E-book jest zabezpieczony znakiem wodnym

Manchester United to sir Alex Ferguson,

a sir Alex Ferguson to Manchester United

Myślę, że fanom innych klubów, tak jak i osobom po prostu interesującym się piłką, trudno jest zrozumieć, kim dla oddanego kibica Manchesteru United jest sir Alex Ferguson. Prawdopodobnie wszyscy jednak zdają sobie sprawę z fenomenu, jakim jest ten trener. Dwadzieścia sześć lat pracy w jednym z największych klubów świata i czterdzieści sześć trofeów w całej karierze mówi w końcu samo za siebie. Pewnie, że można wymienić przynajmniej kilku szkoleniowców ze znacznie dłuższym stażem pracy w jednym klubie, ale nie da się porównać ani presji, jaką cały czas musi czuć trener w tak wielkiej drużynie, ani tym bardziej tego, co Ferguson zrobił dla Manchesteru United przez te dwadzieścia sześć lat. Nie chodzi nawet o te trzydzieści siedem trofeów, w tym dwanaście mistrzostw Anglii i dwa puchary Ligi Mistrzów. Kiedy Szkot obejmował klub, należał on co prawda do najlepszych w lidze angielskiej, ale prym na Wyspach wiódł Liverpool. Również na świecie Czerwone Diabły nie należały do czołówki. Po dwudziestu sześciu latach pracy Fergusona to Manchester United jest najbardziej dochodową marką sportową na świecie, a także rokrocznym faworytem do największych trofeów. Dzięki niemu klub wymienia się jednym tchem obok zespołów takich jak Real Madryt czy FC Barcelona.

To wszystko jednak tylko suche fakty, bardzo dobrze znane każdemu sympatykowi futbolu. Znacznie trudniej przybliżyć emocje, jakie sir Alex budzi w wieloletnim kibicu drużyny z Old Trafford. Z przykrością muszę przyznać, że nie pamiętam, kiedy pierwszy raz zobaczyłem Manchester United w telewizji, jednak miłość do tego klubu zrodziła się we mnie gdzieś w okolicach roku 1997. Jest jednak mecz, którego nie zapomnę do końca życia. Dwudziestego szóstego maja 1999 roku jako zaledwie jedenastoletnie dziecko zasiadłem przed telewizorem w podrabianej koszulce Dwighta Yorke’a kupionej za dwadzieścia złotych w sklepie sportowym, aby z wypiekami na twarzy śledzić zmagania drużyny prowadzonej przez (wtedy jeszcze nie sir) Aleksa Fergusona z Bayernem Monachium o trofeum Ligi Mistrzów. Tego wieczoru Yorke nie strzelił, a w dziewięćdziesiątej minucie meczu to drużyna z Bawarii miała już obie ręce na prestiżowym pucharze. Kiedy w pierwszej minucie doliczonego czasu gry wyrównał wprowadzony dwadzieścia pięć minut wcześniej Teddy Sheringham, padłem na kolana przed telewizorem i krzyknąłem tak głośno, że moja przerażona mama wpadła do pokoju, myśląc, że coś mi się stało. Gdy dwie minuty później na 2:1 strzelił, również rezerwowy, Ole Gunnar Solskjær, nie wiedziałem już, co się wokół mnie dzieje. Tego stanu niesamowitej euforii doświadczyłem w przyszłości jedynie kilka razy, a przecież w tamtych czasach czułem się znacznie mniej związany z klubem niż obecnie.

Dwa i pół tygodnia po tym triumfie Alex Ferguson otrzymał z rąk brytyjskiej królowej tytuł szlachecki, a ja, czytając o tym wydarzeniu w gazecie sportowej, ze zdumieniem odkryłem, że objął on posadę trenera Manchesteru dwa lata przed moim urodzeniem. Teraz, po ponad trzynastu latach od tamtej chwili, ten fakt wprawia mnie w jeszcze większe zdumienie.

Mówi się, że nie ma osoby ważniejszej niż klub. To prawda. Piłkarze przemijają, trenerzy również, trwa jedyne klub i to ku niemu powinna być skierowana wierność kibiców. Jednak dla mnie, dla którego całe życie u steru drużyny z Manchesteru stoi wciąż ten sam Szkot, Manchester United to sir Alex Ferguson, a sir Alex Ferguson to Manchester United. Wiem też, że w swojej opinii nie jestem odosobniony. My, kibice United z przełomu wieków, nie znamy świata bez zaczerwienionej z emocji twarzy Szkota na ławce rezerwowych, bez szczęki nieustannie żującej gumę, bez osławionej suszarki, bez grymasu złości i zaciśniętych pięści, kiedy drużyna gra źle, ale także bez jego wybuchów radości po golach, bez transferów, szalonych i krytykowanych, a okazujących się genialnymi, bez tak zwanych mind games z innymi trenerami, bez nieustannej krytyki sędziów, a nawet bez wielu kontrowersyjnych decyzji, takich jak rzucenie butem w Davida Beckhama. Wiele innych podobnych rzeczy, małych i wielkich, mógłbym wymieniać jeszcze długo. Przeraża nas i paraliżuje wizja tego, że kiedyś Szkot przejdzie w końcu na zasłużoną emeryturę. Dla kibica United ten nieuchronny scenariusz to najgorszy koszmar. Trudno się dziwić, odchodzili od nas najwięksi piłkarze: Cantona, Beckham, van Nistelrooy, Ronaldo… Zespół trwał jednak nienaruszony i z każdym pożegnaniem stawał się silniejszy. Na brak Cantony Ferguson odpowiedział „The Treble”, na odejście Beckhama Pucharem Anglii, po van Nistelrooyu przyszły trzy tytuły mistrzowskie z rzędu i Liga Mistrzów, a po Ronaldo mistrzostwo Anglii i finał Ligi Mistrzów. Za każdym razem to trener spajał drużynę mimo wykruszania się najmocniejszych ogniw. Dobry kowal przekuje nawet najbardziej uszkodzony łańcuch w nowy, jeszcze wytrzymalszy, co jednak, jeśli zabraknie kowala? Czy klub utrzyma się na szczycie, kiedy na ławce nie będzie już Fergusona? Oczywiście każdy ma taką nadzieję, jednak trudno zapomnieć, co stało się po odejściu równie legendarnego sir Matta Busby’ego, który prowadził drużynę przez dwadzieścia pięć lat. To właśnie wydarzenia z lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku łatwo tłumaczą, dlaczego tak paraliżująca jest wizja zmiany trenera. Sir Alex zapowiada jednak, że nie zostawi drużyny nieprzygotowanej i odejdzie tylko, jeśli będzie miał pewność, iż zostawia następcy najmocniejszy zespół, jaki stworzył. Jeśli mu się to uda, będzie to kolejny przyczynek do jakże już rozbudowanej legendy. Z drugiej strony, to nie tylko troska o dobro klubu powoduje, że drżymy na myśl o tym dniu. My przecież kochamy tego Szkota! Kochamy tak, jak kochamy ten klub. Gdy on odejdzie, klub będzie trwał, ale w kibicach coś umrze na zawsze.

W maju 2011 roku, dzięki uprzejmości stowarzyszenia kibiców Manchesteru United, miałem zaszczyt gościć na Old Trafford, na meczu ostatniej kolejki sezonu angielskiej Premier League między Manchesterem United a Blackpool. Była to również okazja do celebracji przypieczętowanego kolejkę wcześniej dziewiętnastego mistrzostwa Anglii. Z tej okazji krótką przemowę z murawy wygłosił sir Alex Ferguson. Kiedy dziękował kibicom, jako jednemu z filarów tego sukcesu, uświadomiłem sobie, że dziękuje również mi. Mimo że nie było w tym spotkaniu zwycięskiego gola w dziewięćdziesiątej minucie czy wybronionego karnego, ratującego wynik, było to jedno z największych przeżyć, które spotkało mnie na stadionie. Kilka miesięcy później kilkunastoosobowa delegacja MUSC Poland, niestety tym razem beze mnie, była świadkiem nadania trybunie północnej imienia sir Aleksa Fergusona. Było to dla nich takim samym przeżyciem, jak dla mnie słuchanie jego przemowy po zwycięskim sezonie. Jako kibice i jako stowarzyszenie jesteśmy dumni, że możemy być chociaż malutką częścią legendy tego wielkiego człowieka. Tym samym chcemy was gorąco zachęcić do przeczytania tej biografii, która równocześnie jest wspaniałą opowieścią.

Łukasz‍ Lamparski

Członek MUSC Poland

BEZ WĄTPIENIA

Wśród‍ idiotów

Wiatry znad Morza Północnego bez ustanku nacierały na tylną ścianę Beach End, która pozostawała niewzruszona. Beach End miało z tym do czynienia każdego wieczoru. Choć najbardziej odsłonięta trybuna należącego do Aberdeen Football Club obiektu Pittodrie Stadium jest nazwana całkiem trafnie, warto dodać, że kalifornijskie Malibu czy australijskie Manly Beach nie muszą się martwić o swoje miejsca w światowym rankingu przyjemnych, podmiejskich nabrzeży…

Wiatry wciąż wyły, ale na trybunach hałas dawno już ustał. Cała dwudziestoczterotysięczna publiczność maszerowała przez Merkland Road w stronę centrum miasta. Najpóźniej, jak zawsze, wyszli młodzi łowcy autografów i ich rodzice. Uprzątnięcie tego, co pozostało po meczu pomiędzy Szkocją a Anglią – ćwierćfinałem mistrzostw Europy U-21, zakończonym bezbramkowym remisem i odpadnięciem Szkotów, którzy nie odrobili strat z przegranego pierwszego meczu w Coventry – było zadaniem dziennikarzy, starannych woźnych futbolu.

Poważny Alex McLeish, ponury Steve Archibald, chłopięcy Alan Brazil – wszyscy dokładnie zakamuflowali wszelkie przejawy żalu. Triumfalni Anglicy, wśród których znajdowali się tacy przyszli giganci jak Terry Butcher i Glenn Hoddle, starali się nie wyglądać zbyt wyniośle, gdy szacowali swoje szanse na przejście całego turnieju i sięgnięcie tej wiosny po tytuł mistrzów Europy. Jednak, co naturalne, tryskał z nich optymizm (okazał się przesadzony, ponieważ w następnej rundzie przegrali u siebie i na wyjeździe z Republiką Federalną Niemiec). Dla dziennikarzy piłkarskich była to rutyna – później wszyscy szli do łóżek lub barów – więc w tę marcową noc 1980 roku mała grupa przyjezdnych z Anglii, po zdobyciu tak zwanych „wypowiedzi”, przygotowała je do publikacji i podyktowała przez telefon redakcjom w Londynie (przesyłanie materiałów z laptopa było dopiero melodią przyszłości), by następnie bezwiednie wylać się na ciemne ulice Aberdeenu w poszukiwaniu ukojenia.

W tym momencie reflektory lśniącej limuzyny opuszczającej parking na Pittodrie uprzejmie wskazały wyjazd na Merkland Road. W oknie po stronie kierowcy pojawiła się twarz Aleksa Fergusona. Choć nie zaczął jeszcze pracy w angielskim futbolu, był znany części z nas jako mocny, młody menedżer Aberdeenu, mającego wkrótce sięgnąć po pierwszy z trzech tytułów mistrza Szkocji zdobytych pod jego wodzą.

– Gdzie‍ idziecie, chłopaki? – spytał.

– Do najbliższej taksówki, która zabierze nas do hotelu – usłyszał. Jeśli czuł pokusę, by ponabijać się z Angoli, którym Merkland Road pomyliło się najwyraźniej z Park Lane w centrum Londynu, to jej nie uległ.

– Nigdy nie znajdziecie tu taksówki o tej porze – powiedział. – Wskakujcie…

Dzięki temu i innym spotkaniom Ferguson został uznany przez angielskie środowisko piłkarskie za równego gościa. Z taką reputacją przyszedł w 1986 roku do Manchesteru United, zastępując w roli menedżera Rona Atkinsona, który zostawił drużynę na dziewiętnastym miejscu w starej, liczącej dwadzieścia dwa zespoły First Division. Wyniki się poprawiły, ale nie na stałe. W sezonie 1986/87, choć utrzymali się w ekstraklasie, United przegrali między innymi z Wimbledonem (dwukrotnie), Oxford United, Norwich City i Luton Town, a kibice, w tym jego właśni synowie, nie byli przekonani do Fergusona. Mój znajomy powiedział, że powtarzał swoim synom, by zachowali cierpliwość i pamiętali, że wszyscy w klubie uważali Szkota za „dobrego chłopaka”. To nigdy ich nie uspokajało.

– Dobry chłopak! – parskali. – Nie chcemy dobrego chłopaka. Chcemy gnoja, który zdobędzie nam mistrzostwo!

Dostali i to, i to. Ferguson poprowadził United do jedenastu tytułów ligowych i stał się znany jako jeden z najsurowszych ludzi w futbolu, a jego byli piłkarze darzą go o wiele mniejszą sympatią niż wskazują na to ich publiczne wypowiedzi. Nie wyrywa się już też do zapraszania angielskich dziennikarzy do swojego samochodu. Jakieś dwadzieścia dwa lata po jego geście z Aberdeenu – był maj 2002 roku, dzień przed wizytą drużyny Arsenalu, która przyjechała potwierdzić, że pożycza na rok tytuł mistrzowski – spotkał się z wysłannikami gazet. Na samym początku został poproszony przez człowieka z „The Sun” o ocenę pierwszego sezonu Juana Sebastiána Veróna w United. Jednak Ferguson chciał najpierw poznać zdanie reportera, który odparł, że według niego Verón nie był wart swojej ceny. Szkot wybuchł i skończył konferencję zanim na dobre się zaczęła.

– Nie chcę was widzieć! – krzyczał. – Już z wami, kurwa, nie rozmawiam. Verón to zajebisty zawodnik. Jesteście pieprzonymi idiotami!

W pewnym stopniu było prawdą, że Verón miał w sobie nutkę geniuszu. Po raz pierwszy zobaczyłem go, gdy grał dla Argentyny w sparingu z Brazylią na Maracanie w Rio de Janeiro w 1997 roku. Nie miał jeszcze nawet dwudziestu dwóch lat, a już występował we włoskiej Sampdorii. Był tak niestrudzonym i utalentowanym elementem linii pomocy, że porażkę 0:1 Brazylijczycy mogliby uznać za sukces. Wyglądał na potencjalną gwiazdę zbliżających się mistrzostw świata we Francji, ale pomimo całkiem imponującej postawy w meczu z Anglią, w którym czerwoną kartkę zobaczył David Beckham, Verón nie spełnił wszystkich oczekiwań. Potem przeniósł się do Parmy, a wreszcie do Lazio, skąd Ferguson kupił go za dwadzieścia osiem milionów funtów.

Po swoim wybuchu Szkot zatrzymał Veróna na kolejny sezon, by następnie sprzedać go za piętnaście milionów funtów do Chelsea, gdzie też nie przetrwał zbyt długo. Później znów był przez chwilę we Włoszech, w Internazionale, ale ostatecznie wrócił do Argentyny, by dołączyć do Estudiantes de la Plata. I odniósł tam taki sukces, że Diego Maradona przywrócił go do reprezentacji narodowej i zabrał na mistrzostwa świata w 2010 roku.

Dlaczego w Anglii Verón okazał się klapą? Najbardziej prawdopodobna odpowiedź jest taka, że na półmetku kariery zabrakło mu determinacji, potrzebnej każdemu piłkarzowi chcącemu zabłysnąć na Wyspach. Jednak nie ma żadnych wątpliwości, że tym razem idioci mieli rację – a Fergusonowi z pewnością nie podobała się krytyka ze strony ludzi, których uważał za podgatunek.

Nie zawsze tak było. Dorastał w Szkocji jako piłkarz w latach, w których można było zaprzyjaźnić się ze zwykłym człowiekiem, który często okazywał się później dziennikarzem. Ferguson twierdzi, że pewnego razu, gdy był zawieszony na zagraniczny mecz Rangersów, on i jego kolega z drużyny, Sandy Jardine, usiedli na trybunie prasowej i napisali relację ze spotkania, która została wydrukowana pod nazwiskiem dziennikarza ze „Scottish Daily Express”. Jednak z biegiem lat, poza utrzymywaniem znajomości z takimi weteranami jak Hugh McIlvanney z „Observera”, a potem „Sunday Timesa”, Ferguson nabierał pogardy dla tego, czym stała się prasa.

Miało to podstawy. Tendencja do spekulowania i wyolbrzymiania zaczęła się ujawniać nie tylko w tabloidach, ale też poważnych gazetach, nie wspominając o takich wyczynach, jak podsłuchiwanie rozmów, czego ofiarą padli między innymi Sven-Göran Eriksson i nieszczęsny prezes FA, Lord Triesman (ustąpił ze stanowiska w maju 2010 roku po tym, jak przyłapano go na kontrowersyjnych wypowiedziach dotyczących walki o organizację mistrzostw świata w 2018 roku).

– Nie chodzi nawet o dziennikarzy, ale o to, do czego są zmuszani przez swoje gazety – powiedział mi kiedyś Ferguson. Łatwo się z tym zgodzić…

Nie był zbyt przekonujący, gdy lekceważył niektórych młodszych dziennikarzy za zakładanie „rozdartych dżinsów” na jego konferencje, tak jakby sam nigdy nie przyszedł w dresie czy nawet krótkich spodenkach. Ferguson nie zdawał sobie sprawy z takich braków konsekwencji i było to jego bronią, a narastające sukcesy tylko to podkreślały. Może nieustannie narzekać na niesprawiedliwość, jednocześnie zachowując się nie fair w stosunku do arbitrów. Może domagać się szacunku, samemu zachowując się opryskliwie. Pewnego razu w Birmingham reporterka telewizyjna Rebecca Lowe zadała mu grzeczne pytanie, na które odparł: „Oglądałaś mecz?”.

To był wczesny etap sezonu 2009/10, gdy miał sześćdziesiąt siedem lat. Sir Bobby Robson, którego Ferguson podziwiał, był w podobnym wieku, gdy przeprowadziłem z nim wywiad wykorzystany w biografii José Mourinho.

– Pozwól, że powiem ci, co dzieje się z trenerami, którzy odnoszą sukces – mówił Robson. – To przytrafiło się również mnie. To się dzieje z nami wszystkimi. Zdobywamy trochę władzy, prawda? Ten sukces… wiesz, co sobą reprezentujesz… wiesz, co ludzie o tobie myślą. A ta władza, ta kontrola, którą masz nad ludźmi, w końcu się w tobie zakorzenia. Wykorzystujesz swoją pozycję, by stawać się potężniejszym, niż tak naprawdę jesteś.

Pod koniec lata 2009 roku w katedrze w Durham odbyło się nabożeństwo żałobne poświęcone sir Bobby’emu, a Ferguson dał wspaniale czułe wystąpienie, tak jak zawsze, gdy jest proszony o mowę pożegnalną (mówi się, że nikt inny nie pojawił się na tak wielu pogrzebach, co samo w sobie daje nam zupełnie odmienne spojrzenie na człowieka, który ma tak wiele innych rzeczy na głowie). W pociągu powrotnym do Londynu usiadłem obok McIlvanneya i skorzystałem z możliwości, by spytać go o jego przyjaciela.

– Alec – powiedział (skrócone imię Fergusona zaczęto wymawiać „Alex” dopiero po tym, jak opuścił Szkocję) – to dobry człowiek.

McIlvanney na tym poprzestał, choć wiedział, że oczekiwałem trochę głębszej analizy. Jednak nikt, rzecz jasna, nie jest tak prosty.

Bohater i inspiracja

McIlvanney pozostał bliskim przyjacielem Fergusona, nawet po tym, jak uprzejmie zasugerował mu odejście z United po wczesnym odpadnięciu drużyny z Ligi Mistrzów w 2005 roku. Napisał o Fergusonie, że „jego dokonania są już tak monumentalne, że niedawne zdarzenia nie mogą rzucić na nie żadnego cienia (…). Osobiście wyreżyserowane odejście byłoby pełne godności i honoru, które mu się należą (…). Nigdy nie może pozwolić sobie na ryzyko zdalnego zwolnienia przez właścicieli z Florydy (…). Zawsze nadchodzi czas, gdy najlepsi i najodważniejsi bokserzy powinni rzucić ręcznik”.

Choć nigdy nie ośmieliłbym się uważać za przyjaciela Fergusona, nie mówiąc już o tak bliskiej relacji jaką ma z McIlvanneyem, znam go dłużej niż większość dziennikarzy. Zawsze, pomimo sporadycznej życzliwości z jego strony, był dla mnie raczej bohaterem i inspiracją niż kumplem. Nie sugeruję, że zaoferowano mi wybór w tej sprawie.

Jedna z moich ulubionych historii na temat Fergusona opowiada o dziennikarzu, którego wysłano do Manchesteru, by zajmował się United dla pewnego tabloidu. Podczas pierwszej konferencji Fergusona, na którą przyszedł, śmiało przedarł się przez grupę dziennikarzy, wystawił rękę i przedstawił się.

– Alex, teraz, gdy będziemy razem pracować, zastanawiałem się, czy mógłbyś dać mi swój domowy numer telefonu – szepnął. Odpowiedzią Fergusona było drwiące parsknięcie, a gdy zawstydzony reporter zaczął się wycofywać, Ferguson dodał:

– I nie myśl za dużo o tym cholernym uścisku dłoni!

Ferguson jest bohaterem i inspiracją z wielu powodów. Nad wszystkim góruje jego zdolność zarządzania czasem. Muszę przyznać, że gdy mam za dużo na głowie, pytam się: „Co zrobiłby Ferguson?”.

Odbyłem z nim wyjątkowo pamiętną rozmowę pod koniec 2008 roku, gdy umierał nasz wspólny znajomy. Hymie Wernick był dealerem samochodowym w Manchesterze. Poznałem go wiele lat wcześniej poprzez kolegę z pracy, Roya Collinsa. Łatwo było go polubić, ale mimo to zawsze, gdy przyjeżdżałem w obowiązkach służbowych z Londynu do Manchesteru, obwiniałem się, że brakowało mi czasu, by się z nim spotkać. Pewnego razu spytałem Fergusona, jak ze zdrowiem Hymiego. „Niezbyt dobrze” – powiedział, opóźniając wejście na konferencję prasową i dzieląc się ze mną każdym szczegółem jego stanu zdrowia oraz informacją, że choroba z pewnością jest śmiertelna. Gdy dodał, że Hymie jest w całkiem niezłym nastroju, ale czasami ma zaniki pamięci, zdałem sobie sprawę, że Ferguson często odwiedzał go w szpitalu. On, który ma nieskończenie więcej zajęć ode mnie, okazał się nieskończenie lepszym przyjacielem niż ja.

Jednym z wysoko postawionych przyjaciół Fergusona – przynajmniej gdy krajem rządził Tony Blair – był Alastair Campbell, często określany przez szkockiego trenera jako prawdziwy przyjaciel, „ten, który wchodzi przez drzwi, gdy inni zakładają płaszcze z zamiarem wyjścia”.

Istnieje mnóstwo anegdot, które udowadniają jego gotowość do poświęcenia czasu dla dobrych spraw. Gdy w kwietniu 2010 roku szedłem na stację kolejową Piccadilly po zwycięskich dla United derbach na City of Manchester Stadium, usłyszałem głos wydobywający się z vana stojącego w korku: „Hej, odpuść naszemu Fergiemu!”. Domyśliłem się, że ma to związek z artykułem, w którym powiązałem ze sobą niezbyt popularne rządy rodziny Glazerów z Irlandczykami z branży wyścigowej, Magnierem i McManusem, którzy sprzedali United Amerykanom w 2005 roku. Ten tekst rozdrażnił wielu wielbicieli Fergusona. Podszedłem więc, by porozmawiać z krzyczącym do mnie człowiekiem i dopiero wtedy zauważyłem, że van był przerobiony; chłopak i jego koledzy byli niepełnosprawni.

– Fergie jest wspaniały – powiedziano mi. – Zawsze ma dla nas trochę czasu.

Są też jednak anegdoty, które pozwalają stwierdzić, że upływ czasu i nieustanne pochlebstwa zrobiły z niego szorstkiego człowieka. Podczas długiego wywiadu telewizyjnego z sir Davidem Frostem w 2008 roku wyglądał na spokojnego, aż nagle wybuchł, gdy przypomniano mu, że Gary Lineker skrytykował go za protest przeciwko BBC, której Ferguson nie chciał udzielać wywiadów.

– Lineker – powiedział Ferguson po krótkiej przerwie na pośpieszne poszukiwanie odpowiedniej broni słownej – sam zatrzymywał artykuły przed drukiem. – I dodał, że „w sprawie BBC zajmuje tylko stanowisko”. Brzmiało to zabawnie, ale obie te rzeczy trzeba rozróżniać.

Trudno powiedzieć, jakim człowiekiem jest Ferguson – dobrym czy złym. Łatwo dojść natomiast do wniosku, że chodzi własnymi ścieżkami. To oddziela go od reszty. Na początku XXI wieku cała Wielka Brytania była w stanie bezustannego zachwytu; wszystko było „super” i „mega”. Ferguson, rzadko podążający za modą językową czy jakąkolwiek inną – fryzury nie zmienił, odkąd zaczął grać w piłkę, a ubiór opiera na schludnym płaszczu z luksusowego sklepu Crombie, kupionym za tygodniówkę zarobioną w Rangersach – naprawdę zachwycał ludzi. Nawet McIlvanney musiał być zaskoczony reakcją na swój napisany w dobrej wierze artykuł z 2005 roku. Ferguson przegrał wtedy z José Mourinho walkę o mistrzostwo. W 2006 roku miał przegrać raz jeszcze – a potem zdobył trzy tytuły z rzędu i drugi Puchar Europy.

Obowiązki Fergusona w jakiś sposób nie powstrzymywały go przed uprawianiem hobby. Były wśród nich wyścigi konne, do których stopniowo powracał po karcącej porażce sądowej z Magnierem i McManusem w sprawie praw do konia Rock of Gibraltar. Innym hobby było wino, w szczególności czerwone, francuskie, którego niuansami zainteresował go hotelarz spotkany podczas wyjazdu do Francji na mecz Montpellier w 2001 roku; może to przypadek, ale jego ulubione wina zawsze okazywały się tymi najdroższymi. I była też polityka.

Michael Crick, zasłużony prezenter telewizyjny, dziennikarz, kibic United i kronikarz życia Fergusona, opisał jego politykę w ten sposób: „Podobnie jak Alastair Campbell, Ferguson stosuje socjalizm pragmatyczny: jako zadeklarowany kibic piłkarski martwi się głównie o to, by jego drużyna wygrywała”. Do tego powinienem dodać, że ma odruchy plemienne. Jego odpowiedzi są raczej stronnicze aniżeli intelektualne. W wywiadzie z Campbellem dla „New Statesman” w 2009 roku zadeklarował: „Dorastałem w wierze, że Partia Pracy była partią człowieka pracy i wciąż w to wierzę”. Pierwsza odpowiedź przyszła e-mailem z Glasgow: „Ferguson pamięta marzenie”.

Choć skrytykował kiedyś Margaret Thatcher – „Nie porównujcie mnie do tej kobiety”, rzucił, gdy powiedziano mu, że podobnie jak ona potrzebuje tylko kilku godzin snu – jego rządy w Manchesterze United opierały się na ekstremalnym kapitalizmie, co z radością przyznaliby Glazerowie i ich poprzednicy, Magnier i McManus.

Ferguson mógłby z przyjemnością zaakceptować definicję klubu piłkarskiego jako nastawionej na zysk dyktatury. W artykule na temat wyższości Mourinho po zwycięstwie Interu Mediolan w finale Ligi Mistrzów w 2010 roku Matthew Syed z „Timesa” napisał: „Ferguson ma raczej skłonności megalomańskie niż narcystyczne, ale konsekwencje są takie same. Główną zasadą panującą w Manchesterze United jest prymat Fergusona”. Nie jest to nic unikalnego; w miejsce Manchesteru United można by wstawić Arsenal, a Fergusona zastąpić Arsene’em Wengerem. Jednak autor odnalazł subtelną różnicę pomiędzy Fergusonem a Mourinho: dyktatura Fergusona opiera się na jego przekonaniach, a nie na ego.

Można to wyczuć w jego zamiłowaniu, być może nieświadomym, do frazy, która nie pozostawia pola do dyskusji; często kończy stwierdzenia czymś w rodzaju „bez wątpienia”. Jednak im bardziej znaczący człowiek, tym bardziej powinien być kwestionowany – właśnie dlatego, że ma drapieżne nawyki, które pomogły mu w osiągnięciu sukcesu. Dla Fergusona sędziowie i wszystkie pozostałe gatunki władz piłkarskich są jak myszy i szczury – więc musimy pilnować go jak jastrzębia.

Zasiany w żyznej glebie

Może już nigdy nie być następnego Fergusona. A na pewno nie będzie następnego takiego środowiska piłkarskiego, w jakim się wychował.

Przed przyjazdem do Aberdeenu, gdzie miał wreszcie zostać bardziej rozpoznawalny, spędził w szkockim futbolu dwie dekady. Grał dla sześciu klubów, dwa kolejne trenował. Jednak dzisiaj mógłbyś zjeść śniadanie, wsiąść w samochód i przy dobrze zaplanowanej, niezakorkowanej trasie zdążyłbyś wybrać się na wycieczkę objazdową po miejscach, w których do tamtej pory pracował, i wrócić w sam czas na kolację. Szkocki futbol, z którym dorastał, był cudownie intensywny. Każdy metr kwadratowy boiska był pełen pasji i poświęcenia.

Wszystkie te cechy reprezentował Hampden Park – wielka arena Glasgow, na której bito rekordy oglądalności. Ferguson przyczynił się do jednego z nich. Jako nastolatek dołączył do liczącej sto trzydzieści pięć tysięcy kibiców publiczności, która oglądała zwycięstwo Realu Madryt nad Eintrachtem Frankfurt 7:3 w finale Pucharu Europy w 1960 roku. To był niezapomniany spektakl i mecz wielkiej wagi: każdy, kto go widział (Ferguson i pozostali zdumieni widzowie; my, gapiący się z niedowierzaniem w nasze czarno-białe telewizorki) jeszcze bardziej zakochał się w futbolu. Tak samo jak później, gdy kolorowe już transmisje pokazały nam magiczną Brazylię w Pucharze Świata 1970.

Jednak te sto trzydzieści pięć tysięcy pojawiło się tamtego majowego wieczoru w 1960 roku, nie wiedząc, co ich czeka. Szkoci, wypełniający większość stadionu (w czasach, gdy turystyka nie była jeszcze tak rozwinięta jak dzisiaj, nawet taka okazja nie skłoniła fanów z Niemiec i Hiszpanii do przylotu na Wyspy), kierowali się prostą, zwyczajną chęcią zobaczenia najlepszych piłkarzy Europy. Nikt nie interesował się tym, kto wygra, nie było powodu, by kibicować czemukolwiek poza samym widowiskiem. Real zdobył mistrzostwo Europy w każdej z poprzednich czterech edycji turnieju, ale Eintracht wyglądał na niezwykle obiecującego rywala. W półfinale wyrzucił mistrzów Szkocji, pokonując Rangersów 6:1 u siebie i, jakby to nie wystarczyło, 6:3 na Ibrox.

Ferguson był na drugim meczu Rangersów i jako młody aspirant Queen’s Park, które grało na Hampden, dostał darmową wejściówkę na finał. Opowiadał, że dzień wcześniej chłopcy z Queen’s Park trenowali na przyległym Lesser Hampden i mieli szansę obejrzeć trening gwiazd przed meczem finałowym.

– To było jak z bajki. Byłem na półfinale. Jako kibice Rangersów i młodzi chłopcy uważaliśmy, że piłkarze Frankfurtu to bogowie i muszą wygrać. A Real rozjechał ich 7:3! Ten mecz był odpowiedzią na wszystkie marzenia europejskiego futbolu.

Tak więc fitba[1] sama w sobie ściągnęła na stadion Fergusona i tłumy jego rodaków. Z pewnością nigdy wcześniej nie zdarzyło się, by tak wielu ludzi przyszło na mecz piłkarski rozgrywany na neutralnym gruncie. A przy małej i wciąż malejącej liczbie stadionów o stu trzydziestu pięciu tysiącach miejsc (Hampden ma teraz pięćdziesiąt dwa tysiące) nie mogło się to zdarzyć po raz kolejny. Szkocja ma prawo być z tego dumna i powoływać się na ten fakt, gdy ludzie pytają, jakim cudem ten kraj zrodził tak wielu wybitnych menedżerów: nie tylko Fergusona, ale też Jocka Steina i Matta Busby’ego, którzy poprzedzili go w doprowadzaniu brytyjskich drużyn na sam szczyt europejskiej piłki, jak również Billa Shankly’ego, który położył fundamenty pod sukcesy Liverpoolu. Nawet gdy w latach osiemdziesiątych przepływ piłkarzy ze Szkocji do Anglii zaczął zwalniać (większość przypuszczała, że młodzi ludzie, którzy wcześniej ćwiczyli piłkę dla zabawy, znaleźli ciekawsze zajęcia, w tym robienie niczego), szkoccy menedżerowie nadal mieli wielki wpływ na angielski futbol: Kenny Dalglish w Liverpoolu, a potem w Blackburn; George Graham w Arsenalu.

Szkoci troszczą się o futbol. Ferguson dorastał w takim właśnie środowisku. Ziarno zostało zasiane w żyznej glebie. Pod tym względem miał szczęście.

Kiedyś to o Francuzach mówiło się, że gdyby grali w piłkę równie dobrze, jak o niej myślą – to główni pomysłodawcy wszystkich form rozgrywek międzynarodowych – byliby nie do zatrzymania. Jednak pomiędzy 1984 a 2000 rokiem zdobyli dwa mistrzostwa Europy i Puchar Świata, pozbywając się tej łatki.

Szkotom zarzucano, że mimo wszystkich sukcesów trenerskich ich piłkarze rzadko mieli okazję przyjrzeć się z bliska tym błyszczącym pucharom. Odpowiedź na te zarzuty Szkoci mieli tylko przez chwilę, w 1967 roku, siedem lat po tym, jak młody Ferguson podziwiał Alfredo Di Stéfano i Ferenca Puskása biegających w białych strojach Realu. Tym razem to zielono-białe pasy Celtiku zawładnęły Europą, pokonując Internazionale w finale w Lizbonie i wprowadzając modę na brawurowy, ostry futbol[2].

Mimo irlandzkich tradycji Celtiku, osiągnęli to z pomocą piłkarzy znalezionych w promieniu trzydziestu mil od Glasgow. Północno-zachodnia Szkocja również wychowała wielkich menedżerów. Nie tylko Steina, ale Busby’ego i Shankly’ego; wszyscy święcili triumfy, gdy Ferguson dopiero dorastał. Tylko jedna część Wielkiej Brytanii mogła spierać się, że jest lepszą fabryką menedżerów: dość mały wycinek angielskiego północno-wschodniego wybrzeża, który najpierw dał światu Billa Nicholsona, a potem Dona Reviego i Briana Clougha.

Siłę szkockiego futbolu da się wyczuć nawet we wsiach położonych na wschodzie kraju. Przejażdżka rowerowa na obrzeża Dundee może się skończyć przejazdem przez skrzyżowanie ze znakiem informującym o odległości do okolicznych wsi, który można pomylić z lekko niewiarygodną tabelą niższej ligi: Arbroath 7, Brechin 4, Montrose 6, Forfar 8. Jednak mocno industrialny zachód Szkocji, miejsce Fergusona, zawsze był inny – twardy, wyjątkowy, a te Lizbońskie Lwy Steina w jakiś sposób go reprezentowały, uosabiały jego moc.

Real był piękny, wielki i przetrwał wszystkie zmiany, które w połowie XX wieku przyniosła globalizacja, ale Celtic w swoim wielkim dniu nie potrzebował urodzonego w Argentynie Kolumbijczyka, który reprezentował później Hiszpanię (Di Stéfano) ani „galopującego majora” z Węgier (Puskás). Celtic był wspaniałym plonem z pól, na których dorastał Ferguson. Oglądał rozkwit tego zespołu z bliskiej perspektywy, zostając nawet dobrym przyjacielem Steina. W 1983 roku, w finale europejskich rozgrywek w Göteborgu, sam poprowadził szkocką drużynę do zwycięstwa w bitwie z Realem, osiągając więcej niż to możliwe z Aberdeenem i wypływając na szersze wody, gdzie granice międzypaństwowe istniały tylko po to, by je przekraczać, a różnice kulturowe były tak zapomniane, że piłkarze Fergusona przybywali do Manchesteru United z prawie każdej grupy etnicznej.

Prawie. Piszę palcami dygoczącymi w niepewności, jest 2010 rok – na razie United nie kupili jeszcze żadnego Eskimosa.

NA POCZĄTKU

Dzieciństwo‍ w Govan

Nie da się wątpić w przywiązanie sir Aleksa Fergusona do Govan[3] z czasów jego młodości. Jego autobiografia tworzy tak poruszająco romantyczny obraz – zgiełk ulic wypełnionych kataryniarzami, piosenkarzami, sprzedawcami owoców i bukmacherami – że czytelnik jest skłonny postawić znak równości między Govan a filmowym Manhattanem. Jednak stwierdzenie, że taki a nie inny Ferguson jest wynikiem dorastania w tym miejscu, byłoby uproszczeniem. Govan ze szczęśliwego dzieciństwa Szkota wychowało przecież niezliczoną ilość ludzi, którzy nie podbili świata, zadowalając się operowaniem żurawiem w stoczni; ludzi, dla których ambicja, jak pisze Ferguson z godną podziwu czułością, była praktycznie synonimem przetrwania. Według Szkota część z nich zmarnowała życie przez alkohol (i znów pisze to bez cienia wyniosłości czy pogardy) lub nawet poszła do więzienia.

Ferguson urodził się w święta Bożego Narodzenia w 1941 roku, wkrótce po ataku Japończyków na Pearl Harbor i ponad dwa lata po rozpoczęciu II wojny światowej (ażeby nie było podejrzeń, że to on ją wywołał…). Razem z młodszym bratem, Martinem, dorastali w skromnej, ale przyzwoitej kamienicy, dzieląc jedną z dwóch sypialni. Mieli własną toaletę, ale ze starej cynkowej wanny trzeba było korzystać w pokoju dziennym. Chłopcy byli szorowani raz w tygodniu i uczono ich prostych zasad, zgodnie z którymi postępowali nie tylko w dzieciństwie, lecz aż do dziś. Ferguson miał sześćdziesiąt siedem lat, gdy powiedział Robertowi Phillipowi w wywiadzie dla szkockiej gazety „Sunday Herald”: „Największym szczęściem w życiu jest urodzenie się w kochającej rodzinie”. Rodzice zaszczepili w nim „wszystkie tradycyjne wartości klasy pracującej – dyscyplinę, dobre maniery, szczerość i przyzwoitość”. Gdy ojciec coś mówił, mówił to z przekonaniem. Był „bardzo, bardzo uczciwym człowiekiem”. Był „skrupulatnie punktualny”, a jednym z jego ulubionych powiedzeń było, że „jeśli coś jest warte zrobienia, warto zrobić to należycie”.

Dziesięć lat wcześniej, w Managing My Life: My Autobiography Ferguson napisał: „Tak naprawdę jesteś tym, czym są twoi rodzice”. Jego ojciec, Alexander Ferguson, choć był zamknięty w sobie, potrafił wściekać się tak, jak później robił to jego syn w otoczeniu sędziów, dziennikarzy, a nawet innych menedżerów. Lizzie Ferguson, która uwielbiała tańczyć, była silna. Ferguson opisał ją jako „kamień naszego życia”. Gdy zmarła na raka płuc, musiał stworzyć własny kamieniołom prężności. To było podczas początkowego okresu pracy w Manchesterze United.

Jego rodzice, z pomocą ich własnych rodziców i innych członków rodziny, tak jak działo się to zwykle w pierwszych dniach po wojnie, robili wszystko, by trzymać chłopców z dala od kłopotów, które czaiły się w Glasgow – mieście znanym z gangów – za każdym rogiem.

– Moi rodzice podsuwali mi różne pomysły, bylebym w nic się nie wdał, na przykład żebym dołączył do Life Boys, a później The Boys Brigade[4] – mówił.

Mimo to Alex i Martin nie unikali bójek, ale gdy wracali do domu, drzwi nie były zamknięte na klucz; matka często wracała z pracy i znajdowała kartkę od sąsiada, który pożyczył herbatę lub cukier.

Jego rodzice musieli pracować (oboje byli ochroniarzami w sklepie, Ferguson potem tę tradycję kontynuował), więc on i Martin spędzali dużo czasu z dziadkami.

– Nigdy nie mieliśmy wiele, ale nie nazwałbym tego biedą. Zawsze było co jeść, nigdy nie chodziliśmy na wagary, zawsze byliśmy czyści i porządni – opowiadał.

Wartości, jakie przekazano chłopcom, obrazuje też fakt, że Alex Ferguson, teoretycznie protestant, tak jak jego ojciec, wziął ślub z Cathy Holding z Kościoła rzymskokatolickiego, do którego należała jego pobożna matka (w zachodniej Szkocji takie aspekty małżeństwa były wtedy wytykane i komentowane, okazyjnie dochodzi do tego również dzisiaj). Robiąc to, Ferguson skorzystał z lokalnego zwyczaju, według którego ludzie wiązali się ze sobą wcześnie i na całe życie. Cathy miała się okazać klasycznym przykładem bezinteresownej żony, która daje mężowi siłę i natchnienie. Co nie oznacza, że każdy, kto by ją poślubił, zostałby niesamowicie utytułowanym menedżerem Aberdeenu i Manchesteru United.

Nie widać też podstaw, żeby po Martinie Fergusonie można było się spodziewać zdobycia takiej sławy i fortuny, jaką zyskał jego starszy brat. Martin rozwijał karierę piłkarską jako kreatywny pomocnik w szkockich klubach Patrick Thistle i Greenock Morton oraz Barnsley i Doncaster Rovers z niższych lig angielskich. Został grającym trenerem Waterford Town w Irlandii, a potem przez chwilę był menedżerem East Stirlingshire – podążając śladami brata – i Albion Rovers. Przez trzy lata pracował na pół etatu jako asystent Aleksa Millera w kolejnym byłym klubie jego brata, St Mirren, kolejne dziesięć lat spędzając w Hibernian.

Gdy Miller został zwolniony przez Hibs w 1997 roku, pracę stracił również Martin. Jednak brat zrobił wszystko, by zapewnić mu miękkie lądowanie, i wpisał go na listę płac Manchesteru United; od tej pory, pozostając na obrzeżach Glasgow, młodszy Ferguson działał jako klubowy skaut i obieżyświat. Ci złośliwsi kibice United wytykali mu, że zarekomendował sprowadzenie takich piłkarzy jak Kléberson, Liam Miller i Eric Djemba-Djemba. Ci łaskawsi przypisywali mu transfery Ruuda van Nistelrooya i Jaapa Stama. Jednak przede wszystkim żył, jak ogromna większość piłkarskiego środowiska Wielkiej Brytanii, w cieniu pewnego wielkiego człowieka.

Kto potrafi sprecyzować, dlaczego brat Martina na tak długo zasiadł na piłkarskim tronie? Pozwólcie, że przypiszemy niesamowitą karierę sir Aleksa Fergusona genetycznemu i środowiskowemu koktajlowi, którego sekrety nigdy nie zostaną odkryte – nawet jeśli przeprowadzimy analizę tak głęboką, że nie powstydziłby się jej sam Ferguson.

Ulica i szkoła

W dzień i w nocy na ulicach Govan nieustannie dało się słyszeć odgłosy stoczni. Z czasem zaczęły cichnąć. Stocznie takie jak Fairfield, gdzie pracował jego ojciec, były zamykane pomimo protestów, które wypromowały liderów związków zawodowych na prawdziwych celebrytów. Przykładem może być Jimmy Reid, którego Ferguson później poznał osobiście. Jednak jako chłopca interesowała go tylko ulica i szkoła, gdzie nie był ani aniołkiem, ani rozrabiaką i zaprzyjaźnił się z ulubioną nauczycielką, Liz Thomson. Znajomość okazała się tak trwała, że pół wieku później Liz zamieszkała z nim i Cathy w Cheshire.

W soboty dołączał do tłumów, które oglądały Rangersów na Ibrox (on i Martin byli, jak większość w Govan, niebiescy; ich ojciec potajemnie nosił zielone barwy Celtiku), a potem wracał do domu i podczas meczów rozgrywanych na ulicy wyobrażał sobie, że strzela dla nich gola. Zdobywanie bramek zawsze było bliskie sercu i duszy futbolu Fergusona.

Grał w piłkę w Life Boys (grupie będącej żeglarskim odpowiednikiem Wolf Cubs[5], której zadaniem było wbicie do młodych głów zdrowych, konstruktywnych i przede wszystkim zdyscyplinowanych poglądów) oraz w The Boys Brigade, do których awansowało się z Life Boys mniej więcej w tym wieku, w którym młodzi skauci stawali się harcerzami. Grał więc w drużynach harcerskich, a w szkole średniej, Govan High, zaczął występować w reprezentacji szkół Glasgow. Kolejny znak świadczący o tym, że jego kariera piłkarska nabierała skrzydeł, pojawił się, gdy został zaproszony do klubu Drumchapel Amateurs, akademii piłkarskiej słynącej z liczby wychowanków, którym udało się przejść na zawodowstwo.

Ferguson miał czternaście lat, gdy znakomity zarządca Drumchapel, Douglas Smith, zapukał do drzwi jego rodziców. Smith zmarł w 2004 roku w wieku siedemdziesięciu sześciu lat, mając na koncie wyszkolenie prawie trzydziestu reprezentantów Szkocji, w tym Kenny’ego Dalglisha, Andy’ego Graya, Archiego Gemmilla, Asy Hartforda, Johna Robertsona, Johna Warka i Paddy’ego Creranda, oraz około trzystu innych piłkarzy, między innymi Fergusona i Davida Moyesa, który został później przyjacielem i rywalem Aleksa jako menedżer Evertonu. Ojciec Moyesa był jednym z wielu rodziców wyznaczonych przez Smitha do prowadzenia klubowych drużyn juniorskich, poczynając od zespołów U-14. Ferguson opisywał później Smitha jako „fantastycznego człowieka” o „potężnym wpływie” na jego życie.

Smith pochodził z zamożnej rodziny klasy średniej, a po nauce w Cambridge służył w armii. W 1949 roku ucierpiał w wypadku i został zwolniony z przyczyn zdrowotnych, więc powrócił do Dunbartonshire, by prowadzić rodzinną firmę złomującą statki. Futbol był jego pasją, co początkowo wyrażał poprzez drużynę Boys Brigade w Drumchapel – wsi, która stała się z czasem dużym osiedlem Glasgow. Miał też twarde zasady moralne, o czym Ferguson opowiadał w wywiadzie dla „Sunday Herald”: „Douglas nie uczył cię tylko futbolu. On wpajał ci też reguły życiowe”.

Te zasady świetnie zgrywały się z nauką, jaką otrzymywał od rodziców.

– Dyscyplina, schludność, dobre zarządzanie czasem, nieprzeklinanie, dobry duch sportowy, ale też duch walki – opowiadał Ferguson.

Zarządzanie czasem i duch walki okazały się dla niego łatwiejsze do przyswojenia niż niektóre z pozostałych nauk, ale jego wdzięczność za bezinteresowne wskazówki Smitha – „jego majątek grał ważną rolę, ale poświęcał nam niezwykle dużo czasu” – może równać się tylko z podziwem dla jego wizji, dzięki której chłopcy jeździli na turnieje europejskie, by mierzyć się z rówieśnikami z Barcelony, Milanu i Juventusu. Porównał nawet Smitha z Mattem Busbym, pionierem Manchesteru United w europejskich pucharach, i zasugerował, że jego „skrupulatna” organizacja i przygotowania zapadały w pamięć. Ci chłopcy, którzy w sobotę rano musieli grać dla swoich szkół, a po południu reprezentowali Drumchapel, byli na przykład odbierani samochodem po pierwszym meczu i zawożeni na lunch.

– To było niewiarygodne, jak bardzo Douglas zawracał sobie nami głowę.

Co kilka niedziel Smith pozwalał im na trochę zabawy.

– Wskakiwaliśmy do jego wielkiego rovera w ósemkę czy dziewiątkę. Wiózł nas na lunch do swojej ogromnej rezydencji. Zbieraliśmy się w jego sadzie i graliśmy w piłkę na równo przystrzyżonej trawie. Nie obchodziło go, skąd pochodzisz… albo co stanie się z jego piękną trawą, obchodziło go tylko to, czy potrafisz grać w piłkę – mówi Ferguson.

Smith nie miał też czasu na rozważanie podziałów klubowych, więc Ferguson, który był „niebieski”, musiał biegać w zielono-białych pasach będących barwami Drumchapel.

Wkrótce po piętnastych urodzinach Ferguson został wybrany do gry w corocznym meczu pomiędzy szkołami Glasgow i Edynburga, gdzie poznał Johna Greiga. Stali się dobrymi przyjaciółmi w okresie, w którym Alex zdał sobie sprawę, że jego ambicją jest dołączenie do Rangersów. Greig był już wtedy znanym reprezentantem Szkocji, zawodnikiem cenionym o wiele bardziej niż było to pisane Fergusonowi. Gdy jednak John zagrał przeciwko niemu po raz pierwszy, poczuł się onieśmielony.

– Nie przez niego. Nawet go nie pamiętam. Wrażenie zrobił na mnie widok drużyny, która stała naprzeciwko nas. Wyglądali jak mężczyźni, a nie chłopcy z Glasgow! Przegrywając 0:4 czuliśmy się obezwładnieni przez o wiele większy i silniejszy zespół. Oni nas właściwie stłukli. Może od tego zaczęła się jego świetna passa!

Ferguson grał tego dnia w pomocy. Pamięta, że krył Greiga, który wydawał mu się malutki. Pamięta też, że strzelił gola z karnego i grał bardzo dobrze.

Piłka‍ i narzędzia

Ferguson odszedł ze szkoły, został przyjęty na praktyki do narzędziowni Wickman’s w dzielnicy przemysłowej Hillington i zrobił pierwszy duży krok w kierunku kariery piłkarskiej, opuszczając Drumchapel i dołączając do Queen’s Park wkrótce po szesnastych urodzinach.

Queen’s Park też było amatorskim klubem, ale zdecydowanie najbardziej cenionym w Szkocji – takim, który mógł pochwalić się nie tylko dziesięciokrotnym zdobyciem Pucharu Szkocji, ale też dwukrotnymi występami w finale Pucharu Anglii, choć było to w końcówce XIX wieku, gdy wśród drużyn pokonanych w drodze do przegranego finału z Blackburn Rovers na Kennington Oval były Aston Villa, Notts County, Blackburn Olympic i Old Wykehamists.

W 1903 roku Queen’s Park zbudowało największy stadion na świecie. Hampden Park pozostało nim aż do powstania Maracany w Rio de Janeiro przed Pucharem Świata 1950. W 1958 roku, gdy w głowach kibiców był jeszcze letni triumf Brazylii, która wreszcie sięgnęła po mistrzostwo świata, a nastoletni Pelé zadziwił i zachwycił planetę, strzelając hat-tricka w finale przeciwko organizującym turniej Szwedom (Szkocja ustanowiła nową narodową tradycję, wracając do domu po fazie grupowej), na Hampden echem odbijały się krzyki Aleksa Fergusona, który domagał się otrzymania piłki.

Szybko przeszedł przez młodzieżowe szczeble klubu i brakowało mu miesiąca do skończenia siedemnastu lat, gdy zaliczył pierwszy występ w drużynie seniorów – na wyjeździe przeciwko Stranraer.

Ferguson przyjechał na Central Station w Glasgow, by dołączyć do reszty zespołu i wybrać się w kilkugodzinną podróż do miasta, które miało poczucie, że oczekiwanie na zaproszenie do ligi szkockiej aż do 1955 roku mogło mieć coś wspólnego z dalekim położeniem Stranraer na południowo-zachodnim czubku Szkocji. Stamtąd odpływały promy do Irlandii. Innym powodem mogła być oczywiście obecność lewego obrońcy Stranraer, zidentyfikowanego przez Fergusona jedynie jako „McKnight”, który… ugryzł go podczas meczowej szamotaniny. Narzekający w szatni podczas przerwy po pierwszej połowie młodzieniec usłyszał od menedżera Queen’s Park, że powinien „ugryźć go z powrotem”. Niezależnie od tego czy wziął tę radę do siebie, usłyszeli ją pozostali, a w pełnej walki drugiej połowie obie drużyny zostały osłabione czerwoną kartką. To było cenne doświadczenie. Tak jak wynik: porażka 1:2.

Według wycinka z gazety to Ferguson strzelił gola dla Queen’s Park, „kończąc świetny solowy rajd błyskawicznym strzałem”. Co dziwne, pominął to w swojej książce. Przykład jego skromności? Czy dziura w pamięci? Każdy z tych powodów byłby rarytasem, skoro pamięć Fergusona jest często opisywana jako „fotograficzna”, a tamta fotografia z pewnością byłaby dla niego warta tysiąc słów.

Pod koniec lat pięćdziesiątych i na początku „szalonych” lat sześćdziesiątych, gdy Szkoci byli jeszcze nieświadomi nadchodzących rządów Partii Pracy, Beatlesów, Rolling Stonesów i, co nie było już tak wesołe, triumfu ich starszego brata z południa w mistrzostwach świata, szkocki futbol pokazał się z dość interesującej strony.

To Hearts, nie Celtic, konkurowali z Rangersami o władzę, zabierając puchar mistrzowski do Edynburga w 1958 i 1960 roku. Dundee zasiadło na tronie w 1962 roku, a Kilmarnock w 1965, zanim Celtic pod wodzą Jocka Steina obudził się z długiego snu i rozpoczął passę dziewięciu mistrzostw z rzędu, podczas której klub sprowadził też do Szkocji Puchar Europy.

Queen’s Park nie byli zaproszeni do tańca. Wykonali ukłon w stronę swojej historii, spędzając dwa sezony w ekstraklasie, a w składzie – choć drużyna spadła do drugiej ligi na kilka miesięcy przed debiutem Fergusona – znajdowali się piłkarze, którzy przewyższyli Aleksa pod tym względem, że reprezentowali Szkocję na arenie międzynarodowej.

Jednym z nich był Willie Bell, który miał wkład w sukcesy Leeds United pod wodzą Dona Reviego. Inny, Davie Holt, przeszedł do Hearts po reprezentowaniu Wielkiej Brytanii w Igrzyskach Olimpijskich w 1960 roku w Rzymie. On i Ferguson jeździli razem na treningi Queen’s Park autobusem z dzielnicy Hillington, gdzie pracowali. To były szczęśliwe i, jak podkreślał potem Holt, czysto amatorskie czasy.

– Ludzie pytali mnie, czy gra w piłkę przynosiła mi jakieś pieniądze. Uwierzcie mi: nie miałem z tego złamanego grosza! W Queen’s Park grałeś z myślą o historii klubu; to była bajeczna historia.

Po zawstydzającej porażce ze Stranraer piłkarze Queen’s Park wymknęli się z malutkiego obiektu Stair Park i przeszli przez tory kolejowe na stację, oczekując na pociąg powrotny do Glasgow.

Pokonali Alloa Athletic 4:2, a Ferguson strzelił gola na Hampden i sporadycznie pojawiał się w pierwszym składzie. Bill Pinkerton, bramkarz Queen’s Park, wspominał, że Fergusona „trudno było pozbawić piłki, bo wszędzie wpychał łokcie i ręce”. Jeśli chodzi o trening, Pinkerton ma dość zaskakujące wspomnienia.

– Kilku z nas uważało, że mógłby pracować o wiele ciężej. Pamiętam, że czasami wydawało mi się, że nie wkłada w to całego serca. Kilka razy pokłócił się z trenerami, Williem Gibsonem i Frankiem Lyonem. Zawsze chodziło o typ treningów. Zaczynaliśmy od dwóch okrążeń po torze żużlowym na Hampden. Potem biegaliśmy w kółko po trybunach, po wszystkich schodach na samą górę, a potem znów na dół. Następnie dziesięć sprintów, i to był cały trening. Alex ciągle narzekał, mówił, że powinniśmy robić co innego. Nie mieliśmy jednak innych możliwości, ponieważ jako amatorzy, którzy zarabiali na życie gdzie indziej, trenowaliśmy wieczorami, a Hampden nie miało wtedy oświetlenia. Były tylko lampy przed główną trybuną, trenowaliśmy praktycznie po ciemku. Nie mogliśmy ćwiczyć z piłką, dopóki wieczory nie robiły się jaśniejsze.

Ferguson dzięki innym rzeczom nie zapisał się w pamięci kolegów jako tytan pracy.

– Dwóch czy trzech z nas dobrze biegało na ćwierć mili – opowiada Pinkerton. – Niektórym się to nie podobało. Zaczynając bieg, szukaliśmy wzrokiem pozostałych, ale na torze nie było nikogo. Chowali się w tunelu albo gdzieś indziej i dołączali do nas na trasie, gdy trochę już przebiegliśmy. Alex zawsze był jednym z nich. Nie był więc szczególnie entuzjastyczny. Nie wyróżniał się też jako zawodnik. Ale to był dobry chłopak.

Kłamstewko‍ w Perth

Ferguson zaczynał tracić cierpliwość i, choć w drugiej części sezonu dostawał coraz więcej okazji do gry w pierwszym składzie Queen’s Park, stał się podatny na „zaloty” Williego Neila – skauta St Johnstone na teren Glasgow. To była pośpieszna i nie do końca przemyślana decyzja. Co prawda Neil miał prawo zaznaczyć, że klub z Perth awansował do First Division, ale obiecał też Fergusonowi stałe miejsce w składzie. Alex uwierzył i podpisał roczny kontrakt. Naiwność…

Pozostał amatorem – w ramach praktyk w narzędziowni został przeniesiony do fabryki Remington Rand, również w dzielnicy Hillington – a podróż na trening w Perth i z powrotem dwa razy w tygodniu była kosztowna. Kombinacja autobusów, pociągów i taksówek pozwalała osiemnastoletniemu Fergusonowi opuszczać Hillington o czwartej po południu, docierać na boisko St Johnstone z kolegami mieszkającymi w Glasgow przed rozpoczęciem treningu i wracać do domu po północy, by chwilę się przespać, wstać o 6.45 rano i znów wyjść do pracy.

Gdy jeździł pociągiem, radość sprawiały mu dowcipy pozostałych piłkarzy. Podróż mogła nie stanowić takiego kłopotu, jeśli klub skrupulatnie oddawał pieniądze za wydatki. Jednak obietnice i rzeczywistość okazały się w St Johnstone bardzo dalekimi krewnymi…

Miejsce w pierwszym składzie? Ferguson zaczął zdawać sobie sprawę, że nic takiego dla niego nie przewidziano, gdy klub zakontraktował Jimmy’ego Gaulda. Ten starzejący się wyga, przechwycony z Evertonu, został potem ściągnięty z powrotem do Anglii, by… pomóc policji i trafić do więzienia za przewodzenie grupie ustawiającej wyniki spotkań oraz przyczynienie się do najbardziej niechlubnego skandalu korupcyjnego w historii brytyjskiego futbolu. Za kratkami wylądowali też dwaj reprezentanci Anglii, Peter Swan i Tony Kay, oraz ich były kolega z drużyny Sheffield Wednesday, David „Bronco” Layne.

Jak napisał w wydanej cztery dekady później książce Ferguson, wśród piłkarzy istniało podejrzenie, że korupcja wdarła się również do szkockich szatni. Według Iana Ure, środkowego obrońcy Dundee i reprezentacji Szkocji, który grał potem w Arsenalu i Manchesterze United, zanim zastąpił Fergusona w jego pierwszym miejscu pracy w roli trenera East Stirlingshire, było to więcej niż podejrzenie.

„Nigdy nie byłem pewien, ale miałem niepokojące wrażenie, że na początku lat sześćdziesiątych były w Szkocji takie mecze, które podlegały przynajmniej pod kategorię wątpliwych” – pisał Ferguson. Ure nie miał wątpliwości, że do jednego z nich mogło dojść na obiekcie St Johnstone, Muirton Park, w ostatnim dniu sezonu 1961/62. Remis gwarantował Dundee mistrzostwo, a St Johnstone utrzymanie w ekstraklasie. Jednak goście odrzucili ofertę w wysokości trzydziestu funtów na głowę (była to prawie równowartość ówczesnej tygodniówki), która miała przekonać ich do podziału punktów. Według Ure nie wszyscy w szatni Dundee wzgardzili tą propozycją.

– Jeden czy dwóch z nas chciało wziąć pieniądze – mówił.

Ferguson‍ grał tamtego dnia. Pierwszy sezon w Perth spędził w rezerwach, ale potem, gdy jego ojciec przeszedł operację raka jelita grubego i nie był w stanie kontynuować ciężkiej pracy w stoczni, Ferguson zdecydował się przejść na zawodowstwo, podpisać kontrakt na pół etatu, i jednocześnie utrzymać pracę w Glasgow. Grał częściej i zaczął strzelać gole dla walczącego o utrzymanie zespołu.

Te‍ bramki nie wystarczyły jednak, by St Johnstone miało swój los w swoich rękach. W decydującym dniu za drużyną Dundee, która pokonała dwudziestodwumilową drogę wzdłuż rzeki Tay, podążyło dwadzieścia pięć tysięcy kibiców, którzy wraz z pięcioma tysiącami gospodarzy pobili rekord frekwencji na Muirton Park. „Dundee było wtedy drużyną bez żadnej widocznej skazy. Mieli mieszaninę wszystkich atrybutów potrzebnych do zdobycia mistrzostwa” – pisał Ferguson. Minęło czterdzieści lat, ale wyrecytował z pamięci ich skład: „Slater, Hamilton, Cox, Seith, Ure, Wishart, Smith, Penman, Gilzean, Cousins, Robertson”.

Choć‌ trzeba przyznać, że była to niezła próba, muszę wprowadzić kilka poprawek. Bramkarzem nie był Bert Slater, który przeszedł do Dundee z Liverpoolu w samą porę na rozgrywki Pucharu Europy w następnym sezonie, lecz Pat Liney. Alan Gilzean miał koszulkę z numerem 10, a Alan Cousin (liczba pojedyncza, choć wielu ludzi popełniało ten sam błąd, co Ferguson, mówiąc „Cousins”) miał numer 9.

Wiem,‌ ponieważ byłem tego dnia w ciemnoniebieskim tłumie, oślepiony przez słońce, czternastoletni, nerwowo wciskający się na wypełnione po brzegi trybuny, oczekując na święto, które po upływie prawie pół wieku pozostaje wyjątkiem w historii Dundee. Po raz pierwszy znalazłem się w tym samym miejscu, co Ferguson, ale jeśli wiedziałem wtedy, kim był, to szybko o nim zapomniałem. W tym historycznym dniu nasze oczy skierowane były tylko na Dundee. Przynajmniej dopóki obrońcy St Johnstone nie zaczęli faulować naszego niezwykle kunsztownego i doświadczonego skrzydłowego, Gordona Smitha. Wtedy możliwość spadku St Johnstone do drugiej ligi wydawała się całkiem atrakcyjna.

Zaczęli‌ dzień z optymizmem. Nawet gdyby przegrali, wciąż mogli liczyć na to, że jedna z drużyn pod nimi – Falkirk, St Mirren, Aidrieonians – nie zdoła wygrać meczu i pozwoli im na utrzymanie. Gdyby porażka była nieznaczna, niewykluczone, że mogliby przetrwać. Jednak całkowitą gwarancję utrzymania dawał im dopiero remis – remis, który jeden z piłkarzy próbował kupić.

Ian‌ Ure nie powiedział, kim był ten człowiek, zdradzając tylko, że chodziło o jednego z rezerwowych.

– Zaoferował‍ paru naszym zawodnikom pieniądze za remis i gdy przedyskutowaliśmy to między sobą, stało się jasne, że jeden czy dwóch z nas chciało je wziąć. Zagroziłem, że pójdę i zgłoszę to do naszego menedżera [Boba Shankly’ego, brata legendy Liverpoolu, Billa]. To był koniec rozmowy. Nie działo się nic więcej.

Takie‌ oferty nie były wtedy niespotykane. Podejrzewano, że piłkarze, nawet reprezentanci kraju, ustawiali wyniki, by wygrywać zakłady bukmacherskie – obstawianie zwycięstwa dwóch drużyn grających na wyjeździe, za co płacono w stosunku 10:1, było ponoć szczególnie popularne.

W‌ szatni St Johnstone wiedziano o próbie korupcji na Muirton Park, choć niekoniecznie wiedzieli o tym wszyscy piłkarze zespołu. Jeden z zawodników powiedział mi wiele lat później, że był przeciwny ustawianiu wyników, ale mógłby zmienić zdanie, gdyby wiedział, że kluby walczące z St Johnstone o utrzymanie same nie grały czysto.

Dla‌ obrońcy Jima Lachlana ten temat jest wstydliwy. Spytany o historię Ure, odparł:

– Nie‌ mogę powiedzieć „tak” albo „nie”.

Lachlan‌ wiedział, że w futbolu nie brakowało „oszustów, prawdziwych oszustów”, odkąd już na początku kariery podczas przegranego 0:5 meczu z Airdrie jeden z rywali nieustannie szeptał mu do ucha takie rady, jak „zostaw piłkę” i „nie przemęczaj się”. Lachlan pamięta swoje niedowierzanie.

– Nigdy‍ nie byłem kimś, kto by się nie przemęczał.

Ferguson,‍ według Lachlana „porządny chłopak”, miał identyczne podejście.

– Była‍ cała grupa, która przyjechała z Glasgow, i niektórzy byli szemrani. Alex był inny. On nawet nie pił ani nie palił.

Jednak‌ jego dobre nawyki nie pomogły w dniu, w którym St Johnstone spadło z ligi. Dundee grało tylko dla siebie i, cóż, prowadzili 3:0. Wtedy Ferguson strzelił gola głową, ale sędzia bramki nie uznał. Ferguson twierdził, że gdyby trafienie zostało zaliczone, St Johnstone utrzymałoby się w First Division – ale w regule stosunku bramek, używanej przed wprowadzeniem różnicy bramek, w której liczbę strzelonych goli dzieli się przez liczbę goli straconych, St Mirren i tak skończyłoby sezon nad nimi, ponieważ wygrało u siebie 4:1 z Dunfermline.

Ferguson,‌ przekonany o potężnej niesprawiedliwości, musiał wrócić do pracy w Hillington. Po rozpoczęciu nowego sezonu nie ucierpiał finansowo na spadku do Second Division tak bardzo, jak piłkarze z pełnymi kontraktami, ale jego kierownik z Remington Rand nalegał, by przestał jeździć pociągiem do Perth, a menedżer, Bobby Brown, zareagował przeniesieniem go do drużyny rezerw.

St‌ Johnstone znów awansowało, a jego kariera zwolniła. Właśnie wtedy, dzień przed meczem rezerw u siebie z Rangersami, Ferguson namówił dziewczynę brata, by zadzwoniła z Glasgow do Browna i udając jego matkę powiedziała, że Aleksa dopadła grypa. Brown wyczuł podstęp i wysłał telegram do domu Fergusona, domagając się, by natychmiast do niego zadzwonił. Jego rodzice się wściekli, lecz gdy Brown odebrał, przekazał nie tylko złe wieści: był wyraźnie rozdrażniony kłamstwem Aleksa, ale kilku piłkarzy z pierwszego składu naprawdę zachorowało na grypę, więc Ferguson miał stawić się w hotelu St Johnstone w Glasgow na dzień przed meczem na Ibrox.

Alex‍ nie tylko zagrał, ale strzelił hat-tricka w teatrze swoich dziecięcych marzeń. St Johnstone wygrało 3:2; nabrał wiatru w żagle. Promieniejąc wrócił do domu, gdzie matka pogratulowała mu występu i powiedziała, że o jego wyczynie wspomniano nawet w telewizji. Tymczasem ojciec, któremu dał bilet na mecz, siedział i czytał książkę. Ferguson spytał, co sądzi o meczu.

– Okej –‍ odparł i omal nie pochwalił syna za stosowanie się do jednej z jego reguł: jeśli nie oddajesz strzałów, nie strzelisz gola. Mniej niż dwadzieścia cztery godziny po tym, jak grożono mu wyrzuceniem z domu, Ferguson znów był szanowanym członkiem rodziny. Powoli dowiadywał się też, jak powstrzymywać młodych piłkarzy przed bujaniem w obłokach.

Za‍ rogiem czaiła się kolejna lekcja, która pomogła mu w karierze menedżera. Jako kawaler mógł żyć pełnią życia. Miał samochód i drogą kurtkę z Crombie oraz mnóstwo przyjaciół (niektórzy zostali nimi na całe życie). Było jednak jasne, że potrzebuje więcej niż jednego hat-tricka na Ibrox, by dostać się choćby w pobliże szczytu szkockiego futbolu. Potrzebował bodźca. Otrzymał go w formie miłości. Lub jej zaczątku. Pewnego wieczoru dostrzegł w sali balowej przy Sauchiehall Street Cathy Holding – dziewczynę, która naprawdę mu się podobała. Widywał ją w fabryce Remington Rand. Podszedł i prawie natychmiast weszli w związek, który stawał się coraz poważniejszy. Ferguson postanowił, że odejdzie z St Johnstone i spróbuje wycisnąć z kariery tyle, ile tylko zdoła.

Europa‌ z Dunfermline

Pomocną‍ rękę wyciągnęło Dunfermline Athletic. Pogłoski o zainteresowaniu tego klubu były dla Fergusona ekscytujące, ponieważ pod wodzą Jocka Steina drużyna z hrabstwa Fife osiągnęła imponujące wyniki w Pucharze Miast Targowych (później zastąpionym przez Puchar UEFA), pokonując między innymi Everton. Stein odszedł potem do Hibernian, ale jego następca i dotychczasowy asystent, Willie Cunningham, były obrońca reprezentacji Irlandii Północnej, też chciał sprowadzić Fergusona. Umowa została zawarta w szybkim tempie, a Ferguson, choć początkowo kontynuował pracę na dwa etaty, po kilku miesiącach zdał sobie sprawę, że nie przynosi mu to żadnych zysków i całkowicie poświęcił się karierze piłkarskiej.

Miał‍ już w głowie myśl, by się ożenić i założyć rodzinę (jako menedżer zawsze zachęca młodych graczy, by się ustatkowali). Praca w narzędziowni dała mu cenne wspomnienia – poczynając od strajku, który wzniecił po zwolnieniu kolegi (zakończył się fiaskiem po sześciu tygodniach), kończąc na spotkaniu Cathy – ale teraz miał dokładną wizję swojej przyszłości i nie było w niej codziennych porannych podróży zadymionym autobusem do fabryki.

Dunfermline‍ okazało się nie tylko miejscem prawdziwego piłkarskiego życia, ale też wizją życia po zakończeniu kariery zawodniczej.

– Gdy‌ zostałem pełnoetatowym piłkarzem, byłem zdecydowany, by pozostać w futbolu – opowiada Ferguson. – Jako praktykant w narzędziowni wstawałem z łóżka i wskakiwałem do zatłoczonego autobusu do Hillington, w którym każdy palił fajki. Potem mogłem kupić swój pierwszy samochód i codziennie rano jeździć do Dunfermline w świeżym powietrzu – co za odmiana! Zdecydowałem, że zostanę w futbolu i następnego lata zacząłem się starać o uprawnienia trenerskie.

Ferguson‌ miał szczęście, że przyszedł na East End Park, gdzie orzeźwiający wpływ Steina manifestowały żywe barwy odnowionego stadionu. Był domem szczęśliwego klubu, wręcz rodziny, w której większość piłkarzy wspólnie awansowała z juniorów do kadry pierwszego zespołu za sprawą Steina.

By‌ sprowadzić Fergusona, Cunningham musiał wyjrzeć poza klub – w zamian oddał napastnika Dana McLindona – ale nowy zawodnik został natychmiast zaakceptowany. „Chłopak, który stąpał twardo po ziemi” – takimi słowami opisuje go jeden z czołowych piłkarzy, Willie Callaghan.

– Fergie‌ nie był zmanierowany. Ale Dunfermline było klubem, do którego przychodziło się łatwo. Nie było wielkich nazwisk. Wszyscy mieliśmy takie same tygodniówki. W środy, gdy wypłacano nam pieniądze, pokazywaliśmy sobie nawzajem paski wypłat, tylko po to, żeby porównać podatek. Nie wydaje mi się, żeby teraz było to możliwe. A jeśli dostawałeś powołanie do reprezentacji Szkocji [co zdarzyło się Callaghanowi dwukrotnie], cała drużyna była zachwycona. To była szczęśliwa szatnia.

Po‌ treningach piłkarze zbierali się w kinowej kafejce i starodawnym zwyczajem, z użyciem solniczek i pieprzniczek, dyskutowali na temat taktyki.

– Z biegiem‌ czasu Fergie coraz bardziej się w to angażował i zaczął wprowadzać dane i statystyki każdego typu. Siedział w tym o wiele głębiej niż niektórzy z nas – opowiada Cunningham.

Jednak‍ najważniejsze było strzelanie goli. W swoim pierwszym sezonie, 1964/65, strzelał je regularnie. Zaliczył pierwszy występ w europejskich pucharach przeciwko Örgryte z Göteborga (prawie dziewiętnaście lat później na tym samym Ullevi Stadium poprowadzi Aberdeen do zwycięstwa w finale Pucharu Zdobywców Pucharów nad Realem Madryt). Bezbramkowy remis wystarczył Dunfermline do awansu, ponieważ wcześniej wygrali u siebie 4:2. Potem pokonali VfB Stuttgart 1:0 w dwumeczu, by następnie przegrać trzecie spotkanie z Athletikiem Bilbao na San Mamés (w tamtych czasach nie istniała jeszcze seria rzutów karnych, a hiszpański klub wygrał rzut monetą, który decydował o miejscu decydującego, trzeciego starcia).

W‌ ojczyźnie Dunfermline rywalizowało o mistrzostwo z dwoma innymi zespołami. Ostatecznie po tytuł sięgnęło Kilmarnock, które wyprzedziło Hearts dzięki lepszemu stosunkowi bramek. Na ostatniej prostej drużyna Fergusona grała w kratkę, pokonując Rangersów (Alex usiadł tego dnia na ławce), ale jedynie remisując z St Johnstone (Alex grał, ale pudłował). Dunfermline miało jednak jeszcze jedną szansę na zdobycie trofeum, jako że awansowało do finału Pucharu Szkocji. Tam ich rywalem był trenowany przez Steina Celtic, który nie wygrał nic od ośmiu lat.

Cunningham‌ musiał wybrać dwóch z trzech dostępnych napastników. Byli nimi: Ferguson, jego najlepszy strzelec, Harry Melrose, zdobywca bramki w półfinale przeciwko Hibs, oraz John McLaughlin, który wyleczył już kontuzję, przez którą Melrose zajął w poprzedniej rundzie jego miejsce w pierwszym zespole.

O‌ nazwisko Fergusona spierano się najmniej, ale menedżer do ostatniej chwili trzymał podstawową jedenastkę w tajemnicy przed zawodnikami. Pięćdziesiąt minut przed meczem piłkarze – jedni spięci bardziej, drudzy mniej – zebrali się w szatni na Hampden Park, by wysłuchać Cunninghama, któremu przy czytaniu nazwisk towarzyszyli prezes i sekretarz klubu. Pod koniec z jego ust padły nazwiska Melrose’a i McLaughlina. Ferguson wybuchł.

– Ty‌ skurwysynu! – krzyknął w stronę Cunninghama, który nie odezwał się nawet słowem, gdy jego piłkarz, ignorując rady prezesa Davida Thomsona, by zaczął stosownie się zachowywać, dawał upust furii.

Pozostali‌ piłkarze po prostu patrzyli.

– Byliśmy‍ w szoku, ale musieliśmy zająć się meczem. Bardzo mnie zaskoczyło, że Fergie został pominięty. Ale nigdy nie wiadomo, co tam się mogło naprawdę stać – mówi Callaghan, jeden z najbardziej zaprzyjaźnionych z Fergusonem.

Jego‍ stosunki z Cunninghamem, które utrzymywały się przez wiele lat i dały Fergusonowi spory pożytek, można opisać nawet jako miłość/nienawiść.

– Willie‍ Cunningham był bardzo upartym człowiekiem – mówi Callaghan. – A Alex Ferguson był baaardzo upartym człowiekiem. Tak więc to był całkiem niezły konflikt osobowości – śmieje się.

Fakt,‌ że to Cunningham dał później Fergusonowi szansę na rozpoczęcie kariery menedżera i świadczy, iż szkody zostały naprawione.

– Ach,‌ szybko to wyjaśnili. Twarzą w twarz, tak jak należy – mówi Callaghan.

Jednak‍ nie od razu. W 1965 roku nie było zmian, więc Ferguson nie zdejmował garnituru i przekazał wieści rodzicom, którzy czekali na zewnątrz Hampden. Potem obejrzał mecz przegrany przez Dunfermline 2:3 – gole strzelili dla nich Melrose i McLaughlin – i, gdy klub odmówił mu transferu (flegmatyzm nigdy nie był częścią charakteru Fergusona), przełożył wielkie rozżalenie na pozytywną energię.

Szczęśliwe‌ życie prywatne mogło mu w tym tylko pomóc. Pod koniec następnego sezonu, w marcu 1966 roku, poślubił Cathy i wprowadził się z nią do bliźniaka w dzielnicy Simshill w Glasgow. Swoje mieszkanie malowali i wykańczali od wielu tygodni. Nie było żadnego miesiąca miodowego; wzięli ślub w sobotę rano, a Ferguson nie tylko zagrał tego samego dnia z Hamilton Academical na East End Park, ale dzień później zameldował się w hotelu z resztą drużyny, by przygotować się do ćwierćfinału Pucharu Miast Targowych z Realem Saragossa. Ferguson zdobył dwie bramki, ale Dunfermline odpadło po porażce 3:4 w dwumeczu.

Ligę‍ skończyli na czwartym miejscu. Wkład Fergusona obrazuje statystyka: czterdzieści pięć goli w pięćdziesięciu dwóch meczach w Szkocji i na kontynencie. Odrzucił ofertę Dunfermline na kolejny sezon gry, a w mediach mówiło się o zainteresowaniu Rangersów, jego ukochanego klubu, oraz Newcastle United, drużyny z historycznym zamiłowaniem do kupowania Szkotów. Jednak Ferguson skierował kroki do centrum treningowego szkockiej federacji piłkarskiej blisko Largs na wybrzeżu Ayrshire, by zdobyć kwalifikacje potrzebne do kontynuowania futbolowej kariery po zakończeniu gry.

Nauka‌ trenowania

W‍ Largs Ferguson dzielił pokój z Jimem McLeanem, który po latach, jako menedżer Dundee United, miał pomóc prowadzącemu Aberdeen Fergusonowi w przełamaniu duopolu Rangersów i Celtiku.

Uczył‍ ich Bobby Seith, członek drużyny Dundee, która cztery lata temu zapisała najlepsze półtorej godziny w historii klubu, a jednocześnie spuściła Fergusona i St Johnstone do drugiej ligi; Seith będzie w sztabie Rangersów, gdy Ferguson przejdzie tam latem 1967 roku. Ferguson miło go wspomina.

– Alex‌ i Jim byli dobrymi uczniami – mówi Seith. – Już wtedy można było odnieść wrażenie, że daleko zajdą. Zawsze chętnie analizowali różne rzeczy, chcieli się uczyć i zadawać pytania.

– Najpierw‌ przyszli rok wcześniej, żeby zrobić kurs wstępny, który zawierał podstawy, takie jak sposób organizacji treningu. Ale gdy wrócili, żeby zdobyć pełne uprawnienia, program był o wiele bardziej skomplikowany i związany z samą grą. Robiliśmy coś, wprowadzaliśmy to do gry i patrzyliśmy, jaki będzie efekt.

– Pracowaliśmy‌ nad systemami gry, takimi jak 4-3-3, który był wtedy nowością [tego samego lata sir Alf Ramsey zastosował wariację tego systemu w Anglii z takim skutkiem, że jego tak zwani Wingless Wonders[6] wygrali‍ mu Puchar Świata]. Były też inne systemy, w tym catenaccio, które‌ przyniosło Włochom dużo sukcesów.

– Nigdy‌ jednak nie powinieneś wpadać w pułapkę i próbować dopasować piłkarzy do wymyślonego wcześniej systemu. Mieliśmy dobry przykład w Dundee. Zdobyliśmy mistrzostwo, ale następny sezon zaczęliśmy kiepsko i były powody do zmartwień, ponieważ w Pucharze Europy czekało na nas FC Köln, określane jako faworyt całego turnieju. Tak więc dwa dni przed meczem Bob Shankly wymyślił system, mający zneutralizować Niemców.

– Cofnął‍ mnie, tak żebym grał praktycznie obok Iana Ure, i cofnął Andy’ego Penmana, grającego przede mną, do pomocy. Andy, który grał na wyczucie i nienawidził całej tej taktyki, nie był w swoim żywiole. Po dwudziestu minutach meczu kontrolnego rezerwy wygrywały z nami 3:0, a Shankly zatrzymał grę. „Ech, macie wolną rękę. Grajcie jak chcecie”. I pokonaliśmy Köln 8:1. Tego typu przykłady podawaliśmy naszym uczniom i mam nadzieję, że coś z tego wynieśli.

– Na‍ pewno nigdy nie zauważyłem, żeby Alex próbował dopasowywać piłkarzy do systemu, zamiast robić to odwrotnie – nawet w Manchesterze United, gdzie miał do dyspozycji tyle pieniędzy.

Ferguson‌ opuścił Largs jako dwudziestopięcioletni trener. Dostał podwyżkę i obietnicę transferu za rok, więc zgodził się na jeszcze jeden sezon w Dunfermline. Żywiołowe europejskie spotkania z Dynamem Zagrzeb, które awansowało dzięki bramkom zdobytym na wyjeździe, były najciekawszym momentem sezonu. W lidze Dunfermline zsunęło się na ósme miejsce. Ferguson miał nietypowo długi okres nieskuteczności, a potem doznał kontuzji.

Jednak‌ wydarzenia w innym klubie działały na jego korzyść. Rangersi stawali się źli i sfrustrowani. Stein zapoczątkował wielką erę Celtiku, a kilka miesięcy przed ich drugim z dziewięciu mistrzostw z rzędu (w tym samym roku wygrali też europejskie rozgrywki) ból Rangersów nasilił się jeszcze bardziej. W pierwszej rundzie Pucharu Szkocji przegrali z malusieńkim Berwick Rangers, co było być może najbardziej szokującym zdarzeniem w historii turnieju. Rangersi nie okazali żadnej litości – sprzedali wszystkich napastników i rozpoczęli poszukiwania następców, co doprowadziło do rekordu transferowego wewnątrz ligi szkockiej: gdy marzenia Fergusona o dołączeniu do Rangersów wreszcie się ziściły, z rąk do rąk przeszło sześćdziesiąt pięć tysięcy funtów.

Gra‌ w reprezentacji?

W‌ Dunfermline bardzo się rozwinął. Willie Callaghan mówi:

– Oczywiście‍ znałem go już wcześniej, jako przeciwnika. Był tradycyjnym środkowym napastnikiem, bez szacunku dla kogokolwiek. Grając dla nas, nadal chciał mieć piłkę tylko dla siebie, ale zaczął też cofać się po nią i rozpoczynać ataki. W jego grze było więcej futbolu. Obecność lepszych piłkarzy mu pomogła. Mieliśmy na przykład prawoskrzydłowego, Aleksa Edwardsa, który dośrodkowywał tak dobrze, że strzelał gole odbijając piłkę od głowy Fergiego. To ważne, że zawsze można było liczyć na Fergusona, że zawsze czekał na okazje. Przejście do Dunfermline pomogło mu w jego karierze, tak jak wielu innym, i razem ze mną został powołany do kadry.

Powołany‌ przez kogo? Wchodzimy tu na grząski grunt, ponieważ w swojej książce Ferguson stwierdza: „Zostałem wybrany na tournée reprezentacji Szkocji w lecie 1967 roku”. Tak naprawdę drużyna, której kapitanem był stary adwersarz Fergusona, Ian Ure, grający wtedy w Arsenalu, miała niewiele wspólnego z prawdziwą reprezentacją Szkocji: narodowa federacja niejako to potwierdziła, nie uznając tych powołań za oficjalne.

Powołania‍ piłkarzy niektórych klubów zostały anulowane z powodu zobowiązań w europejskich pucharach. Chodziło przede wszystkim o Celtic, który miał ważne spotkanie z mediolańskim Internazionale na obrzeżach Lizbony. „I zanim odezwie się jakiś mądrala” – kontynuuje Ferguson – „i zauważy, że Rangersi, Celtic i Leeds United wycofali swoich piłkarzy, sprawiając, że status kadry został zdegradowany do reprezentacji B, pozwólcie, że zaznaczę, iż zostałem wybrany do pierwotnego składu”. Bez wątpienia. Jednak prawdą jest też, że Alex był również jednym z siedmiu członków dziewiętnastoosobowej kadry, którzy nigdy nie wystąpili w oficjalnym meczu międzynarodowym reprezentacji.

Ferguson‍ był tamtej wiosny bliżej tego osiągnięcia niż kiedykolwiek. Jego były menedżer z St Johnstone, Bobby Brown, był selekcjonerem Szkocji i powołał go do drużyny ligi szkockiej, która przegrała 0:3 z kadrą ligi angielskiej na Hampden. Ferguson podkreśla, że był na liście rezerwowej przed spotkaniem z mistrzami świata na Wembley, na wypadek, gdyby jego idol Denis Law nie zdążył wyleczyć kontuzji. Jednak poza Fergusonem prawie nikt tego nie pamięta… Natomiast każdy Szkot z tamtych czasów świetnie przypomina sobie Lawa i Jima Baxtera, którzy zamęczyli Anglików na śmierć i poprowadzili reprezentację do zwycięstwa 3:2.

Ojciec‌ i brat Fergusona, którzy pełni nadziei przylecieli do Londynu, dołączyli do rozradowanego, kraciastego tłumu. Tego dnia wszyscy byli szczęśliwi – nawet czołowy napastnik Dunfermline nie miał żadnych zastrzeżeń i świętował zwycięstwo z kolegami. Nie mógł przecież nazwać Browna skurwysynem za to, że w składzie znalazł się wielki Law.

Na‌ tournée poleciał tylko jeden Szkot, który grał tamtego dnia na Wembley: Jim McCalliog, który wykorzystał nieobecność Bobby’ego Murdocha z Celtiku, strzelając gola na 3:2.

Według‌ Fergusona Brown powinien zabrać z drużyną Katie Adie[7], ponieważ‍ w pierwszym celu podróży, Izraelu, trwały starcia, które doprowadziły do Wojny Sześciodniowej, a w drugim, Hongkongu, zmagano się z zamieszkami spowodowanymi Rewolucją Kulturalną w Chinach. Działalność czerwonogwardzistów[8] zmusiła‌ Szkotów do powtórnego rozważenia sensu rozgrywania tam meczu piłkarskiego. W Izraelu Ferguson słyszał rakiety, a w Hongkongu skarżył się na demonstracje utrudniające sesję treningową. Kadra, podtrzymana na duchu przez wieści o historycznym triumfie Celtiku w Europie, przeniosła się do spokojnej Australii.

Wspomnienia‌ Callaghana były weselsze niż Fergusona.

– W Izraelu‍ spotkaliśmy Mandy Rice-Davies – mówi.

Pani‍ ta była znana z udziału w aferze Johna Profumo, która skompromitowała konserwatywny rząd Harolda Macmillana w 1963 roku, oraz – przede wszystkim – z jej riposty na sali sądowej, gdzie zasugerowano, że Lord Astor nigdy jej nie spotkał, a co dopiero się z nią przespał: „Cóż, chciałby, prawda?”. Potem Rice-Davies przeszła na judaizm i poślubiła izraelskiego biznesmena.

– Mandy‌ miała tam klub, myślę, że zarządzał nim jej mąż. Ian Ure ich znał. Wyjechaliśmy i dotarliśmy do Nowej Zelandii. Po drodze byliśmy w Hongkongu i Australii. Potem wybuchła wojna. Gdzieś leciała telewizja i po prostu patrzyliśmy na to, co się działo. Potem ktoś powiedział, że podczas wojny Mandy zmieniła swój klub w szpital.

Callaghan‌ i Ferguson byli klubowymi kolegami – i znali się do tego stopnia, że Alex, zamiast pokonywać liczącą pięćdziesiąt mil drogę powrotną do Glasgow, zostawał na noc w domu rodziców Callaghana po wieczornych meczach Dunfermline w środku tygodnia. Naturalnie spali w tym samym pokoju.

– To‌ go irytowało, ponieważ gdziekolwiek byśmy nie poszli, moje nazwisko wywoływało niewiarygodny efekt – mówi Callaghan.

Wygląda‌ na to, że ludzie pytali: kim jest ten koleś obok Williego Callaghana?

– Wyobraź‌ sobie, że siedzę w Hongkongu i odbieram telefon. To członek tamtejszego rządu, który jest z Dunfermline. Pyta mnie, jako kapitana Dunfermline Athletic Football Club, reprezentującego miasto ze szkocką kadrą, czy chciałbym przyjść na kolację do jego domu. Powiedział, że mogę zabrać przyjaciela, więc zaprosiłem Aleksa, a gdy czekaliśmy na rządowy samochód, który miał nas zabrać, powiedział: „Dlaczego zadzwonił akurat do ciebie?”, a ja odpowiedziałem: „Chodzi o nazwisko, synu. Callaghan – znany na całym świecie”.

– Tak‌ więc pojechaliśmy do domu tego człowieka i to był bardzo udany wieczór. Następnego dnia mieliśmy mecz. Strzeliłem gola po klepce z Fergiem, ale oddając strzał upadłem i złamałem nadgarstek, więc od tamtej chwili on musiał pisać wszystkie wiadomości na pocztówkach do mojej żony. Gdy tylko zmienialiśmy miasto, dyktowałem mu: „Droga Mary, piszę to w imieniu Williego…”.

– Następnym‌ przystankiem była Australia, a w Sydney podchodzi do mnie jakaś dziewczyna i krzyczy: „Willie! Willie! Willie!”. Jej mama i tata byli właścicielami pubu Silver Birch w Cowdenbeath. Fergie znów nie dowierzał.

– Potem‍ jesteśmy w Melbourne. Podczas przyjęcia w restauracji mówię Fergiemu: „Ta dziewczyna, która tam stoi, jest z Lochgelly [kolejna wioska górnicza blisko Dunfermline]”. To fryzjerka. Wiesz, pracowałem w spółdzielni, a ona miała zakład po drugiej stronie ulicy. Więc podchodzę do niej. „O, Willie!” – mówi. „Myślałam, że nigdy już nie porozmawiamy!”. Fergie rozdziawia usta…

– Gdy‌ przyjeżdżamy do Nowej Zelandii, dostaję telefon od syna tego faceta, z którym jedliśmy kolację w Hongkongu. Zastanawiał się, czy może zabrać mnie ze sobą i pokazać mi Auckland. Znów biorę ze sobą Fergiego.

– A potem‌ lądujemy w Kanadzie i mówi: „To kogo tutaj spotkamy?”, a ja odpowiadam: „Nie mam pojęcia”. Ale wiedziałem… Moja mama i tata pobrali się w Kanadzie, a mój najstarszy brat jest Kanadyjczykiem. Więc czekamy na bagaże i nagle mówię: „Bridget! Co u ciebie?”. To moja bratowa. Fergie miał dość.

– Oczywiście‍ gdybyśmy teraz pojechali w taką podróż, każdy pytałby: „Kim jest ten człowiek obok sir Aleksa Fergusona?”. Ale był świetnym kompanem do pokoju. Super facet.

