupcyjne”.

4. Brejza pytanie o spotkanie prezesa Banku Pekao Michała Krupińskiego z Jarosławem Kaczyńskim w siedzibie partii przy ulicy Nowogrodzkiej zadał podczas posiedzenia Sejmu 16.05.2019.

5. Informację o awansie prokurator Renaty Śpiewak, która miała badać sprawę „dwóch wież”, podała „Gazeta Wyborcza” 30.01.2019 w artykule Bank Pekao SA wspierał dwie wieże Wojciecha Czuchnowskiego i Iwony Szpali.

6. Brejza złożył wraz z innymi politykami PO wniosek do prokuratora generalnego o wyłączenie prokurator Renaty Śpiewak prowadzącej postępowanie sprawdzające. „Dziennik Gazeta Prawna”, 2.04.2019, PO składa wniosek w sprawie prok. Śpiewak. Brejza: Skąd ten awans? Za co ta nagroda?: https://wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/594865,po-wniosek-o-wylaczenie-prokurator-postepowanie-birgfellner-kaczynski.html

7. Według Birgfellnera prokurator Renata Śpiewak podczas przesłuchania nalegała, by wycofał się z zeznania, że na polecenie Kaczyńskiego wręczył pewnemu księdzu 50 tysięcy złotych na budowę wieżowca. „Gazeta Wyborcza”, 19.02.2019, Taśmy Kaczyńskiego. Adwokaci austriackiego biznesmena chcą odsunięcia prokurator. Zarzucają jej naciski na świadka: https://wyborcza.pl/7,75398,24471096,tasmy-kaczynskiego-adwokaci-austriackiego-biznesmena-chca-odsuniecia.html

8. Krzysztof Brejza ujawnił, że Barbara Skrzypek, „pani Basia” z sekretariatu Jarosława Kaczyńskiego, pracowała u PRL-owskich premierów w gabinecie, a także w kancelarii tajnej. „Dziennik Gazeta Prawna”, 4.03.2019, Poseł PO ujawnia szczegóły kariery „pani Basi”. W czasach PRL pracowała w Kancelarii Tajnej: https://wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/592702,pani-basia-kaczynski-kariera-prl-kancelaria-tajna-posel-brejza.html

9. Krzysztof Brejza złożył zapytanie poselskie o wydatki i ustalenia podkomisji smoleńskiej, limuzyny Beaty Szydło i Antoniego Macierewicza 10.03.2017 i 26.01.2017.

10. Krzysztof Brejza pytał także o wydatki ministerstw i spółek skarbu państwa na rzecz spółki Forum, prowadzonej przez kuzyna Kaczyńskiego, podczas posiedzenia Sejmu 16.05.2019.

11. Krzysztof Brejza pytał o okoliczności śmierci Igora Stachowiaka na wrocławskim komisariacie podczas posiedzenia Sejmu 7.05.2018.

12. We wrześniu 2019 roku rzecznik CBA Temistokles Brodowski zaprzeczał, jakoby hejt w urzędzie był jednym z wątków śledztwa. Materiał Pawła Płuski, Fakty TVN, 25.08.2019, a także TVN24.pl, Afera fakturowa w Inowrocławiu dotyka PiS. PiS atakuje Krzysztofa Brejzę: https://fakty.tvn24.pl/zobacz-fakty/afera-fakturowa-w-inowroclawiu-i-atak-pis-na-krzysztofa-brejze-ra963974-6338063

13. O tym, że CBA pomyliło Ryszarda Brejzę z jego synem i wysyłało im błędnie sprofilowane fałszywe esemesy, pisałem w „Gazecie Wyborczej” 18.02.2022, Pegasus: CBA pomyliło Ryszarda Brejzę z jego synem? Wskazują na to SMS-y.

14. Zgodnie z ustawą o CBA materiały operacyjne, które nie mają żadnej wartości dowodowej, powinny zostać zniszczone. Mówi o tym art. 17 ustawy o CBA („Kontrola Operacyjna”), pkt 16: „Zgromadzone podczas stosowania kontroli operacyjnej materiały, które nie stanowią informacji potwierdzających zaistnienie przestępstwa, podlegają niezwłocznemu, protokolarnemu, komisyjnemu zniszczeniu. Zniszczenie materiałów zarządza Szef CBA”.

15. W lipcu 2019 roku sondaże dawały przewagę PiS nad KO na poziomie kilkunastu punktów procentowych. Zbliżone szacunki przedstawiały w połowie lipca 2019 roku trzy pracownie: IBRIS (PiS – 43 proc., PO – 26 proc.), Kantar (PiS – 39 proc., PO – 26 proc.), Social Changes (PiS – 45,4 proc., PO – 27,3 proc.).

16. „Mała Emi” była w kontakcie z dziennikarzami prawicowych mediów, jak na przykład Wojciechem Biedroniem z portalu wSieci braci Karnowskich (po wybuchu afery zaczął kasować tweety, w których wychwalał współpracę z nią). „Newsweek”, 10.09.2019, Ziobro ochrania dziennikarza, który współpracował z Małą Emi: https://www.newsweek.pl/polska/ziobro-ochrania-dziennikarza-ktory-wspolpracowal-z-mala-emi/9tjjnt1

17. Emilia Szmydt w 2018 roku współpracowała również z szefem programu Alarm! TVP – tym samym, w którym ukazywały się negatywne materiały o Ryszardzie Brejzie i Inowrocławiu. Portal naTemat.pl, 20.08.2019, Kim jest Emilia? To ona w zmowie z rządem PiS wysyłała donosy na sędziów. Autorka materiału Anna Dryjańska napisała, że jej hejterski materiał „bierze na warsztat kontrolowana przez PiS TVP, a konkretnie Przemysław Wenerski w programie Alarm!”. Wenerski jest tą samą osobą, która zatrudniła do programu Jacka Kowalskiego, który stworzył hejterski materiał uderzający w Krzysztofa Brejzę.

18. W 2022 roku Emilia Szmydt, pseudonim Mała Emi, przeprosiła szkalowanego przez siebie sędziego Waldemara Żurka. Uwaga! TVN, 26.09.2022, Kim jest „Mała Emi”? „Robiłam to, bo wydawało mi się, że na tym polega miłość”: https://uwaga.tvn.pl/reportaze/kim-jest-mala-emi-kulisy-afery-hejterskiej-ls6698301

Rozdział 8

1. Ireneusz Stachowiak oskarżał Krzysztofa Brejzę o udział w aferze fakturowej podczas wypowiedzi dla TVP Info 21 sierpnia 2019 roku.

2. Ireneusz Stachowiak powiedział TVP Info 22 sierpnia 2019 roku o Krzysztofie Brejzie, że „nie jest godzien” krytykować polityków Zjednoczonej Prawicy w sprawie afery Piebiaka.

3. Szczegółowe dane dotyczące infekcji telefonu Krzysztofa Brejzy Pegasusem publikowane są za Amnesty Tech i Citizen Lab, których eksperci badali obydwa należące do niego urządzenia.

4. O duecie Pereira–Rybicki pisał w TVPropaganda Mariusz Kowalewski. Pereira nie kryje się ze znajomością z Rybickim, wspólnie brali udział w wycieczce górskiej, co relacjonowała telewizja państwowa: https://www.wirtualnemedia.pl/artykul/tvp-info-samuel-pereira-michal-adamczyk-i-michal-rybicki-na-gorskiej-wycieczce-wideo

5. Materiał z zajścia w Szczecinie, gdzie dziennikarze rządowej telewizji rozbijali konferencję KO, jest na stronie TVP Szczecin z 27.09.2019, Awantura i przepychanki. Szef sztabu KO Krzysztof Brejza w Szczecinie [cała konferencja]: https://szczecin.tvp.pl/44584134/szef-sztabu-koalicji-obywatelskiej-krzysztof-brejza-w-szczecinie-cala-konferencja

6. O „Operacji Brejza” na wzór rosyjski mówił w rozmowie z Donatą Subbotko generał Piotr Pytel. „Gazeta Wyborcza”, 9.09.2022, Gen. Piotr Pytel: Rosja już tu jest. Jej największym sukcesem w Polsce jest PiS: https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,28885495,najwiekszym-sukcesem-rosji-w-polsce-jest-pis.html

7. O tym, że sztab PO wynajął izraelską firmę, która poleciła „schować” Grzegorza Schetynę, napisał „Wprost”. Wprost.pl, 2.09.2019, Wojna sztabów w PiS i w PO przed wyborami. „Mamy zakaz agresywnej kampanii”.

8. Szczegółowy czas infekcji określa wynik badania telefonu Krzysztofa Brejzy przez Amnesty Tech. Na tej podstawie można odtworzyć, że ostatni atak Pegasusa nastąpił 23 października 2019 roku o godzinie jedenastej piętnaście.

Rozdział 9

1. Wiadomość o tym, że CBA szuka informacji o majątku Brejzów, podał Robert Zieliński z TVN24. TVN24.pl, 15.12.2021, Jak CBA gromadziło informacje o samochodach i nieruchomościach senatora Brejzy i jego żony: https://tvn24.pl/polska/cba-kontra-krzysztof-brejza-jak-centralne-biuro-antykorupcyjne-gromadzilo-informacje-o-skladnikach-majatku-senatora-5524611

2. Artykuł 168a kpk, który legalizuje dowody zgromadzone nielegalnie, precyzuje: „Dowodu nie można uznać za niedopuszczalny wyłącznie na tej podstawie, że został uzyskany z naruszeniem przepisów postępowania lub za pomocą czynu zabronionego, o którym mowa w art. 1 § 1 Kodeksu karnego, chyba że dowód został uzyskany w związku z pełnieniem przez funkcjonariusza publicznego obowiązków służbowych, w wyniku: zabójstwa, umyślnego spowodowania uszczerbku na zdrowiu lub pozbawienia wolności”.