Gdy‍ Dunfermline grało mecz w europejskich pucharach na własnym stadionie, klub zapraszał gości na posiłek. Pewnego dnia piłkarze Dunfermline przyjmowali Węgrów z Újpestu Dózsa w jadalni hotelu w Edynburgu.

– Siedzimy‍ przy stole – mówi Callaghan. – Jestem ja, obok mnie Węgier, potem Fergie, a obok niego następny Węgier. Tłumaczymy im menu, mówimy o różnych rybach. Mówię gościowi obok mnie, żeby wziął filet. A Fergie, który ma lekką wadę wymowy, próbuje powiedzieć to samo. Próbuje polecić filet. I mówi: „Weź fyłet, fyłet!”. A my wszyscy po prostu patrzymy na niego i próbujemy sobie wyobrazić, jak ten Węgier wraca do domu i mówi znajomym, jak bardzo smakowała mu szkocka specjalność – fyłet!

Było‌ mnóstwo śmiechu, ale też silne uczucia.

– Po‍ wieczornych meczach – opowiada Callaghan – Fergie zawsze pytał, czy może zostać na noc, a ja odpowiadałem mu, że moi rodzice na niego czekają. Moja mama nazywała go „mój chłopczyk”. Gdy przeniósł się do Rangersów, powiedziała: „Straciłam mojego chłopczyka”. A potem na Boże Narodzenie przyszła kartka. Nie mogła się od niej oderwać. Kartka świąteczna z herbem Rangersów z przodu i napisem „Dla Mamy i Taty, Fergie” wewnątrz. Trzymała tę kartkę na kredensie długo po tym, jak wyrzuciła wszystkie inne. Często ją odkurzała.

– Nigdy‍ się nie zmienił. Gdy jeden z naszych kumpli z Dunfermline, Jim Leishman, stracił żonę, zadzwonił do niego jako pierwszy. Gdy George Miller, nasz kapitan, zmarł, pierwszym człowiekiem, który pojawił się z pomocą, był Alex Ferguson [początek 2009 roku, gdy Manchester United przygotowywał się do fazy pucharowej Ligi Mistrzów]. Takim jest typem chłopaka. Nigdy nie zapomina o swoich korzeniach.

Wrócił‍ do nich u schyłku lata 1967 roku, dołączając do Rangersów. Życie nabierało kolorów. W Hongkongu strzelił swoje dwa pierwsze gole dla „Szkocji”, a pod koniec podróży z Callaghanem miał na koncie dziewięć bramek w siedmiu meczach tournée. Można umieścić tę statystykę w szerszym kontekście, jako że w tym samym czasie dziewiętnastoletni Joe Harper z Morton strzelił osiem goli w trzech meczach z takimi zespołami jak reprezentacja Nowej Zelandii U-23 i drużyna gwiazd Vancouver.

Potem‌ Ferguson został menedżerem Harpera w Aberdeenie, co nieszczególnie odpowiadało żadnemu z nich; Harper, choć był ulubieńcem kibiców i przez większość kariery regularnym zdobywcą bramek, lubił wypić i zaczynał się starzeć. Jednak zanim Ferguson mógł kontynuować edukację w sztuce szkolenia, musiał poznać swoje ograniczenia piłkarskie, których doświadczył, dość boleśnie, na Ibrox.

Glasgow‍ Rangers: Witaj w piekle

Transfer‌ do Rangersów został sfinalizowany, mimo że Cunninghama zwolniono z posady menedżera Dunfermline. Fergusonowi, który nerwowo wydzwaniał do Cunninghama z Vancouver, obiecano, że dżentelmeńska umowa pozwalająca mu na odejście z klubu zostanie uhonorowana. Po powrocie do Glasgow został osaczony przez dziennikarzy, głównie Jima Rodgera (zwanego, lekko ironicznie, „Wesołkiem”) – reportera tabloidu, o trochę zbyt dużej wadze przy skromnym wzroście, z iskrą w oku i praktycznie zerowymi zdolnościami pisarskimi, co było kompletnie bez znaczenia, ponieważ miał niesamowity dar zdobywania materiałów na wyłączność dla swoich gazet.

Rodger‌ dokonywał tego samemu, naoliwiając mechanizmy maszyny transferowej i zmian na ławkach trenerskich. Robił to w sposób, który zdradzał, że obejrzał za dużo filmów szpiegowskich, ale ludzie mu ufali. Gdy dziennikarz upewnił się, że Ferguson jest nastawiony na przenosiny do Rangersów, Alex wiedział, że jedyne, co musi zrobić, to czekać na telefon. Rodger zorganizował typową dla siebie misję w stylu agenta 007, zabierając go z jego domu do domu Scota Symona, menedżera Rangersów, który uzgodnił z Fergusonem podwojenie jego pensji z Dunfermline do osiemdziesięciu funtów tygodniowo i jednorazową wypłatę w wysokości czterech tysięcy funtów.

Wynegocjował‍ też część opłaty transferowej od Dunfermline; to była znana sztuczka Fergusona. Jednak od Rangersów dostał potem o wiele więcej, niż chciał. „Żadne inne doświadczenie w ciągu czterdziestu lat profesjonalnej kariery piłkarskiej i menedżerskiej nie pozostawiło blizny choćby porównywalnej z tą pozostawioną przez wydarzenia z Ibrox” – napisze potem Ferguson w autobiografii.

Zaczęło‌ się w dniu, w którym podpisał kontrakt. Dyrektor klubowy spytał, czy jego żona jest katoliczką, a potem, czy wzięli ślub w katolickim kościele. Gdy usłyszał, że ceremonia odbyła się w urzędzie cywilnym, dyrektor odetchnął z ulgą, prawie tak, że można było to usłyszeć. Jednak Ferguson przezwyciężył niesmak, ciesząc się, że wreszcie dołączył do Rangersów.

Protestancki‍ fanatyzm miał jeszcze nie raz prześladować Fergusona… W klubie było to zjawisko praktycznie niezagrożone aż do 1989 roku, gdy pod prezesurą Davida Murraya i z Graemem Sounessem w roli menedżera klub zatrudnił Maurice’a Johnsona (co prawda pobożność nie była najbardziej widocznym elementem stylu jego życia), pierwszego z wielu katolików, który strzelał i bronił bramki Rangersów.

Z‍ powodu wzlotu ich największego wroga, prowadzonego przez Jocka Steina, presja ciążąca na Rangersach była wręcz nienormalna. Nawet ich sukces, na który składał się nie tylko awans do finału Pucharu Zdobywców Pucharów, ale też walka z Bayernem Monachium Franza Beckenbauera, Gerda Müllera i Seppa Maiera aż do dogrywki, znalazł się w cieniu historycznego triumfu Celtiku nad Internazionale. Jednak w trakcie długiego i bolesnego okresu po porażce z Berwick w Pucharze Szkocji Symon, który rozpoczynał trzynasty rok w karierze menedżera, został wyposażony w nowych piłkarzy: nie tylko Fergusona, ale też Andy’ego Penmana z Dundee i prezentującego prawie równie szykowny futbol Örjana Perssona, szwedzkiego skrzydłowego z Dundee United, oraz bramkarza Erika Sørensena z Morton.

Do‌ sztabu szkoleniowego sprowadzono Bobby’ego Seitha. Miarą zapaści Rangersów w stosunku do Celtiku był fakt, że gdy Seith wprowadził popołudniowe treningi dla pojedynczych piłkarzy, patrzono na niego jak na prekursora.

– Rangersi‌ musieli zerwać z tradycją, żeby mnie zatrudnić – opowiada Seith. – Pełniłem rolę pierwszego trenera, nie jednego z trenerów, i byłem pierwszym członkiem sztabu, który nie grał wcześniej w Rangersach.

Choć‌ wkrótce okazało się, że na dłuższą metę drużyna Symona nie mogła równać się z Maszyną Steina, to Rangersi pokonali Celtic – stracili wtedy lewego obrońcę, Daviego Provana po wślizgu notorycznie groźnego Bertiego Aulda, który złamał mu lewą nogę i skończył jego karierę na Ibrox – i w listopadzie byli liderem tabeli.

Potem‍ Symon został zwolniony. Co więcej, sposób, w jaki odszedł, pokazał, że w zarządzie cuchnęło nie tylko fanatyzmem religijnym. Zadało to kłam staremu amerykańskiemu powiedzeniu, że mili faceci zawsze kończą na drugim miejscu. Reakcja dyrektorów, którzy byli świadkami niezadowolenia kibiców po remisie z Dunfermline na Ibrox, zalatywała czymś więcej niż tchórzostwo. Podjęto decyzję, że Symon – człowiek mogący się pochwalić prawdziwą godnością i aparycją, jak również dokonaniami, do których należało reprezentowanie Szkocji w futbolu i krykiecie (zdobył pięć wicketów w innings[9] przeciwko‌ Australijczykom w 1938 roku) – musi odejść. Jednak trzynaście lat pracy, podczas których Rangersi zdobyli piętnaście pucharów, nie uprawniało go do właściwego pożegnania.

– Wysłali‍ księgowego do jego domu, żeby przedstawił mu warunki rezygnacji – mówi Seith. – Gdy im odmówił, nie wpuścili go nawet z powrotem na Ibrox, żeby mógł opróżnić swoje biurko. Musiałem tam pójść i zabrać dla niego jego rzeczy.

Gdy‍ wieści dotarły do Fergusona, był wściekły.

– Nie‍ chciał być utożsamiany z klubem, który jest w stanie robić takie rzeczy. Przyszedł do mnie i był tak zły, że chciał zażądać transferu, więc wziąłem go na salę gimnastyczną i trochę mu nagadałem – mówi Seith.

Ferguson‌ pamięta, że był zaszokowany opanowaniem zwykle płomiennego trenera.

– To‌ nie był typowy opieprz. Po prostu chciałem uświadomić Aleksowi, że to nie miało sensu, przynajmniej z jego perspektywy. „Powiedziałem: „Jeśli chcesz zrobić coś dla Scota Symona, to wyjdź na boisko i pokaż ludziom – dyrektorom, którzy go zwolnili i kibicom, którzy przestali w niego wierzyć – że miał rację, ściągając cię do klubu, że potrafił dobrze ocenić piłkarza. W następnym meczu Alex wyszedł na boisko i strzelił dwa gole – mówi Seith.

To‍ było zwycięstwo 3:0 nad FC Köln w Pucharze Miast Targowych. W swoim pierwszym sezonie Ferguson był najlepszym strzelcem drużyny.

Jednak‍ do tego czasu Seith już dawno zniknął z klubu. Kilka dni po tym, jak odwiódł Fergusona od oprotestowania zwolnienia Symona, sam zrezygnował z pracy.

– Porozmawiałem‍ o tym z żoną i zdecydowałem, że pójdę za głosem sumienia. Wiem, że przekonywałem Aleksa, żeby tego nie robił, ale różnica tkwiła w tym, że on był w szczytowym momencie kariery piłkarskiej. Ja byłem trenerem Szkotów i nie chciałem mieć nic wspólnego z klubem, który traktował swojego lojalnego sługę w ten sposób – mówił.

Symon‌ dbał o swoich piłkarzy, zawsze był nienagannie ubrany.

– W porządku,‍ może nigdy nie zakładał dresów i pod koniec być może zapłacił za to cenę, ale poświęcił życie temu klubowi, pomagając im zdobyć mnóstwo trofeów [w tym sześć mistrzostw Szkocji]. Był szczery do bólu, można go było tylko podziwiać – mówi Seith. To zrozumiałe, że Ferguson miał podobne odczucia co do Seitha, o którym trzydzieści lat później pisał w bardzo ciepłych słowach.

Choć‌ zdobycz w postaci dwudziestu trzech goli w jego pierwszym sezonie mogła wydawać się satysfakcjonująca, nad Fergusonem zbierały się chmury. Pod koniec sezonu, gdy Rangersi wciąż mieli więcej punktów od Celtiku, Stein zrobił coś, czego z pewnością nie można nazwać poddaniem wyścigu o tytuł – powiedział, że mistrzostwo jest w rękach Rangersów i może liczyć tylko na to, że sami je oddadzą (Ferguson nigdy nie zapomni tej sztuczki i będzie wykorzystywał ją jako menedżer), co ostatecznie zrobili, przegrywając z Aberdeenem w ostatnim w sezonie meczu u siebie. Rozgniewani kibice wytłukli szyby w szatni i minęło kilka godzin, zanim piłkarze odważyli się wrócić do domów; jeden z fanów kopnął Fergusona w nogę. Gry słowne Steina okazały się bardzo bolesne dla nowego menedżera Rangersów, Daviego White’a.

Ferguson‌ nigdy nie czuł zaufania ze strony asystenta Symona. Kolejne zmartwienie stanowił Willie Allison – były dziennikarz sportowy, ucieleśnienie fanatyzmu. Z jakiegoś przedziwnego powodu Rangersi zatrudnili go no stanowisko szefa do spraw public relations. W swojej książce Ferguson opisuje Allisona jako człowieka, który „rozprowadzał gnój” i był „chorym fanatykiem”. Podczas pracy w klubie Willie zaczął rozprowadzać plotki, że pierwszy syn Fergusona, Mark, został ochrzczony w kościele katolickim (co okazało się kłamstwem).

Tak‌ naprawdę cała atmosfera wokół Rangersów była chora. Seith pamięta, że kiedyś jego żona, dziewczyna z Lancashire, którą poznał grając w Burnley, zaprosiła znajomą z Anglii na mecz na Ibrox. Żadna z nich nie potrafiła odgadnąć, dlaczego ludzie patrzyli się na nie z nieskrywanym wzburzeniem, dopóki pani Seith nie zauważyła, że jej przyjaciółka, należąca do Kościoła Anglii, ma na szyi łańcuszek z krzyżykiem.

Wrogość‍ w stosunku do wszystkiego, co miało choćby nieznaczny związek z katolicyzmem, obrazuje fakt, że klubowy fizjoterapeuta, Davie Kinnear, padł ofiarą agresji za założenie krawata w kratkę, którego dominującą barwą była zieleń. Poczciwi ludzie, tacy jak Seith, przyzwyczaili się do ignorowania uczucia odrazy, tak jak Ferguson, który puścił mimo uszu wścibskie pytania klubowego dyrektora w dniu, w którym podpisał kontrakt z Rangersami.

Czy‍ Willie Allison był tak zły, jak twierdzi Ferguson?

– Nie‍ znałem dobrze tego faceta, ale nie pomyślałbyś, że jest człowiekiem do kontaktu z mediami. Nie ten typ. Bliżej mu było do dyrektorów – mówi John Greig.

Wreszcie,‌ będąc na wyjeździe w Danii, Ferguson zadzwonił do żony i usłyszał o (jak się później okazało, słusznym) artykule z gazety, z którego wynikało, że jego dni w Rangersach są policzone. Upił się z Greigiem i pozostałymi w barze w Ogrodach Tivoli w Kopenhadze i wrócił do hotelu, by nawciskać Allisonowi.

– Kłopot‍ polegał częściowo na tym, że Alex rzadko pił alkohol, o ile w ogóle – mówi Greig.

Tuż‍ przed rozpoczęciem następnego sezonu White powiedział mu, że został zaoferowany Hibernian jako część opłaty za sprowadzenie ich środkowego napastnika, Colina Steina. Ferguson odmówił i został zdegradowany do treningów z drużyną rezerw, ale Rangersi i tak kupili Steina, po raz kolejny bijąc szkocki rekord transferowy – tym razem kwotą stu tysięcy funtów. Ciężko zaprzeczyć, że był lepszy od Aleksa. Strzelił mnóstwo goli w ważnych chwilach: na przykład w wygranym finale Pucharu Zdobywców Pucharów z Dynamem Moskwa w 1972 roku. Stein zaliczył też dwadzieścia jeden występów w barwach reprezentacji Szkocji, zdobywając dziewięć bramek.

Ferguson‌ co jakiś czas pojawiał się w pierwszym składzie, a pod koniec sezonu, gdy Stein doznał kontuzji, został wybrany do gry w finale Pucharu Szkocji z Celtikiem. Jednak nie po raz pierwszy zawiódł White’a. Przy rzutach rożnych trener kazał mu kryć Billy’ego McNeilla. Ferguson potrafił skakać, ale różnica we wzroście była za duża. W drugiej minucie McNeill oddał strzał głową po dośrodkowaniu z rożnego, strzelając pierwszego z czterech goli, na które Rangersi nie odpowiedzieli nawet jednym trafieniem! White nie miał problemów z wyborem kozła ofiarnego. Zapanowała atmosfera wzajemnej podejrzliwości. Badając przyczyny porażki w finale pucharu, menedżer oskarżył Fergusona o podkopywanie go na łamach prasy (nie różniło się to znacząco od zarzutów Fergusona kierowanych w stronę Allisona). To był koniec. Ferguson nie zagrał w ostatnich czterech meczach sezonu i nigdy więcej nie wystąpił w pierwszym składzie Rangersów.

Na‍ początku następnego sezonu, 1969/70, został odseparowany od kadry pierwszego zespołu. Czasami ćwiczył z juniorami – do czasu, gdy White dowiedział się, że za sugestią jednego z członków sztabu Ferguson sam prowadził ich treningi. Od tamtej pory trenował indywidualnie i grał w trzecim zespole, z takimi rywalami jak Glasgow University.

– To‌ było krępujące dla pozostałych piłkarzy – opowiada Greig – ale przede wszystkim dla niego, ponieważ czasami go widywaliśmy. Biegaliśmy wokół boiska na Ibrox, a on odbijał piłkę od ściany. [W swojej książce Ferguson zdecydowanie stwierdza, że miał niesłabnący głód treningów]. Raz wysłali go do Anglii z trzecim zespołem i nawet nie wpuścili go na boisko. Siedział na ławce.

– Było‌ kilka rzeczy, które, ponieważ dobrze się znaliśmy, były dla mnie trudne do zaakceptowania. Nie wiedziałem, dlaczego skłócił się z menedżerem i dlaczego nie dało się tego naprawić. To było smutne, ponieważ był kibicem Rangersów, urodzonym i wychowanym pół mili od stadionu. To musiało złamać jego serce.

Jednak‍ nie jego wolę i zdolność do wychodzenia z opresji. Gdy uzgodniono jego transfer do Nottingham Forest za dwadzieścia tysięcy funtów – domyślał się, że angielski klub został zaalarmowany przez Jima Baxtera, wielkiego szkockiego pomocnika i imprezowicza, który wrócił z Forest do Rangersów – Ferguson wynegocjował dla siebie jedną dziesiątą tej kwoty. Potem usłyszał, że jego były menedżer z Dunfermline, Willie Cunningham, teraz prowadzący Falkirk w Second Division, też pragnie go sprowadzić. Cathy wyraźnie rozpogodziła się na myśl o pozostaniu w Szkocji i jedyne co mógł zrobić Ferguson, to przeprosić Forest za zmianę zdania.

Kilka‌ dni później wrócił na Ibrox jako kibic Rangersów, by zobaczyć ich mecz z Górnikiem Zabrze. Przegrali, a Davie White, który wyrzucił go z szatni i przeniósł na trybuny, został zwolniony. Było za późno, by znów zmienić zdanie, choć Ferguson miał powody, by uważać, że nowy menedżer, Willie Waddell, chciałby go w zespole. Jednak i tak dostał swoje dwa tysiące.

Co‍ sprawiło, że Ferguson nie zrobił kariery w Rangersach? Czy nie potrafił poradzić sobie z oczekiwaniami wiązanymi z piłkarzem za sześćdziesiąt pięć tysięcy funtów? Czy za bardzo obnosił się z pogardą do Daviego White’a? A może była to kombinacja tych czynników z jego małżeństwem z katoliczką? Wielu – również sam Ferguson – uważało, że jego walka o akceptację w klubie przebiegała trudniej niż było to potrzebne.

Powinniśmy‍ wspomnieć o narastających w tym samym czasie napięciach pomiędzy katolikami a protestantami. Choć to prawda, że pierwsze marsze katolików w Irlandii Północnej odbyły się w marcu 1968 roku, trochę ponad sześć miesięcy po przyjeździe Fergusona na Ibrox, to Glasgow było raczej biernym widzem niż uczestnikiem niepokojów. W ciągu kolejnych osiemnastu miesięcy zamieszki rozprzestrzeniły się od Londonderry po Belfast, a premier Harold Wilson wysłał na pomoc brytyjskie wojsko. Katolicy przywitali je z ulgą, mimo że wkrótce mieli zostać wciągnięci w krwawy konflikt z IRA, który trwał przez całe dekady.

Na‌ stadionach nie ustawały piosenki nienawiści. Tuż po śmierci Bobby’ego Sandsa – republikanina, który zmarł podczas strajku głodowego w maju 1981 roku – Rangersi spotkali się z Dundee United w finale Pucharu Szkocji na Hampden Park. Od trybun echem odbijały się radośnie powtarzane przyśpiewki „Sands jest martwy” (do rytmu pieśni Hooray‌ for the Red, White and Blue), a gdyby‍ nieboszczyk był lojalistą, bez wątpienia podobne rzeczy można by usłyszeć na Parkhead Celtiku. Futbol miał w sobie coś z sekciarstwa.

Różnica‌ pomiędzy Rangersami a Celtikiem tamtej ery polegała na tym, że podczas gdy Celtic zgadzał się na zatrudnianie protestantów, Rangersi nie chcieli dawać katolikom żadnej pracy, odzwierciedlając dyskryminację, której skutkiem były ruchy obywatelskie w Irlandii Północnej. Jednak kupując Fergusona, Rangersi wiedzieli, że kontynuował rodzinną tradycję i nie przejmował się, do jakiego Kościoła należy jego żona.

Może‌ więc Alex nie był piłkarzem takiego formatu, jakiego spodziewali się Rangersi? Słowami używanymi najczęściej w opisach jego stylu gry były „entuzjastyczny” i „łokcie” (choć niekoniecznie w tej kolejności). Potem poczynił nawet aluzję do tej drugiej „cechy”, zmieniając nazwę pubu, który kupił w Glasgow, na Elbow Room[10]. John‍ Greig opowiada:

– Oczywiście‍ grałem i z nim, i przeciwko niemu [obaj zostali nawet wspólnie wyrzuceni z boiska, gdy Ferguson dołączył do Falkirk pod koniec kariery] i zawsze był niesforny, był utrapieniem. Miotał się po boisku z łokciami w górze, a to była tylko skóra i kości, więc gdy cię trafił, czułeś się, jakby dźgnął cię nożem.

– W skali‍ od zera do stu oceniłbym go na jakieś siedemdziesiąt. Jeśli chodzi o poświęcenie, był setką. I strzelił dla nas trochę goli – mówi Davie Provan.

– Był‌ typowym łowcą bramek – dodaje Bobby Seith. – Jeśli widziałeś zdjęcie z jakiegoś meczu z udziałem Aleksa, na którym bramkarz leży z piłką na ziemi, to mógłbyś postawić ostatni grosz na to, że Ferguson będzie nad nim stał i czekał aż ją wypuści. Zawsze czyhał na pomyłki bramkarzy i obrońców, więc jeśli grałeś przeciwko niemu, musiałeś być bardzo uważny i nie mogłeś popełnić najmniejszego błędu, ponieważ on był gotowy ukarać cię golem.

W‍ takim razie dlaczego Szkocja wolała takich piłkarzy jak Colin Stein, nie mówiąc o Lawie?

– Brakowało‍ mu trochę szybkości. Może mógłby być bardziej pracowity… Na pewno spodziewałbyś się czego innego w nowoczesnym futbolu – zauważa Seith. Nowoczesny napastnik poprzez naciskanie obrońców i blokowanie dostępu do dalszych formacji staje się pierwszą linią obrony swojego zespołu.

– Ludzie‌ nadrabiali za Aleksa i nic w tym dziwnego, skoro trafiał do siatki. Ale można powiedzieć, że lubił oszczędzać siły na swój bramkowy biznes – mówi Seith.

Jeśli‌ tak było, to udało mu się zmylić wielu obserwatorów. Gazety często mówiły o jego energii i waleczności, które zachwycały kibiców. A Greig był zaskoczony, że pracowitość Fergusona w ogóle jest podawana w wątpliwość.

– Nie‍ wydaje mi się, żeby Alex kiedykolwiek zdobył bramkę spoza pola karnego, ale nigdy nie słyszałem, żeby ktoś oskarżał go o lenistwo. Dawał obrońcom mnóstwo do roboty. Ale musisz pamiętać, że rywalizacja o miejsce w reprezentacji Szkocji była wtedy bardzo zacięta – mówi. Dla Fergusona okazała się zbyt zacięta.

Walka‍ w Falkirk

Ferguson‍ wciąż był mile widziany przez Williego Cunninghama, więc obrał kurs na Falkirk, by po raz kolejny zanurzyć się w Second Division – choć tylko na chwilę. Dołączył do klubu w grudniu, a pięć miesięcy później mógł świętować awans, zdobywając wiele bramek w duecie z Andym Roxburghiem, którego później zastąpi na stanowisku selekcjonera reprezentacji Szkocji.

Czekała‌ ich długa znajomość. Spotkali się po raz pierwszy jeszcze za czasów gry Fergusona w Queen’s Park, gdy Roxburgh dołączył do drużyny juniorów. Potem trafiali na siebie przez kolejne pół wieku, ponieważ po odejściu ze szkockiej federacji Roxburgh stał się koordynatorem elity trenerów UEFA, organizując nieformalne konferencje, na których poglądy wymienia między sobą cała śmietanka – ludzie tacy jak Ferguson, Marcelo Lippi, Louis van Gaal i José Mourinho.

Jednak‍ w Falkirk ich relacje były napięte – na pewno po stronie Fergusona – z powodu dziwacznego zdarzenia, którego świadkiem były miliony widzów przed telewizorami. To był rok 1970, niedługo po tym, jak klub awansował do ekstraklasy. Zostali zaproszeni do wzięcia udziału w programie BBC nazwanym Quiz‍ Ball.

Dla‌ tych, którzy są za młodzi, by to pamiętać – ci wystarczająco starzy na pewno pamiętają – była to konfrontacja czteroosobowych drużyn, złożonych z członków różnych angielskich i szkockich klubów piłkarskich, polegająca na strzelaniu „goli” poprzez wykonywanie „podań”. Wykonanie podania polegało na udzieleniu poprawnej odpowiedzi na zadane pytanie. Im trudniejsze pytanie, tym dalej leciała „piłka”, a gdy docierała do „linii” przeciwnika, padał „gol”. Składało się to na półtoragodzinny program. Emocje związane z samym formatem konkursu (nie ma tu żadnego sarkazmu) zwiększało zainteresowanie samymi piłkarzami, których dotychczas widzieliśmy wyłącznie podczas bieganiny na boisku – jacy byli w prawdziwym świecie oraz, przede wszystkim, co mieli w głowie.

W‍ drużynie Falkirk grali: Roxburgh, który łączył karierę piłkarską ze studiami, po których mógł uczyć WF-u; jego kolega z uczelni i klubu, Bobby Ford, pomocnik; Ferguson; a także Chic Murray, szanowany szkocki komik, zawdzięczający obecność w zespole konieczności uwzględnienia znanego kibica klubu. Murray miał później zagrać Billa Shankly’ego w musicalu You’ll‌ Never Walk Alone i dyrektora‍ szkoły w opowiadającym o futbolu filmie Gregory’s‍ Girl. Tę‌ drugą rolę odegrał krótko przed śmiercią w 1985 roku, w wieku sześćdziesięciu pięciu lat.

Jednak‍ to Ferguson był gwiazdą Falkirk w Quiz‌ Ball. Dzięki‌ pokonaniu Huddersfield Town, po „golu” Aleksa, drużyna zakwalifikowała się do półfinału, w którym spotkała się z Evertonem. Ich sławnym kibicem był didżej Ed „Garnek” Stewart, a pozostałymi uczestnikami – menedżer Harry Catterick oraz jego piłkarze, Joe Royle i Brian Labone. Ferguson również im strzelił „gola”, ale Labone strzelił dwa, więc Everton prowadził. Wtedy Roxburghowi zadano ostatnie pytanie półfinału.

– Który‍ dżokej wygrał ubiegłoroczne Grand National? – spytał David Coleman.

Ferguson‌ znał odpowiedź, która dałaby im wyrównanie, ale gdy starał się szeptem przekazać ją Roxburghowi, młodszy kolega spanikował i strzelił: „Lester Piggott”. Ferguson był zły – nie do wiary, że ktoś mógłby skojarzyć najbardziej znanego dżokeja z najbardziej prestiżową gonitwą. I nie po raz pierwszy, ani nie po raz ostatni, dał Roxburghowi jasno do zrozumienia, co myśli. Kibice podchwycili temat i podczas następnego domowego meczu truchtający Roxburgh został przywitany okrzykami: „Lester Piggott!”.

To‍ bardzo pechowe, jak mówi Bobby Ford, że dostał właśnie takie pytanie.

– Andy‍ i ja zupełnie nie interesowaliśmy się końmi. Ale była też w szatni grupa, w tym Fergie, która śledziła wyniki każdego dnia. Odkładali na to pieniądze. Każdego tygodnia dostawaliśmy wypłaty w małych, brązowych kopertach z wypisanymi na zewnątrz kwotami: podstawa, bonusy, suma. Oni brali od sekretarki czyste koperty, wkładali tam część pieniędzy, zamykali i wpisywali nowe kwoty. Potem dawali je żonom. Mogłeś usłyszeć ich dziewczyny podczas corocznego przyjęcia: „Ach, on jest taki dobry, co tydzień daje mi kopertę z wypłatą, nieotwieraną, z bonusami i całą resztą”. Gdyby tylko wiedziały…

Ferguson‌ był jeszcze naburmuszony, ale ekipa z Falkirk nie pozwoliła gafie Roxburgha na zrujnowanie przygody i wkrótce została zaproszona przez Murraya do jego klubu nocnego w Birmingham, gdzie nagrywano Quiz‌ Ball.

– Oczywiście‌ spodziewaliśmy się, że zostaniemy potraktowani jak VIP-y – opowiada Ford – ale on wziął od nas pieniądze za wejście! Sześć funtów od głowy… Chic był prawdziwym Szkotem! Jako półetatowiec zarabiałem tylko osiem funtów tygodniowo, ale Fergie i pozostali zrobili zrzutkę, żebym mógł z nimi wejść.

Ford‌ poznał Fergusona pod koniec jego gry w Rangersach. Spotkali się w meczu rezerw, gdy Ford, ledwo dziewiętnastoletni, dostał zadanie krycia Fergusona podczas rzutu rożnego. Poszedł z nim na skraj pola karnego.

– Zanim‌ zdążyłem zrobić jakikolwiek ruch, słynny prawy łokieć powędrował w mój splot słoneczny. Tak przedstawił mi się Alex Ferguson. Wbiegł niekryty w pole karne, a ja zostałem sam jak palec, ale zmądrzałem.

Ford‌ pominął ten wątek, gdy Ferguson przyjechał do Falkirk. Szybko stało się oczywiste, że agresywność Aleksa nie była zarezerwowana wyłącznie dla rywali. Wrócił ze swoją drużyną na Ibrox na mecz Pucharu Szkocji, a minutę przed końcem pierwszej połowy, gdy utrzymywał się remis, boczny obrońca John „Tygrys” McLaughlan popełnił błąd, który dał Rangersom prowadzenie. W szatni Ferguson ruszył prosto na niego.

– Nie‌ pamiętam dokładnie jak go nazwał – mówi Ford – ale musiało być coś o „jebanym, bezużytecznym gnoju”. „Tygrys” też nie był typem cichego, łagodnego człowieka, więc nagle obaj skakali sobie do gardeł. Byli jak para zwierząt przewalających się po podłodze. Menedżer, Willie Cunningham, po prostu na to patrzył, opierając się łokciem o ścianę. W końcu dwóch z nas, młodszych piłkarzy, ich rozdzieliło i wyszliśmy na drugą połowę [Rangersi wygrali 3:0]. Ale byłem w szoku, widząc taką przemoc.

Co‍ nie oznacza, że Ford uległby wyzwaniu, gdyby poczuł się skrzywdzony przez Fergusona. Na dodatek stało się tak w meczu… pożegnalnym gracza East Stirlingshire, Arthura Hamilla. W ostatnich minutach Ford wykonał niecelne podanie.

– Fergie‌ przebiegł sprintem całe boisko, żeby mnie opieprzyć, a gra toczyła się dalej. Wbijał mi palec w twarz. Nie podobało mi się to co mówił i nie podobał mi się ten palec, więc trochę mu oddałem.

– Po‍ ostatnim gwizdku całkiem spora grupa kibiców wylała się z trybun na boisko, żeby pogratulować Arthurowi, który cieszył się dużą popularnością w East Stirling. Ja schodzę, przebijam się przez tłumy fanów, gdy nagle przychodzi po mnie Fergie. Jego ramiona były jak skrzydła wiatraka. Moje zresztą też. Żaden z naszych ciosów nie trafił do celu i w końcu ktoś nas rozdzielił, ale było mnóstwo dzikich zamachów, które zabawiały zdumionych kibiców.

Pomimo‍ upadku kariery w Rangersach i ogólnego wrażenia, że najlepsze dni ma już za sobą, Ferguson wierzył, że jego przyjazd do Falkirk podwyższył morale. W następnym sezonie drużyna utrzymała dobrą formę w First Division.

Coś‍ zawsze przyciągało go z powrotem na Ibrox, a gdy drugiego stycznia 1971 roku mecz Falkirk na Airdrie został przełożony z powodu przesiąknięcia murawy, Ferguson, Roxburgh i ich kolega z drużyny, Tom Young, zdecydowali się zostać i obejrzeć Old Firm Derby. To był tragiczny dzień…

Trzy‌ minuty przed końcem Jimmy Johnstone dał Celtikowi prowadzenie, a przygnębieni kibice Rangersów zaczęli opuszczać stadion. Ferguson i jego kompani zostali jeszcze wystarczająco długo, by zobaczyć jak Colin Stein, zastępca Fergusona, wywołuje szał radości na trybunach, zdobywając wyrównującą bramkę. Trio nie czekało jednak na ostatni gwizdek; skierowali się do wyjścia.

Ferguson‌ przyjechał do domu rodziców. Byli przerażeni, bo telewizja donosiła o około czterdziestu ofiarach śmiertelnych (liczba ta zwiększyła się potem do sześćdziesięciu sześciu). Gdy pierwsza fala kibiców opuszczała stadion, zawaliły się schody. Fergusonowie najmocniej bali się o brata Aleksa, Martina, który był w tamtym sektorze. Zaczęli szaleńcze poszukiwania pubu, do którego mógł pójść. W końcu znaleźli go, gdy wracał z jednego z nich, nie zdając sobie z niczego sprawy. Martin wyszedł ze stadionu właśnie po golu Johnstone’a dla Celtiku, ale uniknął śmiertelnej katastrofy.

Rozprzestrzeniała‍ się teoria – popierana przez Fergusona – według której katastrofa była pośrednio spowodowana golem Steina, ponieważ kibice Rangersów znajdujący się u dołu schodów zaczęli wracać, słysząc potężny ryk, lub przynajmniej zatrzymali się, by sprawdzić, czy ich drużyna ocalała. Podczas oficjalnego śledztwa stwierdzono inaczej – według raportu w momencie zawalenia się trybuny wszyscy widzowie poruszali się w tym samym kierunku. Wśród ofiar było wiele dzieci i, podobnie jak w przypadku katastrofy na Hillsborough, która kosztowała życie dziewięćdziesięciu sześciu kibiców Liverpoolu w 1989 roku, byli piłkarze włączyli się do pomocy pogrążonym w żałobie rodzinom. Ferguson był wśród nich.

Jego‍ przyjaźń z Johnem Greigiem, kolegą z drużyny z czasów gry w Rangersach, przetrwała boiskową konfrontację. Choć Ferguson miał około trzydziestki, jego stan fizyczny nigdy nie był daleki od wysokiego poziomu. Nie miał też żadnych sentymentów, gdy Falkirk spotkało się z Rangersami.

– Spięliśmy‌ się w kole środkowym – opowiada Greig. – Dopiero wracałem po kontuzji kostki, a ktoś sprzedał mi kopniaka. Gdy pocierałem kostkę, dostałem podanie. Alex już na mnie nacierał, oczywiście z podniesionymi łokciami. Przemknął obok, i choć mnie nie trafił, to spróbowałem zahaczyć go butem. Też kompletnie nie trafiłem. Ale sędzia przerwał grę i przywołał mnie do siebie.

– „W‍ porządku”, powiedziałem. „Zasługuję na kartkę”. Według niego jednak zasługiwałem na coś więcej. Miałem wylecieć! Ale ja nigdy nie byłem wyrzucony z boiska, więc dalej się z nim kłóciłem. Ogólnie rzecz biorąc, powiedziałem mu, że jeśli da mi czerwoną kartkę, to zostanie zdegradowany z najwyższego szczebla sędziowskiego i tak dalej. To było w czasach, gdy Rangersi mieli dobre relacje ze szkocką federacją.

– Tak‌ czy inaczej, nie zadziałało i musiałem zejść z boiska. Z jednej strony byłem zadowolony, ponieważ miałem iść tego wieczoru na ślub córki dobrego znajomego, więc teraz miałem szansę zdążyć na posiłek. Wskoczyłem do wanny i leżałem tam, gdy nagle poczułem czyjąś rękę na głowie i zostałem wepchnięty pod wodę. Wynurzyłem się, próbując nabrać tchu, a tam stał Alex, mówiąc mi, że też został wyrzucony. „Ale ty nic nie zrobiłeś”, powiedziałem. A on powiedział: „Wiem”. O ile dobrze pamiętam, podczas przesłuchania przed komisją dyscyplinarną dostałem dwa tygodnie zawieszenia i karę stu funtów, a on tydzień i pięćdziesiąt funtów. Broniłem go, ale miał kartotekę tak długą, jak twoje ramię…

To‍ nie była jedyna czerwona kartka Fergusona w Falkirk. Zawsze był agresywny, a jego temperament nie słabł ani z wiekiem, ani gdy został ojcem; w lutym 1972 roku Cathy, która była już matką Marka, urodziła dwójkę bliźniaków: Darrena i Jasona. Miesiąc po tym szczęśliwym wydarzeniu Ferguson dowiedział się o zainteresowaniu Hibs i chciał tam przejść. Jego rozmowy z Williem Cunninghamem – menedżerem, który zwyczajnie nie chciał pozwolić mu odejść – stawały się tak płomienne, że w końcu się starli, a Ferguson po raz kolejny zapomniał o zasadach, które miały zamienić Life Boys w porządnych mężczyzn.

Cokolwiek‍ opętało Cunninghama, zaoferował Fergusonowi podwojenie pensji i obietnicę, że pomoże mu pozostać w futbolu jako trener. Nie był to jednak przykład dojrzałości ze strony piłkarza.

Cunningham,‌ jak to Cunningham, dotrzymał słowa. Zaczął wysyłać Fergusona, gdy był kontuzjowany (Alex miał problemy z kolanami), by oceniał i składał raporty na temat najbliższych rywali. Jednak menedżer wkrótce przekonał się, że Ferguson, przedstawiciel związku piłkarzy, za swój główny obowiązek uważał wspieranie kolegów po fachu, szczególnie gdy Cunningham zareagował na jedną z niepotrzebnych porażek dodatkowymi treningami i cięciem kosztów. Skład zaczął strajkować, aż, tuż przed następnym meczem, Cunningham ugiął się pod presją dyrektorów klubu i ustąpił.

Później‍ Ferguson starał się poznać jego punkt widzenia, zrozumieć powody, dla których zdecydował się wymierzyć piłkarzom tak ostrą karę. Jednak na tamtym etapie Alex miał szczęście, że Cunninghama – mimo wszystkich podobieństw między nim i Fergusonem, przede wszystkim w upartości – dzieliła od młodszego kolegi jedna ważna różnica. Miał w sobie tak mało mściwości, że w następnym sezonie zatrudnił Fergusona w roli trenera pierwszego zespołu, odpowiedzialnego za każdy aspekt przygotowania do meczu, z wyjątkiem wyboru pierwszej jedenastki, na temat której mógł jednak doradzać Cunninghamowi.

Według‍ Fergusona dyspozycja zespołu się poprawiła, ale miał za sobą dopiero miesiąc pracy w nowej roli, gdy zaczął kopać się z Williem Youngiem w pierwszej połowie pucharowego meczu z Aberdeenem i został wyrzucony z boiska. Już dla zwykłego zawodnika byłoby to wyjątkowo nieodpowiedzialne; takie zachowanie u grającego trenera przypominało prośbę o dymisję. Była to jego szósta czerwona kartka, fatalna liczba jak na czasy, w których takie decyzje były podejmowane stosunkowo rzadko. W przerwie incydent został zignorowany, ale po meczu Cunningham wziął go na bok i zasugerował, żeby zmądrzał, jeśli chce uratować przyszłą karierę w futbolu. Żaden z nich nie wiedział, że tamto zdarzenie kosztowało Fergusona ciekawą propozycję pracy: Jimmy Bonthrone, menedżer Aberdeenu, właśnie wtedy zrezygnował z pomysłu zatrudnienia go w roli asystenta.

Następnego‌ dnia piłkarze przyjęli przeprosiny Fergusona, ale szkocka federacja, zmęczona łokciami Aleksa, zarządziła prawie dwumiesięczną banicję.

Falkirk‍ po raz drugi z rzędu uniknęło spadku, ale Cunningham został zwolniony. Nowy menedżer, John Prentice, nakazał opuszczenie klubu krewkiemu Fergusonowi. Jego nowym celem było zachodnie wybrzeże. Ayr, od którego nie ma miasta lepszego (jak pisał Robert Burns) dla mężczyzn uczciwych i pań urokliwych. Poeta narodowy byłby też dumny z lokalnego klubu piłkarskiego, ponieważ w sezonie 1973/74, pod rześkim przewodnictwem menedżera Ally’ego MacLeoda, który potem będzie nadzorował nieszczęsny występ Szkotów na mistrzostwach świata w Argentynie, złożona z półprofesjonalistów drużyna Ayr United skończyła na szóstym miejscu w First Division, odnotowując najlepszy wynik w historii klubu.

Ferguson,‌ w duecie z innym byłym napastnikiem Rangersów, wesołym playboyem George’em McLeanem, zaczął od siedmiu goli w ośmiu meczach, ale jego dyspozycja i forma fizyczna pogorszyły się na tyle, że wiosną był już zazwyczaj zmiennikiem. Ostatni występ w karierze piłkarskiej zaliczył w rezerwach Ayr przeciwko ich odpowiednikom z East Fife, i choć miał szansę na jeszcze jedną, ostatnią czerwoną kartkę, gdy został ostro potraktowany przez niesfornego młodego rywala, Colina Methvena, to diabeł tkwiący w Fergusonie odszedł wraz z jego formą.

Diabeł‌ w piłkarzu, oczywiście; wkrótce zostanie przecież piekielnie dobrym menedżerem.

– Wtedy‌ wiedziałem już, że będę musiał ciężko na to pracować – opowiada. – Gdy grasz dla Rangersów i strzelasz na oczach wielu kibiców, wydaje ci się, że to się nigdy nie skończy. Potem jesteś zwolniony z kontraktu i starasz się o pracę w Falkirk, której nie dostajesz. Zaczynasz się zastanawiać. Byłem w Ayr, gdy przyszła oferta prowadzenia East Stirling. Spytałem o to Ally’ego. „Nie możesz czekać na idealną pracę”, powiedział.

Jednak‌ najpierw trzeba było uregulować formalności związane z jego karierą piłkarską. Druga połowa jego dwuletniego kontraktu została unieważniona za porozumieniem stron na początku lata 1974 roku. MacLeod zrobił to w sposób wyjątkowo życzliwy, z uśmiechem wypisując obfity czek z kwotą odprawy.

Szkoła‍ życia

Do‍ tej pory Fergusonowie skompletowali już rodzinę. Mark, ich pierwsze dziecko, miał prawie sześć lat, ale bliźniaki dalej chodziły w pieluchach. Życie towarzyskie obracało się wokół restauracji i pubu Beechwood w pobliżu Hampden Park, gdzie Fergusonowie spotykali się z Jockiem Steinem i jego żoną. Alex przeszedł podstawowy trening w zakresie biznesu gastronomicznego; dzięki uprzejmości personelu nauczył się gotować i poznał właściciela pubu, Sama Falconera, który we własnym lokalu przekazał mu tajemnicę utrzymywania piwa w dobrym stanie i klientów w spokojnym nastroju.

To‌ drugie nie zawsze było proste, o czym Ferguson przekonał się, gdy podążył za instynktem i wszedł do tej branży.

Najpierw‍ kupił pub o nazwie Burns Cottage w rejonie Kinning Park w Glasgow, na granicy z Govan. Pomimo motywu, poeci nie stanowili dużej części klienteli, więc Ferguson natychmiast zmienił nazwę na Fergie’s, podejmując wyraźną próbę zarobienia na swojej sławie; w piwnicy mieścił się Elbow Room.

Było‌ tam wszystko, co ludzkie: krwawe bitki, ale też dni z rodziną, które Ferguson organizował w lecie. Wkrótce po tym, jak został menedżerem East Stirlingshire, nabył drugą nieruchomość – Shaw’s, po drugiej stronie miasta – na spółkę z Falconerem. Ich partnerstwo skończyło się jednak dość niefortunnie.

Już‌ w tamtych czasach Alex miał nadzwyczajny dar radzenia sobie z niemożliwą do ogarnięcia w ciągu dwudziestu czterech godzin ilością obowiązków. To prawda, że życie piłkarza grającego na pół etatu dawało mu wiele wolnego czasu, ale prowadzenie East Stirlingshire było półetatowe tylko na papierze i podczas wypłaty (czterdzieści funtów tygodniowo). Mimo to potrafił pogodzić tę pracę z opieką nad Fergie’s i udziałem w Shaw’s.

Jednak‍ później, gdy odszedł z East Stirling do St Mirren, był zmuszony do wymyślenia pomysłowego sposobu zapanowania nad obowiązkami. Zadzwonił do starego znajomego, Daviego Provana, kolegi z Rangersów, który złamał nogę w meczu Old Firm. Ściągnął go z Anglii i dał mu potrójne stanowisko: piłkarza, trenera i menedżera pubu. Niezłe pełnomocnictwo…

Ferguson‌ wyciągnął bardzo wiele z szesnastoletniej kariery piłkarskiej, czterystu trzydziestu dwóch meczów i dwustu dwudziestu dwóch goli.

W‍ Queen’s Park, co prawda jako amator, zaczął poznawać tajniki gry na profesjonalnym poziomie i metody jego podwyższenia.

W‍ St Johnstone nauczył się przezorności do obietnic i poznał smak spadku do drugiej ligi.

W‌ Dunfermline, gdzie Jock Stein zbudował strukturę trenowania i wychowywania młodych piłkarzy, dowiedział się, jak powinien być zarządzany klub piłkarski i jak wiele radości można czerpać z gry na profesjonalnym poziomie.

W‌ Rangersach zobaczył jak NIE powinien być zarządzany klub piłkarski i doświadczył skrajnego rozczarowania.

W‌ Falkirk, znów schodząc się z Williem Cunninghamem, nauczył się trenowania na praktycznym poziomie i zaczął zdawać sobie sprawę, że certyfikat, który zdobył na wybrzeżu Ayrshire, może okazać się początkiem czegoś wielkiego.

W‍ Ayr otrzymał kredyt zaufania od Ally’ego MacLeoda. Dzięki niemu zaczął żwawo kroczyć ku karierze menedżerskiej, jednocześnie ze złością przyjmując kolejne bolesne lekcje. Takie jak bycie pominiętym w tajemnicy przez Cunninghama w ostatniej chwili przed finałem Pucharu Szkocji. Gdy Ferguson sam został menedżerem, postanowił uprzedzać piłkarzy, którzy spodziewali się gry w wielkim meczu, że czeka ich rozczarowanie.

– To‍ podstawa mojej filozofii pracy – napisał w autobiografii w 1999 roku.

Ćwierć‌ wieku wcześniej zawiesił buty na kołku, mając ze sobą kolekcję teorii zebranych w okresie jego kariery piłkarskiej, poczynając od lekcji catenaccio z Seithem‍ w Largs, posiadówek z solą i pieprzem w Dunfermline, aż po misje zwiadowcze, na które wysyłał go Cunningham w Falkirk. Teraz nadszedł czas na szkołę życia trenera.

EAST‍ STIRLINGSHIRE

Małe‌ cuda

W‌ Falkirk mieszka około trzydziestu dwóch tysięcy ludzi, a jednak pomimo bliskiego położenia kuszących piłkarsko Glasgow i Edynburga miasto kibicuje dwóm innym klubom w lidze szkockiej. Pierwszym jest Falkirk, a drugim East Stirlingshire. Można sprawiedliwie uznać, że ten drugi jest mniejszy.

Falkirk‍ zdobył dwa Puchary Szkocji i miał kilku reprezentantów kraju – najbardziej znanym był John White, który wypromował się w wielkiej drużynie Tottenhamu z sezonu 1960/61, w którym sięgnęła po podwójną koronę. Dwoma największymi osiągnięciami East Stirlingshire od czasu powstania klubu w 1880 roku były awanse do ekstraklasy w 1932 i 1963 roku.

Za‍ każdym razem przetrwali tam tylko jeden sezon. W pewnym momencie zajmowali drugie miejsce, za St Johnstone, w którego składzie był Ferguson. St Johnstone się utrzymało i dziewięć lat później, pod chytrym przewodnictwem Willa Ormonda, wypłynęło na szerokie wody turniejów międzynarodowych, triumfując nad Hamburgiem i drużyną Vasas z Budapesztu w Pucharze UEFA. Dla porównania, East Stirlingshire spadło w 1964 roku, przegrywając dwadzieścia siedem z trzydziestu czterech meczów.

Gdy‍ Ferguson przyjechał na ich skromny stadion Firs Park (słowo „stadion” może tu być nadużyciem), by przejąć rolę menedżera latem 1974 roku, byli na samym dnie struktury szkockiego futbolu. Tak przynajmniej każe nam wierzyć Ferguson. W rzeczywistości East Stirling, jak się ich zwyczajowo nazywa, zakończyli wcześniejszy sezon na czwartym miejscu od końca.

Są‌ też powody, by podać w wątpliwość inne twierdzenie Fergusona – gdy podpisał kontrakt, trzy tygodnie przed nowym sezonem, w klubie miało być zatrudnionych tylko ośmiu piłkarzy. W The‍ Boss, słusznie‌ chwalonej i tworzonej według rygorystycznych standardów książce Michaela Cricka o Fergusonie, historia o drażnieniu prezesa Willa Muirheada słowami, że potrzeba jedenastu mężczyzn do rozpoczęcia gry w piłkę nożną, jest opisana jako „część mitologii Fergusona”. Według Cricka nie mniej niż dwunastu graczy ze składu na poprzedni sezon grało dla Fergusona podczas jego czterech miesięcy pracy w klubie.

Do‌ pytania o „mitologię Fergusona” oczywiście jeszcze wrócimy.

Rzeczą,‍ której nie można kwestionować, jest fakt, że Aleksa czekała żmudna robota. Zacznijmy od tego, że nie miał bramkarza, a kupno Toma Gourlaya z Patrick Thistle pochłonęło siedemset pięćdziesiąt z dwóch tysięcy funtów przydziału na wzmocnienia. Potem zapłacił dwa tysiące, by wyrwać napastnika Billy’ego Hulstona, byłego ulubieńca East Stirling, ze szponów Stenhousemuir, wydając tym samym wszystkie dostępne pieniądze.

Ferguson‍ miał trzydzieści dwa lata i już wtedy przypominał Briana Clougha, który kilka lat wcześniej przeszedł z Hartlepool do Derby County. Anegdota definiująca Clougha opowiada o tym, jak pojechał do domu Archiego Gemmilla w 1970 roku, by podpisać kontrakt z pomocnikiem Preston North End. Gdy usłyszał, że Gemmill planuje przenosiny do Evertonu Harry’ego Cattericka – mistrzów kraju – zadeklarował, że prześpi się w swoim samochodzie, na wypadek gdyby do rana piłkarz zmienił zdanie. Żona Gemmilla zaoferowała Cloughowi nocleg w wolnym pokoju, a transfer do Derby został uzgodniony podczas rozmowy przy porannej jajecznicy.

Ferguson‌ też miał smykałkę do przekonujących gestów, co pokazał kupując Hulstona. Wyjął pięćdziesiąt funtów z portfela i rozciągnął je przed twarzą piłkarza, zachęcając go do dołączenia do East Stirling w tajemnicy przed Stenhousemuir. Alex nie marnował czasu i szybko pokazał, że psychologia praktyczna będzie charakterystyczna dla jego stylu pracy.

Skąd‌ to się wzięło? Stein, Bill Shankly. Może też Ally MacLeod. Rok pobytu Fergusona w Ayr był szczęśliwy i pożyteczny, mimo wszystkich problemów z urazami, które przekonały go do zakończenia kariery piłkarskiej. MacLeod nie wahał się przed poleceniem go jako menedżera, najpierw Queen’s Park, gdzie Ferguson schrzanił rozmowę kwalifikacyjną, stresując się odpowiadaniem przed ludźmi, dla których grał kiedyś jako młody zawodnik, a następnie East Stirling. Dyrektor East Stirling, Bob Shaw, spotkał MacLeoda podczas mistrzostw świata w Niemczech i poprosił o opinię na temat upartego pretendenta. Była pozytywna, a Ferguson, tym razem świetnie radząc sobie na rozmowie kwalifikacyjnej, porozumiał się z Muirheadem mimo ograniczonych środków, jakie mógł zaoferować prezes klubu.

Ferguson‌ przyjął propozycję pracy na teoretycznie pół etatu za czterdzieści funtów tygodniowo i, naturalnie, pracował na pełny etat, pomimo zainteresowania branżą gastronomiczną i obowiązków związanych z młodą rodziną. Dochodziło do kłótni na temat pieniędzy, tak jak wtedy, gdy został zganiony za zapłacenie czterdziestu funtów klubowi młodzieżowemu z Glasgow, pokrywając wydatki na podróż testowanych zawodników. Było też jednak wiele zachęcających chwil. Piłkarze zareagowali na niego pozytywnie. Jeden z nich, Bobby McCulley, jest cytowany w książce Cricka.

– Nigdy‍ wcześniej nikogo się nie bałem, ale on [Ferguson] był przerażającym draniem.

Wiedział,‍ kiedy wykorzystywać strach i kiedy go pozbawiać. W jednym z pierwszych meczów w Forfar jego drużyna kończyła pierwszą połowę przegrywając 0:3. Ferguson powiedział im, że grali dobrze i wciąż mogą wygrać. Zremisowali 3:3. Kiedy indziej pokazywał skłonność do jatki. Jednak do najważniejszego momentu w jego stu siedemnastu dniach na Firs Park doszło pod sam koniec: lokalne derby. Falkirk spadło sezon wcześniej z ekstraklasy, co pozwoliło Fergusonowi na zemstę.

Okazja‌ do ukarania klubu i menedżera Johna Prentice’a, który wypchnął go z drużyny, nadeszła w październiku. Prawie pięciotysięczna widownia – około dwanaście razy więcej niż zwykle podczas meczów East Stirling – zebrała się, by zobaczyć owoce pracy nowego menedżera. Jednak wiele zrobiono jeszcze przed pierwszym gwizdkiem.

Ferguson‍ najpierw poinformował lokalną gazetę, że zna wszystkie atuty i słabości piłkarzy Falkirk – grał z nimi i trenował ich półtora roku wcześniej – a następnie spotkał się z Muirheadem, by zarządzić obiad drużyny w tym samym hotelu, w którym według jego wiedzy Falkirk zaplanowało przedmeczowy posiłek. Gdy jego piłkarze przyjechali i przechodzili wzdłuż okna sali, w której jedli rywale, kazał im się śmiać i żartować beztrosko, z pewnością siebie.

Potem‍ Ferguson zastosował jeszcze więcej czegoś, co znamy dziś jako jego stare sztuczki, mówiąc drużynie, że lokalna prasa faworyzuje większy klub, ale potem wyliczając pojedyncze słabości Falkirk – brak szybkości, grę jedną nogą i tak dalej – tak przekonująco, że jego piłkarze wyszli na boisko z prawdziwą wiarą w zwycięstwo.

Praca‍ nie polegała tylko na propagandzie. Przykładowo: napastnicy usłyszeli, że powinni próbować szybko strzelać w róg bramki, a nie starać się ominąć bramkarza Falkirk. I East Stirling, napędzane tą cwaną mieszanką morale i pożytecznych informacji, wygrało 2:0.

Wkrótce‍ byli na czwartym miejscu w swojej lidze, przyciągając na trybuny ponad tysiąc dwieście osób, zamiast dotychczasowych kilkuset. Jednak takie kluby rzadko zwyżkują na stałe, a East Stirling nie było wyjątkiem. Potem to samo stało się z St Mirren i Aberdeenem. Klub z większym potencjałem odkrył sekret ich sukcesu – i kupił go.

Aby‌ być sprawiedliwym w stosunku do Fergusona, przyjął szylingi St Mirren z niechęcią, a przynajmniej opuścił East Stirling z ciężkim sercem, ponieważ naprawdę polubił pierwszą pracę trenerską, nie mówiąc o Muirheadzie. Ale odszedł.

Telefon‍ zadzwonił jeszcze przed derbami, a ponieważ dzwoniący, znany nam Willie Cunningham, był wtedy menedżerem St Mirren, Ferguson nie musiał się domyślać, jakie były powody zaproszenia na stadion Love Street w Paisley, kilka mil od Govan. Cunningham powiedział, że wkrótce kończy karierę. Spytał, czy Alex chciałby go zastąpić. Ferguson zgodził się spotkać z prezesem, Haroldem Currie, ale pozostawał niepewny. St Mirren było bez wątpienia większym klubem, spędziło większość swojej historii w ekstraklasie i miało pojemny obiekt, który pewnego razu gościł nawet czterdzieści siedem tysięcy kibiców podczas meczu z Celtikiem. Mimo to drużyna była za East Stirling w tabeli Second Division i nie cieszyła się większą widownią.

Ferguson‍ zadzwonił do Jocka Steina, wtedy już dobrego przyjaciela i źródło inspiracji. Menedżer Celtiku doradził mu, żeby najpierw wybrał się na najwyższy punkt głównej trybuny Love Street, rozejrzał się dookoła, a potem zrobił to samo na Firs Park. Nigdy nie dowiemy się, co doradziłby Stein, gdyby Ferguson otrzymał pracę, o którą ubiegał się przed East Stirling. Hampden należące do Queen’s Park zostawiało w tyle nie tylko Love Street, ale każdy inny stadion w Szkocji. Tak czy inaczej, Ferguson zrozumiał przekaz.

Później,‌ gdy dorównał wielkością Steinowi i otrzymywał jeszcze więcej próśb o poradę zawodową, Ferguson dawał podobne wskazówki, mówiąc ludziom, żeby kierowali się potencjałem. To była zasada, której przestrzegał sam Ferguson, na przykład wtedy, gdy odrzucił propozycję z Wolverhampton Wanderers – które osiągało wtedy wyniki ponad stan i wkrótce zaczęło staczać się po angielskiej drabince piłkarskiej – i z entuzjazmem przyjął ofertę Manchesteru United.

W‍ 2009 roku, kiedy Ferguson wznawiał kampanię do zarządu United o zwiększenie pojemności Old Trafford do dziewięćdziesięciu tysięcy, oficjalna pojemność stadionu East Stirlingshire wynosiła tysiąc osiemset. Ta liczba zawierała dwieście krzesełek, dzięki którym trybuna na Firs Park była mniej więcej tej samej wielkości, co trybuna prasowa na Old Trafford podczas meczu Ligi Mistrzów. East Stirlingshire nadal są mniejszym klubem ich małego miasta – ale zawsze będą mogli się chwalić faktem, że to u nich Alex Ferguson zaczynał karierę menedżerską.

ST‌ MIRREN: PRACA

NA‍ LOVE STREET

Współpraca‍ z Baldym

A‌ więc pierwszy klub, który zatrudnił Aleksa Fergusona na stanowisku menedżera, to East Stirlingshire. Pierwszy, który go zwolnił – St Mirren. Ból został jednak szybko ukojony, ponieważ Ferguson był już wtedy w drodze do Aberdeenu; to było niechlujne zakończenie często burzliwego związku.

Pierwsze‍ znaki wyglądały obiecująco. Ferguson znał teren i miał gadane; malował wizję St Mirren rywalizującego z Rangersami i Celtikiem (choć zazwyczaj kończyli w drugiej połowie tabeli First Division, wygrali tylko Puchar Szkocji w 1959 roku). Zapoczątkował też system rozwoju młodzieży, który pomógł w zbudowaniu jego reputacji. Jednak najpierw musiał zbudować swoją drużynę asystentów.

Do‍ jednego z nich przymilał się aż przez rok. Ricky McFarlane był młodym fizjoterapeutą w Falkirk, gdzie pracował pod kierownictwem Johna Prentice’a, a potem w East Stirling. Musiał jednak mieć do zaoferowania coś więcej niż tylko leczenie kontuzji, ponieważ już w wieku dwudziestu kilku lat zajmował się treningiem piłkarzy, a później został nawet menedżerem St Mirren.

Podczas‌ gdy McFarlane potrzebował trochę czasu, by przekonać się, że projekt Fergusona mu pasuje, Davie Provan błyskawicznie chwycił podarowaną mu szansę. Gdy Ferguson zadzwonił do kolegi z Rangersów, Provan wciąż grał w piłkę, aczkolwiek nie na tym poziomie, do którego przyzwyczaił się przed złamaniem nogi. Gdy stał się niepotrzebny na Ibrox, odszedł do Crystal Palace na zasadzie wolnego transferu, ale zaliczył tylko jeden występ i przeszedł kilka lig niżej, do Plymouth Argyle, gdzie grał przez pięć lat.

Ferguson wiedział, że interesuje się trenerką i sprowadził go z powrotem do Szkocji.

– To wydawał się dobry pomysł – mówi Provan. – Miałem grać, ale nie za często [zaliczył trzynaście występów]. Chodziło głównie o to, abym zajmował się dla Aleksa drugą drużyną St Mirren. Byłem w Largs oraz w angielskim centrum szkoleniowym w Lilleshall. Miałem kwalifikacje i byłem zachwycony z okazji do ich wykorzystania.

Szczególnie dlatego, że można było dorobić na boku trochę pieniędzy, bo Ferguson potrzebował pomocy przy swoim pubie. Fergie’s okazało się tak czasochłonne, że w autobiografii Ferguson przyznaje, iż pomoc Cathy przy trójce młodych synów zajmowała trzecie miejsce na liście jego priorytetów, przynajmniej jeśli chodzi o ilość poświęcanego czasu; to właściwie nie do wiary, że w 1975 roku stał się współwłaścicielem drugiego pubu, Shaw’s.

Tak więc Provan zaakceptował podwójne stanowisko, za dnia nalewając pinty[11] i zmieniając beczki z piwem w Fergie’s, a po zmierzchu trenując młodych piłkarzy St Mirren.

– To pasowało nam obu – mówi. – Tygodniówka bardzo mi się przydawała. W futbolu nie było wtedy takich pieniędzy jak dzisiaj. Gdyby nie ja, Alex musiałby szukać kogoś innego do pubu. Wiedział, że może na mnie polegać i nie musi cały czas się martwić. Więc pracowałem tam, a potem zabierałem rezerwy na wieczorny trening.

Choć co prawda praca Fergusona w St Mirren znów była teoretycznie na pół etatu, to przychodził do biura z samego rana i często zostawał do późnej nocy (ten nawyk zabrał ze sobą do Manchesteru United). Dźwigał na barkach tyle obowiązków, że pewnego razu, gdy był w trakcie przedmeczowej przemowy do piłkarzy, nagle otworzyły się drzwi szatni, a steward przerwał słowami: „Szefie, na trybunie zapchały się toalety”.

Pub Fergie’s okazał się świetnym materiałem do jego późniejszych prób literackich, ale mógłby się obyć bez niego. Ferguson wyrobił w sobie nawyk zabierania do domu rzeczy zwędzonych z doków i sprzedawania ich w pubie po zaniżonych cenach (Cathy przewracała oczami, gdy widziała te okazyjne przedmioty w swoim domu), ale można było odnieść wrażenie, że na tym biznesie zyskiwał tylko tyle, co tracił, ponieważ często brakowało mu pieniędzy bardziej niż spodziewałbyś się po menedżerze piłkarskim, nawet takim, który jest uzależniony od obstawiania koni.

Potrzebował pomocy, a Provan był „tak sumiennym i godnym zaufania człowiekiem, jak tylko można sobie wyobrazić”. Ferguson powiedział, że Davie został jego asystentem, ale Provan, z charakterystyczną skromnością, umniejsza swoje znaczenie.

– Od czasu do czasu pomagałem Aleksowi z pierwszą drużyną, ale nie miałem dużego wkładu – mówi.

Ferguson cenił go jako most łączący strukturę juniorską i seniorską.

– Tak naprawdę wszystko, co związane z pierwszym zespołem, zależało od Aleksa. W sztabie trenerskim było nas trzech: Ricky McFarlane, Eddie McDonald i ja, i wszyscy wspieraliśmy go w stu procentach – zaznacza. A jednak ani McFarlane, ani McDonald nie są wspomniani w książce Fergusona…

McFarlane jest wyjątkowo wyraźnym przeoczeniem, ponieważ poszedł śladami Fergusona z East Stirling do St Mirren po namowach Aleksa, stał się kluczowym pomocnikiem menedżera, a później sam zrobił karierę. Grał w piłkę – pojawił się w szkolnej drużynie Celtiku, ale przyznał, że „nikt nigdy nie płacił mi, żebym to robił”. Okazał się cenniejszy jako trener. McFarlane jest tu w dobrym towarzystwie, z Arrigo Sacchim, José Mourinho i całą resztą. I niech nikt nie pomyśli, że transformacja z fizjoterapeuty w menedżera była wyjątkowa, ponieważ są przykłady ludzi takich jak Bertie Mee, który poprowadził Arsenal do podwójnej korony w 1971 roku, oraz Boba Paisleya, który pomógł Liverpoolowi w wygraniu praktycznie wszystkiego, co było do wygrania pomiędzy 1974 a 1983 rokiem (choć był też szanowany za karierę piłkarską).

McFarlane najpierw stworzył drużynę, która „szybowała wysoko w najwyższej lidze Szkocji, grając futbol, który urzekł Black And White Army[12]” („Paisley Daily Express”, 2008), a następnie po cichu wrócił do pracy fizjoterapeuty w 1983 roku. Ponad ćwierć wieku później, podczas przerwy od kojenia ran i bólu jego pacjentów, po raz pierwszy opowiedział o jego separacji od Fergusona i chłodzie, jakiego doświadczył z jego strony. Jeśli był zdenerwowany, to nie dał tego po sobie poznać: okazał raczej żal, że jego wkład w rozkwit piłkarzy St Mirren został pominięty we wspomnieniach Fergusona. Innym poszkodowanym był następca Curriego na fotelu prezesa, Willie Todd.

Istotnie, Todd został bezwzględnie zlekceważony przy tworzeniu tamtej książki i być może da się to zrozumieć, jeśli weźmiemy pod uwagę cierpkie wydarzenia z 1978 roku, które doprowadziły do odejścia Fergusona i sprawy w trybunale pracy. McFarlane podkreślał jednak, że Todd był dobrym człowiekiem, który „był życzliwy dla Aleksa i wiele dla niego zrobił”. Jednak najlepiej spojrzeć na to z chronologicznego punktu widzenia.

Ferguson był w klubie prawie od roku, gdy wreszcie McFarlane zgodził się dołączyć do niego w St Mirren, gdy spotkali się przypadkiem pod drzwiami sklepu, z którego wychodził Ricky, a obok którego przejeżdżał samochodem Aleks.

Gdy podpisał kontrakt, w klubie znajdowała się znakomita postać o naziwsku Archibald „Baldy”[13] Lindsay. W autobiografii Ferguson nie odbiera mu ani odrobiny zasług za odnajdywanie i rekrutowanie młodych piłkarzy. Nazywa Lindsaya „prawdopodobnie najbardziej godnym uwagi spośród niezliczonej liczby skautów, z którymi pracowałem podczas menedżerskiej kariery”. I wyraża się o nim w poruszający sposób, przede wszystkim gdy mówi o tym, jak podczas długiego okresu ciszy pomiędzy nimi – jeśli jeden z nich uważał, że drugi zachowuje się jak głupek, to obaj na tym cierpieli – Lindsay zadzwonił do niego w Aberdeenie, by polecić mu juniora, Joe Millera, który okazał się jego siostrzeńcem. Miller został piłkarzem nie tylko Aberdeenu, ale też Celtiku i reprezentacji Szkocji, choć do tego czasu Lindsay, który był chory, kiedy dzwonił do Fergusona, już dawno nie żył.

„Baldy” Lindsay był kierowcą taksówki i prowadził klub piłkarski dla juniorów. Doglądanie utalentowanych graczy stanowiło jego pasję, a jednym z ulubieńców był Billy Stark – uprzejmy młody człowiek, który trenował jako uczeń z Rangersami i Dumbarton, jednocześnie występując w drużynie wspomnianego klubu amatorskiego Anniesland Waverley, gdzie piłkarze musieli stawiać się na mecze w koszulach i krawatach.

Pewnego razu spytano znanego argentyńskiego pisarza, dlaczego jego kraj produkuje tak wielu wytwornych piłkarzy (co prawda głównie na eksport).

– To proste. W całej Argentynie, w każdym małym miasteczku i w każdej wsi są bezinteresowni ludzie, którzy za sens życia uważają nauczanie dzieci, jak należy grać w piłkę – odparł.

Szkocja, w której dorastał Ferguson, miała w sobie to samo; Alex napisał laurkę dla Douglasa Smitha, założyciela Drumchapel Amateurs, a generację później z podobnego ośrodka Anniesland nauki pobierał Stark.

Po tym, jak Stark odszedł ze szkoły, by zostać praktykantem w pracowni artystycznej, zaczął starać się o niego Lindsay, który nie zwracał uwagi na sceptycyzm Fergusona uważającego tego chudego chłopaka za „tyczkę”, która nie ma szans poradzić sobie z wymogami prawdziwego futbolu.

Wiele lat później, gdy miał za sobą udaną karierę i został menedżerem reprezentacji Szkocji U-21, Stark zaśmiał się, gdy sobie o tym przypomniał.

– „Baldy” dzwonił do domu każdego wieczoru albo przychodził pod drzwi, żeby zadręczać mnie o przejście do St Mirren. W końcu to zrobiłem. Dołączyłem do zespołu Fergusona podczas powrotu autokarem do domu z przedsezonowego sparingu z Selkirk w Borders. Dziwne było to, że wydawało mi się, iż zagrałem koszmarnie, na pewno w pierwszej połowie, bo w drugiej poprawiłem się do przeciętniaka. A Ferguson mnie zechciał. Byłem zdumiony.

– To było dopiero nasze drugie spotkanie. Pierwszy raz zobaczyliśmy się w dniu, w którym grałem na Love Street w [specjalnie zaaranżowanym] meczu dla Anniesland Waverley. Wtedy powiedział tylko: „Byłeś okej, będziemy mieć cię na oku”. Potem zorientowałem się, że nie obchodziło go jak zagram z Selkirk. Szukał wybranych, pojedynczych cech.

I ufał „Baldy’emu” Lindsayowi. Stark stał się eleganckim i ważnym elementem gry zespołu Fergusona w St Mirren, a potem poszedł jego śladami do Aberdeenu i zdobył medal za mistrzostwo kraju.

Ferguson nigdy nie udawał, że zapoczątkował politykę juniorską St Mirren. Już wcześniej w klubie byli pomocnik Tony Fitzpatrick, którego Ferguson, po konsultacji z Provanem, mianował kapitanem pierwszego zespołu w wieku osiemnastu lat, oraz środkowy obrońca, Bobby Reid, który mógł osiągnąć większe sukcesy, gdyby nie kontuzja kolana. To jednak Ferguson sprawił, że ta polityka zaczęła przynosić efekty.

– Byłem do tego zmuszony – powiedział lata później – ponieważ nie miałem pieniędzy na kupowanie piłkarzy. Ale gdy przyzwyczaisz się do pracy z młodymi dzieciakami i widzisz, jak awansują do pierwszego zespołu, zdajesz sobie sprawę, że to dobra metoda. To świetne źródło satysfakcji.

– Zrobił w karierze wszystko – zauważa Stark – a potrzeba do tego odwagi.

Wśród menedżerów krąży powiedzenie, że problem związany z polityką juniorską polega na tym, że twój następca zbiera zasługi twojej pracy po tym, jak zostałeś zwolniony, i tak właśnie stało się w St Mirren po odejściu Fergusona. Sprowadził napastnika Franka McGarveya dzięki cynkowi od skauta Rangersów, Williego Thorntona, który powiedział, że „Rangersom on się nie przyda” (innymi słowy: katolik). McGarvey został później reprezentantem Szkocji. Tak jak lewy obrońca Iain Munro i środkowy napastnik Jimmy Bone. Ta „linia produkcyjna” służyła następcom Fergusona, takim jak Jim Clunie i McFarlane, których drużyny składały się nie tylko z Fitzpatricka i znakomitych graczy, jak Lex Richardson i Billy Abercromby, ale też młodych, jak Frank McAvennie i Peter Weir – kolejny, któremu przyszło reprezentować swój kraj.

Gdy przyjechał Stark, spełnione zostało pierwsze założenie menedżera. W Szkocji zreformowano strukturę piłkarską na sezon 1975/76. W miejscu składającej się z osiemnastu drużyn First Division i dwudziestozespołowej Second Division pojawiły się Premier Division (dziesięć klubów) oraz First Division i Second Division (obie po czternaście klubów). Zadaniem St Mirren było więc znalezienie się w środkowej lidze, poprzez zakończenie rozgrywek dotychczasowej Second Division na szóstym miejscu. Przedwczesny wybuch umiejętności i przywództwo Fitzpatricka dały drużynie impuls do wygrania ośmiu meczów z rzędu, dzięki którym zapewniła sobie awans kilka kolejek przed końcem sezonu.

Stark przynosi postęp

Billy Stark dołączył do klubu, znając Fergusona głównie jako piłkarza. Pamiętał, że ojciec zabierał go na mecze Rangersów, gdzie podziwiał gole Fergusona oraz „jego rubaszność, jego agresję”. I jak spodobał mu się jako menedżer?

– Cóż – mówi Stark – nie miałem do kogo go porównać, ale nie użyłbym w stosunku do niego słowa „lubię”. Chociaż, tak naprawdę, czy da się spotkać „miłego” menedżera? Wyraźnie było w nim widać motywację, prawie maniacką żądzę. Według mnie odegrała dużą rolę w jego sukcesie. Myślę, że pod tym względem jest wyjątkowy i od razu zwracało się na to uwagę. Miał trzydzieści trzy lata i wciąż ten młodzieńczy zapał. Wydawało się, że jest po prostu w takim wieku, ale, jak wiemy, ma ten zapał aż do teraz.

– Przyszedłem z Anniesland Waverley i byłem przyzwyczajony do dyscypliny, ale on czepiał się najmniejszych szczegółów. Ubranie, punktualność… Przywiązywał do tego naprawdę dużą wagę. I był wszechobecny! Zawsze wydawało ci się, że na ciebie patrzy, w klubie i poza klubem.

– Tak samo było w Aberdeenie. Choć czasami pozwalał asystentowi, Archiemu Knoksowi, czy ktokolwiek nim wtedy był, prowadzić trening, a sam nagle zapadał się pod ziemię. Jeśli go znałeś, to najpierw wydawało ci się to dziwne, ale potem zauważałeś, że na klubowy parking podjechał mercedes. Czasami po prostu stamtąd nas obserwował. To bez wątpienia dawało efekt. Wiedziałeś, że on tam siedzi.

– To było coś, co próbował ci przekazać: nie ma nic, czego by o tobie nie wiedział. To kontrolowanie zawsze było częścią jego pracy, już od samego początku w St Mirren, na etapie embrionalnym.

Przenikliwość spostrzeżeń Starka potwierdziła się wiele lat później, gdy Ferguson, omawiając podział obowiązków, który, jak twierdził, pomógł mu utrzymać się tak długo w Manchesterze United, opowiedział o chwili, w której po raz pierwszy zrozumiał, że nie wszystko musi robić na własną rękę.

Archie Knox, którego mianował asystentem w Aberdeenie – czekała ich długa i radośnie wulgarna współpraca – czuł frustrację.

– Nie wiem, po co mnie tu sprowadziłeś – narzekał. Ferguson był skonsternowany. – Nie mam nic do roboty – dodał.

Ferguson odparł, że popołudniami przejmuje opiekę nad piłkarzami.

– Jestem pieprzonym asystentem menedżera – nacierał Knox. – A ty prowadzisz wszystkie treningi! To niedorzeczne.

Jedynym świadkiem tamtej konwersacji był Teddy Scott, wieloletni członek sztabu szkoleniowego na Pittodrie, którego Ferguson zawsze słuchał. Scott spojrzał na Knoksa, potem na Fergusona, i powiedział: „Ma rację”. Ferguson pamięta, że Scott kontynuował.

– Czemu prowadzisz wszystkie sesje, warczysz i krzyczysz, i cały czas trenujesz? Powinieneś obserwować. Powinieneś mieć kontrolę.

Wtedy nadeszło olśnienie: gdy Ferguson usłyszał słowo „kontrola”. Następnego dnia powiedział Knoksowi, że to „wypróbuje”. Knox prychnął. A więc zgodził się pozwolić Knoksowi na regularne prowadzenie treningów, a Stark, gdy przybył do Aberdeenu w 1983 roku, zauważył tę różnicę.

Pod wodzą Fergusona St Mirren skończyło sezon na szóstym miejscu w liczącej czternaście drużyn nowej First Division, a w kolejnym sezonie, z pomagającym Fergusonowi w prowadzeniu drużyny McFarlanem, osiągnęli awans z pierwszego miejsca, dając Fergusonowi jego pierwszy sukces w roli menedżera. Równie zachęcająca była obecność w składzie Szkocji U-21 czterech piłkarzy St Mirren: Starka, McGarveya, Fitzpatricka i Reida.

Kibice byli w pogodnych nastrojach – to oni zagwarantowali klubowi ogromne siedemnaście tysięcy funtów na sprowadzenie Jackiego Coplanda, silnego i doświadczonego obrońcy z Dundee United – jednak za kulisami rozwój nie zawsze przebiegał tak gładko. Pewnego razu Ferguson wściekle pouczał swoich piłkarzy na temat alkoholu po tym, jak zostali przyłapani w pubie, i rozbił o ścianę butelkę coca-coli, która oblała zawodników.

– Szybkość, z jaką wpadałem w furię, i stopień mojego gniewu często mnie martwiły – wspominał. Jednak Stark, patrząc na to z perspektywy czasu, dostrzega, że w tym szaleństwie była metoda.

– Czasami wpadałeś przez to w niepokój – mówi Stark – ale dzięki temu stałem się lepszym piłkarzem. Była niezliczona ilość incydentów, ale najgorsze z tego co osobiście przeżyłem, okazały się wydarzenia po spotkaniu z Celtikiem na Love Street, które ostatecznie przegraliśmy 1:3. Podczas meczu Celtic miał rzut wolny w okolicach środka boiska. Grałem na prawej pomocy i odwróciłem się, żeby truchtem wrócić pod bramkę. Ale oni zdecydowali się na szybkie rozegranie. Piłka przeleciała mi nad głową i trafiła do kogoś, kto dośrodkował, a ktoś inny strzelił gola. Po meczu Ferguson stał się obłąkany. Przebierałem się w rogu szatni, gdy nagle rzucił we mnie butem. Dlatego zawsze śmieję się, gdy ludzie opowiadają o incydencie z Davidem Beckhamem – mówi Stark.

Udało mu się uniknąć kontuzji – Beckham potrzebował paru szwów nad okiem, Stark miał tylko rankę na ramieniu – ale wspomnienia są jak żywe.

– Byłem zbulwersowany, ale to była kluczowa chwila. Nie wierzę, że te incydenty brały się z sufitu. Częścią jego sposobu pracy było testowanie piłkarzy, sprawdzanie, czy mają siłę, by przechodzić nad tym do porządku dziennego, a nie przeżywać.

– Postanowiłem mu coś udowodnić. Już nigdy więcej, w całej mojej karierze, nie odwróciłem się tyłem do piłki. Gdyby wtedy po cichu mnie pouczył, mogłoby być inaczej. Ale brutalność przekazu wbiła mi to do głowy. Miałem wtedy jakieś dziewiętnaście lat i pamiętałem tę lekcję przez następne siedemnaście.

Traktowanie piłkarzy „suszarką” – jak opisał ją Mark Hughes w Manchesterze United – było codziennością.

– Podchodził jak najbliżej piłkarzy, wrzeszcząc im w twarz. Ale nikt nigdy mu się nie postawił. Musiałeś tego po prostu wysłuchać – mówi Stark. A Provan spostrzega:

– W tamtych czasach piłkarze nie pyskowali. Dotarł do nich. I awansowaliśmy.

Pośród tych, którzy zauważyli awans St Mirren, był Ally MacLeod, wtedy już menedżer Aberdeenu, który szykował się do objęcia kadry narodowej Szkocji. Tak jak wcześniej zrobił to Willie Cunningham w St Mirren, spytał Fergusona, czy chciałby zastąpić go na Pittodrie, ale tym razem Alex wykorzystał własną interpretację rady Jocka Steina. Choć Aberdeen był większym klubem, z polem do rozwoju (pod wodzą MacLeoda skończyli na trzecim miejscu w lidze i wygrali Puchar Ligi, a klub poczynił już plany zakładające rozbudowę stadionu do dwudziestu trzech tysięcy miejsc siedzących, by wykorzystać boom naftowy na Morzu Północnym) powiedział MacLeodowi, że woli spróbować doprowadzić St Mirren na ten sam poziom.

To nigdy nie mogło się wydarzyć. Co prawda publiczność St Mirren z meczu na mecz rosła, ale finanse pozostawały kruche, a młoda drużyna Fergusona nie radziła sobie w Premier League, szczególnie po świętach Bożego Narodzenia, wygrywając zaledwie cztery z ich ostatnich osiemnastu meczów (i dwukrotnie przegrywając z walczącym o mistrzostwo Aberdeenem Billy’ego McNeilla). Zagrożenie spadkiem zostało wyeliminowane, ale atmosfera w klubie nie sprzyjała takiemu postępowi, jaki rok wcześniej przewidywał Ferguson.

Gniazdo żmij

Każda opowieść sprawia, że Love Street brzmi jak gniazdo żmij. Również ta Fergusona, który zobrazował Williego Todda – dyrektora przejmującego po Haroldzie Currie posadę prezesa – jako przewrażliwionego na punkcie własnego ego, wścibskiego megalomana, którego nieustannie trzeba było stawiać do pionu. Sojusznikiem Todda w skłóconym zarządzie klubu był John Corson. Ferguson określił go jako piłkarskiego ignoranta, niepotrafiącego docenić Fitzpatricka, gdy był kapitanem drużyny. Książka Michaela Cricka prezentuje zbalansowany obraz Todda poprzez wypowiedź byłego dyrektora, Toma Morana:

– Bill Todd był jednym z tych ludzi, z którymi nie dało się współpracować, jeśli choć raz mu podpadłeś… On i Fergie skakali sobie do gardeł.

Tyle, jeśli chodzi o politykę wewnątrz klubu, która stała się tak gorzka, że sekretarka Fergusona, June Sullivan, popadła w konflikt lojalności. Doprowadził do tego, że Ferguson najpierw rozmawiał z nią agresywnie, a potem nie rozmawiał z nią wcale.

Fakt, że klub – pomimo wzrostu średniej widzów z dwóch do jedenastu tysięcy – nie potrafił dotrzymać kroku ambicjom Aleksa, podkreśliły spekulacje medialne. Według nich mógł zastąpić Jocka Wallace’a w Rangersach. A Ferguson chętnie wykorzystywał ten rozgłos. W pewnym momencie, pod koniec sezonu 1977/78, zażądał nie tylko mercedesa, ale też pensji w wysokości dwudziestu pięciu tysięcy funtów, na którą St Mirren wyraźnie nie było stać (dla porównania, w tym samym czasie McNeill walczył z Aberdeenem o mistrzostwo za jedenaście i pół tysiąca funtów rocznie). Coś musiało dać mu do zrozumienia, że jest w silnej pozycji przetargowej, a według każdego, kto był wtedy w St Mirren – poza Fergusonem – była to oznaka, że Aberdeen zaoferuje mu posadę McNeilla, gdy były kapitan Celtiku wróci na Parkhead, by przejąć stery od Jocka Steina.

Dokładna sekwencja zdarzeń jest trudna do ustalenia. Jasna wydaje się tylko niska wiarygodność stwierdzenia Fergusona wygłoszonego zarówno w trybunale pracy, jak i w późniejszej książce A Light in the North, napisanej gdy był w Aberdeenie. Powiedział, że propozycja z Aberdeenu pojawiła się wieczorem w dniu, w którym został zwolniony przez St Mirren.

W autobiografii pisze o zwycięstwie 1:0 nad Ayr, które złagodziło nerwy związane z możliwym spadkiem, i dodaje: „Willie Todd i ja już ze sobą nie rozmawialiśmy, a gdy Aberdeen po raz kolejny się do mnie zgłosił, mogłem podjąć tylko jedną decyzję”. Czas, jaki upłynął pomiędzy meczem z Ayr a ofertą, nie jest uściślony, ale mecz został rozegrany osiemnastego marca, a on nie został zwolniony przez St Mirren aż do trzydziestego pierwszego maja – prawie jedenaście tygodni później i cały miesiąc po zakończeniu sezonu.

To nie wszystko: „Moją sytuację [związaną z tym, jak odnieść się do propozycji Aberdeenu] komplikowała obawa przed ewentualnym pozwem St Mirren, które mogło mieć ze mną wystarczająco szczelny kontrakt, by z chęcią pójść do sądu. A więc jak głupek przełożyłem ogłoszenie mojej decyzji o odejściu, dając tym samym Toddowi szansę na wdrożenie jego planów, by mnie zwolnić”. To ostatnie zdanie pozbawia jakichkolwiek wątpliwości, że Todd i Ferguson, dużo wcześniej nim potwierdzili to nieprzyjemną formalnością, słusznie uważali, iż koniec jest bliski.

Ale jak długo? Wspomnienia Fergusona są nietypowo dla niego nieprecyzyjne, a nasza najlepsza nadzieja na uzyskanie odpowiedzi poszła do grobu w 1997 roku, gdy zmarł Jim Rodger.

W A Light in the North Ferguson napisał: „Tym razem skontaktowano się ze mną poprzez jednego z najbardziej możnych i wpływowych dziennikarzy sportowych w Wielkiej Brytanii [Rodgera], (…) człowieka skrajnie prawego, któremu można by powierzyć własne życie”. W autobiografii nazywa Rodgera „bezcennym przyjacielem”. Jednak Rodger był również przyjacielem Todda i St Mirren, którym dał znać, że Ferguson nie tylko planuje odejść – i zabrać ze sobą utalentowanego, młodego Starka – ale też, że Aberdeen ma nadzieję uniknąć płacenia St Mirren odszkodowania za trzy lata pozostałe w kontrakcie Fergusona.

A więc Todd rzeczywiście zaczął knuć. Ostatniego dnia maja 1978 roku Ferguson został wezwany na Love Street. Usłyszał, że jest zwolniony i poznał listę trzynastu domniemanych przewinień z napisanego na maszynie dokumentu, na który powoływało się St Mirren, twierdząc, że złamał warunki kontraktu. Ferguson zaśmiał się i powiedział, że jedynym powodem zwolnienia menedżera może być brak kompetencji, ale zabrał rzeczy i tego samego wieczoru rozmawiał z prezesem Aberdeenu, Dickiem Donaldem, akceptując jego ofertę i obiecując, że z samego rana wyruszy na północ. Szybki romans, bez dwóch zdań…

Ludzie z Paisley i skład St Mirren byli oczywiście w szoku. Jednak, jak mówi Stark, piłkarze nie mieli czasu na rozwodzenie się nad tymi zaszłościami, ponieważ stało się to po zakończeniu sezonu, gdy naród zastanawiał się nad szansami Szkocji w zbliżających się mistrzostwach świata.

Gdy Ferguson wyruszył w drogę, jego stary mentor Ally MacLeod, którego odważne prognozy na temat możliwych sukcesów Szkocji w Argentynie wywołały duży entuzjazm w kraju i zaciekawienie za granicą, nadzorował jedną z ostatnich sesji treningowych przed meczem z Peru, po którym balon pękł. Szkocja przegrała 1:3 i, by jeszcze bardziej skomplikować sobie życie, musiała odesłać do domu Williego Johnstone’a za oblany test na obecność dopingu. Potem zremisowali 1:1 z Iranem, dzięki pomocnej bramce samobójczej. Ostatni mecz grali z wielką Holandią, którą podopieczni MacLeoda musieli pokonać trzema golami, by awansować do fazy pucharowej. Jeden dowcipniś spytał: „Gdzie znajdziemy trzech Holendrów, którzy zechcą strzelić samobóje?”.

W pewnym momencie Szkocja faktycznie prowadziła 3:1 – złudną nadzieję dała solowa akcja Archiego Gemmilla. Mecz skończył się wynikiem 3:2. Ferguson był już wtedy w Stanach Zjednoczonych z wiceprezesem Aberdeenu, Chrisem Andersonem, „analizując inicjatywy komercyjne północnoamerykańskiej ligi soccera” (tak, jego życie nabrało tempa, gdy wkroczył do Aberdeenu). Później zabrał rodzinę na wakacje na Maltę. Jednak nie zapomniał się pożegnać. Stark pamięta, że odebrał od niego telefon.

Pod wodzą Jima Cluniego St Mirren awansowało z ósmej na szóstą pozycję, potem zajęło uderzające do głowy trzecie miejsce. Następnie, pod wodzą McFarlane’a, było czwarte, piąte i znów piąte. Jednak Aberdeen zawsze był przed nimi; w sezonie, który St Mirren skończyło na trzecim miejscu, Aberdeen Fergusona został mistrzem kraju. Liczba widzów na Love Street też nie zbliżała się do poziomów z ery Aleksa. Klub tracił piłkarzy – niektórych, takich jak Weir i Stark, na rzecz Fergusona. Ich marzenia umarły – albo przeniosły się do Aberdeenu.

Nienawiść i porażka

Za sobą zostawił animozje i dezorientację. Odejściu menedżera piłkarskiego często towarzyszą plotki, a to był klasyczny przykład – szkocka społeczność piłkarska huczała od rozmów o nielegalnych płatnościach i unikaniu podatków. Zarzuty te zostały częściowo potwierdzone podczas przesłuchania sądowego kilka miesięcy później.

Niektóre oskarżenia St Mirren wobec Fergusona były śmiechu warte: miał pojechać na finał Pucharu Europy, który był rozgrywany tamtego roku w Londynie (Liverpool pokonał Club Brugge po golu Kenny’ego Dalglisha, a Alex, jak zaznaczył, obejrzał ten mecz na własny koszt); miał też pozwolić rozegrać za darmo półfinał juniorskiego Pucharu Szkocji na Love Street (klub małostkowo spierał się, że można było pobrać za to opłatę).

Inne były wątpliwe: zapłacono mu za poradę bukmacherską (człowiekiem, który z niej skorzystał, był jego stary przyjaciel); co tydzień pobierał bez wiedzy dyrektorów dwadzieścia pięć funtów w ramach zwrotu kosztów (Ferguson napisał potem list, w którym temu zaprzeczył).

Dalsze zarzuty, również te o nieautoryzowane propozycje premii dla piłkarzy, faktycznie sugerowały, że jego podejście do stosunków z zarządem było niedopuszczalnie aroganckie – i złożyły się na jego bolesną porażkę w trybunale.

Ricky McFarlane był przy nim podczas tych ostatnich miesięcy w St Mirren.

– Jako ktoś, kto pracował z nim bliżej niż ktokolwiek inny, po prostu nie mogłem się zgodzić z zarzutami o jakieś poważne nieprawidłowości finansowe. Było kilka sytuacji, gdy robił coś bez zezwolenia zarządu, z piłkarzami i tak dalej, ale nigdy na tym nie zyskiwał. Znam go wystarczająco dobrze, by być o tym całkowicie przekonanym.

Jednak plotki, jak twierdzi McFarlane, były jeszcze bardziej krzywdzące dla Williego Todda, który został obciążony odpowiedzialnością za podkopywanie Fergusona – „byli w zarządzie inni, którzy próbowali to robić” – i zasługiwał na lepsze traktowanie.

– Jego nazwisko na tym ucierpiało i od tamtej pory cieszy się w Paisley złą sławą. Współczuję mu i myślę, że to bardzo smutne, ponieważ Willie kochał klub i wpompował w niego mnóstwo swoich pieniędzy, robiąc kilka bombowych rzeczy dla Aleksa – mówi McFarlane. – To był dobry człowiek.

W wywiadzie dla „Guardiana” w maju 2008 roku Todd mówił o ubolewaniu.

– Nikt w klubie nie pracował ciężej od Aleksa – opowiadał – i każdy był wdzięczny za to, co osiągnął. Dobrze się wtedy dogadywaliśmy, byliśmy dobrymi przyjaciółmi i widziałem się z nim kilka razy, (…) ale wydarzenia z 1978 roku polegały po prostu na tym, że ja, jako prezes, robiłem to, co było najlepsze dla klubu. Ostatecznie nie miałem innego wyjścia, musiałem go zwolnić.

– Cztery dni przed tym, jak w końcu odszedł, dobrze wiedziałem, że powiedział całemu sztabowi, iż przenosi się do Aberdeenu. (…) Jim Rodger powiedział nam, że Alex nakłaniał przynajmniej jednego członka składu, by poszedł razem z nim. To było jawne złamanie kontraktu z jego strony. Wciąż obowiązywała go umowa z St Mirren, a Aberdeen nie skontaktował się z nami, by omówić odszkodowanie.

– Były wtedy różne inne historie. Alex chciał na przykład, by piłkarze mogli odpisywać sobie wydatki od podatku, ale to nie była istota problemu. Problem polegał na tym, że St Mirren ulegało destabilizacji, ponieważ menedżer chciał odejść – mówił Todd. Stąd trybunał. – Żałuję tego. Tak jak powiedziałem, dobrze się dogadywaliśmy. Po prostu szkoda, że ludzie z Aberdeenu nie zgłosili się i nie powiedzieli, że chcą naszego menedżera, ponieważ wtedy moglibyśmy porozmawiać o odszkodowaniu i załatwić to polubownie.

Rok później spytałem Todda, czy chce coś do tego dodać. Miał wtedy osiemdziesiąt osiem lat, ale wciąż często przychodził na mecze St Mirren i był dumnym posiadaczem tytułu honorowego prezesa klubu; nawet Ferguson nigdy nie przeczył, że Todd był prawdziwym kibicem. Jednak nie zostałem ciepło przyjęty.

– Nie chcę, żeby zawracano mi głowę – mówił. – Mam prawie dziewięćdziesiąt lat i to wszystko działo się dawno temu. Nie chcieliśmy zrobić nic złego, ale musieliśmy zrobić to, co radzili nam prawnicy. Gdybyśmy się ich nie posłuchali, być może skończylibyśmy bez żadnego odszkodowania. Mówiąc, że tego żałuję, mówię, że żałuję błota, którym obrzucono reputację Aleksa. Nie żałuję, że uzyskałem odszkodowanie od Aberdeenu.

Zapomniany człowiek

Spór narastał, a McFarlane pozostawał neutralny. Z powodu swojej wiedzy odmówił zarówno Fergusonowi, jak i St Mirren bycia ich świadkiem w trybunale. Oczywiście nie ma o tym mowy w autobiografii Fergusona, który stwierdza jedynie, że po tym, jak Jim McLean odmówił mu zezwolenia na mianowanie Waltera Smitha z Dundee United jego asystentem, wybrał Pata Stantona, który dopiero co zakończył karierę piłkarską w Aberdeenie.

– Może zaprzeczać, że chciał, żebym do niego dołączył – mówi McFarlane – ale to prawda. Jest takim typem człowieka… Albo jesteś po jego stronie, albo nie. Mnie jednak trudno byłoby przejść do Aberdeenu, z wielu powodów.

Jeden z nich był taki, że mu się to nie opłacało. McFarlane zbudował dom w nowym mieście East Kilbride – blisko Fergusona, który zabrał Cathy i chłopców z bliźniaka w Simshill – i była to pokaźna, wolno stojąca rezydencja o proporcjach odpowiednich, by zakwaterować zwiększającą się rodzinę (McFarlane’owie dorobili się piątki dzieci).

– Ceny domów w Aberdeenie były wtedy takie, że gdybym go sprzedał – mówi – za te same pieniądze dostałbym dwupokojowego szeregowca. Zaoferowano mi sześć tysięcy funtów rocznie za funkcję asystenta Aleksa. Kiedy masz młodą rodzinę i dzieci, które przywykły do swojej szkoły, takie pieniądze cię nie przekonają. Gdyby chodziło o tak wielkie pieniądze, jakie daje się w futbolu teraz, mogłoby być inaczej.

– Wiele lat później byłem na kolacji i ktoś wspomniał, że odrzuciłem ofertę Fergiego, a Frank McGarvey powiedział: „Taaa, to był duży błąd”. Ale nic bym nie zmienił w życiu, które miałem – mówi McFarlane. To pozwoliło mu pozostać wiernym jego przekonaniom. – Futbol jest ważniejszy niż… niż powinien być, jeśli tak chcesz to nazwać – mówi. Nie jest ważniejszy od życia i śmierci? Uśmiechnął się. – Tak, to co powiedział Shanks nie jest prawdą.

Pewnego wieczoru, gdy McFarlane był menedżerem St Mirren, jego najstarszy syn odrabiał pracę domową.

– Zazwyczaj prosił mnie o pomoc, a to była matematyka i piątek wieczór, nigdy tego nie zapomnę, i przyszedł do mnie z kawałkiem papieru, mówiąc: „Tato, umiesz to zrobić?”. A ja po prostu zgłupiałem. „Mówisz mi w piątek wieczorem o swojej głupiej matmie…”. Następnego dnia mieliśmy mecz i może byliśmy trochę pod presją. Zobaczyłem, jak rozszerzają mu się oczy i pomyślałem: „Co ja robię?”.

Pracował pod kierownictwem Jima Cluniego. Później był tymczasowym menedżerem i musiał być namawiany przez zarząd i piłkarzy, zanim zgodził się przyjąć stanowisko na stałe. Potem niepokojono go propozycjami z reprezentacji Szkocji U-21, a jeszcze później, gdy Jock Stein zaproponował mu pracę w innym klubie, powiedział temu wielkiemu człowiekowi, by się nie kłopotał. McFarlane, jak sam twierdzi, nie był przygotowany na trudny, samotny i bezlitośnie pędzący świat trenerski, w którym kwitł Ferguson. Jednak gdyby spojrzeć na rolę, jaką odegrał w karierze Aleksa, jego pominięcie jest absurdalne.

Jego odmowa, by być świadkiem Fergusona w trybunale, była kluczowa do zmiany ich stosunków („albo jesteś po jego stronie, albo nie”). McFarlane wyjaśnił to:

– Tak naprawdę jest wiele złożonych spraw, o których nie wie. Zanim poprosił mnie o bycie świadkiem, dyrektorzy klubu opowiedzieli mi o pewnych sprawach. Gdybym poszedł do trybunału, nie skończyłoby się to dobrze dla Aleksa, ponieważ byłbym zmuszony powiedzieć różne rzeczy [zeznań udzielało się pod przysięgą], które nie byłyby w jego interesie. Więc powiedziałem Aleksowi, że nie wystąpię ani dla niego, ani dla dyrektorów.

A czy przez kolejne trzydzieści lat – jeśli nie więcej – czuł ból?

– Nie, w żadnym wypadku! Nie czuję się skrzywdzony – mówi McFarlane.

Ani szczególnie zrażony. Podkreślił, że podczas mistrzostw świata w 1982 roku w Hiszpanii (Szkocja została wyeliminowana przez Związek Radziecki, po tym jak Alan Hansen zderzył się z trenowanym przez Fergusona dzielnym Williem Millerem z Aberdeenu) mieli serdeczne spotkanie.

– Poszliśmy razem w miasto. To było sześć lat po St Mirren – mówi. Spotykali się też jako menedżerowie. – Poza tym byliśmy też na kilku weselach naszych wspólnych znajomych i siedzieliśmy przy tym samym stole. Kilka lat temu dał mi trochę autografów do rozdania. Ale nigdy nie próbowałem się z nim kontaktować. Wielu ludzi chodziło do niego i prosiło o bilety na mecze, ale ja taki nie jestem. To nie mój styl.

Żywienie urazy też nie jest w jego stylu. „Życie jest za krótkie…” – powtarza. Jednak Ferguson nigdy nie podzielał tej filozofii. McFarlane znów się uśmiechnął.

– Robienie afer leży w jego naturze. Spójrz na BBC.

Gdyby tak zrobić, gdyby oglądać stację BBC (lub gdyby słuchać radia BBC) pomiędzy 2004 rokiem, gdy program „Panorama” zadawał pytania na temat uwikłań jego syna Jasona, który był agentem piłkarskim, a 2009 rokiem, gdy McFarlane podawał swój drwiący przykład, nie usłyszałoby się wywiadu z Fergusonem. Jak powiedział Davidowi Frostowi na antenie ITV, czekał na przeprosiny od stacji. Wtedy zaczęliby od nowa. Nie ma znaczenia kim jesteś. Słowa McFarlane’a rezonują: „Albo jesteś po jego stronie, albo nie”.

St Mirren utrzymało tendencję wzrostową do 1980 roku, kiedy dostali się do Pucharu UEFA, gdzie wyeliminowali szwedzki klub Elfsborg, ale przegrali z St Etienne, z wielkim Michelem Platinim w składzie (w dokładnie te same jesienne wieczory Aberdeen Fergusona był masakrowany przez Liverpool 0:5 w dwumeczu, w odpowiedniku dzisiejszej Ligi Mistrzów).

Liczba kibiców nigdy nie dorównała boomowi z czasów Fergusona. Klub wrócił do Europy pod wodzą Aleksa Millera (jego asystentem był Martin Ferguson), a w 1987 roku wygrał nawet Puchar Szkocji pod wodzą Aleksa Smitha. Jednak w 1992 roku nadeszła degradacja, a na początku trzeciego tysiąclecia w St Mirren musiano się zastanawiać, czy należą do pierwszego, czy drugiego poziomu szkockiego futbolu. Wyglądało na to, że żaden Alex Ferguson – ani Jim McLean – nie zagrozi już Old Firm.

To wszystko podkreśla ogrom zmian, które wprowadził Ferguson w Aberdeenie.

– W jakiś dziwny sposób moja decyzja, żeby tam nie iść, mogła mu pomóc. Przydał mu się rok spędzony samotnie, walczył na własną rękę i miał czas, żeby wyrobić sobie własną opinię na temat piłkarzy – mówi McFarlane.

David Provan, choć Ferguson nadal miał do niego słabość, nie został zaproszony, ponieważ – według Fergusona – w Aberdeenie uważano, że jeden były piłkarz Rangersów już klubowi wystarczy.

Provan nie został też zatrudniony na Love Street. Zamiast tego z pomocą dyrektora klubowego zdobył pracę handlarza whisky. Później Scot Symon przywrócił go do futbolu, mianując trenerem drugiej drużyny Patrick Thistle pod kierownictwem Bertiego Aulda. Tego samego, który złamał nogę Provana?

– Oczywiście była między nami wrogość w okresie tamtej kontuzji – mówi Provan. Po chwili dodaje: „ale…”. Tak, życie jest na to za krótkie. – Bertie i ja wciąż jesteśmy przyjaciółmi. Zawsze przypominam mu o sytuacji, gdy zdjął piłkarza z boiska i grał w dziesięciu, a potem wyjaśniał, że to było „z powodów taktycznych”. Dasz wiarę?! Zawsze się z tego śmialiśmy.

ABERDEEN

Zniszczony psychiczne

W momencie przyjścia Fergusona Aberdeen był już klubem o ugruntowanej reputacji. W latach 1971 i 1972 skończyli ligę na drugim miejscu, wygrali Puchar Ligi pod wodzą MacLeoda w rozgrywkach 1976/77, a w sezonie 1977/78, jedynym roku pracy McNeilla, który poprzedził przybycie Aleksa, byli bliscy pokonania Rangersów w lidze i Pucharze Szkocji.

Gdy pod koniec marca grali z walczącym o przetrwanie St Mirren Fergusona, na trybunach siedziało pięć tysięcy dziewięciuset kibiców; miesiąc później oba kluby spotkały się na Pittodrie na oczach siedemnastu tysięcy dwustu pięćdziesięciu widzów.

To nie było St Mirren. To był klub o harmonii porównywalnej z prowadzonym przez Bobby’ego Robsona Ipswich Town z tej samej ery (gdy spotkali się w Pucharze UEFA w 1981 roku, Ipswich nie tylko broniło trofeum, ale było też liderem ligi angielskiej i znajdowało się w trakcie pięciomeczowej serii zwycięstw, której „ofiarami” były Liverpool i Manchester United, a Aberdeen Fergusona mimo to zwyciężył 4:2 w dwumeczu). To był klub z wizją, klub z rozumem, w którym Ferguson dobrze się odnalazł. To był również klub z budżetem, więc Ferguson – który chciał mercedesa i dwadzieścia pięć tysięcy funtów od St Mirren – zaczął od dwunastu tysięcy funtów.

To była jego podstawowa pensja. W St Mirren zarabiał dziesięć tysięcy funtów i dodatkowe pięć tysięcy za utrzymanie w Premier League. Teraz znów miał bonusy, aczkolwiek by je otrzymać jego nowa drużyna musiała zdobyć trofeum lub skończyć ligę na wysokim miejscu, a nie tylko się w niej utrzymać.

Były też dodatki, a samochód, który dostał, nie był mercedesem, lecz mniej pociągającym roverem. Nie można tu nie wspomnieć o historii Rona Atkinsona – ekstrawertyka, będącego poprzednikiem Fergusona w Manchesterze United. Na pytanie o mercedesa zadane podczas rozmowy o pracę usłyszał od prezesa, Martina Edwardsa, że poprzedniemu menedżerowi, Dave’owi Sextonowi, wystarczał rover.

– Miałem nadzieję na samochód – warczał Atkinson – nie psa. Ferguson był bardziej pokorny, a przynajmniej cierpliwy; we właściwym czasie dostał mercedesa.

Umowa zawierała również nieoprocentowany kredyt na sumę osiemnastu tysięcy funtów, by Ferguson mógł zakupić jeden z tych kosztownych domów w Aberdeenie. Był z tego zadowolony; pod koniec pracy w St Mirren zrezygnował z Fergie’s z powodu słabych zysków i niesfornej klienteli, a przed dołączeniem do Aberdeenu próbował sprzedać udziały w Shaw’s Samowi Falconerowi, lecz wkrótce odkrył, że jego partner jest pogrążony w długach. Porażkę tego biznesu potwierdziła likwidacja pubu w 1980 roku.

Od tamtej pory Alex poświęcał całą uwagę piłce nożnej, a jego rodzina była szczęśliwie osiedlona w nowym domu w Cults na przedmieściach Aberdeenu. Jednak początkowo Ferguson mieszkał w centrum miasta z Patem Stantonem i wracał na East Klibride po każdym sobotnim meczu, by spędzić resztę weekendu z Cathy i chłopcami. Dopiero na początku 1979 roku cała rodzina przeprowadziła się na północ.

Podczas pierwszych miesięcy pracy w Aberdeenie żona i dzieci praktycznie zniknęły z życia Fergusona.

– Początkowa faza była problematyczna – przyznaje. Nie tylko w kwestii jego relacji z piłkarzami, ale ze względów osobistych. Wyznał, że „znęcanie psychiczne”, którego doświadczył, było częściowo spowodowane przez niego samego poprzez determinację w walce z St Mirren, „by upokorzyć ich tak, jak oni mnie”.

Stąd nierozsądna sprawa w trybunale, którą prowadził wbrew radom obu prawników poleconych przez szkocki Związek Piłkarzy i jego nowego prezesa w klubie, Dicka Donalda. Z pomocą innego prawnika Ferguson odniósł się z pogardą do trzynastu zarzutów St Mirren i przeprowadził kontratak, oskarżając klub o niesprawiedliwe zwolnienie i domagając się pięćdziesięciu tysięcy funtów zadośćuczynienia za trzy lata pozostałe w jego kontrakcie.

Najbardziej szkodliwe oskarżenie dotyczyło jego zachowania wobec June Sullivan. Od razu przyznał, że przeklinał rozmawiając z nią, gdy wzięła stronę Todda w sporze na temat odliczania podatku od wydatków piłkarzy – „Więcej tego, cholera, nie rób!” – ale stanowisko klubu było takie, że nadal zachowywał się niewłaściwie, nie zgadzając się, by z nią rozmawiać, dopóki nie przeprosi i ogólnie utrzymując zasadę „albo jesteś z nim, albo przeciwko niemu” i wyolbrzymiając ją do niedorzecznych, nawet mściwych rozmiarów.

Z perspektywy czasu reszta materiału dowodowego przypomina zawiłą, trywialną kłótnię – podczas gdy zarząd kwestionował prawo ich menedżera do wyprawy na finał Pucharu Europy, menedżer narzekał, podejrzanie, że klub płacił niektórym jego piłkarzom więcej niż jemu. Werdykt szefa trybunału, Williama Courtneya, i pozostałych członków, jednego reprezentanta administracji i jednego przedstawiciela związków zawodowych, był jednomyślny: St Mirren „miało prawo myśleć, że pogorszenia stosunków nie da się już cofnąć, (…) decyzja o nieuniknionym zwolnieniu była szybkim, logicznym krokiem, a w oczach Trybunału był to wniosek, który osiągnięto w rozsądny sposób”.

Cios został wymierzony w Fergusona i Cathy, która wspierała tę sprawę, tuż przed świętami Bożego Narodzenia, gdy Alex był już pod wpływem stresu spowodowanego nieuleczalnym pogorszeniem stanu zdrowia jego ojca.

Opowiedział o tym w pewien majowy poranek w 2008 roku w bazie treningowej Manchesteru United. Po rozdaniu plastikowych kubków z szampanem dziennikarzom zebranym, by usłyszeć jego przemyślenia po zwycięstwie w finale Ligi Mistrzów nad Chelsea w Moskwie mniej niż trzydzieści sześć godzin wcześniej, odpowiedział na pytanie o emeryturę słowami:

– Jest wielki strach o to, co wtedy z sobą począć. Mamy zbyt dużo przykładów ludzi, którzy odchodzą na emeryturę i chwilę później ich prochy lądują w urnie, ponieważ stracili tę rzecz utrzymującą ich przy życiu – mówił Ferguson, po czym się zadumał.

– Pamiętam, jak mój tata miał sześćdziesiąte piąte urodziny. Stocznia Fairfield zorganizowała mu wielką kolację w Glasgow. Było tam trzystu czy czterystu jego kolegów z pracy i szefostwo. To był wspaniały wieczór, przyjechałem specjalnie z Aberdeenu. Tydzień później zadzwoniła moja matka i powiedziała: „Tata idzie na prześwietlenie, ma bóle w klatce piersiowej”. Odparłem: „To pewnie z emocji”. A to był rak. Tydzień po tym, jak odszedł na emeryturę. Tydzień!

Jego ojciec nadal przychodził na mecze gdy tylko mógł. Choć był już słaby, pojawił się na Dens Park w Dundee w połowie grudnia 1978 roku, by zobaczyć jak Aberdeen pokonuje Hibs 1:0 po dogrywce i dociera do finału Pucharu Ligi Szkockiej. Gdy trzy miesiące później przegrali na Hampden Park z Rangersami, Alexander Ferguson już nie żył.

Zmarł późnym popołudniem w szpitalu w dniu meczu Aberdeenu, gdy jego syn, tylko kilka mil od Love Street, gotował się przy ławce gości. Do przerwy Aberdeen prowadził z St Mirren 2:0, ale mecz skończył się remisem, po golach McGarveya i Coplanda. Na chwilę dały byłej drużynie Fergusona pozycję lidera i zrzuciły jego obecny zespół z trzeciego na czwarte miejsce. Alex spędził większość drugiej połowy krzycząc na sędziego, a jego drużyna traciła kontrolę nad meczem; dwóch piłkarzy dostało czerwone kartki i według pewnego świadka Ferguson po meczu nerwowo łomotał w drzwi szatni sędziów, podczas gdy pracownik St Mirren czekał, by przekazać mu wieści o ojcu. Alex zaprzeczył. Podkreślił, że strofował arbitra tylko w przerwie.

Ferguson natychmiast pojechał do szpitala. Dzień wcześniej widział tam ojca i zapamiętał jego ostatnie słowa: „To po prostu jedna z tych rzeczy, Alex”. Martin też tam był. Pogrzeb odbył się w środę. Później, w drodze powrotnej do Aberdeenu, gdzie jego zespół miał tego samego wieczoru zagrać z Patrick Thistle, Ferguson zjechał na bok i zaczął płakać. Aberdeen wygrał 2:1.

Ferguson pracuje

Śmierć Alexandra Fergusona, który wierzył w przyzwoitość socjalizmu, nastąpiła tylko parę miesięcy przed początkiem końca „starej” Partii Pracy.

Starszy z jego synów przygotowywał Aberdeen na finał Pucharu Ligi, gdy rząd Jamesa Callaghana przegrał jednym głosem w Izbie Gmin z koalicją Konserwatystów, Liberałów, Szkockich Nacjonalistów i Partii Unionistycznej. Pięć tygodni później Margaret Thatcher wygrała wybory powszechne i została pierwszą kobietą na stanowisku premiera Wielkiej Brytanii. Wzbudziło to narastający niesmak między innymi u menedżera Aberdeen Football Club, a następnie Manchesteru United, gdzie piłkarze aż za dobrze wiedzieli o jego awersji do kultury błyskotek, będącej karykaturą ostentacyjnego, konsumpcyjnego społeczeństwa, które przetrwało rządy Thatcher i rozrosło się w latach Blaira i Browna.

Ku mojemu zaskoczeniu, wynikającemu ze słów dziennikarza i komentatora politycznego Andrewa Marra, który w 2007 roku podzielił się swoimi uwagami w intrygującej książce A History of Modern Britain, Margaret Thatcher chciała sprzyjać rzeczom takim jak dobrosąsiedztwo i ciężka praca – przypominało mi to zasady, którymi kierowali się w życiu rodzice Fergusona – a nie kredytom konsumpcyjnym czy „bogactwie na pokaz”. Marr pisał: „Taki jest problem z wolnością. Kiedy uwalniasz ludzi, nigdy nie możesz być pewien, na co im pozwalasz”.

Gdy plakaty braci Saatchi, które pomogły wygrać te ważne wybory – Labour Isn’t Working – zaczęły schodzić z murów, stało się jasne, że Ferguson pracuje efektywnie. Wyniki, które osiągnął w jego, można by rzec, przejściowym sezonie w Aberdeenie, były satysfakcjonujące. To prawda, w lidze zsunęli się z drugiego na czwarte miejsce (Celtic zabrał tytuł Rangersom w pierwszym sezonie pracy McNeilla; w tabeli wyprzedziło ich też Dundee United Jima McLeana), ale po finale Pucharu Ligi jego drużyna wyeliminowała Celtic i dostała się do półfinału Pucharu Szkocji. W Europie pokonali egzotycznego rywala z Bułgarii, ale odpadli znokautowani przez Fortunę Düsseldorf – można to przypisać do procesu uczenia się.

Tak czy owak, rozczarowania, które przeżywał Ferguson, były doświadczane na wyższym poziomie, co było celem tego ćwiczenia. Istotnie, jego aspiracje od razu sięgały tak wysoko jak to tylko w Szkocji możliwe. Wymagało to przezwyciężenia fatalizmu zakorzenionego w kulturze piłkarskiej tego i innych krajów, w których dekada po dekadzie trofea dzielą między sobą te same dwa czy trzy kluby. Innymi słowy oznaczało to regularne pokonywanie Rangersów i Celtiku.

Ferguson to osiągnął. W ciągu dwóch lat zrobił z Aberdeenu mistrza kraju, co było drugim ich takim sukcesem odkąd istnieją, a gdy odchodził do Manchesteru United po ośmiu pełnych sezonach pracy, miał na koncie cztery tytuły. Ich liczba triumfów w Pucharze Szkocji zwiększyła się z dwóch do sześciu, a w Pucharze Ligi z dwóch do trzech. Dodatkowo zdobyli Puchar Zdobywców Pucharów.

Radzili sobie całkiem dobrze jeszcze zanim dołączył do klubu, a pod wodzą Daviego Hallidaya, którego długi okres pracy objął całą II wojnę światową, zdobyli po jednym ze wszystkich głównych trofeów. Nikt jednak nie uprzedził mieszkańców Granitowego Miasta, że podczas ery Fergusona na głównej arterii, Union Street, tak często będzie dochodziło do świętowania.

Byłoby to niemożliwe bez światłego zarządu. Stanowiło go trzech dyrektorów: Dick Donald, prezes i właściciel lokalnych miejsc rozrywki – kin, salonów bingo i sal balowych – energiczny i przedsiębiorczy Chris Anderson oraz Charlie Forbes. Wszyscy grali na jakimś poziomie w Aberdeenie. (Syn Donalda, Ian, który również został dyrektorem za czasów Fergusona, jako nastolatek był zakontraktowany przez Manchester United i zaliczył kilka występów, zanim Tommy Docherty pozwolił mu odejść, by poszukał bardziej odpowiadającego mu poziomu. Po krótkich okresach w Patrick Thistle i Arbroatch niezauważenie zakończył karierę i później zdobył stanowisko w zarządzie Aberdeenu, które sprawował przez dwadzieścia cztery lata, w tym cztery jako prezes).

Zachęceni przez atmosferę dobrobytu wytwarzaną przez ropę z Morza Północnego i wiedząc, że klub – którego największymi rywalami jest duet z Dundee, położonego ponad sześćdziesiąt mil na południe wzdłuż wybrzeża – może liczyć na wsparcie nie tylko dwustu dziesięciu tysięcy ludzi z Aberdeenu, ale też mieszkańców okolicznych wsi i portów rybackich (po raz kolejny pasuje porównanie do Ipswich), Anderson i Dick Donald zatwierdzili modernizację Pittodrie. W 1980 roku stało się ono pierwszym w Wielkiej Brytanii w pełni zadaszonym stadionem z numerowanymi miejscami, wyprzedzając o dekadę zalecenia z raportu lorda Taylora. I choć początkowo dwudziestotrzytysięczna pojemność była rzadko osiągana, mimo dobrych wyników drużyny, to średnia widzów wzrosła do pokaźnych piętnastu tysięcy w momencie odejścia Fergusona.

Dzięki temu Aberdeen mógł rywalizować z Rangersami i Celtikiem. Futbol nie był wtedy tak modny jak dziś i nawet wielka dwójka z Glasgow z ledwością wypełniała połowę swoich stadionów, nie licząc tych meczów, w których grała między sobą. Niemniej, w 1978 roku perspektywa historyczna zraziłaby każdego, kto nie odznaczałby się siłą Fergusona.

Pomiędzy rokiem 1904 a wybuchem II wojny światowej tylko jeden klub inny niż Rangers i Celtic zdołał wygrać ligę szkocką (Motherwell w 1932). Wydawało się, że po oficjalnym wznowieniu rozgrywek w 1946 roku środowisko zaczęło sprzyjać większej rywalizacji, jako że Hibs zdobyli trzy tytuły, ich rywale z Edynburga – dwa, a Aberdeen – jeden. Jednak według opinii większości obserwatorów te dni przeminęły wraz z porażkami Dundee i Kilmarnock, które nie potrafiły powtórzyć sukcesów z lat, kolejno, 1962 i 1965.

Old Firm wznowiły dominację na kolejne piętnaście lat, poczynając od powstania Maszyny Steina w Celtiku. Ferguson i jego stary kolega z pokoju, Jim McLean, który miał już ugruntowaną pozycję w Dundee United i zaczynał zbierać owoce polityki juniorskiej podobnej do tej wdrażanej przez Aleksa, przygotowywali się do szturmu.

Tworzenie zwycięzców

Niektórzy wielcy menedżerowie lat sześćdziesiątych, szczególnie Bill Shankly w Liverpoolu i Don Revie w Leeds United, próbowali zmienić psychikę swoich klubów, zmieniając ich ubiór. Naturalnie zainspirowały ich białe stroje Realu Madryt, które Revie skopiował co do joty; Shankly zastanowił się i postanowił zachować czerwień Liverpoolu, rozciągając ją na spodenki i getry. Zakładamy, że ten pomysł miał na celu nadanie ich drużynom bezkompromisowego i solidnego wyglądu.

Ferguson spróbował zastosować część tej metody w East Stirling, sugerując, że ich nijakie czarno-białe pasy powinny zostać zastąpione wyrazistymi białymi koszulkami, czarnymi spodenkami i czerwonymi getrami – został jednak szybko sprowadzony na ziemię przez podstarzałego konserwatystę w zarządzie. W Aberdeenie te zmiany nie były już potrzebne, bo wykonano je w 1966 roku, za czasów menedżera Eddiego Turnbulla. Drużyna grała tak jak Liverpool. A przynajmniej miała takie same, czerwone stroje. Cud miał nastąpić trochę później.

Pierwsza decyzja taktyczna Fergusona polegała na przesunięciu wyżej linii obrony. W sezonie poprzedzającym jego przybycie Aberdeen miał najlepsze wyniki obronne w Premier Division, jednak Alex uważał, że przyzwyczajenie do głębokiej defensywy – zrozumiałe, ponieważ środkowi obrońcy, Willie Miller i Willie Garner (stopniowo wchodził w to miejsce Alex McLeish), nie grzeszyli szybkością – było wbrew jego filozofii, która nakazywała ofensywny futbol w meczach z Rangersami, Celtikiem czy kimkolwiek innym.

Postanowił też wycofać lokalnego bohatera. Joe Harper, napastnik, z którym Ferguson pojechał na tournée jako reprezentant „Szkocji” w 1967 roku, został zabrany na Puchar Świata w Argentynie przez MacLeoda i zaliczył występ w meczu z Iranem, ale jego pulchna twarz nie podobała się Fergusonowi. Alex nie pochwalał jego nawyków alkoholowych i ogólnego podejścia do kondycji fizycznej.

Nieuchronne były też zmiany w szkoleniu młodzieży.

– Moje doświadczenia z St Mirren wzmocniły we mnie wiarę, że stawianie na młodzież jest drogą postępu – miał mówić Ferguson. – W Aberdeenie tacy jak Willie Miller, Alex McLeish, John McMaster i Doug Rougvie przeszli już przez szczeble szkolenia, więc musiałem tylko wzmocnić system skautingowy. Przeczesaliśmy kraj i znaleźliśmy Neale’a Coopera, Neila Simpsona, Erika Blacka, Johna Hewitta, Dougiego Bella, Bryana Gunna i pozostałych.

Ferguson założył też akademię satelicką w Glasgow, można by pomyśleć, że na złość; w rzeczywistości była to nie tyle prowokacja w stronę Old Firm, lecz odzwierciedlenie jego przekonania, że juniorzy z zachodu Szkocji mają w sobie więcej potrzebnego w futbolu ducha walki.

Alex prowadził bliską współpracę z szefem skautów Bobbym Calderem, ale niezliczoną ilość utalentowanych zawodników sprawdzał sam, czasem częściej niż raz, ponieważ chciał ocenić ich w niesprzyjających warunkach – przeciwko lepszej drużynie czy choćby w mocnym wietrze i deszczu – jak również przy dobrej pogodzie. Chętnie poznawał też rodziców, nie tylko po to, by sprawdzić pochodzenie chłopców, ale też by oszacować, jak mogą być zbudowani za kilka lat.

Poza wyważonym i rozważnym Patem Stantonem w tych trudnych pierwszych miesiącach pomagał mu Teddy Scott – człowiek cieszący się na Pittodrie dużą popularnością – który wykonywał o wiele więcej niż tylko swoje obowiązki polegające na trenowaniu drużyny rezerw (Ferguson nazywał go „niezbędnym”) oraz, oczywiście, oferujący wielkie wsparcie Dick Donald i Chris Anderson.

Prezes rządził klubem w swobodny sposób, robiąc wiele, by pielęgnować panującą weń rodzinną atmosferę, zbudowaną dzięki jego ojcowskim metodom pracy. Drzwi do jego gabinetu zawsze były otwarte, a Ferguson, który odetchnął z ulgą po wyrwaniu się z kłótliwego St Mirren, bardzo to doceniał. Niektórzy sądzili wręcz, że złagodniał.

Byli w błędzie… Gdy dołączył do klubu, miał trzydzieści sześć lat, co oznaczało tylko kilka lat więcej niż niektórzy jego podopieczni. Ci zaś byli podejrzliwi – co wydaje się naturalne, biorąc pod uwagę jak dobrze zespół radził sobie pod batutą poprzednich menedżerów, MacLeoda i McNeilla. Sprzeciwili się nie tylko zmianom, jakie zastosował w metodach treningowych, ale też stylowi, w którym ich zażądał, i jego wyjaśnieniom, które – jak sam później przyznał – mogły być o tyle niezręczne, że często niepochlebnie porównywał piłkarzy do swoich byłych zawodników z St Mirren. Co zrozumiałe, gracze Aberdeenu nie uważali ich za świetny przykład do nauki.

W kadrze byli reprezentanci Szkocji – Harper, prawy obrońca Stuart Kennedy, doświadczony bramkarz Bobby Clark i Willie Miller, lider obrony, ledwie dwudziestotrzyletni, ale od dwóch sezonów był kapitanem drużyny – i inni, którzy w przyszłości reprezentowali kraj i zdobyli jeszcze większą sławę, tacy jak Gordon Strachan, Alex McLeish czy Steve Archibald. Był też golkiper Jim Leighton, który zostanie następcą Clarka, a potem pojedzie z Fergusonem na Puchar Świata i do Manchesteru United, gdzie został pominięty w składzie na powtórkę finału FA Cup. Odbiło to na nim takie piętno, że ćwierć wieku później wolał o tym nie opowiadać.

Tak jak Leighton, McLeish był na skraju pierwszego zespołu i pewnego razu, gdy Ferguson obrał tego młodego obrońcę na cel podczas pomeczowej tyrady, Miller przeprowadził obcesową interwencję, pytając menedżera, dlaczego nie wybrał któregoś ze starszych zawodników. Dalsza wymiana zdań nie pomagała w rozwianiu plotek o problemach pomiędzy Fergusonem a czołowymi piłkarzami – o takich menedżerach mówiło się potem, że „stracili szatnię” – i z pewnością nie była to pierwsza jego scysja z Millerem. Stopniowo zaczęli jednak naprawiać relacje, a Miller zgodził się, że Ferguson miał rację upierając się, iż grał nieroztropnie w obronie i wyrażając wdzięczność za poprawkę, która zamieniła dobrą karierę w jedną z najbardziej wybitnych w historii Szkocji.

Za to stosunki z Harperem nigdy nie uległy poprawie. Alex uważał, że piłkarz zachowywał się nieprofesjonalnie i był jednowymiarowy taktycznie; Joe uznawał menedżera za machającego palcem oszołoma. Było więc naturalne, że Ferguson postanowił skrócić do minimum pobyt w klubie jedynego zawodnika, który nigdy nie zaabsorbował jego idei. Ciężko powiedzieć, czy Harper domyślał się swojego losu, ale nadal strzelał gole w tym pierwszym sezonie Fergusona, 1978/79. Uzbierał ich osiemnaście w zaledwie dwudziestu trzech meczach ligowych, lecz pierwszym zakupem Fergusona w Aberdeenie i tak był napastnik. Do klubu przybył Mark McGhee z Newcastle United, który wystąpił we wszystkich kolejnych jedenastu spotkaniach, zdobywając cztery bramki.

McGhee miał niecałe dwadzieścia dwa lata, i choć menedżer Newcastle, Bill McGarry, dał mu możliwość zostania w drużynie, wybrał wart siedemdziesiąt tysięcy funtów transfer do Aberdeenu, ponieważ wcześniej Ferguson próbował kupić go do St Mirren.

– Grałem wtedy w Morton – mówi McGhee – więc fakt, że teraz po mnie wrócił, pozwolił mi podjąć decyzję, mimo że nie wiedziałem o nim wiele więcej i nigdy nie byłem w Aberdeenie, nie mówiąc o graniu tam. Był też inny od pozostałych menedżerów pod tym względem, że nie zadawano mi żadnych pytań. To on mi mówił, czego ode mnie chce. Podpisałem kontrakt prawie bez rzucenia okiem – gdy go słuchałem, wsunął mi długopis w dłoń. Miał całkowitą kontrolę.

McGhee dołączył do Aberdeenu w hotelu w pobliżu lotniska w Glasgow, gdzie przygotowywali się do finału Pucharu Ligi przeciwko Rangersom. To był późny marzec, dziewięć miesięcy po objęciu stanowiska menedżera przez Fergusona i miesiąc po śmierci jego ojca. Rangersi wygrali, dając Johnowi Greigowi jego pierwsze trofeum w roli menedżera, ale zespół Fergusona nadal konsekwentnie parł do przodu.

Przed rozpoczęciem następnego sezonu zmienił linię pomocy, przesuwając Strachana – utalentowanego, ale wciąż niedoszlifowanego dwudziestodwulatka – na pozycję po prawej stronie, którą miał zajmować przez pozostałe osiemnaście lat kariery. Tymczasowo w środku pojawiła się stal w postaci McLeisha, uzupełniająca technikę podań Johna McMastera.

W ataku partnerem Archibalda we wczesnej fazie sezonu 1979/80 był znany nam już Harper. Zaliczył jedenaście występów w lidze i strzelił trzy gole, gdy powaliła go kontuzja, dzięki której McGhee wrócił do składu, tym razem na stałe. Nadszedł jego czas. Ferguson go na to przygotowywał, rozwijając w nim potencjał i zdolności, które dostrzeżono w Morton i Newcastle.

– Zawsze grałem trochę bez zastanowienia – opowiada McGhee – i pozwalano mi na to, bo dobrze zabierałem się z piłką i potrafiłem mijać rywali. Ale nie byłem szczególnie dobry w innych fundamentalnych aspektach gry środkowego napastnika. Ferguson od razu nauczył mnie, że nawet zaliczając słaby występ mogę przyczynić się do dobrej gry drużyny. Wcześniej było inaczej. Jeśli nie grałem świetnie, na nic się nie przydawałem. Pokazał mi to pośrednie rozwiązanie, w którym mogę pomóc drużynie poprzez przytrzymywanie piłki, wygrywanie główek i nakładanie pressingu na obrońców. Gdybym to robił, mógłbym wykonywać wszystkie te rzeczy, które lubię, i byłbym bardziej efektywny. To zmieniło mnie z tego niedokończonego piłkarza, który tylko od czasu do czasu potrafił zrobić coś spektakularnego – minąć trzech obrońców i strzelić gola – w prawdziwego członka zespołu.

Gdy Harper kuśtykając zakończył udział w sezonie 1979/80, dając McGhee jego drugą szansę, Aberdeen był trzeci, mając na koncie pięć porażek w pierwszych czternastu kolejkach ligi. Po nowym roku przegrali po raz kolejny, z Morton, i spadli na szóste miejsce – ale do końca sezonu ponieśli już tylko dwie porażki. Gdy McGhee dołączył do Archibalda w ataku, drużyna złapała wiatr w żagle, w ciągu dwóch tygodni wyprzedziła Celtic McNeilla dzięki wygranej 3:1 na Parkhead, po golach McGhee i Archibalda, i kroczyła dalej, zdobywając pierwsze od 1955 roku mistrzostwo.

W ośmiu meczach z Old Firm przegrali tylko jedno wczesne spotkanie z Celtikiem na własnym stadionie. Rangersi, prowadzeni przez starego przyjaciela Fergusona, Greiga, zostali pokonani trzykrotnie. Aberdeen pod wodzą Aleksa zadał kłam powszechnemu kompleksowi niższości, z którym zmagał się szkocki futbol na „prowincji”.

– Nagle – opowiada Gordon Strachan – po osiemnastu miesiącach pracy z Aleksem Fergusonem wydawało się, że eksplodujemy. Nie wiem, co się stało podczas tego okresu. Główną rzeczą, którą pamiętam, są niesamowite nerwy, dokuczające mi w kilku ostatnich meczach. Ciągle chodziłem do toalety i ludzie myśleli, że coś mi dolega, ale to był po prostu stres wywołany możliwością wygrania ligi.

Uczcili to z rozmachem, wygrywając 5:0 z Hibernian na oczach dziesięciu tysięcy ich kibiców, którzy przyjechali tamtego dnia do Edynburga. Jednak Ferguson nie byłby sobą, gdyby ten dzień nie był burzliwy: za obrażenie sędziego w przerwie spotkania został odesłany na trybuny po raz drugi podczas jego pobytu w Aberdeenie (pierwszy raz nastąpiło to po scenach, do których doszło przeciwko St Mirren w dniu śmierci jego ojca), utrzymując tym samym złe nawyki z czasów pracy na Love Street. Jednak mimo wszystko był to wyjątkowo słoneczny dzień.

Ferguson osiągnął pierwszy poważny sukces w karierze – i nie tylko. Wygrał walkę o serca i umysły ludzi z Pittodrie.

– Wreszcie piłkarze we mnie wierzyli – mówił.

A poprzez ukształtowanie McGhee pokazał im, że są w dobrych rękach. Ferguson opisał McGhee jako jeden z jego trzech kluczowych transferów dla Aberdeenu. Tak podsumował swoją pierwszą zdobycz ligową:

– Niestety trzeba powiedzieć, że pech Joe Harpera spowodował przełom w grze zespołu.

Harper zagrał dla Aberdeenu w jeszcze jednym meczu ligowym pod koniec sezonu 1980/81, zanim został menedżerem występującego w Highland League[14] klubu Peterhead. Potem został felietonistą w gazecie i dziennikarzem telewizyjnym, regularnie pojawiając się na Pittodrie w roli gospodarza telewizyjnego w Legends Lounge.

Skarcony przez Liverpool

O tym, że zdobycie mistrzostwa Szkocji nie do końca równa się zdobyciu całego świata Ferguson i jego piłkarze przekonali się, gdy wzięli udział w rozgrywkach nazwanych później Ligą Mistrzów. Losowanie Pucharu Europy wysłało ich najpierw do Wiednia, gdzie osiągnęli bezbramkowy remis, który dał im później awans dzięki bramce McGhee zdobytej na Pittodrie, ale potem nadeszła kara wymierzona przez Liverpool.

Liverpool FC i Ferguson: przeznaczenie splotło ze sobą ich losy. Tak jak Real Madryt zapoczątkował jego przywiązanie do ofensywnej gry na szerokim polu – w ich finale z 1960 roku przeciwko Eintrachtowi Frankfurt na Hampden Park fantazyjną grą na skrzydle popisywali się Canario i szybki jak błyskawica Gento, a z drugiej strony Kress i Meier – Liverpool zwiększył jego zainteresowanie wpływem sceny na grę aktorów.

W 1977 roku, będąc menedżerem St Mirren, miał szczęście odwiedzić Anfield podczas jednej z najwspanialszych okazji i wyznał później, że czuł się odurzony atmosferą rewanżowego ćwierćfinału Pucharu Europy, w którym St Etienne zostało pokonane po golu Davida „Superrezerwowego” Fairclougha.

– Po meczu nie wyszedłem ze stadionu, ja wypłynąłem! – zauważa Ferguson. – Znalazłem się wewnątrz najbardziej ekscytującej atmosfery piłkarskiej.

Liverpool zdobył tamtego roku trofeum. Pokonali w finale w Rzymie Borussię Mönchengladbach 3:1. To był pierwszy z ich czterech triumfów w Europie na przestrzeni ośmiu lat. Drugie zwycięstwo The Reds Ferguson zobaczył, co prawda bez pozwolenia St Mirren, w 1978 roku na Wembley, gdzie Club Brugge przegrało po golu Kenny’ego Dalglisha – jednego z trzech Szkotów wprowadzonych do drużyny przez Boba Paisleya; pozostałymi byli Graeme Souness i Alan Hansen, a Fergusona czekały ciekawe stosunki z nimi wszystkimi.

Jednak podczas pierwszej z dwóch wizyt na Anfield, na jesieni 1980 roku, po prostu oglądał ich z trybun. Przyjechał do fortecy, w której Liverpool nie przegrał żadnego meczu ligowego od prawie trzech lat, gdzie na każdego gola strzelonego Rayowi Clemence’owi gospodarze odpowiadali średnio nie mniej niż dziesięcioma bramkami, i zobaczył jak Middlesbrough idzie drogą pozostałych śmiertelników, choć w stosunkowo godnym wyniku 2:4.

Ferguson oglądał mecz z Archie’em Knoksem, byłym menedżerem Forfar Athletic, który został w lecie jego asystentem, kiedy Pat Stanton objął stanowisko menedżera Cowdenbeath. Na Anfield spotkali Shankly’ego, a Ferguson w autobiografii opowiada o powitaniu przez tego wielkiego człowieka: „Cześć, Alex, miło cię widzieć – robisz tam na północy świetną robotę”. Oniemiały Ferguson zaczął wyrażać wdzięczność, gdy Shankly kontynuował: „A więc przyjechałeś tu, żeby spojrzeć na naszą wspaniałą drużynę?”. „Tak”, powiedział Ferguson, „w rzeczy samej”. „Taaa”, odparł Shankly, „wszyscy tego próbują”.

Misja szpiegowska Fergusona była bezowocna. Liverpool wygrał na Pittodrie dzięki bramce Terry’ego McDermotta, a na Anfield rozerwał Szkotów na strzępy – samobój Williego Millera był pierwszym z czterech goli, na które Aberdeen nie odpowiedział ani jednym. Boczny obrońca Phil Neal szybko podwyższył prowadzenie. W przerwie nadszedł czas na nieśmiertelny bojowy okrzyk Drewa Jarviego: „Dajecie, chłopaki – trzy szybkie gole i wracamy do gry!”. Nie żartowałby. Nie, gdyby był tam Ferguson. W każdym razie Dalglish strzelił kolejnego gola, a w końcu nawet Hansen zawędrował z obrony pod pole karne i ustalił wynik.

Ferguson był niewiele szczęśliwszy niż możecie to sobie wyobrazić, nawet mimo tego, że jego drużyna spotkała się z zespołem idącym po kolejny tytuł mistrzów Europy, tym razem po pokonaniu Realu Madryt.

– Przyszedł po meczu – opowiada McGhee – i zrobił nam rzeźnię. RZEŹNIĘ!

Potem McGhee się uśmiechnął.

– Ciągle pamiętam, że mecz był sponsorowany przez KP, firmę produkującą przekąski. Powiesili plastikowe torebki na wszystkich haczykach w szatni, w których były te orzeszki, serowe krakersy i inne różności… Po tym jak menedżer do nas przyszedł i opieprzył, wszyscy spuścili głowy. Później po cichu się przebraliśmy i wróciliśmy do autokaru z naszymi torebkami KP – nikt by ich tam nie zostawił – żeby wrócić do hotelu.

Milczenie przerwał Strachan.

– Spytałem czy ktoś chce zamienić ciastka zalewane czekoladą na czipsy z solą i octem, czy coś takiego – opowiada. Ferguson od razu warknął, że jeśli usłyszy czyjś śmiech – wtedy czy w jakimkolwiek innym momencie wieczoru – wszyscy zostaną ukarani odebraniem jednej tygodniówki.

– Więc wszyscy wyglądamy tak – mówi McGhee, zaciskając usta, ledwo się powstrzymując.

– Wyjeżdżamy z Anfield w stronę centrum miasta, a przy hotelu wychodzimy z autokaru w naszych dresach Aberdeenu i z wszystkimi innymi rzeczami, które zabierasz na mecz. No i z naszymi torbami z KP. Wtedy przyjeżdża Graeme Souness. Jest z żoną i inną kobietą, może jej siostrą, ubrany w długi, jasny płaszcz przeciwdeszczowy z futrzanym kołnierzem, pofałdowanym nad ramionami. On ma ten styl, pewność siebie i dwie zachwycające kobiety – a my mamy nasze KP…

– Siadamy do kolacji w restauracji hotelowej, a Souness siedzi przy stoliku obok. Radośnie nas wita, ale boimy się z nim pośmiać, bo możemy zostać ukarani. A więc przy stole Sounessa strzelają korki od szampana, a my po prostu siedzimy i cicho jemy przy Fergiem, który patrzy na nas od czasu do czasu, żeby sprawdzić czy nikt się nie śmieje. Czuliśmy się jak zgraja małych chłopców.

Strachan i kasety Shankly’ego

Minęło tylko sześć lat od lania, które Aberdeen dostał na Anfield, gdy Ferguson przyjechał do Manchesteru, chcąc zrobić Liverpoolowi to samo, co zrobił Old Firm. Do tej pory Aberdeen, który sam miał już na koncie europejskie trofeum, był dużym klubem. W 1980 mieli po prostu pecha, spotykając wielki Liverpool na tak wczesnym etapie sezonu, który wydawał się już nie do uratowania.

W lecie stracili Steve’a Archibalda na rzecz Tottenhamu Hotspur. Tak się dzieje, gdy prowincjonalne szkockie kluby zdobywają mistrzostwo – smutna prawda, choć osiemset tysięcy funtów mogło nieco uszczęśliwić Dicka Donalda, który zawsze nalegał na zrównoważenie budżetu. Mimo że szczodry duchem prezes traktował pieniądze w sposób, który można opisać jako aberdoński.

Kontuzje, przede wszystkim Strachana, wywołały dalszy zamęt, a Aberdeen przegrał z Celtikiem walkę o tytuł i nie zdobył żadnego pucharu. Może, jak Dundee i Kilmarnock przed nimi, okażą się meteorem jednego sezonu?

Ani trochę. Latem 1981 roku Ferguson miał zamiar przeprowadzić drugi z trzech transferów uważanych przez niego za najważniejsze dla Aberdeenu, tym razem dając drużynie nowy wymiar w postaci szerokości. Peter Weir był droższy niż McGhee, ale okazał się mądrym sposobem na zainwestowanie trzystu tysięcy funtów z pieniędzy za Archibalda. Weir miał dwadzieścia trzy lata i zaliczył już kilka występów w reprezentacji Szkocji u boku Strachana, Millera i McLeisha. Ferguson uważał, że umiejętności i werwa lewoskrzydłowego pomogą w zbalansowaniu drużyny, a czas dobitnie udowodnił, że miał rację.

– Weir był tym zawodnikiem. Weir stworzył drużynę. Weir wniósł ze sobą na lewe skrzydło tę rzecz, która po prostu otwierała rywali. Mały Gordon Strachan, choć radził sobie dobrze na prawej stronie, ciągle grzązł w miejscu – był mocno kryty. W chwili, w której dostaliśmy Weira, przeciwnicy nie mogli się już koncentrować na naszej prawej flance, ponieważ po drugiej stronie hasał Weir. To bardzo dobry piłkarz i stałby się absolutnie, absolutnie topowym graczem, gdyby nie był z natury takim introwertykiem – opowiada Ferguson.

Mimo to wygrał bardzo wiele: Puchar Szkocji w jego pierwszym sezonie i każdym następnym, dwa mistrzostwa kraju, Puchar Ligi i Puchar Zdobywców Pucharów.

Strachan był tam od samego początku. Zaczął w Dundee, gdzie stał się czymś w rodzaju nastoletniej sensacji po meczu towarzyskim przeciwko Arsenalowi, po którym opuścił boisko przy aplauzie Alana Balla, zdobywcy Pucharu Świata i kapitana reprezentacji Anglii, który był jego bezpośrednim rywalem. Jednak niektórzy uważali Gordona za zbyt drobnego i lekkiego na trudy szkockiego futbolu. Billy McNeill nie był jednym z nich. Wziął Strachana do Aberdeenu, oddając w zamian bardziej zahartowanego i silniejszego pomocnika Jima Shirrę oraz pięćdziesiąt tysięcy funtów. Gordon nie mógł jednak odnaleźć formy, a gdy trybuny zaczęły nim pogardzać – został posadzony na ławce.

Późniejsze odejście McNeilla przyniosło mu ulgę i to pod wodzą Fergusona zaczął kwitnąć, to Alex odkrył pozycję, na której Strachan będzie najbardziej efektywny. Po wielu różnych eksperymentach Ferguson postawił go tuż przy prawej linii boiska i to tam Gordon nie tylko zdobywał tytuły na północ i południe od granicy, ale reprezentował Szkocję na dwóch Pucharach Świata.

Wszystko co wiedział o Fergusonie, gdy następca McNeilla przyjechał na Pittodrie, zamykało się w fenomenie St Mirren.

– Ten niesamowity zespół! Skąd wzięły się te dzieciaki? Zazwyczaj słyszysz o obiecujących chłopcach, gdy grają w szkole albo przechodzą przez szczeble młodzieżowe, ale ci wzięli się jakby znikąd. I mieli taką kondycję! Pierwszy raz spotkałem ich, gdy grałem w Dundee. Potrafili nas po prostu zabiegać. Ale nigdy nie spotkałem Aleksa Fergusona.

Dobrze się dogadywali – dwudziestojednolatek i jego piętnaście lat starszy szef. Powód był prosty.

– Wiedział, że kocham futbol i jestem zainteresowany wszystkim, co związane z trenowaniem i pobudzaniem piłkarzy do działania – mówi Strachan. A więc jeździli wspólnie na wieczorne mecze innych zespołów w samochodzie Fergusona.

Gordon pamięta, że był 2000 rok, gdy prowadził Coventry City, a Alex, który się z nim pokłócił, nie chciał nawet zwracać uwagi na jego obecność podczas meczów pomiędzy ich klubami; brakowało mu możliwości porozmawiania o starych czasach.

– Jeżdżenie na tamte mecze wydawało się naturalne. Tak jak on, nigdy nie miałem dość futbolu. Rangersi albo Celtic, Arbroath albo Montrose… Nieważne. Byłem zafascynowany, gdy po piętnastu minutach zaczynał analizować grę i wyjaśniać różnice między sposobem gry obu drużyn. Po roku czy dwóch Archie Knox został zatrudniony jako jego asystent i zajął moje miejsce w samochodzie. Zresztą graliśmy wtedy tak wiele meczów w Europie, że nie było już częstych okazji. Pamiętam, że puszczał kasety z nagranymi wypowiedziami Billa Shankly’ego. „Posłuchajmy Shankly’ego”, mówił, i wsuwał kasetę – opowiada Strachan. Pasażerowi Fergusona mniej podobał się piosenkarz, którego lubił, „jakiś fatalny wokalista z Glasgow, który występował w pubach”.

Strachan zaobserwował, że Ferguson stopniowo odkrywał się przed piłkarzami.

– Najpierw nie widzieliśmy pełni jego motywacji, agresji, woli zwycięstwa. Ale gdy się pojawiła, zdałem sobie sprawę, że nigdy w życiu czegoś takiego nie widziałem. Mój tata czasem był zły, ale to było coś zupełnie innego.

Argeş Piteşti jest jednym z przykładów. Klub z Rumunii był kolejnym rywalem Aberdeenu po ich pamiętnym zwycięstwie nad Ipswich w Pucharze UEFA sezonu 1981/82, gdy twierdzenia przekonanego o swojej słuszności Bobby’ego Robsona, który po remisie 1:1 na Portman Road uznał, że u siebie Aberdeen nie może zagrać lepiej, zostały spektakularnie obalone – między innymi przez nieokiełznanego Weira, który ustalił wynik na 3:1, drażniąc jeszcze Micka Millsa przed trafieniem do siatki.

Aberdeen wydawał się pewny awansu do dalszego etapu, gdy pokonał Argeş 3:0 na własnym stadionie, ale spotkanie wyjazdowe zaczęło się bardzo źle i kilka minut przed przerwą Szkoci przegrywali 0:2. Ferguson porzucił na ten mecz formację 4-4-2 i wprowadził system z jednym napastnikiem, którym był McGhee, i trójką środkowych pomocników, wspieraną przez Strachana na prawej i Weira na lewej stronie.

– To świetny system, jeśli masz odpowiednich piłkarzy – mówi Strachan. – Ale my właściwie dostaliśmy tylko polecenie. Przepracowaliśmy co najwyżej jeden dzień treningu, a moje nieszczęście polegało na tym, że w pierwszej połowie, gdy wszystko szło źle, byłem na stronie bliższej menedżerowi.

– „Siedział” na mnie cały czas, krzyczał żebym się obrócił, współpracował z Markiem i robił wszystkie inne rzeczy, ale nie wiedziałem jak. Naprawdę nie byłem zuchwały, nigdy w życiu nie grałem w ten sposób. A potem zrobiłem głupią rzecz. Jak mawiał Stuart Kennedy, nigdy nie powinieneś być odpyskiwać mu tuż przed przerwą. To jak gra w berka: teraz gonisz ty! Więc wiedziałem, że mam problem, gdy powiedziałem mu, żeby się zamknął albo coś o taktyce, czy cokolwiek to było.

– To był długi, ciemny tunel w Piteşti, a ja szedłem sam. Weszliśmy do szatni, a jego jeszcze tam nie było. W takich sytuacjach chłopcy spuszczali głowy. Zawsze nosił te błyszczące czarne buty i rzeczywiście, w końcu się pojawiły. Ruszały się. A w końcu się zatrzymały. Były wycelowane we mnie. Czułem, że chłopcy siedzący obok mnie trochę się odsuwali… Wjechał we mnie jak czołg, zmiażdżył mnie.

– Wstałem – nie byłem odważny, po prostu musiałem odetchnąć – a on się odwrócił i przypadkiem strącił ręką rząd kubków z herbatą, które wylały się w kierunku Williego Millera i Aleksa McLeisha. Zobaczył u mnie uśmieszek i wtedy przewrócił ten samowar. Był taki duży i żelazny, musiał być gorący – to na pewno bolało.

W swojej opowieści Ferguson przyznaje, że tak, samowar bolał – „prawie złamałem sobie rękę” – ale dopiero wtedy zabrał się za kubki z herbatą, ciskając tacę na ścianę nad głową Strachana. Spostrzegł też z zadowoleniem, że Gordon „wykonał instrukcje” w pozostałej części meczu. Według Strachana Ferguson wrócił do 4-4-2. Wątpliwości na pewno nie sprawia wynik – Aberdeen zremisował tego wieczoru 2:2, odnosząc pewne zwycięstwo w dwumeczu. Strachan wykorzystał karnego.

– Gdy trafiłem, wszyscy pozostali podbiegli i się na mnie rzucili, ponieważ wiedzieli, że mogę znów zrobić coś głupiego. Byli dobrymi kolegami, troszczyli się o mnie, bo czułem taką ulgę, że mogłem do niego podejść i coś mu powiedzieć. Czułem takie nerwy, gdy podchodziłem do karnego. Ich bramkarz wyglądał jak największy na świecie, jakby mógł dotknąć oba słupki naraz, i pomyślałem: „Jeśli tego nie wykorzystam, jestem martwy…”.

W kolejnej rundzie Aberdeen został wyeliminowany przez drużynę Hamburga, z Franzem Beckenbauerem w składzie. Jednak dalej zbierali trofea. W finale Pucharu Szkocji Pokonali Rangersów 4:1 po dogrywce, lecz po mistrzostwo znów sięgnął Celtic, co prawda tym razem z jeszcze mniejszą przewagą nad ponownie drugim Aberdeenem.

Lato 1982 roku ukazało jak bardzo Aberdeen wszedł na piłkarskie salony. Strachan i Miller wzięli udział w przygodzie Szkocji na mistrzostwach świata (z ich starym znajomym Archibaldem) przeciwko tak sławnym piłkarzom jak Zico, Socrates i Falcão z Brazylii czy Oleg Błochin ze Związku Radzieckiego. Świadkiem tego wszystkiego był dumny Ferguson. Nie ma niczego haniebnego w tym, że wcześnie wrócili do domów.

Nabranie Bayernu

Wracając do Aberdeenu Gordon Strachan i Willie Miller nie musieli już nastawiać się na harówkę. Piłkarze zdążyli się przyzwyczaić do stylu Fergusona: nerwowego kasłania, które będzie się powtarzać przez resztę jego kariery, często jako zapowiedź diatryby; wady wymowy, przez którą mówił „bwuddy”, gdy chciał powiedzieć „bloody” (jak w „bloody hell”); tyrady, dzięki którym ksywka „Furious” (Wściekły) pasowałaby mu równie dobrze, co „Fergie”.

Były menedżer Derby County i wieloletni pomocnik Kevina Keegana, Arthur Cox, powiedział kiedyś, że lubi czytać biografie generałów i spostrzegł, że każdemu z nich przydawało się, gdy podwładni uważali ich za trochę stukniętych; wspomniał o Montgomerym. Pod tym względem piłkarzom Aberdeenu trudno było zaimponować. Jednak rządy Fergusona darzyli najwyższym szacunkiem. Inspirował ich. Wydobył z nich profesjonalizm. Wykonywali ciężką pracę podczas meczów i sprawiało im to radość.

Przygotowania Fergusona do meczu nigdy nie pomijały najmniejszych detali – nawet najskromniejsi rywale byli oglądani i analizowani podczas zebrań drużyny – ale to spotkania z Old Firm sprawiały mu największą rozkosz, co potwierdza McGhee.

– Dominacja nad nimi była dla niego strasznie ważna. A ponieważ większość z nas dorastała jako kibice Rangersów lub Celtiku, poza Gordonem, on był fanem Hibs, nam też się to podobało. Zwykliśmy mówić o „pierwszej krwi”. Instrukcje nakazywały mi, gdy piłka była posyłana do przodu, by doprowadzić do kontaktu. Mówiono nam, żebyśmy grali fizycznie. Po tym jak dołączyłem do Celtiku Roy Aitken powiedział mi, że kiedy przyjeżdżaliśmy na Parkhead i staliśmy w tunelu, myślał, że coś braliśmy. Wyglądaliśmy jak wariaci. Tyle znaczyły dla nas te wielkie mecze. – McGhee szczerzy się.

– Pamiętam, że ktoś mieszkający w Niemczech wysłał nam wycinek z „Süddeutsche Zeitung” po tym jak graliśmy z Bayernem Monachium w Pucharze Zdobywców Pucharów w zwycięskim sezonie 1982/83. Była tam wypowiedź ich ówczesnego rezerwowego bramkarza, Jeana-Marie Pfaffa, który został przetłumaczony przez tego faceta. Belg mówił, że spodziewali się ostrego meczu, gdy spojrzeli na nas w tunelu i zobaczyli, że prawie nikt z nas nie ma żadnych zębów!

Jednak w tamtym sezonie przebrnęli przez całe europejskie rozgrywki z zaledwie jedną żółtą kartką; drużyna Fergusona nie mogłaby funkcjonować bez dyscypliny.

– Mieliśmy niesłychanie profesjonalne podejście. I wyobraźnię – mówi Strachan.

Pewnego razu on i John McMaster wpadli na siebie podczas meczu, w momencie, w którym próbowali zdecydować jak rozegrać rzut wolny. To podsunęło im myśl, dzięki której wygrali słynne starcie z Bayernem.

– To było czyste aktorstwo. Udawaliśmy, że się ze sobą zderzamy – mówi. Strachan wyglądał, jakby strofował kolegę, ale nagle obrócił się i podbił piłkę z rzutu wolnego tam, gdzie wiedział, że będzie na nią czekał Alex McLeish. – Ciężko jest się obrócić i kopnąć piłkę bez spojrzenia na nią, ale musiałem to zrobić, a duży Andy strzelił gola głową. Tak naprawdę ta sztuczka dała nam dwie bramki, ponieważ prawie natychmiast, jeszcze zanim Bayern zdołał odzyskać spokój, kolejnego gola dołożył John Hewitt i mecz był wygrany.

– Ćwiczyliśmy ten trick na treningach. Cały czas wymyślaliśmy tego typu rzeczy. Wszyscy się w to angażowali i wydaje mi się, że to nie przypadek, iż tak wiele osób z drużyny stało się później menedżerami [przede wszystkim sam Strachan, ale też McGhee, McLeish i Willie Miller]. W przerwie mieliśmy w szatni jedenastu menedżerów. Nie wstydziliśmy się sugerować różnych rzeczy. W dzisiejszym futbolu raczej tego nie doświadczysz. Ludzie boją się kogoś urazić. Tak więc w naszej szatni było jedenastu menedżerów, ale tylko jeden szef.

Nikt nigdy nie zwracał się do Fergusona inaczej niż „szef”. Dopiero znajdując się poza zasięgiem słuchu, stawał się „Wściekłym”.

W sezonie 1982/83 doszło do kolejnej zaciętej rywalizacji o tytuł ligowy, który po raz pierwszy w historii zdobyło Dundee United. Drużyna Jima McLeana osiągnęła sukces dzięki wygranej z lokalnym rywalem, Dundee FC, w ostatniej kolejce rozgrywek. Jednak dla Fergusona wystarczająco ekscytujące były podboje Europy – on i jego Aberdeen napisali nowy rozdział we własnej historii, sięgając po Puchar Zdobywców Pucharów. Dopiero po raz trzeci szkocki klub zdobył europejskie trofeum (Rangersi podnieśli ten sam puchar w 1972 roku, pięć lat po sukcesie Celtiku w Pucharze Europy) i, tak jak w poprzednio, cała drużyna składała się wyłącznie ze Szkotów.

Ferguson wykształcił swój szkocki zespół głównie poprzez wytrenowanie zawodników, których odziedziczył po poprzednim menedżerze – rozwinął wychowanych na miejscu Jima Leightona, Aleksa McLeisha, Neila Simpsona, Neale’a Coopera i Erika Blacka, jednocześnie poprawiając pozycje Strachana i Johna McMastera oraz miksując ich wszystkich z Williem Millerem i Stuartem Kennedym. Do wspomnianego triumfu w Pucharze Zdobywców Pucharów doszło pięć lat po tym, jak przybył do Aberdeenu – a jednak spośród dwunastu zawodników, którzy pojawili się w finale, w tym wpuszczony z ławki zdobywca bramki John Hewitt, tylko McGhee i Weir zostali kupieni.

Dość szybko odpadli z Pucharu Ligi Szkockiej, po porażce z Dundee United, co niespecjalnie ich bolało, ponieważ coraz poważniej wyglądały ich starania w Europie. Po zwycięstwie 11:1 w dwumeczu z FC Sion ze Szwajcarii, w troszkę mniej przekonującym stylu przecisnęli się przez przeszkodę w postaci Dinama Tirana, gdzie przesądził gol Hewitta strzelony na Pittodrie; potem ograli Lecha Poznań 2:0 u siebie i 1:0 na wyjeździe.

Rywalem ćwierćfinałowym był Bayern i po raz kolejny drużyna Fergusona zdołała utrzymać w Niemczech czyste konto, co było naprawdę godne uwagi, jako że ich przeciwnicy, między innymi Karl-Heinz Rummenigge i Paul Breitner, w poprzedniej rundzie rozprawili się na Stadionie Olimpijskim z Tottenhamem Hotspur, strzelając cztery gole. W meczu rewanżowym zdawało się, że Aberdeen wraca na ziemię, ponieważ Klaus Augenthaler szybko pokonał Leightona. Neil Simpson wyrównał, ale Hans Pflügler – lewy obrońca przesunięty do przodu, ponieważ trener Bayernu, Pál Csernai, sądził, że jego wzrost może sprawić kłopot Kennedy’emu – odzyskał prowadzenie dla Bayernu.

Wyglądało na to, że mimo wszystkich wypraw zwiadowczych, na które wybrali się przed tym kluczowym meczem, Ferguson i Knox zostali wymanewrowani. Potem Ferguson wpuścił na boisko Hewitta, a Strachan i McMaster wykonali swoją szatańską sztuczkę przy wolnym.

– Uważaliśmy, że choć nasz duet był już szeroko znany w szkockim futbolu, to Niemcy prawdopodobnie nigdy o tym tricku nie słyszeli – mówi Strachan.

Nawet szkocki komentator telewizyjny dał się nabrać, a główka McLeisha przywróciła remis. Prawie natychmiast niemiecki bramkarz, Manfred Müller, wypuścił piłkę uderzoną głową przez Blacka pod nogi Hewitta, którego zwycięska bramka niemal doprowadziła do eksplozji Pittodrie. Przez wiele lat doświadczeni miejscowi kibice wspominają tamtą chwilę jako najbardziej emocjonujące zdarzenie, którego ten stadion doświadczył.

Müller ma ponure wspomnienia; opowiada o wysokim tempie i twardości meczu oraz „raczej kiepskim oświetleniu”. Jednak udało mu się dobrze przyjrzeć Strachanowi.

– W pomocy mieli tego małego blondyna, który robił im całą grę. To było oczywiste, że był fantastycznym piłkarzem – mówi. Zaśmiał się, gdy usłyszał o komentarzu Pfaffa na temat przerażającego wyglądu graczy Aberdeenu, ale zgodził się, że mieli „typowo brytyjską” charakterystykę, streszczoną tym szybkim rozegraniem, które dało im awans do półfinału.

Co prawda Aberdeen przegrał w Belgii rewanż z Waterschei 0:1, ale mógł sobie na to pozwolić, ponieważ u siebie wygrał 5:1. Powrót do Szkocji zaburzała jedynie kontuzja Kennedy’ego, która ostatecznie zmusiła go do zakończenia kariery.

Ferguson darzył Kennedy’ego takim szacunkiem, że posadził go na ławce rezerwowych w finale przeciwko Realowi Madryt w Göteborgu, mimo że chodził o kulach i nawet w skrajnym wypadku nie mógłby pojawić się na boisku. W finałach Ligi Mistrzów w 2008 i 2009 roku Ferguson podjął inne, wydawałoby się, że również sentymentalne decyzje, najpierw wybierając Paula Scholesa na Moskwę jeszcze zanim okazało się, że Manchester United zagra z Chelsea, którą pokona w karnych, a potem Park Ji-Sunga w Rzymie przeciwko Barcelonie, która całkowicie ich zdominowała.

Pokonanie Realu Madryt

Pośród statków wykorzystanych do przetransportowania czternastu tysięcy kibiców Aberdeenu do Szwecji był pewien prom, „St Clair”. Drużyna i oficjalna delegacja klubowa poleciały czarterem, a najwybitniejszym gościem był zaproszony przez Fergusona Jock Stein.

Alex był już wtedy kimś więcej niż tylko jego znanym uczniem. Wiedział jak się zachowywać podczas budowania atmosfery przed meczem. Jeśli chodziło o rutynowe spotkanie, potrafił stworzyć uczucie niepokoju, by pozbawić piłkarzy przesadnej pewności siebie. Na tę okazję poinstruował swój cały sztab, by nie ujawnili nawet cząstki stresu spowodowanego perspektywą meczu z Realem Madryt. On sam również unikał chwalenia piłkarzy drużyny przeciwnej, mimo że po rewanżu Aberdeenu wyleciał z Belgii i udał się na decydujące starcie Realu z Austrią Wiedeń, po którym doszedł do wniosku, że Hiszpanie są do ogrania.

Stein, profesor psychologii, był pełen uznania. Podsunął kilka własnych pomysłów, a ten, który zastosował Ferguson, zakładał kupienie butelki dobrej szkockiej whisky dla jego vis-à-vis, Alfredo di Stéfano, na którego po raz pierwszy patrzył zachwyconym wzrokiem podczas olśniewającego zwycięstwa Realu nad Eintrachtem Frankfurt w 1960 roku. Stein wymyślił, by przekonać obóz Realu, że w Aberdeenie są zaszczyceni samą obecnością w finale i tym samym, być może, wpłynąć na dekoncentrację faworyta.

Bardziej znaczący czynnik, który przyłożył się do wyniku, stanowiła pogoda. Było niesamowicie mokro. Z włosów Strachana, który wracał do szatni po rozgrzewce, lała się woda, więc czujący rosnące napięcie Ferguson natychmiast do niego podszedł i nerwowo zażądał nożyczek, by przyciąć mu grzywkę; Strachan uparł się, że sam to zrobi. Boisko, ciężkie po kilkugodzinnym deszczu, pracowało na korzyść Aberdeenu, ponieważ wraz z upływem czasu – a szczególnie w dogrywce – przygotowanie fizyczne Szkotów stało się kluczowe.

– Mieliśmy taką kondycję – mówi McGhee – że moglibyśmy rywalizować z innymi w każdej erze. Archie Knox to bardzo drobiazgowy trener i około dwudziestu lat później, gdy przyszedł pomóc mi w Millwall i nakazaliśmy piłkarzom serię biegów, by podbudowali wytrzymałość, sprawdziliśmy ich czasy. Z czystej ciekawości porównaliśmy je z tymi, które zachował z naszej ery w Aberdeenie. Moi piłkarze Millwall byli daleko za nami, mimo że minęły wszystkie te lata, mimo wszystkich tych ulepszeń w dziedzinie sprawności fizycznej.

Śliskie, mdłe warunki panujące na stadionie Ullevi pomogły Aberdeenowi objąć prowadzenie. McLeish wbiegł w pole karne w poszukiwaniu piłki dośrodkowanej z rożnego przez Strachana na długi słupek. Oddał mocny strzał głową, piłka odbiła się od obrońcy i trafiła do Blacka, który strzelił gola.

Potem pomogli Realowi wyrównać. McLeish zbyt lekko podał do tyłu do Jima Leightona, który przewrócił Carlosa Santillanę i sprokurował rzut karny, który wykorzystał Juanito. McGhee wspomina:

– Fizycznie byliśmy zbyt mocni dla Realu. Grałem przeciwko Camacho [José Antonio Camacho, osiemdziesięciojednokrotny reprezentant Hiszpanii, który został potem trenerem kadry narodowej oraz klubów, w tym Realu] i wygrywałem z nim przez większość wieczoru. Toczyliśmy wielką bitwę, ale w końcu zdjęli go z boiska. Ktoś inny krył mnie przy rożnym i od razu uderzył mnie w twarz, nie marnował czasu, nie szukał pretekstu – przez mniej więcej rok miałem guza na szczęce…

Trwało dodatkowe trzydzieści minut. Hewitt zastąpił kontuzjowanego Blacka, ale to Weir stanowił dla Realu największe zagrożenie, gdy nagle, po serii zwodów, którymi minął dwóch przeciwników, posłał piłkę na lewą stronę do McGhee. Jego siła i umiejętności pozwoliły mu się przepchnąć dalej i wymierzyć dośrodkowanie, które Hewitt zakończył szczupakiem i trafieniem do siatki. Ułamek sekundy wcześniej Ferguson przeklinał Hewitta za to, że zapomniał „wygiąć” trajektorię biegu w celu uniknięcia spalonego lub łatwego złapania przez obronę, ale zasłużył na wybaczenie. Puchar Zdobywców Pucharów należał do nich.

Ferguson wystartował z ławki, wpadł w kałużę i został stratowany przez Knoksa. Nie dał rady dobiec do piłkarzy. Strachan był jednym z tych, którzy pobiegli w drugą stronę, do Kennedy’ego i jego kul. Co prawda rezerwowy Kennedy otrzymał medal, ale musiał mieć mieszane uczucia.

– Przepraszam, że nie mogę ci pomóc, Stuart – mówił Strachan.

– W porządku, Gordon – odparł. – Po prostu dobrze się baw.

Tak zrobił. Strachan wypił nawet szampana podczas imprezy w hotelu; tego wieczoru również abstynenci złamali zasady, a Ferguson położył się do łóżka o szóstej nad ranem. On i Cathy byli wśród kilku ostatnich hulaków, aczkolwiek wrócił do domu zapierając się, że cały czas był trzeźwy, ponieważ w sobotę miał następny mecz.

Bójka z Fergusonem

Mark McGhee nie próbował udawać trzeźwego, a podczas lotu do domu z Göteborga szampan nadal lał się strumieniami. Wśród załogi pokładowej była żona McGhee, Jackie, która miała za zadanie dbać o potrzebujących dolewki… Puchar był wypełniony szampanem i przekazywany z miejsca na miejsce. W toaście udział brali piłkarze, sztab szkoleniowy, dyrektorzy, a nawet dziennikarze.

Na lotnisku w Aberdeenie Fergusona i jego piłkarzy przywitał autokar z otwartym dachem. Rozpoczęła się parada.

– Union Street była nabita ludźmi na całej długości – przypomina sobie Strachan. Dotarcie na Pittodrie zajęło dwie godziny. Wypełnione do ostatniego miejsca trybuny czekały tam na rundę honorową wokół boiska.

McGhee wciąż był pijany, gdy on i reszta piłkarzy przebierali się w ich czerwone klubowe dresy. Oczywiście nikt nie narzekał ani nie twierdził, że było to coś niestosownego – również Ferguson. Piłkarze stali w tunelu, szykując się do wybiegnięcia z pucharem, gdy nagle ktoś wspomniał, że brakuje Fergusona i Williego Millera. Pracownicy klubowi zostali wysłani w różnych kierunkach na poszukiwania. W tym czasie McGhee zauważył, że trofeum leży na boku na podłodze w tunelu. Pochylił się, by postawić je pionowo, ale gdy położył na nim ręce, z tyłu nagle wyłonił się Ferguson i wyrwał puchar z jego dłoni.

– Willie to wynosi – warknął.

W McGhee coś się złamało. Nigdy nie miał zamiaru przywłaszczyć sobie roli kapitana jako lidera drużyny. Zżerała go wściekłość. Chwycił Fergusona za klapy i zanim Knox czy któryś z jego zaskoczonych kolegów mógł zareagować, podszedł z nim wzdłuż tunelu do drzwi sali rozgrzewkowej, które były na wpół otwarte, i wepchnął tam menedżera, biorąc pierwszy zamach.

W samą porę przybyli rozjemcy, którzy złapali McGhee za ramię tuż przed tym, jak jego pięść mogła dotrzeć do twarzy Fergusona, i odciągnęli go jak najdalej. Nie zdążyli jednak ochronić go przed odwetowym ciosem Fergusona (gdyby chciał, menedżer mógłby mówić o samoobronie, i – ponieważ jego cios był skuteczny – o zwycięstwie na punkty). Wciąż wściekły McGhee został zabrany do pokoju zarządu, gdzie członkowie rodzin i prezes Dick Donald pomogli mu się uspokoić przed drugą rundą honorową. Ominęła go pierwsza, a zdjęcie upamiętniające tamten historyczny sezon wyjaśnia, że McGhee był „targany zbyt wielkimi emocjami”, by świętować z kolegami od samego początku.

Do końca dnia trzymał się z dala od Fergusona i obudził się następnego ranka o świcie. Możecie wyobrazić sobie jego myśli, gdy otwierał zapuchnięte oczy: „Co ja zrobiłem? Czy ja naprawdę to zrobiłem? I co mam teraz zrobić?”. Zdecydował, że najlepiej będzie, jeśli wypije piwo, którego sobie nawarzył: przeprosi i pokornie przyjmie każdą karę, jaka zostanie mu wymierzona.

Wiedząc, że Ferguson będzie na Pittodrie zanim pojawi się tam ktokolwiek inny – nie było wątpliwości, że wszyscy mają wolne, jako że następnego dnia czekał ich ostatni mecz sezonu ligowego, z Hibs, który przy mało prawdopodobnej kombinacji wyników mógł dać Aberdeenowi mistrzostwo – McGhee od razu pojechał na stadion, by na niego poczekać.

Choć była dopiero ósma rano, metalowe zasuwy w głównych drzwiach były już otwarte. McGhee wszedł do środka. W holu siedział Ferguson. McGhee zaczął przepraszać, ale Ferguson mu przerwał.

– To był mój błąd. Źle się zachowałem – powiedział. McGhee nie przestawał wyrażać skruchy, dodając, że był pijany i…

– Zapomnij o tym – znów przerwał Ferguson. – To już skończone. Teraz ty i ja jedziemy na prom samochodowy.

I tak zrobili. Ferguson i McGhee pojechali do portu, by przywitać „St Clair” i jego ładunek w postaci kibiców wracających z Göteborga, wymachując przed nimi pucharem, gdy ustawili się wzdłuż burty. Ferguson obiecał, że to zrobi, więc stał na nabrzeżu z McGhee z rękami na rączkach pucharu. Zachowywali się tak, jakby nic między nimi nie zaszło. Historia z tunelu miała pozostać w murach Pittodrie.

McGhee szanował teraz Fergusona bardziej niż kiedykolwiek. Menedżer nie stracił szacunku, lecz po raz kolejny zaskoczył swoich piłkarzy – tym razem bardzo mile.

Super robota, chłopaki

Jednak Ferguson zdołał wprawić ich w konsternację zaledwie dziesięć dni po chwale z Göteborga. Nadal czekał ich finał Pucharu Szkocji przeciwko Rangersom. Zdobyli go po bramce Erika Blacka w doliczonym czasie, ale nie grali zachwycająco.

– Nie było w nas żadnej świeżości. Nawet atmosfera przed meczem była martwa. Wygraliśmy Puchar Zdobywców Pucharów i przegraliśmy ligę, a teraz znów musieliśmy szykować się do walki. Dla naszych ciał i głów to był o jeden mecz za dużo – opowiada Strachan.

Ferguson najwyraźniej tego nie rozumiał. Stał na murawie Hampden Park, mówiąc dziennikarzowi telewizyjnemu, że występ jego zawodników był „haniebny”, a jego drużyna, z wyjątkiem Williego Millera i Aleksa McLeisha, miała „najwięcej szczęścia na świecie”.

Jeszcze bardziej zjadliwy był w szatni. Powiedział Strachanowi, żeby przestał otwierać butelkę szampana i zaczęła się tyrada. Ferguson napisał w autobiografii, że przed meczem próbował „prosić i straszyć” zawodników. Tym razem metoda nie zadziałała, a jego reakcja była „głupia”.

Posępna cisza, którą stworzył, została przerwana przez spóźnionego McLeisha, który, nie wiedząc jeszcze co się dzieje, dał upust emocjom, triumfalnie krzycząc: „Super robota, chłopaki!”. Tak jak to zwykle bywa w razie zdobycia pucharu.

Prawdopodobnie najbardziej znanym menedżerem – a nie ma ich zbyt wielu – który skrytykował zwycięski występ drużyny na wagę pucharu, był Bill Nicholson, który narzekał na sposób, w jaki jego wielki Tottenham skompletował podwójną koronę, pokonując Leicester City 2:0 na Wembley w 1961 roku. Jednak Nicholson był dość wyważony w swojej opinii. Ferguson poszedł o krok za daleko, a przeprosiny były nieadekwatne; słysząc je na drugi dzień, piłkarze tylko wzruszyli ramionami. „Naprawdę ich skrzywdził”, mówił Strachan, „ponieważ nigdy celowo by go nie zawiedli”. Opuścili Hampden i na przyjęcie w St Andrews, które było przystankiem na drodze z Glasgow do Aberdeenu, pojechali bez żon i dziewczyn. Zirytowany Ferguson skończył z tym zwyczajem, nakazując kobietom jechać oddzielnie. Żadna podróż nie obędzie się bez żartownisia, a tym razem w tej roli wystąpił John McMaster, który drażnił Millera i McLeisha, jako że zostali wyłączeni z krytyki Fergusona.

– Może odwołamy przejazd autokarem z otwartym dachem? Wy dwaj możecie po prostu przejechać się Union Street na tandemie.

Miller i McLeish czuli się zażenowani; uznali nawet, że słusznie będzie wstawić się za kolegami u Fergusona. Podkreślali, że jako środkowi obrońcy mogą po prostu reagować na grę, a nie ją tworzyć, co wymaga więcej siły psychicznej i fizycznej.

Przyjęcie, jak opowiada Strachan, „bardziej przypominało czuwanie przy zwłokach”, więc on i jego żona Lesley po prostu wyszli. Potem Ferguson ukarał go dwustu pięćdziesięcioma funtami grzywny.

Tyrady trwały dalej. W następnym sezonie Aberdeen sięgnął po Superpuchar Europy, wygrywając z Hamburgerem 2:0 w dwumeczu (jako zdobywcy Pucharu Zdobywców Pucharów podejmowali zdobywcę Pucharu Europy) i rozpoczęło obronę trofeum, eliminując rywali z Islandii i Belgii, a następnie jadąc do Budapesztu na spotkanie z Újpestem Dózsa w ćwierćfinale. Przegrali 0:2. McGhee wspomina:

– Zmarnowałem okazję. To był straszny, błotnisty wieczór. Gordon oddał strzał, bramkarz sparował piłkę na poprzeczkę i spadła jakieś dwa metry przed bramką, gdzie utknęła w błocie. Golkiper wpadł do bramki i zaplątał się w siatce, a ja podbiegam, żeby dobić piłkę. Odwracam się już, żeby cieszyć się z gola, gdy nagle bramkarz wyciąga jakoś ramię i zatrzymuje piłkę na linii. Potem, kiedy odwracam się, żeby spróbować wbić ją za linię, on wyrzuca ją na bok. To było straszne pudło i miałem jak w banku, że szef mi o tym opowie. „To najgorsze pieprzone pudło…”. To była nie tyle „suszarka”, co strumień piroklastyczny [gaz, który wydobywa się z wulkanu]. On praktycznie dotykał mojej twarzy, gdy wrzeszczał.

Hat-trick McGhee na Pittodrie pozwolił Aberdeenowi na awans. 3:2 w dwumeczu. Kto wie, czy erupcja wulkanu nie pomogła. Większość piłkarzy prędzej czy później tego doświadczała, nawet olbrzymi Doug Rougvie. Pewnego razu Ferguson spojrzał mu głęboko w oczy i zaczął go zwyczajowo lżyć, po czym pozwolił obrońcy odejść i mrugnął do Strachana.

– Jeśli kiedyś mnie uderzy, to nie żyję – powiedział.

Ferguson zachowywał się tak, jakby agresywne traktowanie piłkarzy było po prostu kolejnym narzędziem pracy, wykorzystywanym do osiągania zamierzonych celów, a nie do przytyków osobistych. McGhee pamięta, że kiedyś dostało mu się w przerwie meczu, w którym Aberdeen prowadził trzema czy czterema golami.

– To było przeciwko mojemu byłemu klubowi, Morton, a ja rozdzierałem ich na strzępy, kiwałem i mijałem rywali, robiłem zamęt pod bramką. A jednak on zrobił mi rzeźnię, nazwał mnie chciwym, samolubnym i spytał: „Myślisz, że kim ty jesteś?”. Przedstawiłem sytuację Archiemu, który wymyślił teorię, że Ferguson nie chciał, żebym myślał, iż mogę pozwolić sobie na coś takiego w trudniejszych meczach i tak dalej… Ale wchodząc do tea roomu na Pittodrie wciąż byłem wściekły. Spotkałem żonę i powiedziała mi, że Ferguson przed chwilą podszedł do niej oraz Lesley Strachan i zaprosił je na ten wieczór do chińskiej restauracji wraz ze mną, Gordonem i parą innych ludzi. Tak cię rozbrajał: najpierw powalał na ziemię, a potem cię podnosił.

A oni dobrze na to reagowali. W sezonie 1983/84 objęli prowadzenie w ligowej tabeli pod koniec października i nigdy go nie stracili, przegrywając tylko jeden z ośmiu meczów z Old Firm i zaledwie jeden z czterech przeciwko Dundee United, któremu zabrali tytuł mistrzowski. Zdobyli też Puchar Szkocji, ogrywając w finale Celtic 2:1 po dogrywce.

Aberdeen doznał rozczarowania w półfinale europejskich rozgrywek, ulegając FC Porto, ale powrót na tron mistrzowski i triumf w trzecim kolejnym Pucharze Szkocji pokazywał dominację klubu w szkockim futbolu. Ferguson zdegradował Celtic i Rangersów do rangi przegranych pretendentów, a jeszcze z nimi nie skończył. Nie miał też zamiaru dać się odciągnąć od misji na północy, co pokazuje fakt, że dwukrotnie odrzucił możliwość odejścia do Rangersów, by przejąć stanowisko swojego przyjaciela Johna Greiga, który po pięciu latach bez mistrzostwa nie radził sobie ze stawianymi mu oczekiwaniami.

Po Strachanie i McGhee

Jeden z dyrektorów Rangersów zatelefonował do niego po raz pierwszy kilka dni po triumfie w Göteborgu. Ferguson powiedział, że nie chce mieć nic wspólnego z żadnym „wypychaniem” Greiga z klubu. Dwa miesiące po rozpoczęciu następnego sezonu John zrezygnował i wkrótce zatelefonował do niego Ferguson.

– Wyraźnie mi współczuł – mówi Greig. – Powiedział, że proponowali mu moją pracę. Nie chciał, żebym usłyszał to od kogoś innego i pomyślał sobie, że działał za moimi plecami. Spytał mnie, czy może ze mną porozmawiać przez piętnaście minut. „Dajesz”, powiedziałem, „ale nie pytaj mnie, czy powinieneś wziąć tę pracę czy nie, sam musisz o tym zdecydować”. A więc odbyliśmy tę rozmowę i pod koniec powiedział, że chciał, żebym dowiedział się o tym jako pierwszy: nie przyjmie tej oferty.

W autobiografii Ferguson tłumaczył: „Nie chciałem narazić rodziny na ryzyko nawrotu fanatyzmu, którego doświadczyłem na Ibrox podczas mojej kariery piłkarskiej” oraz że był podejrzliwy wobec nieustających walk politycznych w zarządzie (radził się między innymi Scota Symona, który zachęcał go do podjęcia tej pracy, ale z tym jednym zastrzeżeniem).

– Walczyli o władzę, a Fergie miał w Aberdeenie tak świetnego prezesa w osobie Dicka Donalda – mówi Greig. Co więcej, prezes ten zwiększył jego pensję do sześćdziesięciu tysięcy funtów rocznie, czyli kwoty około dwa razy wyższej niż w wypadku najlepiej opłacanych piłkarzy klubu.

A więc został w Aberdeenie, odtrącając również zapytania z Anglii, i zajął się piłkarzami, którzy chcieli grać w lepszym klubie albo przynajmniej ulepszyć stan konta w banku. Jednym z nich był Strachan, innym McGhee. Obaj odeszli w lecie 1984 roku, kolejno do Manchesteru United i Hamburga. Odszedł też Doug Rougvie, do Chelsea. A jednak w następnym sezonie Aberdeen utrzymał koronę mistrzowską, z lekko poprawioną zdobyczą punktową.

Ferguson dokonał tego dzięki rozsądnemu zastąpieniu sprzedanych graczy – Billy Stark i Frank MacDougall weszli w miejsce Strachana i McGhee; był to ciąg dalszy plądrowania jego byłego klubu St Mirren, z którego wcześniej zabrał Weira, pomocnika Douga Bella i napastnika Steve’a Cowana – i wybitnemu zarządzaniu składem. Ferguson udowodnił w tym czasie, że ma większy wpływ na losy klubu niż byłoby to możliwe w przypadku jakiegokolwiek pojedynczego piłkarza. Nawet takiego, którym sam chciał zostać w dziecięcych fantazjach, gdy zdobywał bramki dla Rangersów. To była myśl, która mogła, ale nie musiała zaświtać mu wtedy w głowie, aczkolwiek z pewnością zdał sobie sprawę ze swojej wartości, gdy powtórzył to wszystko w Manchesterze United.

W międzyczasie przez szczeble młodzieżowe na Pittodrie przechodziły kolejne nowe twarze. „Młodzi piłkarze Aberdeenu wciąż kwitną”, komentowował „Rothmans Football Yearbook”, „i pokazują klasę, która musi dawać Aleksowi Fergusonowi wielką satysfakcję”. Satysfakcję? Nie do końca. Narzekał, że uraz zdrowotny MacDougalla, który w swoim pierwszym sezonie strzelił dwadzieścia dwa gole w samej lidze, spowodował porażkę Aberdeenu z Dundee United w półfinale Pucharu Szkocji i tym samym pozbawił drużynę możliwości czwartego triumfu z rzędu w tych rozgrywkach, co było wyczynem nieosiągalnym nawet dla Rangersów i Celtiku.