3. We wrześniu i październiku Ryszard Brejza oraz Inowrocław byli negatywnymi bohaterami programów TVP. 3 października 2017 toku wyemitowano odcinek Magazynu śledczego Anity Gargas o zatargu lokalnej hotelarki z władzami miasta.

4. „Gazeta Wyborcza Trójmiasto”, 22.03.2019, Zatrzymanie b. prezesa Petrobalticu bezzasadne. Sąd uchylił decyzję o milionie złotych poręczenia: https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,24574062,sad-uchylil-milion-kaucji-zatrzymanie-b-prezesa-petrobalticu.html

5. „Gazeta Wyborcza Trójmiasto”, 13.03.2019, TVN24: Były „naciski z góry” na prokuratora w sprawie Olechnowicza: https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,24543258,prokurator-referent-naciskany-w-sprawie-olechnowicza.html#S.embed_link-K.C-B.1-L.2.zw

6. O tym, że były naciski na prokurator Ewę Daligę, by doprowadziła do zatrzymania obydwu prezesów państwowych spółek, powołanych za rządów PO-PSL, donosili reporterzy Czarno na białym, TVN24, 5.09.2018.

7. O tym, jak wyglądał mechanizm zależności w prokuraturze za rządów Zbigniewa Ziobry, Janusz Kaczmarek opowiadał w książce Cena władzy, wyd. Prószyński i S-ka.

Rozdział 10

1. Opis demonstracji, która spontanicznie narodziła się po mszy w kościele w Inowrocławiu, zaczerpnąłem z tekstu Stanisława Zasady Ja nie mogę czekać, „Gazeta Wyborcza”, 25.08.2012.

Rozdział 12

1. Samuel Pereira zapytał Krzysztofa Brejzę na Twitterze: „Ile pieniędzy z lewych faktur poszło na finansowanie kampanii?”: https://twitter.com/SamPereira_/status/1172154260177477634

2. Dane o składzie rady nadzorczej ze strony Grupy Holdingowej Waryński: Warynski.pl/o-nas

3. W czerwcu 2021 roku BBC doniosła o tym, że ofiarą Pegasusa był Emmanuel Macron. BBC, 20.06.2021, Pegasus: French President Macron identified as spyware target.

4. O twierdzeniach Romana Giertycha, że był szpiegowany Pegasusem, gdy przebywał we Włoszech, pisał tygodnik „Polityka” z 10.02.2022, Europarlament zajmie się Pegasusem. Giertych idzie do włoskiej prokuratury.

5. W listopadzie 2021 roku izraelskie ministerstwo obrony postanowiło ograniczyć dostęp do Pegasusa wielu krajom, w tym Polsce i Węgrom. „Times of Israel”, 25.11.2021, Amid NSO scandal, Israel said to ban cyber tech sales to 65 countries.

6. Jarosław Kaczyński w wywiadzie udzielonym tygodnikowi „Sieci” 7 stycznia 2022 roku powiedział o Krzysztofie Brejzie, że „on sam pojawia się w sprawie inowrocławskiej w poważnym kontekście, jest tam podejrzenie poważnych przestępstw”.

7. O tym, że prokurator okręgowy w Gdańsku Michał Kierski najpierw był na urlopie, a po powrocie poszedł na zwolnienie lekarskie, poinformowała mnie rzeczniczka prokuratury okręgowej Grażyna Wawryniuk.

8. W maju premier Morawiecki twierdził, że wprawdzie polski rząd miał Pegasusa, ale był on stosowany zgodnie z prawem. „Dziennik Gazeta Prawna”, 10.05.2023, Morawiecki: System Pegasus stosowany był w Polsce wyłącznie za zgodą sądu: https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/8713352,premier-mateusz-morawiecki-system-pegasus-zgoda-sadu.html

Rozdział 13

1. Dane dotyczące liczby przeprowadzonych kontroli operacyjnych przez służby pochodzą z informacji prokuratora generalnego złożonej do marszałka Senatu.