Po raz kolejny nie wykazali się w Pucharze Europy, przegrywając w pierwszej rundzie z Dynamem Berlin po serii karnych, ale utrzymanie tytułu mistrzowskiego zagwarantowało im kolejne oklaski.

Na wczesnym etapie sezonu Aberdeen przegrał 1:2 na Celtic Park. Billy Stark zmarnował karnego, a w następnym tygodniu Ferguson wspomniał o tym podczas treningu.

– Całkiem swobodnie – opowiada Stark – podszedł i powiedział mi: „Mam nadzieję, że to nie kosztowało nas mistrzostwa”. To nie była rozmowa, on po prostu poszedł dalej. Minęła chwila, zanim zdałem sobie sprawę z wagi tego karnego. To, co mi powiedział, było dość dramatyczne. To był mój najlepszy sezon [grając w pomocy Stark strzelił dwadzieścia goli, w tym piętnaście w lidze] i zdobyliśmy mistrzostwo. Może dał mi wtedy trochę dodatkowego bodźca.

Jego podstępy nigdy nie były skomplikowane. Ferguson wykorzystywał „prasę z zachodniej Szkocji”, żeby wywołać złość u piłkarzy, mówi Stark.

– Przekonywał nas, że chcieli zobaczyć jak przegrywamy, ponieważ wszyscy kibicowali Celtikowi i Rangersom. A sędziowie? Nie pamiętam, żeby mówił nam, że sędziowie są przeciwko nam. Chodziło tylko o prasę. Myślę, że wolał sam rozliczać się z sędziami! Pamiętam jak jeszcze w St Mirren, kiedy łatwo wygraliśmy mecz pucharowy przeciwko Alloi, walił pięścią w drzwi szatni arbitrów. Nie wydaje mi się, żeby chodziło mu o mecz. Myślę, że chciał wpłynąć na psychikę sędziów przed przyszłymi spotkaniami. Potem robił to samo w Anglii tymi swoimi ciętymi wywiadami i tak dalej.

Stark, tak jak McGhee, został przyjęty bezceremonialnie – „po prostu powiedział mi ile będę zarabiał, to wszystko” – ale udało mu się zauważyć wyraźne zmiany w działaniu Fergusona w porównaniu z jego pracą w St Mirren. Po pierwsze, pozwalał Knoksowi prowadzić treningi. Inną rzeczą była subtelność.

– Myślę, że największym komplementem, jakim można obdarzyć Aleksa Fergusona – mówi Stark – jest to, że zawsze dostosowywał się do tych wszystkich zmian, które zachodziły w futbolu. W Aberdeenie pokazywał pierwsze oznaki. Nie zmienił się, jeśli chodzi o wybuchowość czy energię, ale pierwszego dnia treningu zauważyłem, że uczył się jak pracować z reprezentantami krajów.

– W St Mirren oczekiwał od wszystkich pracy na pełnych obrotach. A więc spojrzałem na Williego Millera… a potem spojrzałem na Fergiego. I nic. I to było znaczące, ponieważ na treningach Willie był najgorszy na świecie. Fantastyczny piłkarz, równa forma, nikomu nie ustępował. Ale na treningach po prostu nic nie robił, a Fergie był najwyraźniej gotów to zaakceptować, ponieważ wiedział, co potrafi robić podczas meczów. Był trochę na piedestale, razem z Aleksem McLeishem i może nawet Jimem Leightonem. To nie oznacza, że nigdy ich nie krytykował, ale nie odczuwali tego w takim stopniu jak reszta z nas, również tacy piłkarze jak Strachan czy McGhee.

Ich nieobecnych przyjaciół czekały różne losy. Doug Rougvie stał się w Chelsea wręcz kultowy, ale ostatecznie został przetransferowany do Brighton and Hove Albion, które właśnie spadło do Third Division, za mniej niż połowę stu pięćdziesięciu tysięcy funtów, które otrzymał za niego Aberdeen. McGhee strzelił siedem goli w trzydziestu meczach Bundesligi, po czym wrócił do Szkocji, gdzie podpisał kontrakt z Celtikiem, który zapłacił za niego sto pięćdziesiąt tysięcy funtów. Natomiast Strachan z miejsca stał się gwiazdą na Old Trafford. Dzięki siedmiu karnym został z piętnastoma golami na koncie drugim najlepszym strzelcem United w lidze, ustępując tylko jedną bramką Markowi Hughesowi, a drużyna Rona Atkinsona skończyła rozgrywki na czwartym miejscu. Zdobył też FA Cup, gdy United pokonali mistrzów kraju, Everton, po trafieniu Normana Whiteside’a na Wembley. Pośród gości zaproszonych tego dnia przez Strachana był Alex Ferguson. Tyle, jeśli chodzi o niechęć między nimi. Na to jeszcze nadejdzie czas.

Biznes

Ferguson spodziewał się odejścia Strachana. Nie było to szczególnie trudne, jako że Gordon zwykł ekspresywnie wyrażać zmęczenie bataliami z tymi samymi, powtarzającymi się twarzami Old Firm, które tak często wykrzywiano z nienawiści do jego sztuczek. I tak, po finale Pucharu Szkocji w 1983 roku, gdy Strachan przyjechał na Pittodrie, by usłyszeć, że dostał karę grzywny za nagłe wyjście z St Andrews, w lobby siedział Billy Stark. Strachan zgadł, że ma być jego następcą i przekazał swoją teorię Fergusonowi, sygnalizując, że chciałby zostać i wypełnić ostatni rok kontraktu.

W czasach przed prawem Bosmana (przed sprawą sądową z 1995 roku, w której belgijski piłkarz zagwarantował swojej profesji większą swobodę transferową) kluby otrzymywały opłatę za odejście piłkarzy, którym kończyły się kontrakty, a dokładną kwotę wyznaczała wartość rynkowa zawodnika – o ile jego nowy klub znajdował się w Wielkiej Brytanii. Jeśli przechodził do zagranicznej drużyny, wyznaczając odszkodowanie stosowało się formułę uwzględniającą zarobki piłkarza w poprzednim klubie.

Ponieważ Strachan zarabiał podstawę w wysokości piętnastu tysięcy funtów rocznie, która – nawet po doliczeniu premii wypłaconych za sukcesy w Europie w historycznym sezonie 1982/83 – nie wzrosła wyżej niż do trzydziestu pięciu tysięcy funtów. Z Europy Aberdeen dostałby za niego znacznie mniej niż dwieście tysięcy funtów. W przypadku drużyny z Anglii mogliby liczyć na trzy, a nawet cztery razy większe pieniądze. Ferguson przedstawił swoją wersję wydarzeń, mówiąc, że to on, osobiście, starał się załatwić transfer do różnych klubów zza południowej granicy, ostatecznie dogadując się z Manchesterem United, który miał zapłacić Aberdeenowi pięćset tysięcy funtów. Strachanowi plan przedstawił jako fakt dokonany. Nie wiedział jednak o tym, że Strachan podpisał już list intencyjny i miał się przenieść do FC Köln w Niemczech.

W dalszej części opowieści Ferguson stwierdza, że osłupiał, gdy dowiedział się o liście, a Strachan również szybko zrozumiał, że doszło do strasznej pomyłki. Aberdeenowi doradzono jednak, że list z Köln nie ma żadnej wagi prawnej, więc wszyscy odetchnęli z ulgą, po czym Strachan podpisał umowę z United.

Strachan pamięta, że do Manchesteru przyszedł inną drogą.

– Miałem prosty wybór – mówi. – Była Kolonia i włoski klub z Werony [który w następnym sezonie zdobył jedyne mistrzostwo Włoch w historii]. Czułem się sam jak palec. Nie miałem agenta, za to pensję w wysokości trzystu funtów tygodniowo i obciążoną hipotekę. Miałem dwadzieścia siedem lat i nadszedł czas, żebym zagwarantował rodzinie bezpieczeństwo, zanim ktoś złamie mi nogę albo coś takiego. Musiałem podpisać z kimś kontrakt, więc podpisałem ten kawałek papieru, deklarując, że przejdę do Köln, które oferowało tysiąc sześćset funtów tygodniowo [co daje osiemdziesiąt tysięcy funtów rocznie, prawie dwa razy więcej niż mógłby kiedykolwiek dostać od Aberdeenu]. Potem zgłosił się Manchester United i musiałem wyjaśnić Aleksowi, że zmieniam decyzję i chcę przejść do nich.

Transfer został wstrzymany na kilka tygodni, ponieważ FC Köln poskarżyło się do UEFA. Ostatecznie uzgodniono, że Aberdeen zapłaci im odszkodowanie, a United pojadą do Niemiec na mecz towarzyski, dając Köln szansę na dalszy zarobek. Nigdy do tego nie doszło…

Podpisanie listu zostało zaaranżowane przez Bernda Killata, agenta piłkarskiego z Niemiec, który zajmował się ustalaniem przedsezonowych tournée Aberdeenu i załatwiał pewne rzeczy dla Fergusona. Na przykład gdy Aberdeen przedłużył porozumienie z dostawcą koszulek, firmą Adidas.

– Wynegocjowałem dla Fergusona nową umowę z Adidasem w tym samym okresie. To był kontrakt wart mnóstwo pieniędzy – mówi Killat. A następnie dodaje, że on i Alex dogadywali się tak dobrze, że pewnego razu został na dwa tygodnie w domu Fergusonów w Cults. Za „zeswatanie” Strachana i Köln miał otrzymać zapłatę w markach niemieckich, którą można by przeliczyć na czterdzieści tysięcy funtów. To było dużo pieniędzy: nawet przy cenach panujących w Aberdeenie mógłby kupić za to mały dom. Jednak gdy umowę zerwano, nie dostał ani grosza.

Killat obarczył winą „wpływy Fergusona”. Faktycznie, Szkot wydawał się całkiem zadowolony z rozstrzygnięcia sprawy.

– Gdy w końcu pojechałem podpisać kontrakt z United, Alex pojechał ze mną. Nigdy nie słyszałem, żeby menedżer robił coś takiego – mówi Strachan. Rzeczywiście, menedżer tak dumny ze sprzedaży swojego czołowego piłkarza to rzadki gatunek. Jednak Ferguson zrobił coś podobnego wcześniej, w 1980 roku, pojawiając się z Archibaldem w siedzibie Tottenhamu.

– A niecały rok później – ciągnie Strachan – był moim gościem na Wembley. Zadzwonił do mnie rano w dniu finału pucharu, ze słowami zachęty, los sprzyja odważnym i tak dalej, a potem przyjechał do recepcji United. Gary Bailey [bramkarz United] myślał, że był moim tatą, ponieważ siedział ze mną cały wieczór.

Transfer McGhee, którym też zajmował się Killat, był mniej skomplikowany. Wszyscy wiedzieli od samego początku, że po zakończeniu sezonu 1983/84 odejdzie do Hamburga, co przyniosło klubowi trzysta tysięcy funtów, a więc zysk dwustu trzydziestu tysięcy po uwzględnieniu pieniędzy, które zapłacili kiedyś za niego Newcastle. To pokazało, że dzięki zdolnościom do rozwijania piłkarzy Ferguson potrafił zarobić na więcej niż tylko podwyżki kontraktów. McGhee odszedł w tak życzliwej atmosferze, o jakiej Ferguson marzył. Później zostali na pewien czas przyjaciółmi.

Zignorowanie McGhee

Po krótkim pobycie w Niemczech McGhee grał w Celtiku i ponownie w Newcastle, a gdy w 1991 roku został grającym trenerem Reading, posadę zawdzięczał rekomendacji Fergusona. A więc Alex zrobił dla McGhee to, co Ally MacLeod zrobił dla niego – a McGhee wkrótce zaczął piąć się w górę. W jego drugim pełnym sezonie pracy Reading awansowało z pierwszego miejsca w Third Division. McGhee walczył z nimi o kolejny awans, gdy w grudniu 1994 roku skontaktował się z nim walczący o utrzymanie w Premier League klub Leicester City. Choć wciąż obowiązywał go kontrakt, McGhee odszedł. Nie udało mu się utrzymać Leicester i rok później odszedł po raz kolejny, tym razem by dołączyć do Wolverhampton Wanderers, wskutek czego zyskał reputację nielojalnego, która stała się jego łatką.

Wolves byli w tej samej lidze, co Leicester – ale na samym jej dnie. Jednak pod wodzą McGhee uniknęli degradacji i skończyli następny sezon na trzecim miejscu, uzyskując prawo do gry w barażach, w których przegrali dwumecz z Crystal Palace, późniejszym zwycięzcą kwalifikacji. W linii pomocy występował czasem Darren Ferguson, aczkolwiek jego ojciec nie odzywał się już do McGhee.

Darren zaliczył kilkadziesiąt meczów w Manchesterze United i dołączył do Wolves, wtedy trenowanego przez Grahama Turnera, w styczniu 1994 roku. Turner szybko oddał pałeczkę Grahamowi Taylorowi. A potem przyszedł McGhee. Do tamtej pory, jak pamięta McGhee, dzwonił do Fergusona lub odwrotnie co dwa czy trzy tygodnie. Na początku 1995 roku, wkrótce po tym, jak został menedżerem Leicester i wywiózł z Old Trafford zaskakujący remis 1:1 z mistrzami Anglii prowadzonymi przez Fergusona, w jego biurze zadzwonił telefon.

– Cole czy Collymore? – spytał Ferguson.

– Collymore – odparł McGhee.

To była zła odpowiedź, jako że Ferguson miał zamiar ustanowić nowy brytyjski rekord transferowy, sprowadzając Andy’ego Cole’a z Newcastle za siedem milionów funtów (wliczając wartość skrzydłowego Keitha Gillespiego, wycenianego na milion funtów, który w ramach tej samej umowy przeszedł do Newcastle). Tak naprawdę było wyraźnie widać, że Alex byłby zadowolony z któregokolwiek z tych środkowych napastników, ponieważ po tym, jak Kevin Keegan początkowo odrzucił jego zapytanie o Cole’a, Ferguson czynił najwyższe starania, by Frank Clark, ówczesny menedżer Nottingham Forest, zgodził się rozstać ze Stanem Collymore’em.

– Wytłumaczył mi – mówi McGhee – że gdyby United było zespołem grającym z kontrataku, z pewnością wybrałby Collymore’a, ale ponieważ zwykli spędzać dużo czasu w i naokoło pola karnego rywala, Cole, jako typowy „sęp”, jest prawdopodobnie lepszym wyborem. Słuchałem, jak zwykle. „No dobra”, dodał, „skoro wydam siedem milionów funtów, mogę równie dobrze sam się tym zająć”. Następnego dnia przeczytałem, że złożył ofertę za Cole’a. Tego typu przyjacielskie rozmowy wtedy prowadziliśmy.

– Tak naprawdę to on mnie przekonał, żebym odszedł z Leicester. Kiedy to zrobiłem, gdy przyjechałem do domu, czułem się jakbym zachorował. Ale zrobiłem to. Przenosiłem się do Wolves. A potem – łup! – nic. Trzasnął drzwiami. Nie było więcej telefonów. I do dziś nie jestem pewien, dlaczego.

– Ludzie sądzili, że to mogło mieć coś wspólnego z jego synem, ale ja nigdy nie miałem żadnych problemów z Darrenem. Często dochodzę do wniosku, że kiedy Alex doradził mi, żebym przeszedł do Wolves, jego zamysł był taki, że jeśli dobrze sobie tam poradzę, to następnym krokiem będzie Manchester United. Tak przynajmniej dał mi do zrozumienia. I może uznał, że nie spisałem się za dobrze – mówi McGhee. Jednak jego pierwsze osiemnaście miesięcy było wystarczająco obiecujące. Poza tym dodał:

– Przestał dzwonić od dnia, w którym dołączyłem do Wolves.

Ostatecznie McGhee stał się po prostu jednym z wielu menedżerów, którym nie udało się przywrócić Wolves z powrotem do najwyższej ligi. Został zwolniony w listopadzie 1998 roku.

– Do dziś pamiętam, że podczas weekendu po moim zwolnieniu Mick McCarthy [w tamtym okresie selekcjoner reprezentacji Irlandii] poprosił mnie, żebym pojechał na mecz w Blackburn i obejrzał paru Irlandczyków, którzy mieli zagrać. Był tam Alex Ferguson. Stał przy drzwiach, gdy Tom Finn, sekretarz klubowy w Blackburn, powiedział: „Tam jest twój kumpel” i skierował mnie w jego stronę. A on przeszedł tuż obok mnie. I od tamtej pory praktycznie ze mną nie rozmawiał, chyba że było to absolutnie konieczne, podczas uroczystości w Aberdeenie czy czegoś takiego. Dzwoniłem do niego parę razy, żeby o coś zapytać, ale nie mamy żadnych relacji.

McGhee mówił o tym w pierwszych miesiącach 2009 roku, kiedy zarządzał Motherwell. Latem tamtego roku stał się dziesiątym menedżerem, który podjął próbę wejścia w czarne, błyszczące buty Fergusona w Aberdeenie. Jego pierwszy oficjalny mecz odbył się w domu, przeciwko czeskiemu klubowi Sigma Ołomuniec. W pierwszej rundzie kwalifikacji do Pucharu UEFA na Pittodrie – na ziemi, na której zatrząsł się kiedyś Bayern Monachium – Czesi wygrali 5:1…

Szkockie drużyny nie robiły już zamieszania w Europie. Czasy, gdy Ferguson (i Jim McLean) pewnie kroczyli śladami Jocka Steina, minęły. Nie było już też żadnej konkurencji dla Old Firm. Ferguson zostawił to wszystko za sobą. Minęło ćwierć wieku. Jego Manchester United dotarł do finału Ligi Mistrzów 2009, wygrywając ją rok wcześniej. Skala osiągnięć Aleksa nigdzie nie jest widoczna tak dobrze, jak z perspektywy Aberdeenu.

Przez pewien czas panowało przekonanie, że McGhee może być kolejnym wybitnym menedżerem pochodzącym z zachodnio-środkowej Szkocji – po Busbym, Shanklym, Steinie, Fergusonie i George’u Grahamie, który zdobywał tytuły mistrza Anglii z Arsenalem w 1989 i 1991 roku. Alex tymczasem wciąż szukał recepty na sukces na Old Trafford. Perypetie McGhee w Wolverhampton zakończyły te dywagacje. Po prawie dwóch latach bycia na aucie – co raczej by mu się nie przydarzyło, gdyby miał „błogosławieństwo” Fergusona, którego rekomendacje były często pożądane przez potencjalnych pracodawców – pojawił się w Millwall. Wydawało się, że on i stojący u jego boku Archie Knox przywrócili drużynie jej dawną magię. Klub ze wschodniego Londynu awansował z dzisiejszej League One jako mistrz i skończył na czwartym miejscu w dzisiejszym odpowiedniku Championship. Jednak porażka z Birmingham City w półfinale play off zamknęła drzwi do Premier League i McGhee po raz kolejny stracił pracę, po trzech latach, co powtórzyło się potem w Brighton.

Po powrocie do Szkocji wykonał wystarczająco dobrą pracę w Motherwell, by stać się silnym kandydatem na stanowisko selekcjonera reprezentacji (ostatecznie wybrano George’a Burleya), a potem nadszedł powrót na Pittodrie, gdzie trzydzieści lat wcześniej Ferguson zastąpił nim Joe Harpera, pokazując swoją władzę w Aberdeenie. Za trybuną Beach End wciąż szumiały wody Morza Północnego, ale w środku innego, mniej emocjonującego i optymistycznego świata.

Życie i śmierć z Big Jockiem

Trwał początek sezonu 1984/85, gdy Ferguson został poproszony o pogodzenie obowiązków w Aberdeenie ze wsparciem Jocka Steina, wtedy już selekcjonera reprezentacji narodowej po zwolnieniu z Celtiku i krótkim pobycie w Leeds United. Jego poprzedni asystent, Jim McLean, odszedł, by móc się skoncentrować na Dundee United. Mimo to Ferguson, zdając sobie sprawę z czyhających na niego zagrożeń, nie miał zamiaru odrzucać możliwości bliskiej nauki od tego „jednoosobowego uniwersytetu” sztuki menedżerskiej.

Stał się co prawda przyjacielem Steina, ale zawsze traktował go z odpowiednim szacunkiem. Fergusona nie powstrzymało to jednak od poproszenia o bycie odpowiedzialnym za przygotowywanie treningów – w klubie to zadanie oddawał komuś innemu – i bycie włączonym w wybór drużyny. Stein chętnie zgodził się na pierwszą prośbę, ale drugą potraktował naturalnie z podejrzliwością. Powiedział, że zrobi to, co według niego robi Ferguson w Aberdeenie. Innymi słowy: wysłucha z szacunkiem poglądów asystenta (do tamtej pory Knox odszedł już, by prowadzić Dundee i został zastąpiony przez Williego Garnera, który skończył karierę środkowego obrońcy), ale drużynę wybierze sam.

W meczu towarzyskim przeciwko Jugosławii na Hampden Park Szkocja wygrała 6:1 dzięki niesamowitej grze Kenny’ego Dalglisha i Graeme’a Sounessa, którzy rok wcześniej, nosząc koszulki Liverpoolu, odegrali ważkie role w wyrzuceniu Aberdeenu Fergusona z Pucharu Europy. Alex przyjrzał się Sounessowi z bliska i był pod wrażeniem jego profesjonalizmu, co zatarło wizerunek, który mogły ukształtować te strzelające korki od szampana w hotelu w Liverpoolu.

W Szkocji było wtedy tak wielu utalentowanych zawodników, że Stein mógł pozwolić sobie na wybór pomiędzy dwoma młodymi nicponiami, Charliem Nicholasem i Mo Johnstonem, którzy – jak ujął to Ferguson w autobiografii upiększonej piórem Hugha McIlvanneya – „czasami wyrażali pogląd, że ich mieszkania były niekompletne, jeśli nie mieli tam trochę damskiego towarzystwa”. Kwalifikacje do Pucharu Świata rozpoczęły się od zwycięstwa nad Islandią 3:0 w spotkaniu u siebie, w którym bramkę zdobył Nicholas, i trwały dalej wraz z ograniem Hiszpanii 3:1, której dwa gole strzelił Johnston.

Jednak na początku 1985 roku Szkoci przegrali wyjazdowe spotkanie z Hiszpanią w Sewilli i ulegli u siebie Walii. To drugie rozczarowanie było poprzedzone napięciem w drużynie, do którego doszło, gdy Stein i Ferguson poszukiwali wskazówek w sprawie zwalczenia groźnej pary napastników w postaci Iana Rusha i Marka Hughesa. Spotkali się z powściągliwością ze strony kolegów Rusha z Liverpoolu – Sounessa, Dalglisha i Alana Hansena. Artur Albiston z Manchesteru United pomógł trenerom, szczegółowo omawiając z nimi Hughesa, ale trio z Liverpoolu wciąż stosowało omertę. Później jeden jedyny Souness zrozumiał swoje obowiązki i po cichu porozmawiał ze Steinem i Fergusonem, ale ten epizod nie mógł dobrze wpłynąć na atmosferę w składzie i może pomóc wyjaśnić, dlaczego tylko Souness pojechał z Fergusonem na turniej w Meksyku.

Jednak najpierw Szkocja musiała się zakwalifikować… Porażka z Walią oznaczała, że mimo późniejszego zwycięstwa w Reykjaviku po bramce pomocnika Jima Betta, którego Ferguson miał sprowadzić z Belgii do Aberdeenu, przetrwanie zależało od uzyskania remisu w ostatnim meczu grupowym – przeciwko Walijczykom w Cardiff.

Dla tych Szkotów, którzy kochali futbol, było to długie i wyczerpujące lato. Zwycięstwo w zwyczajowym wówczas meczu z Anglikami podkreśliło, że ten skład ma w sobie wystarczająco dużo talentu, by rywalizować na wysokim poziomie. Wszystko poszłoby jednak na marne, gdyby Walijczykom udał się rewanż za wyeliminowanie, którego doznali z rąk Szkotów osiem lat wcześniej, przypieczętowane przez główkę Dalglisha na Anfield po wątpliwym karnym za zagranie ręką, wykorzystanym przez Dona Massona.

Teraz Szkoci potrzebowali przynajmniej punktu, by dostać prawo gry w barażu z Australią. Souness nie mógł zagrać z powodu zawieszenia, a Hansen dzień wcześniej zszedł z treningu z kontuzją. Stein powiedział Fergusonowi przez zaciśnięte zęby, że ten elegancki obrońca pogrzebał tym samym swoje szanse na wyjazd do Meksyku, jeśli Szkocja się zakwalifikuje. Jednak, tragicznie, ta decyzja nie należała już do Steina…

Wyglądał, jakby złapał przeziębienie, a Ferguson pamięta, że brał tabletki w pokoju hotelowym w dniu meczu. To był dziesiąty września 1985 roku.

Na początku mecz Szkotom się nie układał. Hughes wyprowadził Walię na prowadzenie, warto dodać, że zasłużone, a podczas przerwy Stein zwymyślał Strachana. Gordon był zbulwersowany, a Ferguson próbował zachęcić go do lepszej gry i odwodzenia Steina od pomysłu zastąpienia go skrzydłowym Rangersów, Daviem Cooperem. Jednak do białej gorączki doprowadziła Fergusona inna znajoma twarz: ta należąca do Jima Leightona. Był niepewny w bramce i, jak wyszło na jaw, właśnie powiedział Steinowi, że zgubił soczewkę kontaktową. Stein skierował wzrok na Fergusona, który przysiągł, że nie wiedział nawet, iż Leighton w ogóle używa kontaktów. Potem okazało się, że Leighton, dla którego odtąd na mecze zabierano dodatkową parę soczewek, trzymał w niewiedzy nawet fizjoterapeutę Aberdeenu.

Nagle, gdy Stein zdecydował się wysłać Alana Rougha w miejsce Leightona, czas na rozmowę z drużyną minął. Napięcie na ławce było potężne, a Ferguson poprosił lekarza, Stuarta Hillisa, by spojrzał na Steina, który zaczął się pocić i miał szarą twarz.

Stein wykonał ustaloną wcześniej zmianę – Cooper zastąpił Strachana. W końcu Szkocja narzucała tempo, ale myśl, że uciekał im czas na wyrównującego gola, nie chciała opuścić głowy selekcjonera, który nieustannie powtarzał Fergusonowi znaczenie zachowania godności, niezależnie od wyniku. Trochę tak, jakby wiedział, że nie będzie mógł tego zobaczyć.

Około dziesięciu minut przed końcem piłka odbiła się od trawy i trafiła Davida Phillipsa w ramię, za co Szkocja dostała karnego. To była wątpliwa decyzja holenderskiego sędziego, a Neville Southall, doskonały bramkarz Walijczyków, prawie obronił strzał Coopera, lecz piłka wślizgnęła się do bramki. Stein beznamiętnie patrzył, jak zadziałały jego zmiany w składzie.

Czas zaczął płynąć niesłychanie wolno… Na trawie, kilka metrów przed masywną, garbatą postacią Steina, położył się nieustraszony fotoreporter, który wycelował w niego obiektyw, portretując stres. Stein wstał z ławki, chwycił fotoreportera za stopy i, zdumiewające, odciągnął go na bok. Wrócił na ławkę bez słowa. Potem sędzia odgwizdał wolnego, a Stein, myląc to z gwizdkiem kończącym spotkanie, wstał po raz kolejny, by uścisnąć dłoń swego walijskiego vis-à-vis, Mike’a Englanda. Zatoczył się i potrzebował wsparcia Fergusona oraz pozostałych, aż do przybycia pomocy medycznej.

Kiedy piłkarze wrócili do szatni, wiedzieli o ataku serca selekcjonera i byli przybici. Ferguson wyszedł i spotkał Sounessa przy zamkniętych drzwiach pokoju medycznego. Graeme płakał. Jock Stein nie żył.

Sekretarz szkockiego związku piłkarskiego, Ernie Walker, poprosił Fergusona, żeby zadzwonił do żony Steina, Jean. Pojechała zagrać w bingo. Wróciła do domu, gdzie ich córka Ray powiedziała jej o ataku serca. Ale żadna z nich nie wiedziała, w jakim stanie jest Stein. Ray błagała Fergusona, by nie mówił im, że nie żyje.

Potem Alex przemówił do piłkarzy i sztabu. Gdy wchodzili do autokaru przy Ninian Park przypominał im o prośbie Steina o zachowanie godności, którą spełnili. Choć na zewnątrz stadionu czekały tysiące kibiców, panowała niemal całkowita cisza…

Aberdeen, swędzące stopy i Szkocja

Ferguson wziął na siebie odpowiedzialność za doprowadzenie Szkocji na mistrzostwa świata – pozostał w reprezentacji na pół etatu, ustalając z krajowym związkiem piłkarskim, że jego pozycja zostanie przedyskutowana po mistrzostwach, o ile Szkocja się do nich dostanie. I odnieśli sukces, pokonując Australię 2:0 na Hampden Park, po bramkach Coopera i Franka McAvenniego w pierwszym meczu barażowym, a potem remisując 0:0 w Melbourne.

To był początek grudnia. Sezon 1985/86 – ostatni, który Ferguson miał spędzić w Szkocji – nie był jeszcze całkiem na półmetku, ale Aberdeen miał już na koncie jedno trofeum: Puchar Ligi; co dziwne, dopiero pierwszy pod rządami Fergusona. Dwa gole w wygranym 3:0 z Hibs finale strzelił Eric Black. Później zdobyli też Puchar Szkocji, wygrywając kolejny finał w stosunku 3:0, tym razem przeciwko Hearts, a kadra narodowa przygotowywała się do wyjazdu do Meksyku. Jednak Blacka już wtedy nie było.

Plotki mówiące o tym, że potajemnie negocjował z zagranicznymi klubami, okazały się prawdziwe; pod koniec sezonu oświadczył Fergusonowi, że przechodzi do Francji, do Metzu. Alex odpowiedział na to, wyrzucając go z drużyny, a Billy Stark pamięta, jak pewnego dnia przyszedł do klubu na zabieg.

– Eric siedział w szatni po całym dniu treningu, podczas gdy reszta piłkarzy była gdzie indziej i przygotowywała się do finału. Odbywał pokutę za działanie za plecami menedżera.

Ferguson przemyślał później swoje zachowanie – nie potraktował Blacka ani trochę łagodniej niż zrobił to w stosunku do niego Davie White w Rangersach – ponieważ zauważył, że sam nie potrafi usiedzieć na miejscu, odkąd dołączył do Steina i zaczął pracować z takimi piłkarzami jak Souness czy Dalglish. U piłkarzy, uważał, najwięcej zależało od pieniędzy (nikt nie zarabiał tyle, co on).

– Patrząc wstecz, sprawą, która zmieniła sytuację w Aberdeenie, było wygranie Pucharu Zdobywców Pucharów. Piłkarze stali się niespokojni, jak Strachan, McGhee, Rougvie, a potem Black. Chociaż wtedy byłem na nich zły za to, iż chcieli, że tak powiem, opuścić statek, aby być w stosunku do nich uczciwym muszę przyznać, iż nie płacono im tyle, na ile zasługiwali. Aberdeen nie mógł sobie na to pozwolić – mówi Ferguson.

Kiedy towarzyszył Archibaldowi w wyjeździe do Tottenhamu w 1980 roku, z wielkim zaskoczeniem odkrył, że jego odchodzący piłkarz zacznie zarabiać prawie sto tysięcy funtów rocznie.

Jednak w sezonie 1985/86 Aberdeen nadal był dla większości trudnym rywalem. Obronna trójca, w postaci Leightona, McLeisha i Millera, wydawała się wieczna, Stark i Weir pozostali na skrzydłach, MacDougall nadal strzelał gole, a linię pomocy uświetnił trzeci ulubiony zakup Fergusona na Pittodrie – Jim Bett.

Alex, który wciąż trwał w przekonaniu, że może pójść w ślady Steina i sprowadzić Puchar Europy z powrotem do Szkocji, zobaczył jak jego drużyna wyrzuca Akranes, ich starych znajomych z Islandii, i szwajcarskie Servette, docierając do ćwierćfinału, w którym wylosowali IFK Göteborg. Jako piłkarz Ferguson zaliczył w Göteborgu pierwszy występ w europejskich pucharach, a później, jako menedżer, zdobył tam pierwsze europejskie trofeum.

– Naprawdę wierzyłem, że możemy przejść dalej i zdobyć ten wielki puchar. Ale gdy prowadziliśmy 2:1 w pierwszym meczu na własnym stadionie, Willie Miller – akurat on! – postanowił zacząć się kiwać i stracił piłkę. Skończyło się 2:2, a po remisie 0:0 u nich odpadliśmy przez zasadę goli strzelonych na wyjeździe. W ostatnich pięciu minutach trafiliśmy nawet w słupek – opowiada Ferguson.

W następnej rundzie IFK zdobyło u siebie trzybramkowe prowadzenie nad Barceloną, ale straciło je na Camp Nou i odpadło z półfinału po karnych.

Albo Barcelona, albo United

Barcelonę trenował Terry Venables i za namową Anglika klub ten dołączył do różnorodnej listy drużyn zainteresowanych usługami Fergusona. W tym okresie, gdy przyjmowano, że Venables odejdzie po zakończeniu sezonu, przedstawiciele klubu z Katalonii przyjechali do Londynu, by przeprowadzić rozmowę z Fergusonem oraz Bobbym Robsonem, wtedy już selekcjonerem reprezentacji Anglii, i Howardem Kendallem, który poprowadził Everton do pierwszego z dwóch tytułów mistrza Anglii zdobytych na przestrzeni trzech lat. Ostatecznie Venables postanowił zostać na Camp Nou, a jego decyzja została zaakceptowana pomimo ogromnego rozczarowania, jakiego doznała Barcelona w finale Pucharu Europy, rozegranym na znajomym dla nich obiekcie Sevilli. Drużyna składająca się między innymi ze Steve’a Archibalda, którego Venables ściągnął z Tottenhamu, przegrała w karnych ze Steauą Bukareszt.

Aberdeen został jedynie z dwoma krajowymi pucharami. Choć byli na szczycie tabeli, gdy Ferguson oraz Leighton, McLeish i Miller wrócili z Melbourne i wzmocnili skład, skończyli sezon na czwartym miejscu, wygrywając tylko osiem z pozostałych dwudziestu meczów. Przed rozpoczęciem następnego sezonu Alex uznał, że potrzebuje bardziej stanowczego asystenta niż Willie Garner. Znów sięgnął po Knoksa, zabierając go z Dundee, i w ramach docenienia statusu, jaki tam zyskał, obwołał go „współmenedżerem”.

Mimo tego Aberdeen zsunął się na piąte miejsce, a Ferguson odszedł do Manchesteru United trzy miesiące po rozpoczęciu rozgrywek, zabierając ze sobą Knoksa. Doznali też natychmiastowej porażki ze Sionem, ich pierwszą ofiarą na drodze do Göteborga w sezonie 1982/83, odpadając z Pucharu Zdobywców Pucharów. Pierwszy mecz u siebie po odejściu Fergusona grali przeciwko St Mirren. Połowa miejsc na stadionie była pusta… Gole nie padły.

W ciągu ostatnich dwóch lat Alex wpadał w coraz głębszą rutynę, jednak zapytania o jego usługi pojawiały się od dłuższego czasu. W 1981 roku czterdzieści tysięcy funtów rocznie zaproponowało mu Sheffield United, które dopiero co spadło do Fourth Division. Poważniej potraktował pytania pochodzące z Wolves, częściowo z powodu ich historii – w erze powojennej trzykrotnie zostawali mistrzami Anglii i brali udział w pamiętnych, pionierskich turniejach z topowymi klubami z Europy. Po zatrudnieniu Johna Barnwella na stanowisku menedżera okazywali też chęć powrotu dawnych ambicji. Anglik nie tylko pobił brytyjski rekord transferowy, kupując Andy’ego Graya z Aston Villi za milion sto siedemdziesiąt pięć tysięcy funtów, ale przede wszystkim sprowadził ostateczny koszt tego transferu do zaledwie dwudziestu pięciu tysięcy funtów (co z przyjemnością obliczył), sprzedając stosunkowo przeciętnego pomocnika Steve’a Daleya do Manchesteru City.

Barnwell, choć niemal stracił życie w wypadku samochodowym, gdy szkło ze wstecznego lusterka wbiło się w jego czaszkę, dzielnie się wyleczył i poprowadził Wolves do zwycięstwa nad Nottingham Forest Briana Clougha w finale Pucharu Ligi sezonu 1979/80. Gray strzelił wtedy jedynego gola. Trener nie potrafił jednak utrzymać klubu z dala od widma degradacji i na początku 1982 roku poczuł się zobowiązany do rezygnacji. Opróżnił biurko i pojechał do domu. Nie minął dzień, a zadzwonił do niego dawny asystent, który powiedział, że na stadionie jest Alex Ferguson. Szkot nie był jednak pod wrażeniem ani tego, co zobaczył na Molineux, ani tego, co usłyszał od dyrektorów.

Ostrzegł Dicka Donalda, że jedzie z nimi porozmawiać – oferowali mu pięćdziesiąt tysięcy funtów rocznie – ale wrócił do Aberdeenu, doceniając pracodawcę bardziej niż kiedykolwiek.

– Na lotnisku w Birmingham odebrał mnie sekretarz klubu i powiedział, że spotkam się z zarządem. Spytałem dlaczego. Powiedział, że chcą ze mną przeprowadzić rozmowę kwalifikacyjną. „Nie jestem tu na rozmowę”, powiedziałem. „Zaoferowaliście mi pracę”. Powiedział, że chcą tylko, żebym odpowiedział na kilka pytań. Więc poszedłem. Ale pytania były nie do wiary – mówi Ferguson.

Ferguson uśmiecha się na myśl o tym, jak opowiedziano mu prawdziwą historię młodego piłkarza, który pojechał do banku w Wolverhampton, pożyczył kilka tysięcy funtów, wykorzystując nazwę klubu, i wydał wszystko na zakłady bukmacherskie.

– Spytali mnie w jaki sposób bym sobie z tym poradził! Powiedziałem, że powinni sami zadać sobie pytanie, jak mogło dojść do czegoś takiego – mówi Ferguson.

Czara goryczy przepełniła się na stadionie.

– Było popołudnie i pracowała tam tylko jedna osoba, Jack Taylor, były sędzia [bardzo zasłużony, prowadził finał Pucharu Świata 1974, gdy Republika Federalna Niemiec pokonała Holandię], który pracował w dziale reklamy. To miejsce było jak miasto duchów. Nie mogłem się doczekać, aż wsiądę do samolotu.

Po odrzuceniu kolejnej propozycji Rangersów zarabiał sześćdziesiąt tysięcy funtów rocznie i kilka miesięcy później bez większego wahania nie przyjął propozycji Arsenalu, w którym miałby zastąpić Terry’ego Neilla, choć doceniał wzniosłość tego klubu. Potem wdał się w bardziej długotrwały flirt z ich rywalami z północnego Londynu, Tottenhamem Hotspur, których prezes, Irving Scholar, okazał się pasjonatem piłkarskich drobnostek i quizowych pytań, którą to namiętność Ferguson, oczywiście, z entuzjazmem podzielał. Jednakże po raz kolejny nie był w stanie opuścić Dicka Donalda i zostawić za sobą szczęśliwych stosunków, które ich łączyły – często kpili z zasad kurtuazji, zwracając się do siebie per „Panie Prezesie” i „Panie Ferguson”.

Przenosiny na południe mogłyby dojść do skutku, gdyby zaoferowano mu pięć lat kontraktu, których domagał się od Tottenhamu – najpierw zaproponowali dwa, potem zgodzili się dać najwyżej trzy – ale ostatecznie klub z Londynu zastąpił rezygnującego Keitha Burkinshawa jego asystentem, Peterem Shreevesem. Wydawało się, że dało to Pittodrie dwa lata spokoju i stabilności. Jednak nie Fergusonowi, nie całkiem… Nie w zakamarkach jego umysłu.

– Souness zaczął mnie zadręczać, mówić o Liverpoolu i angielskim futbolu, i dlaczego powinienem tam być – opowiada Ferguson. – A wielki Jock, przy kolacji, w obecności całej reprezentacji Szkocji, ciągle pytał: „Jak długo zamierzasz jeszcze zostać w Aberdeenie?”. I zacząłem się zastanawiać.

Być może przez umysł Steina przeszła myśl, że sam zmarnował okazję na przenosiny do dużego angielskiego klubu – sir Matt Busby poprosił go, żeby był jego następcą w Manchesterze United – ponieważ wolał nie wykorzeniać rodziny, a potem, kilka lat później, przeniósł się na południe – do Leeds – w złym momencie. Jednak Stein nie mówił o sobie zbyt wiele.

Pewnego razu, gdy Jock i Alex polecieli obejrzeć zwycięstwo Evertonu nad Bayernem Monachium w pamiętnym półfinale Pucharu Zdobywców Pucharów – dokładnie tak, jak dwa lata wcześniej zrobił to Aberdeen – wpadli po meczu do biura Howarda Kendalla i zostali tam na całe godziny, wymieniając poglądy z człowiekiem, którego Ferguson opisał jako „encyklopedię współczesnego futbolu”. Czasami jeździł do Liverpoolu i był zapraszany, by dołączyć do przyjacielskich pogawędek w tamtejszej słynnej salce rozgrzewkowej. Zakolegował się z Davidem Pleatem, wówczas budującym swoją reputację w Luton Town, podczas wyjazdu do Francji na mistrzostwa Europy w 1984 roku, organizowanego przez Adidasa dla menedżerów z zakontraktowanych z nimi klubów.

Został nawet przyjęty przez Rona Atkinsona w Manchesterze United, jako że w 1985 roku napisał w A Light in the North: „Pewnym angielskim menedżerem, którego darzę wielką sympatią i który w rzeczywistości zachowuje się zupełnie inaczej niż w mediach, jest Ron Atkinson. (…) Z Ronem zawsze fantastycznie się współpracowało i zawsze znajduje dla mnie chwilę czasu, gdy dzwonię na boisko treningowe albo na stadion. Wielu ludzi uważa go jedynie za modnisia, który lubi smak szampana, ale jeśli go poznasz, dowiesz się, że ten człowiek jest kimś więcej. (…) Główne wrażenie, jakie sprawia na mnie Ron, jest takie, że to fanatyk futbolu, który będzie bez końca gawędził i kłócił się na tematy piłkarskie. Jest autorytatywny, ma dobrą wiedzę o naszej grze i piłkarzach ją uprawiających, i w ogóle by mnie nie zdziwiło, gdyby zespół Rona w Manchesterze United został jedną z wielkich ekip w znakomitej historii klubu”.

Rok później miał pracę Atkinsona. Nie mógł się wtedy tego spodziewać, ponieważ podczas świąt Bożego Narodzenia w roku, w którym opublikowano jego pean, opisywana drużyna Atkinsona, składająca się z Bryana Robsona, Marka Hughesa, Normana Whiteside’a, Paula McGratha i, oczywiście, Strachana, z którym Ferguson utrzymywał kontakt telefoniczny, była na szczycie tabeli, gdzie miała zostać aż do lutego, kiedy zaczęła powoli zsuwać się na czwarte miejsce. Nawet Ferguson nie mógł tego przewidzieć. Próbował pogodzić dwie prace, jeżdżąc na mecze Aberdeenu i do wielkich teatrów angielskiego futbolu, gdzie oglądał reprezentantów Szkocji i gdzie wkrótce miał przenieść się na stałe.

Były inne czynniki. Dick Donald był już w połowie na emeryturze, a ogrom wolnego czasu lubił spędzać popołudniami na Pittodrie – z Fergusonem. Alex go uwielbiał, ale wolał skupiać się na intensywnej pracy. Jednak mimo to nie śpieszył się z odejściem. Odmówił Aston Villi; to było praktycznie nieuniknione, ponieważ prezesa Douga Ellisa szeroko postrzegano jako osobę wścibską, z którą trudno utrzymać łagodne stosunki. Żaden z niego Dick Donald.

Nawet gdy wiosną 1986 roku Don Howe opuścił stanowisko menedżera Arsenalu Ferguson nie miał zamiaru odwracać swojej uwagi od przygotowywania Aberdeenu Donalda na mecz na Hampden Park i Szkocji zmarłego Steina na wyprawę do Meksyku. Jednak z szacunkiem zgodził się pojechać na rozmowę kwalifikacyjną, tak jak w przypadku Barcelony; do tej pory znał już czasy lotów z Aberdeenu do Londynu na pamięć.

Arsenal zaoferował mu stanowisko menedżera i George’a Grahama w roli asystenta, a on obiecał dać im odpowiedź po Pucharze Świata, lecz w wyniku pogłosek, według których spodziewali się, że marzy o Manchesterze United (co prawda nie ma powodu, by wierzyć, że ktoś stamtąd się z nim kontaktował, ale był łączony z Old Trafford w prasie i co najmniej jeden dyrektor United, sir Bobby Charlton, śledził jego karierę), w zamian dali pracę Grahamowi. Ferguson dowiedział się o tym podczas obozu treningowego reprezentacji Szkocji w Santa Fe, w stanie Nowy Meksyk, skąd przenieśli się do Los Angeles, a potem do Meksyku.

Tuż przed odejściem porozmawiał o swoim zniecierpliwieniu z Donaldem, który doradził mu, by zgodził się opuścić Pittodrie tylko na rzecz United.

– To największe wyzwanie w futbolu – powiedział prezes.

Fergusonowi nie trzeba było tego mówić. Gdy zbliżał się turniej, spędzał dużo czasu ze Strachanem, którego pokój w hotelu reprezentacji Szkocji znajdował się po sąsiedzku.

– Powiedział – wspomina Strachan – że opuściłby Aberdeen tylko dla jednego z dwóch klubów: Barcelony lub Manchesteru United.

Na mistrzostwach świata

Musiało to jednak jeszcze poczekać. Szkocja poleciała na Puchar Świata bez Hansena i za tę decyzję Fergusona spotkała niesprawiedliwa krytyka, szczególnie w Anglii. Choć obrońca Liverpoolu grał wspaniale dla klubu, wycofał się z tak wielu zgrupowań, że trudno wyobrazić sobie, by potulnie przyjął miejsce na ławce rezerwowych, spowodowane systematycznymi występami pary Miller – McLeish. Lub, jak ujął to Ferguson w autobiografii: „Po prostu czułem, że nie zasługuje na wyjazd”. Zamiast niego pojechał David Narey z Dundee United.

Jednocześnie Ferguson skrywał obawy dotyczące reakcji Kenny’ego Dalglisha na pominięcie jego przyjaciela Hansena przy ustalaniu składu; obawy te potwierdziły się podczas rozmowy telefonicznej na krótko przed ogłoszeniem kadry. Do wyjazdu do Santa Fe zostało praktycznie kilka dni, gdy Ferguson stracił też Dalglisha.

Jeden z najznakomitszych reprezentantów Szkocji wszech czasów, rekordzista pod względem liczby występów (sto dwa) i strzelonych goli (trzydzieści, na równi z Denisem Lawem) z powodu kontuzji kolana nie pojechał na Puchar Świata, który byłby jego czwartym w karierze. Dalglish gorąco zaprzeczał, że miało to cokolwiek wspólnego z decyzją w sprawie Hansena; po prostu wziął pod uwagę silną sugestię chirurga. A więc z liverpoolskiego tria tylko Souness pojechał z kadrą Szkocji, która trafiła do ciężkiej grupy z Republiką Federalną Niemiec, Urugwajem i Danią. Pierwszym rywalem byli Duńczycy, a mecz miał się odbyć na obrzeżach miasta Meksyk.

To były profesjonalne, ale przyjemne przygotowania. Ferguson z wdzięcznością zatrzymał „Steely’ego” – Jimmy’ego Steela, ukochanego przez Steina impresjonistę i gawędziarza, świetnie przygotowującego herbatę i ogólnie rzecz biorąc człowieka wprowadzającego pozytywną atmosferę – by uzupełnić robiący wrażenie sztab szkoleniowy. Andy Roxburgh, były partner Fergusona w linii ataku, a wówczas już osoba wysoko ceniona przez szkocki związek piłkarski za pracę z młodzieżą, otrzymał ograniczoną funkcję, ale Ferguson sprowadził też Craiga Browna, ówczesnego menedżera Clyde, oraz Archiego Knoksa i Waltera Smitha. Później Brown sam został selekcjonerem reprezentacji, będąc najpierw asystentem Roxburgha, i okazał się jednym z najbystrzejszych i utytułowanych szkockich menedżerów. Smitha również czekała praca na tym stanowisku, zanim jego ciągoty do Rangersów stały się nie do powstrzymania. Tak więc od strony sztabu wyglądało to poważnie. Była jednak też zabawa, a Ferguson zgodził się w Santa Fe na pewne kompromisy.

Piłkarze mieszkali w głównym budynku hotelowym, trenerzy w chatach z bali. Pewnego razu, jak opowiada Brown, kilku piłkarzy znalazło ścieżkę do domku Fergusona i lekko odkręciło wszystkie żarówki. Gdy trener wrócił pod koniec wieczoru, podczas którego wszyscy mieli pozwolenie na parę piw, nie działały żadne światła.

– Kląc, wszedł do mojego domku, żeby zadzwonić do recepcji, a potem wrócił do siebie i czekał na elektryka. W jakiś sposób udało mu się znaleźć toaletę, ale piłkarze położyli na niej przezroczystą folię, więc gdy zaczął załatwiać się w ciemnościach, wszystko odprysło na niego. Potrafił jednak przyjmować takie kawały, zawsze miał poczucie humoru – mówi Brown.

Dar Fergusona do quizów i planszówek takich jak Trivial Pursuit, w które grano bardzo często, sprawiał, że zawsze musiał je wygrywać.

– Było oczywiste, że zapamiętał dużo z edukacji – mówi Brown – i miał bardzo szeroką wiedzę. Historia, geografia, polityka… Co zechcesz. Nawet doktor Hillis, który miał zostać profesorem, nie mógł pokonać Fergiego.

Były też partie golfa i dzień na wyścigach konnych; w pobliżu znajdował się tor. Jednak trening był brany na serio.

– Po meczach kontrolnych – opowiada Brown – brał ze sobą wszystkich piłkarzy, kazał im usiąść i każdy – nie tylko Willie Miller i Alex McLeish, ale też „Angole” tacy jak Graeme Souness – słuchał uważnie każdego słowa. Nie było żadnego braku koncentracji, z którym spotykają się niektórzy trenerzy. Nikt nigdy nie zaczynał się wiercić.

Dyscyplinę utrzymywano mimo popuszczonych cugli, ponieważ każdy wiedział, kto jest szefem. Pewnego razu Steve Archibald zgłosił się z drobnym urazem ścięgna i powiedział, że następnego dnia sam rozgrzeje się przed treningiem.

– W takim razie wcześniej wstaniesz, bo będziesz robił własną rozgrzewkę, a potem dołączysz do naszej rozgrzewki – powiedział mu Ferguson. I oczywiście zrobił to, aczkolwiek stawiając się na trening, ku lekkiej złości Aleksa, z pomocą długiej limuzyny dostarczonej przez hotel.

Wracając do futbolu… Szkocja zaprezentowała się przeciwko Danii całkiem dobrze, ale marnowała okazje i przegrała 0:1. Później grali z Niemcami w Querétaro i, choć po raz kolejny ich futbol robił wrażenie na neutralnych kibicach, ulegli 1:2.

Ferguson i spółka uczyli się wraz z trwaniem turnieju. Dzień przed meczem z Niemcami specjalnie postarano się, by ostatnia sesja treningowa na stadionie była zamknięta.

– Alex bardzo na to nalegał – opowiada Brown – ponieważ były wątpliwości co do stanu zdrowia Strachana i nie chciał, żeby Franz Beckenbauer i Berti Vogts znali jego drużynę. Jednak później Berti powiedział mi, że wiedzieli, iż Strachan zagra. Spytałem go w jaki sposób. „Cóż”, odpowiedział Berti, „gdy zabroniono nam przyjazdu na stadion, by obejrzeć trening, zauważyłem podjeżdżającego człowieka z wózkiem coca-coli”. Turniej był sponsorowany przez Coca-Colę i byli absolutnie wszędzie. „A więc”, mówił Berti, „dałem temu facetowi koszulkę Niemiec czy coś takiego i zgodził się pożyczyć mi swój biały kombinezon i czapkę, a ja po prostu to założyłem i wjechałem wózkiem na stadion, gdzie przygotowywali się do meczu”.

Jednak Niemcy nie potrafili powstrzymać Strachana przed wyprowadzeniem Szkocji na 1:0. Tyle że odpowiedzieli dwoma golami, co oznaczało, że Szkoci musieli pokonać Urugwaj w ostatnim meczu fazy grupowej, by mieć jakąkolwiek szansę na pozostanie w turnieju. Drużyna wróciła do Nezahualcóyotlu – zniszczonej, nędznej mieściny, znanej jako Neza.

Ferguson wysłał Sounessa – który miał już trzydzieści trzy lata i grał w tym skwarze poniżej swoich możliwości – na ławkę. Szkoci dostali szansę już w pierwszej minucie meczu. Czerwoną kartką za paskudny faul na Strachanie ukarany został José Batista. Stanowczość francuskiego arbitra, Joëla Quiniou, powinna ułatwić Szkotom drogę do fazy pucharowej, ale zamiast tego zakończyli spotkanie bezbramkowym remisem, gorzko narzekając na przemoc i nieczyste zagrywki Urugwajczyków.

Według Browna był też inny powód ich odpadnięcia: „Piłkarz, który dał najlepszy indywidualny występ, jaki kiedykolwiek widziałem”. Chodzi o Enzo Francescolego, który reprezentując barwy Olympique Marsylii stał się największym idolem chłopca o imieniu i nazwisku Zinedine Zidane.

– Sam Francescoli trząsł naszą całą czwórką obrońców i choć w końcówce wreszcie udało nam się ustawić Urugwajczyków pod jakąś presją po wejściu Daviego Coopera z ławki rezerwowych, zostaliśmy wyeliminowani – opowiada Brown.

Szkocka prasa obwiniła Fergusona za pominięcie Sounessa i wszyscy rozeszli się do domów.

Prywatnie Ferguson obwiniał się nie tylko za Sounessa, ale też za to, że pozwolił sobie na rozkojarzenie podczas przygotowań do meczu z Urugwajem, spowodowane kłótnią ze Steve’em Archibaldem, który nie znalazł się w składzie, a następnie wygłosił bezbarwną przemowę przedmeczową, aż prosząc się o równie bezbarwny występ zespołu. A gdy szkocki związek piłkarski podsumował mistrzostwa po powrocie reprezentacji, najwyraźniej nie padł pomysł, że zatrudnienie Fergusona na stałe może rozweselić szkocki naród.

Niektórzy menedżerowie wydają się bardziej przystosowani do środowiska klubowego niż piłki międzynarodowej i ani Stein, ani Ferguson – choć trzeba przyznać, że miał ograniczone pole manewru – nie potrafili odnieść takich sukcesów z reprezentacją, jakie święcili odpowiednio z Celtikiem i Aberdeenem. To mogło wywołać chwilę zastanowienia u wielu Anglików, którzy błagali o mianowanie Briana Clougha selekcjonerem ich reprezentacji; czy bez codziennej kontroli nad piłkarzami jego praca byłaby równie owocna, co w Derby i Nottingham Forest?

Tak czy owak, misja zastąpienia Steina na ławce reprezentacji Szkocji została powierzona staremu znajomemu Fergusona, Andy’emu Roxburghowi, który z pomocą Craiga Browna wykonał ją pomyślnie, przeprowadzając Szkocję przez kwalifikacje do mistrzostw świata i mistrzostw Europy. Asystent został później jego następcą i również awansował do obu najważniejszych turniejów międzynarodowych, imponująco radząc sobie z ostrym załamaniem jakości piłkarzy dostępnych dla selekcjonerów Szkocji.

Postscriptum na Pittodrie

W Aberdeenie los nie przewidział dla Fergusona żadnego porywającego zakończenia. Mecz ligowy z Dundee, który okazał się jego ostatnim w tym klubie, był wygrany, ale pozostawił ich na piątym miejscu.

Pod wodzą Iana Porterfielda Aberdeen skończył sezon jako czwarty, ale w żadnym momencie nie zbliżył się do trofeum.

Wspólne rządy Jocky’ego Scotta i Aleksa Smitha przyniosły odrodzenie – w sezonie 1989/90 klub zdobył oba krajowe puchary i skończył ligę na drugim miejscu. Trzy lata później Dick Donald zmarł na chorobę Alzheimera.

Kiedy menedżerem był Roy Aitken, stary wróg Aberdeenu z czasów, gdy był bojownikiem Celtiku, drużyna odniosła triumf w Pucharze Ligi sezonu 1995/96, ale futbol klubowy znajdował się w Szkocji, tak jak reprezentacja, na równi pochyłej.

Nikt nie mógł zagrozić Celtikowi czy Rangersom – Tweedledum spędzał kilka radosnych lat na szczycie tabeli, a później zastępował go Tweedledee[15]. I nawet na Pittodrie, długo przed zatrudnieniem w czerwcu 2009 roku w roli menedżera Marka McGhee, pierwszego transferu Fergusona, zapanował upiorny fatalizm…

MANCHESTER UNITED:

PIERWSZE KROKI

Rozmowa z Bobbym Charltonem

Jeśli czynnikiem, który zaprowadził Fergusona do Manchesteru United, był los, to człowiekiem, który panował nad jego kaprysami, był sir Bobby Charlton. Przetrwał katastrofę lotniczą w Monachium w lutym 1958 roku, osiem lat później wygrał Puchar Świata z reprezentacją Anglii, by za dwa lata zostać klubowym mistrzem Europy z United – Charlton stał się najpopularniejszym Anglikiem w świecie futbolu i zachował ten tytuł aż do czasów Davida Beckhama.

Nie był jedyną osobą odpowiedzialną za odnalezienie nowego potencjalnego Busby’ego, jako że prezes z Old Trafford, Martin Edwards, również monitorował karierę Fergusona. Jednak to Charlton był pierwszym dyrektorem United, który wysłał coś przypominającego zaproszenie.

Ferguson wspomina o tym w swojej książce. Ron Atkinson podejrzewał, że doszło do złamania zasad, ale nic bardziej mylnego. To zrozumiałe, że Atkinson, który miał zacząć następny sezon jako menedżer, poczuł się urażony, gdy się o tym dowiedział, ale kilka miesięcy wcześniej sam zasugerował, że może odejść, ponieważ jego bogate obietnice dramatycznie blakły; klub musiał zająć się kwestią zmiany na stołku menedżera.

A wszystko, co Charlton powiedział Fergusonowi, gdy przyszedł na sesję treningową Szkocji w Meksyku (było to częścią jego obowiązków jako eksperta telewizyjnego podczas Pucharu Świata 1986), to że jeśli kiedykolwiek chciałby przeprowadzić się na południe, powinien do niego zadzwonić.

Charlton zawsze interesował się szkockim futbolem; jak mówił, dla kogoś, kto dorastał tylko kilkadziesiąt mil od granicy (on i jego brat Jack pochodzą z małej wioski Ashington w hrabstwie Durham) było to naturalne. Świetnie wiedział, jak wielkim dokonaniem było obalenie dominacji Old Firm. Kontynuował sprawdzanie Fergusona w rozmowach z obrońcą United Arthurem Albistonem na obozie treningowym Szkotów.

– Wtedy za bardzo się nad tym nie zastanawiałem – mówi Albiston – ale Bobby ciągle pytał, jaki jest trening i tak dalej.

Jednak Edwards nie musiał być przekonywany przez Charltona; jego opinia na temat Fergusona tylko się poprawiła, gdy dowiedział się jak menedżer Aberdeenu załatwił transfer Strachana.

– Cały zarząd zgadzał się, że Alex był nadzwyczajnym kandydatem – mówi.

Edwards pamięta, że był pod wrażeniem, gdy Ferguson skrytykował piłkarzy Aberdeenu w wywiadzie telewizyjnym po tym, jak wygrali finał Pucharu Ligi, choć Alex później tego żałował.

– Jego furia – mówi Edwards – pokazała typ standardów, jakie wyznacza. Samo zwycięstwo nie wystarczyło. Chciał grać w określonym stylu.

Stylu Manchesteru United?

– Cóż, wkrótce mieliśmy zobaczyć tego całkiem sporo, gdy do nas dołączył.

Edwards nie był Dickiem Donaldem. Nie tylko był o dwa lata młodszy od Fergusona; dyscypliną, którą najbardziej lubił uprawiać, co było konsekwencją jego wychowania w klasie średniej, było rugby. Zasiadał w zarządzie od 1970 roku i zastąpił swego ojca, Louisa Edwardsa, w roli prezesa w 1980. Louis stał się bogaty dzięki przetwórstwu mięsnemu, ale zmarł po ostrym programie telewizyjnym na temat jego etyki biznesu, który dotyczył też United i rzekomego funduszu łapówkowego, z którego wypłacano pieniądze dla rodziców obiecujących, młodych piłkarzy.

Martin również miał wrogów, przede wszystkim kibiców, którzy podejrzewali, że nie kocha klubu. Jednak jego przywiązanie do United i klubowych tradycji było prawdziwe.

Zaledwie rok po objęciu prezesury spadł na niego obowiązek nadzorowania zwolnienia ówczesnego menedżera, Dave’a Sextona, pomimo serii siedmiu zwycięstw z rzędu, która dała United ósme miejsce na koniec sezonu. Styl gry uważano za nieatrakcyjny, stąd pomysł „Daily Express” na zmianę nazwy stadionu na „Cold Trafford”. Poszukiwania następcy okazały się żenujące, ponieważ zarówno Lawrie McMenemy, jak i Bobby Robson oraz Ron Saunders publicznie odmówili podjęcia pracy. Edwards wyciągnął z tego wnioski i zdobył podpis Fergusona w zręczniejszy sposób.

Pomysł, że na stanowisku menedżera mógłby być wakat, pojawił się dopiero pod koniec poprzedniego sezonu, który drużyna Atkinsona rozpoczęła jako oddalający się od stawki lider tabeli, wyglądając na gotową do zdominowania angielskiego futbolu. Wygrali pierwsze dziesięć meczów z Bryanem Robsonem, Markiem Hughesem i Gordonem Strachanem w rolach liderów, ale był to podstęp. Krach okazał się o wiele bardziej dramatyczny niż mogłyby to wyjaśnić kontuzje dręczące Robsona i jego pomagiera z drugiej linii Remiego Mosesa oraz Strachana i Jespera Olsena. United skończyli na czwartym miejscu.

Edwards i Atkinson zgodzili się na następną próbę, ale, jak opowiada Arthur Albiston, sprawy tylko się pogorszyły. Hughes został sprzedany do Barcelony.

– Poza tym, aby być uczciwym w stosunku do Rona, kilku z nas wróciło z Pucharu Świata w złym stanie. Również ja; ostatecznie musiałem przejść operację brzucha, ale już po tym jak menedżerem został Alex Ferguson. No i oczywiście Robbo miał kontuzję ramienia po wyjeździe z Anglią do Meksyku.

– Mieliśmy jednak wystarczająco dobry skład, by poradzić sobie lepiej niż to zrobiliśmy. Byliśmy beznadziejni. Pamiętam, jak graliśmy z Charlton Athletic, a naprzeciw mnie był młody Rob Lee. Kopnął piłkę obok mnie, a ja, czując moje mięśnie brzucha, potrzebowałem jakichś dziesięciu minut, żeby się odwrócić i za nim pobiec. Jezu Chryste! Można było usłyszeć, jak trybuny z przerażenia wstrzymują oddech.

W sobotę, pierwszego listopada 1986 roku, remis przed własną publicznością z Coventry usadowił United na dziewiętnastym miejscu w liczącej dwadzieścia dwa kluby tabeli ligowej. To była forma spadkowicza!

We wtorek, czwartego listopada, pojechali do Southampton na powtórkę meczu w Pucharze Ligi i polegli 1:4. Gra się skończyła. Podczas prywatnego lotu na północ Edwards i inny dyrektor, Mike Edelson, zdecydowali się zastąpić Atkinsona Fergusonem. Jedynym innym kandydatem, o którym wspomniano, był Terry Venables.

W środę, piątego listopada, Edwards zebrał pozostałych najważniejszych członków zarządu – Charltona i klubowego prawnika Maurice’a Watkinsa. Nie byli jednomyślni.

Edelson zadzwonił do Aberdeenu i udając szkocki akcent podał się za księgowego Strachana, by zostać połączonym z Fergusonem. Potem oddał słuchawkę Edwardsowi, który podał Fergusonowi manchesterski numer, na który ma zadzwonić. Czy był zainteresowany? Tak. Czy mogliby się spotkać tego wieczoru w Szkocji, gdzieś z dala od ciekawskich oczu? Tak. Ferguson miał oddzwonić za godzinę.

W międzyczasie porozmawiał z Archiem Knoksem i, z mniejszą chęcią, z Cathy, o której wiedział, że będzie niezadowolona z perspektywy wykorzenienia jej i chłopców; nie zaskoczyła go. Zadzwonił też do swojego dziennikarskiego powiernika Jima Rodgera, szukając rady w sprawie traktowania zainteresowania mediów.

Potem podał Edwardsowi miejsce spotkania – i na szczęście dla wszystkich zainteresowanych żadne ciekawskie oczy nie krążyły w okolicy parkingu samochodowego koło autoseriwsu Hamilton przy drodze M74 na południu Glasgow o godzinie dziewiętnastej, gdy Edwards przeszedł ze swojego samochodu do auta Fergusona, każąc Edelsonowi i Charltonowi jechać za nimi do domu szwagierki Aleksa na przedmieściach Glasgow w Bishopbriggs.

Tam pytania stały się trudniejsze.

Jakie były pieniądze? Rozczarowujące. Mniejsze, niż zarobiłby podczas udanego sezonu w Aberdeenie. Mniejsze, niż większości najważniejszych piłkarzy, za których prowadzenie mu płacono. O wiele mniejsze, niż zarobki Robsona (i mniejsze, o czym Ferguson musiał wiedzieć, niż Strachana). Mniejsze (choć raczej nie mógł wtedy zdawać sobie z tego sprawy), niż osiemdziesiąt tysięcy funtów, jakie co roku dostawał Edwards na stanowisku szefa wykonawczego. Jednak wystarczające na początek. Nie było żadnego targowania się.

Czy dostanie budżet transferowy? Jeśli będzie to konieczne, jak odparł Edwards, może znajdzie się mała kwota. Jeżeli Ferguson spodziewał się ziemi obiecanej, musiał być rozczarowany. Jednak nie było możliwości, żeby odwrócił się plecami do Old Trafford.

Czy skład ma problemy z alkoholem? Tak, odparł Edwards.

Ferguson nie wziął tego pytania z powietrza. Utrzymywał kontakt ze Strachanem, a przekleństwo klasy pracującej rzeczywiście było aż nazbyt widoczne w miasteczkach klasy średniej w Cheshire, gdzie mieszkała większość piłkarzy Atkinsona. Bryan Robson odgrywał rolę kapitana i stanowił przykład, jednak Paul McGrath i Norman Whiteside zawsze byli zwarci i gotowi, by się napić.

Ferguson dobrze o tym wiedział. „Podczas rozmów telefonicznych, które odbywał ze mną prawie każdego tygodnia”, pisał w autobiografii, „Gordon Strachan ciągle powtarzał mi, że w Manchesterze mówi się, iż będę następnym menedżerem. Nie było nawet najmniejszej sugestii oficjalnego zapytania, które poparłoby te historie, więc mogłem tylko dumać nad niektórymi opiniami Gordona na temat zarządzania tym wielkim klubem. Opowiadał (…) o piciu alkoholu wśród piłkarzy i rzekomej obojętności Wielkiego Rona, która miała szkodliwe skutki”.

Według Strachana zazwyczaj to Ferguson dzwonił do niego, a nie na odwrót, a rozmowy nie były tak złowieszcze.

– Gawędziliśmy – mówi Strachan. – Pytał mnie jak sobie radzę, jak wyglądają treningi, jacy są piłkarze i tak dalej. Potem zaczęto mówić, że byłem jakimś jego szpiegiem. Pamiętam jak powiedziałem mu, że niektórzy chłopcy, w tym Bryan Robson, lubią się napić, ale nigdy nie powiedziałbym tego, gdybym wiedział, że przyjdzie tam i będzie ich menedżerem. Po prostu rozmawiałem ze swoim byłym trenerem jak z przyjacielem.

Edwards potwierdził pogląd Strachana podczas spotkania w Bishopbriggs i zanim wieczór piątego listopada dobiegł końca – pamiętaj, pamiętaj – a ogniska zamieniły się w popiół, negocjacje stały się zdecydowanie mniej profesjonalne.

Możemy się tylko domyślać, jak poczuł się Edwards, gdy Ferguson spytał, czy United kupiliby jego dom w Cults, by pozbawić go kłopotów i możliwych strat finansowych związanych z pośpieszną sprzedażą, lub czy uregulowaliby jego dług w Aberdeenie, który wzrósł do 40 tysięcy funtów (gdyby zarządzał udziałami i stawiał na konie równie mądrze, co na piłkarzy, mogłoby być inaczej…). W obu przypadkach odpowiedź była stanowczo negatywna. Alex nigdy wcześniej nie przyjął porażki tak spokojnie. Uścisnęli sobie dłonie.

W czwartek, szóstego listopada, Edwards i Maurice Watkins polecieli do Aberdeenu, by spotkać się z Dickiem Donaldem i jego synem Ianem. Za zabranie Fergusona i Archiego Knoksa – któremu Donald bezskutecznie zaproponował możliwość pozostania w roli samodzielnego menedżera – ustalono odszkodowanie w wysokości sześćdziesięciu tysięcy funtów. Powiedzieli Ronowi Atkinsonowi, że stracił pracę. Potem poinformowali prasę, którą zaproszono również na Old Trafford, by ogłosić zatrudnienie Fergusona.

Mówiąc krótko, United powinni zwolnić Atkinsona, spytać Donalda o pozwolenie na rozmowy z Fergusonem, i dopiero wtedy złożyć mu ofertę. Jednak klub piłkarski, jak przekonali się United podczas próby zastąpienia Dave’a Sextona, nie może funkcjonować w ten sposób i jednocześnie zachować godność.

– A więc złamaliśmy zasady – mówi Edwards.

Koniec z piciem

Tempo operacji poświęconej rekrutacji Fergusona sprawiło, że piłkarze byli wyjątkowo ciekawi charakteru ich nowego menedżera.

– Najpierw poszli do małego Gordona, a on trzymał gębę na kłódkę – mówi Arthur Albison.

To niemal na pewno było złowrogie; pozostali piłkarze pamiętają, że reakcja Strachana wyraźnie sugerowała, iż wkrótce rozpęta się wojna.

– A więc spytali mnie – ciągnie Albiston – ponieważ wiedzieli, że też grałem w kadrze Szkocji. Byłem całkiem zadowolony, że go zatrudnili, i tak im powiedziałem. Dodałem, że jest bardzo zorganizowany i bardzo uczciwy. Jeśli mu podpadłeś, masz problem. Jeśli dajesz z siebie wszystko, nie masz problemu.

Strachan skrywał mieszane uczucia.

– Po pierwsze, był topowym menedżerem i dokładnie tym, czego klub wtedy potrzebował. Mieliśmy wielki potencjał, trzeba tylko było dyscypliny i organizacji. Ale słyszałem to wszystko już wcześniej. Pracowałem z nim przez siedem lat. Byłem zachwycony, że odniósł sukces, byłem zachwycony, że Manchester United ma takiego menedżera, ale nie byłem pewien, czy to jest dla mnie – mówi Strachan.

Ferguson spędził jeszcze jedną, ostatnią noc w Aberdeenie. Gdy zaczynał się już koncentrować na nowych piłkarzach – miał poznać ich następnego dnia, w piątek – większość z nich imprezowała. Mimo że ich pierwszy mecz pod jego wodzą, na wyjeździe z Oxford United w ramach elitarnych rozgrywek, z których mogli zostać zdegradowani, miał się odbyć za mniej niż czterdzieści osiem godzin. Byli w dwóch grupkach. Niektórzy zostali zaproszeni do domu Atkinsona. Inni mieli własne plany.

O poranku zebrali się na siłowni w centrum treningowym United, The Cliff, gdzie mieli poznać Fergusona. Był prawdopodobnie najbardziej zdenerwowaną osobą na sali. To nie było St Mirren ani nawet Aberdeen. Stały przed nim wielkie nazwiska – a w tym najwięksi pijacy. Jego zadaniem było powiedzieć im, że źle reprezentują siebie i swój klub. Mili goście, tacy jak Albiston, życzyli mu powodzenia.

– Musieli myśleć – opowiada Ferguson – że mam mało do powiedzenia, i jeśli podejrzewali, że trochę się tym stresuję, to mieli rację.

Podejrzewali.

– Był bardziej zdenerwowany – mówi Albiston – niż wtedy, kiedy widziałem go na zgrupowaniach Szkocji. Powiedział tylko, że jest rozczarowany i zaskoczony, że znajdujemy się na tak niskiej pozycji.

Byli czwarci od końca. I spadli o jedno miejsce po porażce z Oxford. Albiston pamięta podróż na zatłoczone Manor Ground, gdzie zobaczył więcej fotoreporterów niż zwykle. United przegrali 0:2.

– Nie weszliśmy w mecz – mówi Albiston. – I wydaje mi się, że menedżer był zaskoczony tym, iż w tamtych czasach w angielskim futbolu różne Oxfordy, Lutony i Wimbledony mogły stanowić prawdziwe wyzwanie dla takich drużyn jak United. Myślę, że tak naprawdę to go zaszokowało. Większym klubom było trudniej niż mogłoby się to wydawać, patrząc na to ze Szkocji.

Był przerażony, gdy na własne oczy przekonał się w jak złym stanie są jego piłkarze i, wzmocniony przez słuszne oburzenie, znów zwołał ich na siłowni. Tym razem wysłał bardziej donośną wiadomość: będą musieli zmienić nawyki, szczególnie jeśli chodzi o alkohol – „ponieważ ja nie zamierzam zmieniać moich”.

Lekcja na temat równouprawnienia w angielskim futbolu została powtórzona w Norwich, gdzie bezbramkowy remis spowodował kolejny spadek United w tabeli, na przedostatnie miejsce. Późniejsza porażka 0:1 z Wimbledonem, którego prosty, muskularny i czysto wojowniczy futbol pozwolił im osiemnaście miesięcy później wygrać FA Cup, pozbawiła Fergusona wszelkich wątpliwości, że jego drużynie brakowało wzrostu i siły, by walczyć o takie cele.

Przynajmniej odnieśli pierwsze zwycięstwo pod wodzą Fergusona, pokonując Queens Park Rangers w jego pierwszym meczu na Old Trafford, po bramce zdobytej przez Johna Sivebæka.

Po trzech dniach napawania się tą wygraną w Fergusona wstąpił strach. Gdy jak co dzień zadzwonił do matki w Glasgow, nikt nie odebrał. Okazało się, że została zabrana do szpitala. Kilka miesięcy wcześniej u Lizzie Ferguson, palaczki od czasów wczesnej młodości, wykryto raka płuc. Ferguson zadzwonił do Cathy, będącej w Aberdeenie, i poleciał do Glasgow, gdzie usłyszał od specjalisty, że jego matce pozostało kilka dni życia.

Szlachetna odwaga, jak zauważa Ferguson, trzymała się jej do końca; gdy on i jego brat Martin siedzieli przy jej łóżku w piątkowy wieczór, powiedziała im, by wyszli i odpoczęli przed ich meczami następnego dnia (United mieli zagrać z Wimbledonem, a St Mirren, gdzie Martin był na pół etatu asystentem Aleksa Millera, u siebie z Celtikiem).

Kilka miesięcy po przejęciu Aberdeenu Ferguson stracił ojca. Nie minęły trzy tygodnie, odkąd zaczął pracować w Manchesterze United, a po raz kolejny czekała go samotna żałoba. Samotna pośród liczącej lekko ponad dwanaście tysięcy kibiców publiczności, na obiekcie jeszcze skromniejszym niż ten, który należał do Oxford; tego popołudnia znajdował się głęboko w południowo-zachodnim Londynie, na Plough Lane Wimbledonu, znów oglądając porażkę swojego zespołu.

W sylwestra przegrali u siebie z Norwich City tuż przed jego czterdziestymi piątymi urodzinami. Wkrótce mieli też przegrać z Luton Town, a potem, przed końcem sezonu, znów z Wimbledonem. Jednak inne wyniki przypomniały United z najlepszych czasów Atkinsona. Pokonali Liverpool, mistrzów kraju, u siebie i na wyjeździe; wygrali z Arsenalem – który był liderem i od czterech miesięcy nie przegrał meczu pod wodzą George’a Grahama (zarząd z Highbury nie żałował jego zatrudnienia) – na Old Trafford. Nie był też żadną ujmą późniejszy remis u siebie z Evertonem, który dopiero co przejął pozycję na szczycie tabeli od Kanonierów i zabrał w tamtym sezonie mistrzostwo z rąk sąsiadów z Merseyside.

– Oczywiście nowy menedżer miał swój wpływ, ale tak naprawdę w poprawie wyników pomogły nam powroty piłkarzy – mówi Arthur Albiston. Zawodnicy tacy jak Robson, Strachan i Whiteside nie stali się z dnia na dzień słabi.

Na początku Ferguson, tak jak w Aberdeenie, był dość powściągliwy.

– Próbowałem trochę ostrzec chłopaków, że mogą spodziewać się fajerwerków, ale po kilku tygodniach dziwnie się na mnie patrzyli. Złość jest jego benzyną, jego paliwem, i wydaje mi się, że trochę się hamował – mówi Strachan.

Ferguson nie był też odporny na zwątpienie w siebie.

– Musiał zbadać teren – twierdzi Edwards. – Potrzebował trochę czasu, żeby się przyzwyczaić do angielskiego futbolu.

Gdy zaczął zachowywać się stosownie do swojej reputacji, niektórzy piłkarze byli w kompletnym szoku.

– Nigdy nie spotkali nikogo, kto mówiłby do nich w ten sposób – mówi Albiston. – Nie powiedziałbym, że coś kiedyś wymknęło się spod kontroli, ale niektórzy z nich nie potrafili zrozumieć, że próbuje im pomóc. Miałem małą zapowiedź jego charakteru w meczu rezerw. Niektórzy młodzi nie mogli uwierzyć w to, co słyszą. Byli zdumieni. Ale oczekiwał od nich reakcji i zazwyczaj ją dostawał. Jeśli nie, prawdopodobnie byłeś na wylocie.

Sześć miesięcy po jego przyjeździe, pod koniec sezonu, gdy United znajdowali się na bezpiecznym miejscu w środku tabeli, pojechali na stadion Tottenhamu na mecz w porze obiadowej, a rozsierdzony Ferguson wziął na celownik całą pierwszą drużynę.

– Nigdy tego nie zapomnę – mówi Albiston. Spurs mieli bardzo dobry zespół w tym jedynym roku, w którym prowadził ich przyjaciel Fergusona, David Pleat; odpadli z półfinału League Cup dopiero po trzecim meczu z Arsenalem, skończyli ligę na trzecim miejscu i przegrali z Coventry City 2:3 w jednym z najwspanialszych finałów w historii FA Cup. Tak więc Ferguson zadał sobie trochę trudu i przeanalizował rywala pod kątem najdrobniejszych szczegółów.

– W przemowie przed meczem – mówi Albiston, który przesiedział to spotkanie na ławce rezerwowych – opowiedział nam, co najprawdopodobniej się zdarzy, jak Spurs będą grać i tak dalej. Chris Waddle miał się odwrócić w tę i w tę stronę zanim dośrodkuje, a my mamy uważać na Mitchella Thomasa wchodzącego z lewej obrony. I przegraliśmy 0:4. Thomas strzelił dwa gole po dośrodkowaniach Waddle’a! Kiedy trener wrócił potem do szatni, każdemu się dostało. Robbo również. To było w stylu: „I ty, i ty – ach, prawie zapomniałem o tobie!”. Wszystko, przed czym ostrzegał nas przed meczem, okazało się prawdziwe.

Nie po raz pierwszy i nie po raz ostatni tyrada Fergusona zapoczątkowała wielkie zmiany. Niektórzy piłkarze znajdowali się na wylocie. Sivebæk nigdy więcej nie zagrał dla United, a dni innych były już policzone: z klubem mieli się pożegnać napastnicy Frank Stapleton, Peter Davenport i Terry Gibson, skrzydłowy Peter Barnes i obrońca Graeme Hogg. Nawet walecznego Whiteside’a i szalenie utalentowanego McGratha z czasem czekał transfer. To już było jednak związane z kulturą picia: Ferguson rozpoczynał rewolucję kulturalną.

Jak poważny był problem alkoholowy w United? Nie tak bardzo, jeśli spojrzymy w kontekście 1986 roku, upiera się Arthur Albiston.

– Teraz wszystko wygląda zupełnie inaczej – mówi. – Napływ zagranicznych piłkarzy i trenerów, zapoczątkowany w połowie lat dziewięćdziesiątych, pomógł zmienić sposób, w jaki piłkarze prowadzą życie towarzyskie. Nie wydaje mi się, żeby w 1986 roku nasz klub różnił się szczególnie od innych. Czułeś, że musisz wypuścić z siebie trochę napięcia po meczach, szczególnie jeśli dużo podróżowałeś. Zazwyczaj wpadaliśmy na innych piłkarzy, z Manchesteru City albo Liverpoolu czy Evertonu, w miejscach, w których większość z nas się spotykała. Być może to, co robiliśmy, było tak bardzo nagłaśniane dlatego, że graliśmy poniżej oczekiwań.

Z pewnością Liverpoolowi sporo się upiekło. Pewnego razu, świętując już zdobycie mistrzostwa kraju, naprawdę wyszli na ostatni mecz sezonu z Middlesbrough pijani – i zremisowali 0:0.

– Czuliśmy to w ich oddechach – smucił się jeden z rywali – i mimo to nie potrafiliśmy ich pokonać.

A więc Albiston uczciwie opisuje ówczesny nastrój. Jednak Ferguson wyprzedzał swoją epokę. Widział, jakie efekty przyniosła dobra kondycja w Aberdeenie – a teraz widział, co jej przeciwieństwo robi w United.

– Kiedy odzyskiwałem siły po kłopotach z brzuchem, powiedział mi, że nie może uwierzyć, jak wielu zawodników omija treningi z powodu kontuzji – mówi Albiston.

Instynkt podpowiedział mu, że było to nieodłącznie związane z problemem alkoholowym, najbardziej widocznym u Robsona – choć kapitan trenował jak szalony, gdy tylko był w stanie, tak jakby chciał udowodnić, że może żyć z nałogiem – oraz u Whiteside’a i McGratha.

Czy stary reżim był za delikatny? Albiston, co prawda nieskory do krytykowania Atkinsona – „Mam wielki szacunek do Rona, gdy nas trenował, miałem prawdopodobnie swój najlepszy okres w karierze” – wreszcie przyznaje:

– Był jednym z tych ludzi, którzy kierowali się zasadą, że jeśli zrobiłeś to, czego od ciebie oczekiwał w sobotnim meczu, to reszta była w porządku. Ale jeśli omijasz zbyt wiele treningów, to prędzej czy później musisz za to zapłacić. Bardzo ciężko jest ominąć dwa czy trzy dni w tygodniu, a potem spróbować zagrać.

Główni winowajcy byli tak klasowymi zawodnikami, że Ferguson starał się być cierpliwy, nawet gdy dowiadywał się o ich pijackich wyczynach. Pewnego razu zobaczył wyraźnie zniszczonych Whiteside’a i McGratha w roli gości piłkarskiego programu telewizyjnego w stacji Granada Television; ciągłe kontuzje oznaczały, że mieli mnóstwo czasu na takie hulanki.

Robsona uważał za ryzyko, na które można sobie pozwolić: najmniejszy z pijaków i fantastyczny zawodnik. Whiteside był prawie równie utalentowany, brakowało mu tylko szybkości, ale gorzej u niego z dyscypliną. McGratha musiał pewnego razu wyrzucić z treningu, ponieważ był na takim kacu, że nie mógł biegać. Był alkoholikiem i beznadziejnym przypadkiem. Tak przynajmniej mogło się wydawać, aż został przetransferowany do Aston Villi, gdzie z pomocą Grahama Taylora, a później Rona Atkinsona (nie zapominajmy też o szeregu chirurgów, którzy operowali jego kolano), przez kilka lat grał na bardzo wysokim poziomie i pokazał się ze świetnej strony na dwóch Pucharach Świata w barwach reprezentacji Irlandii.

McGrath został usunięty z Old Trafford w tym samym tygodniu, w którym Whiteside przeszedł do Evertonu. Norman odszedł bez żalu czy urazy. Paul wściekał się na Fergusona, twierdząc, że najpierw zaproponowano mu odprawę emerytalną, a nie przenosiny do innego klubu. Nikt jednak nie oskarżył Fergusona o pośpiech: prowadził Whiteside’a i McGratha przez niemal trzy lata.

W jaki sposób śledził ich często zawiłe podróże z pubu do pubu? Cóż, niektórzy menedżerowie rodzą się z darem inwigilacji, inni muszą go nabyć od innych, a Ferguson miał w sobie po trochu ze wszystkiego. Tak jak w Aberdeenie, gdzie szybko wyrobił sobie kiepskie zdanie na temat Joe Harpera.

– Łatwiej było to tam kontrolować, ponieważ Aberdeen jest zwartym miastem. Tutaj menedżer ma kłopot. Jest więcej rozkojarzeń, więcej miejsc, do których można pójść – mówi Albiston.

Tak samo było jednak w Glasgow, a Ferguson został przez Steina dobrze wyszkolony w sztuce pilnowania swojego składu. Rozczarowani kibice też bardzo chętnie włączali się do pomocy, dając mu znać, gdzie pojawiają się piłkarze.

– Powiem to w ten sposób: zawsze wydawało ci się, że ktoś na ciebie patrzy – mówi Albiston. A przyzwyczajenia powoli się zmieniały. – Piłkarze zaczęli traktować treningi z większym entuzjazmem. Starszyzna zdała sobie sprawę, jak bardzo jest dobry i jak bardzo zdeterminowany, żeby osiągnąć sukces.

Zanik kibiców

Wracając na noc do trzypokojowego podmiejskiego bliźniaka, którego dzielił z Archiem Knoksem, dopóki latem 1987 roku nie dołączyła do niego Cathy i chłopcy, Ferguson musiał wiedzieć, że nie cieszył się wielkim poparciem. Listy czytelników, publikowane w lokalnym „Football Pink”, wiarygodnym wskaźniku popularności, oceniały najnowszego pretendenta do tronu Busby’ego w najlepszym wypadku obojętnie. Adepci futbolu byli świadomi, że ze Szkotów wyrastali co prawda dobrzy menedżerowie, ale ci, którzy odnieśli sukces na wysokim poziomie za południową granicą, zwykle uczyli się fachu w angielskim futbolu, tak jak Busby i Shankly.

George Graham wkrótce dał kolejny argument na poparcie tej tezy. Na mecze jego odradzającego się Arsenalu przychodziły tłumy, podobnie jak na Tottenham prowadzony przez Pleata, podczas gdy dokładnie jedenaście procent kibiców United odwróciło się od drużyny Fergusona. To nie wszystko: pomimo awansu z jedenastego na drugie miejsce w lidze w następnym sezonie, widownia znów się zmniejszyła, tym razem o trzy procent. W kolejnym sezonie zniknęło kolejne siedem, a więc zazwyczaj na liczącym pięćdziesiąt sześć tysięcy miejsc stadionie podczas meczów puste było dwadzieścia tysięcy.

United wciąż rywalizowali z Liverpoolem o miano najgoręcej wspieranej drużyny w kraju, ale krajobraz angielskiego futbolu był wtedy zupełnie inny. Stanie się o wiele bogatszy i różnorodny w zenicie Premier League, gdy stadiony z numerowanymi miejscami będą pękać w szwach podczas meczów z udziałem największych światowych gwiazd, a kontrakty telewizyjne zaczną rosnąć jak na drożdżach. Ostatni zryw ery Atkinsona, kiedy United zaczęło sezon 1985/86 od dziesięciu zwycięstw z rzędu, dla szerszej publiki pozostał nieznany, ponieważ władze ligi uważały wspólną ofertę BBC i ITV za śmiechu wartą – stacje proponowały cztery miliony funtów rocznie za prawa do transmitowania całych meczów i pokazywania zwyczajowych skrótów.

Jednak nadawcy, którzy stwierdzili, że wolą prezentować filmy niż poszerzyć ofertę, mieli prawo uważać, że prezesi klubów przeszacowali wartość ich produktu na tamtą chwilę (mimo faktu, że w ciągu następnych dwudziestu lat wygeneruje sto razy większe pieniądze), co podkreśla kompromis osiągnięty po rozpoczęciu nowego roku, dzięki któremu piłka wróciła do telewizji. Liga dostała milion trzysta tysięcy funtów za resztę sezonu. Nie na klub: to była kwota do podziału dla całej (!) First Division (późniejszej Premier League).

Telewizyjni decydenci, którzy zostali zmuszeni do większych wydatków przez Sky, gdy na początku następnej dekady rozpoczęła się era Premier League, poprawnie ocenili zdanie społeczeństwa na temat futbolu. Średnia liczba widzów spadła z rekordu wynoszącego niemal czterdzieści jeden milionów trzysta tysięcy w sezonie 1948/49 do najgorszego w historii wyniku szesnastu i pół miliona. Futbol nadal trafiał na nagłówki, ale zazwyczaj dotyczyły one chuligaństwa.

Na boisku angielskie kluby odnosiły sukcesy, przynajmniej do czasu zamieszek w Brukseli, które skazały je na wieloletnie wykluczenie z europejskich rozgrywek. Minęło dziewięć lat po przełomie dokonanym przez United Busby’ego w 1968 roku, zanim następny angielski zespół został klubowym mistrzem Europy. Triumf Liverpoolu nad Borussią Mönchengladbach w 1977 roku był pierwszym z czterech odniesionych przez ten klub w ośmioletnim okresie, w którym Nottingham Forest, dwukrotnie, oraz Aston Villa również sięgały po ten tytuł.

Potem Liverpool awansował do nieszczęsnego finału w 1985 roku. Odbył się na stadionie Heysel w Brukseli, gdzie trzydzieścioro dziewięcioro ludzi – głównie włoskich fanów Juventusu – zginęło po szarży kiboli Liverpoolu. Mecz rozegrano, aby zminimalizować ryzyko dalszego rozlewu krwi, a po golu Michela Platiniego z karnego po trofeum w upiornej atmosferze sięgnęło Juve.

Angielska federacja natychmiast wycofała wszystkie angielskie kluby z Europy, a UEFA podążyła tym tropem, wykluczając je na nieokreślony czas z rozgrywek. Margaret Thatcher przyznała, że jej naród czuje wstyd. Angielski futbol znajdował się zatem w haniebnym stanie, a wygnanie z Europy zmniejszyło szacunek, jakim darzono ten sport, gdy Ferguson przybył na południe.

Wydaje się, że to było dawno temu; pani Thatcher nie zdążyła obniżyć inflacji, zmory brytyjskiej ekonomii lat siedemdziesiątych, a Neil Kinnock pozbywał się komunistycznej lewicy z Partii Pracy z pomocą trzydziestotrzyletniego Petera Mandelsona, pod którego przywództwem na corocznych zjazdach czerwoną flagę w roli symbolu partii zastąpiła czerwona róża.

Czerwona połowa futbolu w Manchesterze również przechodziła rewolucję. Może nie spokojną, ale stopniową.

– Nie dało się zauważyć większych zmian w metodach treningu, dopóki nie zaczęliśmy przygotowywać się do następnego sezonu – mówi Albiston. – Nie było strasznie ciężej, ale wszystko było o wiele poważniejsze niż za czasów Rona.

Kolejna istotna różnica była taka, że podczas gdy Atkinson skupiał całą uwagę na kadrze pierwszego zespołu, Ferguson upierał się, że musi wiedzieć wszystko na temat rezerw i drużyny młodzieżowej. Wdrażał wzór, który wypracował w St Mirren i Aberdeenie.

Kultura młodzieżowa

Ferguson budował United od fundamentów. Po St Mirren i Aberdeenie nie zgodziłby się na żadną inną metodę. Podczas spotkania z Edwardsem, Charltonem i Watkinsem w Bishopbriggs zadał im dosadne pytanie: „Czy na pewno wiecie, kogo chcecie zatrudnić?”. Charlton, były „Busby Babe”, odpowiedział jako pierwszy.

– Powiedział mi, że właśnie dlatego mnie chcieli – relacjonuje Ferguson. – United musieli wrócić do tradycji wychowywania własnych piłkarzy. Było bardzo ważne, abym o tym wiedział i aby oni wiedzieli, iż to nie stanie się z dnia na dzień. Żeby oddać sprawiedliwość Martinowi, wspierał mnie w tym.

To działo się dwadzieścia lat później. Rozmawialiśmy w eleganckim biurze Fergusona w centrum treningowym United w Carrington Moor, gdzie sztab szkoleniowy i piłkarze przenieśli się ze zniszczonego i przestarzałego The Cliff w 1999 roku, zostawiając za sobą punkty widokowe, z których dziennikarze i szpiedzy innych klubów mogli się im przyglądać, i uciekając daleko od wyciągniętych ramion łowców autografów. Menedżerowie piłkarscy i zawodnicy pragnęli prywatności bardziej niż kiedykolwiek, a Ferguson nie był wyjątkiem. Wkrótce mówił o Carrington jako o „naszej fortecy”.

Spoglądając przez szybę na swój najnowszy pluton – młodych rekrutów i najemników-multimilionerów, z radością zajmujących pozycje na polu treningowym – zastanawiał się nad spuścizną po Ronie Atkinsonie.

– Pomiędzy młodszymi a starszymi piłkarzami w klubie była przepaść – mówił.

Atkinson nie był pierwszym menedżerem w historii, który pozwolił na coś takiego, nie był też ostatnim; potrzeba natychmiastowego sukcesu sprawiła, że wielu trenerów wątpiło, iż kiedykolwiek znajdą czas na stworzenie takiej polityki młodzieżowej, jaką wykreował Ferguson czy Arsène Wenger w Arsenalu.

– Tylko nie zrozum mnie źle na temat Rona – mówi Ferguson. – Był cudownym menedżerem. Był takim typem szkoleniowca, dla którego chciałbym grać. Uspokajał piłkarzy. Ale najbardziej cenił u nich doświadczenie, i można to zrozumieć, skoro menedżerowie cały czas są pod groźbą zwolnienia. Wolą nie ryzykować. Ja jestem trochę bardziej lekkomyślny. Ale ja jestem kim jestem. Mógłbym zrobić to w inny sposób, gdybym miał wystarczająco dużo pieniędzy, ale nie sprawiłoby mi to radości. Nic nie przewyższy satysfakcji, jaką czujesz, gdy patrzysz jak wychowani przez ciebie piłkarze przebijają się do składu i odnoszą sukces. Myślę, że prawdopodobnie dlatego zrobiłem uprawnienia trenerskie w Largs wiele lat temu. Chciałem edukować piłkarzy, nie tylko ich trenować.

Edwards wspierał go w stu procentach. Nie tylko myślowo, lecz czystą gotówką.

– Dostawałem wszystko, o co prosiłem dla drużyny młodzieżowej – opowiada Ferguson. – Zmieniliśmy system i zatrudniliśmy dodatkowych osiemnastu skautów, a to kosztowało mnóstwo pieniędzy, mimo że na początku zwracaliśmy im tylko za wydatki. Później wybraliśmy najlepszych i płaciliśmy im pensje. Dla Martina to nigdy nie stanowiło problemu. Był fantastyczny w tym względzie.

Ich stosunki nie były równie łagodne na innych płaszczyznach finansowych, szczególnie jeśli chodzi o zarobki Fergusona, które według niego były niewłaściwe. Pracował w klubie od trochę ponad sześciu miesięcy, gdy o tym napomknął. On i Edwards pojechali do Glasgow, by sfinalizować jeden z jego pierwszych transferów. Potrzebował następcy Hughesa na pozycji środkowego napastnika i spodobał mu się Brian McClair z Celtiku. Przed wyjazdem Edwards wspomniał, że poznał prawie wszystkich członków drużyny United, która zdobyła FA Cup w 1948 roku, z wyjątkiem środkowego napastnika, Jimmy’ego Delaneya. Ferguson powiedział, że się tym zajmie.

– A więc dzwonię do małego Jolly’ego [Jima Rodgera, jego wtyki w dziennikarskim świecie], a on dzwoni do pani Delaney, która mówi, że nie ma problemu. Po sfinalizowaniu transferu jedziemy do domu Delaneyów i nie wierzymy własnym oczom. Wszyscy sąsiedzi coś upiekli i stał tam długi stół z ładnym obrusem, a na nim jabłeczniki, ciastka z kremem, kanapki, babeczki… Miodzio. A później Martin spytał, dlaczego Szkoci z takim rozmachem organizowali zwykłą popołudniową herbatkę.

Emanując całą swoją szkockością, Ferguson wyszczerzył się i odpowiedział:

– Ponieważ nie są tak cholernie nędzni jak ty, Martin, w twoim domu nigdy nie ma nawet herbatnika!

Znając zamiłowanie Fergusona do piłkarskich detali, przypomniałem mu, że Jimmy Delaney jako jedyny zdobywał medale za występy w pucharach w Anglii, Szkocji (z Celtikiem) i Irlandii Północnej (Derry City).

– Taaa – odparł, i trochę się wywyższając, dodał – awansował też do finału innego pucharu, ale jego drużyna przegrała.

Tak rzeczywiście było: Cork Athletic z Republiki Irlandii przegrało, mimo że trzynaście minut przed końcem regulaminowego czasu prowadziło 2:0. Jednak ten fakt musiałem odszukać. Ferguson miał odpowiedź na końcu języka, ale tym razem się pomylił – stwierdził, że tej porażki Delaney doznał w walijskim Bangor City, gdzie, jak pokazały poszukiwania, nigdy nie występował. Alex lubił jednak znać fakty i liczby. Tak jak Edwards, którego pamięć była prawie tak dobra, jak Fergusona. Tak więc, gdy nie dyskutowali o pieniądzach, dogadywali się całkiem dobrze.

Rolę Dicka Donalda w życiu Fergusona przejął sir Matt Busby.

– Miałem dużo szczęścia, że Matt wciąż pracował w klubie – mówi Ferguson.

Busby zaniechał pracy na stanowisku menedżera w 1969 roku, rok po triumfie w europejskich pucharach, dzięki któremu otrzymał tytuł szlachecki (wziął na siebie ten ciężar ponownie, na chwilkę, gdy jego następca Wilf McGuinness sobie z nim nie poradził), ale pozostał dyrektorem do 1982 roku, kiedy stał się prezesem. Zachował małe biuro na Old Trafford.

Ferguson, choć pracował przede wszystkim w The Cliff, również miał bazę na stadionie.

– Kochałem wchodzić na Old Trafford – opowiada. – Już przekraczając próg, wiedziałem, czy gdzieś nie kręci się Matt, ponieważ czułem zapach dymu z jego fajki. To było niesamowite, zapach rozchodził się po całym budynku. Szedłem do niego i rozmawiałem z nim przez pół godziny, czasami dłużej. Był dla mnie wspaniały. Tak jak Bobby [Charlton]. Stanowili świetne oparcie, nie ma wątpliwości.

Busby dożył „zmartwychwstania” jego dawnego United. Gdy zmarł na raka w wieku osiemdziesięciu czterech lat w styczniu 1994 roku, zespół Fergusona znajdował się na szczycie Premier League i zmierzał po drugie mistrzostwo z rzędu. Wygrali też FA Cup i Puchar Zdobywców Pucharów. Innym spełnionym elementem tradycji Busby’ego byli wychowankowie, którzy przedostawali się do zespołu – nie tylko było ich wielu, ale też mieli duże umiejętności, które miały służyć zarówno klubowi, jak i Anglii.

Kto wie, co osiągnęliby „Busby Babes”, szczególnie Duncan Edwards, gdyby przetrwali katastrofę w Monachium? Jednak David Beckham, Paul Scholes, Gary i Phil Neville’owie oraz Nicky Butt też radzili sobie całkiem nieźle. Tak jak Ryan Giggs, pierwsza gwiazda czasów Fergusona, która olśniła Old Trafford. Dwa dni po śmierci Busby’ego Everton przyjechał do Manchesteru na mecz rozegrany w atmosferze czci, panującej wśród kibiców obu drużyn. Jedynego gola strzelił Giggs, który miał wtedy tylko dwadzieścia lat. Beckham i spółka niedawno wyszli z drużyny młodzieżowej i ogrywali się w rezerwach, gdzie trenerzy Fergusona przygotowywali ich na kariery, które przyniosą im największe możliwe w futbolu sukcesy.

Ferguson pracował w United dopiero od kilku miesięcy, gdy usłyszał o Giggsie. To ochroniarz z The Cliff, niejaki Harold Wood – pionek, którego praca przypominała zadanie dziennikarzy czekających przed bramą w nadziei na bezsensowną wypowiedź wyjeżdżającego piłkarza – dał mu znać o chłopaku trenującym w Manchesterze City. Dzieciak miał trzynaście lat, powiedział Wood, i kibicował United. Nazywał się Ryan Wilson. Był synem Danny’ego Wilsona, łącznika ataku Swinton, zespołu walijskiej ligi rugby. Podczas rozwodu Wilsona z Lynne Giggs Ryan stanął po stronie matki i przyjął jej nazwisko.

Skaut Joe Brown, były menedżer Burnley, został oddelegowany do oglądania Wilsona, a klub pośpiesznie zorganizował testy w The Cliff. Ferguson pamięta, jak muskularny dzieciak truchta przez boisko niczym szczenię goniące za latającym kawałkiem papieru. To było miłe porównanie, ale nie miało piłkarskiego znaczenia. Potem dodał, że młody Wilson trzymał wysoko głowę – symbol jakości – i wyglądał na boisku naturalnie i spokojnie.

Ferguson, Brown i Archie Knox stali się regularnymi gośćmi w domu Giggsa. Ryan zaczął trenować w United zamiast w City i od tej chwili, jak mówił nieżyjący już Chris Muir, dyrektor City odpowiedzialny za tak zwany system rozwoju młodzieży, „wiedzieliśmy, że czeka nas poważna walka”.

Wieczór w wieczór Ferguson wraz z Knoksem i Brianem Kiddem oraz bystrym skautem Lesem Kershawem organizowali testy przy lampach w Albert Park w Salford. Nic dziwnego, że od tamtej pory Muir nazywał Fergusona „tym łajdakiem”. Jednak wraz z upływem lat, gdy stało się jasne, że padnie kolejną ofiarą raka, Muir – niesamowicie serdeczny Szkot, którego nie załamywała nawet perspektywa śmierci – zorganizował przyjęcie pożegnalne dla przyjaciół, a Ferguson był jednym z wybitnych gości uświetniających to niezapomniane wydarzenie.

Starania United o odnalezienie i sprowadzenie do klubu utalentowanych juniorów wzmogły się w 1988 roku wraz z zatrudnieniem na stanowisku szefa rozwoju młodzieży Briana Kidda, który jako nastolatek strzelił gola w wygranym finale Pucharu Europy z Benfiką na Wembley dwadzieścia lat wcześniej, a później grał też w barwach City. Jego zadaniem było skoncentrowanie się na miejscowych dzieciakach, wykorzystując do tego skautów kibicujących United. Ten pomysł okazał się tak trafiony, że bracia Neville oraz Scholes i Butt, którzy wszyscy pochodzili, tak jak Giggs, z hrabstwa Greater Manchester, stali się cenionymi reprezentantami kraju, wraz z Beckhamem, który został wyłowiony z Londynu bez większych trudności, ponieważ jego ojciec Ted, dla którego Bobby Chalrton był takim bohaterem, że na drugie imię dał Davidowi „Robert”, był fanem United.

Ci zawodnicy stanowią drugą falę młodzieży wychowanej przez Fergusona. Pierwsza składa się z tych, którzy znajdowali się już w klubie, gdy do niego dołączył, co udowadnia, że United nie byli całkowicie bezczynni na froncie młodzieży; dwukrotnie za czasów Rona Atkinsona dotarli do finału FA Youth Cup, z grup juniorskich wyrósł Mark Hughes, a David Platt otrzymał pozwolenie na transfer do Crewe Alexandra zanim osiągnął szczytową formę pod wodzą Grahama Taylora w Aston Villi.

Pośród tych, których prasa obwołała „Żółtodziobami Fergiego”, odnosząc się do „Niemowląt Busby’ego” (Busby Babes), byli Russell Beardsmore, David Wilson, Deiniol Graham i Tony Gill. Mówiąc generalnie, była to inna półka niż generacja Beckhama i Scholesa, ale w niektórych przypadkach mieli pecha z kontuzjami: przykładowo, obrońca Gill musiał zakończyć karierę po przerażającym złamaniu nogi w meczu przeciwko Nottingham Forest wiosną 1989 roku.

Lee Martin strzelił gola, dzięki któremu United zdobyło pierwsze trofeum za czasów Fergusona – FA Cup w 1990 roku, ale później i on musiał się poddać w walce z kontuzjami.

– Gdyby nie urazy, Lee zrobiłby karierę na lewej obronie. Tony Gill byłby porządnym zawodnikiem. No i był też Mark Robins, wspaniały łowca bramek. Może brakowało mu kilku rzeczy, dzięki którym byłby lepszym piłkarzem, ale był fantastycznym łowcą bramek, który strzelił dla nas ważne gole – mówi Ferguson.

Również ten, który miał ponoć uratować pracę Aleksa; dał United zwycięstwo w słynnym meczu trzeciej rundy FA Cup z Nottingham Forest. Robins wszedł też z ławki rezerwowych w powtórce półfinału przeciwko Oldham Athletic na Maine Road, starym stadionie Manchesteru City, i zdobył zwycięską bramkę. Nigdy jednak nie został kimś więcej niż uzupełnieniem składu i ostatecznie odszedł do Norwich City.

Tak więc „Żółtodzioby Fergiego” wprowadziły do klubu orzeźwienie, ale nie były w stanie osiągnąć z nim więcej niż za czasów Atkinsona, kiedy drużyna dwukrotnie wygrała FA Cup. Misja zrobienia z nich kandydata na mistrzostwo kraju, wygrane ostatnio w 1967 roku – lub, jak bardziej obrazowo ujął to Ferguson, „strącenie Liverpoolu z ich pieprzonej grzędy” – wymagało od Szkota pokazania umiejętności na rynku transferowym w tym samym czasie, gdy zajmował się dalekosiężnymi planami klubu, i mimo wszystkich jego narzekań na Edwardsa i jego skąpstwo, United wydawali pieniądze.

Ferguson dostał kasę. I czas. Potrzebował go…

Pojedynek z Grahamem

Na początku pierwszego lata w Manchesterze Ferguson powiedział Edwardsowi, że potrzebuje przynajmniej ośmiu nowych piłkarzy. Edwards zadrżał. Ostrzegał przecież Aleksa, że fundusze są bardzo ograniczone, i to pomimo sprzedaży Marka Hughesa do Barcelony kilka miesięcy wcześniej za dwa miliony trzysta tysięcy funtów, co było największą kwotą, jaką United kiedykolwiek otrzymali z transferu. Prezes Edwards, co warto mu oddać, często wspominał o potrzebie utrzymywania cen biletów tak nisko, jak to możliwe przy równoważeniu budżetu.

Dlatego Fergusonowi zabrakło siły przebicia, by sprowadzić na Old Trafford Petera Beardsleya, który zamiast tego przeszedł do Liverpoolu. Jednak Alex prowadził potajemne działania transferowe na długo przed tym, jak Viv Anderson i Brian McClair dołączyli do drużyny podczas przygotowań przedsezonowych. Według George’a Grahama, który chichotał na tę myśl, klub skontaktował się z Andersonem kilka miesięcy przed końcem sezonu.

– Zdobyliśmy Puchar Ligi w naszym pierwszym sezonie w Arsenalu – mówi Graham – a Viv był naszym prawym obrońcą, ale jego kontrakt wygasał latem, więc powiedziałem, że domyślam się, iż podpisze nowy, ponieważ wygląda na to, że nadchodzą dobre czasy. „Nie”, powiedział, „nie wydaje mi się”. Próbowaliśmy wszystkiego co w naszej mocy, by przekonać go, żeby został, ale poszedł do United. Parę lat później jeden z naszych byłych piłkarzy powiedział mi, że Viv od dawna planował odejść, nawet zanim wygraliśmy ten Puchar Ligi [na początku kwietnia]. Alex miał kogoś w reprezentacji Anglii, kto namówił Andersona. Oczywiście takie rzeczy dzieją się cały czas. Możesz się z tego śmiać, ale wtedy nikt się nie śmiał!

Graham od dawna skrywał zainteresowanie Fergusonem i słyszał pogłoski, które były prawdziwe, że proponowano mu pracę, która trafiła później do niego samego.

– Nigdy go wtedy nie poznałem, ale interesowali mnie ludzie odnoszący sukcesy, a to, co Alex zrobił gigantom z Glasgow i wyniki, jakie osiągał w Europie z Aberdeenem, przydzielają go do tej kategorii. Chciałem poznać jego filozofię, zajrzeć mu do głowy – mówi Graham.

A jednak ich pierwsze spotkanie zamieniło się w ostrą konfrontację: była to pierwsza spośród wielu afer w tunelu, które przydarzyły się Arsenalowi i United w erze Fergusona.

Kanonierzy przyjechali na Old Trafford jako lider ligi; wpływ Grahama na ich wyniki z pewnością był o wiele drastyczniejszy niż Fergusona na MU. Jednak United wygrali, dzięki bramkom Strachana i Terry’ego Gibsona. To był burzliwy mecz, więc gdy drużyny opuszczały boisko, doszło do starcia menedżerów.

– Nie pamiętam, o co się kłóciliśmy – mówi Graham (mogło to mieć coś wspólnego z czerwoną kartką Davida Rocastle’a za faul w odwecie na Normanie Whitesidzie) – ale byliśmy w tym tunelu jak typowi Szkoci: skaczemy sobie do gardeł, a nic nawet nie piliśmy!

Wkrótce stali się przyjaciółmi. Tak wielkimi, że pewnego razu, gdy Ferguson domagał się podwyżki od Edwardsa, nagle wyjął zza pazuchy kopię potwierdzenia wypłaty Grahama z Arsenalu.

– Mieliśmy przyjacielskie stosunki. O ile nasze drużyny nie grały przeciwko sobie – mówi Graham.

A nawet gdy grały, menedżerowie nie organizowali własnej „dogrywki” po ostatnim gwizdku. Najgłośniejszym spotkaniem tych klubów za czasów Grahama było być może starcie z 1990 roku, gdy doszło do bójki z udziałem dwudziestu jeden mężczyzn. Godzinę po meczu, gdy korytarze Old Trafford roiły się od dziennikarzy szukających wypowiedzi, oskarżeń i zdania na temat nieuchronnej kary, spotkałem Fergusona i Grahama. Prowadzili na rogu sympatyczną rozmowę, tak jakby byli na koktajlu.

Graham – członek drużyny Arsenalu, która zdobyła dublet w 1971 roku – oczekiwał na pierwszy tytuł mistrzowski w roli menedżera stosunkowo krótko. Wygrał go w trzecim sezonie, 1988/89. Liverpool był mistrzem, gdy Ferguson przeprowadził się na południe. Everton był następny, w 1987 roku. Liverpool zdobył tytuł w 1988 i 1990 roku, Arsenal w 1989 i 1991. Leeds United wyprzedzili zespół Fergusona w 1992 roku, aż wreszcie Szkot zajął pierwsze miejsce w roku 1993. Na pytanie, czy zdawał sobie sprawę z zagrożenia, jakie stanowi jego rodak, Graham odpowiada:

– Tak. Wiedziałem od chwili, w której go poznałem. Zajęło mu to dłużej niż się spodziewałem, i prawdopodobnie dłużej niż on sam się spodziewał, ale wiedziałem, że będzie osiągał sukcesy. – I dodaje – Wiedzieli to też zarządzający klubem. Kiedy ludzie mówili, że miał wystarczająco dużo czasu i powinni się go pozbyć, próbowałem się dowiedzieć, dlaczego wydawali się z niego tacy zadowoleni. Widzieli, że klub rośnie. Widzieli, że jak zawsze sprowadza najlepsze dzieciaki – mówi Graham. Takie jak Giggs. I Beckham, który był też sprawdzany przez Tottenham. Jednak Ferguson musiał zainwestować w doświadczonych piłkarzy na okres przejściowy, a pierwsze „dywidendy” nie robiły wrażenia na postronnych obserwatorach.

Próbował pozyskać z Newcastle Beardsleya, znakomitego partnera Gary’ego Linekera w reprezentacji Anglii, ale mógł tylko patrzeć, jak zamiast tego dołącza do Kenny’ego Dalglisha w Liverpoolu. To była bolesna porażka, lecz nie tak ośmieszająca jak samobój, który kosztował go Johna Barnesa. Barnes i Beardsley użyczali Liverpoolowi takiej klasy, jakiej na Anfield jeszcze nie widziano, a bête noire (złe duchy) Fergusona wkrótce zabrali dwa kolejne mistrzostwa tuż spod jego nosa. Tego pierwszego lata Graham Taylor, ówczesny menedżer Watfordu, zaoferował mu Barnesa za dziewięćset tysięcy funtów, ale Ferguson zbyt długo się ociągał i obwiniał później sztab United, twierdząc, że jako nowy w angielskim futbolu powinien otrzymać lepsze wskazówki. Trzy lata po tym, jak cały świat widział cudownego gola Barnesa w meczu Anglii z Brazylią na Maracanie?! To była niesamowicie cienka wymówka.

Z zawodnikami, których w głównej mierze odziedziczył, Ferguson wzniósł United z jedenastego na drugie miejsce w swoim pierwszym pełnym sezonie, 1977/78. Było tylko dwóch nowych piłkarzy i w każdym wypadku umowy transferowe zadowoliły zarówno Edwardsa, jak i Fergusona, ponieważ opłaty zostały wyznaczone przez trybunał i zgadzały się z wyceną United.

Logikę skontaktowania się z Andersonem, gdy był na zgrupowaniu reprezentacji Anglii, potwierdziła stosunkowo skromna opłata transferowa w wysokości dwustu pięćdziesięciu tysięcy funtów. Brian McClair z Celtiku kosztował osiemset pięćdziesiąt tysięcy, ale natychmiast zrewanżował się doskonałą grą. Miał pewne cechy upodabniające go do środkowego napastnika, Marka McGhee, który był pierwszym zakupem Fergusona dla Aberdeenu: ruchliwość, inteligencję i gotowość do wzięcia na siebie odpowiedzialności za zespół. Jednak strzelał też mnóstwo goli. Od razu został pierwszym piłkarzem United od czasów George’a Besta, który złamał barierę dwudziestu bramek w jednym sezonie ligowym (łącznie zdobył dwadzieścia cztery, w tym pięć z karnych). Tymczasem Anderson dawał drużynie siłę oraz napędzał ją z obrony – i wprowadził ożywienie do szatni.

Tuż przed świętami Bożego Narodzenia dokonano szalenie istotnego transferu w postaci Steve’a Bruce’a, który przeszedł z Norwich City za osiemset dwadzieścia pięć tysięcy funtów. Cena okazała się całkiem atrakcyjna, ponieważ Bruce, choć ani szybki, ani elegancki, był środkowym obrońcą z dodatkowymi zaletami w postaci przywództwa, lwiej odwagi i talentu do strzelania goli. Dał mu on wieczną sławę, gdy zdobył dwie bramki i poprowadził United do zwycięstwa w ekscytującym meczu z Sheffield Wednesday na ostatniej prostej wygranego wyścigu o mistrzostwo w 1993 roku.

Fakt, że Ferguson zaczynał się przyzwyczajać, stał się oczywisty w Boxing Day[16], kiedy United przegrali na wyjeździe z Newcastle, a Bryan Robson, rzadko nękany gniewem szefa, poczuł go w pełnej mocy. Był tam Gordon Strachan.

– Pamiętam, że wróciłem do domu i powiedziałem żonie, że widziałem dzieciaka, który był fenomenalny. Grał dla Newcastle, nazywał się Paul Gascoigne i sprawił Bryanowi Robsonowi tyle problemów, że Fergie wyzywał Bryana z ławki rezerwowych.

Ferguson postanowił kupić Gascoigne’a i w lecie 1988 roku, gdy menedżer Newcastle Willie McFaul odrzucił jego zapytanie, spróbował bezpośredniego kontaktu. Bezprawnie, rzecz jasna! Tuż przed wyjazdem na wakacje odebrał telefon od Gascoigne’a i usłyszał, że dołączy do United. Jednak kiedy był na Malcie, Ferguson odkrył, że „Gazza” przeszedł do Tottenhamu. Udało mu się jednak sprowadzić Hughesa z powrotem na Old Trafford, a z Aberdeenu ściągnął Jima Leightona, żeby bronił bramki.

To był całkiem dobry sezon, typowy dla Fergusona pod tym względem, że doszło w nim do charakterystycznego, tendencyjnego lamentu, skierowanego w stronę Bobby’ego Robsona. Spowodowany był faktem, że reprezentacja Anglii grała sparing w Izraelu trzy dni przed tym, jak United pojechali do Londynu na piątą rundę FA Cup z Arsenalem i przegrali 1:2. W rzeczonym sparingu nie wziął udziału żaden piłkarz którejkolwiek drużyny. Przy wygłaszaniu komentarza Ferguson nie wziął też pod uwagę, że gdy zaledwie dwa lata wcześniej prowadził jednocześnie Aberdeen i Szkocję, wcisnął dwa międzynarodowe mecze towarzyskie w miesiącu, w którym jego klub grał nie mniej niż sześć spotkań w ciągu dwudziestu dwóch dni. Jednym z tych meczów towarzyskich było co prawda coroczne, tradycyjne starcie z Anglią, ale drugi został zorganizowany nigdzie indziej, lecz w Izraelu. Co więcej, w obu sparingach wystawił do gry Williego Millera i Aleksa McLeisha, a w jednym – Jima Betta. Po raz kolejny jego fotograficzna pamięć sama wybierała swoje obrazy…

Ferguson pokazał też swój znak rozpoznawczy podczas incydentu z Kennym Dalglishem w Liverpoolu, w kwietniu sezonu 1987/88. Mecz skończył się wynikiem 3:3, a Alex udzielił później wywiadu radiowego, w którym dawał do zrozumienia, dość dobitnie – „Wielu menedżerów musi wyjeżdżać stąd, krztusząc się własnymi wymiotami” – że rywale i sędziowie czują na Anfield nadmierną presję. Dalglish, przechodząc obok z dzieckiem w ramionach, rzucił do dziennikarza:

– Możesz równie dobrze pogadać z moją córeczką, od niej usłyszysz więcej sensownych rzeczy.

Irytacja Fergusona po remisie na Anfield była oznaką postępu; Liverpool był zdecydowanie najlepszą drużyną w Anglii. Dziewięć dni później, gdy pokonali Nottingham Forest 5:0 na Anfield, wielki sir Tom Finney opisał ich występ jako najlepszą rzecz, jaką kiedykolwiek widział na boisku piłkarskim.

Gdy stało się jasne, że United nie zdobędą w tym sezonie żadnego trofeum, Ferguson zajął się przyszłością – a przyszłość Arthura Albistona znajdowała się gdzie indziej.

– Wróciłem do zdrowia – opowiada – i wygraliśmy kilka meczów, ale potem zostałem posadzony na ławce, z czym się nie zgadzałem. Powiedziałem mu więc o tym. „Rozumiem, jaki masz kłopot”, odpowiedział. Muszę mu oddać, że trzymał mnie w drużynie i jeździłem ze składem na mecze. Wiedział, że będąc w klubie od tak dawna [Albiston zaliczył prawie pięćset występów] będę czuł ból. Od czasu do czasu prosił mnie, żebym zamienił słówko z jakimś młodszym zawodnikiem z rezerw. Dobrze mnie traktował i mam do niego szacunek.

Ferguson nigdy nie krzyczał na dobrze wychowanego Albistona. Nigdy? Cóż, rzadko kiedy…

– Jedyny raz jaki pamiętam, to gdy on i Archie Knox grali na siłowni w head tennisa[17]. Wykonywałem wtedy obok ćwiczenia rehabilitacyjne, a oni zaczęli się kłócić czy piłka wyszła na aut, czy nie. Alex spytał mnie o zdanie i powiedziałem, że Archie ma rację. Dostałem za to niezłą jazdę. Za wyrażenie szczerej opinii! – uśmiecha się Albiston. – Nie wydaje mi się, żeby to był pierwszy raz.

Wkrótce Albiston odszedł do West Bromwich Albion, gdzie znów spotkał się z Atkinsonem. Było mu przykro, że ominie go zapowiadający się ekscytująco okres w historii United. Co prawda nigdy nie sprawili, że Liverpool musiał nerwowo spoglądać za siebie w drodze po mistrzostwo, ale awans o dziewięć miejsc sugerował poważne postępy.

Mimo to kibice nie byli przekonani. Na ostatnim w sezonie meczu u siebie, z Wimbledonem, stawiło się dwadzieścia osiem tysięcy czterystu widzów. Jednak gdy Ferguson pojechał z Bobbym Charltonem do Barcelony, by sfinalizować wart milion osiemset tysięcy funtów transfer Marka Hughesa, panował w nim nieograniczony optymizm.

– Nigdy tego nie zapomnę – opowiada. – Rozejrzeliśmy się po tych wysokich trybunach, a zadumany Bobby powiedział: „Powinniśmy być jak Barcelona”. A ja zapytałem: „Czemu nie jesteśmy?”. Na co on: „Nie wiem…”.

Od tej pory Ferguson od czasu do czasu prosił zarząd o powiększenie pojemności Old Trafford. Gdy pojechał do Barcelony po Hughesa, miało pięćdziesiąt sześć tysięcy miejsc, a Camp Nou niemal dwa razy więcej. Dwadzieścia lat później w Manchesterze było już siedemdziesiąt sześć tysięcy, a różnica została zmniejszona do dwudziestu tysięcy. Co więcej, podczas meczów ligowych na Old Trafford trudno znaleźć puste krzesełko.

W sezonie 1988/89 to było niewyobrażalne. Pomimo Hughesa i McClaira – nie mówiąc o Robsonie – United mieli kłopoty z bramkami, zdobywając zaledwie czterdzieści pięć w trzydziestu ośmiu kolejkach ligi, a na początku maja, gdy na Old Trafford przyjechał Wimbledon, bilety kupiło tylko dwadzieścia trzy tysiące trzysta sześćdziesiąt osiem osób; na spotkania z Coventry City i Evertonem sprzedano ich trochę więcej.

Strachan opuszcza gniazdo

Ferguson po raz pierwszy mógł się cieszyć efektami szkolenia młodzieży na półmetku zimy w sezonie 1988/89. Po tym jak Queens Park Rangers wywiozło remis 0:0 z Old Trafford w trzeciej rundzie FA Cup, Alex zdecydował się wysłać młody zespół na powtórkę w zachodnim Londynie: był w nim Lee Martin, nieszczęsny Tony Gill, Russell Beardsmore w roli Strachana na prawej stronie oraz siedemnastoletni Lee Sharpe, za którym Ferguson pojechał pewnego deszczowego wieczoru do Torguay, zobaczył jak gra i bez wahania ściągnął go do United (Sharpe reprezentował później Anglię, ale lubił życie nocne, miał problemy ze zdrowiem i nigdy nie udało mu się wykorzystać potencjału).

– Rzeczą, którą chciałem pokazać, była gotowość do awansowania każdego, kto będzie dobrze sobie radził w rezerwach. Dla starszego piłkarza najgorsze jest stracenie miejsca w zespole na rzecz młodszego człowieka. To najlepsza rywalizacja, jaką możesz wywołać w klubie piłkarskim. Nie ma wątpliwości – mówi Ferguson.

Starsi nie mieli żadnej wymówki; nie chodziło przecież o to, że menedżer kupił wielką gwiazdę za wielkie pieniądze i musiał znaleźć dla niej miejsce w składzie. Ferguson uznał więc, że to „interesujące”, iż Strachan, Robson i Whiteside chcieli pojechać z zespołem do zachodniego Londynu, mimo że byli kontuzjowani. Wspomniał o tym Archiemu Knoksowi, który powiedział, że wyraźnie martwią się młodymi zawodnikami przebijającymi się do zespołu. A więc wziął ich ze sobą.

Zobaczyli ekscytujący mecz, który United wygrałoby 2:1, gdyby nie wyrównujący gol w końcówce. Jednak United i tak awansowali, zwyciężając 3:0 w trzecim meczu, rozegranym znów na Old Trafford. Potem przeszli przez Oxford United i, po powtórce, Bournemouth. Drużyna Fergusona była w ćwierćfinale i miała wystąpić u siebie, choć przeciwko doskonałej ekipie Nottingham Forest, która wkrótce wygra Puchar Ligi. Okazało się to początkiem kryzysu. Przed końcem sezonu United nie tylko spadli z piątego na jedenaste miejsce, pozwolili też Forest zniszczyć ich nadzieje na zdobycie FA Cup, grając w bierny sposób, który rozzłościł ich menedżera.

Nie podobałaby mu się zresztą żadna porażka z Brianem Cloughem; uważał go za osobę grubiańską i został przez niego zlekceważony przynajmniej raz, gdy on i Edwards przyjechali bez zapowiedzi na należący do Forest stadion City Ground. Usłyszeli wtedy, że menedżer jest niedostępny. Gdzie, pytał Ferguson, była pasja, którą mają odznaczać się jego zespoły? A jednak siedmiu piłkarzy grających tamtego dnia w jego zespole to transfery Aleksa.

Byli nimi Leighton, Bruce, McClair i Hughes. Pożyteczny Mal Donaghy z Luton Town grał u boku Robsona. Kolejny to były skrzydłowy Dundee United, Ralph Milne, którym Ferguson bez powodzenia próbował zastąpić Jespera Olsena (pomyślcie tylko, że to mógł być John Barnes!). I nastoletni, obiecujący Sharpe. Jednak główny wniosek, do którego doszedł Ferguson, był taki, że musi się pozbyć Strachana, który według niego przestraszył się Stuarta Pearce’a.

Dwa dni później Ron Atkinson, wtedy już menedżer Sheffield Wednesday, zaoferował Fergusonowi dwieście tysięcy funtów. Ferguson zadzwonił do Howarda Wilkinsona z Leeds United, któremu obiecał dać znać, jeśli Strachan kiedykolwiek stanie się dostępny, i poprosił o trzysta tysięcy funtów, na które Wilkinson się zgodził. W weekend Strachan zadebiutował w Leeds. Miał trzydzieści dwa lata i zszedł o ligę w dół, ale nie na długo. W następnym sezonie Leeds awansowali jako mistrzowie, a Strachan dostał list z gratulacjami od Fergusona.

Dwa sezony później byli mistrzami całej Anglii. Strachan zdobył ten tytuł szybciej od Fergusona. Leeds, z Garym McAllisterem, Davidem Battym i Garym Speedem, który dołączył do Strachana we wspaniale zrównoważonej linii pomocy, pokonali United Fergusona w ostatniej rundzie walki o tytuł. Tym razem nie było listu…

Bieg tych zdarzeń nie oznaczał jednak, że Ferguson popełnił gafę pozbywając się Strachana.

– Ludzie tak mówili, ale miał rację, gdy mnie sprzedawał – mówi Strachan.

Następca, którego chciał pozyskać Ferguson, przeszedł do innego klubu, ponieważ United nie mogli wyrównać zarobków, które Rangersi zaoferowali Trevorovi Stevenowi, by opuścił Everton na rzecz Szkocji (były klub Fergusona stał się wielce i, jak się później okazało, nadmiernie ambitny). Jednak ich współpraca była skończona. Strachan stał się czerstwy. Transfer na Elland Road pozwolił mu odżyć. Nigdy nie grałby w ten sposób pod wodzą Fergusona w United.

Konsekwencja porażki z Forest na Old Trafford, przez którą Strachan został wysłany do Howarda Wilkinsona w Leeds, była taka, że gra United zaczęła słabnąć. Gdyby chodziło tylko o to…

Forest awansował do półfinału, gdzie miał się spotkać z Liverpoolem na neutralnym stadionie Hillsborough, obiekcie Sheffield Wednesday, gdzie podczas rozpoczęcia meczu zginęło dziewięćdziesięcioro sześcioro kibiców ściśniętych w sektorze Liverpoolu na trybunie Leppings Lane End. Jednym z pierwszych, który zadzwonił do Kenny’ego Dalglisha, był Ferguson.

Mecz został przerwany i powtórzony trzy tygodnie później na Old Trafford, gdzie Liverpool wygrał 3:1. Później pojechali na Wembley i pokonali Everton w finale. Zespół Dalglisha, mimo wielkiego stresu związanego z żałobą, nadal wygrywał w lidze i zdobyłby mistrzostwo, gdyby nie doszło do najbardziej dramatycznego zwrotu w historii rozgrywek.

By wygrać rywalizację o tytuł z Arsenalem Liverpool musiał jedynie powstrzymać piłkarzy George’a Grahama przed wygraniem na Anfield dwoma bramkami w ostatnim meczu sezonu. Przegrywali jedną aż do dziewięćdziesiątej czwartej, ostatniej minuty, gdy na 2:0 podwyższył Michael Thomas. Ferguson, który oglądał mecz w telewizji, cieszył się jak kibic Arsenalu.

– Nie przypominam sobie, żebym kiedyś był tak zachwycony, że ktoś strzelił gola. Musisz pamiętać, że przychodząc do Manchesteru, obawiałem się Liverpoolu – mówi.

Ferguson wierzył, że to bolesne strącenie ich z grzędy może mu pomóc, mimo że jego własna drużyna skończyła sezon dziesięć miejsc i dwadzieścia pięć punktów za mistrzem kraju.

Witamy w piekle

W United – niezależnie od tego, co działo się z Liverpoolem – sytuacja musiała ulec poprawie. I tak się stało, ale dopiero po tym, jak uległa… pogorszeniu. Sezon 1989/90 był najbardziej piekielnym rokiem Fergusona, a jednak na samym końcu pojawiło się światełko w tunelu, ponieważ zdobył pierwsze trofeum. To był sezon, w którym było wszystko, również najbardziej kuriozalne przedmeczowe przedstawienie, wykonane przez niejakiego Michaela Knightona.

Tło sprawy było takie, że Martin Edwards zadłużył się na milion funtów, by kupić pięćdziesiąt i dwie dziesiąte procent udziałów w United (jego ojciec zostawił mu tylko szesnaście procent), a teraz chciał je sprzedać. Wcześniej zainteresowanie wyrażał Robert Maxwell – przedsiębiorca, szycha medialna i właściciel Oxford United – ale z czasem na światło dzienne wyszły jego ciemne interesy. W trakcie tych zajść Edwards zyskał wielu wrogów wśród fanów United. Jednak teraz United, podobnie jak Edwards, potrzebowali pieniędzy z powodu Hillsborough i Raportu Taylora. Modernizacja trybuny Stretford End na Old Trafford, projekt bliski sercu Edwardsa, kosztowałaby dziesięć milionów funtów, których w kasie klubu zwyczajnie nie było. Edwards już przedtem powiedział Fergusonowi, że sprzeda udziały każdemu, kto zapłaci mu za nie dziesięć milionów funtów i zobowiąże się do przebudowy Stretford End.

I właśnie wtedy na scenie pojawił się Knighton. Ten uprzejmy człowiek – trochę za pulchny jak na trzydziestosiedmiolatka, którego, jak ustaliliśmy, tylko kontuzja powstrzymała przed zrobieniem kariery w Coventry City – poznał Edwardsa latem 1989 roku poprzez pośrednika. Wyjaśnił, że zarobił mnóstwo pieniędzy na nieruchomościach i zgodził się na oba warunki postawione przez prezesa. Edwards, nie wiedząc, że w futbolu dojdzie do spektakularnego boomu, który pozwoli na znacznie potężniejsze zarobki, pomyślał, że spełniły się jego marzenia – i zgodził się na sprzedaż.

Gdy dowiedzieli się o tym pozostali dyrektorzy, zapanował niepokój – podejrzewali, że Knighton, pomimo swojego szkockiego zamku, w którym przyjął Edwardsa, może mieć kłopoty z wygenerowaniem funduszy potrzebnych do zakładanych inwestycji – i zażenowanie, które pierwszego dnia sezonu stało się aż zbyt jawne.

Godzinę przed meczem United z Arsenalem, nowym mistrzem kraju, Ferguson był z George’em Grahamem na filiżance herbaty, gdy kit man[18], Norman Davies, powiedział, że Knighton poprosił o strój United do założenia. Ferguson zaśmiał się i nie miał nic przeciwko, ale zażartował, że drużyna została już wybrana.

Wkrótce Davies pojawił się ponownie, a to, co powiedział, zmusiło Fergusona do włączenia monitora, który pokazywał boisko. Był tam Knighton, który przedstawiał się kibicom, truchtając w stronę koła środkowego i żonglując piłką w swoim stroju, docierając aż do bramki przy Stretford End, gdzie wbił ją do pustej siatki.

– Zacząłem mieć złe przeczucie na temat mojego nowego prezesa – mówi Ferguson. Był to jednak znakomity popis, a następujące po nim zwycięstwo 4:1 nad mistrzami Grahama tylko poprawiło dobre nastroje kibiców.

Autorem jednej z bramek był nowy członek składu, Neil Webb pozyskany z Nottingham Forest. W zespole znalazł się też dopiero co kupiony z Burnley Michael Phelan, a wkrótce transferów miało być jeszcze więcej.

Czy Ferguson starał się ściągnąć na południe McLeisha z Aberdeenu, by partnerował Bruce’owi? W autobiografii o tym nie pisze. Jednak wiele lat później McLeish – wypowiadając się przed meczem pomiędzy jego Birmingham City a United Fergusona – utrzymywał, że złożono za niego ofertę. Opowiedział długą i zabawną historię na temat swego byłego szefa.

Działo się to w 1984 roku, gdy McLeish, choć miał podpisać nowy kontrakt z Aberdeenem przed wyjazdem na letni odpoczynek, usłyszał o zainteresowaniu Tottenhamu i powiedział dziennikarzowi, że ma „otwarty umysł”. Ferguson to przeczytał i zaprosił go do siebie. McLeish powiedział, że transfer może poczekać do końca wakacji, ale Ferguson nalegał.

– A więc jadę się z nim spotkać – mówi McLeish – i gdy wysiadam z samochodu mówię do Gill [jego żony], że powiem mu, iż przyszedł czas na zmiany. Ale nie miałem agenta. Teraz jest znacznie łatwiej, ponieważ piłkarze schodzą na dalszy plan i pozwalają swoim agentom spotykać się z menedżerami. Powiedziałem Gill, że wrócę za pięć minut, ponieważ spodziewałem się, że się wścieknie i wyrzuci mnie ze swojego biura.

– Wtedy pukam do jego drzwi, słyszę to kasłanie i uginają mi się nogi. „Cześć, szefie”, mówię. „Co to za gówno w gazetach?”. „Cóż, szefie, chciałbym spróbować sił tam na południu”. „Chodzi o pieniądze, tak?”. „Cóż”, mówię, „ich oferta mnie jakoś szczególnie nie zadowoliła…”. „Ty i Willie Miller doprowadzicie ten klub do bankructwa”, mówi. „Dam ci piątkę tygodniowo więcej”. A ja mówię: „okej”.

– Wiem, to niedorzeczne. Ale potrafił być bardzo przekonujący. Gdy wróciłem do samochodu, Gill spytała mnie, czy zaczynamy się pakować, a ja odpowiedziałem, że właśnie uzgodniłem nowy, trzyletni kontrakt. Odparła, że wiedziała, iż tak będzie.

Gdy Ferguson odszedł z Aberdeenu, na kontrakcie McLeisha pozostawał jeszcze jeden rok. Powiedział mu, że wróci po niego, by zabrać go do United.

– Zadzwonił do mnie i powiedział, że miał z prezesem porozumienie, które pozwalało mu zgłosić się po kilku z nas, Jima Leightona, Williego Millera, mnie… Ale gdy miał za mnie złożyć ofertę, uznał, że Aberdeen żąda za dużo pieniędzy.

McLeish miał wtedy trzydzieści lat. Niezależnie od tego, ile żądał za niego Aberdeen, dwa miliony czterysta tysięcy funtów, które Ferguson zapłacił Middlesbrough w zamian za dwudziestoczteroletniego Gary’ego Pallistera było kwotą o wiele większą. To była największa opłata w historii brytyjskich klubów piłkarskich.

United pozyskali Paula Ince’a z West Ham United i Danny’ego Wallace’a z Southampton. Opłaty za Webba, Phelana, Pallistera, Ince’a i Wallace’a zsumowały się do kwoty ośmiu milionów dwustu pięćdziesięciu tysięcy funtów. Edwards odchudził portfel bardziej niż kiedykolwiek – przypuszczenie, że wkrótce przekaże go w ręce Knightona, mogło mieć coś wspólnego z tą nagłą ekstrawagancją, a Ferguson w pełni to wykorzystał.

Na początku października, gdy Edwards poszedł za radą dyrektorów i wycofał się z umowy z Knightonem, którego pieniądze okazały się być pożyczką z Bank of Scotland, w drużynie było czterech z pięciu nowych piłkarzy. Webb wypadł z zespołu z powodu poważnej kontuzji, której doznał reprezentując Anglię, i ominęła go szokująca porażka 1:5 w derbach z Manchesterem City. Były też inne rozczarowania, więc gdy pojawiły się pierwsze zimowe przymrozki, czterdzieści siedem tysięcy dwieście siedemdziesięcioro pięcioro kibiców, którzy radowali się z triumfu nad Arsenalem, obróciło się przeciwko klubowi.

Było zdecydowanie gorzej niż kiedykolwiek pod wodzą Atkinsona, twierdzi Edwards. Mimo wszystkich wydatków transferowych United zostali wyeliminowani z Pucharu Ligi przez Tottenham na Old Trafford i rozpoczęli grudzień na dziesiątym miejscu w lidze. Gdy pod koniec miesiąca, w którym United zdobyli tylko dwa punkty w sześciu meczach, Ferguson obchodził czterdzieste ósme urodziny, jego zespół był piętnasty na dwadzieścia miejsc. Podczas porażki u siebie z Crystal Palace kibice rozwinęli flagę, która mówiła Fergusonowi, że czas odejść. „To był dla mnie okropny miesiąc”. Nie opowiadał o głębi swoich problemów nikomu, nawet Knoksowi, a rodzinie prezentował prowokująco nonszalancką twarz.

– Tata nigdy nie zabierał pracy do domu – mówił jego syn Darren w rozmowie z „Sunday Times” w 2009 roku, gdy był menedżerem Peterborough United. – Pamiętam, jak wrócił do domu w dniu, w którym United przegrali 1:5 z City. Tylko się śmiał, nie dlatego, że go to nie obchodziło, ale dlatego, że była to po prostu jedna z tych rzeczy, które mogą stać się w futbolu, rzecz, której nie możesz przewidzieć, i której nie możesz za bardzo zapobiec.

A więc w ciszy własnego umysłu Alex Ferguson spędzał tę długą, chłodną zimę, kwestionując swoje metody, przyzwyczajenia, wszystko. Czy był tylko kolejnym menedżerem wygrywającym w Szkocji, ale nie mogącym zrobić tego na południu? A potem rozlosowano pary Pucharu Anglii.

– Nottingham Forest, prawdopodobnie najlepsza pucharowa drużyna w kraju. Na wyjeździe. Ja pierdolę! Tamtego wieczoru zadzwonił do mnie Bob Cass [pracujący w „Mail On Sunday”, był jednym z jego ulubionych dziennikarzy], żeby spytać mnie o moją reakcję po losowaniu. Co mogłem powiedzieć? Jedziemy tam z wielkim optymizmem!

To było wiele lat później i mógł się z tego śmiać, ale jadąc do Nottingham Ferguson był wdzięczny Edwardsowi za jego słowa: „Cokolwiek się stanie, zostajesz”. Doceniał ten gest i uważał go za próbę podniesienia na duchu, ale Ferguson był zbyt podłamany, by go w pełni odwzajemnić.

– Każdy ma swoją dumę i każdy ma swoją wrażliwość, jeśli chodzi o to, co ludzie myślą na twój temat, co piłkarze myślą na twój temat i co ludzie o tobie piszą – zastanawiał się później.

Nigdy nie był jednym z tych menedżerów, którzy twierdzą, że nie czytają gazet.

– Najbardziej pomógł mi w tym okresie Paul Doherty – mówi.

Doherty miał wiedzę na temat piłki i mediów. Był synem Petera Doherty’ego – wspaniałego piłkarza, który został później selekcjonerem rodzimej Irlandii Północnej, prowadząc ją na mistrzostwach świata w 1958 roku – i szefem działu sportowego w stacji Granada Television. Miał dużą posturę i przyjacielską naturę, która sprawiała, że zwykł nazywać Fergusona „młodym człowiekiem”.

Pewnego dnia przyszedł do Fergusona, proponując radę, a Alex go wysłuchał.

– Lubiłem Paula – opowiada. – Mówił prosto z mostu. Zaczął od tego, że prawdopodobnie powie mi więcej niż chciałbym usłyszeć, ale jako człowiek z mediów może mi pomóc. Powiedziałem: „Co?”. A on odparł, że kiedy idę na konferencję prasową po meczu, powinienem się nie śpieszyć i dać sobie porządne pół godziny na zebranie myśli. Niezależnie od wyniku. „Ponieważ ci kolesie”, powiedział, „chcą cię zabić. Tydzień w tydzień, czekają aż się złamiesz”.

Ferguson się nie złamał – przynajmniej nie przez następnych parę lat, a do tej pory wygrał już kilka pucharów i był w stosunkowo mocnej pozycji. To stało się, gdy United próbowali wyprzedzić Leeds i objąć prowadzenie w lidze w końcówce sezonu 1991/92. Pojechali do West Hamu, który nie miał już szans na utrzymanie, i przegrali z drużyną, której występ Ferguson opisał niemalże jako „obsceniczny” (później przyznał, że było to znieważenie dumy klubu ze wschodniego Londynu, spowodowane nieszczęściem jego drużyny). Zauważalny przejaw paranoi… Jednak do tego czasu, jak mówi Edwards, w zarządzie panowało przekonanie, że oczekiwanie na tytuł nie potrwa już długo.

Ferguson nie znał oczywiście przyszłości, gdy trwała zima sezonu 1989/90. Siódmego stycznia przyjechał na City Ground, należące do Nottingham Forest, bez kontuzjowanych Robsona, Webba, Ince’a, Sharpe’a i Wallace’a, ale w drugiej połowie, jak odnotowuje w autobiografii, „podanie Marka Hughesa pozwoliło Robinsowi strzelić gola, który ustawił spotkanie”.

Gol uznawany, jakkolwiek mitycznie, za to, co uratowało karierę Fergusona w United, zasługuje na bardziej szczegółowy opis. Gdy Forest próbują podać do Toddy’ego Örlygssona na prawym skrzydle, z determinacją atakuje go Lee Martin, który utrzymuje piłkę w boisku i podaje ją do środka, do Hughesa. Wtedy zaczyna się akcja bramkowa. Zwykły piłkarz mógłby spróbować znaleźć Marka Robinsa tradycyjnym dośrodkowaniem prawą stopą z lewej strony. Jednak Hughes nie dawał niskiemu Robinsowi większych szans w powietrznym pojedynku. A więc używając zewnętrznej części prawej stopy podkręcił piłkę za środkowych obrońców Forest, Desa Walkera i Steve’a Chettle’a, a rotacja piłki sprawiła, że wróciła przed bramkę, gdzie Robins znajdował się tuż przed Stuartem Pearce’em i, gdy odbiła się od błotnistego boiska, strzelił głową obok Steve’a Suttona.

Przed ostatnim gwizdkiem sędzia jeszcze słusznie nie uznał gola, który dałby Forest wyrównanie.

– United przechodzą dalej – westchnął Barry Davies na antenie BBC. – W końcu trochę radości dla Aleksa Fergusona.

Jednak ani Hughes, ani Robins nie usłyszeli pewnych szczególnych podziękowań. W 2009 roku, gdy Robins był menedżerem Barnsley, a Ferguson przyjechał z drużyną United na Oakwell na mecz Pucharu Ligi, jego stary szef zażartował, że strzelił gola tylko dlatego, że popchnął go Pearce.

– Świetnie! Czy uratowałem jego pracę? Tak, uratowałem! Nigdy mi nie podziękował, ale był menedżerem, dla którego grało się wspaniale. Ludzie mówili, że jest pod presją, ale jako młody piłkarz próbujący przebić się do zespołu, byłem nieświadomy, co dzieje się wokół niego.

Problemom Fergusona, które trwały jeszcze długo po zwycięstwie nad Forest, z bliższej perspektywy mógł się przyjrzeć jego syn Darren. Wkrótce United przyjęło też na treningi Ryana Wilsona-Giggsa. Z perspektywy czasu lista związanych z klubem uczniów odnalezionych przez Kidda i skautów wygląda imponująco. Są się na niej nie tylko Beckham, Scholes, Butt i Gary Neville, ale też Ben Thornley i Chris Casper, których obiecujące kariery zrujnowały kontuzje, oraz Keith Gillespie, który przeszedł do Newcastle i jeszcze dalej, stając się doświadczonym reprezentantem Irlandii Północnej, jak również Robbie Savage, który mógł uprawiać swój dynamiczny futbol w Leicester, Blackburn i innych miejscach, stając się ważnym graczem dla Walii.

– To był częściowo powód, dla którego mieliśmy taką wiarę w Aleksa – mówi Edwards. – Jakość młodych piłkarzy wychodzących ze szkółki była zadziwiająca. Kibice wciąż byli jednak bardzo nieszczęśliwi. Wszystko, co mogli zobaczyć, to fakt, że dokonaliśmy pięciu wielkich transferów, a wyniki wydawały się coraz gorsze…

Ty gnoju!

Nawet gdy United wygrywali mecze pucharowe – 1:0 z Hereford, 3:2 z Newcastle, 1:0 z Sheffield United – ich forma ligowa pozostawała ponura i dopiero w końcówce marca zanotowali serię zwycięstw nad Southamptonem, QPR, Coventry i Aston Villą, która odsunęła od nich widmo spadku. Robins strzelał gole w pierwszych trzech spośród tych meczów, wchodząc z ławki rezerwowych. Odwdzięczył się Fergusonowi za miejsce w pierwszym składzie, zdobywając obie bramki w czwartym i dając United wygraną 2:0 z Villą. Później miał też swój wkład w spotkaniach pucharowych.

Na początku kwietnia, gdy Ferguson zabrał piłkarzy za Manchester na półfinał przeciwko Oldham Athletic, energicznej drużynie pucharowej prowadzonej przez Joe Royle’a, Robins wszedł z ławki rezerwowych, ale nie strzelił gola i mecz skończył się remisem 3:3. Tego dnia w ogóle padło całkiem sporo bramek, ponieważ w drugim półfinale Crystal Palace Steve’a Coppella, mimo kontuzji Iana Wrighta, która przerwała słynny duet napastników z Markiem Brightem, pokonało Liverpool 4:3.

Trzy dni później Ferguson znów posadził Robinsa na ławce. Znów wprowadził go w miejsce Lee Martina. I tym razem zadziałało! Robins przyjął podanie od Phelana i oddał fachowe, niskie uderzenie z dala od rąk bramkarza Oldham, Jona Hallwortha. United jechali na Wembley!

Praca nad zespołem wciąż trwała, co podkreślała ich skromna pozycja w tabeli. Jednak Ferguson obniżył średni wiek drużyny, przenosząc do niej młodych Martina i Robinsa oraz kupując Ince’a (dwadzieścia jeden lat), Pallistera (dwadzieścia cztery), Wallace’a (dwadzieścia pięć), Webba (dwadzieścia sześć), a nawet dwudziestosiedmioletniego Phelana.

Nadal były problemy. Co prawda przybycie wysokiego i szybkiego Pallistera, który miał uzupełniać kierującego zespołem Bruce’a, dało Fergusonowi duet obrońców na obraz Millera i McLeisha – mimo straszliwej porażki z Manchesterem City na początku ich boiskowej współpracy – którzy chronili bramkę Leightona w Aberdeenie, to forma bramkarza przyprawiała go o ból głowy. Ferguson rozważał nawet posadzenie Leightona na ławce w półfinale przeciwko Oldham, ale odwiódł go od tego Archie Knox, stwierdzając, że tylko przyczyniłby się do dalszego osłabienia pewności siebie bramkarza.

A więc został w składzie na finał. Jednak po zwycięstwie Palace nad Liverpoolem stało się oczywiste, że będą stanowić poważne zagrożenie w pojedynkach powietrznych, więc plan zakładał, że Leighton będzie wychodził po piłkę tylko pewien, że ją złapie. Niemniej to Palace objęło prowadzenie, gdy ich wielki środkowy obrońca Gary O’Reilly strzelił gola po rzucie wolnym. Robson wyrównał, Hughes wyprowadził United na prowadzenie, ale później z ławki wszedł Wright, który doprowadził do remisu i sprawił, że ten ekscytujący mecz, rozgrywany w zabójczym upale, wymagał dogrywki. Wtedy Wright zdobył kolejną bramkę, tak jak Hughes. Czekała ich powtórka.

Tym razem Ferguson nie wybrał Leightona do składu. Zauważył, że bramkarz zakrył głowę rękami po pierwszym meczu na Wembley – „Jim wiedział, że znów kiepsko się zaprezentował i myślę, że czuł się bezradny” – i postanowił wykorzystać Lesa Sealeya, zarozumiałego londyńczyka, którego wypożyczył z Luton. Nie był tak dobrym bramkarzem jak Leighton, ale był bardziej pewny siebie i, biorąc pod uwagę ówczesny stan psychiczny Leightona, stanowił dla United mniejsze zagrożenie w walce o puchar. Przynajmniej według Fergusona, bo Knox wciąż się nie zgadzał.

W przeddzień powtórki, tuż przed tym, gdy piłkarze zebrali się, by wysłuchać jak menedżer ogłasza skład i przekazuje im instrukcje, Ferguson odbył prywatne spotkanie z Leightonem, który był tak niezadowolony z jego decyzji, że nie tylko nie chciał wysłuchać wyjaśnień menedżera, ale wyszedł z pokoju i nie chciał kontynuować współpracy z Fergusonem, wkrótce udając się na wypożyczenia do Arsenalu i Sheffield United. W lutym 1992 roku wrócił do Szkocji, gdzie dołączył do Dundee, skąd później przeniósł się do Hibernian i z powrotem do Aberdeenu, dochodząc do tak dobrej formy, że w 1998 roku, tuż przed czterdziestymi urodzinami, pojechał na Puchar Świata do Francji.

Z dobrze chronionym Sealeyem między słupkami United przeżyli kilka szokujących fauli Palace i zdobyli Puchar Anglii po golu Lee Martina w drugiej połowie, który pokierował piłkę z półwoleja pomiędzy Nigelem Martynem a bliskim słupkiem. To Webb posłał do niego dobrze wymierzone podanie, nagradzając go za ambitne wejście z lewej obrony. Trwało to trzy i pół roku, ale United Fergusona w końcu miało trofeum!

Gdy wrócili do szatni na Wembley, atmosferę święta zakłócał posępny Leighton. Był tak wyraźnie nieszczęśliwy, że Sealey zaoferował mu na pociechę swój medal. Podczas przyjęcia w sali bankietowej żona Leightona spojrzała się na Fergusona, który spojrzenie odwzajemnił: niemądra decyzja, gdyż pani Leighton, która nie miała zamiaru ustąpić, utrzymała na nim swój pełen pogardy wzrok, podnosząc jednocześnie dwa palce w geście, który raczej nie odnosił się do wiktorii United.

Z powodu długotrwałej ciszy Leightona w tej sprawie, możemy się nigdy nie dowiedzieć, czy Ferguson został potraktowany tak samo, jak menedżer Dunfermline, Willie Cunningham, w 1965 roku: „Ty skurwysynu!”. Aby być uczciwym w stosunku do Fergusona, przynajmniej uprzedził Leightona. Jednak pani Leightonowa nie była w nastroju, by docenić tę uprzejmość.

W każdym razie, Ferguson mógł teraz zamienić pierwsze trofeum w kij do bicia swoich krytyków. Oczywiście wcześniej też nie siedział cicho. Mnie też się dostało, mimo że próbowałem być wyważony w zdawaniu relacji z jego kryzysu. Jakakolwiek nadzieja, że to, bądź długa znajomość z Fergusonem – podczas lotu powrotnego do Aberdeenu z Göteborga w 1983 roku wziąłem łyk szampana z Pucharu Zdobywców Pucharów – zostaną wzięte pod uwagę, została rozwiana, gdy na krótko przed pierwszym półfinałem z Oldham powiedział mi, żebym spieprzał.

Główna trybuna na Maine Road miała wewnętrzny rozkład, który przypadł dziennikarzom do gustu, bo przez duże lobby przewijali się ludzie każdego typu, w tym dyrektorzy, piłkarze i menedżerowie. Oraz, co zaskakujące – ponieważ tylko kilka klubów zgadzało się na obecność prasy w najbliższym otoczeniu – my.

Ferguson przemawiał do swoich żołnierzy w szatni znajdującej się piętro niżej, przygotowywał ich do bitwy, a przechodząc obok mnie dał mi tę cenną wskazówkę. Wiedziałem, w jaki sposób mówi Ferguson i inni członkowie szkockiej społeczności piłkarskiej. Przekleństwa często były wykorzystywane jako forma czułości. Nie w tym wypadku.

Gdy się na niego gapiłem, powiedział to znowu, machając w moją stronę palcem i dodając, że jestem pizdą, po czym poszedł dalej. W poniedziałek zadzwoniłem do jego biura. Od razu rzucił słuchawką. Zostawiałem wiadomości, na które nie odpowiadał. Chciałem spytać go, dlaczego zrobił to publicznie, skoro wystarczyłaby rozmowa na osobności, jakkolwiek ostra. Przede wszystkim byłem jednak ciekaw, co go zdenerwowało. Pomysł, że uraził go jeden z moich artykułów wywoływał u mnie dezorientację; byłem wtedy wielkim fanem Fergusona, często w obliczu sceptycyzmu moich kolegów dziennikarzy, którzy nie doceniali jego osiągnięć w Szkocji bądź wątpili, że może je powtórzyć na większej scenie. Wyraźnie jednak nie miał ochoty marnować więcej energii na wyjaśnienia…

Kilka tygodni później, gdy sezon ligowy zbliżał się do końca, a United zaczynali koncentrować się na Wembley, przyjechałem na Elland Road na mecz Leeds w środku tygodnia, chcąc zobaczyć Strachana, McAllistera i pozostałych oraz ocenić ich szanse w najwyższej lidze na następny sezon. Od razu wpadłem na Fergusona, Knoksa i Briana Kidda. Po raz kolejny kogoś zaćmiło – ale tym razem mnie! Skądś nabrałem śmiałości, by powiedzieć Fergusonowi, że należy mi się przynajmniej odpowiedź. „Po tym, jak zawsze cię wspierałem!” Przeklinałem nawet, choć przymiotnikowo, i odwróciłem się na pięcie, zostawiając za sobą zaskoczone trio i ich milczące twarze.

Przekazałem swoją wiadomość. Jednak gdy lato dobiegało końca – to było lato Pavarottiego i „Nessun dorma”[19], a „Gazza” wrócił z mistrzostw świata we łzach[20] – oświeciło mnie, że pierwsze trofeum Fergusona dało United prawo do gry w Europie, której granice znów były otwarte dla angielskich drużyn. Gdy wylosowali węgierski klub Pécsi Munkás w Pucharze Zdobywców Pucharów, moja gazeta poprosiła mnie, żebym pojechał do Budapesztu na mecz rewanżowy. Byliśmy w hotelu drużyny w wieczór przed spotkaniem, a słysząc, że Ferguson jest w drodze do baru, popijałem z zainteresowaniem połączonym z nerwowością.

Przyszedł Ferguson – szczerzący się, witający się z każdym w pobliżu. Kiedy doszedł do mnie, spytał co piję. Gdy kłótnia z Fergusonem się kończy, zazwyczaj się o niej zapomina, chyba że ktoś zrobił coś naprawdę niegrzecznego. A powiedzenie piździe, żeby spierdalała, najwyraźniej nie podchodzi pod tę kategorię.

Co go rozdrażniło? Ktoś zasugerował, żebym sprawdził pewien artykuł, który napisałem dla „The Independent”. Zawierał akapit, z którego wynikało, iż „sprawy na Old Trafford” zaczynały „wymykać się spod kontroli Fergusona”. Kwestionowanie kontroli Fergusona – nie do zaakceptowania!

UNITED: KROKI

KU WIELKOŚCI

Zwycięstwo nad Barceloną

Kilka miesięcy przed zdobyciem przez Fergusona pierwszego trofeum, United zatrudnili Michaela „Neda” Kelly’ego, byłego oficera SAS[21], który po odejściu ze służby założył firmę ochroniarską. Jednym z jego zadań było namierzenie – poprzez siatkę stewardów – i pozbycie się z barów i saloników Old Trafford nieuprawnionych do przesiadywania tam byłych piłkarzy i różnych cwaniaczków, którzy chcieli się napić i najeść za darmo. W dniach meczowych jego obowiązkiem była ochrona samego trenera, ponieważ wciąż sporo fanów żądało odejścia Fergusona, wiele osób nadal traktowało go z nienawiścią, potęgowaną każdym kolejnym przegranym meczem.

Napięcia nie zmniejszył sukces w Pucharze Anglii. Jak opowiada Ned Kelly, ciągła niepewność Fergusona, wzmocniona plotkami, że miałby go zastąpić Bryan Robson, skłoniły menedżera do wezwania kapitana, by ten, patrząc mu prosto w twarz, powiedział czy to prawda. Bo gdyby tak, to chciałby wiedzieć pierwszy.

Tak więc wojna o serca i umysły kibiców oraz władz klubu trwała w najlepsze. Do przeważenia szali potrzebne było jeszcze jedno trofeum. Okazał się nim Puchar Zdobywców Pucharów. United, śladem Aberdeenu Fergusona, który poradził sobie kiedyś z Realem, pokonali teraz w finale inny wielki hiszpański klub – Barcelonę. Najpierw jednak „Czerwone Diabły” uporały się, po wygranych u siebie i na wyjeździe, z Wrexham i Pécsi Munkás, zremisowały 1:1 na Old Trafford z Montpellier, mającym w składzie Laurenta Blanka, by w rewanżu we Francji wygrać 2:0 dzięki znakomitej grze Bryana Robsona. W półfinale United wygrali w dwumeczu 4:2 z Legią Warszawa[22].

Finał z Barceloną był popisem gry jej byłego zawodnika, Marka Hughesa. Po tym zwycięstwie w klubie byli już pewni, że znaleziono właściwego człowieka.

– W tym momencie zrozumieliśmy, że Ferguson zbuduje nam wyjątkowy zespół. Potrzebuje tylko czasu – wspomina Martin Edwards.

Do Bruce’a, Pallistera, Hughesa i Ince’a dołączył w sezonie 1990/91 Denis Irwin – bardzo niedoceniany, ale jak się miało okazać, niezwykle zasłużony dla United obrońca. Ferguson zachwycił się jego grą dla Oldham i nie wahał zapłacić sześciuset pięćdziesięciu tysięcy funtów. Wybór był niezwykle trafny. Irwin siedmiokrotnie zdobył z drużyną mistrzostwo Anglii, wygrał Ligę Mistrzów i odszedł po jedenastu sezonach w wieku trzydziestu sześciu lat na zasadzie wolnego transferu do Wolverhampton. Z nowym klubem wywalczył awans do Premier League, a za każdym razem, gdy występował na Old Trafford, kibice nagradzali go owacją na stojąco. Na lewej obronie występował Clayton Blackmore, kolejny, który przebił się z Akademii Młodzieżowej United w erze Atkinsona, i właśnie w tym roku rozgrywał najlepszy sezon w karierze.

Znacznie wzrosła liczba kibiców na meczach, co zbiegło się z wyplenieniem chuligaństwa ze stadionów. United mieli największą średnią frekwencję w całej lidze, sięgającą niemal czterdziestu pięciu tysięcy widzów na mecz. Z tych wszystkich powodów zarząd postanowił zaufać Fergusonowi, przedłużając z nim kontrakt o cztery lata, z pensją pięćdziesięciu tysięcy funtów rocznie.

Menedżer sam sobie też sprawił przyjemność, pozwalając zadebiutować w lidze synowi, Darrenowi, który w meczu z Sheffield United wszedł z ławki jako zmiennik Bryana Robsona, a potem kilka spotkań zaczął nawet od pierwszej minuty. Niezwykłą radość dała mu też wyjazdowa wygrana z Tottenhamem na White Hart Lane w środku sezonu; w tym meczu za pyskówkę z arbitrem z boiska został wyrzucony Paul Gascoigne.

Kilka tygodni wcześniej Ferguson odnotował rezygnację Margaret Thatcher z fotela premiera Wielkiej Brytanii i szefa Partii Konserwatywnej. Naciskana przez wyznającego poglądy proeuropejskie Michaela Heseltine’a, udzieliła poparcia Johnowi Majorowi, który wprowadził się w jej miejsce na Downing Street 10. Major pełnił wcześniej funkcję ministra skarbu. Będąc wielkim fanem sportu, przede wszystkim krykieta, ale i piłki nożnej (deklarował, że kibicuje Chelsea), bardzo przysłużył się futbolowi, forsując znaczne ulgi podatkowe dla klubów, by te mogły doprowadzić do przebudowania i unowocześnienia stadionów. Było to konieczne po tragedii na Hillsborough.

Inny wielki entuzjasta futbolu dopiero wspinał się po politycznej drabinie. Tony Blair był wówczas kandydatem laburzystów na przewodniczącego partii w Sedgefield w hrabstwie Durham, gdzie spędził część dzieciństwa i stał się kibicem Newcastle United. W wieczór finału Pucharu Zdobywców Pucharów, w którym Aberdeen grał z Realem Madryt, miał uczestniczyć w przesłuchaniu przed komisją selekcyjną, która jednak naciskała, żeby odbyć je dopiero po meczu, co przyjął z nieskrywaną radością… Blair aktywnie uczestniczył w kampanii przeciwko rozbrojeniu atomowemu i z dumą deklarował się jako socjalista. Peter Mandelson, widząc w nim młodego, zdolnego, dobrze radzącego sobie z mediami człowieka, skierował go na front laburzystowskich reformatorów. Osiem lat później, gdy Ferguson zdobywał Puchar Zdobywców Pucharów z United, był już członkiem Gabinetu Cieni, zastępując „czerwoną flagę” „czerwoną różą”[23]. Za pięć kolejnych lat miał zostać premierem Wielkiej Brytanii w wieku zaledwie czterdziestu trzech lat.

W trakcie sezonu ligowego United awansowali z trzynastego na szóste miejsce, jednak po drodze drużynie przydarzyło się wiele potknięć. Przegrała 0:4 z Liverpoolem i 0:1 u siebie z Arsenalem w meczu, który został zapamiętany nie dzięki jedynej bramce Andersa Limpara, ale boiskowej bijatyce z udziałem dwudziestu jeden zawodników (nie włączył się w nią jedynie bramkarz „Kanonierów”, David Seaman – ani jako aktywny uczestnik, ani jako rozdzielający). W konsekwencji FA odebrała Arsenalowi dwa punkty, a United jeden, co jednak nie wpłynęło na ich ligową pozycję. Arsenal wywalczył drugi tytuł mistrzowski pod wodzą Grahama, przegrywając tylko jeden na trzydzieści osiem meczów. W tabeli przed United znalazły się między innymi Manchester City i Leeds, które zajęło czwarte miejsce, a Gordon Strachan zyskał tytuł Piłkarza Roku.

Jedynym pocieszeniem było to, że przynajmniej Liverpool i Dalglish zsunęli się z najwyższej grzędy – nawet jeśli czasowo miał ją okupować Arsenal i Graham. Upadek władzy Dalglisha nie był jednak taki, jakiego sobie życzył Ferguson. Ich stosunki w czasach menedżerskich nie były najlepsze, a niechęć sięgała wielu lat wstecz – czasów, gdy nastoletni Kenny był na Ibrox ostro traktowany przez starszych kolegów. Obaj panowie zagrali nawet przeciwko sobie w Old Firm Derby rezerw, gdy Dalglish występował już w Celtiku, a Ferguson wypadł z łask Daviego White’a i został przesunięty do drugiej drużyny.

Praca trenera stopniowo wyssała z Dalglisha radosną osobowość. Stres związany z tragedią na Hillsborough, w połączeniu z codzienną nerwówką utrzymania Liverpoolu na pozycji najlepszego angielskiego klubu, okazały się nie do wytrzymania. Wysypki skórne, nieustanne rozdrażnienie, kłótnie z rodziną sprawiły, że Dalglish miał dość i postanowił zrezygnować. Czarą goryczy okazał się zakończony wynikiem 4:4 mecz Pucharu Anglii z Evertonem, w którym rezerwowy rywali Tony Cottee zdobył dwa gole, a Dalglish nie zrobił ani jednej zmiany. Następnego ranka oznajmił zarządowi, że odchodzi. Jak się miało okazać, mistrzostwo Anglii, które zdobył w poprzednim sezonie, było ostatnim triumfem Liverpoolu przez następnych przynajmniej dwadzieścia lat.

Tymczasem United wciąż szukali konsekwencji, z jaką grał Arsenal Grahama. Niestety sukcesy przychodziły tylko w Europie. Oprócz przegranego mistrzostwa Fergusonowi nie udało się też obronić Pucharu Anglii – przegrał z Norwich. Najwięcej satysfakcji kibice „Czerwonych Diabłów” znaleźli w meczach Pucharu Ligi, gdzie ich drużyna pokonała na Old Trafford Liverpool i rozgromiła w Londynie Arsenal 6:2, po hat-tricku Lee Sharpe’a. W osobie Sharpe’a Ferguson odnalazł wreszcie swe upragnione skrzydło, na razie lewe, na prawym idealnym rozwiązaniem miał się z czasem okazać Andrei Kanchelskis. W półfinale United wygrali z Leeds, ale w meczu o trofeum na Wembley lepsze okazało się Sheffield Wednesday, prowadzone przez Rona Atkinsona. Jedynego gola w finale strzelił pomocnik John Sheridan, manchesterczyk z urodzenia i wielki fan MU.

Potem jednak United polecieli do Rotterdamu na kolejny finał, w którym dali najlepszy pokaz płynnego, zuchwałego futbolu od czasu renesansu pod wodzą Busby’ego. Nie był to najwybitniejszy z meczów, a mała liczba kibiców Barcelony – wilgotna noc i mnóstwo pustych siedzeń mogły przypominać Fergusonowi Göteborg sprzed ośmiu lat – nie pomogła w stworzeniu niezapomnianej atmosfery. Niemniej „Czerwone Diabły” zasłużenie pokonały drużynę Johana Cruyffa.

Steve Bruce zdobył w tamtym sezonie dziewiętnaście goli we wszystkich rozgrywkach – jedenaście z nich z karnych – i byłby dołożył dwudziestego, gdyby Hughes nie dotknął tuż przed linią bramkową piłki niechybnie zmierzającej do siatki po uderzeniu głową Bruce’a. Minuty później Robson świetnie podał do przodu do Hughesa. Bramkarz Barcelony, Carlos Busquets[24], wybiegł przed pole karne, żeby go powstrzymać. Walijczyk skręcił w prawo i wydawało się, że będzie uderzał ze zbyt ostrego kąta, strzelił jednak perfekcyjnie – dwaj obrońcy Barcelony, którzy już nadbiegali, żeby ratować sytuację, nie byli w stanie przeciąć lotu piłki.

Dziesięć minut przed końcem Holender Ronald Koeman uderzył z ponad trzydziestu metrów nad murem United i piłka zmierzała obok prawego słupka Lesa Sealeya. Ten rzucił się we właściwym kierunku, ale interweniował tak nieszczęśliwie, że piłka odbiła się od słupka, pleców bramkarza i wpadła do siatki. United nie pozwolili już Barcelonie na więcej i rozpoczęli świętowanie, które trwało czterdzieści osiem godzin. Ferguson chętnie w nim uczestniczył. Na murawie pozwolił sobie nawet na dyrygowanie śpiewem kibiców, którzy zaprezentowali piłkarzom i trenerowi swój nowy hymn – piosenkę Always Look on the Bright Side of Life Monty Pythona.

Gdy Robson otwierał na boisku butelkę szampana, Koeman z widocznym grymasem na twarzy dusił w sobie rozczarowanie. Miał jednak je sobie odbić już rok później na Wembley, gdy jego strzał z wolnego okazał się nie do obrony dla bramkarza Sampdorii, Gianluki Pagliuki, i Barcelona po raz pierwszy zdobyła Puchar Europy. Drużyna Cruyffa i jej piłkarze (między innymi Pep Guardiola, który później jako trener Barcelony dwukrotnie pokonał United Fergusona w finale Ligi Mistrzów w 2009 i 2011 roku) zyskali później miano „dream teamu”, czyli drużyny marzeń.

Marząc o…

Marzeniem Fergusona i United był jednak nie triumf w Europie, ale zdobycie mistrzostwa Anglii, o co drużyna z Old Trafford starała się bezskutecznie od 1967 roku. Latem Ferguson, ku swemu przerażeniu, stracił Archiego Knoksa, który wrócił do Szkocji, by zostać asystentem Waltera Smitha w Rangersach. W tej sytuacji Alex promował na swego asystenta Briana Kidda, co z miejsca przyniosło poprawę zachowania menedżera wobec sędziów i polepszyło jego stosunki z arbitrami.

Tak przynajmniej wspomina to David Elleray, ówczesny czołowy sędzia piłkarski, który z czasem został nawet szefem Kolegium Sędziów przy FA.

– Brian robił co tylko mógł, żeby trzymać Aleksa z dala od kłopotów – opowiada Elleray. – Raz zobaczyłem, jak pochwycił go i odciągnął w głąb tunelu jak najdalej od drzwi naszej szatni. Znał go na tyle dobrze, by zjawiać się zawsze w idealnym momencie, gdy Alex już czekał na sędziego, gotowy zrugać go w najgorszych słowach, i odciągał go na bok.

– Pamiętam jak kiedyś gadaliśmy sobie z Brianem i spytałem go, gdzie chciałby spędzić wakacje. Odparł, że na przeciwległym końcu świata niż Alex Ferguson. Tak naprawdę myślę, że świetnie sobie radził z Aleksem i obaj bardzo się szanowali. Aleksowi zawsze się lepiej pracuje, kiedy ma silnego mentalnie asystenta, umiejącego mu się przeciwstawić – dodaje Elleray. Jego zdaniem Knox też był silny, ale nie umiał albo nie starał się temperować zapalczywości Fergusona. – Nie, pod tym względem był bardzo kiepski. Tak naprawdę potrafił wręcz jeszcze bardziej zaognić sytuację – mówi Elleray.

Wiele wskazywało na to, że mając Kidda u boku Ferguson wreszcie zakończy trwające ćwierć wieku oczekiwanie MU na mistrzostwo Anglii. W sezonie 1991/92 United bardzo długo utrzymywali się na szczycie tabeli. Po drodze drużyna zdobyła kolejne trofeum – Puchar Ligi Angielskiej. Jednak być może właśnie zaangażowanie w pucharach sprawiło, że w wyścigu o tytuł United dali się wyprzedzić drużynie, którą pokonali na obu pucharowych frontach, bo także w Pucharze Anglii – Leeds United.

Latem Ferguson znów wzmocnił zespół. Klub opuścił Sealey (zmarł później na atak serca w wieku czterdziestu trzech lat), do składu doszli za to Phelan i Blackmore. Na prawym skrzydle Ferguson wystawiał szybkiego, zaledwie dwudziestojednoletniego Andrieja Kanchelskisa, którego sprowadził z ukraińskiego Szachtara Donieck za milion dwieście tysięcy funtów, przy czym cena miała wzrosnąć do trzech milionów, gdyby United sprzedali go z zyskiem (co też się udało – odszedł do Evertonu za pięć milionów, zastąpiony na Old Trafford przez Davida Beckhama). Wydawało się, że znaczącym wzmocnieniem będzie Paul Parker, szybki obrońca reprezentacji Anglii, który przeszedł z Queens Park Rangers za dwa miliony funtów, szybko jednak zaczął łapać kontuzję za kontuzją. Najlepszym interesem miał się jednak okazać ten, który kosztował najmniej ze wszystkich letnich nabytków – Peter Schmeichel. Za zaledwie pięćset tysięcy funtów stał się prawdziwym gigantem, bohaterskim symbolem rewolucji Fergusona i bezcennym kapitanem, który poprowadził drużynę do zwycięstwa w finale Ligi Mistrzów w Barcelonie w 1999 roku.

W owym czasie cudzoziemców wciąż uważano w Anglii za zawodników egzotycznych, a zatrudnienie przez Fergusona aż dwóch – Kanchelskisa i Schmeichela – za ekstrawagancję. W całej lidze było ich wówczas zaledwie tuzin. W Leeds grał Eric Cantona, w Arsenalu szwedzki skrzydłowy Anders Limpar, w Sheffield Wednesday jego rodak, obrońca Roland Nilsson. Oprócz Schmeichela, Danię reprezentował jeszcze inny mistrz Europy z 1992 roku, John Jensen, którego George Graham sprowadził do Arsenalu. Prawy obrońca Oldham, Gunnar Halle, był Norwegiem.

Jak widać, większość ówczesnych cudzoziemców pochodziło ze Skandynawii. Powodem tego był agent odpowiedzialnego za wszystkie te transfery. To jemu United zawdzięczają swój internacjonalizm. Nazywał się Rune Hauge. W 1991 roku – jak wspomina Ferguson – wizytował Old Trafford, reprezentując agencję reklamową, ale przy okazji zapytał trenera na jakie pozycje potrzebuje zawodników. Kiedy usłyszał, że szuka prawoskrzydłowego, przesłał do klubu kasetę wideo z występami Kanchelskisa. Ferguson i Martin Edwards zachwycili się jego grą w barwach ZSRR przeciwko Niemcom we Frankfurcie i rozpoczęli negocjacje z agentami Kanchelskisa, których było aż trzech. Jeden z nich był Niemcem, kolejny Szwajcarem.

– W pewnym momencie wydawało się nam, że trafiliśmy na karty szpiegowskiej powieści Johna le Carré – wspomina Ferguson.

Najważniejszym negocjatorem okazał się Grigorij Essaulenko. Ferguson ujawnił, że kiedy w 1994 roku przedłużył kontrakt z Kanchelskisem, podwyższając mu pensję, dostał od agenta niespodziewany prezent o wartości czterdziestu tysięcy funtów, którego przyjęcia odmówił. Ferguson wspomina też, że Hauge, który nie brał udziału w negocjacjach w sprawie transferu Kanchelskisa, tylko raz wspomniał o pieniądzach i później nie podnosił już tego tematu.

George’owi Grahamowi trudniej jednak było odmówić Haugemu jego wspaniałomyślności. W 1994 roku ujawniono, że przyjął od agenta „dobrowolny upominek” o wartości czterystu dwudziestu pięciu tysięcy funtów w związku z transferami do Arsenalu Jensena i norweskiego obrońcy Påla Lydersena. Po przesłuchaniu w FA, Graham został zwolniony z funkcji trenera Arsenalu, zakazano mu też pracy w futbolu przez rok. W późniejszych latach prowadził Leeds United i Tottenham Hotspur, ale bez większego powodzenia. Ciągnęło się za nim skrupulatne dochodzenie podatkowe w Norwegii, dziennikarze tam i na Wyspach nie dawali mu spokoju.

Wówczas, w śledztwie FA w 1994 roku, Ferguson opisał Haugego jako wybitnego znawcę młodych talentów, potrafiącego niezwykle trafnie określić potencjał piłkarza. Z powodu „dobrowolnego upominku” Hauge musiał jednak zawiesić swój biznes na kołku – w 1995 roku FIFA zakazała mu wykonywania zawodu menedżera piłkarskiego na dwa lata. Po odzyskaniu licencji znów reprezentował interesy norweskich piłkarzy, w tym Steffena Iversena czy Eirika Bakkego. Ferguson nie wahał się robić z nim kolejnych interesów, dzięki czemu na Old Trafford trafił norweski napastnik Ole Gunnar Solskjær za półtora miliona funtów.

Jednak w przypadku Schmeichela Ferguson zastanawiał się znacznie dłużej niż przy transferach innych klientów Norwega. A to dlatego, że bramkarze są specyficznym gatunkiem piłkarzy. Niektórym ciężko przywyknąć do siłowego futbolu na Wyspach, gdzie wymaga się od nich dominacji w powietrzu. Ferguson kazał więc obserwować Schmeichela Alanowi Hodgkinsonowi, byłemu golkiperowi Sheffield United i reprezentacji Anglii, który był wówczas jego specjalistą od bramkarzy.

– Musieliśmy wysyłać Alana do Danii ponad dziesięć razy, żeby oglądał Petera w meczach Brøndby czy reprezentacji – opowiada Ferguson. – Obawiałem się, że nie podoła grze w lidze angielskiej. Alan zapewniał mnie jednak, że nie ma co do tego najmniejszych wątpliwości. Przekonywał, że to urodzony zwycięzca, który rządzi w polu karnym, wrzeszcząc i ustawiając wszystkich po kątach. Mówił, że to wyjątkowo głodny sukcesów sukinsyn.

Menedżer chciał się o tym jednak przekonać osobiście, pojechał więc do Danii.

– Poszedłem do niego do domu i już przy pierwszym uścisku ręki wiedziałem, że temu chłopakowi i jego potężnym łapskom można zaufać. Pomyślałem, że będą z niego ludzie. I rzeczywiście, szybko się uporaliśmy z kilkoma drobnymi problemami i zaczął świetnie sobie radzić – mówił Ferguson w The Cliff pod koniec pierwszego sezonu Schmeichela w klubie.

United właśnie pokonali Nottingham Forest 1:0 w finale Pucharu Ligi Angielskiej, po meczu na bardzo dobrym poziomie, i Ferguson był bardzo zadowolony. Cieszyła go wygrana, bo niezależnie od tego, co sądził o Cloughie jako o człowieku, szanował jego trenerskie umiejętności i zasady piłkarskie. Poza tym United wydawali się głównym faworytem mistrzostw Anglii, ostatnich zanim utworzono Premier League. Sześć kolejek przed końcem prowadzili w tabeli wraz z Leeds.

W wywiadzie, który przeprowadziłem z nim dla „Observera”, Ferguson sporo mówił o tytule, tak jakby był już zdobyty. Omawiając rotację w składzie, spojrzał na listę nazwisk zawodników na tablicy w swoim biurze i zaczął liczyć. Stanęło na siedemnastu. „Tak, siedemnastu piłkarzy powinno dostać medale za mistrzostwo, ponieważ każdy z nich zagrał przynajmniej w czternastu meczach”, stwierdził Ferguson i zrobił pauzę. „O ile oczywiście zdobędziemy tytuł”, dodał.

Żaden z wymienionych przez niego zawodników nie dostał jednak medalu… Zgarnęło je czternastu zawodników Howarda Wilkinsona z Leeds. Jednym z nich był Strachan, przeszłość United. Innym – Eric Cantona. I to właśnie enigmatyczny Francuz, który przeniesie się wkrótce na Old Trafford, miał w przyszłości wywrzeć tak wielki wpływ na mistrzowskie aspiracje United, jak żaden inny piłkarz!

Cantona trafił na Elland Road w idealnym momencie. Niektórzy twierdzą, że osobiście zapewnił Leeds tytuł piętnastoma występami, z których dziewięć – jak je określa rodak Fergusona, były trener Szkocji Craig Brown – było „cheer sub” (rezerwowy, który swoim wejściem porywa kibiców, a oni porywają pozostałych zawodników). Prezes Fergusona określił jego sezon inaczej. „Wykopał Leeds z obu pucharów, ale pozbawił nas mistrzostwa Anglii” stwierdził Edwards.

Trzy kluczowe mecze między dwoma kandydatami do tytułu odbyły się na przełomie grudnia i stycznia, wszystkie na Elland Road. I choć Leeds nie wygrało żadnego z nich, w konsekwencji status quo w ligowej tabeli zostało utrzymane. Za to United, wygrywając w Pucharze Anglii i awansując do finału Pucharu Ligi, skazali się na rozegranie siedmiu meczów w dwadzieścia jeden dni. Leeds miało o wiele mniej wymagający terminarz i w efekcie zapewniło sobie mistrzostwo kolejkę przed końcem. Nawet wybitne umiejętności rotowania składem Fergusona nie wystarczyły, żeby zapewnić jego zawodnikom taką świeżość, jaką mieli piłkarze Wilkinsona.

Był to jednak jak dotąd najlepszy sezon Szkota na Old Trafford, a w grze United dało się znaleźć wiele pozytywnych znaków na przyszłość. Bardzo stwardniała defensywa drużyny, z coraz bardziej doświadczonym Garym Pallisterem obok Steve’a Bruce’a i z gigantem Schmeichelem w bramce za nimi. Także u trenera widać było coraz bardziej rozumne podejście do prowadzenia drużyny, co wyraził w wywiadzie po sukcesie w Pucharze Ligi. „Używam doświadczenia, żeby rozstrzygnąć kogo wystawić, a komu dać odpocząć”, mówił. Na przykład podczas wrześniowego meczu z Wimbledonem posadził na ławce obu młodych skrzydłowych, Kanchelskisa i Giggsa, jako jedynego rezerwowego wprowadzając do gry tylko Irwina. Zagrał za to waleczny weteran Mal Donaghy. „Zawsze trzeba wystawiać tych piłkarzy, którzy wytrzymają mecz fizycznie. Robiąc taką taktyczną zmianę, dajesz wypocząć zawodnikom. A czasami wybierasz co mecz dokładnie ten sam skład. Mieliśmy takie serie w listopadzie i grudniu (United nie przegrali ani jednego meczu w tych miesiącach), kiedy piłkarze byli u szczytu formy, więc nie musiałem nikomu dawać odpocząć. Później jednak jest Gwiazdka i Nowy Rok, kiedy częstotliwość meczów się zwiększa, a nawierzchnia, na której gramy, psuje. Wówczas zmiany i odpoczynek są po prostu konieczne. Trzeba zwłaszcza uważać na najmłodszych zawodników, czy nie są wyeksploatowani”.

Wszystko funkcjonowało jak najlepiej. Od przegranej na własnym boisku z Queens Park Rangers 1:4 w Nowy Rok – którą zresztą mało kto zauważył w ferworze walki w wielkich meczach z Leeds – United doznali w lidze tylko jednej porażki, z Nottingham, i w drużynie panowała świetna atmosfera. Każdy chciał grać. Przed kolejnym meczem, z Southampton, Ferguson stwierdził półżartem: „Kazałem osiemnastu zawodnikom zgłosić się na Old Trafford i mam nadzieję, że przynajmniej jeden z nich był pozytywnie zaskoczony powołaniem i musiał zmienić swoje plany”.