2. O wizycie agentów CBA w inowrocławskim ratuszu 10 stycznia 2022 roku pisał Portal Samorządowy: https://www.portalsamorzadowy.pl/polityka-i-spoleczenstwo/afera-fakturowa-w-inowroclawiu-zarzuty-uslyszy-prezydent-ryszard-brejza,342659.html

3. O tym, że sędzia Suska-Obidowska wydała wyrok w sprawie Jarosława Kaczyńskiego jednoosobowo i wyłącznie na podstawie lektury pisma procesowego, i to w trybie niejawnym, powołując się na przepisy o zwalczaniu COVID, podawał TVN24, 18.06.2022, Ani jednej rozprawy. Żona senatora Brejzy: sąd oddalił pozew przeciwko Kaczyńskiemu.

4. O tym, że sędzia Krzysztof Dadełło przestał być rzecznikiem, poinformowała „Gazeta Wyborcza Bydgoszcz”, 29.07.2022, Rzecznik Sądu Okręgowego zwolniony z funkcji. „Mówił zawsze prawdę”.

5. O tym, że sędzia Radzik nie zdał testu na niezależność i zawdzięcza swoje stanowisko politycznej protekcji, orzekł Sąd Najwyższy. „Rzeczpospolita”, 6.04.2023, Sędzia Radzik nie zdał testu niezależności. Jest decyzja Sądu Najwyższego.

6. Fragment wiersza Anny Dziergawki pochodzi z tomu: Światłość serca, wyd. Poligraf, 2018.

Rozdział 14

1. Pierwszy o masowych ucieczkach z CBA w 2023 roku informował Robert Zieliński z TVN24, 10.03.2023, „Nie da się tu dłużej uczciwie pracować“. Masowa ucieczka funkcjonariuszy CBA. W tle finanse i polityka”.

2. Zalecenia dla rządu Polski w związku z nadużyciami ws. Pegasusa wydała komisja Parlamentu Europejskiego PEGA. Raport Komisji PEGA Parlamentu Europejskiego z 15.06.2023: https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20230609IPR96217/spyware-meps-call-for-full-investigations-and-safeguards-to-prevent-abuse

3. O tym, że Pegasusem byli inwigilowani Jacek Karnowski, Grzegorz Napieralski, a także były wiceminister skarbu w rządzie Tuska, pisałem w „Gazecie Wyborczej” 3.03.2023 („Wyborcza” ujawnia: Pegasus szpiegował lidera opozycyjnej kampanii do Senatu), 21.10.2022 (Afera taśmowa. Pegasus w telefonie Grzegorza Napieralskiego) i 18.07.2022 (Jak PiS szukał afery w CIECh-u. Inwigilowani Pegasusem zeznają przed senacką komisją).

4. O Macieju Wąsiku, który za pierwszego rządu PiS podsłuchał w CBA sześć tysięcy dwieście rozmów, pisał Bogdan Wróblewski. „Gazeta Wyborcza”, 4.08.2011, Największe ucho IV RP.

5. O zablokowaniu licencji na Pegasusa w listopadzie 2021 roku pisał Wojciech Czuchnowski. „Gazeta Wyborcza”, 1.12.2021, Ujawniamy: Tak Izrael zablokował Pegasusa służbom państwa PiS.

PODZIĘKOWANIA

Ta książka nie powstałaby, gdyby nie cierpliwość bliskich i przyjaciół. Magdo, dziękuję za to, że miesiącami znosiłaś moje nagłe wyjazdy i dziwne telefony w środku nocy. I że byłaś pierwszą recenzentką czegoś, co jeszcze na książkę nie wyglądało. I za to, że po prostu byłaś i jesteś.

Wando i Sandro – Wasza pomoc była nieodzowna. Dzięki niej mogłem się poświęcić pisaniu, gdy Wy ogarniałyście pozostałą część uniwersum.

Agacie Kondzińskiej dziękuję za rady i wsparcie oraz długie rozmowy w muzeum, które przyczyniły się do fermentu intelektualnego, którego wynikiem jest ta książka.

Ewie Ivanovej dziękuję za konsultacje i wsparcie, bez których nie udałoby się potwierdzić istotnych informacji zawartych w tej opowieści.

Maćkowi Czarneckiemu – że pchnął w mojej głowie cały projekt do przodu i w zasadzie od początku nie miał wątpliwości, iż jest wartościowy i należy pisać.

Dziennikarzom z międzynarodowego konsorcjum śledczego Forbidden Stories – zwłaszcza Kaiowi Biermannowi i Sandrine Rigaud, z którymi współpracowałem przy projekcie Pegasus i od których cała ta historia się zaczęła.

My, dziennikarze, nie napisalibyśmy nic wartościowego, gdyby nie nasze źródła. Wszystkim informatorom, którzy mimo grożącego im ryzyka zgodzili się ze mną porozmawiać, pragnę bardzo podziękować. Bez Was nie udałoby się wyśledzić i ujawnić patologii trawiących polską demokrację. Wierzę głęboko, że ten wysiłek nie pójdzie na marne.

Kontakt z autorem:

kokot.michal@protonmail.com