Jak większość trenerów, Ferguson za najmniej przyjemną część tej roboty uważał oznajmianie piłkarzom, że nie zagrają w meczu. Szczególnie nienawidził zawodzić Mala Donaghy’ego. Pamiętał, że już wcześniej rozczarował piłkarza, nie pozwalając weteranowi wystąpić w finale Pucharu Ligi. „Niestety, odsuwałem go od najważniejszych spotkań. Nie zagrał w finale Pucharu Anglii w 1990 roku, i choć występował w każdej rundzie aż do półfinału, nie zagrał też w finale Pucharu Zdobywców Pucharów w 1991. Jest zawodnikiem od brudnej roboty. Kiedy trzeba przetkać zlew, wysyłam Mala, on się z tym upora. Jeśli trzeba naprawić kuchenkę, też się tym zajmie. Jest w stanie grać wszędzie tam, gdzie go wyślę, i robi to świetnie. Nie można go jednak wystawiać mecz za meczem, nie można go kopać w zęby”, mówił Ferguson. I wyjaśniał, że problem polegał na szybkości regeneracji organizmu. „Bo wiadomo, że przed wielkim meczem, jak finał pucharu, każdy facet czuje się w formie i rwie do grania”. United mieli już wówczas tytuł na wyciągnięcie ręki, ale Donaghy nie robił żadnych problemów z tym, że jest pomijany w rotacji. „To był dla klubu niezwykle istotny moment w sezonie, panowała wielka presja, więc bardzo dobrze, że nikt nie próbował rozwalić atmosfery”, mówił Ferguson.

Donaghy’ego zabrakło w meczu przeciwko Southampton, wygranym 1:0 po golu Kanchelskisa. Nie zagrał też dwa dni później na boisku swej byłej drużyny, Luton, gdzie United zremisowali 1:1. Wszedł na murawę z ławki, zmieniając Neila Webba w następnym spotkaniu, przegranym u siebie z Nottingham Forest 1:2, co pozwoliło Leeds po raz szósty objąć prowadzenie w tabeli i nie oddać go już do końca. W United widoczne było rozprężenie. Ulegli na wyjazdach 0:1 West Ham i 0:2 Liverpoolowi, który teraz prowadził Graeme Souness. Niepowodzenia te powetowali sobie wygraną w Pucharze Anglii z Sunderlandem.

Donaghy ostatni raz wystąpił w barwach „Czerwonych Diabłów” w wygranym 3:1 meczu z Tottenhamem na Old Trafford, ale tego samego dnia Leeds świętowało zdobycie tytułu. Północny Irlandczyk zagrał w dwunastu meczach ligowych, cztery razy wchodząc z ławki. Ferguson pozwolił mu odejść do Chelsea, gdzie trenerem był Ian Porterfield – ten sam, który zastąpił Fergusona w Aberdeenie. Donaghy rozegrał tam dwa sezony w Premier League. Gdy drużynę w miejsce Porterfielda objął Glenn Hoddle, prawie przestał grać i opuścił kolejny finał Pucharu Ligi. Tym razem pewnie jednak nie żałował, bo Chelsea uległa 0:4 United, którzy dzięki dwóm golom Cantony przypieczętowali „podwójną koronę”.

Krótko po tym Donaghy poleciał z reprezentacją Irlandii Północnej do Miami na towarzyski mecz z Meksykiem. Wystąpił po raz dziewięćdziesiąty pierwszy w narodowych barwach i zakończył karierę. Miał już niemal trzydzieści siedem lat i co opowiadać wnukom: od występów na dwóch mundialach (w Hiszpanii w 1982 i Meksyku w 1986) po frustrację z powodu pomijania w ważnych meczach przez trenerów. Później Donaghy wrócił na drugą stronę Morza Irlandzkiego i dziś jest trenerem reprezentacji U-19. Ma mnóstwo doświadczenia do przekazania młodym chłopakom.

Ścięgno Darrena

Mal Donaghy opuścił United w momencie, gdy wielkimi krokami nadciągała chwila spełnienia marzeń Fergusona. Klub wygrał wprawdzie tylko Puchar Ligi – w Pucharze Anglii odpadł w czwartej rundzie, pokonany w karnych przez Southampton w powtórzonym meczu na Old Trafford, zaś obronę Pucharu Zdobywców Pucharów zakończył już na rundzie drugiej, wyeliminowany przez Atlético Madryt, po dwóch golach Paulo Futre w wygranym 3:0 meczu na Vicente Calderon – ale patrząc na kampanię United w lidze, wszyscy obserwatorzy zgadzali się, że Alex zbliża się do wyśnionego celu.

Tak naprawdę do celu zbliżało się dwóch Fergusonów. Młodszy, Darren, całkiem dobrze wpasował się w drużynę: przez cały poprzedni sezon grał w rezerwach, ale wystąpił w kończącym rozgrywki wygranym meczu z Tottenhamem. Był to jego dziewiąty mecz ligowy. Nie zapowiadał się jednak na wybitnego zawodnika z czołówki – głównie z powodu niewystarczającej szybkości.

– Pod pewnym względem Darren przypominał swego ojca. Też miał niezłą technikę, ale brakowało mu odwagi i agresywności Aleksa, który bywał agresywny aż do granicy brutalności – mówi znawca szkockiego futbolu z tamtych czasów.

Alex Ferguson nigdy nie miał żadnych wahań, żeby wystawić w barwach United członka rodziny. Dowiódł tego jeszcze w czasach Aberdeenu, gdy pozwalał grać w rezerwach najstarszemu synowi, Markowi, i gdy zatrudnił brata, Martina, w roli globalnego skauta United. Bliźniaczy brat Darrena, Jason, spędził zaś sezon w jednej z młodzieżowych drużyn Manchesteru United. Można zaryzykować tezę, że gdyby Cathy wykazała choć minimum talentu piłkarskiego, mąż zadbałby i o jej karierę, nie przejmując się przesądami na temat wieku ani segregacji płciowej… Jedynym wkładem Cathy w futbol było jednak tylko wydanie na świat trzech synów. Mark dał rodzicom najwięcej powodów do dumy. Na European University w Paryżu zdobył MBA[25] i nauczył się płynnie mówić po francusku. Zarządzał funduszami inwestycyjnymi w firmie Schroder’s i Goldman Sachs, z którą zdobył mistrzostwo Europy w tym samym czasie co jego ojciec Puchar Europy z Manchesterem United. W 1999 roku przyznano mu tytuł European Fund Manager[26] w plebiscycie agencji Reuters. Jeszcze później wsławił się założeniem firmy, na czele której stanął Al Gore, były wiceprezydent Stanów Zjednoczonych.

Obaj bliźniacy postawili na futbol, ale tylko Darren został zawodnikiem – Jason zamiast nogami wolał posługiwać się palcami. Zajął się produkcją telewizyjną w Sky, w czym był tak dobry, że typowano go na następcę szefa sportu w firmie, Vika Wakelinga. Ostatecznie jednak pozycję tę objął w 2009 roku Barney Francis, syn dziennikarza Tony’ego Francisa, biografa Briana Clougha. Tymczasem Jason Ferguson porzucił telewizję i został agentem piłkarskim. Jednak tylko do czasu, gdy w 2004 roku, w wyniku krytycznej publikacji BBC, United zostali zmuszeni zerwać związki z Elite Sports Agency, którą Jason pomagał zakładać. Od tamtej pory reprezentuje wyłącznie ojca.

Tymczasem Darren musiał zakończyć karierę, zanim zdążył wspiąć się na szczyt. Sezon 1992/93, tak samo jak poprzedni, rozpoczął w pierwszym składzie. Przyszłość zapowiadała się fantastycznie. Miał dwadzieścia lat i perspektywę częstej gry, zwłaszcza że pod koniec minionego sezonu z łask jego ojca wypadł Neil Webb. Darren był więc pierwszym zmiennikiem Bryana Robsona. Niestety, rzeczywistość okazała się brutalna. W trakcie sezonu United z trudem udawało się odnaleźć ten impet, który o mało co nie zapewnił im tytułu. Lee Sharpe wyleczył przewlekłą kontuzję i Ferguson przebudował skład. Zaś Darren zerwał ścięgno Achillesa podczas meczu reprezentacji Szkocji U-21 i do końca sezonu nie zagrał już ani razu. Nie miał szans na powrót, bo dzięki Cantonie United nabrali spektakularnego rozpędu. Na koniec sezonu piętnaście występów w meczach ligowych pozwoliło Darrenowi odebrać mistrzowski medal, mimo że we wszystkich tych meczach z jego udziałem drużyna grała na poziomie dalekim od mistrzowskiego.

Dokładna analiza poszczególnych spotkań pokazuje dokładnie, co się stało, że United ten poziom jednak osiągnęli. W porównaniu z poprzednimi sezonami drużyna przede wszystkim zacieśniła defensywę. Należy to przypisać wrzaskliwej, ale wspaniałej współpracy Schmeichela z oboma środkowymi obrońcami, Bruce’em i Pallisterem, którzy przypominali perfekcyjny trójkąt z Aberdeenu Fergusona: Leighton – McLeish i Miller. Poprzestanie na tym byłoby znacznym uproszczeniem i niesprawiedliwością wobec pozostałych członków mistrzowskiej drużyny, fakty są jednak takie, że w porównaniu z jego pierwszym sezonem (1991/92), w którym Schmeichel tracił 1,19 gola na mecz, w drugim wyśrubował wynik do zaledwie 0,79! Wielka zmiana zaszła także w ataku, gdzie z sezonu na sezon spadała liczba zdobywanych bramek. Tu przed dokonaniem złego wyboru uratował Fergusona szczęśliwy przypadek…

Ach, Cantona…

Nie po raz pierwszy i nie ostatni w karierze Ferguson uporczywie przeczesywał rynek w poszukiwaniu idealnego środkowego napastnika. Nie udało mu się namówić na transfer Alana Shearera, który wolał odejść z Southampton do prowadzonego przez Kenny’ego Dalglisha Blackburn. Davida Hirsta nie zgodził się puścić z Sheffield Wednesday trener Trevor Francis. Gdy Ferguson dostał od trenera Cambridge United, Johna Becka, kasetę wideo z występami młodego napastnika, Diona Dublina, zachwycił się nim i postanowił dać mu szansę w United. Pech trenera i napastnika polegał jednak na tym, że Dublin w szóstym występie w barwach nowego klubu złamał nogę. United zajmowali wówczas trzecie miejsce w tabeli, ale zaczęli spadać, i do tego Torpedo Moskwa wyeliminowało ich z Pucharu UEFA, a Sheffield Wednesday z Pucharu Ligi Angielskiej. Wówczas to Martin Edwards chwycił za telefon i przeprowadził jedną z najważniejszych – jak się miało okazać – rozmów w karierze Fergusona.

Działo się to w jedno z listopadowych popołudni. Alex w gabinecie szefa rozważał z nim możliwość sprowadzenia w miejsce kontuzjowanego Dublina Petera Beardsleya z Evertonu, choć reprezentant Anglii był kompletnie innym typem napastnika. Zadzwonił telefon i Edwards odebrał. Po drugiej stronie był Bill Fotherby, dyrektor sportowy Leeds, który zapytał czy United nie chcieliby sprzedać Denisa Irwina. Prośba została z miejsca odrzucona, ale Edwards kontynuował uprzejmą rozmowę. Ferguson pod wpływem impulsu napisał mu na karteczce: „Zapytaj go o Erika Cantonę”. Prezes zapytał. Fotherby, wiedząc, że trener Howard Wilkinson kilkakrotnie starł się z krnąbrnym Francuzem, odparł, że biznes jest do zrobienia. Dodał, iż pogada z Wilkinsonem i oddzwoni w ciągu godziny.

Zadzwonił już po trzydziestu minutach. W tym czasie Edwards zdążył zapytać Fergusona o mroczną reputację Cantony, który po zaledwie jedenastu miesiącach gry na Wyspach miał już za sobą serię burzliwych skandali: bójki z rywalami i kolegami z drużyny, wulgarne gesty pod adresem kibiców, wulgaryzmy wykrzyczane w twarz przedstawicieli Francuskiej Federacji Piłkarskiej, którzy usiłowali go zdyscyplinować, oraz deklarację w wieku dwudziestu pięciu lat, że kończy karierę. Alex odparł, że Gérard Houllier, który był wówczas trenerem reprezentacji Francji, bardzo polecał mu Cantonę, zapewniając, że zawodnik jest o wiele większym profesjonalistą niż to wygląda z doniesień medialnych, za to tak wielkim piłkarskim talentem, iż warto traktować go na wyjątkowych zasadach.

Słowa Houlliera były wystarczającą rekomendacją dla Fergusona. Zaś instynkt Alexa – wystarczającym bodźcem dla Edwardsa. Kiedy Fotherby w telefonicznej rozmowie zażądał miliona trzystu tysięcy funtów, prezesowi MU udało się zbić cenę do jednego miliona i umowa została zawarta. Gdyby Fotherby mógł przewidzieć jak wielki wpływ wywrze Francuz na grę United, prawdopodobnie cena stanowiłaby światowy rekord transferowy. Gdyby jednak Edwards i Ferguson wiedzieli to samo, z radością by ją zapłacili bez żadnych negocjacji. Cantona okazał się czynnikiem, dzięki któremu United mieli zdobyć mistrzostwo Anglii jeszcze w tym samym sezonie i cztery tytuły w pięciu najbliższych, z których dwa zakończyły się zdobyciem „potrójnej korony”. Nic jednak nie zapowiadało takiego pasma sukcesów, zwłaszcza że Cantona przybył na Old Trafford w momencie, gdy klub miał na koncie zaledwie siedem zwycięstw w siedemnastu meczach i zdążył już odpaść z dwóch pucharów.

Francuz zadebiutował w barwach „Czerwonych Diabłów”, wchodząc z ławki w ligowym meczu z Manchesterem City na Old Trafford, wygranym 2:1. Chociaż ani nie strzelił gola, ani nawet nie asystował, efekt jego wejścia był widoczny gołym okiem i policzalny. W pierwszych siedemnastu meczach ligowych sezonu przed jego przejściem United zdobyli osiemnaście bramek, w kolejnych dwudziestu pięciu – aż czterdzieści dziewięć! Jego obecność na boisku podwoiła liczbę strzelanych goli. Ostatnia bariera drużyny Fergusona na drodze do wielkości została obalona. Czy też – stosując metaforę bardziej bliską Cantonie – wykopana w kosmos.

Eric miał niezwykle silny charakter. Podobnie jak Ferguson, nie pozwolił w pewnym momencie, żeby szczęśliwe dzieciństwo i niezłe warunki życia spowolniły jego rozwój sportowy i zmniejszyły głód osiągnięcia sukcesu. Urodził się i wychował na pagórkowatych peryferiach Marsylii i, podobnie jak Ferguson w Govan, dorastał w komfortowych warunkach rodzinnych (w przeciwieństwie do Zinedine’a Zidane’a, który dorastał na tych samych przedmieściach, ale miał o wiele ciężej). Gwałtowny temperament i nieobliczalność Cantony, podobnie jak u Fergusona, pochodziły z jego wnętrza.

Kochał futbol i kochał wygrywać. Musiał zwyciężać! W każdym meczu i we wszystko. Kiedyś, jak opisuje w świetnej biografii Cantony Philippe Auclair, jako niesforny dzieciak wkurzył się na porażkę w ping ponga do tego stopnia, że w szale wskoczył z takim impetem na stół, iż go złamał (anegdota ta powinna uświadomić kibicowi Crystal Palace, którego Cantona zaatakował niesławnym ciosem karate w pamiętnym meczu, że miał sporo szczęścia, iż wszystko nie skończyło się gorzej).

Cantona oglądał Olympique Marsylia, ale po ich meczu z Ajaksem jego idolem stał się Johan Cruyff. W wieku piętnastu lat wypatrzył Erika i sprowadził do siebie słynny szkoleniowiec AJ Auxerre, Guy Roux – jeden z nielicznych trenerów w branży, który wytrzymałby porównanie z Fergusonem, tak pod względem długości prowadzenia jednego klubu, jak i przywiązywania wagi do szkolenia młodzieży. Cantona szybko przebił się do młodzieżowej reprezentacji Francji, z drużyną U-21 zdobył mistrzostwo Europy, a debiut w seniorskiej kadrze uczcił golem przeciwko RFN.

Nawet w Anglii, która pod względem penetracji zamorskich rynków piłkarskich była mocno zaściankowa, dostrzeżono jego talent i uznawano za jednego z najlepiej zapowiadających się zawodników w Europie. Angielscy skauci, którzy mu się przyglądali, uważali, że jest wystarczająco silny fizycznie, żeby poradzić sobie z rygorami wyspiarskiego futbolu. Jak to błyskotliwie ujął Auclair, „Cantona był obdarzony idealnym ciałem, by stać się sobą”.

Jego arogancja była równie wielka jak talent. Po transferze do Olympique Marsylia rozdarł na sobie koszulkę i wykopał piłkę w trybuny, gdy trener zmienił go w jednym z meczów… towarzyskich! Został za to zdyskwalifikowany na miesiąc. W prawach reprezentanta Francji zawieszono go na rok za nazwanie trenera Henriego Michela „workiem gówna” w telewizyjnym wywiadzie. Wypożyczano go do Bordeaux, Montpellier i Nîmes, w barwach którego rzucił piłką w sędziego. Wezwany na przesłuchanie przez Francuską Federację Piłkarską (FFF) i ukarany miesięcznym zawieszeniem, podszedł do członków komisji i każdego z osobna nazwał idiotą, za co karę mu podwojono. W odpowiedzi stwierdził, że zrywa z grą w piłkę[27].

Do Cantony pasuje określenie „człowiek renesansu”. Niewielu czołowych piłkarzy wykazywało taką pasję zarówno do muzyki klasycznej, jak i rockowej, do poezji, którą chłonął i sam tworzył, czy do malarstwa, które podziwiał i sam chwytał za pędzel. Żaden inny piłkarz nie powierzył losów kariery psychoanalitykowi zamiast agentowi. I to właśnie psychoanalityk doradził w pewnym momencie Erikowi, żeby po zakończeniu kolejnego zawieszenia, zamiast wracać do Marsylii, odszedł grać do Anglii.

Jego kariera reprezentacyjna była, do momentu, w którym ją przerwał, wspaniała. Następca zbluzganego przez niego Henriego Michela, Michel Platini, uformował fantastyczny atak, w którym partnerem Cantony był Jean-Pierre Papin. Francja nie przegrała dziewiętnastu meczów z rzędu, zdobywając w nich aż czterdzieści cztery gole, z czego piętnaście było dziełem Papina, a jedenaście – Cantony. W ostatnim występie w narodowych barwach strzelił dwie bramki reprezentacji Islandii, po czym poszedł do FFF i wywołał wspomniany skandal. Kiedy w kolejnym meczu Francja przegrała na Wembley 0:2 z Anglią, prowadzoną przez Grahama Taylora, Cantona był już zawodnikiem Leeds United.

Platini początkowo usiłował umieścić Erika w Liverpoolu, ale Graeme Souness nie chciał go w składzie. Selekcjoner Francji poprosił więc Houlliera, wówczas jego asystenta w reprezentacji, żeby użył swoich kontaktów na Wyspach. Gérard zadzwonił do agenta Dennisa Roacha, który zaaranżował Cantonie testy w Sheffield Wednesday u trenera Trevora Francisa. Ten po tygodniu nie był jednak pewien, czy chce Francuza. Poprosił Cantonę, żeby został na testach jeszcze drugi tydzień, na co dostał odpowiedź, jakiej każdy mógł się po krnąbrnym Eriku spodziewać.

Bardzo ucieszyło to trenera Leeds, Wilkinsona, który słysząc, że w Sheffield Cantona rozczarował, chwycił za telefon i zadzwonił do Houlliera.

– Byłem za granicą, ale sekretarka przekazała mi, że pan Wilkinson dzwonił kilka razy i desperacko szuka ze mną kontaktu – wspomina Gérard. – Oddzwoniłem więc, a on powiedział, że poważnie rozważa danie szansy Erikowi i zapytał, co ja na to. Odparłem: „Bierz go z zamkniętymi oczami”.

Leeds zapłaciło Olympique milion funtów. Trudno zdefiniować jak ważnym elementem ich zwycięskiej kampanii o tytuł mistrzowski okazał się Francuz. Początek miał znakomity: zdobył hat-tricka w wygranym 4:3, otwierającym sezon spotkaniu z Liverpoolem o Tarczę Dobroczynności (dzisiejsza Tarcza Wspólnoty, rozgrywana między mistrzem kraju i zdobywcą Pucharu Anglii), strzelił sześć goli w pierwszych dwunastu meczach sezonu Premier League. Szybko stał się ulubieńcem kibiców z Elland Road, zostawiając serce na boisku w każdym spotkaniu. Wówczas jednak Wilkinson uznał, że problemy dyscyplinarne, jakie ma z Francuzem, są dla niego zbyt uciążliwe.

W rundzie grupowej Ligi Mistrzów kuriozalny błąd trenera VfB Stuttgart, Christopha Dauma, który w meczu z Leeds wystawił nieuprawnionego zawodnika, doprowadził do dodatkowego spotkania w Barcelonie, gdzie Wilkinson zdjął z boiska Cantonę, a rezerwowy, który wszedł w jego miejsce, Carl Shutt, zdobył zwycięskiego gola. W kolejnym meczu, z Rangersami w Glasgow, Cantona znów został zmieniony.

– Wściekły Eric prosto z boiska poszedł do szatni. We Francji takie gesty czasem uchodzą, ale w Anglii oczekuje się, że nawet wściekły zawodnik schodząc z boiska dołączy do zawodników na ławce – opowiada Houllier. I dodaje, że Wilkinson zaprosił go na rewanżowy mecz z Rangersami do Leeds. Gérard dojechał do hotelu, w którym przebywała drużyna. – Howard zaprowadził mnie do swojego pokoju, gdzie stał telewizor i magnetowid. Pokazał mi fragmenty pierwszego meczu w Glasgow i kiedy kamera zatrzymała się na ławce rezerwowych, zapytał mnie, gdzie był wtedy Eric. Odparłem, że zapewne poszedł do szatni. Howard stwierdził stanowczo, że powinien siedzieć ze wszystkimi na ławce!

Houllier pojechał na stadion, gdzie odkrył, że na trybunie ma miejsce obok Aleksa Fergusona. Poznał go już wcześniej. Spotkali się podczas mistrzostw świata w Meksyku w 1986 roku. Gérard, który właśnie zdobył z Paris Saint-Germain pierwszy od półwiecza tytuł mistrza Francji, zatrzymał się tam w tym samym hotelu co reprezentacja Szkocji, oczekująca na mecz z RFN w Querétaro. Od tamtego czasu widzieli się jeszcze parę razy. Teraz wymienili uścisk dłoni i zasiedli na Elland Road.

Mecz nie ułożył się dobrze dla Cantony – pod koniec strzelił tylko gola na otarcie łez, a jego drużyna przegrała 1:2.

– Wydaje mi się, że Alex wyczuł moje obawy – mówi Houllier, który w tym czasie był już pierwszym trenerem reprezentacji Francji, ta zaś na najlepszej drodze do awansu na mistrzostwa świata w 1994 roku (tak się przynajmniej wydawało, że sześć goli Cantony zapewni Francji wyjazd na mundial do USA, jednak nieudane podanie Davida Ginoli w końcówce kluczowego meczu z Bułgarią na Parc des Princes pozwoliło tej ostatniej sensacyjnie wygrać 3:2 i pojechać za ocean zamiast Francuzów).

Dzień po meczu z Rangersami na Elland Road do Houlliera zadzwonił agent Cantony, Jean-Jacques Bertrand, i oznajmił, że Eric nie chce już grać w Leeds. Sam Francuz wysłał do klubu faks z żądaniem transferu, które uzasadnił w swoim stylu: „Łosoś, który płynie z nurtem strumienia, nigdy nie przeskoczy wodospadu”. Jak się miało okazać, nie była to jego ostatnia próba komunikacji z otoczeniem poprzez metaforę ze świata ryb.

Po telefonie od agenta Houllier od razu pomyślał o Fergusonie.

– Miałem zapisany jego numer, zadzwoniłem i złapałem go w samochodzie, co było dość niezwykłe w tamtych czasach (był listopad 1992 roku) – wspomina Houllier. – Powiedziałem, że wiele się mówi na temat temperamentu Erika, wiele osób jest zafrasowanych jego osobowością, ale tak naprawdę to całkiem miły koleś, wielki profesjonalista i przede wszystkim fantastyczny zawodnik. Alex odpowiedział, że jest nim zainteresowany, ale poprosił, żebym nikomu o tym nie mówił.

Ferguson wiedział, że Leeds jest zainteresowane Denisem Irwinem. Irlandczyk był przynętą. Leeds dano sygnał, że próba sprowadzenia Irwina może zakończyć się sukcesem. Stąd telefon Fotherby’ego do Martina Edwardsa. Kwestia Cantony wypłynęła w rozmowie niby zupełnym przypadkiem.

Oczywiście starania Houlliera, żeby Cantona znalazł się w United, nie wynikały z dobroci francuskiego trenera. Jako selekcjoner kadry czuł obowiązek znalezienia czołowemu napastnikowi nowego klubu i dobrego środowiska. Old Trafford wydało mu się miejscem idealnym. To właśnie na tym stadionie Ferguson na własne oczy przekonał się wcześniej, jak wielki talent drzemie w Cantonie, co potwierdzili mu po meczu sponiewierani przez Francuza Bruce i Pallister. Houllier zaś gwarantował, że doniesienia o destruktywnym charakterze piłkarza są mocno przesadzone; wszystko czego potrzebuje to silna, ojcowska ręka, która mądrze poprowadzi go do sukcesów. Gérard dodał też, że Eric lubi rygorystyczny trening. Gdy Ferguson to usłyszał, niemal oblizał z ulgą wargi.

Tak więc Cantona trafił na Old Trafford. I United zaczęli tętnić życiem. W nowy rok wkroczyli na pierwszym miejscu w tabeli, poprowadzeni przez Erika do fantastycznego zwycięstwa nad Tottenhamem 4:1. Z Cantoną w kadrze przegrali w sezonie tylko dwa razy (nie licząc odpadnięcia z Pucharu Anglii, po wyeliminowaniu przez Sheffield United). Pierwsza porażka przydarzyła się z Ipswich, druga z Oldham, przeciwko któremu Francuz nie zagrał. Wygrywając na wyjeździe z Norwich, dzięki świetnej grze dziewiętnastoletniego Ryana Giggsa, który był już wówczas zawodnikiem podstawowego składu i jako jedyny w swej błyskotliwości mógł się mierzyć z Cantoną, United wypracowali minimalną przewagę w tabeli nad Aston Villą, prowadzoną przez Rona Atkinsona. Trzydzieści jeden dni przed końcem sezonu „Czerwonym Diabłom” wystarczyło wygrać sześć ostatnich spotkań, żeby zapewnić sobie wymarzony tytuł. Sukces zależał wyłącznie od piłkarzy United, tylko oni mogli wypuścić pewne mistrzostwo z rąk.

I wówczas, dziesiątego kwietnia, na Old Trafford przyjechało Sheffield Wednesday. Przez pierwszych sześćdziesiąt pięć minut nie było goli. Wtedy kibice i piłkarze United zaczęli mieć poczucie, że przeżywają przykre déjà vu… Tylko ich francuski napastnik nie mógł się zorientować o co chodzi, ponieważ w minionym sezonie to on i jego Leeds byli beneficjentami podobnego potknięcia drużyny z Manchesteru, mknącej po pewny tytuł. A wątpliwości ogarnęły wszystkich, gdy Chris Waddle wdarł się na pole karne i widząc, że Paul Ince szykuje się do wślizgu, posłał piłkę lekko do przodu, a sam padł pod nieuchronnym ciosem na murawę. Dla sędziego liniowego, Johna Hilditcha, który prowadził spotkanie, bo główny Michael Peck doznał kontuzji, decyzja była łatwa. John Sheridan, „prywatnie” kibic United, którego gol zabrał im Puchar Ligi dwa sezony wcześniej, pewnie wykonał karnego: goście objęli prowadzenie.

Ferguson starał się myśleć pozytywnie. Był zadowolony, że ostro nakrzyczał na Hilditcha, gdy ten biegał jeszcze wzdłuż linii przed kontuzją Pecka, przypominając mu, ile było przerw w grze i ile czasu powinien doliczyć. Za Paula Parkera wysłał na boisko Bryana Robsona, który niedawno wrócił do gry po kolejnej kontuzji. Bombardowanie bramki Sheffield przyniosło efekt pięć minut przed końcem regulaminowego czasu gry. Bruce skierował piłkę do siatki głową po rożnym, pokonując bramkarza Wednesday, Chrisa Woodsa, choć ten zdołał się rzucić we właściwym kierunku; pilnujący słupka obrońca, Phil King, nie zdążył zareagować. W szóstej minucie doliczonego czasu Bruce znów uderzył głową obok bezradnego Woodsa i na murawie rozpętało się pandemonium. Ferguson biegał rozradowany wzdłuż linii bocznej, jego asystent Brian Kidd padł na kolana, patrząc w niebo, pewny jak wszyscy na stadionie, że tytuł wreszcie trafi na Old Trafford!

Rozległ się końcowy gwizdek. Ferguson, który wówczas jeszcze udzielał wywiadów BBC, podsumował zwycięstwo następująco: „Cóż, mamy nadal punkt przewagi nad Villą…”. Jak stwierdził później, w domu obejrzał powtórkę meczu na wideo i jego zdaniem arbiter powinien doliczyć aż dwanaście minut – tyle było przerw w grze. Pierwszy raz dała o sobie znać jego obsesja na temat doliczonego czasu gry, którą manifestował w późniejszych latach niezliczonym sędziom technicznym, stukając palcem w zegarek – choć nigdy, kiedy United… prowadzili.

To wreszcie było to. Kolejne trzy mecze United wygrali nie tracąc ani jednej bramki. Tymczasem Villa zaliczała potknięcie za potknięciem (podobnie jak „Czerwone Diabły” sezon wcześniej), przegrywając z Blackburn i u siebie z Oldham, czym ostatecznie podarowała mistrzowski tytuł Manchesterowi. W tamto historyczne niedzielne popołudnie Ferguson rozgrywał partię golfa, bardziej by ukoić nerwy niż z nonszalancji. Grał z synem, Markiem, w Mottram Hall, niedaleko swej rezydencji w Cheshire, pocieszając się, że nawet jeśli Villa wygra swój mecz, United i tak zostaną mistrzem, jeśli pokonają Blackburn na Old Trafford następnego wieczoru. Nagle podbiegł do nich zupełnie obcy facet z radosną wiadomością. Ojciec i syn padli sobie w ramiona i zapominając o ostatnim dołku zadzwonili do Cathy. Pojechali do domu, gdzie czekał już tłum fotoreporterów, których Ferguson wyjątkowo powitał nawet dość serdecznie.

Kiedy Blackburn przyjechał do Manchesteru dzień później, trafił w sam środek świętowania tytułu. Jednak piłkarze United dowiedli profesjonalizmu, wygrywając 3:1, po czym mistrzowski puchar trafił najpierw w ręce Robsona i Bruce’a w uznaniu zasług i przywództwa obu piłkarzy. W ostatnim meczu sezonu United pokonali Wimbledon na Selhurst Park (który to stadion klub dzielił z Crystal Palace po przeprowadzce z Plough Lane w 1991 roku). „Czerwone Diabły” zostały mistrzem Anglii z sześcioma punktami przewagi nad kolejnym zespołem. „Wreszcie usiadły na najwyższej grzędzie”. Ich największy rywal, Liverpool FC, zajął dopiero szóste miejsce, z aż dwudziestoma pięcioma punktami straty do zwycięzcy. I póki co nie założył ponownie korony. Nie w czasach Fergusona. O wiele trudniejszym rywalem miał się okazać Arsenal, ale w tamtym sezonie drużyna George’a Grahama skończyła dopiero na dziesiątym miejscu. Dni trenera były policzone, wkrótce do Anglii miał przybyć Arsène Wenger, by toczyć z Fergusonem najtrudniejszą walkę w jego karierze.

W autobiografii Alex rozwodzi się nad artykułem prasowym, w którym Bryan Robson przypisał sukces United zmianie podejścia Fergusona do budowy drużyny, twierdząc, że trener stał się bardziej „zrelaksowany”. Alex zastanawiał się czy nie była to kwestia tego, że mniej zajmował się drużyną jako całością, a bardziej dokładnie i z bliska poszczególnymi zawodnikami. Poświęcił też wiele miejsca wielkiemu wkładowi Cantony w zdobycie mistrzostwa. Mogło się wydawać wielkoduszne ze strony Fergusona, że aż tyle ciepłych słów poświęca piłkarzowi, ale wcale takie nie było. W rzeczywistości powinien wychwalać Francuza o wiele dłużej. Bo to Cantona zrobił różnicę. Napełnił drużynę olbrzymią pewnością siebie, której zawsze wyraźnie brakowało, i której sam Ferguson nigdy nie miał za dużo. Nigdy też wcześniej w angielskim futbolu nie było takiej „chemii” między trenerem a piłkarzem.

Również nigdy, co trzeba oddać Fergusonowi, nie widziano tam menedżera tak świetnie radzącego sobie z zarządzaniem ludźmi. Wyciągnął lekcję z załamania się dobrych relacji między Wilkinsonem a Cantoną w Leeds, raz nawet zadzwonił do Houlliera z prośbą, żeby przetłumaczył rodakowi pewną kwestię

– Oczywiście, że w pierwszym sezonie była między nimi bariera językowa – wyjaśnia Houllier.

Co ważniejsze jednak, jeśli zdejmował Cantonę z boiska, to tylko po to, żeby oszczędzić jego siły na kolejny, ważniejszy mecz.

Kiedyś zapytano Fergusona, dlaczego w rozbudowanym sztabie United, pełnym różnych specjalistów, nie ma psychologa. „Ponieważ tym zajmuję się osobiście”, odparł. Cantona okazał się pacjentem niezwykle zadowolonym z terapii.

– Dał mi mnóstwo wolności, dzięki czemu w klubie i na boisku czułem się swobodnie, a nie jak w jakimś więzieniu. Na tym polegała jego psychologia: traktował człowieka jak człowiek – podsumował później Francuz.

Ferguson miał też w sobie odwagę i mądrość, żeby naginać niektóre własne zasady. Na przykład na treningu. Podpatrując Cantonę w pierwszych dniach po transferze, był pod wrażeniem, jak wiele pracy jego nowy nabytek wkłada w treningi. Francuz zadziwił go jednak prośbą, żeby po zakończeniu ćwiczeń oddelegować mu do pomocy dwóch zawodników, ponieważ ma zamiar przez godzinę poćwiczyć strzały z powietrza. Ferguson dał mu aż trzech – dwóch, którzy dośrodkowywali piłki z obu stron, oraz bramkarza. Kiedy pozostali gracze United usłyszeli o tych dodatkowych zajęciach, które Cantona sam sobie narzucił, ich szacunek wobec kolegi był tak wielki, że po paru dniach kolejni zawodnicy zaczęli dobrowolnie zostawać po treningach, żeby wspólnie ćwiczyć. Owe dodatkowe zajęcia szybko stały się w United rutyną, a jednym z ich największych beneficjentów okazał się David Beckham.

Co było potrzebne United, oprócz Cantony, żeby zdobyć upragniony tytuł? Po pierwsze, czas, jaki zarząd dał trenerowi, a także mnóstwo pieniędzy. Ferguson potrzebował sześć i pół roku oraz prawie dwudziestu milionów funtów, by awansować z czwartego miejsca – na którym „Czerwone Diabły” skończyły ligę w ostatnim sezonie pod wodzą Rona Atkinsona – na pierwsze. Dla porównania, Brianowi Cloughowi wydobycie Derby County z drugiej ligi i doprowadzenie do mistrzostwa Anglii w 1972 roku zabrało osiem miesięcy mniej – kosztów zaś nie ma nawet co porównywać. W Nottingham Forest „efekt Clougha” był jeszcze bardziej wstrząsający. Zabrało mu zaledwie trzy i pół roku, żeby ze środka drugiej ligi wywalczyć mistrzostwo Anglii w 1978 roku. A koszty? Mniej niż milion funtów. Kiedy Clough zaczął wreszcie grubo wydawać, płacąc m.in. milion funtów za Trevora Francisa, Forest rok później zdobyli Puchar Europy i obronili go w kolejnym sezonie. W przypadku Fergusona różnica czasu między zdobyciem pierwszego mistrzostwa Anglii a pierwszym sukcesem w Pucharze Europy wyniosła aż sześć lat.

Jego dokonania nie były więc natychmiastowym cudem. Cudu, wraz z asystentem Peterem Taylorem, dokonał Clough, który był prawdziwym geniuszem futbolu. Natomiast wyjątkowy dar, którym został obdarzony Ferguson, idealnie oddaje cierpka definicja geniuszu, której autorstwo przypisywane jest szkockiemu eseiście z epoki wiktoriańskiej, Thomasowi Carlyle’owi: nieskończona zdolność podejmowania bolesnego trudu.

Lustrzane odbicie trenera

Metodą prób i błędów Ferguson zbudował zatem mistrzowski zespół. Robson czasem się jeszcze do niego wciskał – w zwycięskim sezonie wystąpił zaledwie pięć razy w pierwszym składzie, ale zapracował na medal dzięki odpowiedniej liczbie wejść z ławki. Trener zdawał sobie jednak sprawę, że musi mu znaleźć następcę. I Ferguson, jak często mu się zdarzało, użył wielkiego bogactwa Manchesteru United, by dokonać spektakularnego wzmocnienia. Pobił przy okazji brytyjski rekord transferowy i uwolnił Nottingham Forest od Roya Keane’a, którego Nigel Clough kupił z półamatorskiego irlandzkiego Cobh Ramblers za czterdzieści siedem tysięcy funtów, a teraz klub otrzymał za niego trzy miliony siedemset pięćdziesiąt tysięcy!

Keane trafił na rynek transferowy, kiedy Forest spadł z ligi, a Clough, zatracając się w alkoholizmie, przedwcześnie zrezygnował z kariery trenerskiej. Pierwszy ustną umowę z władzami klubu zawarł Kenny Dalglish, który wówczas pracował z Blackburn i właśnie namówił Alana Shearera, żeby ten dołączył do niego, zamiast do Fergusona i United. Umówił się na cztery miliony funtów, ale dzień przed podpisaniem papierów Ferguson skontaktował się z następcą Clougha, Frankiem Clarkiem, a ten przekonał dwudziestojednoletniego Irlandczyka do zmiany zdania, co kosztowało Forest dwieście pięćdziesiąt tysięcy funtów. United okazali się lepszym negocjatorem niż Blackburn, finansowane przez lancasterczyka Jacka Walkera, zdeterminowanego, żeby „kupić” ukochanym Rovers mistrzowski tytuł, co też wkrótce miało się spełnić.

Ferguson nie po raz pierwszy pobił rekord transferowy między brytyjskimi klubami – dokonał już tego, kiedy kupił do United Gary’ego Pallistera. I nie po raz ostatni. Podczas pierwszych dwudziestu lat jego panowania na Old Trafford, rekord transferowy na Wyspach został pobity aż czternaście razy, w tym cztery razy przez Fergusona, który jednak wielokrotnie, acz bezskutecznie, próbował tego przy innych okazjach.

Kiedy z ligi szkockiej przeniósł się do angielskiej, zaczął stosować te same metody, dzięki którym urosła dominacja Old Firm, czyli wykorzystywać potęgę finansową do osłabiania rywali, wyciągając z ich szeregów najciekawszych zawodników. W ten sposób pozbawił angielskiego odpowiednika Aberdeenu, czyli Forest, najcenniejszych aktywów w postaci Webba i Keane’a (a wyrwałby jeszcze Stuarta Pearce’a, gdyby mu się udało). Najbardziej spektakularnymi posunięciami tego rodzaju były transfery Rio Ferdinanda z Leeds United za trzydzieści milionów funtów w 2002 roku i Wayne’a Rooneya, sprowadzonego z Evertonu dwa lata później za dwadzieścia siedem milionów. W przeciwieństwie do swego wielkiego rywala, Arsène’a Wengera z Arsenalu, Ferguson nigdy nie wahał się wydrenować klubowego budżetu na silne wzmocnienia, które dodatkowo osłabiały jakiegoś rywala. Od Dicka Donalda i skąpego Aberdeenu przeszedł długą drogę…

Transfer Keane’a nie był strzałem na oślep, ale w dziesiątkę, dokładnie tak jak chciał Ferguson. W tym momencie jego drużyna stanowiła wspaniałą mieszankę energii i ambicji. Mający już trzydzieści sześć lat Robson zaczął odgrywać coraz bardziej epizodyczną rolę, a Keane idealnie wszedł w buty niemal wiecznie kontuzjowanego kapitana. Co udowodnił choćby strzelając zwycięskiego gola w derbach Manchesteru z City, które prowadziło już 2:0, ale Cantona dwiema zdobytymi bramkami doprowadził do wyrównania.

Było to na początku listopada. United objęli już prowadzenie w tabeli i mieli go nie oddać do końca. Nie ten zespół. Po raz pierwszy odkąd Ferguson przyszedł na Old Trafford, skład był łatwy do przewidzenia: Schmeichel – Parker, Pallister, Bruce, Irwin – Kanchelskis, Ince, Keane, Giggs – Cantona, Hughes. Ten zespół zapewnił United „podwójną koronę”, pokonując Chelsea w finale Pucharu Anglii na Wembley. W wielu meczach z ławki wchodzili i pomagali McClair i Sharpe. Drużyna strzelała gole ze wszystkich pozycji, ale przede wszystkim ze skrzydeł: Giggs zdobył w lidze aż trzynaście bramek, Sharpe – dziewięć, a Kanchelskis – sześć.

Bruce, de facto kapitan zespołu, tak to ujął: „Menedżer stworzył drużynę, która odbijała jak lustro jego charakter z niepohamowaną wolą wygrywania”. Ferguson nigdy nie krył, że delektuje się świadomością tego stanu rzeczy. Schmeichel, Bruce, Ince, Keane, Hughes czy Cantona grali tak, jak grałby on sam, gdyby był na ich miejscu. „Jestem szczęśliwy, kiedy spoglądam na murawę, bo w wielu moich piłkarzach widzę siebie”, przyznał. Nic więc dziwnego, że kiedy ta zgraja rozpoczęła sezon 1993/94, wokół leciały iskry i sypały się czerwone kartki. W pewnym momencie Ferguson zaczął się wręcz martwić czy uzbiera skład na kolejny mecz, tylu jego zawodników pauzowało za kartki.

Zaczęło się, kiedy Mark Hughes został wyrzucony z boiska za kopnięcie Davida Tuttle’a z Sheffield United w trzeciej rundzie Pucharu Anglii. W meczu rundy piątej, przeciwko Charlton Athletic na Old Trafford, czerwień zobaczył Schmeichel i było to pierwsze z czterech wykluczeń, które zawodników United spotkało w pięciu spotkaniach między dwunastym a dwudziestym siódmym marca. Następny był Cantona, który zaliczył spektakularne wyrzucenie w dwóch meczach w odstępie czterech dni – najpierw za nadepnięcie na Johna Moncura ze Swindon („Kartka była zasłużona”, komentował Ferguson) i za starcie z Tonym Adamsem z Arsenalu („Adams urządził teatr”). Wreszcie Kanchelskis – za wybicie piłki z bramki ręką w przegranym 1:3 meczu Pucharu Ligi z Aston Villą.

– Nie mogliśmy wydostać się z tego bagna. Zwołałem więc wszystkich, wraz z Robsonem, naszym kapitanem, i Bruce’em. Podchodziłem do każdego po kolei i mówiłem w twarz: „Jeszcze, k…, jeden raz i zobaczysz!”. A oni siedzieli w ciszy, ale ich miny mówiły: „Oj tam, dobra…”. Powiedziałem im więc, że od tej pory będę nakładał grzywnę za każde przewinienie: „Dwutygodniowa pensja za wyrzucenie z boiska, tygodniówka za żółtą kartkę. A teraz mi zjeżdżać!”. A kiedy schodzili po schodach, słyszałem jak żartują i się śmieją – opowiada Ferguson. I też się śmieje na wspomnienie tej sytuacji: – Wiedzieli, że ich potrzebuję. Wiedzieli, że potrzebuję zwycięzców.

Piłkarzom wydawało się zaś zabawne, że przygania kocioł garnkowi, bo ich trener sam ma ładny rejestr kar za wyzywanie arbitrów. Dla Fergusona najważniejsze było jednak, że wiadomość dotarła do adresata.

– Po tamtej rozmowie nigdy już nie musieliśmy do tego wracać, nasze problemy dyscyplinarne niemal się skończyły. Od tego momentu liczba kartek nie wyglądała źle przez następne lata, biorąc pod uwagę jak ostro grały przeciwko nam wszystkie drużyny w każdym meczu – mówi Szkot.

Problemy niemal się skończyły? Zaledwie kilka miesięcy po ostrej krytyce z ust szkoleniowca doszło do niesławnego incydentu na stadionie Selhurst Park, kiedy to Cantona, wyrzucony z boiska za faul na zawodniku Crystal Palace, Richardzie Shawie, schodząc do szatni dokonał ataku kung-fu na jednego z wygwizdujących go widzów. Jeszcze parę miesięcy później paskudnie zachował się Keane, nadeptując na Garetha Southgate’a w wygranym 2:0 meczu z Palace w półfinale Pucharu Anglii. Był to jeden z czterech wypadków, kiedy David Elleray wyrzucił z boiska Keane’a, który był zdecydowanie o wiele bardziej utalentowanym piłkarzem niż Ferguson w czasach zawodniczej kariery, ale ze wszystkich graczy United najbardziej przypominał trenera temperamentem. Przy tym Elleray bardzo lubił Keane’a.

– Zwykle piłkarze walą z łokcia, gdy nikt nie widzi. Większość przewinień Keane’a była dla wszystkich doskonale widoczna. Nigdy się z nimi nie krył. Któregoś razu podszedł do mnie przed meczem i powiedział: „Spodziewam się, że pewnie już wpisałeś moje nazwisko do notesu”. Odparłem: „Tak, i nawet opisałem za co. Musisz tylko zrobić to w odpowiednim czasie”. Zaśmiał się, choć właściwie był to tylko taki półuśmiech; nie dało się porządnie pożartować z Keane’em…

Chociaż zachowanie piłkarzy United rzeczywiście stopniowo się poprawiało, wizerunek drużyny bardzo popsuły gwałtowne protesty niektórych zawodników przeciwko decyzji sędziego Andy’ego D’Urso w spotkaniu z Middlesbrough w styczniu 2000 roku. Podyktował karnego przeciwko United za faul holenderskiego obrońcy, Jaapa Stama, na Brazylijczyku Juninho i nagle stanęło przed nim twarzą w twarz pięciu rozgniewanych piłkarzy: Keane, Stam, David Beckham, Nicky Butt i Gary Neville. D’Urso oganiał się: „Idźcie sobie, odejdźcie!”, ale cały czas się cofał. Gdyby stał w miejscu, zostałby – co sam przyznał – przewrócony na ziemię. Żadnemu z zawodników nie pokazał jednak czerwonej kartki. Przyznając się potem do błędu, stwierdził, że był to jeden z jego pierwszych meczów w Premier League i na pewno pierwszy na Old Trafford. Nie spodziewał się aż takiej presji ze strony gospodarzy i tego, że będą się czuli u siebie bezkarni[28]. Nawet Ferguson uznał to zachowanie za przesadne i szkodzące drużynie.

– Ostro zmyłem za to głowę chłopakom – wspomina. Nie mógł się jednak oprzeć pokusie, żeby nie dołożyć do tego oskarżenia. – Od czasu do czasu zdarzały się nam głupie czerwone kartki, ale oczywiście trzeba wziąć pod uwagę, że zawsze byliśmy oceniani surowiej niż cała reszta.

Jednak wówczas, w sezonie 1993/94, zbyt gorący temperament i kłopoty dyscyplinarne nie przeszkodziły drużynie Fergusona – uznawanej przez niego, Bobby’ego Charltona i wielu postronnych obserwatorów za najlepszą, jaką dotąd prowadził – przed zdobyciem pierwszej „podwójnej korony” w historii klubu. Mimo kilku czerwonych kartek w całych rozgrywkach o Puchar Anglii, „Czerwone Diabły” pozwoliły sobie na stratę zaledwie trzech goli w siedmiu meczach, przypieczętowując triumf wygraną 4:0 w finale z Chelsea. Nie bez pomocy sędziego Elleraya, który, jak sam przyznaje, zbyt pochopnie przyznał United jednego z dwóch karnych, wykorzystanych przez Cantonę.

– Miałem gwizdek w ustach, kiedy Frank Sinclair starł się w polu karnym z Andriejem Kanchelskisem i niestety górę nad rzetelną oceną wziął instynkt. Czułem się fatalnie, kiedy po finale odbierałem swój pamiątkowy medal, wiedziałem, że popełniłem błąd – przyznał mi później.

Nad tym karnym sporo debatowano w mediach, a jedyną osobą, która zaakceptowała go bez mrugnięcia okiem, był Ferguson, uznając, że w ogólnym rozrachunku sprawiedliwości stało się zadość.

United zagrali także na Wembley w finale Pucharu Ligi, ale ulegli Aston Villi Atkinsona. Kiepsko poszło im tylko w Pucharze Europy, w którym grali pierwszy raz od ćwierć wieku. Na początek z łatwością poradzili sobie z Honvédem Budapeszt, ale w następnej rundzie zremisowali 3:3 z Galatasaray na Old Trafford i odpadli z rozgrywek po bezbramkowym remisie w rewanżu w Stambule. Cantona dostał wówczas czerwoną kartkę i pałką policyjną przez plecy w drodze do szatni; był to bardzo burzliwy wieczór dla drużyny na boisku i dla kibiców United na rozpalonych trybunach. Piłkarze czuli wściekłość tureckich fanów tuż przy linii bocznej i nawet w szatni.

W połowie sezonu Liverpool, który był już wtedy w wyraźnym impasie, zdołał zremisować na Anfield z United, choć przegrywał już 0:3 (dwa gole zdobył Nigel Clough). Po meczu Ferguson był szczególnie zjadliwy wobec Schmeichela, którego obwinił za niepowodzenie. Wielki Duńczyk odpowiedział tym samym, kwestionując cechy przywódcze Aleksa zarówno jako menedżera, jak i człowieka. Napięcie narosło tak wielkie, że Schmeichel obawiał się, iż Ferguson za chwilę zareaguje, rzucając mu kubkiem z herbatą w twarz. Bramkarz później przeprosił, ale trener kazał mu drżeć jeszcze przez jakiś czas, nie dementując plotek, że zostanie sprzedany. Incydent poszedł jednak w niepamięć wraz z żałobą po śmierci sir Matta Busby’ego, który odszedł w styczniu 1994 roku. Wspominając jego karierę, wszyscy przypomnieli sobie, że sukces w futbolu nie zawsze musi zostać okupiony wzajemnym uchybianiem godności.

Europejskie puchary przed telewizorem

Sezon, w którym United zdobyli wreszcie wyczekiwany od ćwierćwiecza tytuł, był niezwykle satysfakcjonujący dla Fergusona. W dniu, w którym „Czerwone Diabły” zapewniły sobie mistrzostwo, powiedział słowa bardzo podobne do tych z przełomowego sezonu w Aberdeenie w 1980 roku, że dopiero teraz ma poczucie, iż naprawdę jest menedżerem Manchesteru United i „panem swojego losu”.

Dokonał tego metodą, która miała się stać jego znaną sztuczką: rzucił zawodnikom wyzwanie, oznajmił im, że wkłada do koperty nazwiska sześciu zawodników, co do których ma wątpliwości, czy zdołają wspiąć się na kolejny szczebel, i będzie musiał z nich zrezygnować. Reakcja wszystkich była znakomita, właśnie taka, jakiej oczekiwał. Udało się, co więc mógłby jeszcze zdobyć w przyszłości poza powtórzeniem sukcesu w lidze? Oczywiście podbić Europę! Ten cud miał jednak potrwać trochę dłużej…

Po pierwsze, okazało się, że już w najbliższym sezonie 1994/95 United nie zdołali obronić tytułu, przegrywając rywalizację z Blackburn Dalglisha. I nawet nie zdobyli na pocieszenie żadnego pucharu. Po odpadnięciu w trzeciej rundzie Pucharu Ligi z Newcastle, w którym to meczu Ferguson wystawił niemal wyłącznie samą złotą młodzież, drużyna zagrała co prawda w finale Pucharu Anglii na Wembley, ale uległa w nim Evertonowi 0:1. Największym rozczarowaniem okazał się jednak występ w Lidze Mistrzów.

Rozpoczął się od rundy grupowej i… na niej skończył. United pokonali u siebie IFK Göteborg 4:2, zremisowali na wyjeździe z Galatasaray Stambuł 0:0 i u siebie z Barceloną 2:2. Drugiego listopada pojechali na rewanż na Camp Nou. W owym czasie obowiązywały zasady UEFA, że w pucharowym meczu może grać tylko trzech cudzoziemców oraz dwóch piłkarzy zasymilowanych (czyli cudzoziemców, którzy są wychowankami klubu i spędzili w nim co najmniej pięć lat). Ferguson postanowił poświęcić Schmeichela dla zawodników z pola, wystawiając w bramce Anglika, Gary’ego Walsha. Barça, z takimi gwiazdami w składzie jak Pep Guardiola, Christo Stoiczkow czy Romario, okazała się dla mistrza Anglii bezlitosna. Do przerwy prowadziła już 2:0, a w szatni Ferguson wyzwał Ince’a od „cholernych pijaków” i obu panów trzeba było rozdzielać. Po zamianie stron obraz gry nie zmienił się ani na jotę i mecz skończył się porażką gości 0:4. Następnie „Czerwone Diabły” przegrały w Göteborgu 1:3 i rozgromienie Galatasaray 4:0 okazało się już bez znaczenia.

Jedynym pożytkiem z występu w Lidze Mistrzów była możliwość dania szansy gry utalentowanej młodzieży. Podobnie było w Pucharze Ligi. Odpadnięcie z europejskich pucharów po wyeliminowaniu przez Galatasaray sezon wcześniej uświadomiło Fergusonowi, że musi częściej dawać odpoczywać ważnym zawodnikom pierwszego składu w mniej istotnym z krajowych pucharów, co z czasem miało wejść mu w nawyk i stać się rutyną wszystkich czołowych angielskich drużyn. Wysłał więc dzieciaki przeciwko Port Vale.

Kiedy czternaście lat później United, z Darronem Gibsonem i jeszcze młodszym Dannym Welbeckiem w składzie, pokonali w finale Pucharu Ligi Tottenham, Ferguson tak wspominał tamten wypad na stadion w Burslem: „Lokalny parlamentarzysta publicznie narzekał w Izbie Gmin, że wystawiając młodych zawodników pozbawiłem kibiców Port Vale możliwości obejrzenia na żywo wielkich piłkarzy, mistrzów Anglii. Nie zdawał sobie sprawy, że tak naprawdę kibice mieli przywilej zobaczyć z bliska jeszcze większych zawodników! Wśród młodziaków, których wówczas wystawiłem, biegali David Beckham, Paul Scholes, Gary Neville i Nicky Butt”. United wygrali wówczas 2:1, po dwóch bramkach Scholesa.

Podczas meczów w europejskich pucharach 1994/95 największym beneficjentem przepisów UEFA o ograniczeniach dla cudzoziemców był Butt, który wystąpił we wszystkich spotkaniach. Beckham – tylko w meczu z Turkami u siebie, ale za to zdobył gola. Gary Neville też zagrał w tym spotkaniu, które miało się okazać jednym z wielu, które go czekały w tym sezonie. On i Butt jako pierwsi z młodzieżowej akademii przebili się do pierwszego składu. Neville wygrał rywalizację z Davidem Mayem, środkowym i prawym obrońcą, za którego Ferguson zapłacił Blackburn milion dwieście tysięcy funtów, gdy szukał zastępcy dla przewlekle kontuzjowanego Paula Parkera. A Butt zastępował Keane’a.

W zespole zaszła też w tym sezonie inna ważna zmiana. Jeszcze przed incydentem z fanem, po którym zdyskwalifikowano Cantonę, Ferguson rozważał wzmocnienie ataku. Mark Hughes miał już trzydzieści jeden lat i mimo jego wciąż wielkich umiejętności, trener czuł, że silniejszy, agresywniejszy w polu karnym piłkarz potrafiłby lepiej wykorzystywać podania od Cantony. Na szczycie jego listy życzeń byli Stan Collymore i Andy Cole. Ferguson zadzwonił do swego byłego napastnika, Marka McGhee, i podczas rozmowy doszedł do wniosku, że postawi na Cole’a ze względu na jego instynkt drapieżcy pod bramką. Trrrach, i pobity został kolejny rekord transferowy na Wyspach. Cole opuścił Newcastle i szybko odnalazł się w United u boku Hughesa, ponieważ Cantona został zdyskwalifikowany za atak na kibica do końca sezonu, otrzymując też od sądu w Croydon wyrok dwóch tygodni więzienia, zamieniony na sto dwadzieścia godzin prac społecznych. To wtedy Eric wypowiedział słynną kwestię o „mewach” (dziennikarzach, jak to interpretuje), „lecących za kutrem” (Cantoną) w nadziei, że „rybacy rzucą im sardynki” (smaczne werbalne kąski). Cantona przez cały proces wydawał się bardziej zmartwiony separacją od futbolu, niż od wolności.

Gdy Francuz został skazany, okazało się, że Ferguson miał wielkie szczęście, iż nie udało mu się wcześniej sprzedać Hughesa do Evertonu, by zrobić miejsce dla Collymore’a lub Cole’a. Przynajmniej została mu para napastników, która była w stanie wywierać presję na uciekające w tabeli Blackburn. Kiedy United stracili pozycję lidera, Ferguson postanowił dołożyć rywalom presji, cytując starego Jocka Steina: „Teraz nikt już nie powstrzyma Blackburn przed wygraniem ligi, tylko oni sami mogą się pozbawić tytułu. Mam nadzieję, że zachowają się jak Devon Loch”. Chodziło o słynnego konia wyścigowego, który podczas jednej z najbardziej prestiżowych gonitw – Grand National w 1956 roku – z niewyjaśnionych powodów zatrzymał się tuż przed metą, choć pewnie prowadził.

Blackburn zwolniło prędkość, przegrywając dwa z czterech meczów w końcówce sezonu, aż doszło do pamiętnej, ostatniej niedzieli. Gdyby przegrali lub zremisowali z Liverpoolem na Anfield, a United pokonali West Ham, drużyna Fergusona zdobyłaby trzecie mistrzostwo Anglii z rzędu. Blackburn istotnie przegrał, ale „Czerwone Diabły” zdołały tylko zremisować. Ferguson nie okazał się szczególnie wspaniałomyślny dla zwycięzców, mówiąc, że on nie chciałby zostać mistrzem Anglii grając w takim stylu (chodziło mu o to, że Blackburn grało ostro w obronie, a w ataku wszystko opierało się na prostym dogrywaniu długich piłek do Alana Shearera). Środkowy obrońca nowych mistrzów, Szkot Colin Hendry, miał dla Fergusona ciętą ripostę: „Graliśmy nudny futbol? Ja tam się nie nudziłem…”. Z podobną „godnością” przyjął Ferguson porażkę w Pucharze Anglii, stwierdzając, że Everton, który pokonał United, to „zwykła drużyna”.

Pod koniec lata rozpoczął się dla Aleksa radosny okres negocjowania nowego, lepszego kontraktu. Szkot był już wówczas najlepiej zarabiającym trenerem Premier League, wyprzedzając nawet George’a Grahama (włącznie z prezentami od Haugego), zwolnionego właśnie z Arsenalu, i uważał, że tak powinno być dalej. Co więcej, chciał umowy na sześć lat, która pozwoliłaby mu obchodzić na Old Trafford sześćdziesiąte urodziny, oraz gwarancji zatrudnienia w klubie po tym czasie w roli doradcy lub dyrektora sportowego, by mógł przekazać doświadczenie następcy, dokładnie tak jak w jego przypadku zrobił sir Matt.

Edwards zabrał listę życzeń Fergusona na posiedzenie zarządu, gdzie prezes, sir Roland Smith, wraz ze swoimi dyrektorami, z miejsca wyprowadził atak, oznajmiając, że wszyscy oni nie są przekonani ostatnimi posunięciami menedżera. Jednym z zarzutów podnoszonych przez Smitha była strata popularnych wśród kibiców piłkarzy – Paula Ince’a, Andrieja Kanchelskisa oraz Hughesa, którzy tego samego lata przeszli odpowiednio do Interu Mediolan, Evertonu i Chelsea. „Nie”, oznajmił Fergusonowi Smith, „nie będzie żadnego sześcioletniego kontraktu ani żadnych gwarancji na pozostanie w klubie po sześćdziesiątce, bo cień starego menedżera zaszkodziłby nowemu, tak jak obecność Busby’ego podcinała skrzydła jego następcom, Wilfowi McGuinnessowi czy Frankowi O’Farrellowi”.

Decyzja o sprzedaży Ince’a rzeczywiście zaskoczyła nie tylko wszystkich dyrektorów klubu i Edwards usilnie starał się odwieść od niej Fergusona. Jednak Szkot rzadko się uginał, gdy ktoś próbował podważyć którykolwiek element zarządzania klubem, a to był właśnie ten przypadek. „Muszę kontrolować mój zespół, móc od niego wymagać takiej, a nie innej gry, tymczasem Ince zaczął za bardzo odstawać od nas taktycznie”, argumentował. Ferguson obwinił go między innymi za stratę gola w finale Pucharu Anglii z Evertonem; Ince zareagował na te oskarżenia ze złością i powtarzał wszystkim, że ma już dość Fergusona. Wielu fanów kwestionowało zasadność sprzedaży piłkarza do Włoch za sześć milionów funtów. Ferguson bronił też pozbycia się Kanchelskisa i Hughesa, zwłaszcza że ten ostatni miał już swoje lata, a trener znalazł dla niego następcę w osobie Cole’a.

Dodał, że chętnie zatrzymałby Kanchelskisa, ale Ukrainiec sam domagał się transferu, bo w umowie miał klauzulę, że dostanie prowizję ze sprzedaży. Agent piłkarza, Essaulenko, mocno naciskał na Edwardsa i zarząd, żeby przyśpieszyć umowę. Kanchelskis odszedł więc z Old Trafford w równie dziwnych okolicznościach, w jakich przyszedł. Po jego prezentacji w United Ferguson otrzymał od Essaulenki samowar, w którym znalazł… czterdzieści tysięcy funtów. Dlaczego pieniądze włożono do klubowego sejfu zamiast zgłosić je władzom Premier League w śledztwie prowadzonym w sprawie Grahama? To pytanie miało często wracać, gdy Ferguson ujawnił całą historię w autobiografii. Ostatecznie zwrócono je agentowi, gdy Kanchelskis przeniósł się do Evertonu.

Latem 1995 roku Fergusona ogarnęła też obsesja, że media mają zbyt wielką wiedzę na temat jego życia prywatnego i zawodowego, zażądał więc od byłego oficera SAS, Neda Kelly’ego, zorganizowania przeciwdziałania. Ludzie Kelly’ego przeczesywali klubowe biura i dom Fergusonów w Fairfields w poszukiwaniu urządzeń podsłuchowych. Kelly wspomina, że w trakcie tych działań Cathy zrobiła mu filiżankę herbaty.

– Była prawdziwą damą i to na długo przed tym, zanim jej mąż otrzymał tytuł szlachecki… Krzątała się przy swoich zwykłych, domowych zajęciach, kompletnie nie zdając sobie sprawy, co robimy – opowiada. Świat futbolu był dla niej wszechświatem równoległym.

Pod koniec sezonu coraz częściej wchodzili do gry tacy młodzi piłkarze, jak Beckham, Scholes oraz młodszy brat Gary’ego Neville’a, Phil. Jeśli jednak chodzi o wieczory europejskich pucharów, piłkarzom United pozostało siedzenie przed telewizorem. Oglądali, jak ich grupowi rywale, Barcelona i Göteborg, odpadają w ćwierćfinale z Paris Saint-Germain i Bayernem Monachium, ci zaś zostają wyeliminowani w półfinale przez AC Milan i Ajax. Milan pod wodzą Fabio Capello rozgromił przed rokiem w finale Ligi Mistrzów Barcelonę 4:0, co nazwano jednym z najlepszych występów w historii klubowego futbolu. A jednak ten wielki włoski klub nie był w stanie sprostać w kolejnym finale naszpikowanemu młodymi gwiazdami Ajaksowi pod wodzą trenera Louisa van Gaala.

W bramce holenderskiej drużyny stał Edwin van der Sar (wygra później Ligę Mistrzów z Manchesterem United). Miał wówczas dwadzieścia cztery lata. Wśród zwycięzców byli Michael Reiziger, Edgar Davids i Marc Overmars (wszyscy mający po dwadzieścia dwa lata) i dziewiętnastoletni Clarence Seedorf. W końcówce meczu świetne zmiany dało dwóch osiemnastolatków – Nigeryjczyk Nwankwo Kanu i Patrick Kluivert, który zdobył jedynego gola meczu, ogrywając na stadionie w Wiedniu słynną defensywę z Paolo Maldinim na czele. Patrząc na triumf tej młodzieży, wydawało się nieprawdopodobne, by ktoś mógł rzucić stwierdzenie: „Nigdy niczego nie wygrasz z dzieciakami!”. A jednak to zdanie padło z ust Alana Hansena już pierwszego dnia kolejnego sezonu.

UNITED: APRÈS MOI

LE TREBLE

(PO MNIE CHOĆBY

POTRÓJNA KORONA)

Chłopak Teda Beckhama

„You win nothing with kids” (Nigdy niczego nie wygrasz z dzieciakami) – twierdzenie to, wypowiedziane w programie „Match of the Day” kilka godzin po porażce Manchesteru United 1:3 z Aston Villą, miało prześladować Alana Hansena przez długie lata. Choć była to dość uzasadniona opinia, którą w tamtym momencie mógł wypowiedzieć na jego miejscu każdy ekspert w studiu, to jednak wyraźnie ignorowała nie tylko osiągnięcie Ajaksu w finale Ligi Mistrzów kilka miesięcy wcześniej, ale i całą historię United w erze przed tragedią w Monachium. Drużyna Matta Busby’ego była mistrzem Anglii od dwóch sezonów, gdy w lutym 1958 roku doszło do katastrofy na bawarskim lotnisku. Zespół zdobył rok wcześniej pierwszą w historii klubu „podwójną koronę”. Jednak z powodu kontuzji bramkarza Raya Wooda po faulu napastnika Aston Villi, Petera McParlanda, w finale Pucharu Anglii (nie były wówczas jeszcze dozwolone zmiany) w drużynie wystąpiło aż pięciu zawodników poniżej dwudziestego drugiego roku życia, w tym dziewiętnastoletni Bobby Charlton. Ośmiu zadebiutowało w United jako nastolatki; w zespole był tylko jeden gracz, który przekroczył trzydzieści lat – John Berry.

W drużynie, która pod wodzą Fergusona rozpoczęła sezon 1995/96 meczem na Villa Park, brakowało dwudziestojednoletniego Ryana Giggsa, ale i tak wystąpiło w niej aż czterech piłkarzy poniżej dwudziestego roku życia, w tym osiemnastoletni Phil Neville. Do tego z ławki rezerwowych weszło na boisko dwóch dwudziestojednolatków – David Beckham i John O’Kane. Aż siedmiu na trzynastu grających zadebiutowało w barwach „Czerwonych Diabłów” jako nastolatki. Większość z nich miała się przebić na stałe do pierwszego składu i nie tylko odebrać Blackburn mistrzowski tytuł, ale również zdobyć Puchar Anglii.

W ciągu roku Ajax i Manchester United udowodniły światu, że z dzieciakami nie da się wygrać niczego… oprócz Ligi Mistrzów i „podwójnej korony” na Wyspach. Do tego momentu Alan Hansen uważał, że żółtodzioby mogą zdobyć tylko jedno trofeum – FA Youth Cup (młodzieżowy Puchar Anglii). Rozgrywki te ruszyły w 1953 roku i United Busby’ego wygrywali je w każdym z pięciu sezonów. Lista zawodników, którzy tego dokonywali, do dziś robi wrażenie. Eddie Colman i Duncan Edwards, którzy zagrali w trzech finałach, zginęli w katastrofie w Monachium (Edwards z powodu odniesionych obrażeń zmarł piętnaście dni później). David Pegg zagrał w dwóch finałach. Ogółem w 1954 roku w drużynie występowały trzy późniejsze ofiary tragedii, Colman, Edwards i Pegg, oraz dwóch ocalonych, Charlton i Albert Scanlon. Charlton wystąpił także w rozgrywkach w 1956 roku, a kolejny ocalony, Ken Morgans, w 1957.

Busby, dochodząc do siebie po obrażeniach odniesionych w katastrofie, przebudował zespół najlepiej jak mógł i nigdy przy tym nie odwrócił się plecami od młodzieży. Kiedy w 1964 roku odzyskali mistrzostwo, w drużynie prowadzonej przez asystenta Busby’ego, Jimmy’ego Murphy’ego, znaleźli się m.in. George Best, David Sadler i John Aston, którzy później mieli zdobyć Puchar Europy w 1968 roku, po pamiętnym finale z Benfiką, a także znakomity bramkarz Jimmy Rimmer i obrońca Bobby Noble, którego wielki talent zniweczyła kontuzja.

W latach osiemdziesiątych United dwa razy przegrali w finale, za każdym razem pod wodzą Erika Harrisona, z którego rąk Ferguson odziedziczył drużynę. Norman Whiteside, Mark Hughes i Clayton Blackmore zagrali w pierwszym z nich. W drugim wystąpiła grupa piłkarzy, którzy mieli się stać „Pisklętami Fergiego”. Przegrali z Manchesterem City, w składzie między innymi z reprezentantami Anglii, Andym Hinchcliffe’em i Davidem White’em, oraz Paulem Lakiem, mogącym stać się wielkim piłkarzem, gdyby nie kontuzja. Choćby ich obecność pokazywała, która z dwóch drużyn z Manchesteru lepiej radzi sobie ze szkoleniem młodzieży. Dopóki spraw w swoje ręce nie wziął Ferguson…

Wynalezienie Giggsa było dopiero początkiem. David Pleat, stary przyjaciel Fergusona, okazał się lepszym wizjonerem niż Hansen. W 1992 roku, gdy był trenerem Luton Town, ktoś wspomniał mu, że Manchester United ładnie się rozwija pod wodzą Fergusona i maszeruje po mistrzostwo, na co Pleat wystosował ostrzeżenie: „To dopiero początek. Czy widzieliście ich drużynę młodzieżową? Te dzieciaki są w stanie zdominować angielski futbol na lata”. Gdy to usłyszałem, postanowiłem obejrzeć przyszłość United w akcji. Wygrali właśnie finał młodzieżowego Pucharu Anglii, w kolejnym sezonie znów mieli dojść do finału, przegrywając jednak z Leeds United.

Rzeczywiście zrobili na mnie dobre pierwsze wrażenie i wiele szczegółów pozostało mi pamięci. Niestety oprócz wyniku… Są jednak chwile, gdy liczy się nie wynik, a jakość futbolu i jego styl – to jest transcendentalne. Zachwyciła mnie czystość podań młodych piłkarzy United. Był sobotni poranek, a oni grali w swoim ówczesnym ośrodku The Cliff z rezerwami Morecambe. W bramce stanął Kevin Pilkington, w obronie John O’Kane, Gary Neville, Chris Casper i Steven Riley, w pomocy Keith Gillespie, David Beckham, Nicky Butt i Ben Thornley, w ataku Paul Scholes za plecami Richarda Irvinga, który, jak się miało okazać, jako jedyny nie przebił się później w Premier League. Poradził sobie jednak w życiu doskonale, zostając pilotem samolotów pasażerskich, do czego zainspirowała go wizyta w kabinie pilotów podczas powrotu z miesiąca miodowego na Mauritiusie. Założył też firmę remontową. Wśród rezerwowych znajdował się także Robbie Savage, którego Ferguson nie mógł się doprosić, żeby wreszcie ściął włosy.

Po jednym skrzydle hasał Gillespie, po drugim Thornley, biegający z lekkością przypominającą Johna Robertsona z czasów występów w Nottingham Forest Briana Clougha. Scholes był małym czarodziejem. Najbardziej jednak oczarował mnie Beckham. On uosabiał ten styl. Chudy i wyprostowany, z opadającymi na twarz włosami, emanował spokojem, który rzadko można znaleźć w angielskich piłkarzach, nawet tych z najwyższej półki (co przypomniała mi śmierć Bobby’ego Moore’a w 1993). Musiałem komuś opowiedzieć o moim zachwycie, podzielić się z kimś tym odkryciem.

Stała tam tylko jedna inna osoba. Parking w The Cliff był jedynym punktem widokowym dla tych, którzy nie mieli pozwolenia wejścia na murawę, gdzie zbierali się Harrison z pozostałymi trenerami (jeśli Ferguson miał ochotę popatrzeć na grę, zerkał przez okno swego gabinetu), i facet, który sterczał parę metrów ode mnie, dobrze o tym wiedział. Zaparkował swojego starego, niemodnego rovera i stał, patrząc na boisko, z jedną nogą opartą na kole. Podszedłem, rozpocząłem konwersację i szybko przedstawiłem swoją opinię na temat prawoskrzydłowego, który tak bardzo przykuł mój wzrok. „Ten z ósemką – chłopak zagra kiedyś z pięćdziesiąt meczów dla Anglii”, powiedziałem. „Mam nadzieję, bo to mój syn”, odpowiedział Ted Beckham.

Trzy lata później David Beckham zaliczył piąty występ w barwach United, w otwierającym sezon meczu na Villa Park. Był to jego dziesiąty mecz ligowy – Ferguson wypożyczył go do Preston North End, żeby okrzepł i zmężniał w niższej lidze – wszedł z ławki, zmieniając Phila Neville’a, i zdobył honorowego gola. Obaj bracia Neville’owie wyszli w podstawowym składzie, podobnie jak Butt i Scholes. O’Kane też wszedł z ławki, zmieniając Pallistera. Z tymi dzieciakami w składzie United przegrali 1:3. I z tymi samymi wygrali pięć kolejnych meczów. Wówczas Cantona wrócił z wygnania za swój cios kung-fu i wraz z dzieciakami zabrał się do roboty tam, gdzie skończył.

Eric czuł się szczęśliwy w Manchesterze, gdzie mieszkał wraz z żoną w małym domku, bezpretensjonalnym jak na piłkarza. Znów czuł się kochany i wielka w tym zasługa Fergusona, bo poleciał do Paryża, żeby wydobyć Cantonę z kryzysu, w jaki popadł na wygnaniu od futbolu. Sprawił, że Francuz poczuł się po powrocie do Anglii jak w domu. W Paryżu adwokat Cantony podjechał pod hotel Fergusona na harleyu-davidsonie, wręczył trenerowi kask i podwiózł go bocznymi uliczkami na tyły restauracji, w której Szkot z Francuzem pogadali o futbolu jak kibice, delektując się wspomnieniami ulubionych meczów, zagrań, goli… Pogawędka trwała aż do północy, scalając niezwykły związek między trenerem i zawodnikiem.

Ferguson zawsze traktował Cantonę wyjątkowo, na przykład mądrze oszczędzał mu swego słynnego „traktowania suszarką”. Jednak Francuz był jedynym takim wyjątkiem w drużynie. Kiedyś cały zespół został zaproszony na spotkanie w ratuszu w Manchesterze, a Ferguson wydał dokładne instrukcje co do wymaganego stroju. Każdy piłkarz stawił się w klubowej marynarce, spodniach w kant, nienagannie wyprasowanej koszuli i pod krawatem. Każdy z wyjątkiem Cantony. On przyszedł w dresie i sportowych butach. Każdego innego zawodnika Ferguson natychmiast odesłałby do domu. Ale ponieważ to był Cantona, Ferguson udał, iż nie widzi.

Jego delikatność i wyczucie w obchodzeniu się z Francuzem zauważył Gérard Houllier.

– Podczas długiego zawieszenia Erika Alex ani razu go nie skrytykował, ani razu nie poskarżył się publicznie, że swoim zachowaniem osłabił drużynę. Nigdy, ani słowem – opowiada Houllier. – Pokazał tym wielką lojalność. I przynajmniej raz dziennie, a często i dwa, odbywali przez telefon pogawędkę albo umawiali się na kawę, żeby poopowiadać co dzieje się w klubie, nigdy przy tym nie wspominając o incydencie z Selhurst Park. To było najwyższej klasy „zarządzanie zasobami ludzkimi”. Pokazywał, jak bardzo mu zależy. Okazywał zainteresowanie, mimo że chłopak nie mógł grać dla klubu tak długo. To była prawdziwa sztuka zarządzania, lekcja wielkiego mistrza. Więc, kiedy piłkarz wreszcie wrócił, z ochotą odpłacił za wsparcie i zaufanie.

Podobne wsparcie w trudnych chwilach Ferguson okazywał nie raz. Przekonał się o tym David Beckham po mistrzostwach świata w 1998 roku, kiedy obwiniono go, że czerwoną kartką w meczu z Argentyną przyczynił się do odpadnięcia z turnieju. A także Cristiano Ronaldo, który gdy na mundialu w 2006 roku mrugnął okiem po czerwonej kartce dla Wayne’a Rooneya, stał się wrogiem publicznym w Anglii. Obaj później także odpłacili za wsparcie.

Powrót Cantony nie okazał się trzęsieniem ziemi. Przynajmniej nie na początku, co zrozumiałe. United prowadzili w tabeli przed Gwiazdką, gdy nagle zdobyli tylko trzy punkty w pięciu meczach. Jednak w styczniu i lutym drużyna odzyskała równowagę, zbliżając się do lidera, którym było Newcastle United Kevina Keegana, właśnie wymieniającego Andy’ego Cole’a za sprowadzonego z Old Trafford Keitha Gillespie’ego. Początkowo wydawało się, że to Keegan zrobił lepszy interes. Mając na jednym skrzydle Gillespie’ego i czarownego Davida Ginolę na drugim, Petera Beardsleya i Lesa Ferdinanda na środku ataku, zebrał drużynę na mistrza. Jednak wówczas sprowadził jeszcze do klubu Faustino Asprillę – Kolumbijczyka tyleż buzującego talentem i umiejętnościami, co irytującego indywidualizmem, który w oczach wielu okazał się jednym grzybem za dużo w tym barszczu, by mógł się on udać.

Czy sprowadzenie Asprilli tylko przypadkowo zbiegło się ze spadkiem formy Newcastle? W każdym razie United wykorzystali to, wygrywając w marcu na St James Park dzięki bramce Cantony. Było to w środku fatalnej passy sześciu spotkań, w trakcie której Newcastle roztrwoniło czternastopunktową przewagę nad United, a ci z kolei stracili tylko dwa punkty w jedenastu meczach. Scena czekała na niesamowite rozstrzygnięcie wieczorem dwudziestego dziewiątego kwietnia.

Uwielbiałbym to… uwielbiał

Gwiazda nałożyła słuchawki. Kevin Keegan udzielał właśnie wywiadu na Elland Road w Leeds, gdzie jego Newcastle odniosło trzecie ligowe zwycięstwo z rzędu. Zwrócił się do siedzącego w studio Sky Sports Andy’ego Graya: „Wyślecie taśmę z tym meczem Aleksowi Fergusonowi, prawda? Zdaje się, że o to właśnie prosił?”. Ferguson rzeczywiście wyraził takie życzenie w ramach gierek psychologicznych, swych słynnych mind games, chcąc przed meczem Newcastle – Leeds zmotywować w ten sposób do lepszej gry piłkarzy Howarda Wilkinsona, wówczas okupujących środek tabeli i rozczarowanych po odpadnięciu z Pucharu Ligi po porażce z Aston Villą.

„Cóż, jestem przekonany, że jeśli Ferguson oglądał to spotkanie, nie ma żadnych wątpliwości co do zaangażowania piłkarzy Leeds, którzy zrobili co mogli, żeby powstrzymać twój zespół”, odparł Gray. Na to Keegan emocjonalnie zaczął przypominać skargi Fergusona na kalendarz rozgrywek i to, że Newcastle czeka za trzy dni mecz z Notts Forest: „Przecież ten kalendarz został ułożony cztery miesiące temu. Nie przejmujemy się więc tymi zarzutami. Jesteśmy na to za dobrzy”.

Richard Keys, prowadzący program wspólnie z Grayem, wystąpił w roli adwokata diabła: „Ale to część wojny psychologicznej, prawda, Kevin?”.

Gray: „Nie, nie…”

Keegan: „Nie”. I podniósł głos, dźgając ekran wskazującym palcem: „Kiedy mówisz takie rzeczy o piłkarzach, jak on, wyrażając wątpliwości co do zaangażowania Leeds, czy kwestionujesz profesjonalizm takich piłkarzy jak Stuart Pearce [lewy obrońca reprezentacji Anglii, którego Nottingham Forest przegrał na Old Trafford 0:5 dzień wcześniej, a za trzy dni miał zremisować z Newcastle 1:1 u siebie na City Ground]… Milczałem długo, nie komentowałem, ale teraz coś wam powiem. On [Ferguson] bardzo stracił w moich oczach, mówiąc te wszystkie rzeczy. Nie odpowiedzieliśmy na to. Ale teraz mówię do niego, jeśli nas ogląda. Wciąż walczymy o tytuł. A on musi pojechać do Middlesbrough i zdobyć tam punkty. I powiem wam coś jeszcze – będę zachwycony, jeśli ich pokonamy, będę to uwielbiał”.

Rozmowa ta obrosła mitem[29], ponieważ Newcastle przegrało walkę o tytuł. Właściwie tytuł należał w tym momencie do United, których czekał już tylko mecz z Middlesbrough. Do zdobycia mistrzostwa wystarczyło im tylko minimalnie ich pokonać, podczas gdy Newcastle musiałoby wygrać dwa ostatnie spotkania różnicą w sumie ośmiu goli (a jak się okazało nawet dziesięciu goli, ponieważ United zwyciężyli z Middlesbrough 3:0). W dodatku ostatni mecz sezonu, przyjazd Tottenhamu na St James Park, byłby dla Newcastle trzecim spotkaniem w ciągu siedmiu dni. Było to niemal lustrzane odbicie sytuacji z sezonu, kiedy obciążeni kalendarzem United przegrali rywalizację o tytuł z Leeds. Newcastle wyraźnie zabrakło pary, zremisowało oba mecze, i z Forest, i z Tottenhamem. Jednak słowa Keegana, które wyrzucił z siebie w emocjonalnym wystąpieniu w programie Andy’ego Graya, zapadły w pamięć. Czasami gierki psychologiczne Fergusona uderzały w godność całego futbolu.

Przekraczał tę linię tak wiele razy w latach, które miały dopiero nadejść, że historia z sezonu 1995/96 mogłaby się wydać z perspektywy wręcz niewinna. Trzeba przyznać, że Ferguson nie był jedynym winowajcą w branży na przestrzeni lat, ale też standardy, których bronił Gray, najbardziej cierpiały właśnie w czasach rządów Szkota w Manchesterze.

W każdym razie United jako świeżo upieczony mistrz pojechali na finał Pucharu Anglii na Wembley, gdzie Cantona – wówczas już z tytułem Piłkarza Roku – użył swojej wspaniałej techniki do zdobycia jedynego gola w spotkaniu z Liverpoolem, nie dając szans bramkarzowi Davidowi Jamesowi, który był najbardziej zapracowanym piłkarzem rywali. Reszcie – prowadzonej wtedy przez Roya Evansa – do dziś wypomina się przedmeczowy występ na murawie w białych garniturach Emporio Armaniego, dziwacznych pasiastych krawatach i butach Gucci oraz grę, jakby nie przebrali się na mecz w stroje sportowe.

Dla kontrastu United Fergusona wyglądali jak bardzo solidna, zbudowana do końca drużyna. Wszystkie dzieciaki (oprócz Phila Neville’a), wyszły już z wieku nastoletniego, Keane i Giggs liczyli sobie nawet po dwadzieścia kilka lat. Cantona i Irwin mieli już spory przebieg, ale tylko trzydziestopięcioletniemu Steve’owi Bruce’owi, którego w finale zastąpił David May, pozwolono odejść do Birmingham City, ligę niżej.

Podczas świętowania „podwójnej korony” wznoszono toasty za nieobecnych przyjaciół. To nieczęste w futbolu, ale z perspektywy czasu wydaje się uzasadnione, jeśli wziąć pod uwagę powszechne mniemanie, że United lekkomyślnie pozbyli się Hughesa, Ince’a i Kanchelskisa. Jednak Ferguson doskonale zdawał sobie sprawę, że z tymi dzieciakami Manchester sobie poradzi, choć uważał, że jedni są bardziej gotowi do boju niż inni. Na przykład Beckhama umieścił w tej drugiej kategorii. Nie tylko on, ale i większość sztabu United była zdania, że David okazuje na razie zbyt mało wewnętrznego ognia. Ferguson zastanawiał się nawet w trakcie sezonu nad kupnem nowego prawoskrzydłowego – rozważał kandydatury Darrena Andertona i Marka Overmarsa – ale ostatecznie zdecydował się zastąpić szybkiego Kanchelskisa młodą siłą. Butt miał dodać środkowi pomocy dyscypliny taktycznej, której brakowało Ince’owi, tworząc wraz z Keane’em solidną oś centralną. Stała się ona podstawą formacji, która wraz z grającymi na skrzydłach Beckhamem i Giggsem oraz Cantoną za plecami Cole’a miały zapewnić United kolejne dwie „podwójne korony” i pierwszy w erze Fergusona triumf w Lidze Mistrzów.

Formacja okazała się jednak nie od razu gotowa na podbój Europy. W 1995 roku drużyna została wyeliminowana już w pierwszej rundzie Pucharu UEFA przez rosyjski Rotor Wołgograd. Nawet szkocki klub Raith Rovers zdołał zajść tamtego lata dalej – do trzeciej rundy, w której został wyeliminowany dopiero przez Bayern Monachium.

Późniejszy premier Wielkiej Brytanii, Gordon Brown, byłby pewnie dumny z Raith. Podobnie jak Ferguson urodził się w Govan, ale wychował w Kirkcaldy, gdzie był regularnym widzem na stadionie Stark’s Park, aż do wyboru do brytyjskiego parlamentu z okręgu Dunfermline East w 1983 roku. Tymczasem Tony Blair, który wygrał wybory parlamentarne w okręgu Sedgefield, nie zwracał uwagi na tak mały klub. Blaira cieszyło, że jego ukochane Newcastle bije się o tytuł z najlepszymi. Miał się jednak okazać lepszym „menedżerem” niż Kevin Keegan i zdobyć najcenniejsze trofeum na Wyspach – klucze do domu przy Downing Street 10. Został wybrany na lidera Partii Pracy w 1994 roku, po nagłej śmierci Johna Smitha, i zyskał pochwałę nawet samej lady Thatcher jako prawdopodobnie najgroźniejszy szef laburzystów od czasu Hugha Gaitskella. „Widzę wielu socjalistów w tylnych ławach laburzystów, ale pan Blair do nich nie należy. Myślę, że on z tego wyrósł”, stwierdziła.

Ferguson, mimo wierności tradycyjnym ideałom Partii Pracy, doskonale rozumiał taką postawę. Jakiś czas wcześniej poznał Alastaira Campbella, który z czasem stał się dyrektorem do spraw komunikacji i strategii premiera Tony’ego Blaira. Trenera poznał z nim wszędobylski Jim Rodger, który podobnie jak Campbell pracował w redakcji „Daily Mirror” – pierwszy jako dziennikarz sportowy, drugi jako komentator polityczny. Znajomość trenera z przyszłym politykiem przerodziła się w przyjaźń, a Ferguson zaczął oficjalnie popierać laburzystów w walce o odebranie władzy konserwatystom. Latem 1996, czyli rok przed wyborami parlamentarnymi, Alex wysłał Campbellowi koszulkę Cantony, która – jak odnotował Alastair w swoich dziennikach – osiągnęła na aukcji rekordową cenę siedemnastu i pół tysiąca funtów.

Tego lata w Anglii odbyło się Euro 96 – mistrzostwa Europy, rozgrywane pod hasłem „Football’s Coming Home” (Futbol wraca do domu), nieco zgrzytające w uszach tych trenerów Premier League, którzy jak Ferguson wywodzili się z zagranicy. On sam jednak pochwalał selekcję Terry’ego Venablesa, a zwłaszcza powołanie dziewiętnastoletniego Phila Neville’a i jego starszego brata, Gary’ego. Szkocja, pod wodzą Craiga Browna, grała w tej samej grupie co gospodarze. Porażka z Anglią, po pamiętnym golu Paula Gascoigne’a z woleja po przerzuceniu piłki nad szkockim obrońcą, Colinem Henrym, przesądziła, że Szkoci nie wyszli z grupy. Broniący mistrzowskiego tytułu Duńczycy, ze Schmeichelem w bramce, też nie pograli długo. Gary Neville wystąpił we wszystkich meczach Anglii, aż do przegranego w karnych półfinału z Niemcami. Ci ostatni pokonali w finale Czechów, a Ferguson, któremu pomagałem pisać komentarze w „Sunday Telegraph”, uznał za największego bohatera turnieju niedocenianego trzydziestojednoletniego defensywnego pomocnika, specjalistę od ciężkiej roboty, Dietera Eiltsa z Werderu Brema. Szkot przymierzał go do Manchesteru United, podobnie jak kilku innych zawodników.

Jednym z tych, którymi się zainteresował – co pokazuje ciągłą niepewność co do tego, czy Beckham udźwignie rolę w pierwszym składzie – był czeski pomocnik, mogący grać na prawej stronie i w środku, Karel Poborsky, jedna z gwiazd Euro 96. Czech wsławił się zdobyciem przepięknej, zwycięskiej bramki w półfinale z Portugalią, kiedy wirtuozersko przerzucił piłkę nad bramkarzem, co po meczu opisał jako… „najłatwiejszą rzecz, jaką mógł wykonać w tamtej sytuacji”. Jego transfer na Old Trafford nie okazał się jednak spektakularnym sukcesem, podobnie jak innego wypatrzonego na turnieju nabytka, Jordiego Cruyffa, syna słynnego holenderskiego gwiazdora, Johana, piłkarskiej i trenerskiej gwiazdy Barcelony. Odpowiednik Darrena Fergusona również okazał się zbyt słaby na grę w barwach United.

Alex Ferguson mógł też sprowadzić Zinedine’a Zidane’a – a przynajmniej bardziej postarać się, żeby go pozyskać. Francuz ciągle jeszcze odczuwał skutki wypadku samochodowego w swym ostatnim sezonie w barwach Bordeaux i na Euro 96 był cieniem samego siebie. Juventus wierzył w niego o wiele bardziej niż Ferguson, który wykonał ruch, żeby sprowadzić „Zizou”, dopiero rok później, kiedy ten grał już w Turynie. Oferował dziesięć milionów funtów. Było już jednak za późno, pociąg spektakularnie odjechał. Po zakończeniu Euro 96 United zostali więc z dwoma niedrogimi, ale marnej jakości transferami Poborsky’ego i Cruyffa, którzy mieli szczęście, że w pierwszym sezonie dostali mistrzowskie medale, występując wspólnie zaledwie w dwudziestu sześciu meczach.

Nieskończenie lepiej zakończyły się dla Fergusona zakupy na rynku norweskim, nadal opanowanym przez agenta Runego Haugego. Sprowadził młodego napastnika Molde, Ole Gunnara Solskjæra, który z miejsca odebrał Cantonie status najlepszego strzelca zespołu. Francuz nie miał jednak nic przeciwko temu, bo wyraźnie wolał za partnera w ataku inteligentnego Solksjæra niż Cole’a. W defensywie Ferguson zastąpił wiekowego Bruce’a innym Norwegiem, Ronnym Johnsenem – świetnym piłkarzem, którego jednak nieustannie prześladowały kontuzje. To samo dotyczyło niestety także Solskjæra, ale mimo to obu Norwegom udało się odegrać ważną rolę w wygraniu Ligi Mistrzów – w przypadku Solskjæra wręcz niezapomnianą…

W okularach na nosie

Być może najbardziej znaczącą przemianą, jaka dokonała się w United w sezonie 1996/97, było stale rosnące znaczenie Beckhama i jego wpływ na zespół. Zadebiutował w reprezentacji Anglii i był regularnie powoływany przez następcę Venablesa, Glenna Hoddle’a. Wystąpił w pierwszym składzie w meczu eliminacji mistrzostw świata przeciwko Mołdawii, a w klubie łatwo wygrał rywalizację na prawym skrzydle z Poborskym i Cruyffem, bo Ferguson szybko się przekonał, że David został obdarzony cudownym darem posyłania idealnych dośrodkowań.

Szybkie odpadnięcie z obu krajowych pucharów sprawiło, że United skoncentrowali uwagę na Europie. W Lidze Mistrzów szło im najlepiej z dotychczasowych występów, choć Ferguson musiał przełknąć gorycz, że stał się trenerem, pod którego wodzą United przegrali pierwszy mecz w europejskich pucharach na własnym stadionie. I to od razu trzy z rzędu: passę przełamało Fenerbahçe Stambuł, wygrywając na Old Trafford 1:0, a potem ten wynik powtórzył jeszcze Juventus Turyn oraz Borussia Dortmund w półfinale.

Spotkanie z Borussią przyniosło znaczną zmianę w wizerunku pięćdziesięciopięcioletniego Fergusona. „Zdecydowałem się wówczas zakładać na mecz okulary”, wyznał. Przypomniało mu się to, kiedy wspomniałem mu, że w przeciwieństwie do większości trenerów XXI wieku, jak choćby José Mourinho, podczas meczu nigdy nie robi żadnych notatek.

– Mam wspaniałą pamięć – wyjaśnił skromnie. – Na niej się opieram. To, co mam do powiedzenia w przerwie, jest ważne i musi być dokładne i precyzyjne. Dlatego właśnie zacząłem nosić okulary po meczu z Borussią.

A wszystko dlatego, że gdy w siódmej minucie tamtego meczu gola dla niemieckiej drużyny zdobył Lars Ricken, Ferguson w przerwie obwinił o stratę bramki kiepsko interweniującego Schmeichela. Duńczyk bronił się, że nie miał najmniejszych szans, ponieważ był rykoszet, czym dodatkowo rozsierdził trenera. „Nie było żadnego cholernego rykoszetu!”, grzmiał Ferguson. „Był. Piłka odbiła się od mojej nogi”, wtrącił Gary Pallister.

Lekarz przepisał okulary Fergusonowi wiele lat wcześniej, ale on nigdy ich nie nosił.

– Trenerowi nie wolno pomylić się w ocenie w przerwie – mówi. I zdradza, że zastanawiał się nawet nad zamontowaniem w szatni ekranu telewizyjnego, żeby móc szybko przeanalizować i omówić z piłkarzami powtórki. Jednak po rozmowie z ówczesnym asystentem, Carlosem Queirozem, zrezygnował z tego pomysłu. – W przerwie jest tylko piętnaście minut na poprawę sytuacji na boisku, gdybym ten czas poświęcał na wytykanie błędów poszczególnym zawodnikom, zaniedbałbym wszystkich pozostałych i nie pomógł im. Trener musi umieć rozmawiać ze wszystkimi naraz – wyjaśnia Ferguson. – Poza tym, powiedzmy, że na przykład Gary Neville popełniłby jakiś kardynalny błąd. Nie jest dobrze, żeby w przerwie wszyscy gapili się na to, ani dla niego, ani dla nich.

– Kiedy zmierzam z ławki do szatni wzdłuż linii bocznej, układam w myślach pierwsze słowa, jakimi zwrócę się do zawodników – dodaje. – Po siedmiu, ośmiu minutach przemowy robię przerwę i rozmowę z drużyną przejmuje mój asystent. Ja w tym czasie myślę już o ostatnich słowach do zawodników przed wyjściem z szatni. Zwykle jest to podsumowanie tego, co zostało powiedziane, i przypomnienie założeń na drugą połowę. Dlatego, że bez względu na wynik zawsze jest jakaś droga. A najbliższe czterdzieści pięć minut to ostatnia szansa, żeby dotrzeć do wytyczonego celu. To za ten okres trener i zawodnicy zostaną poddani ocenie.

Ciężko zdefiniować fergusonowe zasady motywacji drużyny w przerwie. Na przykład z jednej strony nie zgadza się na odtwarzanie w szatni powtórek błędów zawodników, czy to w przerwie, czy po meczu, żeby ich nie upokarzać przed kolegami, ale też przecież rzadko odmawia sobie okazji do napiętnowania i zwymyślania winowajcy porażki przed całą drużyną. Z kolei jego stosunek do zawodników w trakcie tygodnia jest jeszcze inny. Jak przekonuje, nigdy nie krytykuje piłkarzy podczas treningów.

– Kiedy przygotowujesz zespół do meczu, przede wszystkim musisz natchnąć zawodników pewnością siebie, a nie niewiarą we własne możliwości – mówi.

Ostatnie słowa, jakie słyszą przed wyruszeniem do walki, zawsze niosą pozytywne przesłanie: prośbę o danie z siebie wszystkiego, uczciwy wysiłek, pamięć o tym, że są częścią Manchesteru United.

– I nigdy nie podaję w wątpliwość ich umiejętności. Wręcz przeciwnie, raczej przesadzam w ich podkreślaniu. Na tym poziomie nie wolno być negatywnym – twierdzi Ferguson.

Jeśli United prowadzą 1:0, mówi piłkarzom: „Wygrywacie ten mecz – zróbcie wszystko, żeby go nie przegrać”. A tuż przed wyjściem na drugą połowę konkluduje: „Idźcie tam i dobijcie ich”.

Jednak tego wieczoru, kiedy przegrywali 0:1 w półfinale Ligi Mistrzów z Borussią Dortmund, żadna z dróg, które wytyczył zawodnikom na drugą połowę, nie okazała się właściwa. Można było odnieść wrażenie, że Ferguson przemienił w tamtym czasie Old Trafford z twierdzy w otwartą, przyjazną przystań. Po czterdziestu latach bez porażki w europejskich pucharach na własnym stadionie, United przydarzyły się aż trzy w jednym sezonie!

Kibice pocieszali się jednak, że mimo tych przegranych drużyna awansowała do czołowej czwórki. Wielką klasę zademonstrował po drodze Beckham, strzelając gole Rapidowi Wiedeń i Fenerbahçe na wyjeździe. Po zajęciu drugiego miejsca w grupie United rozgromili w ćwierćfinale FC Porto, zdobywając cztery gole w pierwszym meczu na Old Trafford, a do tego w półfinale udało im się uniknąć faworyta rozgrywek – Juventusu. Choć Borussia miała się okazać równie groźnym przeciwnikiem, to Juventus Ferguson uważał za przykład do naśladowania. „Mają niewiarygodne umiejętności i grają jak bestie”, mówił w okularach na nosie. Jak wspomina Gary Neville, menedżer był bardzo zdesperowany, żeby wygrać Ligę Mistrzów, a Juve było dla niego punktem odniesienia. I dodaje, że europejska kampania zyskała dla United priorytet, a Ferguson i Brian Kidd szykowali piłkarzy do walki wyjątkowo skrupulatnie.

– Czasami wręcz czuliśmy, że przygotowują nas do sobotniego meczu ligowego, ale w głowach mają już wyłącznie środowy mecz pucharowy – mówi.

Żadnego trenerskiego rywala Ferguson nie podziwiał bardziej niż Marcello Lippiego, który w poprzednim sezonie poprowadził Juventus do zwycięstwa w Pucharze Europy, po wygranej w finale karnymi z wciąż bardzo silnym Ajaksem. „Ten Lippi przebija nas wszystkich”, zwykł mawiać w tamtym czasie. Inne zdanie miał jednak Ottmar Hitzfeld. Jego Borussia po uporaniu się w półfinale z United, okazała się w finale lepsza od Juventusu z Zinedine’em Zidane’em, Didierem Deschampsem, Christianem Vierim i Alenem Bokšiciem, wygrywając 3:1.

Ferguson zyskał w Hitzfeldzie nowego, groźnego rywala, który po przenosinach do Monachium najpierw wprawdzie przegrał w dramatycznych okolicznościach finał Ligi Mistrzów przeciwko United w 1999 roku, ale dwa lata później zdobył z Bayernem to trofeum po zwycięstwie w finale nad Valencią po serii karnych. Hitzfeld stał się wówczas drugim trenerem w historii, który zdobył Puchar Europy z dwoma różnymi klubami. Pierwszym był Ernst Happel (Feyenoord 1970 i Hamburger SV 1983), trzecim José Mourinho (FC Porto 2004 i Inter Mediolan 2010).

W czasie gdy United wygrywali Ligę Mistrzów po raz drugi, w 2008 roku, Hitzfeld poprowadził Bayern do jeszcze jednego mistrzostwa Niemiec i został selekcjonerem Szwajcarii, z którą awansował do mundialu w RPA w 2010 roku. Zaś Lippi raz jeszcze zdołał „pokonać ich wszystkich”, prowadząc reprezentację Włoch do mistrzostwa świata w 2006 roku na turnieju w Niemczech. Wszyscy trzej wielcy trenerzy udanie przeszli próbę czasu.

Sukces laburzystów

Wiosną 1997 roku Ferguson walczył na trzech frontach. Nie wiadomo jednak, jaką trener przyjął hierarchię ważności – czy bardziej zależało mu na kolejnym sukcesie w lidze, czy może w Europie. Powrót po kontuzji Cole’a i jego gole pomogły United poderwać się w końcówce sezonu do walki z Liverpoolem, odrodzonym na chwilę za sprawą Roya Evansa, oraz Arsenalem, prowadzonym przez nowego trenera, Arsène’a Wengera, i zostawić ich z tyłu. Był to dziwny sezon w wykonaniu „Czerwonych Diabłów”. W październiku United przegrali 0:5 z Newcastle, co tłumaczono w klubie brakiem Roya Keane’a, który był już wówczas wyraźnym spoiwem drużyny. Jego powrót nie uchronił jednak zespołu przed porażką 3:6 z Southamptonem w kolejnym meczu. Fergusonowi uda się ustabilizować rozchybotany statek akurat w momencie, gdy przyjął na siebie trzecie wyzwanie: pomóc Partii Pracy w odniesieniu sukcesu wyborczego, który pozwoli jej uformować nowy rząd.

Trzydziestego stycznia Alastair Campbell zanotował w swych dziennikach The Blair Years (Lata Blaira), że przeprowadził rozmowę ze swoim kumplem, Fergusonem, którego drużyna właśnie po raz pierwszy w sezonie objęła pozycję lidera tabeli. Rozmawiali o zbliżającej się ciężkiej kampanii wyborczej. Ferguson uczulił sztab Blaira na zwrócenie należytej uwagi na kondycję swego lidera i rekomendował zatrudnienie masażysty, który jeździłby z przyszłym premierem busem po kraju (co też zrobiono) oraz stworzenie dokładnego harmonogramu odpoczynku. „Jeśli masz sprawność fizyczną, będziesz miał i mentalną”, oświadczył Ferguson Campbellowi.

Dwudziestego piątego lutego, trzy dni po tym, jak fenomenalny strzał Beckhama dał United remis w meczu z Chelsea na Stamford Bridge, Campbell znów spotkał się z Fergusonem. Ten przyrównał sytuację Partii Pracy do drużyny, która objęła prowadzenie w meczu 2:0 i teraz powinna się cofnąć i poczekać na błędy rywala. Do dwójki dyskutujących dołączył Blair, któremu Ferguson postanowił udzielić rady, żeby skupił się na podatkach. „Alex uważał, że są one dużym problemem dla ludzi. Radził też Blairowi, żeby przygotował się na to, że poziom stresu będzie stale rósł, powinien więc oczyścić umysł, koncentrując się wyłącznie na sprawach największej wagi. Ważne jest, żeby człowiek na kierowniczym stanowisku wyglądał na spokojnego, opanowanego i pewnego siebie. Możesz osiągnąć ten stan, odrzucając wszystkie mniej istotne sprawy. Albo delegując je na innych”, zanotował Campbell.

Siedemnastego marca, gdy Ferguson odlatywał z United do Portugalii na rewanżowy mecz ćwierćfinału Ligi Mistrzów z FC Porto, Campbell i Blair ustalili, że pójdą za radą trenera i laburzyści zaczekają teraz na potknięcia torysów Johna Majora.

Jedenastego kwietnia, w przeddzień wyjazdowego zwycięstwa United 3:2 z Blackburn, Ferguson zadzwonił do Campbella i powiedział: „My, laburzyści, dobrze sobie radzimy, przede wszystkim unikając jakichkolwiek błędów”. Dodał, że jego zdaniem Blair wygląda na „silnego i pewnego siebie”, a torysi na „zdesperowanych”.

Dwudziestego kwietnia, w przeddzień wygranej United z Liverpoolem 3:1 na Anfield, Campbell i Blair przebywali w Manchesterze, gdzie Ferguson wpadł do nich do hotelu na drinka. Pytał Blaira jak się czuje. „Wymęczony”, odparł przyszły premier. Alex kazał mu się zrelaksować i uwierzyć w siebie. „Znalazłeś się w tym miejscu, bo na to zasłużyłeś”, stwierdził. Radził też, żeby nie był zbyt agresywny wobec premiera Majora, który działał lepiej, gdy był przyparty do ściany. Ferguson przewidywał też, że laburzyści zdobędą w wyborach sto miejsc więcej w parlamencie od torysów.

Każdy, kto w tamtym czasie przyjrzałby się United z boku, musiałby stwierdzić, że choć drużyna nie ma sobie równych w Anglii, to jednak wciąż jest za słaba na podbój Europy, co wyraźnie obnażyła Borussia w Lidze Mistrzów. Po wygranej 1:0 na Old Trafford, w rewanżu Niemcy powtórzyli ten wynik. Co gorsza, następnego dnia Cantona dał trenerowi jeszcze większy powód do zmartwień, oznajmiając mu, że zamierza skończyć karierę.

Tydzień później, w wieczór wyborczy pierwszego maja, Ferguson odrzucił wszystkie troski klubowe na bok, upajając się politycznym zwycięstwem przyjaciół. Po ogłoszeniu wyników chwycił za telefon i zadzwonił do Campbella, żeby mu powiedzieć, iż telewizyjne kamery filmują jego i Blaira przez rozsunięte zasłony w oknach domu lidera Partii Pracy. „Popatrzyłem przez okno, Ferguson potwierdził, że tak, właśnie przez to. Podszedłem więc i zasłoniłem zasłony”, napisał w pamiętnikach Campbell.

Ferguson nie docenił przewagi, z jaką laburzyści wygrają wybory. Wyniosła aż sto siedemdziesiąt dziewięć miejsc w parlamencie, co było rekordem Partii Pracy. Za to przewidywania Davida Pleata sprawdzały się coraz lepiej i lepiej. Przepowiedział, że wyjątkowa generacja wychowanków United zdominuje angielski futbol na dekadę. Ferguson zaczął wprowadzać ich do zespołu w 1994 roku i rzeczywiście ich era skończyła się dziesięć lat później, gdy Beckham odszedł do Realu Madryt – Arsenal Wengera zdobył wówczas mistrzostwo Anglii na jeden sezon, a Chelsea José Mourinho na dwa.

Co do przewidywań, które ja snułem wobec Teda Beckhama wtedy na parkingu w ośrodku The Cliff podczas meczu młodzieżowej drużyny United, okazało się, że pomyliłem się aż o połowę! David Beckham rozegrał pięćdziesiąty mecz w reprezentacji Anglii – zwycięski ze Szwecją – na mundialu w Korei i Japonii w 2002 roku, a setny – gdy Fabio Capello przywrócił go do kadry na towarzyskie spotkanie z Francją w Paryżu w marcu 2008 roku. Później wyprzedził Billy’ego Wrighta, który miał sto pięć występów w narodowych barwach, sir Bobby’ego Charltona (sto sześć) i Bobby’ego Moore’a (sto osiem). Z aż stu piętnastoma meczami stał się piłkarzem, który zagrał w reprezentacji Anglii najwięcej razy w historii.

Arsenal na szczycie

Następnego ranka po zakończeniu sezonu 1996/97, Eric Cantona poprosił Fergusona o spotkanie. Nie chciał zwlekać z ogłoszeniem decyzji o zakończeniu kariery. Trener, choć nie był do końca zaskoczony – zauważył u Francuza brak błysku w oku i postępujące pogrubienie w talii. Poprosił trzydziestoletniego piłkarza o wyjaśnienie. Cantona wymienił dwa powody, oba brzmiały w uszach Fergusona łobuzersko.

Po pierwsze, Francuz oznajmił, że czuje się wyeksploatowany przez dział marketingowy United. Drugim powodem były nowe transfery, zdaniem Cantony klub nie wykazał przy nich wystarczających ambicji (Ferguson mimo sporej swobody nie mógł zapłacić wybitnym zawodnikom dużo wyższych pensji, niż pozwalała na to ówczesna struktura płac United). Zdaniem trenera, po części winę za to ponosił status klubu jako spółki akcyjnej. Mimo to i tak miał wkrótce pobić kolejny rekord transferowy (za Rio Ferdinanda), jeszcze nim klub wzięła w prywatne ręce rodzina Glazerów w 2005 roku.

Tak czy siak, futbol miał stracić Cantonę na rzecz kina i nie było od tego odwrotu. To nagłe odejście stanowiło szok dla kibiców, dla których Francuz był prawdziwym idolem, ale w tym momencie pokazali jak bardzo go kochają i szanują. Nie było żadnych skarg na jego decyzję ani złości. Do dziś na Old Trafford można usłyszeć melodię Marsylianki na jego cześć, a Cantona, podobnie jak Busby, ma u fanów United status nieśmiertelnego.

Ferguson próbował go zastąpić Teddym Sheringhamem. Anglik miał już trzydzieści jeden lat, ale wydawało się, że trzy i pół miliona funtów zapłacone Tottenhamowi to świetny interes. Sheringham był może i wolny, ale w polu karnym bardzo przebiegły i niezwykle groźny w powietrzu. Szybko znalazł wspólny język z Cole’em: w swym pierwszym sezonie strzelił czternaście goli we wszystkich rozgrywkach, a Cole dwadzieścia sześć. United stracili jednak dominację w kraju i wciąż nie zdobyli jej w Europie. Drużyną sezonu okazał się Arsenal, który zdobył „podwójną koronę”, i to o jego trenerze mówili wszyscy wokół.

United ponieśli konsekwencje straty Roya Keane’a, który pod koniec września próbując sfaulować Alfiego Haalanda z Leeds uszkodził własne kolano tak bardzo, że nie mógł grać do końca sezonu. Gdy zwijał się z bólu na murawie Elland Road, Haaland, przekonany, że to cyrk obliczony na uniknięcie żółtej kartki, przekonywał arbitra, że Irlandczyk udaje uraz. Keane nigdy tego Norwegowi nie zapomniał i po paru latach, gdy Haaland reprezentował już City, zemścił się straszliwie, łamiąc mu nogę w derbach Manchesteru.

Bez Cantony i jego następcy w roli lidera zespołu United bardzo szybko poczuli różnicę. Tylko silnej strukturze drużyny zbudowanej przez Fergusona zawdzięczali fakt, że prowadzili w tabeli aż do świąt wielkanocnych. Kiedy jednak Arsenal Wengera, który wygrał z nimi na Highbury 3:2, przyjechał na Old Trafford i zwyciężył ponownie, po bramce Marka Overmarsa, stało się jasne, że panowanie w angielskim futbolu znów przesunęło się na południe.

Arsenal zdobył mistrzostwo i wygrał Puchar Anglii, doszedł też do półfinału Pucharu Ligi, w którym United zostali dotkliwie pobici przez Ipswich, co ostatecznie przekonało Fergusona, że młodzi wychowankowie to nie kolejna generacja na miarę ich poprzedników Beckham/Butt/Scholes/Neville. Co więcej, Arsenal zastąpił jednak trenera George’a Grahama (po nim władzę w klubie sprawował przez chwilę Bruce Rioch) człowiekiem, który kompletnie zmienił kulturę klubową, z miejsca zmuszając United do ostrej konkurencji, zarówno pod względem sportowym, jak i stylu.

Fergusona nie był w stanie pocieszyć występ w Lidze Mistrzów, w której United co prawda pokonali w grupie Juventus 3:2 – w pierwszej minucie strzelił Alessandro del Piero, ale bramki Sheringhama, Scholesa i Giggsa sprawiły, że gol Zidane’a zdał się na nic. Jednak w ćwierćfinale odpadli z AS Monaco, po bezbramkowym remisie w Monte Carlo i 1:1 w rewanżu na Old Trafford, z golami Solskjæra i Davida Trezegueta.

Wenger prowadził właśnie Monaco przed krótkim wyjazdem do Japonii, z której trafił do Arsenalu. Jednym z jego uczniów był Thierry Henry, który w momencie przejścia na Highbury świetnie wiedział już, co to Old Trafford i kto to Ferguson, ponieważ gra Cantony w barwach United była dokładnie śledzona we Francji.

– Oglądałem mecze ligi angielskiej w telewizji i pamiętam, że sporo mówiło się u nas o Fergusonie, tym czego dokonał w Aberdeenie i co teraz pokazuje z United, że ma wyjątkowy charakter, jest bardzo surowy, ale w pozytywnym znaczeniu, i dużo wymaga od piłkarzy – opowiada Henry. – Nawet gdy Cantona odszedł z klubu, Ferguson nadal był u nas głośnym nazwiskiem. Jako młody zawodnik [Henry miał wówczas dwadzieścia lat] uważałem za zdumiewające, że w pierwszym składzie takiego klubu jak Manchester United występuje tylu młodych piłkarzy. Było to wówczas dość niezwykłe w Europie, zwłaszcza w największych klubach. Okej, można powiedzieć, że Ferguson miał szczęście, iż trafiła mu się taka generacja zawodników, ale też potrafił im zaufać. Inny trener mógł się na to nie zdobyć. Trzeba było mieć do tego odwagę, więc jako młodziak byłem pod dużym wrażeniem.

A jednak dzieciaki z AS Monaco, czyli Trezeguet i Henry, tym razem okazały się lepsze od United. Tymczasem Juventus maszerował dalej. Właśnie wystąpił w swym trzecim finale Ligi Mistrzów z rzędu, przegrywając z Realem Madryt. Zgadnijcie, kto powstrzymał ich przed występem w czwartym? Zgadnijcie też, kto w tym czasie miał odesłać Arsenal na jego miejsce? Zbliżał się najbardziej doniosły sezon w historii rządów Fergusona w United…

Le Déluge[30]

W 2009 roku, gdy Francja zakwalifikowała się do finałów mistrzostw świata w RPA pod wodzą powszechnie wyśmiewanego Raymonda Domenecha, Eric Cantona w dziwaczny sposób opisał go jako „najgorszego trenera reprezentacji Francji od czasu Ludwika XVI”. Porównanie było może dziwaczne, ale celne – Ludwik XVI uchodził bowiem za prokrastynatora, czyli osobę chorą na perfekcjonizm, która w strachu przed popełnieniem błędu woli nie zrobić nic. Zapłacił za to głową, gdy w 1789 roku wybuchła Rewolucja Francuska, a on został ścięty cztery lata później. Być może monarchia przetrwałaby, unikając tej dziejowej zawieruchy, gdyby jego dziadek, Ludwik XV, nie wypowiedział słynnych słów: „Après moi, le déluge”[31].

Gdy Cantona opuścił Old Trafford, nastał krótki okres posuchy, ale później nastąpił potop. Istny potop trofeów. A pośród nich United zdobyli też i to najważniejsze w klubowym futbolu, to, o którym Ferguson marzył, żeby zaprezentować je Busby’emu, to, bez którego ambicje United – co podkreślał Cantona, gdy domagał się głośnych transferów – nie mogły zostać zaspokojone.

By jednak mogło zostać zdobyte, w klubie musiały zajść wielkie zmiany – na boisku i poza nim. Najbardziej znamienną był powrót Roya Keane’a po kontuzji, ale również pojawienie się na Old Trafford kilku ważnych twarzy. Ferguson przekonał skąpy zarząd klubu do wydania dziesięciu milionów sześciuset tysięcy funtów na zawodnika PSV Eindhoven, Jaapa Stama, który stał się dzięki temu najdroższym obrońcą w historii (choć, jak się miało okazać, był całkiem tani w porównaniu z trzydziestoma milionami, które Ferguson miał wkrótce zapłacić za Rio Ferdinanda, który dołączył w defensywie do potężnego Holendra).

United zapłacili też Aston Villi dwanaście milionów sześćset tysięcy funtów za Dwighta Yorke’a. I oba te transfery okazały się natychmiastowym i spektakularnym sukcesem. Łączyła je jednak jeszcze jedna rzecz – kontrowersyjne metody przeprowadzenia transakcji. Sprawa Stama wypłynęła parę lat później, gdy sam piłkarz opisał ją w autobiografii. Ujawnił, że Ferguson złamał przepisy transferowe, doprowadzając do nielegalnych negocjacji z piłkarzem, gdy tego łączył jeszcze długoterminowy kontrakt z poprzednim klubem; namawiał go na przejście do United nim jeszcze rozpoczął negocjacje z PSV.

Spór o Yorke’a był publiczny. Trener Villi, John Gregory, przez całe lato odmawiał rozpoczęcia rozmów na temat sprzedaży piłkarza, dopóki United nie zgodzą się wymienić go na Andy’ego Cole’a. Tymczasem Ferguson planował oprzeć atak na obu tych graczach. Impas panował aż do pierwszej ligowej kolejki, w której Yorke wystąpił w barwach Villi tak wymownie słabo przeciwko Evertonowi, że już tydzień później zagrał dla United przeciwko West Ham.

Yorke i Cole niemal natychmiast złapali nić porozumienia, gołym okiem widać było, że jest między nimi „chemia”. Yorke – szybki, niezwykle zdolny technicznie, z uśmiechem nigdy nie schodzącym z twarzy – został wypatrzony przez Grahama Taylora podczas wyjazdu Aston Villi na Trynidad i Tobago. Przede wszystkim Dwight polubił Andy’ego jako człowieka, co było wyczynem przerastającym możliwości i Cantony, i Sheringhama.

Cole nie był bowiem łatwą osobą. Jego krnąbrna postawa jeszcze jako dzieciaka skłoniła trenera George’a Grahama do pozbycia się go z Arsenalu. Przygarnął go Kevin Keegan, który uczynił z niego maszynę do strzelania goli dla Newcastle, a po nim Ferguson miał siedem milionów powodów – każdy wart jednego funta – żeby również wydobyć z niego co najlepsze. Yorke był kluczem do tego, a jego niemal telepatyczne zrozumienie z Cole’em skłoniło Thierry’ego Henry’ego do wyznania mi w 2010 roku, że nigdy nie widział w Premier League lepiej współpracującego ze sobą duetu.

Już w pierwszym sezonie zdobyli wspólnie pięćdziesiąt trzy gole we wszystkich rozgrywkach. Yorke miał na koncie dwadzieścia dziewięć bramek, z których osiem zdobył w zawadiackiej kampanii United w Lidze Mistrzów, zakończonej triumfalnym zwycięstwem w finale nad Bayernem Monachium Hitzfelda. Finał w Barcelonie okazał się jednym z najbardziej dramatycznych meczów w historii futbolu, a kluczowe gole dla United strzelili w końcówce rezerwowi Sheringham i Solskjær. To, że właśnie oni zdobyli bramki, stało się idealnym podsumowaniem sezonu, w którym każdy zawodnik szerokiego składu dołożył cegiełkę do sukcesu, dowodząc, że Ferguson uczynił z rotacji prawdziwą sztukę, potrafiąc z każdego wydobyć jego potencjał.

Wśród piłkarzy, którzy okazali się puzzlami idealnie uzupełniającymi układankę trenera, znalazł się też kolejny Norweg, Henning Berg, który podobnie jak Sheringham przyszedł minionego lata za pięć milionów funtów z Blackburn, z którym wygrywał wcześniej mistrzostwo Anglii. Z United zdobył dwa kolejne tytuły. Podobnie jak David May, który także w swoim czasie przeszedł na Old Trafford z Ewood Park, mógł grał na prawej obronie albo na środku. Gary Neville był równie wszechstronny, tak jak kolejny wychowanek, który przebił się do pierwszego składu z akademii młodzieżowej – Wes Brown. Ferguson oczekiwał, że stanie się podstawowym środkowym obrońcą zarówno United, jak i reprezentacji Anglii. Phil Neville wciąż rywalizował o miejsce na lewej obronie z Denisem Irwinem. Doszedł też Jesper Blomqvist, lewoskrzydłowy reprezentacji Szwecji, który zachwycił Fergusona w meczach United z IFK Göteborg. Miał być zastępcą dla często trapionego kontuzjami Ryana Giggsa.

Filarami drużyny pozostali Schmeichel, Keane i Beckham. Wszystko jedno kogo Ferguson wystawiał na środku obrony obok Stama, defensywa była twarda i nieprzenikalna jak w czasach Bruce’a i Pallistera. A w ataku diabelskich sztuczek dokonywał Yorke. United nie odnieśli sukcesu tylko w Pucharze Ligi, ale tam, jak pamiętamy, Ferguson wystawiał rezerwy. W bramce często pojawiał się Raimond van der Gouw, a w ataku zamiast Yorke’a młody Jonathan Greening oraz wystawieni na listę transferową inni młodzieńcy, którzy nie mieli przebić się kiedykolwiek do pierwszego składu, jak John Curtis, Philip Mulryne czy Mark Wilson.

Wychowankowie, w których Ferguson nie widział wystarczającego potencjału do gry w pierwszej kadrze, stali się źródłem znacznych przychodów dla klubu. Akademia młodzieżowa „produkowała” zastępy zdolnych piłkarzy, którzy jeśli nie spełniali wymagań United, z powodzeniem sprawdzali się w innych klubach. John O’Kane odszedł za czterysta tysięcy funtów, Curtis za półtora miliona, Mulryne za pięćset tysięcy. Terry Cooke został sprzedany za milion funtów, a Chris Casper, piłkarz ze złotej generacji, za trzysta tysięcy. W sezonie 1998/99 powrócili wypożyczeni do klubu filialnego United, Royalu Antwerpii: David Healy, Danny Higginbotham i Ronnie Wallwork – wszyscy zagrali w przyszłości w innych klubach Premier League. Higginbotham odszedł za dwa miliony, a Healy za półtora miliona (Wallwork skorzystał z Prawa Bosmana, odchodząc za darmo po wygaśnięciu kontraktu). Jeszcze wielu innych piłkarzy sprzedano za sowite sumki…

Rezerwy Fergusona pokonały w Pucharze Ligi Bury i Nottingham Forest, przegrywając dopiero w ćwierćfinale z Tottenhamem. Za to pierwsza drużyna spisywała się niewiarygodnie dobrze. Po wrześniowej porażce 0:3 z Arsenalem Wengera na Highbury, przegrała do końca sezonu w lidze jeszcze tylko dwa razy – z Sheffield Wednesday w listopadzie i z Middlesbrough u siebie tuż przed Bożym Narodzeniem. W tamtym momencie liderem, od rozpoczęcia sezonu, była Villa Johna Gregory’ego, ale po porażce z Blackburn w Boxing Day oddali pierwsze miejsce Chelsea, którą United wyprzedzili pod koniec stycznia.

W tym czasie „Czerwone Diabły” dotarły też do piątej rundy Pucharu Anglii, pokonując po drodze Middlesbrough i Liverpool, w obu meczach na Old Trafford i dzięki zdobytym w końcówce bramkom Yorke’a i Solskjæra. Potem znów wygrały u siebie z Fulham i zremisowały bezbramkowo na Old Trafford z Chelsea, ale w powtórzonym meczu wygrały 2:0 na Stamford Bridge, dzięki dwóm golom Yorke’a. W półfinale jedenastego kwietnia na Villa Park przeciwnikiem okazał się Arsenal – nie można więc stwierdzić, że United mieli łatwą drogę do finału.

Kampanię europejską rozpoczęli od łatwego wyeliminowania mistrza Polski, ŁKS Łódź, w kwalifikacjach (tylko Arsenal, jako mistrz Anglii, nie musiał w nich brać udziału). Potem zrobiło się już poważnie i ekscytująco. W rundzie grupowej dwukrotnie zespół Fergusona zremisował po 3:3 z Barceloną, a bohaterem w obu meczach został niesamowity gracz rywali Rivaldo. Następnie nastrzelał mnóstwo goli byłemu klubowi Schmeichela, Brøndby Kopenhaga, wygrywając w Danii 5:2 i w rewanżu na Old Trafford 5:0, wreszcie, zremisował z Bayernem w Monachium 2:2 i u siebie 1:1. W tej sytuacji remis Barcelony u siebie z United przesądził o tym, że Katalończycy zostali wyeliminowani z rozgrywek, tracąc szanse na występ w finale Ligi Mistrzów, planowany na ich stadionie Camp Nou!

Tymczasem United czekała konfrontacja z dwoma wielkimi włoskimi klubami. Najpierw cudowne dośrodkowania ze skrzydeł Beckhama oraz Giggsa i dwa celne strzały Yorke’a dały „Czerwonym Diabłom” wygraną u siebie 2:0 z Interem Mediolan, którą Ferguson uznał za przełamanie ostatniej bariery na drodze do wielkości. W rewanżu na San Siro co prawda pierwszego gola zdobył Nicola Ventola, ale United odpowiedzieli golem Paula Scholesa, dzięki któremu wszyscy na ławce odetchnęli – nie będzie dogrywki. Wygrana uświadomiła piłkarzom United, że są w stanie poradzić sobie z rywalem najwyższej klasy. W samą porę, bo właśnie czekało ich kolejne włoskie wyzwanie…

Tuż przed słynnym półfinałem Pucharu Anglii z Arsenalem był pierwszy mecz z Juventusem Turyn. Dla Fergusona – pojedynek jak z filmu W samo południe: jego drużyna kontra zespół tak podziwianego Marcelo Lippiego, a stawką gra w finale Ligi Mistrzów. W pierwszym meczu na Old Trafford gola w dziewiętnastej minucie strzelił Antonio Conte[32], który długo zapowiadał się na jedyną bramkę spotkania. Szczęśliwie dla United, w doliczonym czasie wyrównał Ryan Giggs, ratując dla drużyny nadzieje na awans.

Piłkarze United musieli szybko zresetować umysły, ponieważ już czekał ich półfinał Pucharu Anglii na Villa Park. Spotkanie z Arsenalem skończyło się bezbramkowym remisem, mimo że „Kanonierzy” kończyli spotkanie w dziesiątkę po czerwonej kartce dla Nelsona Vivasa. Trzy dni później odbyła się powtórka w tym samym miejscu. Mając w pamięci zbliżający się rewanż z Juventusem, Ferguson kompletnie zmienił skład, wystawiając od pierwszych minut Sheringhama i Solskjæra, a na lewej stronie Jespera Blomqvista zamiast Giggsa, który usiadł na ławce razem z Yorkiem. United objęli prowadzenie po strzale Beckhama, później jednak drużynie zaczął się palić grunt pod nogami, gdy najpierw wyrównał Dennis Bergkamp, a potem Keane dostał drugą żółtą kartkę i wyleciał z boiska.

United udało się jednak dowieźć remis do samej końcówki, choć w doliczonym czasie gry Phil Neville powalił w polu karnym Raya Parloura i sędzia podyktował „jedenastkę”. Strzał Bergkampa obronił jednak Schmeichel. Mimo to zwycięstwo Arsenalu wciąż wisiało w powietrzu, ale w drugiej połowie dogrywki Patrick Vieira głupim podaniem podarował piłkę Giggsowi, który wszedł na boisko w miejsce Blomqvista. Była sto dziesiąta minuta meczu, lecz dla Walijczyka dopiero czterdziesta dziewiąta, był więc w miarę wypoczęty i świeży. Rozpoczął słynny rajd po skrzydle, zostawiając z tyłu Vieirę, następnie mijając Lee Dixona, zbiegł do środka między Dixona i Martina Keowna (który po kolejnym zwodzie Giggsa przewrócił się na ziemię), wpadł w pole karne, gdzie nadbiegał Tony Adams, ale zbyt późno, by zablokować strzał w lewy róg bramki bezradnego Davida Seamana.

Uradowany Giggs zdarł z siebie koszulkę i wymachując nią nad głową zaczął triumfalny rajd w przeciwnym kierunku. Zachwycony Ferguson zaklaskał w dłonie i ruszył, podzielić się radością z nowym asystentem, Steve’em McClarenem, ten jednak stał nieporuszony, ze wzrokiem wbitym w boisko, jakby nie mógł uwierzyć w to, co zobaczył, w piękno rozstrzygającego gola Giggsa. Był to jeden z najbardziej niezapomnianych momentów w historii Pucharu Anglii i Manchesteru United. Jak podkreślił później Schmeichel, „po tej bramce poczuliśmy się wszyscy niepokonani”.

Ferguson udzielił po meczu wywiadu Gary’emu Newbonowi z ITV, starając się ze wszystkich sił stłumić euforię: „Słuchaj, Gary, całe to dzisiejsze zwycięstwo może obrócić się przeciwko nam. Fani i zawodnicy będą je wspominać przez wiele lat, ale tak naprawdę jeszcze niczego nie wygraliśmy. Dopiero wpłaciliśmy pieniądze na lokatę w banku. Awansowaliśmy do finału i musimy go wygrać. Teraz musimy się zabrać za ligę, bo ona też jest do wygrania”. United czekało do końca sezonu siedem meczów w Premier League. Drużyna wygrała pierwszy z nich 3:0 z Sheffield Wednesday na Old Trafford i pojechała do Turynu na rewanż, który był dla niej bojem o awans do finału kolejnych rozgrywek.

W tamtym czasie nikt nie wiedział lepiej od Juventusu, jak się dochodzi do finału Ligi Mistrzów. Włosi zagrali w trzech ostatnich. Nie tylko to oraz remis 1:1 na Old Trafford czyniło ich faworytem – w całej tamtej edycji stracili tylko osiem goli w dziewięciu meczach. Skład mieli naszpikowany wielkimi gwiazdami – Didier Deschamps był kapitanem reprezentacji Francji, która zaledwie rok wcześniej zdobyła mistrzostwo świata, a u jego boku grał też przecież niezrównany Zidane. Nikogo więc specjalnie nie zdziwiło, gdy w pierwszych dziesięciu minutach spotkania z United na Stadio delle Alpi dwa razy do siatki trafił Pippo Inzaghi.

A jednak Juve miało się nie znaleźć w czwartym finale z rzędu… Jeden z najlepszych meczów w karierze rozgrywał bowiem Roy Keane. W dwudziestej czwartej minucie wyskoczył najwyżej do dośrodkowania Beckhama z rożnego i wpakował piłkę do siatki obok bramkarza Angelo Peruzziego. W trzydziestej czwartej minucie Yorke fantastycznie wykorzystał wrzutkę od Cole’a w pole karne i szczupakiem doprowadził do wyrównania, które w tym momencie dawało United awans, dzięki golom zdobytym na wyjeździe. „Czerwone Diabły” przypieczętowały jednak kwalifikację do historycznego finału golem w końcówce meczu, gdy w osiemdziesiątej czwartej minucie Yorke, próbujący obiec Peruzziego, został przewrócony przez Włocha w polu karnym. Sędzia puścił jednak grę, a nadbiegający zza pleców partnera Cole umieścił piłkę w siatce.

Tym razem Fergusonowi udało się zatem pokonać Lippiego. United zasłużenie wracali na Camp Nou, by zagrać w finale! Jedynym zmartwieniem trenera i kibiców była strata dwóch kluczowych pomocników – Keane’a i Scholesa, którzy dostali w Turynie żółte karki, uniemożliwiające im występ w Barcelonie.

W niedzielę United zremisowali w lidze z Leeds, spadając w tabeli za Arsenal, ale drużyna Fergusona miała do rozegrania jeden mecz zaległy i pokonała w nim Middlesbrough dzięki – jak się miało okazać – ostatniej w sezonie bramce Yorke’a. Kilka dni wcześniej gol napastnika Trynidadu i Tobago dał United prowadzenie w meczu z Liverpoolem. Burzliwe i mocno kontrowersyjne spotkanie popsuło dobre relacje Fergusona z Davidem Ellerayem, który wyrzucił z boiska Denisa Irwina, dając mu drugą żółtą kartkę za odkopnięcie piłki po gwizdku. Wcześniej Irwin podwyższył prowadzenie United po strzale z karnego, ale Jamie Redknapp, także z karnego, zdobył kontaktową bramkę, a tuż przed końcem wyrównał Paul Ince. Po meczu wściekły Ferguson powiedział o Ellerayu w wywiadzie telewizyjnym: „Nie pozwolimy temu człowiekowi powstrzymać nas przed zdobyciem tytułu”. Jeszcze ostrzej potraktował arbitra prezes United.

– Martin Edwards powiedział, że jeśli Arsenal zdobędzie tytuł, to jeden z medali powinien przekazać mi. Był to najgorszy okres w mojej sędziowskiej karierze. Spotkałem się z groźbami utraty życia, dostałem policyjną ochronę i musiałem zrezygnować z prowadzenia ostatniego meczu w sezonie – wspomina Elleray.

Przyznaje jednak, że już zapomniał za co dał pierwszą żółtą kartkę Irwinowi, którego zawieszenie wykluczało z udziału w finale Pucharu Anglii. Dodaje też, że zdecydowanie jeszcze raz pokazałby mu tę drugą.

– Nie miałem innego wyjścia, bo odkopnął piłkę chyba na czterdzieści metrów. Podyktowałem też w tym spotkaniu aż trzy karne, więc bardzo się ucieszyłem, kiedy po meczu zobaczyłem zmierzającego do mnie Bernie’ego, olbrzymiego policjanta, który opiekował się sędziami na Anfield. Nosił przy sobie wielką, staromodną drewnianą pałę, całą pokrytą wgięciami i rysami, które, jak sobie wyobrażałem, zebrał przez lata, rozbijając łby w Toxteth[33]. Udało mu się utrzymać Fergusona z dala ode mnie w tunelu, który na Anfield był bardzo wąski.

– Po tym wszystkim zaczął się dla mnie ponury okres. Obrażano mnie na ulicy, dzwoniono z pogróżkami, dostawałem pełne nienawiści listy. Myślę, że większy odzew wywołały słowa Martina niż Aleksa. Ale może to było połączenie wrogich opinii – dodaje Elleray, który łączył pracę sędziego piłkarskiego z pracą dyrektora Harrow School[34], więc często przedstawiano go jako wielkiego wroga Fergusona. Wspomina jednak też kilka miłych spotkań. – Alex ma w sobie wiele sprzeczności. Kiedyś dotarłem na mecz na Old Trafford dużo za wcześnie, zabierając ze sobą Billa Davisa, który był dyrektorem Combined Cadet Force[35]. Natknęliśmy się na Aleksa trzy czy cztery godziny przed meczem. Przedstawiłem mu Billa, mówiąc, że jest wielkim fanem United. „Świetnie, zostaw go mnie”, powiedział Ferguson i osobiście przez godzinę oprowadzał go po najciekawszych miejscach stadionu.

– Innym razem Alex był gościem turnieju szkolnych drużyn sześcioosobowych, zorganizowanego przez FA w Manchesterze. Z wielkim sensem długo rozprawiał z dyrektorami szkół na temat presji, jaka w dzisiejszych czasach spoczywa na młodych chłopakach. Mógł się ograniczyć tylko do pokazania się na lunchu i tradycyjnej, krótkiej przemowy, ale został przez cały turniej, aż do dekoracji zwycięzców, gawędząc z uczniami, nauczycielami i pozując do zdjęć z każdym, kto chciał… Zawsze, kiedy miałem z nim do czynienia z dala od boiska, robił na mnie znakomite wrażenie. Porównałbym go do osoby, której łagodny, rozsądny charakter dramatycznie się zmienia, gdy tylko usiądzie za kierownicą. Ferguson przeistacza się w innego człowieka za każdym razem, gdy zbliża się mecz. I nie mam pojęcia, ile z tego to przyjęta poza, a ile prawdziwy charakter – kontynuuje Elleray.

Rozmawialiśmy na początku 2010 roku, gdy Ferguson wydawał się krytykować arbitrów za każdym razem, gdy tylko United nie zdołali wygrać. Atakował przygotowanie fizyczne Alana Wileya po remisie z Sunderlandem na Old Trafford, Chrisa Foya za niepilnowanie czasu, gdy Leeds United sensacyjnie wyeliminował United z Pucharu Anglii, czy niekonsekwencję Marka Clattenburga po remisie z Birmingham; przy czym wszystkie te ataki były kuriozalne, przesadne, wręcz nieudolne. Jeśli Ferguson publicznie zachowywał się tak pogardliwie wobec arbitrów, to co musiał o nich mówić prywatnie w zakamarkach stadionu?

– Ależ dla mnie nigdy nie był aż tak zły, jak przedstawiały to media! Większość z jego pomeczowych skarg i zarzutów dało się łatwo zignorować. Spotykałem się z tym przez lata ze strony różnych trenerów i się przyzwyczaiłem. Ale Ferguson w swej inteligencji i sprycie zawsze najgroźniejszy był w przerwach meczu. Jakimś zjadliwym komentarzem w drodze do szatni czy z powrotem na boisko potrafił wwiercić ci się w mózg, co wpływało na pracę w drugiej połowie – mówi Elleray.

Na przykład jak?

– Zwykle zawsze bardzo narzekał i upominał się, żeby bardziej dbać o ochronę jego zawodników. Mówił coś w rodzaju: „Musisz się wziąć w garść i być bardziej stanowczy dla rywali, w przeciwnym razie skończy się dużym kłopotem”. Pamiętam, jak kiedyś uczulał mnie w przerwie półfinału Pucharu Anglii z Crystal Palace, że pozwalam na zbyt ostre ataki na Keane’a. Irlandczyk był mocno skopany i miał rozciętą nogę, było dla mnie oczywiste, że wróci na drugą połowę we wściekłym nastroju – opowiada Elleray”.

I rzeczywiście, w drugiej części Keane w odpowiedzi na kolejny agresywny atak nadepnął złośliwie na Garetha Southgate’a, nie pozostawiając sędziemu innej możliwości, jak wyrzucenie go z boiska. Elleray jakiś czas później był zatem zaskoczony, słysząc Fergusona w wywiadzie.

– Manchester United miał grać w Londynie z Chelsea i Alex narzekał na wybór sędziego. Zapytany kogo w takim razie by wolał, odparł, że Davida Elleraya. „Jak to, przecież pan go nie lubi?”, zdziwił się dziennikarz. „Nie ma znaczenia czy go lubię czy nie, on przynajmniej chroni moich piłkarzy”, stwierdził Alex.

Wiele zwycięstw bez Kidda

Po meczu na Anfield Elleray musiał przede wszystkim chronić samego siebie i to przed groźbami czegoś znacznie gorszego niż tylko rozcięta noga. Sytuacja uspokoiła się, gdy United odzyskali prowadzenie w tabeli i w ostatnim meczu sezonu potrzebowali do zdobycia mistrzostwa zwycięstwa na Old Trafford nad Tottenhamem. Wygrali 2:1 i tytułu został odzyskany. Wcześniej „Czerwone Diabły” zremisowały jeszcze bezbramkowo z Blackburn, które było już pewne spadku z ligi. Trenerem był tam Brian Kidd, po rezygnacji – w trakcie sezonu – z roli asystenta Fergusona. Jego następcą został Steve McClaren, który zyskał duże uznanie podczas krótkiego okresu pracy w Derby County u boku Jima Smitha. McClaren był jedyną w sztabie Fergusona osobą, zachowującą jaki taki spokój po niesamowitym, zwycięskim golu Giggsa na Villa Park. Może dlatego, że jego pierwszych kilka miesięcy na Old Trafford okazało się wyjątkowo pełne wrażeń…

W autobiografii, która ukazała się pod koniec tamtego sezonu, Ferguson potraktował Kidda z dużą niewdzięcznością, choć docenił wprawdzie jego pracę w United, gdzie były mistrz Anglii przeszedł drogę od trenera drużyn młodzieżowych w akademii aż do po pierwszego zespołu. Ujawnił, jak rok przed odejściem Kidda wywalczył dla swego asystenta u Martina Edwardsa przedłużenie kontraktu na bardzo dobrych warunkach. Mocno interesował się nim wówczas Everton. Jednak dość kwaśno wypowiedział się na temat jego osobowości. Kiddowi rzeczywiście było daleko do jego poprzednika, Archiego Knoksa, bratniej duszy Fergusona, jego ziomala, który zawsze walił prosto z mostu. Na przykład: „Kiedy przekazałem Kiddowi słowa Martina Edwardsa, marudził całymi godzinami w manierze, która miała się stać dla mnie doskonale znana…”.

Czy Ferguson byłby zadowolony, gdyby sam padł ofiarą podobnej niedyskrecji? Z całą pewnością nie! Nie byłby też zachwycony, gdyby ktoś wtrącał mu się do pracy, jak on ówczesnemu trenerowi reprezentacji Anglii, Glennowi Hoddle’owi, podczas mistrzostw świata we Francji w 1998 roku. Alex złamał wówczas dobre obyczaje, krytykując publicznie selekcjonera za przyprowadzenie Davida Beckhama na konferencję prasową, po tym jak nie wystawił zawodnika United w spotkaniu z Tunezją. Nie była to sprawa Fergusona, a przynajmniej nie powinien jej podnosić publicznie – jeśli uznał, że w interesie Manchesteru United dobrze będzie pocieszyć pominiętego Beckhama, to przecież miał jego numer w komórce. Wybrał jednak swój felieton w jednej z gazet. Hoddle określił takie zachowanie jako nieprofesjonalne.

Jednak Kidda poddał Ferguson o wiele bardziej bolesnej krytyce. Wyraził bowiem wątpliwość, że jego wieloletni asystent to dobry materiał na samodzielnego trenera. I choć opinia była raniąca, nie okazała się bezpodstawna. Niemal w tym samym czasie, kiedy biografia Fergusona trafiła do księgarń, do takiego samego wniosku doszedł właściciel Blackburn, Jack Walker, i po spadkowym sezonie zwolnił Kidda z pracy.

Tymczasem akcje samego Fergusona, po triumfie w Barcelonie, nie mogły stać wyżej. Dokonując wyboru składu na finał z Bayernem, był w niezwykle trudnej sytuacji, nie mógł bowiem wystawić zawieszonych za kartki Keane’a i Scholesa. Akurat Irlandczyk pewnie i tak nie dałby rady zagrać, ponieważ kilka dni wcześniej, w pierwszych minutach finału Pucharu Anglii, doznał groźnego urazu po agresywnym ataku Gary’ego Speeda. W miejsce kapitana wszedł wówczas na boisko Teddy Sheringham, który szybko zdobył pierwszego gola. Później w dość jednostronnym spotkaniu z Newcastle na 2:0 podwyższył Scholes i United jako pierwszy klub w historii angielskiego futbolu zdobyli „podwójną koronę” po raz trzeci.

Mimo wielkiej stawki, Ferguson postanowił oszczędzić w tym spotkaniu kilku zawodników przed finałem Ligi Mistrzów. Wystawił w pierwszym składzie Ole Gunnara Solskjæra zamiast Dwighta Yorke’a, który zmienił później Andy’ego Cole’a. Duet Yorke – Cole był szykowany na występ w Barcelonie, gdzie Sheringham i Solskjær usiedli na ławce. Miejsce w bramce zajął oczywiście Peter Schmeichel. Jako że Ronny Johnsen akurat szczęśliwie był zdrowy, obok niego na środku obrony zagrał Jaap Stam, a po bokach Gary Neville i Denis Irwin.

Problemem Fergusona był środek pomocy bez Keane’a i Scholesa. Jedną z centralnych pozycji z oczywistych powodów miał przejąć Nicky Butt, na drugiej trener postanowił wystawić Davida Beckhama, choć zawsze uważał go za skrzydłowego. Tak to później wyjaśniał: „Chciałem, żeby to on kierował grą, rozdzielał piłki. Potrzebowałem w środku piłkarza, który dobrze podaje. I nie martwiłem się, że nie będzie w stanie powstrzymywać rywali, ponieważ w pomocy Bayernu grali defensywny pomocnik, Jens Jeremies, oraz Lothar Matthäus i Stefan Effenberg, którzy byli raczej typami rozgrywających niż przełamujących rywali”.

Na prawym skrzydle ustawił Ryana Giggsa, na lewym Jespera Blomqvista. „Pomysł był taki, żeby Giggs penetrował połowę rywali, wygrywając sytuacje jeden na jeden, Beckham podawał, a Blomqvist używał lewej nogi”, mówił Ferguson. Pytany, dlaczego z dwóch lewonożnych zawodników to Giggsa wystawił na prawym skrzydle, odparł: „Bo uznałem, że Blomqvist grałby na prawej flance z dużo mniejszą pewnością siebie. Poza tym Giggs mógł tam siać większe zniszczenie. Na prawej obronie Bayernu grał ich najwolniejszy zawodnik. Ten wysoki chłopak, który później poszedł do Manchesteru City”. Fergusonowi chodziło o Michaela Tarnata, któremu szybkość i drybling Giggsa rzeczywiście sprawiły mnóstwo problemów.

Na boisku jednak niewiele poszło zgodnie z planem trenera… Zaledwie po sześciu minutach Johnsen sfaulował przed polem karnym Carstena Janckera, Markus Babbel sprytnie wypchnął Butta z muru United, a szczelinę wykorzystał Mario Basler, potężnym strzałem pakując piłkę do siatki. Później długo wydawało się, że wynik 1:0 uchowa się do końca, aż wreszcie w sześćdziesiątej siódmej minucie Ferguson dokonał pierwszej zmiany, wprowadzając z ławki Sheringhama za Blomqvista. Kazał przy tym Teddy’emu grać na lewej stronie, a przy stałych fragmentach rywalizować w powietrzu z Babbelem; pozostali środkowi obrońcy Bayernu, Sammy Kuffour i Thomas Linke, nie byli szczególnie wysocy, więc tą drogą United chcieli znaleźć sposób na sforsowanie ich bramki. Giggs zmienił skrzydło na lewe i zaczął grać za plecami Sheringhama, podczas gdy Beckham przeszedł na prawe. Butt pozostał w środku pola, które rywale natychmiast zagęścili.

Wydawało się, że Ottmar Hitzfeld całkowicie wygrał pojedynek taktyczny z Fergusonem. Pierwszą zmianą, jakiej dokonał tuż po wejściu na boisku Sheringhama, było wprowadzenie elegancko grającego pomocnika Mehmeta Scholla, który miał wraz z Effenbergiem kontrolować piłkę. Schmeichel obronił strzał Effenberga, ale był bezradny przy dobitce Scholla, który sprytnie przerzucił nad bramkarzem piłkę, ale ta – szczęśliwie dla United – trafiła w słupek. Chwilę później Jancker trafił z przewrotki w poprzeczkę.

Wybiła dziewięćdziesiąta minuta, gdy sędzia na tablicy świetlnej pokazał, że dolicza jeszcze trzy. United wyglądali w tym momencie na sromotnie pokonanych. Jednak w pierwszej z doliczonych minut Schmeichel przebiegł – bez zgody Fergusona – na drugą stronę boiska, żeby pomóc przy rzucie rożnym i zwiększył chaos na polu karnym. Po rogu Niemcy zbyt krótko wybili piłkę przed pole karne, dopadł do niej Giggs, ale strzał z powietrza prawą nogą kompletnie mu nie wyszedł. Szczęśliwie dla United, piłka po jego kiksie trafiła do Sheringhama, który również nie uderzył czysto, ale nie na tyle jednak, żeby piłka nie wpadła do siatki.

Około pięćdziesięciu tysięcy kibiców United na stadionie w Barcelonie eksplodowało z radości! Wszyscy mieli przeczucie, że dla zszokowanych zawodników Bayernu to jeszcze nie koniec koszmaru, ale najgorsze dopiero nadejdzie… Sędzia przedłużył czas, pozwalając rozbitym Niemcom na zgromadzenie się na środku boiska i dokładnie trzy minuty i trzydzieści sześć sekund później Beckham znów centrował z rożnego z lewej strony (Schmeichel tym razem został w swoim polu karnym). Piłka spadła na głowę Sheringhama, który posłał ją w kierunku prawego słupka, a tam Solskjær – który znalazł się na boisku za Cole’a w osiemdziesiątej pierwszej minucie – instynktownie dostawił nogę i z powietrza trafił do siatki pod poprzeczkę. Istne szaleństwo!!!

To co się stało, tuż po meczu najtrafniej podsumowali Gary Neville i Ferguson. „Supernatural” (nadnaturalne), stwierdził obrońca. „Football, bloody hell!” (Futbol, cholera jasna!), powiedział trener.

Podczas gdy ulice Barcelony zaroiły się świętującymi kibicami, myśli niektórych z nas uleciały ku pokonanym. A zwłaszcza ku Hitzfeldowi. Czyż nie podebrano mu sukcesu w okrutny sposób? Ferguson patrzył na to inaczej: „Mylą się ci, którzy twierdzą, że mieliśmy wielkie szczęście, bo Bayern trafił w słupek i poprzeczkę i wyglądał o wiele lepiej od nas. Ale w ostatnich dwudziestu minutach stworzyliśmy aż pięć okazji. Pięć wspaniałych okazji!”. Nam wszystkim jakoś one umknęły, zabrakło ich nawet w bardzo rzeczowym i sumiennym magazynie „World Soccer”. Z tajemniczych powodów szanowany reporter, Keir Radnedge, wspomniał tylko o dwóch paradach Olivera Kahna po strzałach Sheringhama i Solskjæra, podczas gdy bramka po drugiej stronie boiska co chwila nerwowo drgała… Nawet jeśli uznać za okazje do gola te, po których oba gole padły, nie da się ich uzbierać aż pięciu.

O wprowadzeniu przez Hitzfelda w odpowiednim momencie Scholla, Ferguson stwierdził, że liczył się z tym od początku.

– Hitzfeld robił to samo w ostatnich dwudziestu minutach każdego meczu, zdejmował z boiska Baslera i [Alexandra] Zicklera, wprowadzając w zamian Scholla i [Hasana] Salihamidžicia.

Trafniejsze było to spostrzeżenie Fergusona, że Bayernowi zaszkodziło zdjęcie z boiska Matthäusa, niezwykle doświadczonego lidera drużyny, za którego w osiemdziesiątej minucie wszedł środkowy obrońca Thorsten Fink.

– Matthäus odpowiadał za organizację drużyny przy łapaniu rywali na spalonym. Kiedy zszedł, to Scholl zajął jego miejsce przy słupku podczas naszych rożnych i przy wyrównującej bramce zbyt późno wyszedł do przodu, nie nadążając z zostawieniem Sheringhama na spalonym.

To był ten diabelski detal, który przesądził o zwycięstwie i porażce. Cały stadion podejrzewał, że mógł być spalony, i wszyscy wpatrywaliśmy się w sędziego liniowego.

– Ja też czekałem na jego decyzję i czekał Sheringham. Ale nie mogła być inna, bo spóźniony Scholl pozwolił mu grać – zakończył Ferguson.

Po golu stojący obok niego Steve McClaren jak zwykle utrzymał nerwy na wodzy i szybko zasugerował, żeby na dogrywkę wrócić do ustawienia 4-4-2. Tylko, że za chwilę żadna dogrywka nie była już potrzebna…

Szlachectwo zobowiązuje

Ferguson poszedł w ślady Jocka Steina, sir Matta Busby’ego, Boba Paisleya, Briana Clougha (i Tony’ego Bartona, który wywalczył Puchar Europy z Aston Villą, zbudowaną przez Rona Saundersa) i choć w przeciwieństwie do Busby’ego nie zawiódł United w nieznane terytoria, ale powtórzył sukces tamtego, zdobycie przez niego tytułu szlacheckiego było czystą formalnością. Jego przyjaciel, Alastair Campbell, pomyślał o tym wcześniej i zdążył się już nawet porozumieć z sekretarzem rządu, sir Richardem Wilsonem. Niemalże w tym samym momencie, gdy sędzia w Barcelonie odgwizdał koniec meczu, podniósł się ze swego fotela na VIP-owskiej trybunie Camp Nou, podszedł do Cathy Ferguson, i zapytał, czy mieliby coś przeciw wszczęciu procedury.

Campbell często relaksował się, chodząc na mecze piłkarskie. Kiedy premierem Wielkiej Brytanii został Tony Blair, wypady na stadiony zaczęły się wręcz zazębiać z jego pracą. Na finał Pucharu Anglii między United i Newcastle Campbell zabrał się na Wembley – wraz synem Rorym, który przerzuci sympatie z Burnley na United po tym jak osobiście poznał Fergusona, i Calumem – limuzyną Blaira pod eskortą. Po drodze szef rządu pracował nad załagodzeniem konfliktu w Irlandii Północnej, wykonując „kilka ważnych telefonów”, między innymi do Gerry’ego Adamsa[36]. Na Wembley premier mógł się odprężyć w towarzystwie małżonki Davida Beckhama, Victorii, i nawet porażka ulubionego Newcastle aż tak bardzo go nie rozczarowała.

Cztery dni później, na finał Ligi Mistrzów w Barcelonie, Campbell poleciał z Rorym prosto z posiedzenia rządu na temat kryzysu w Kosowie, gdzie ginęła ludność cywilna. Nie zostawił suchej nitki na występie United. „Bayern powinien był zmieść ich z powierzchni ziemi w drugiej połowie”, stwierdził. A kiedy wspomniał Cathy o szlachectwie dla jej małżonka, była przeciw. „Myślisz, że wygrał już wystarczająco wiele?”, zapytała.

W drodze na lotnisko Campbell postanowił zadzwonić i zapytać Fergusona osobiście. Ten odparł, że będzie musiał wypytać rodziców, czy zaaprobowaliby przyjęcie przez syna szlachectwa z rąk Królowej, i dodał, że zostawił im decyzję do rana, ale wyczuwa, że nie będą się sprzeciwiać. W autobiografii napisał: „Gdy dowiedziałem się, że mam otrzymać tytuł szlachecki, uśmiechnąłem się i pomyślałem o tym, jak daleko zaprowadził mnie futbol”. Wspominał czasy w Govan, swoje pierwsze piłkarskie buty, i przysięgał dozgonną wdzięczność i lojalność Manchesterowi United. Kilka lat później miał jednak sam zachęcać do nadsyłania mu ofert nowego zatrudnienia i nie wykluczał przy tym pracy dla któregoś z największych krajowych rywali United…

Bolesne zarządzanie

Brian Kidd nie był ostatnią ofiarą autobiografii Fergusona, lecz okoliczności, które zaszły między napisaniem książki a jej wydaniem, sprawiły, że to jemu najbardziej się publicznie dostało. Podczas gdy jego następca, Steve McClaren, nie mógł sobie wymarzyć większych sukcesów w pierwszych miesiącach pracy u boku Fergusona, Blackburn nie wygrało pod wodzą Kidda ani jednego meczu, zostało zdegradowane z Premier League, a on sam poszedł na bezrobocie.

Gordon Strachan przynajmniej nadal pracował w klubie Premier League. Właśnie cieszył się z rozgrywania z Coventry City trzeciego z rzędu sezonu w najwyższej lidze rozgrywkowej, po serii czterech zwycięstw u siebie jego drużyna zajmowała bezpieczne miejsce w środku tabeli, gdy w rzuconej na rynek autobiografii byłego trenera przeczytał cierpkie słowa o sobie. Ferguson opisał, że będąc jego zawodnikiem w Aberdeenie, Strachan nielegalnie negocjował przejście do FC Köln. W książce znalazło się też oskarżenie, że gdy spotkali się w United, oczerniał Fergusona przed prezesem Martinem Edwardsem. Konkluzja Fergusona była następująca: „Uświadomiłem sobie, że nie mogę okazać temu człowiekowi zaufania nawet na pół palca”.

Strachan spodziewał się w autobiografii byłego szefa krytycznych uwag – podczas wizyty z Coventry City na Old Trafford w poprzednim sezonie Ferguson nie podał mu ręki – ale to, co przeczytał na swój temat, zszokowało go. Kiedy spotkałem go na boisku treningowym Coventry City kilka tygodni później, starał się unikać tego tematu jak ognia („Smutne, że Alex nie potrafił spożytkować swojej książki wyłącznie do świętowania własnych osiągnięć”). W końcu stwierdził, że dręczą go te oskarżenia, bo nic w nich nie trzymało się kupy.

– Właśnie on najbardziej ze wszystkich ludzi powinien wiedzieć, że można mi było zaufać – stwierdził. Dodał, że pracowali ze sobą dłużej niż ktokolwiek. Przypomniał nawet czasy w Aberdeenie, gdy Ferguson włączał w klubowym autokarze w drodze na wyjazdowe mecze znienawidzonego przez zawodników piosenkarza z Glasgow, i przyznał się, że to on był tym zawodnikiem, który zniszczył tę kasetę. – Więc może rzeczywiście Ferguson słusznie mi nie ufał – zadrwił.

Opowiadał też, że korzystali z usług tego samego agenta, Bernda Killata, i o przyjaźni swojej żony, Lesley, z Cathy Ferguson, którą mąż zostawił praktycznie samą z wychowaniem trójki chłopaków. Bywały czasy, że Cathy ledwo sobie radziła, potrzebując pomocy i wsparcia, gdy jej mąż zajęty był zawodowymi obowiązkami, i wówczas Lesley Strachan często była przy niej. Książka Fergusona zraniła więc i żonę Gordona. Strachan opowiadał o tym raczej ze smutkiem niż ze złością.

– Wielki wstyd i szkoda – stwierdził o relacjach z Fergusonem. – Od razu po odejściu z Old Trafford zaczęliśmy się publicznie sprzeczać o drobnostki i dawać sobie kuksańce. Bardzo bym chciał, żebyśmy wszystko zresetowali i zaczęli od nowa. Przy jego konfrontacyjnym stylu pracy, przypuszczam, że tego typu rzeczy musiały się zdarzyć. Bardzo tego żałuję. Byłoby wspaniale móc się od czasu do czasu przywitać i pogadać chwilę o dawnych czasach.

Strachan musiał na to poczekać jeszcze kilka lat. Jego piąty sezon pracy w Coventry skończył się spadkiem klubu z Premier League po trzydziestu czterech latach gry w najwyższej lidze. Reaktywował wówczas Southampton, które wprowadził do Premier League, zajął w niej ósme miejsce i dotarł do finału Pucharu Anglii, aż w końcu zrezygnował i w czerwcu 2005 roku objął Celtic Glasgow. Pod jego wodzą Celtowie zdobyli trzy mistrzostwa Szkocji z rzędu. Któregoś roku, kiedy United przyjechali na Parkhead na mecz towarzyski, Strachan wykorzystał to do próby zbliżenia. „Czy możemy zamienić parę słów?”, zapytał i obaj panowie znaleźli porozumienie.

– Dziś już normalnie rozmawiamy ze sobą. Nie padamy sobie w ramiona i nie obściskujemy, bo to nie w naszym stylu, ale gawędzimy i jesteśmy nawet w stanie wymienić złośliwe żarty – mówi Strachan, który latem 2009 roku wrócił na krótki okres do Premier League, obejmując Middlesbrough.

A ja odkryłem wówczas, że kilka lat po tym, jak Ferguson ogłosił go „niegodnym zaufania”, na wywiad namawiał Strachana Michael Crick, który szykował biografię Fergusona. Strachan odmówił jednak rozmowy, bo jego zdaniem Crick „szukał brudów” (choć sam Ferguson nazywał książkę The Boss chorą, okazała się nie być przesadnie agresywna). Strachan nigdy nie był zainteresowany możliwością odwetu. I przekonuje, że nawet dwadzieścia lat po niesprawiedliwych oskarżeniach jest w stanie przypomnieć sobie owo dawne uczucie gotowości przebicia muru dla Fergusona.

– Do dziś, gdy słyszę jak ktoś go obmawia, jestem pierwszy, który go broni – mówi.

Dokładnie tak jak jego stary przyjaciel, Mark McGhee, którego Ferguson także tak nagle i tajemniczo napiętnował.

Futbol, cholera jasna!

UNITED: NA BIS

Festiwal goli

Po „potrójnej koronie” United „zagrali na bis”: kolejny wspaniały sezon, w którym drużyna zdobyła rekordową liczbę dziewięćdziesięciu siedmiu bramek (i – co warte podkreślenia – aż o dwadzieścia cztery więcej niż Arsenal cztery lata później w jego niezwyciężonym sezonie, kiedy „Kanonierzy” nie przegrali ani jednego meczu). W sezonie 1999/2000 dobrze spisywał się Arsenal Wengera, wibrujące młodymi piłkarzami Leeds United i Liverpool, który wykazywał oznaki odrodzenia pod wodzą Gérarda Houlliera. Jednak United zostawili ich wszystkich daleko z tyłu.

Yorke, Cole i superrezerwowy Solskjær, który w poprzednim sezonie ustanowił własny rekord, strzelając Nottingham Forest po wejściu z ławki aż cztery gole, trafiali do bramki z tak niezwykłą regularnością, że pozwoliła ona przykryć problemy z defensywą. Stam wciąż był jej filarem, ale u jego boku grał teraz Mikael Silvestre – Francuz, którego Ferguson kupił z Interu za trzy i pół miliona funtów, ponieważ Ronny Johnsen albo był nieustannie kontuzjowany, albo grał niepewnie. Silvestre, potrafiący także grać na lewej obronie, nigdy nie miał jednak stać się ważnym zawodnikiem pierwszego składu.

Fergusonowi przydarzyły się też poważne wpadki transferowe. Jedną z nich zdecydowanie okazał się włoski bramkarz Massimo Taibi. Trafił na Old Trafford z Venezii – zwolniony wcześniej z AC Milan – i choć kosztował aż cztery i pół miliona, nie pobył w klubie zbyt długo. Problem polegał na tym, że trzydziestosześcioletni Peter Schmeichel zdecydował się odejść do Sportingu Lizbona, gdzie czekała go o wiele lżejsza praca niż w lidze angielskiej. Pierwszą próbą znalezienia mu następcy było sprowadzenie Marka Bosnicha z Aston Villi, w której Australijczyk wyrobił sobie markę jednego z najsolidniejszych bramkarzy Premier League. Szybko jednak stało się jasne, że brakuje mu etyki pracy wymaganej przez Fergusona. Natomiast Taibi zagrał w United cztery mecze. W jednym z nich, przeciwko Southampton na Old Trafford, puścił tak kuriozalną bramkę[37], że kibice nadali mu przezwisko „Ślepy wenecjanin”. W jego ostatnim występie United przegrali z Chelsea 0:5. Taki wynik był nie do zniesienia dla urzędujących mistrzów, więc choć Włoch oczywiście nie zawinił przy utracie wszystkich pięciu bramek, Ferguson już nigdy go nie wystawił.

Po sezonie Bosnicha zastąpił Fabien Barthez i tym razem menedżer się nie pomylił, choć ciężko nazwać Francuza jego odkryciem z niewiadomo skąd, bo ten miał już przecież na koncie wygranie Ligi Mistrzów z Olympique Marsylia oraz mistrzostwo świata i Europy z reprezentacją Francji. Bosnich odszedł do Chelsea, gdzie we wrześniu 2002 roku został przyłapany na dopingu i zdyskwalifikowany na dziewięć miesięcy. Ujawnił później, że uzależnił się od kokainy pod wpływem modelki Sophie Anderton. Wrócił do Australii, gdzie udało mu się odbudować karierę.

Na froncie krajowym wydarzyło się niewiele więcej, ponieważ w Pucharze Ligi Ferguson sprawił prezent Aston Villi, wystawiając z zawodników pierwszej drużyny wyłącznie Bosnicha oraz Solskjæra. United ulegli 0:3. W Pucharze Anglii drużyna w ogóle nie wystartowała, mimo że broniła trofeum. Został za to ostro skrytykowany, ale decyzję o wyjeździe United do Brazylii na organizowane przez FIFA po raz pierwszy Klubowe Mistrzostwa Świata podjęły władze FA, bowiem federacja starała się o organizację w Anglii mistrzostw świata w 2006 roku (na czele komitetu organizacyjnego stał zresztą sir Bobby Charlton). Ostatecznie prawo organizacji mundialu zapewniły sobie Niemcy, gdzie szefem komitetu był Franz Beckenbauer.

Jednak wyjazd do słonecznego Rio de Janeiro w środku angielskiej zimy, na turniej nie do końca traktowany poważnie (nawet jeśli wziąć pod uwagę, że David Beckham dostał czerwoną kartkę w meczu z meksykańskim klubem Necaxa), wyszedł United na zdrowie. Ferguson pozwolił piłkarzom wypocząć przed decydującymi meczami w lidze i w Europie. Zwłaszcza że w ówczesnym sezonie Liga Mistrzów została rozbudowana do monstrualnych rozmiarów, czym UEFA o mało nie zarżnęła swojej kury znoszącej złote jaja. Rozgrywki obejmowały teraz dwie fazy grupowe, co oznaczało, że czołowe kluby musiały rozegrać przed Świętami Bożego Narodzenia aż po osiem spotkań, po których były dopiero w jeden trzeciej drogi, bowiem czekało je jeszcze dokończenie drugiej fazy grupowej oraz ćwierćfinały, półfinały i finał.

United po powrocie z Brazylii wygrali swoją grupę, ale w ćwierćfinale z Realem Madryt, po bezbramkowym remisie na Bernabéu, zostali wyeliminowani przez „Królewskich” na Old Trafford, przegrywając 2:3. Roy Keane strzelił samobójczego gola Raimondowi van der Gouwowi, a Raúl dołożył dwie bramki – jedną z nich po tak fenomenalnej asyście Fernando Redondo, że nagrodzili ją oklaskami nawet fani United – i było po wszystkim. Beckham zdobył ładnego gola po indywidualnej akcji, a w końcówce karnego wykorzystał Paul Scholes. Jednak United do awansu potrzebne były jeszcze dwie bramki, czego nie udało się osiągnąć nawet po wprowadzeniu przy stanie 0:3 cudotwórców z Camp Nou – Sheringhama i Solskjæra. Obrońca trofeum odpadł z rozgrywek, a Fergusonowi zabrało kolejnych osiem lat, żeby znów wspiąć się na europejski szczyt.

Groźby odejścia

W następnym sezonie – 2000/01 – United znów zdobyli mistrzostwo Anglii i znów odpadli w ćwierćfinale Ligi Mistrzów. Znów też musieli rozegrać aż dwanaście meczów grupowych, a gdy już doszli do rundy pucharowej – uznać wyższość Bayernu Monachium Hitzfelda, który zemścił się za przegrany dwa lata wcześniej finał, pokonując „Czerwone Diabły” i u siebie, i na Old Trafford. Dalej w europejskich rozgrywkach zaszło nawet Leeds United, które dopiero w półfinale uległo Valencii.

Barthez przeplatał fantastyczne występy ekscentrycznymi „poisami” w bramce, Wes Brown nadal zachwycał z tyłu, a Sheringham z Solskjærem przebili w liczbie goli Yorke’a z Cole’em. Puchar Anglii, z którego United zostali wyeliminowani przez West Ham po golu Paolo di Canio na Old Trafford, oraz Puchar Ligi trafiły w ręce Liverpoolu, który dopełnił „hat-trick”, wygrywając w finale Pucharu UEFA z hiszpańskim Alaves.

Ferguson wiele zawdzięczał – przede wszystkim Cantonę – francuskiemu trenerowi Liverpoolu i jego relacje z Houllierem, mimo objęcia przez niego drużyny największego rywala, pozostały znakomite. Jeśli kiedykolwiek zastosował swoje słynne gierki psychologiczne w konfrontacji z „The Reds”, Houllier nigdy ich nie zauważył.

– Myślę, że spodobało mu się też to, że broniłem Davida Beckhama – opowiada Houllier. – Nie mogłem zrozumieć, dlaczego angielscy kibice buczą na niego i obrażają go[38]. Zyskałem też pewnie w jego oczach, kiedy chwaliłem Gary’ego Neville’a za pasję, z jaką grał dla United. Phil Thompson, mój asystent w Liverpoolu, powiedział mi nawet, że w tych pochwałach posunąłem się za daleko! Ale może dzięki temu Alex i ja zawsze mieliśmy świetne kontakty. Powiedział mi nawet, że był zdumiony, iż nie dostałem nagrody Trenera Roku (Manager of the Year) w sezonie, w którym zdobyliśmy trzy trofea [nagrodę zgarnął George Burley, którego Ipswich Town zajęło piąte miejsce w Premier League].

W tamtym roku Liverpool pokonał United i na wyjeździe, i u siebie. Jedyną inną drużyną, której udało się wówczas wygrać z „Czerwonymi Diabłami”, był Arsenal Wengera; aż do końcówki sezonu kiedy United zapewnili już sobie tytuł. Wówczas Ferguson wygłosił zaskakującą deklarację, że być może zmieni klub na inny.

Przed zamykającym rozgrywki meczem na White Hart Lane z Tottenhamem Alex był niezwykle zajęty, i to nie tylko przygotowaniami do spotkania. W czwartek odwiedził konwencję wyborczą laburzystów w Manchesterze wraz z przyjaciółmi: Mickiem Hucknallem, wokalistą Simply Red, i aktorem sir Johnem Millsem. A w piątek wywołał szok w całym piłkarskim świecie, oznajmiając, że nie wyklucza porzucenia pracy trenera United po wygaśnięciu kontraktu latem 2002 roku. Stwierdził, że rozważa oddanie posady menedżera innemu trenerowi i przyjęcie roli „ambasadora klubu”, ale negocjacje w tej kwestii między klubem a jego synem Jasonem, który występował w roli agenta ojca, załamały się. Skłoniło to niektóre gazety do napisania, że sobotni mecz z Tottenhamem jest ostatnim United pod wodzą Fergusona.

Przez pierwsze trzydzieści minut spotkania na White Hart Lane, które spędził w loży dyrektorskiej, przyjezdni fani śpiewali wyłącznie hymny pochwalne na jego cześć. Jako wytrawny znawca polityki, musiał odnotować z satysfakcją, że nawet Michael Heseltine nigdy nie dostał takiej owacji podczas konwencji torysów… Na drugą połowę Ferguson zszedł na ławkę trenerską, a piłkarze United pozwolili „Kogutom” na strzelenie dwóch bramek i przegrali 1:3, ale za to zachowali trenera.

„Tylko na jeden sezon”, zadeklarował Ferguson. I dodał, że jest otwarty na negocjacje. Jeśli jakiś inny klub byłby zainteresowany jego umiejętnościami, niech da mu znać. Tymczasem on z rozkoszą poprowadzi United w kolejnym sezonie: „Będę wychodził na każdy mecz z podniesioną głową, dumny z każdego z szesnastu sezonów, jakie spędziłem w tym klubie. Każdy był wart zapamiętania”.

Ci, którzy go znali od lat i uważnie obserwowali jego zachowanie, podczas tej przemowy musieli tłumić śmiech. Przypomniały nam się podobne przecieki i sugestie odejścia w końcówce sezonu 1995/96, kiedy trwały negocjacje klubu nad przedłużeniem jego kontraktu, a Ferguson domagał się aż sześcioletniej umowy i gwarancji zatrudnienia do sześćdziesiątki. Podejrzewaliśmy, że obecnie jesteśmy świadkami po prostu podobnych, dramatycznych negocjacji – i tak właśnie było. Jednak ja napisałem w komentarzu w „Sunday Telegraph”: „Ferguson zawsze chciał uniknąć losu znakomitych trenerów, przez wiele lat pracujących w jednym klubie, z którymi się mocno identyfikował. Jocka Steina, który opuścił Celtic po tym jak po zakończeniu kariery trenerskiej zaoferowano mu w klubie absurdalnie upokarzające stanowisko… kierownika loterii. Billa Shankly’ego, który oświadczył, że potrzebuje odpoczynku od Liverpoolu i stał się zgorzkniały, gdy rozstanie nastąpiło. Oraz oczywiście sir Matta Busby’ego, który po rezygnacji z pracy trenera pozostał na Old Trafford, ale którego obecność tam podawano jako powód niepowodzenia dwóch kolejnych następców, i który często udzielał rad nawet Fergusonowi, choć ten przyszedł do United wiele lat później”.

Zapomniałem o przypadku Scota Symona, którego Rangers tak bezdusznie pozbyło się tuż po tym, jak sprowadził do klubu Fergusona w czasach jego piłkarskiej kariery, ale musiało to w nim pozostawić głębokie i trwałe wrażenie. Alex miał teorię, że zarządzanie klubem stało się w tamtym czasie coraz bardziej skomplikowanym i złożonym zadaniem, z powodu gigantycznie rosnącego zainteresowania mediów i ich gwałtownego rozwoju oraz poprzez aktywność agentów piłkarskich. Uważał, że pozostając w klubie, byłby w stanie złagodzić następcy ciężar odpowiedzialności.

Podczas wywiadu tuż przed Bożym Narodzeniem w 2000 roku zapytałem Fergusona czy byłaby możliwa sytuacja, w której jego asystent, Steve McClaren, zostaje trenerem, a on sam pozostaje w klubie w roli generalnego menedżera na model włoski.

– Byłaby to decyzja klubu. Ale nikomu nie będzie łatwo przyjść tutaj i wykonywać pracę w sposób, w jaki ja to robiłem – odparł. I odwołał się do tego, jak czerpał siły ze współpracy z Busbym w swoich pierwszych latach na Old Trafford. – Byłem zdeterminowany, żeby rozmawiać z Mattem jak najczęściej. Ludzie nie rozumieją jednej rzeczy, jeśli chodzi o trenerów piłkarskich, że są momenty, kiedy jesteśmy bardzo samotni, a bardzo nie chcemy być. Ludziom się wydaje, że jesteśmy na to zbyt zajęci.

W tym czasie zarząd United awansował na dyrektora wykonawczego dotychczasowego zastępcę, Petera Kenyona, który zastąpił Martina Edwardsa. Z klubu wypływały kolejne pomysły na przyszłość Fergusona. A to miał być globalnym ambasadorem klubu, jak sir Bobby Charlton, to znów szefem szkolenia młodzieży – w obu scenariuszach z tytułem honorowego prezesa klubu, jaki w swoim czasie nosił sir Matt – ale negocjacje stały w miejscu, a powodem tego była postawa przedstawicieli Aleksa. Jason Ferguson miał ten sam gorący temperament co ojciec – o wiele większy niż Darren i bez porównania większy niż Mark, który jest niezwykle łagodnym człowiekiem – i czasami okazywał to podczas gorących dyskusji z zarządem. Nie wszyscy uważali, że to dobra taktyka, więc w pewnym momencie ojciec wziął sprawy w swoje ręce. Ogłoszenie gotowości odejścia z United do innego klubu po wygaśnięciu kontraktu, być może nawet do któregoś z rywali „Czerwonych Diabłów” w Premier League, zadziałało. Ku satysfakcji Kenyona zarząd zaoferował Fergusonowi trzy miliony funtów za następny rok, a po nim pięcioletni kontrakt opiewający w sumie na siedem i pół miliona funtów.

Interesy z Jasonem

Bywało, że Jason sprawiał kłopoty. Gdy był malutki, często dawał się we znaki pracownikom i dyrektorom Aberdeen Football Club gonitwami po terenie klubu. Jako nastolatek zwrócił na siebie uwagę policji i stewardów na Wembley, tańcząc na murawie po zwycięstwie United w finale Pucharu Anglii, ale wszystko załagodziła interwencja ojca. Pracę zawodową zaczął od roli researchera w stacji telewizyjnej Granada, wprowadzony tam przez szefa działu sportowego i przyjaciela ojca, Paula Doherty’ego. Andy Melvin, były dziennikarz sportowy z Aberdeenu, który również świetnie znał Aleksa, pomógł Jasonowi znaleźć pracę w Sky, gdy telewizja Ruperta Murdocha kupiła prawa do pokazywania Premier League. Jason znakomicie się sprawdzał i szybko awansował, dochodząc w wieku dwudziestu sześciu lat do funkcji dyrektora do spraw futbolu.

Gdyby tylko został w mediach… Zachęcony jednak przez ojca, który uważał, że syn zbyt mało zarabia w Sky, zdecydował się na karierę agenta piłkarskiego. Został dyrektorem niewielkiej firmy L’Attitude, w której udziały miała już jego żona. Dołączył do niego Kieran Toal – były zawodnik młodzieżowych drużyn United oraz człowiek z dużym kapitałem – Andy Dodd, znajomy Aleksa Fergusona, który prowadził interesy między innymi Micka Hucknalla z Simply Red.

Na początek Jason pomagał ojcu w zorganizowaniu zbiórki na fundację walczącą z rakiem. Udało się zebrać i przekazać na cele dobroczynne milion czterysta tysięcy funtów. Ferguson wyjaśnił w autobiografii, że zaangażował się w to pod wpływem szoku na widok warunków, w jakich umierała jego matka, oskarżając przy tym wściekle rząd torysów o doprowadzenie do ruiny National Health Service[39]. Fundacja przyjęła w nazwie imię zmarłej matki trenera.

Jesienią 2000 roku, gdy rozpoczęły się rozmowy na temat przyszłości Fergusona, United dostali fakturę z L’Attitude opiewającą na dwadzieścia pięć tysięcy funtów za pośrednictwo w transferze Massimo Taibiego do włoskiego klubu Reggina za dwa i pół miliona funtów (czyli za dwa miliony mniej niż Anglicy zapłacili za Włocha). Pieniądze niechętnie wypłacono. Był to jednak największy zarobek, jaki udało się wygenerować L’Attitude w jej krótkim życiu. Po kilku nieudanych próbach zarobienia przy transferach wychowanków United niechcianych w klubie, firma zawiesiła działalność.

Metody działania Jasona były proste i mało subtelne – tak przynajmniej wynika z opowieści dwóch wychowanków United, Dominika Studleya i Josha Howarda, których próbował namówić na współpracę pod koniec sezonu 1999/2000. W wywiadach udzielonych Michaelowi Crickowi do szykowanej przez niego biografii Aleksa Fergusona, ujawnili prawdziwe życie za olśniewającą fasadą Manchesteru United.

Howard był pomocnikiem, który trenował w United od dziecka, między innymi wraz z Wesem Brownem, i doszedł nawet do funkcji kapitana jednej z drużyn młodzieżowych, w której grał również Luke Chadwick, wobec którego Ferguson miał tak wielkie nadzieje. Trener oznajmił Howardowi, że raczej nie zdoła przebić się do pierwszego zespołu, ale spokojnie „będzie mógł zarabiać na życie graniem w piłkę”, zwłaszcza że kilka klubów już się nim interesuje.

– Zapytał, kto mnie reprezentuje, i dodał, że będę potrzebował pomocy przy zmianie klubu. Potem nagle zadzwonił do mnie Jason Ferguson, co wydało mi się dziwne, bo nie wiedziałem, skąd ma mój numer – opowiada.

Howard spotkał się z Jasonem i Kieranem Toalem w biurze L’Attitude w Manchesterze. Jason zapewnił, że ma „mnóstwo kontaktów” i obiecał, że „zainteresuje Howardem kilka klubów”. I rzeczywiście, zainteresowanie pozyskaniem piłkarza wykazały kolejno Aston Villa, Birmingham City i Preston North End. Jednak Howard i Studley natrafili na innego agenta, Mela Steina (świetnie znanego Aleksowi Fergusonowi jako doradca Paula Gascoigne’a, który za jego namową przeszedł do Tottenhamu zamiast do United, ponieważ tam agent wywalczył dla niego lepsze pieniądze). Jak się okazało, Stein ma o wiele niższą prowizję od proponowanej przez L’Attitude – tylko trzy procent.

Gdy Alex Ferguson usłyszał, że obaj chłopcy podpisali kontrakt ze Steinem, wezwał ich do siebie.

– Weszliśmy do gabinetu, a on wydarł się na nas: „Co wy do k… robicie, podpisując z nim umowę?!”. A potem dodał: „Możecie stąd wyp… i mam nadzieję, że znajdzie wam klub, bo ja na pewno tego nie zrobię!” – opowiada Howard.

Tego samego wieczoru Studley i Howard zadzwonili do Steina i opowiedzieli mu o tej rozmowie, a ten napisał do Fergusona list ze skargą na traktowanie chłopaków, grożąc przy tym działaniami prawnymi. Znów zostali wezwani do gabinetu Fergusona.

– Tym razem był bardzo oślizgły – wspomina Studley. – Był z nim biurze Mike Phelan, przez co my z Joshem czuliśmy się lekko zastraszani, zwłaszcza, że mieliśmy po dziewiętnaście lat. Odczytał nam list, który napisał Stein i zapytał: „Dlaczego powiedzieliście Melowi Steinowi, że zwróciłem się do was w ten sposób? Przecież niczego takiego nie powiedziałem”. Josh i ja przytaknęliśmy mu, bo czuliśmy się zastraszeni. Odparliśmy, że niczego takiego nie powiedzieliśmy Steinowi, że może on miał na myśli interes z Jasonem.

Studley i Howard zapamiętali, że Ferguson pokiwał znacząco głową w kierunku Phelana, jakby brał go na świadka wycofania się obu chłopców z oskarżeń. Dominic Studley opuszczał gabinet trenera ze łzami w oczach, przekonany, że to koniec jego zawodowej kariery, co też w mniejszym lub większym stopniu okazało się prawdą. Tułał się po amatorskich klubach, aż w 2004 roku trafił do półprofesjonalnego Mossley, grającego w Unibond League Division One, i w końcu porzucił futbol, zostając osobistym trenerem w Manchesterze. Josh Howard trafił do Preston, ale nie zaaklimatyzował się tam i przeszedł do Stockport County. Krótko występował także w Bristol Rovers, Barnet i trzech półzawodowych drużynach w okolicy Manchesteru – Stalybridge United, Hyde United i Mossley (razem ze Studleyem) – aż osiadł w FC United of Manchester – klubie założonym przez rozczarowanych kibiców MU. Skończył karierę przed trzydziestką i zajął się, z sukcesem, biznesem.

Obaj nie zrobili więc karier na miarę transferów do Realu Madryt czy Barcelony, więc absurdem byłoby stwierdzenie, że to Ferguson zrujnował im piłkarską przyszłość. Howard, patrząc na cały epizod z dziesięcioletniej perspektywy, mówił mi o nim w 2010 z dużym realizmem. Stwierdził, że Chadwick miał dużo więcej talentu niż on i zgodził się, że zainteresowanie Preston, do którego odszedł w końcu z United, rzeczywiście pojawiło się tuż po rozmowie z Jasonem Fergusonem i Toalem. Niewykluczone więc, że gniew Fergusona spowodowało przekonanie, że to Jason i Kieran Toal najlepiej zadbają o piłkarską przyszłość obu chłopaków, a całą sprawę odbierał zupełnie inaczej niż Studley i Howard.

Howarda do dziś dręczy jednak wspomnienie z 2000 roku z gabinetu Fergusona, który – jak uważa – powinien był potraktować ich o wiele łagodniej, jak dyrektor szkoły ochrzaniający uczniów za przewinienie. Jak to ujmuje Studley:

– Do dziś trochę nas wkurza to, jak się wówczas do nas odniósł, a potem zaprzeczył wszystkiemu podczas powtórnej wizyty. Musiał pewnie sobie wówczas myśleć: „Oho, jeszcze wpakuję się w jakieś kłopoty”.

Jeśli Studley i Howard przedstawiają wszystko prawdziwie, Ferguson okazał dziwne pojęcie lojalności. Odmowa ustąpienia przed dużo słabszym przypomina zaś jak lata wcześniej potraktował June Sullivan – sekretarkę w St Mirren – i jak sam siebie negatywnie za to ocenił.

Kilka miesięcy później L’Attitude zawiesiła działalność. Nie oznaczało to jednak końca kariery Jasona jako piłkarskiego agenta, pośredniczącego przy transferach. Mieliśmy o firmie jeszcze wiele usłyszeć od dwóch głównych udziałowców United, Johna Magniera i J. P. McManusa, podczas sporu o konia wyścigowego Rock of Gibraltar i z nakręconego po nim reportażu BBC, który zaowocował długoletnią wojną trenera ze stacją.

Pod koniec lata 2001 roku Jason pracował już w nowej agencji, Elite Sports Group, gdy United nagle ogłosili, że Jaap Stam odchodzi do rzymskiego Lazio. Ci, którzy znali obsesję Fergusona na temat hermetyczności szatni i tendencji do kontrolowania wszystkiego, byli przekonani, że ten niespodziewany transfer wywołała autobiografia Stama i kompromitujące trenera rewelacje. On sam zapewniał jednak, że to po prostu świetny interes. Sprowadził Stama za dziesięć milionów sześćset tysięcy funtów, teraz sprzedaje go z Włochom z zyskiem wynoszącym sześć milionów, piłkarz zaś miał już dwadzieścia sześć lat i ostatnio borykał się z kontuzją ścięgna Achillesa. Po latach Alex przyznał jednak, że pozbycie się Holendra było błędem. Stało się przy tym jasne, że w transferze do Lazio pośredniczyła Elite Sports Group, w której pracował Jason. Tym razem faktura na pewno była wyższa niż owe dwadzieścia pięć tysięcy funtów zarobione przez poprzednią agencję syna trenera. W transakcji pomagał też rzymianom Mike Morris, angielski agent mieszkający w Monako.

Transfery piłkarzy często sprawiają wrażenie mrocznych transakcji, ale w tym wypadku zarząd United, a szczególnie prezes spółki, sir Roland Smith, najbardziej martwili się udziałem syna trenera. Ferguson senior zarabiał w tym momencie trzy miliony funtów za sezon plus premie oraz dochody; udział w nich miał Jason, który porzucił karierę telewizyjną. W zarządzie zastanawiali się, czy jest konieczne, żeby trener ryzykował reputację klubu, pozwalając na angażowanie się syna w transfery. Wkrótce pytanie miało zostać zadane publicznie. Odpowiedź na nie była oczywista. Oczywiście, że nie było to konieczne. Ale bardzo opłacalne…

Nie Wenger, nie Eriksson – Ferguson zostaje

Jaapa Stama zastąpił Laurent Blanc, który był o wiele wolniejszy od Holendra i ponoć trapiony kontuzjami – co nie było zadziwiające, gdyż były mistrz świata miał już trzydzieści sześć lat i szczyt kariery osiągnął w Interze Mediolan. United stracili więc w lidze aż czterdzieści pięć goli. Jednak też mnóstwo strzelili – dzięki skuteczności swego nowego napastnika, Ruuda van Nistelrooya, który trafił do siatki dwadzieścia trzy razy w trzydziestu dwóch występach w pierwszym sezonie w Premier League. Jego pozyskanie było klasycznym ruchem transferowym Fergusona. Starania zaczął rok przed dokonaniem transakcji. Każdy, kto śledził wówczas europejski futbol, zdawał sobie sprawę, że napastnik PSV Eindhoven zapowiada się na czołowego snajpera swoich czasów. Jego cena wzrosła z czterech milionów dwustu tysięcy funtów, jakie PSV zapłacił Heerenveen, do aż dziewiętnastu milionów, za które sprzedał go do United. Już po ustaleniu ceny van Nistelrooy zerwał jednak na treningu więzadła krzyżowe w kolanie, co wyeliminowało go z futbolu na cały sezon.

Mogliśmy wówczas obejrzeć dwie twarze Fergusona. Odwiedzając van Nistelrooya, okazując mu zainteresowanie i utwierdzając go w wierze, że z pewnością wróci do dawnej, fantastycznej formy sprzed kontuzji, zachowywał się ciepło i po ludzku. Z drugiej strony te częste wizyty irytowały władze PSV, które uważały, że Szkot przeszkadza w rehabilitacji piłkarza, za którą płacą przecież oni.

Czy podróże Fergusona uzasadnione, czy nie, van Nistelrooy w końcu wyzdrowiał i od razu po przyjściu na Old Trafford okazał się hitem transferowym. Mimo to United skończyli sezon dopiero na trzecim miejscu, za Arsenalem i Liverpoolem. W krajowych pucharach także nie błysnęli, więc skoncentrowali się po raz kolejny na Lidze Mistrzów. Szczególnie dobrze zespół wypadł w drugiej fazie grupowej, a potem w ćwierćfinale, w którym rozprawił się z Deportivo La Coruña.

Finał Champions League miał się odbyć na Hampden Park w Glasgow, gdzie nastoletni Alex oglądał triumf majestatycznego Realu Madryt nad Eintrachtem Frankfurt w 1960 roku. Ferguson, który rzadko przepuszczał okazję, żeby wzmocnić piłkarzy psychologicznie – na przykład w 2008 roku, żeby zmotywować zawodników przed finałem Ligi Mistrzów z Chelsea, który szczęśliwie wygrali w karnych, przywołał pięćdziesiątą rocznicę katastrofy w Monachium – teraz zaszczepiał w nich wiarę w sukces w jego rodzinnym mieście. Ich wyobraźnię rozpalała dodatkowo perspektywa, że finałowym rywalem w Glasgow będzie zapewne galaktyczny Real.

Jednak United nie mieli dotrzeć do finału. Dokładnie tak samo jak Rangersi w 1960 roku, zostali wyeliminowani przez niemiecki zespół, który miał później ulec w finale Realowi. Bayer Leverkusen, bo o nim mowa, przyjechał na Old Trafford z młodym bułgarskim napastnikiem, o którym kibice United mieli jeszcze usłyszeć. Dymitara Berbatowa nie było już jednak na boisku, kiedy padł kluczowy gol dla całego dwumeczu. Oliver Neuville, który zastąpił Bułgara, wyrównał na 2:2. Ten sam piłkarz wyrównał później także na BayArena (tym razem na 1:1) i niemiecki zespół z tak świetnymi zawodnikami w składzie jak Michael Ballack, Bernd Schneider czy brazylijski środkowy Lúcio, dzięki golom na wyjeździe zapewnił sobie bilety do Glasgow. Tam jednak marzenia o zwycięstwie odebrał im cudowny gol Zinedine’a Zidane’a z woleja (ładniejszy niż którakolwiek z bramek strzelonych na Hampden Park w 1960 roku).

I znów Ferguson pozostał na kolejny sezon. Był on dziwny, a niespójna forma United – dało się ją zaobserwować choćby w meczu z Tottenhamem na White Hart Lane, w którym „Czerwone Diabły” zasłużenie przegrywały już 0:3, by ostatecznie równie zasłużenie wygrać 5:3 – przyniosła ostrą krytykę ze strony Roya Keane’a, prawej ręki trenera na murawie. Keane miał już na koncie gorzkie słowa pod adresem korporacyjnych widzów na Old Trafford, którzy „zajęci popijaniem drinków i pałaszowaniem kanapek z krewetkami” wykazują ignorancję wobec wydarzeń na boisku i nie wspierają drużyny. Teraz zwrócił uwagę na niewymienionych z nazwiska kolegów, unikających podczas meczów brania na siebie odpowiedzialności (Ferguson przypisał później utratę przez piłkarzy koncentracji na najważniejszych celach własnym zapowiedziom odejścia z klubu).

„The Times” napisał w komentarzu po dwóch kolejnych porażkach z Liverpoolem Houlliera, że Ferguson rozgrywa „o jeden sezon za dużo”, że to „jedna walka za wiele dla starzejącego się mistrza świata wagi ciężkiej”. Sam trener wysyłał piłkarzom sygnały, że jest niezdecydowany, opowiadając np. Bobowi Cassowi z „Mail on Sunday”, że jeszcze rozważy zmianę decyzji o odejściu na emeryturę, podczas gdy na łamach „The Scotsman” deklarował Glennowi Gibbonsowi, że „nigdzie się nie wybiera i zostaje w klubie na długo”.

Gdy czytelnicy „Scotsmana” zastanawiali się nad tymi słowami, rodzina Fergusonów, która zjechała do domu w Cheshire na obchody Nowego Roku, udała się na lunch. Wróciwszy, kontynuowali rozmowę, gdy nagle stwierdzili, że Alex, niczym emeryt, zasnął w fotelu. Opowiedział mi o tym parę lat później. Przypomniałem mu, że z wielką werwą rozprawiał wówczas o pomysłach na życie po rozstaniu z futbolem. Planował m.in. wyjazd jesienią do Australii na gonitwę konną Melbourne Cup. Zadeklarował też, że będzie odtąd miał więcej czasu dla Cathy.

– A potem zmieniłem zdanie – oznajmił. – A właściwie to Cathy zmieniła je za mnie. Już zdążyłem żałować decyzji o emeryturze, uświadomiłem sobie, że była zbyt pochopna. Więc kiedy nasza rodzina zebrała się na sylwestra, a ja zacząłem pochrapywać w fotelu, Cathy podeszła i kopnęła mnie w nogę. Otworzyłem oczy i zobaczyłem, że razem z trójką chłopaków [Markiem, Darrenem i Jasonem] stoi nade mną. Oświadczyła, że postanowili, iż mam nie rezygnować. Wydaje mi się, że Manchester United już wtedy przesłuchiwał kogoś na moje miejsce.

Rzeczywiście, władze United rozważały wtedy kandydaturę Svena-Görana Erikssona, ponieważ nie udała im się zuchwała próba wyrwania z Arsenalu Arsene’a Wengera, o czym Ferguson, jego wielki rywal, nie został poinformowany. Mniej więcej w tym samym czasie zapytałem Fergusona, czy Wenger byłby dobrym wyborem na jego następcę. Wzruszył ramionami i zaryzykował tezę, że kibice na Old Trafford nie zaakceptowaliby Francuza. A jednak zarząd podjął próbę rozmów, lecz Wenger odmówił, woląc pozostać w Arsenalu. Zaczęli więc sondować Erikssona. Byli już po wstępnych rozmowach i uścisku ręki, gdy zorientowali się, że nie będą potrzebować usług Szweda.

Ferguson przez kilka tygodni trzymał tylko dla siebie werdykt rodzinny, dotyczący własnej przyszłości. Piętnaście miesięcy wcześniej miał za to coś do powiedzenia w kwestii następcy Kevina Keegana na fotelu trenera reprezentacji Anglii. Rodak Szkota, Adam Crozier, który był wówczas dyrektorem wykonawczym Angielskiej Federacji Piłkarskiej, zwrócił się do niego z osobistą prośbą, by asystent Fergusona, Steve McClaren, mógł dołączyć do sztabu angielskich trenerów przy nowym selekcjonerze-cudzoziemcu. Alex przystał na to. Wówczas Crozier poprosił go jeszcze o opinię na temat Erikssona, który prowadził wtedy rzymskie Lazio. I znów opinia była bardzo pozytywna.

Jednak szacunek Fergusona dla Szweda stopniał bardzo szybko, mimo że ten miał całkiem udany pierwszy rok pracy z Anglią – drużyna wygrała między innymi 5:1 z Niemcami w Monachium. Być może było to związane z pogłoskami, iż to właśnie Eriksson jest głównym kandydatem do zastąpienia Fergusona w United. Po roku pracy Svena-Görana z reprezentacją Anglii, Ferguson udzielił wywiadu „Timesowi” w którym otwarcie szydził ze Szweda: „Wydaje mi się, że Eriksson był idealnym kandydatem dla FA. On nigdy niczego nie zmienia tam, gdzie przychodzi. Pływa niesiony nurtem i z nikim się nie kłóci, z nikim nie ma konfliktów… Byłby do zaakceptowania dla każdego klubu, także United”, stwierdził. Carlos Quieroz, który zastąpił McClarena w roli asystenta Fergusona, gdy Anglik objął Middlesbrough latem 2001 roku, znał Erikssona z Portugalii, gdzie tamten prowadził przez jakiś czas Benfikę Lizbona. „Carlos mówi, że zawsze miał świetne stosunki ze wszystkimi, nigdy się z nikim nie kłócił. Zawsze był najbliższym kumplem piłkarzy, prezesa klubu, zawsze bardzo lubiły go media. A on lubił z nimi współpracować. Prasa czyniła mu różne sugestie, a on szedł ich śladem”, stwierdził Ferguson.

Eriksson nigdy nie odpowiedział na te szyderstwa. Nawet wówczas, gdy jako menedżer Manchesteru City dwukrotnie pokonał United w sezonie 2007/08, u siebie i na wyjeździe. „Nie jestem dobry w wyrażaniu emocji”, powiedział kiedyś, jeszcze w czasach, gdy prowadził Anglię. Nigdy się nie dowiemy, co poczuł, kiedy usłyszał, że United nie są już nim zainteresowani. Prawdopodobnie to samo, co działacze Blackburn Rovers w 1997 roku, kiedy to Szwed im odmówił i wybrał pracę w Lazio.

W każdym razie warunki kontraktu między United a Erikssonem zostały dopięte, ale pracę na Old Trafford miał zacząć dopiero po powrocie z mistrzostw świata w Korei i Japonii. Delegacja United wybierała się do Londynu na spotkanie w siedzibie FA – celu wizyty nigdy nie ujawniono, ale dla wszystkich było jasne, że klub chce oficjalnym kanałem załatwić zatrudnienie Szweda. Tymczasem dzień przed wyjazdem Ferguson zadzwonił do jednego z dyrektorów klubu, Maurice’a Watkinsa, i oznajmił, że zmienił zdanie i nie zamierza odchodzić na emeryturę. Na nadzwyczajnym posiedzeniu zarządu radość z takiego obrotu sprawy nie była oczywista; rozpętała się kłótnia, padały argumenty finansowe, krzyczano na siebie – i choć Bobby Charlton napisał w autobiografii, że nigdy nie widział, by Ferguson stracił panowanie nad sobą, jeden z dyrektorów przekonywał, że podczas dyskusji trener cisnął tacą ze szklankami o podłogę. Skończyło się jednak tym, że era post-Fergusonowa w United została odroczona.

Alex miał szczęście, że znalazł niemal fanatycznego obrońcę w Peterze Kenyonie, który zastąpił Edwardsa w roli dyrektora wykonawczego klubu i publicznie deklarował, że jego najważniejszym celem jest wybicie Fergusonowi z głowy myśli o zakończeniu kariery. Z trenerem przedłużono umowę o trzy lata. Ferguson domagał się czterech milionów funtów rocznie, dostał trzy miliony sześćset tysięcy. Nie udało się uniknąć kłopotliwych transferów, jak ten Juana Sebastiána Veróna, który kosztował dwadzieścia dziewięć milionów funtów i za którego pierwszy sezon linia pomocy United zapłaciła popadnięciem w głęboki chaos. „Czerwone Diabły” nie były w stanie nawiązać walki z Arsenalem, który zdobył „podwójną koronę” dzięki wspaniałej formie Thierry’ego Henry’ego, ale przynajmniej w drugiej połowie sezonu grały atrakcyjny futbol. Zwłaszcza David Beckham, który jednak coraz częściej ścierał się z Fergusonem, nieakceptującym jego roli celebryty po małżeństwie z Victorią Adams, wokalistką popowego girlsbandu Spice Girls. Ferguson co jakiś czas wysyłał swego skrzydłowego „na odpoczynek”.

Wielu ludzi rozumiało decyzję Fergusona o pozostaniu w grze i podziwiało, że jego apetyt na sukcesy nie osłabł. Postawa trenera przypominała pod pewnymi względami stosunek świętego Augustyna do czystości. Ferguson chciał korzystać z uroków emerytury, radości z wypoczynku i podróżowania po świecie z żoną… ale jeszcze nie teraz.

Toast za długie życie

Alex Ferguson przypisuje swą długowieczność w roli menedżera United czterem czynnikom. Pierwszy to siła psychiczna, wsparta entuzjazmem i determinacją do pracy. Kolejne to dobre zdrowie, umiejętność delegowania różnych zadań i obowiązków właściwym ludziom, wreszcie – zdolność przestawiania umysłu z myślenia wyłącznie o futbolu na przyjemne sprawy, jak przekomarzanie się ze współpracownikami czy wyścigi konne. Związki Fergusona z tymi ostatnimi w czasach, gdy był trenerem Manchesteru United, są szczególnie fascynujące. Zaczęło się od pewnego małego długu, a skończyło na wpakowaniu United w dużo, dużo większy. A głównymi beneficjentami tego zainteresowania byli bukmacherzy i banki.

Zacznijmy jednak od delegowania zadań innym. Dopiero po kilku pierwszych miesiącach pracy na Old Trafford Ferguson zorientował się w pełni o atrakcyjności swej posady i władzy, jaką ma nad klubem. Ale gdy już to zrobił, jego sztab szybko rozrósł się z ośmiu osób do aż czterdziestu! Z propozycji, które dostał od fachowców przeróżnych dziedzin, odrzucił jedynie psychologów sportowych, z ich rozmowami o pozytywnym myśleniu i wizualizacją meczów. Ściągnął za to do klubu Trevora Leę, dietetyka sportowego, który z miejsca zaczął wprowadzać nowe standardy w odżywianiu piłkarzy.

– Trevor pracował na University of Manchester i kiedy tylko o nim usłyszałem, natychmiast do niego zadzwoniłem. A on już w pierwszej rozmowie otworzył mi oczy na to, jak funkcjonuje ludzki organizm. To było fantastyczne, jak objawienie. Wyjaśnił mi na przykład, że wszystko ma związek z ewolucją. Ludzki organizm jest w stanie nieustannego głodu. Kiedy następuje posiłek, stara się napchać aż do granic możliwości, ponieważ nie zdaje sobie sprawy, że wkrótce nastąpi kolejny. I nadal utrzymuje umysł w stanie napięcia, zmuszając głodem do zaspokojenia. Nigdy o tym wcześniej nie słyszałem. I zaczął mi tłumaczyć, co robi, żeby przejąć kontrolę nad organizmem – opowiadał Ferguson w 2006 roku.

– Lea namówił mnie na zatrudnienie lekarza, który będzie kontrolował wagę zawodników poprzez odpowiedni trening siłowo-szybkościowy. I tak właśnie zrobiliśmy, wzięliśmy kolejnego lekarza na pełen etat. Przypomniało mi się, jak w Aberdeenie moim największym wyzwaniem było doproszenie się o drugiego fizjoterapeutę. Zarząd klubu przychylił się do tych błagań dopiero trzy miesiące przed moim odejściem z klubu! Tutaj miałem do dyspozycji pięciu! – mówił Ferguson, który poczuł się tak jak dziecko zamknięte na noc w sklepie ze słodyczami. – Zatrudniliśmy optometrystę[40] i podiatrę[41], który przychodził do klubu trzy razy w tygodniu. Krok po kroku dodawaliśmy specjalistów od kolejnych dziedzin, bo zaczynaliśmy sobie zdawać sprawę, jakie to wszystko ważne. Menedżer powinien znaleźć odpowiednich fachowców i właściwie porozdzielać zadania – podsumowywał Ferguson.

Podobne podejście pozwoliło mu rozwinąć niemal do perfekcji system szkolenia młodzieży, do którego oddelegował najpierw Erika Harrisona, a później dołączył Briana McClaira – w roli dyrektora akademii. Dawno minęły czasy, gdy Alex osobiście tworzył sztab szkolenia młodzieży. Dziś to McClair, jego asystent z najdłuższym stażem, oraz były trener Luton Town, a kiedyś skrzydłowy United, Jimmy Ryan, wyszukują młode talenty w Anglii, Europie, Afryce czy Ameryce Południowej. Fergusonowi zostaje tylko oczarować rodziców.

– Włączam się dopiero na ostatnim etapie. Pozwalam, żeby eksperci wykonywali swoją robotę, z wiekiem doszedłem do przekonania, że taki model jest najlepszy. Nie możesz wszystkiego robić sam. Gdybym nadal sprawował taką kontrolę nad drużynami młodzieżowymi jak w pierwszych latach pracy, dawno umarłbym z wyczerpania – mówi.

I prawdopodobnie to instynkt samozachowawczy kazał mu się zainteresować końmi. Zawsze lubił obstawiać wyścigi, ale w pewnym momencie poczuł zew, żeby przyjrzeć się wszystkiemu z bliska. Był to rodzaj ucieczki od codziennej pracy w klubie i stresów z tym związanych.

– Wieczorem wracałem do domu po całym dniu harówki w klubie i od razu chwytałem za telefon, żeby pogadać ze skautami – opowiada Ferguson. – Stało się to moją obsesją. Czułem, że futbol powoli drenuje ze mnie wszystkie siły i pożera mnie po kawałku. W tym sensie, że nie miałem sił zajmować się ani nawet interesować się czymkolwiek innym. Dosłownie niczym. Aż któregoś dnia Mike Dillon, szef PR w bukmacherskiej firmie Ladbrokes i wielki kibic United, zaprosił mnie na słynną gonitwę na torze Cheltenham. Zabrałem ze sobą Cathy, bo akurat wypadała nasza rocznica ślubu. Wizyta na torze bardzo nam się podobała. Powiedziałem Cathy, że może powinniśmy kupić sobie konia. Zapytała, na co nam koń. Stwierdziłem, że potrzebuję ucieczki, czegoś, czym będę mógł odwracać umysł od futbolu. Odparła, że rzeczywiście bardzo przydałaby mi się jakaś odskocznia, ale dlaczego koń. Stwierdziłem, że sam nie wiem, ale czuję, że znalazłbym w tym odrobinę emocji. Odparła, że skoro tak, to koń jest dobrym pomysłem. I zaiste, konie okazały się doskonałą odskocznią!

– Tuż po środowym meczu w Lidze Mistrzów ruszałem do Newmarket. W czwartek o 6.40 miałem samolot ze Stansted i po dwudziestu minutach lotu już byłem na miejscu. Patrzyłem sobie w spokoju na trenujące konie, wdychałem świeże powietrze. I na piątkowy trening wracałem odświeżony i cholernie nabuzowany! – mówi.

Ferguson przyznaje, że znalezienie ucieczki od futbolu w nowej pasji było niezwykle ważnym czynnikiem w decyzji o przedłużeniu kontraktu w 2005 roku, kiedy szykowano mu na następcę Erikssona (Szwed poprowadził Anglię do ćwierćfinału dwóch mistrzostw świata i Euro 2004, po czym zastąpił go McClaren). Po kilku latach Ferguson zaprzestał porannych wypadów do Newmarket, ale jego pasja dla koni i wyścigów wcale nie osłabła. W 2006 roku przyznał w wywiadzie: „W październiku kupiłem nowego ogiera za olbrzymią sumę pieniędzy i nie przyznałem się do tego Cathy. Ale ona i tak się dowiedziała. Przeczytała o tym w gazecie. Przyszła do mnie, wskazując palcem artykuł, i zapytała, dlaczego mam zamiar puścić całą rodzinę z torbami. Żeby ją uspokoić i ucieszyć, pozwoliłem jej nadać koniowi imię”.

Wyścigi konne nie okazały się jednak wyłącznie błogosławieństwem i rajską ucieczką od piłkarskich zmartwień. Przysporzyły Fergusonowi kolejnych, i to takich, jakich kompletnie nie przewidział. I to z jego winy…

Dillon wprowadził go w środowisko i pomógł stać się członkiem klubu właścicieli, potem stworzył nawet oddzielny klub dla kibiców Manchesteru United, co jednak zakończyło się smętną klęską. Jako sportowy celebryta, Ferguson został bardzo ciepło przyjęty na salonach. Z wyjątkiem, jak czuł, najbardziej snobistycznych członków sportowej elity. Miało to doprowadzić do jego nieustannych spięć z Johnem Magnierem. Zwłaszcza że do obu pasowało typowe dla klasy średniej określenie self-made-mana, czyli człowieka, który wszystko zawdzięcza samemu sobie.

Magnier też był człowiekiem, który doszedł do wszystkiego ciężką pracą. Kupił Coolmore Stud, słynne stajnie w hrabstwie Tipperary w Irlandii, i stał się jednym z najsłynniejszych hodowców na świecie. Hodowla koni rozpłodowych przyniosła mu niezwykłe bogactwo. Wraz ze swym przyjacielem i rodakiem, J. P. McManusem, hazardzistą na wielką skalę, z radością wprowadzili Fergusona do swego kręgu latem 1999 roku, czyli w momencie, gdy trener był świeżo skąpany triumfem w Lidze Mistrzów. Wówczas też Magnier z McManusem po raz pierwszy zainteresowali się kupnem udziałów w Manchesterze United. Kibiców zupełnie to wówczas nie zaniepokoiło – wręcz przeciwnie, alians między Fergusonem i jego bogatymi przyjaciółmi od koni, którzy, jak uważali (zupełnie niewłaściwie), mają wyłącznie futbol w sercach, wydawał się wszystkim znakomitym pomysłem.

Kilka miesięcy później podano do wiadomości, że Irlandczyk utworzył spółkę o nazwie Cubic Expressions, która kupiła duży pakiet akcji United na giełdzie. Po sześciu miesiącach była już drugim największym udziałowcem klubu, mając w portfelu blisko siedem procent. Kibiców bardzo to cieszyło, fantazjowali, że taki układ tylko umocni pozycję Fergusona na Old Trafford i zapewni, że będzie pracował z klubem dłużej niż za prezesury Martina Edwardsa, który zarobił właśnie na sprzedaży swych akcji osiemdziesiąt milionów funtów.

Rok później Magnier zaoferował Fergusonowi objęcie części udziałów we własności dwuletniego ogiera Rock of Gibraltar (Skała Gibraltaru) – zwycięzcy siedmiu wyścigów z serii Group One z rzędu. Koń nie był zwykłym zwierzęciem, ale wielkim championem. We wrześniu 2002 roku na torze Longchamps wygrał gonitwę bijąc trzydziestoletni rekord Mill Reefa. Kiedy w listopadzie przeszedł na wyścigową emeryturę, jego cenę jako reproduktora szacowano na pięćdziesiąt milionów funtów! Ferguson liczył, że dzięki swym udziałom będzie w stanie zarobić cztery miliony funtów rocznie, poprosił więc Magniera listownie tuż przed Bożym Narodzeniem o potwierdzenie dokumentami jego praw do konia, nie wiedząc, że podpala lont bardzo dużej bomby…

Alex miał w tym czasie mnóstwo roboty na Old Trafford. Nie tylko owe środowe wieczory w Lidze Mistrzów, po których latał „oczyścić umysł” do Newmarket. Niemile doświadczony brakiem trofeów w poprzednim sezonie, wystawił najsilniejszy skład w meczu piątej rundy Pucharu Ligi Angielskiej przeciwko Chelsea na Old Trafford i cieszył się ze skromnego zwycięstwa 1:0 po golu urugwajskiego napastnika, Diego Forlána. Sprowadził go z argentyńskiego klubu Independiente za siedem milionów funtów, namówiony przez swego brata, Martina, występującego w roli skauta. Inny ściągnięty latem za dużo większe pieniądze zawodnik, Juan Verón, też wystąpił w tym meczu i – w przeciwieństwie do Forlána – w każdym następnym aż do finału, w którym United przegrali na Millennium Stadium w Cardiff z Liverpoolem.

Z Pucharu Anglii wyeliminował „Czerwone Diabły” Arsenal w meczu piątej rundy na Old Trafford – meczu, który tak bardzo zirytował Fergusona, że po wejściu do szatni niechcący kopnął leżący but w twarz Beckhama, rozcinając mu brew (oburzony i krwawiący David musiał zostać wyprowadzony z szatni do lekarza, podobnie jak Mark McGhee w Aberdeenie wiele lat temu). Priorytetem stało się dla United mistrzostwo Anglii.

Pamiętniki irackie

United kiepsko zaczęli sezon 2002/03. Tuż po porażce z Boltonem na Old Trafford po bramce Kevina Nolana, Ferguson zadzwonił do Alastaira Campbella i oświadczył mu, że „bardzo martwi się Irakiem”. Ściśle mówiąc, stwierdził, iż martwi się zaangażowaniem brytyjskiego rządu w zbliżającą się inwazję na Irak, u boku armii Stanów Zjednoczonych. Mimo mnóstwa spraw piłkarskich na głowie, Ferguson nie stracił zainteresowania wielką polityką, a sprawa nie dawała mu spokoju na tyle, że zdecydował się przekazać wiadomość samej górze. Campbell zapisał w pamiętnikach: „Ferguson stwierdził, ze zaangażowanie w interwencję zbrojną w Iraku może bardzo zaszkodzić TB [Tony’emu Blairowi]. Odpowiedziałem mu, że TB jest przekonany, iż podejmuje słuszne decyzje”.

Ferguson pieklił się też na prasę i „mówił, że musimy coś zrobić, bo straciła kontrolę”. Jest mało prawdopodobne, aby, gdy Ferguson i Campbell rozmawiali, słowa „prasa” i „kontrola” padały daleko od siebie. Oprócz wspólnego zainteresowania futbolem i polityką łączyło ich jeszcze jedno: absolutny brak zaufania do mediów. W Historii Współczesnej Brytanii Andrew Marr napisał, że Campbell pracował w „najbardziej cynicznym, zajmującym się największymi brudami zakątku rynku medialnego” i wyszedł z niego z poczuciem, że większość dziennikarzy to użyteczni kłamcy, w dodatku uprzedzeni wobec laburzystów. „Sam był wyznawcą podziałów plemiennych i uważał, że cały świat również”. W jego opinii Nowi Laburzyści stali się najbardziej obsesyjnie recenzowana partią w politycznej historii Wielkiej Brytanii – co można zrozumieć, biorąc pod uwagę jego doświadczenia z czasów rządów Kinnocka. Zdaniem Marra wyrządziło to wielką szkodę wszystkim politykom.

Ferguson – wrogością wobec mediów, cholerycznym zachowaniem przy linii bocznej, nieustannym obrażaniem arbitrów i wywieraniem na nich presji – także nieszczególnie przysłużył się godności futbolu, nawet jeśli jego drużyny toczyły i wygrywały dzięki temu zachwycające boje.

W sezonie 2002/03 United zdobyli ósme mistrzostwo Anglii pod wodzą Szkota i ten wybierał się do USA na zasłużone wakacje. Wczesnym rankiem w programie BBC Radio Four usłyszał jednak, jak John Humphrys rozmawia na antenie z korespondentem wojennym, Andrew Gilliganem, który zarzucił rządowi Tony’ego Blaira, że „podrasował” raport na temat posiadania przez Irak broni masowego rażenia, na podstawie którego powzięto decyzję o inwazji. W trakcie rozmowy wyjaśniło się, że Gilligan doszedł do takich wniosków po rozmowie z Davidem Kellym, szanowanym naukowcem, który prowadził badania dla rządu. Komisja Parlamentarna wezwała Kelly’ego na przesłuchanie i wypytywała, czy to on był informatorem dziennikarza. Ten zaprzeczył, ale w mało przekonujący sposób. Następnie wrócił do domu, wziął nóż, środki przeciwbólowe i poszedł do lasu, z którego już nie wrócił…

Dwa tygodnie później Campbell rozmawiał przez telefon z Fergusonem, który nadal był w USA, i powiedział mu, że w ostatnim czasie zbyt ciężko pracował i ma zamiar zrezygnować z rządowej posady. Ferguson wyraził współczucie Alastairowi i jego partnerce, Fionie. Powiedział Campbellowi, że wykonał kawał świetnej roboty i że ma prawo teraz zrobić to, co uzna za najlepsze dla rodziny. I dodał: „Zrobiłeś wystarczająco dużo”.

Campbell odszedł po pierwszym przesłuchaniu przez komisję, pod przewodnictwem lorda Huttona, poszukującą przyczyn śmierci doktora Kelly’ego. Jej raport był łagodny dla rządu, piętnujący BBC. Można było z niego wywnioskować, że w rozmowie z dziennikarzem Kelly mówił luźno, nie przekazując mu żadnej istotnej wiedzy, jak to sugerował Gilligan. Jednak drugie przesłuchanie, w marcu 2010 roku, pod przewodnictwem sir Johna Chilcota, postawiło pod pręgierzem całej opinii publicznej Campbella i Blaira jako winnych wplątania Wielkiej Brytanii w niesłuszną wojnę. Słowa ostrzeżenia Fergusona z 2002 roku znalazły pełne potwierdzenie, Campbell i Blair mogli tylko żałować, że nie zaufali politycznym instynktom przyjaciela z Old Trafford.

Później nastąpiło załamanie światowego systemu gospodarczego i choć skandal odnośnie wydatków parlamentarzystów pogrążał wszystkie partie, to rząd Gordona Browna stał się ofiarą siły publicznego niezadowolenia. W wyborach w maju 2010 roku, laburzyści sromotnie przegrali z torysami, ale w trakcie kampanii Ferguson raz jeszcze okazał lojalność wobec politycznych przyjaciół, wychwalając w programie telewizyjnym zalety Browna i jego partii. Mówił jednak bez tego zapału sprzed lat. Być może dlatego, że całą energię pochłaniała wówczas jego własna sprawa, którą przegrał trzy dni po przegranych przez laburzystów wyborach, kiedy tytuł mistrza Anglii zapewniła sobie Chelsea. W każdym razie „zasłona historii skryła Nowych Laburzystów”. Stało się to trzynaście lat po tym, jak Ferguson zadzwonił do Campbella, sugerując, żeby zasłonił okna w pokoju Tony’ego Blaira.

Skała Gibraltaru

W sezonie 2002/03, w którym Ferguson rozważał przejście na emeryturę, coraz większy niepokój trenera zaczęła wzbudzać nie tylko brytyjska interwencja w Iraku, ale także jego stosunki z Magnierem i McManusem w sprawach końskich; chciał wiedzieć, jak wielkie bogactwo dadzą mu udziały w Skale Gibraltaru. W grze Manchesteru United nie widać było jednak śladu tych zmartwień, wszystkie sprawy szły po myśli trenera, zwłaszcza w Premier League, w której zespół rozpędził się tak bardzo, że jego gra mogła mu przypominać tętent kopyt Skały…

Pod koniec listopada, grając bez swego kontuzjowanego kapitana, United zajmowali dopiero piąte miejsce w tabeli, ale powrót Roya Keane’a i kapitalna forma strzelecka van Nistelrooya sprawiły, że szybko wrócili na szczyt. Ostatnią porażkę w sezonie drużyna odniosła w Boxing Day, czyli drugi dzień Świąt Bożego Narodzenia, i nie przegrała już niczego do końca. Do tego doszedł ewidentny spadek formy Arsenalu (choć drużyna Wengera zdobyła Puchar Anglii), a ucieleśnieniem dominacji United w kraju był rekord średniej frekwencji na Old Trafford w lidze (wynosiła ona sześćdziesiąt osiem tysięcy widzów), i prośby Fergusona kierowane do zarządu, by trybuny rozbudować jeszcze bardziej.

Ligę Mistrzów United musieli rozpocząć od eliminacji, potem bez trudu przeszli przez obie fazy grupowe, pokonując po drodze u siebie i na wyjeździe wciąż wielki i naszpikowany gwiazdami Juventus. Nastroje w klubie były tym lepsze, że finał Champions League miał się odbyć na Old Trafford. Wydawało się, że znów zadziała zasada: „pokonaj Juventus, a zdobędziesz trofeum” i rzeczywiście zadziałała, ale w przypadku AC Milan, który wygrał w finale z Juve w karnych, w których decydującego wykorzystał Andrij Szewczenko.

United odpadli w ćwierćfinale z Realem Madryt, który prowadził na Bernabéu już 3:0, gdy van Nistelrooy strzelił honorową bramkę. Rewanż okazał się niezwykle dramatycznym widowiskiem. Wydawało się, że Ronaldo, mistrz świata i najlepszy strzelec ubiegłorocznego mundialu, rozstrzygnął wynik, zdobywając gola już w dwunastej minucie, ale to był dopiero początek emocji. Gdy van Nistelrooy wyrównał, Brazylijczyk znów odpowiedział bramką. A potem jeszcze jedną, gdy trzeba było pomóc drużynie po samobójczej bramce Ivana Helguery i dwóch golach Beckhama. Nikt więc się nie dziwił, że Ronaldo pożegnały owacje na stojąco nie tylko kibiców Realu, ale i United, którym po odpadnięciu została tylko satysfakcja ze zwycięstwa 4:3.

W powszechnym zachwycie tym pokazem fenomenalnego futbolu niektórym umknęła dziwaczna decyzja Fergusona, żeby początkowo posadzić na ławce Beckhama; ich relacje były wtedy już bardzo napięte, a po całej Europie huczały plotki, że transferem piłkarza mocno zainteresowany jest właśnie Real. Jak tylko David wszedł na boisko, zmieniając bezproduktywnego Veróna, gra United przyśpieszyła, stała się groźna i zakończyła zwycięstwem, ale bez awansu. Spotkanie oglądał z trybun Roman Abramowicz, zaproszony do loży przez znajomego izraelskiego agenta piłkarskiego, Pini Zahaviego, i – jak mówi legenda – to wówczas rosyjski miliarder podjął decyzję o zainwestowaniu w futbol i „kupnie drużyny, która gra w Lidze Mistrzów”. Cena, dostępność i lokacja sprawiły jednak, że jego wybór padł na Chelsea zamiast na United.

Tymczasem akcje MU kumulowali Magnier i McManus, ale oczekiwania Fergusona, że w jakikolwiek sposób na tym skorzysta, zostały szybko rozwiane. Już na początku 2003 roku, gdy United osiągnęli szczyt formy, który miał ich zawieźć do zdobycia kolejnego tytułu, Ferguson zaczął dopytywać się o obiecane zyski z hodowli Skały Gibraltaru. Po napisaniu listu do stadniny Coolmore, na który nie doczekał się odpowiedzi, zaczął dzwonić i skontaktował się z rejestratorem stadniny. Poczuł ukłucie w żołądku najpierw, gdy usłyszał ile milionów funtów zarobił koń, a potem, gdy dowiedział się, że nie ma go na liście osób, które otrzymają prowizje z dochodów Skały.

Ferguson i Magnier wreszcie zaczęli rozmawiać (McManus usunął się na bok, ale trzymał w sporze stronę Magniera). W ciągu najbliższych miesięcy Magnier przedstawił trenerowi kilka ofert rozwiązania problemu, jedną z nich było trzysta tysięcy funtów rocznie, płatne przez cały okres rozpłodowej kariery Skały Gibraltaru – czyli, jak szacowano, przez około dwudziestu lat – inna mówiła o jednorazowej płatności w wysokości siedmiu milionów funtów i rezygnacji Fergusona z dalszych roszczeń. Trener odrzucił obie, ale zgodził się zejść z pięćdziesięciu procent udziałów w zarobkach generowanych przez konia, które – jak podkreślał, obiecano mu, i których domagał się początkowo – do dwudziestu procent.

Pośrednikiem w negocjacjach między stronami został Dermot Desmond, właściciel większości udziałów w Celtiku Glasgow. Był zaprzyjaźniony z Fergusonem, który w swoim czasie pomógł mu namówić Martina O’Neilla do objęcia szkockiego klubu, ale przyjaźnił się też blisko z Magnierem i McManusem, z którymi miał wspólne interesy nie tylko w Coolmore ale też w hotelu na Barbadosie. Desmond miał także udziały w Manchesterze United, około półtora procenta. Podobnie jak rodzina Glazerów, która wówczas była przede wszystkim właścicielem klubów futbolu amerykańskiego i dopiero rozważała mocne wejście w świat futbolu europejskiego. Właścicielem sześciu i pół procenta akcji United był szkocki magnat górniczy Harry Dobson, a kolejne cztery i jedna dziesiąta procenta należało do Johna de Mola, holenderskiego producenta telewizyjnego, między innymi takich programów jak Big Brother. Firma Cubic, należąca do Magniera i McManusa, miała w owym czasie dziesięć i cztery dziesiąte procenta akcji klubu, wyprzedzając telewizję Sky z dziewięcioma i dziewięcioma dziesiątymi procenta, co czyniło obu Irlandczyków głównymi udziałowcami.

W opinii publicznej racja w sporze o konia była po stronie Fergusona, co niezwykle irytowało Magniera. Czarę jego goryczy przelał wywiad Paddy’ego Harversona, dyrektora do spraw komunikacji United, który z lekceważeniem wypowiadał się o irlandzkich właścicielach. Magnier uważał, że to Ferguson pociąga na Old Trafford za wszystkie sznurki. Kiedy jeszcze usłyszał, że trener wynajął kancelarię adwokacką w Dublinie, która miała skierować do sądu pozew w sprawie ustalenia prowizji od dochodów ze Skały Gibraltaru, uznał, że topór wojenny został wykopany…

Magnier zdejmuje rękawiczki

Przeciek o sporze sądowym między trenerem a współwłaścicielem klubu trafił do mediów akurat w momencie, gdy United dopełniali transferu Cristiano Ronaldo, sprowadzanego ze Sportingu Lizbona za dwanaście milionów czterysta tysięcy funtów. Choć dziś wydaje się to nieprawdopodobne, portugalski nastolatek był początkowo powszechnie uważany za błyskotliwego piłkarza, który jednak nigdy nie zastąpi na Old Trafford Davida Beckhama, sprzedanego latem do Realu Madryt po świetnym występie przeciwko „Królewskim” w Lidze Mistrzów. Jeszcze gorsza opinia towarzyszyła pozostałym letnim nabytkom, wśród których znaleźli się Eric Djemba Djemba, Kléberson i David Bellion.

Fakt, że Ferguson pozwał do sądu Magniera, chronił go przed wszelką krytyką; media opowiedziały się zdecydowanie po jego stronie. Jednak spór ze współwłaścicielem o pieniądze nie pozostał bez wpływu na nerwy menedżera, którego poczynaniom nieustannie towarzyszyły kontrowersje. Takie jak incydent z kopnięciem w szatni buta, który rozciął brew Beckhama. Piłkarz ruszył wówczas w furii na trenera, ale na szczęście dla wszystkich został powstrzymany przez Ryana Giggsa.

W kolejnym sezonie Ferguson został zawieszony i musiał spędzić kilka spotkań na trybunach za zwyzywanie sędziów w meczu z Newcastle. Ostro zaatakował też Angielską Federację Piłkarską za to, że ta nałożyła dyskwalifikację na Rio Ferdinanda za niezgłoszenie się na testy antydopingowe, pozwalając sobie na agresywne telefony do szefa FA do spraw komunikacji, Paula Barbera. „To pieprzona hańba!”, miał mu wykrzyczeć w słuchawkę, udowadniając, że bez względu na okoliczności zawsze jest lojalny wobec członków rodziny United. „Niszczycie temu chłopcu reputację!”. Prawda była jednak taka, że Ferdinand sam zniszczył sobie reputację, zapominając o rutynowych testach antydopingowych w ośrodku klubowym Carrington i zamiast jak trzech innych wytypowanych zawodników United oddać próbki moczu – pojechał do centrum handlowego na zakupy, nie zostawiając FA innej możliwości, jak wycofanie go ze składu reprezentacji Anglii na mecz eliminacji mistrzostw Europy z Turcją. Gdyby wystąpił w Stambule, UEFA mogłaby nawet wykluczyć reprezentację Anglii z udziału w turnieju. Ferguson powinien był o tym wiedzieć. Tymczasem oskarżył FA o „dokonanie publicznego linczu na chłopaku”, którą to frazę powtórzył później Gary Neville, ujawniając, że piłkarze reprezentacji rozważają nawet bojkot meczu z Turcją w intencji powrotu zawieszonego kolegi do kadry. Nie posunęli się jednak aż tak daleko, wiedząc, że bojkot przysłuży się jedynie rywalom. Był to jednak pokaz niesamowitej lojalności ludzi Fergusona, bo nawet David Gill, który zastąpił Petera Kenyona w roli dyrektora wykonawczego United, stał twardo u boku trenera i winnego całemu zamieszaniu zawodnika.

A już po wszystkim Ferguson poprosił o nowy kontrakt, wiążący go z klubem do 2007 roku, czyli do sześćdziesiątych piątych urodzin. Całe zamieszanie unaoczniło Magnierowi jak silna jest pozycja Szkota na Old Trafford. Trener miał po swojej stronie zarząd klubu i nowego dyrektora wykonawczego, Gilla, który objął funkcję po tym, jak Roman Abramowicz sprowadził Kenyona do Chelsea. Linia frontu została wytyczona, Magnier wyprowadził na plac ciężką artylerię, odkupując udziały telewizji Sky i zwiększając tym samym własne do aż dwudziestu trzech i piętnastu setnych procenta. Udziały zwiększyła także rodzina Glazerów – do dziewięciu i sześciu dziesiątych procenta – uznawana w tym czasie za „tych dobrych facetów”.

W listopadzie, gdy United rywalizowali w lidze o tytuł już nie tylko z Arsenalem, ale i z Chelsea, prowadzoną wówczas przez Claudio Ranieriego, sąd w Dublinie zajął się pozwem Fergusona. Trener stwierdził na przesłuchaniu, że wartość Skały Gibraltaru wzrosła dzięki powiązaniu z jego znanym nazwiskiem, tymczasem prawnicy Magniera żądali oddalenia roszczeń jako „bezpodstawnych” i obiecywali ostrą ripostę.

Wielka determinacja Magniera do walki dała o sobie znać podczas walnego zgromadzenia udziałowców United, gdy kilku świetnie poinformowanych akcjonariuszy – zidentyfikowanych później w dziennikarskim śledztwie Michaela Cricka jako aktorów – zadawało celne pytania na temat szczegółów przeprowadzonych transferów. Podobne opowieści, kwestionujące czystość transakcji, publikowały też niektóre media, jak na przykład „Sunday Times”. Ktoś wyraźnie chciał podważyć bezstronność i zarazem wiarygodność trenera w kwestiach transferowych. Magnier wynajął wręcz korporacyjnych śledczych, którzy zaczęli wnikliwie badać każdy zakup w erze Fergusona. To wówczas wyszła na jaw kłopotliwa aktywność menedżerska Jasona Fergusona i agencji Elite, dla której pracował. Ujawniono między innymi, że Elite otrzymała prowizję półtora miliona funtów za transfer Jaapa Stama do Lazio.

Właśnie owa kwota wzbudziła niepokój sir Rolanda Smitha, ówczesnego prezesa United, zastąpionego krótko przed śmiercią przez sir Roya Gardnera. Smith zastanawiał się, za co władze rzymskiego klubu mogły poczuć się tak wdzięczne? Czy nie za to, że United sprzedali im Stama, choć mieli lepszą ofertę z innego klubu? O Jasonie i jego ojcu napisał także Tom Bower w książce Utracone marzenia: próżność, chciwość i nieprawość w brytyjskim futbolu: „Agenci piłkarscy odkryli, że sir Alex zachęcał zawodników, którzy mieli przyjść do klubu lub odejść z niego, żeby porzucili dotychczasowych reprezentantów i wiązali się z jego synem, Jasonem…”.

Oczywiście Ferguson mógł tak robić dlatego, że bezgranicznie ufał Jasonowi, jednocześnie żywiąc wielką niechęć do agentów piłkarskich w ogóle (z wyjątkami takimi jak skompromitowany Hauge). Musiał jednak liczyć się z tym, że nie wszyscy podzielą jego spojrzenie na zaangażowanie Jasona w sprzedaż Stama, sprowadzenie w jego miejsce Laurenta Blanka oraz transfer z Wigan Athletic uzależnionego od hazardu bramkarza Roya Carrolla.

Kiedy Magnier usłyszał, że Ferguson nie tylko stara się o przedłużenie kontraktu o kolejne cztery lata, ale wyraża w mediach przekonanie, że Gill mu to załatwi, postanowił „zdjąć rękawiczki”. Najpierw podał w wątpliwość, czy Szkot, któremu po wykryciu szmerów w sercu miano wszczepić rozrusznik, będzie w stanie sprawować swoją funkcję, i czy klub powinien w takim razie wiązać się z trenerem na kolejny wieloletni okres. Ferguson wyśmiał te wątpliwości w mediach, mówiąc, że na wieść o rozruszniku jego zawodnicy przeżyli szok, bo nie spodziewali się, że trener w ogóle ma serce…

Jednak Magnierowi nie było do śmiechu, nie miał też zamiaru zaprzestać walki z trenerem. W styczniu 2004 roku wysłał do zarządu klubu pamiętny list z dziewięćdziesięcioma dziewięcioma pytaniami. Dotarła też do niego dziwnym trafem redakcja „Daily Mail” (przez przypadek akurat jedna z tych gazet, które w sporze z Magnierem była przeciwko Fergusonowi, tocząc z nim wojnę już od dawnych czasów). W liście znalazły się wątpliwości co do „czystości przeprowadzonych przez Fergusona transferów”, „prowizji zapłaconych różnym stronom transakcji”, „prawdziwości danych finansowych w sprawozdaniach rocznych” oraz „konfliktu interesów”. Sednem sprawy wydawało się co następuje: „Odkryliśmy transfery, przy których prowizje zapłacone zawodnikom i ich agentom wydają się być szczególnie duże… Nie jesteśmy w stanie zrozumieć konieczności utrzymywania roli agentów w tajemnicy ani zadziwiająco wysokich kwot, jakie zapłacono pewnym firmom za przeprowadzenie transferów”.

Manchester United na pewno nie był jedynym klubem, w którym można by postawić podobne pytania. Futbol był – i jest – niezwykle tajemniczym biznesem, pełnym różnych, dziwnych powiązań i dla nikogo nie było dziwne, gdy pod koniec 2009 roku ogłoszono, iż kluby Premier League tylko w tym jednym roku wydały aż siedemdziesiąt jeden milionów funtów na prowizje pośredników przy transferach. Dlaczego kluby płacą tak wiele ludziom, których działanie ogranicza się w gruncie rzeczy do całkowicie legalnego reprezentowania piłkarza – pozostaje dobrym pytaniem. Kluby byłyby przecież w stanie przeprowadzać transfery między sobą bez konieczności opłacania pośredników, toteż wielu obserwatorów futbolu nie ma najmniejszych wątpliwości, że praktyki agentów działających dla klubów (w odróżnieniu od tych działających dla zawodników) są instytucjonalnie skorumpowane, choć w pełni legalne, akceptowane i pospolite.

Wielu obserwatorów ucieszyło się więc, że determinacja Magniera oświetli sporo ciemnych zakątków Old Trafford. Ostrzegłem jednak moich czytelników w „Sunday Telegraph”, żeby stracili złudzenia: „Nie liczcie na to, że będziecie świadkami batalii sądowej, w trakcie której na światło dzienne wyjdzie mnóstwo szokujących zarzutów, bo do niej po prostu nie dojdzie. Magnier i Ferguson ograniczą się do publicznej wymiany srogich gestów – jeden zademonstruje postawę milcząco silną, drugi zabawnie porywczą. Wiadomo jednak, że ludzi ich pokroju nic tak bardzo nie przeraża jak ujawnienie tajemnic. Dlatego cała sprawa musi się zakończyć ugodą”.

Smutniejsi i mądrzejsi

Ferguson musiał żałować, że sprawa z Magnierem nie trafiła przed trybunał kibiców United. Podczas wygranego 3:2 meczu na Old Trafford z Southamptonem, w którym gola zdobył debiutujący w klubie Louis Saha, sprowadzony z Fulham, całe trybuny śpiewały Stand up if you love Fergie! (Wstań, jeśli kochasz Fergiego!) – wszyscy, z wyjątkiem garstki kibiców gości (oraz przedstawicieli mediów i użytkowników lóż, którym etykieta nie pozwala na przyłączanie się do takich akcji). Było też kilka nieprzyjaznych przyśpiewek na temat Magniera, a konkretnie – sugestie gdzie powinien sobie wsadzić swoje dziewięćdziesiąt dziewięć pytań. Jednak nawet wsparcie wszystkich fanów „Czerwonych Diabłów” nie mogło pomóc Fergusonowi na tym etapie. Był tylko jeden sposób, żeby zakończyć całą sprawę – zadzwonić na Barbados do Magniera i zgłosić gotowość do pozasądowej ugody. Magnier zgodził się na nią, ale na jego warunkach. Żadnej połowy ze stu milionów funtów, jakie Skała Gibraltaru miał zarobić na przestrzeni lat. Żadnych siedmiu milionów, które Ferguson wcześniej odrzucił, albo choćby połowy tego. Trener musiał się zadowolić dwoma i pół milionami. I zadowolił. Wiedząc, że stracił Skałę na zawsze, czuł się fatalnie. Razem z Cathy stali się parą smutniejszą, ale mądrzejszą.

Jednak, jak Ferguson często mawiał o swoich drużynach, ich prawdziwego charakteru nie poznaje się po tym, jak przegrywają, ale jak reagują na porażkę. Dziewiątego marca, tego samego wieczoru, kiedy dogadał się z Magnierem, pozwalając mu odnieść triumf, United odpadli z Ligi Mistrzów po meczu na Old Trafford. FC Porto awansowało dzięki bramce strzelonej na wyjeździe, i to w dziewięćdziesiątej minucie, po tym jak Tim Howard po wolnym Benniego McCarthy’ego odbił przed siebie piłkę, a Costinha dobił ją do siatki. Trener Porto rzucił się w szaleńczej gonitwie zwycięstwa wzdłuż linii bocznej, w płaszczu, który miał się stać dość znany na Wyspach – następnej wiosny José Mourinho miał wrócić na Old Trafford już w roli menedżera Chelsea, i to pewnej właśnie zdobytego mistrzostwa.

W owym sezonie Portugalczyk poprowadził Porto do kolejnych zwycięstw: nad Olympique Lyon, Deportivo La Coruña i w finale Ligi Mistrzów nad pogromcami Chelsea – AS Monaco, dokładając Puchar Europy do Pucharu UEFA, który zdobył rok wcześniej. W meczu na Old Trafford Mourinho miał jednak sporo szczęścia, bo sędzia błędnie dopatrzył się spalonego przy bramce Paula Scholesa na 2:0 tuż przed przerwą. Ferguson przyjął jednak porażkę po sportowemu, czym zyskał spore uznanie, zwłaszcza że United po raz pierwszy od ośmiu lat nie zdołali dojść do ćwierćfinału (w Champions League na szczęście zrezygnowano z rozgrywania dwóch faz grupowych, powracając do schematu, by po pierwszej od razu rozgrywać jedną ósmą finału). Jak napisał Glenn Moore w „Independent”: „W dawnych czasach Ferguson z samego rana ruszyłby na konie. Teraz nawet ta ucieczka została mu odebrana”. Kilku dziennikarzy napisało, że być może Aleksa czeka najgorszy sezon w United od zimy 1989/90.

W piątek, dwa dni po wyeliminowaniu z Ligi Mistrzów, Ferguson koncentrował się już na derbach na City of Manchester Stadium (gdzie lokalni rywale przenieśli się w 2005 roku z legendarnego obiektu przy Maine Road) i narzekał na plagę kontuzji: „Nie powiem wam, ilu zdrowych zawodników mam zaledwie do dyspozycji, bo mi, do diabła, nie uwierzycie!”. United przegrali 1:4 i został im już tylko jeden realny cel do osiągnięcia – pokonanie Millwall w finale Pucharu Anglii w Cardiff. Po drodze na Millenium Stadium „Czerwone Diabły” zwyciężyły Manchester City, Aston Villę, Fulham i w półfinale swego największego rywala – Arsenal. W finale bramki zdobyli Ronaldo i dwie van Nistelrooy, który we wszystkich rozgrywkach strzelił aż trzydzieści goli. Tylko napastnik Arsenalu, Thierry Henry, który zgarnął wówczas drugą z w sumie trzech nagród dla najlepszego Piłkarza Roku, miał na koncie więcej.

Latem Ferguson podziwiał jak Ronaldo i jego Portugalia eliminują reprezentację Anglii bez Rio Ferdinanda w ćwierćfinale Euro 2004, po tym w serii jedenastek Beckham posłał piłkę w trybuny zamiast do siatki Ricardo. Niedawne problemy z dochodami ze znanego ogiera były już daleko poza nim. Napisałem wówczas: „Choć mówi się nam, że Magnier i McManus nadal czekają na odpowiedź na swoje dziewięćdziesiąt dziewięć pytań, które postawili zarządowi United, to każdy, kto uważa, że Irlandczycy są etycznymi zelotami, prawdopodobnie hołduje również przyzwyczajeniu, by utracony ząb wkładać pod poduszkę w nadziei, że Wróżka Zębuszka przyniesie mu prezent”.

Ferguson wiedział, że przegrał hazardową rozgrywkę o konia, podobnie jak walkę przedłużenie kontraktu o cztery lata. Zaoferowano mu wyłącznie roczną umowę. Zarząd zadecydował, że od teraz będzie zawsze ujawniał prowizje piłkarskich agentów, nigdy za to nie będzie korzystał z usług Jasona i jego agencji Elite. Jednocześnie jednak znikła groźba, że Alex straci posadę. Na początku nowego sezonu zespół podbudował powrót Rio Ferdinanda. Za niestawienie się na test dopingowy obrońca United został zawieszony przez FA na osiem miesięcy. Apelował od wysokości wyroku. Dzień przed przesłuchaniem zapytano Fergusona czy spodziewa się obniżenia kary. „Jeśli go nie dostanie, będę interweniował w tej sprawie nawet w ONZ!”, odparł trener. I mimo że Ferdinand musiał odsiedzieć całą karę, sekretarz generalny ONZ, Kofi Annan, uniknął spotkania z wściekłym Fergusonem…

UNITED:

RONALDO I ROONEY

Wino z Mourinho

W dramatycznym sezonie 2003/04 w Premier League powiał wiatr zmian z Syberii. Był to pierwszy rok Romana Abramowicza jako właściciela Chelsea. I choć „The Blues” skończyli sezon na świetnym drugim miejscu, tuż za „Niepokonanymi” piłkarzami Arsenalu, którzy nie przegrali ani jednego meczu, rosyjski miliarder zwolnił uprzejmego trenera Claudio Ranieriego. Ten ledwo zdołał opróżnić biurko, gdy na jego miejsce przyszedł José Mourinho. Początek przygody z angielskim futbolem miał się zacząć dla „The Special One” w sposób wyjątkowy – na inaugurację sezonu 2004/05 na Stamford Bridge przyjechał Alex Ferguson. Portugalczyk zapamiętał to ze wszystkimi detalami. Nie tylko z powodu szoku kulturowego.

– Po raz pierwszy w życiu pojechałem na niezwykle ważne spotkanie bez spędzania wcześniej czasu z drużyną w hotelu – wspomina Mourinho. – Mecz zaczynał się o trzeciej po południu, więc po prostu spotkaliśmy się wszyscy na Stamford Bridge o dwunastej trzydzieści. Było to dla mnie kompletnie nowe doświadczenie. W Portugalii, Hiszpanii czy Włoszech drużyna koncentruje się przed ważnym meczem w zamkniętym ośrodku, przez jeden, dwa, a czasem nawet trzy dni! Cały świat zostaje za murami. Ale byliśmy w Anglii, więc spróbowałem robić wszystko po angielsku. Przyszedłem z domu na stadion na piechotę, bo mieszkałem nieopodal. Idąc King’s Road wraz z asystentem, myślałem sobie: za parę godzin gram z Manchesterem United! Gdy doszliśmy do Stamford Bridge, było ono jeszcze puste i panowała kompletna cisza. Niesamowite!

– Dokładnie pamiętam całe spotkanie. Był to typowy pierwszy mecz sezonu. Gra nie była ani najlepszej jakości, ani nie towarzyszyły jej szczególne emocje. Grano o to, kto pierwszy strzeli gola – mówi. Tym pierwszym okazał się Eidur Gudjohnsen. – Po objęciu prowadzenia zaczęliśmy bronić wyniku. Dobrze zamknęliśmy przed nimi wrota. Stworzyli parę sytuacji, ale wygraliśmy.

A po meczu Mourinho zapoznał się z pewną tradycją, której Ferguson bardzo lubił hołdować: dzielenia się butelką dobrego czerwonego wina. Obaj trenerzy przypadli sobie do gustu już sezon wcześniej, mimo że Porto wyeliminowało United z Ligi Mistrzów w końcówce meczu na Old Trafford i to po błędzie sędziego liniowego. Tamte mecze w Champions League nie zwiastowały jednak, że ich relacje będą tak dobre. Mourinho wątpił wręcz w szczerość słów Fergusona, że ten pamięta go ze spotkania w 1996 roku, kiedy José był oficjalnym tłumaczem Bobby’ego Robsona w FC Barcelona (a właściwie asystentem, ponieważ Robson na tyle zachwycił się wiedzą młodego Portugalczyka w czasach współpracy w Sportingu Lizbona i FC Porto, że powierzał mu przygotowania taktyczne do meczu i prowadzenie niektórych elementów treningu). Dzień po dniu Robson opowiadał Mourinho o angielskiej piłce, jej charakterze i osobowościach.

– Sir Alex był jedną z legend i nawet Bobby, który też był legendą angielskiego futbolu, mówił o nim z olbrzymim szacunkiem. Oczywiście znaczenie Manchesteru United w świecie było mi doskonale znane – wspomina Mourinho.

Poznali się, gdy Ferguson przyleciał któregoś razu do Barcelony, by wraz z Martinem Edwardsem i Maurice’em Watkinsem negocjować transfer na Old Trafford Jordiego Cruyffa. Rozmowy odbywały się w restauracji. Po jednej stronie stołu zasiedli prezes Barcelony, Josep Lluís Núñez, wiceprezes Joan Gaspart, Robson i Mourinho. Po drugiej Edwards, Watkins i Ferguson.

– I nagle znalazłem się w samym środku negocjacji między tymi wielkimi klubami – opowiada Mourinho. – Tak właśnie dzięki Bobby’emu poznawałem od kulis pracę menedżera. W Portugalii czy Hiszpanii nie było zwyczaju, żeby trener brał udział w rozmowach transferowych. Wówczas przekonałem się, że na Wyspach jest inaczej. Był to doskonały przykład tego, na co zwracał mi uwagę Bobby: mimo że Ferguson pracował już w United ponad dekadę, nadal chciał trzymać rękę na pulsie wszystkich spraw klubowych, jak w czasach Aberdeenu, a zwłaszcza jeśli chodziło o transfery. Bardzo się zaangażował w sprowadzenie młodego Cruyffa.

Zdaniem Mourinho Szkot robił to z prostego powodu: twardo walczył o sprawy swego klubu w każdym aspekcie.

– Gdy poznałem ten wymiar pracy trenera Premier League, nabrałem jeszcze większego zainteresowania ligą angielską, wręcz się w niej zakochałem. Zawsze uważałem, że trener nie może się ograniczać wyłącznie do prowadzenia sesji treningowych, ustalania taktyki na mecz, wracania do domu, żeby obejrzeć kilka spotkań najbliższego rywala i następnego dnia powtarzać wszystko tak samo. I oto zobaczyłem na własne oczy, na czym polega styl pracy angielskiego trenera – w dodatku w wykonaniu samego sir Aleksa.

Podczas tamtego spotkania Alex był jeszcze tylko Aleksem. Osiem lat później Mourinho w jednej ósmej finału Ligi Mistrzów spotkał już Szkota. Po pierwszym meczu w Porto na Estadio Dragão nie było okazji na pogawędkę i odświeżenie wspomnień z Barcelony. United prowadzili 1:0 dzięki bramce Quintona Fortune’a, ale przegrali po dwóch golach Benniego McCarthy’ego i na dodatek stracili kapitana, Roya Keane’a, który dostał czerwoną kartkę za faul na bramkarzu gospodarzy, Vitorze Baíi.

– Większość obserwatorów sądziła, że po meczu sir Alex był o to wściekły. Jednak według mnie, czego dziś, gdy go lepiej poznałem, jestem jeszcze bardziej pewny. On w ogóle nie był wściekły. Po prostu zaczął przygotowania do rewanżu – mówi Mourinho.

Zaczęło się w tunelu.

– Zmierzaliśmy w tym samym czasie do szatni, idąc obok siebie, ściskając sobie dłonie, ale bez patrzenia w oczy, ponieważ tuż za nami szedł sędzia, któremu Alex uskarżał się swoim szkockim akcentem na jego decyzje – opowiada Mourinho. – Ja się nie odzywałem, uznałem, że niech robi swoje. W tym momencie pomyślałem, że jest w kłopocie. Jego Manchester United nie zlekceważył nas, ale spodziewał się pokonać Porto. Teraz jednak wiedział, że mamy mocne strony. Zaczął więc robić to w czym jest mistrzem i co także ja później wielokrotnie robiłem w karierze: rozgrywać następny mecz na długo zanim się zaczął. W tym wypadku starał się wykreować atmosferę, w której jego zawodnicy poczuliby się skrzywdzeni i pałali żądzą rewanżu. Na konferencji prasowej przypomniał, że Porto może i ma na koncie kilka trofeów, ale stwierdził, że w lidze portugalskiej właściwie jesteśmy przyzwyczajeni kupować je w supermarkecie! Chciał tym sprowokować swoich piłkarzy, pokazać im, że przegrali z jakimiś młodymi chłopaczkami, w Lidze Mistrzów niedoświadczonymi. Umniejszał moich piłkarzy, kwestionował, że zasłużyli na zwycięstwo, ale wszystko to po to, żeby zmotywować swoich.

Po tym jak Porto wywalczyło remis na Old Trafford i wyeliminowało United z rozgrywek, w szatni gości rozpętało się radosne pandemonium.

– Ktoś, kto wszedłby do środka, mógłby pomyśleć, że właśnie zdobyliśmy mistrzostwo świata – ciągnie wspomnienia Mourinho. – A potem nagle ktoś zastukał do drzwi. To był Alex wraz z Garym Neville’em. Kiedy weszli, wszyscy zamilkli z szacunku, całe party zamarło i skończyło się w jednej chwili. Neville przeszedł się wokół i uścisnął rękę każdemu z zawodników, a Alex moją i szepnął, że po konferencji prasowej zaprasza mnie do gabinetu na drinka. Poczułem się jak ktoś wyjątkowy, jak ktoś, kto bardzo chciał wygrać, ale gdyby przegrał i tak wyjeżdżałby zaszczycony. W tym momencie podjąłem decyzję, że chcę pracować w Anglii, a kiedy tu przyjadę, będę się na nim wzorował. Przypomniałem sobie, co mi kiedyś powiedział Bobby w Barcelonie. Przegraliśmy mecz, który powinniśmy byli wygrać – z Herculesem Alicante – i czułem się załamany, kompletnie rozbity. „Nie załamuj się, lepiej wyobraź sobie, jaka radość panuje teraz w szatni Herculesu. Jeśli o tym pomyślisz, od razu będzie ci lżej, będziesz mniej smutny. Zawsze dobrze jest podzielić się szczęściem z innymi”, powiedział, a ja poczułem, że chcę być częścią tej kultury.

Kiedy jednak już się stał, okazało się, że niespecjalnie umie sobie radzić z porażkami. Na pewno nie w tak sportowy sposób jak Ferguson w najlepszych latach. Potrafił być za to równie niewdzięczny, jak Alex w najgorszych momentach. A przynajmniej publicznie. Z niektórymi rywalami polubił się i szybko przyjął ich zwyczaje. Zwłaszcza w przypadku Fergusona.

– Przed meczami zawsze bawiliśmy się słowami – mówi Mourinho. Potem był mecz, a po nim – niezależnie kto wygrał, kto przegrał, czy może był remis, tradycyjna wymiana butelek dobrego wina. – On to zaczął. Zawsze miał jakąś butelczynę, kiedy zaglądałem do niego do biura. Postanowiłem więc, że muszę zacząć się rewanżować jakimś dobrym portugalskim trunkiem. I zaczęliśmy swoistą rywalizację, kto z nas poczęstuje drugiego lepszym winem. Kto droższym? On zwykle proponował świetne Bordeaux, ja zawsze rewanżowałem się portugalskim. I tak jest między nami do dzisiaj.

Pizza z Wengerem

Jednak Gewürtztraminer, słynne wino alzackie, nigdy nie przeszłoby Fergusonowi przez gardło. A już na pewno nie na tamtym etapie rywalizacji z Arsenalem. Relacje Aleksa z Arsène’em Wengerem, jego największym, najdłuższym i najtrudniejszym przeciwnikiem od czasu przybycia Alzatczyka do Arsenalu w 1996 roku, były wówczas dalekie od kordialnych, przynajmniej kiedy w pobliżu były media. Prywatnie obaj panowie byli wobec siebie o wiele bardziej przyjaźni niż mogła przypuszczać opinia publiczna. Wenger przyznał w 2001 roku, że „kiedy się czasem spotykamy na lotniskach, posiedzeniach UEFA czy przedsięwzięciach charytatywnych, nie rzucamy się na siebie z pięściami. Wręcz przeciwnie, potrafimy być dla siebie mili, a nawet zabawni”.

Francuz i Szkot mają ze sobą mnóstwo wspólnego. Obaj są aż do szpiku kości ludźmi futbolu, pracoholikami z olbrzymią pasją, przywiązują niezwykłą wagę do szkolenia młodzieży, są ogarnięci obsesją zwyciężania, choć niekoniecznie obaj w tej samej kolejności. Nie zawsze też potrafili z godnością przyjąć porażkę. Tu jest ten jeden drobny szczegół, który ich różni – choć Wenger równie często nie potrafił przegrywać, to jednak nigdy nie był chełpliwym zwycięzcą, nigdy nie popadał w przesadny triumfalizm. Najlepszym tego przykładem była sytuacja z października 2004 roku, nazwana „Pizzagate”, ponieważ nigdy nie wyjawiono nazwiska piłkarza, który po burzliwym meczu między United a Arsenalem na Old Trafford rzucił w Fergusona kawałkiem pizzy, i to mimo że jego personalia znały obie strony. Jednak ani Ferguson, ani Wenger nigdy nie chcieli mówić publicznie o tej sprawie.

A mógł z niej wyniknąć potężny konflikt między trenerami – w trakcie „bitwy bufetowej”, jak ją ochrzciły media, w ruch mogły pójść nawet pięści. Na szczęście Ferguson mądrze oparł się instynktowi. Wielokrotnie mówił, że trudne dzieciństwo w Govan nauczyło go, żeby nigdy nie cofać się przed konfrontacją w szatni; stąd między innymi słynna „suszarka do włosów”. Tym razem jednak incydent zdarzył się poza szatnią i szczęśliwie przeważył inny instynkt.

W tamtym czasie Ferguson miał poczucie, że wiele spraw sprzysięga się przeciw niemu. Czuł, że znalazł w Wengerze kogoś więcej niż tylko trenerskiego rywala, którego talenty językowe, elegancję czy „profesorskość” zdarzało mu się wyśmiewać. Na przykład chociaż United zajęli w poprzednim sezonie trzecie miejsce w tabeli, z aż piętnastoma punktami straty do niepokonanego Arsenalu, Ferguson twierdził w wywiadach, że to jego drużyna grała bardziej atrakcyjny futbol. Gdy doniesiono o tym Wengerowi, ten odparł: „Każdy uważa, że ma ładniejszą żonę”.

Ferguson dodatkowo czuł presję ze strony Chelsea Mourinho, zaś jego United bardzo kiepsko zaczęli sezon 2004/05 – w dziewięciu pierwszych meczach zwyciężyli zaledwie dwa razy. I właśnie wtedy na Old Trafford przyjechał Arsenal. Nie dość, że po zdobyciu mistrzostwa nadal prowadził w tabeli, to jeszcze wciąż był w lidze niepokonany; potrzebował remisu, żeby zaliczyć pięćdziesiąty mecz ligowy z rzędu bez porażki.

United zaczęli mecz bezlitośnie – bracia Neville’owie ostro pilnowali José Antonio Reyesa, hiszpańskiego napastnika znanego z groźnych, szybkich rajdów. Arsenal mógł to przetrwać, ale dwie decyzje sędziego Mike’a Rileya podcięły im skrzydła. Najpierw w pierwszej połowie Freddie Ljungberg został powalony przed polem karnym przez Rio Ferdinanda, gdy samotnie zmierzał na bramkę, ale arbiter nie zdecydował się pokazać ewidentnej czerwonej kartki. W drugiej połowie „jedenastkę” dostał za to Wayne Rooney, mimo że wielce prawdopodobnie tylko „zanurkował” w polu karnym, symulując faul Sola Campbella. Ostatecznie United wygrali 2:0.

Po meczu w tunelu doszło do przepychanki, piłkarze gości nazwali gospodarzy „pieprzonymi oszustami”. Kto jednak wpadł na pomysł, żeby użyć jako broni kawałków pizzy, wyniesionych z szatni Arsenalu, pozostaje nieustalone do dzisiaj, choć Ashley Cole zasugerował w autobiografii My Defence, że może chodzić o Ceska Fàbregasa, twierdząc, że winowajca nie był ani Anglikiem, ani Francuzem (w spotkaniu wzięli jednak udział także piłkarze z Niemiec i Szwecji).

Trener United stał się ofiarą wprowadzonego przez siebie zwyczaju, że rywale zawsze mają do dyspozycji po meczu jedzenie. Jak opisał w autobiografii Cole: „Ten kawałek pizzy przeleciał nad moją głową i z impetem wyrżnął Fergie’ego prosto w twarz. Wszyscy w tunelu usłyszeli odgłos plaśnięcia i wszyscy się zatrzymali. Ucichły wrzaski, wyzwiska, kłótnie. Z szeroko otwartymi ustami patrzyliśmy jak pizza powoli osuwa się z jego sławnej twarzy i upada na jego świetny, czarny garnitur”.

Wszyscy w napięciu czekali na wybuch Fergusona, ten jednak okazał wielką powściągliwość. Thierry Henry, który właśnie wszedł z murawy do tunelu, był jej świadkiem już wcześniej, kiedy Wenger krzykiem zaoferował Fergusonowi, żeby „wyjaśnili” sobie wątpliwości „tu i teraz” (wybór broni – słowa czy przemoc fizyczna – pozostał do wyboru Szkota), ale trener gospodarzy zachował spokój. Incydentu z pizzą Henry już nie widział, ponieważ poszedł do pokoju obok wraz z Geoffem Shreevesem z telewizji Sky, żeby obejrzeć na wideo faul, po którym United dostali karnego.

– Oglądając powtórkę, słyszałem tylko wrzaski z tunelu. Wróciłem tam i nie byłem w stanie dostać się do naszej szatni, ponieważ przejście blokował tłum ochroniarzy. Nie chcę tego komentować, bo, wiem, że to wymówka w stylu Arsène’a!, nie widziałem samego incydentu – mówił Henry, kiedy już odszedł z Premier League do Barcelony.

Jednak tę ostrą rywalizację z United wspominał z dystansu bardzo ciepło.

– Była bardzo dobra. Zawsze porównywałem nasze mecze do pojedynków bokserskich. W ringu stawało dwóch facetów, którzy przed walką obrzucali się wyzwiskami, ale po wszystkim byli w stanie powiedzieć jak bardzo się nawzajem szanują. To były czasy, kiedy obie nasze drużyny były najlepsze w lidze. Szanowaliśmy się nawzajem, to tylko niektórym ludziom się wydawało, że się nienawidzimy i dziwili się, że po meczu możemy ściskać sobie dłonie i wymieniać koszulkami.

Henry zgadza się, że Ferguson i Wenger są pod wieloma względami ulepieni z tej samej gliny. I opowiada historię, która dobrze to ilustruje. Na treningu w londyńskim ośrodku Arsenalu w Colney Wenger przedstawił piłkarzom pierwszego składu młodego obrońcę z Wybrzeża Kości Słoniowej, Kolo Touré, który przyjechał na testy z szansami na podpisanie kontraktu. Poprosił, żeby nowy zawodnik wziął udział w gierce na małej powierzchni, a sam stanął z boku, żeby się przyglądać. Henry ruszył z piłką na Touré, zakładając, że młody chłopak nie zna jego trików, i postanowił wypróbować jeden z nich. Touré nie dał mu najmniejszych szans. Błyskawicznym wślizgiem jak wystrzał z karabinu odebrał Henry’emu piłkę.

– Rach, ciach i było po mnie, już byłem bez piłki! Wyleciała w górę i spadała tuż poza boiskiem. Arsène podbiegł za nią i ładnie opanował. Ale Kolo wciąż za nią gonił i kiedy boss zgasił piłkę, wszedł w niego wślizgiem z tym samym impetem co we mnie. Arsène wywinął fikołka. Wszyscy zamarliśmy i gapiliśmy się, co będzie dalej. Arsène ledwo pozbierał się z ziemi, ale na twarzy miał wielki uśmiech. „Tak, myślę, że z tym dzieciakiem możemy iść na wojnę”, powiedział. I Kolo do nas dołączył – kończy Henry. Dokładnie taką samą opowieść o Aleksie mógłby przywołać któryś z byłych piłkarzy United.

W późniejszych latach Wenger i Ferguson stali się sobie jeszcze bardziej bliscy, a ich relacje nabrały wymiaru przyjaźni.

– Przypominało mi to relacje, jakie miałem z bratem. Kiedy byliśmy młodzi, nieustannie się kłóciliśmy. Wydawało mi się wówczas, że mnie nie lubi i co rusz chciałem mu udowadniać, że jestem od niego lepszy. A potem nagle staliśmy się parą najlepszych przyjaciół na świecie. Ale nawet dziś, kiedy gramy sobie dla relaksu w piłkę, w naszych meczach zawsze jest element rywalizacji i zawsze się ze sobą kłócimy – mówi Henry.

„Braterska” rywalizacja między Fergusonem i Wengerem także stała się w ostatnich latach mniej intensywna, gdy Arsenal przestał zdobywać trofea. Może to jednak tylko przypadek? Bo przecież Ferguson nigdy nie pogniewał się z Mourinho, nawet kiedy Portugalczyk górował z Chelsea w Premier League nad jego United.

Walcząc o powrót

W swym pierwszym sezonie w Premier League przyjaźń Mourinho z Fergusonem nie przeszkodziła trenerowi Chelsea oskarżyć menedżera Manchesteru United o wypływanie na sędziów podczas bezbramkowego pierwszego meczu półfinału Pucharu Ligi. W rewanżu Chelsea wygrała na Old Trafford 2:1 i awansowała do finału, w którym Mourinho zdobył swe pierwsze trofeum na Wyspach, wygrywając na Millennium Stadium z Liverpoolem.

Po raz czwarty i ostatni Chelsea i United spotkały się w przedostatniej kolejce sezonu, gdy „The Blues” już od tygodnia byli pewni zdobycia pierwszego od pięćdziesięciu lat mistrzostwa Anglii. Mecz odbył się na Old Trafford i Ferguson zarządził, żeby jego piłkarze nagrodzili oklaskami rywali na boisku, co niektórzy, szczególnie Roy Keane, zrobili z aż przesadną uprzejmością; Gary Neville klaskał sarkastycznie. Chelsea, która w całym sezonie przegrała tylko jedno ligowe spotkanie, z Manchesterem City w październiku, po raz kolejny dała pokaz świetnej gry, zwyciężając 3:1 dzięki golom Eidura Gudjohnsena.

Trybuny Old Trafford zaczęły pustoszeć długo przed końcowym gwizdkiem, mimo że był to ostatni w sezonie mecz United przed własną publicznością i okazja, żeby dodać piłkarzom wsparcie przed czekającym ich finałem Pucharu Anglii w Cardiff. Tylko nieco ponad połowa z sześćdziesięciu ośmiu tysięcy widzów dotrwała do końca, żeby obejrzeć rundę honorową piłkarzy gospodarzy wokół murawy, do których dołączył kulejący Ferguson. Smutny był widok z trudem kroczącego trenera, po porażce, zwłaszcza w kontraście z młodym, przystojnym Mourinho. My, dziennikarze, zastanawialiśmy się, czy ten nowy człowiek w biznesie, wsparty całym bogactwem Abramowicza, przyczyni się do śmierci trenerskiej kariery Fergusona.

Szkot pod jednym względem miał jednak szczęście. Udało mu się odwrócić passę poważnych wpadek transferowych – jak Kléberson, Eric Djemba Djemba, Liam Miller i David Bellion – sprowadzając parę klasowych piłkarzy, którzy mieli odegrać główne role w nadchodzącym renesansie United. Cristiano Ronaldo miał już za sobą pierwszy sezon na Old Trafford i wyrastał na coraz większą gwiazdę, co widać było choćby w wygranym przez Portugalię ćwierćfinale Euro 2004 z reprezentacją Anglii. W tym samym meczu w Lizbonie kolejny przyszły gwiazdor United, osiemnastoletni Wayne Rooney, doznał złamania kości śródstopia, więc Ferguson po jego transferze z Evertonu musiał odczekać jakiś czas aż chłopak się wyleczy i wróci do formy. W dwudziestu dziewięciu ligowych występach w barwach „Czerwonych Diabłów” (pięć w roli rezerwowego) Rooney zdobył jedenaście bramek, zostając najlepszym strzelcem United w kiepskim jak na standardy Fergusona sezonie, zakończonym trzecim miejscem. Jego kolejne trzy bramki w rozgrywkach o Puchar Anglii zawiodły MU aż do finału w Cardiff. Tam jednak przegrali po karnych z Arsenalem, a Rooney i kilku innych piłkarzy nie wykorzystało „jedenastek” – między innymi strzał Paula Scholesa obronił fantastyczny tego dnia Jens Lehmann.

W Lidze Mistrzów też znów nie poszło United najlepiej: odpadli już w jednej ósmej finału z Milanem, który miał później przegrać pamiętny finał w Stambule z Liverpoolem Rafy Beníteza, kiedy to „The Reds” schodzili na przerwę przegrywając 0:3, ale zdołali odrobić straty.

Poznajcie Glazerów

Był to więc kolejny sezon, w którym ani jedno trofeum nie trafiło na Old Trafford – jednak fani nadal zbierali się tam równie licznie co zawsze. W pewnym momencie nastroje na trybunach zrobiły się gniewne. W maju 2005 roku gruchnęła wiadomość, że John Magnier i J. P. McManus sprzedali dwadzieścia dziewięć procent udziałów w United rodzinie Glazerów. Gdy tylko amerykańscy udziałowcy zaczęli skupywać coraz więcej akcji, głowa rodziny stała się w opinii kibiców United wrogiem publicznym numer jeden, spychając na dalsze miejsce Magniera.

Na Florydzie kibice Tampa Bay Buccaneers[42] nazywali Malcolma Glazera dobrotliwie „Krasnoludkiem”, ponieważ był krępy, nieduży, miał za to długą, rudą brodę, ale po drugiej stronie Atlantyku postrzegany był znacznie gorzej. Jego reputacja była tak zła, że kiedy dyrektor United, Maurice Watkins, sprzedał mu wszystkie akcje, fani klubu pomazali sprejem samochód Glazera. Kiedy zaś wykupił wszystkie udziały obu Irlandczyków, na Old Trafford spalono kukłę z jego podobizną.

Spokoju na stadionu nie strzegł już wówczas Ned Kelly, był komandos SAS, i jego żołnierze. W 2002 roku stał się ofiarą doniesień medialnych, zarzucających, że ludzie z jego firmy ochroniarskiej handlują biletami na mecze. Gdy zarzuty ujrzały światło dzienne, zadzwonił do niego Ferguson i dodał otuchy, przekonując, że rozmawiał z prezesem klubu, Davidem Gillem, i obaj czekają aż Kelly oczyści się z zarzutów: „Głowa do góry, Ned. Wszystko będzie dobrze”. Cztery dni później Gill rozwiązał kontrakt z firmą Kelly’ego, a gdy ten ostatni zadzwonił po pomoc do Fergusona, usłyszał w słuchawce pełną zakłopotania ciszę, przerwaną nerwowym mamrotaniem: „Bądźmy w kontakcie, Ned”. Rozmowa została rozłączona.

Kwestia zabezpieczenia porządku na stadionie stała się coraz bardziej paląca, gdy Glazerowie ostatecznie dokonali przejęcia klubu w czerwcu 2005 roku – osiem lat po tym jak Ferguson został przedstawiony Magnierowi i McManusowi – ostatecznie zmieniając jego status z instytucji piłkarskiej w towar jak każdy inny. Synowie Malcolma Glazera, Joel, Avi i Bryan, weszli do zarządu, sprawiając, że klub znów stał się prywatną firmą.

Magnier i McManus dostali za dwadzieścia dziewięć procent udziałów dwieście czterdzieści milionów funtów, dzięki czemu zarobili na całej transakcji sto trzydzieści milionów. United, dotąd wzór roztropnego zarządzania, nagle obudzili się zadłużeni na sześćset pięćdziesiąt milionów funtów. Podczas gdy Magnier i McManus zadowoleni lecieli na Barbados, a rodzina Glazerów zastanawiała się jak najlepiej spożytkować nową inwestycję, klub musiał stawać na głowie, żeby spłacić nagłych wierzycieli – banki, pożyczkodawców i fundusze inwestycyjne.

Zima Keane’a

W sezonie 2005/06 van Nistelrooy i Rooney tak regularnie trafiali do siatki, a rajdy Ronaldo były tak trudne do powstrzymania, że przyniosło to United upragnione trofeum – „Czerwone Diabły” pokonały w finale Pucharu Ligi Wigan 4:0. W lidze też nie poszło im najgorzej – zajęli drugie miejsce za Chelsea, która obroniła mistrzostwo. Ferguson znów musiał jednak przeżyć gorzkie konsekwencje porażki z portugalską, niżej notowaną drużyną – po przegranej z Benfiką w Lizbonie, United odpadli z Ligi Mistrzów już na etapie rozgrywek grupowych.

Tymczasem kończyła się kolejna era w historii klubu – era charyzmatycznego boiskowego przywództwa Roya Keane’a, którego coraz częściej United brakowało. Lider „Czerwonych Diabłów” miał za sobą długą zimę, pełną rozczarowań; częściej niż skrzypienie jego kości na boisku – których nigdy nie oszczędzał i z tego słynął – dawało się słyszeć jego narzekania. Na kolegów z drużyny, którzy dają z siebie zbyt mało, w tym najbardziej na Rio Ferdinanda – Ferguson osobiście interweniował, wstrzymując wywiad Keane’a dla MUTV, w którym ten atakował obrońcę; na warunki pobytowe i treningowe podczas zgrupowania w Portugalii – skrytykował tu samego Fergusona; oraz oczywiście na kibiców, którzy zajadają kanapki z krewetkami zamiast ze zrozumieniem wspierać drużynę.

Kiedy dawno temu Ferguson opowiadał, że szuka piłkarzy, którzy bezkompromisowym charakterem na boisku przypominaliby jego samego, to właśnie Keane wydawał się najbliższym ucieleśnieniem tego ideału. Był wręcz młodszą, silniejszą kopią Fergusona. Przeplatał cudowne, inspirujące kolegów występy niepotrzebnymi aktami niesportowego zachowania, zawieszeniami w kluczowych meczach czy wreszcie nieludzkim okrucieństwem, jakim było złośliwe złamanie nogi Alfiemu Haalandowi w meczu z Manchesterem City na Maine Road, w zemście za faul sprzed kilku latu, który skończył się kontuzją Irlandczyka. I Ferguson, i kibice „Czerwonych Diabłów” darowali mu wszystkie wpadki i szaleństwa w podzięce za wkładane za każdym razem w grę serce i duszę. Podobnie jak zakochani w nim kibice reprezentacji Irlandii, którzy wybaczyli mu kłótnię z trenerem kadry, Mickiem McCarthym, po której Keane opuścił zgrupowanie drużyny tuż przed mundialem w Korei i Japonii w 2002 roku.

To, że sam Keane był swoim największym wrogiem, pozwoliło mu znaleźć się u szczyty formy mimo trzydziestki na karku. I choć zawsze był przede wszystkim twardzielem – na YouTube do dziś można oglądać niezapomniane ostrzeżenia Roya wobec jego arcyrywala, Patricka Vieiry, w tunelu przed meczem, żeby trzymał się z daleka od Gary’ego Neville’a – umiał grać z niezwykłą dyscypliną i inteligencją, co zapewniło mu miejsce w panteonie United obok najlepszych piłkarzy w historii klubu. W wieku trzydziestu czterech lat niestety stracił jednak większość tych atutów i Ferguson pozwolił mu w listopadzie 2005 roku odejść do Celtiku Glasgow – klubu, któremu Roy kibicował od dziecka. Wytrzymał tam jednak tylko sześć miesięcy i zakończył karierę, umęczony kolejnymi kontuzjami. Szybko został trenerem, z miejsca odnosząc sukces w Sunderlandzie.

Jednym z tych, którym Ferguson powierzył niełatwe zadanie wypełnienia pustki po Keanie, był Darren Fletcher. Długo musiał pracować na pełną akceptację kibiców, choć był najlepszym wychowankiem akademii młodzieżowej United, jaki przebił się do pierwszej drużyny od ery Beckhama. Jeśli Ferguson dał kiedyś po sobie poznać, że wierzy w któregoś ze swoich piłkarzy, to właśnie we Fletchera – kiedy kamera zarejestrowała bolesny grymas twarzy trenera, gdy w półfinale Ligi Mistrzów w 2009 roku pomocnik dostał żółtą kartkę, która miała mu uniemożliwić grę w finale przeciwko Barcelonie. Takiego przerażenia we wzroku Fergusona nie było nawet na wieść, że w finale Champions League w 1999 roku zabraknie Keane’a i Scholesa.

Wówczas, w 2005 roku, tuż przed brzemienną w skutki porażką w Lidze Mistrzów w Lizbonie, gol młodego szkockiego pomocnika dał United upragnione ligowe zwycięstwo nad Chelsea. Jednak drużyna Mourinho odbiła to sobie w rewanżu i wygrywając na Stamford Bridge 3:0 obroniła tytuł. Czy – jak wierzył Mourinho – obroniłaby i w kolejnym? Tego się nie dowiemy, ponieważ relacje między portugalskim trenerem a Abramowiczem stały się chłodne niczym wiatr z Syberii i gdy kolejny sezon zaczął się dla Chelsea nieszczególnie, Mourinho został zastąpiony przez Avrama Granta.

José i Boss

Po zwolnieniu z Chelsea José Mourinho przeniósł się do Włoch i właśnie tam, po wygraniu w 2009 roku po raz drugi z rzędu Serie A z Interem Mediolan, opowiedział mi o rywalizacji z Fergusonem.

– Najłatwiej walczyło mi się z jego United, kiedy prowadziłem Porto w Lidze Mistrzów. Później, gdy objąłem Chelsea, to już była rywalizacja na zupełnie wyższym poziomie. „The Blues” i „Czerwone Diabły” to dwa wielkie kluby. Ludziom się zdaje, że trudniej odnosić sukcesy z małym klubem, ale to nieprawda. Jest dokładnie odwrotnie. W wielkim musisz zdobywać wszystkie trofea, o które walczy twój klub, wygrywać wszystkie rozgrywki, w których uczestniczy, wygrywać każdy mecz. To, że Alex utrzymuje się na szczycie od trzydziestu lat, to najlepszy dowód, jak wielkim jest trenerem i silnym człowiekiem. Wejście na szczyt jest trudne, ale utrzymanie na nim niezwykle meczące. Człowiek w jego wieku, który nadal ma w sobie pasję, żeby wygrywać każdy mecz, zasługuje wyłącznie na podziw. Ferguson już dawno zasłużył sobie na pomnik przed Old Trafford.

Kiedy Mourinho mówił te słowa, ostatnia konfrontacja obu trenerów zakończyła się wyeliminowaniem Interu w jednej ósmej finału Ligi Mistrzów (United wygrali u siebie 2:0 po golach Nemanji Vidicia i Cristiano Ronaldo; w pierwszym meczu na San Siro padł bezbramkowy remis).

– Po meczu powiedział mi: „Dlaczego miałbym odchodzić na emeryturę? Czuję się silny, nie mam nic do roboty w domu i nadal kocham wygrywać!” – wspomina Mourinho.

– Myślę, że tylko jedna rzecz mogłaby sprawić, by dobrowolnie odszedł z futbolu: gdyby przestał wygrywać. To urodzony zwycięzca. Nie mógłby żyć bez kolejnych triumfów. Największe wątpliwości czy nie zrezygnować z bycia trenerem przeżywał wówczas, gdy jego duma zwycięzcy była zraniona, czyli w okresie dominacji mojej Chelsea. Przez dwa lata United nie zdobyli żadnego trofeum [w rzeczywistości jedynie Puchar Ligi]. Ale wówczas zamiast machnąć ręką i się poddać, zaczął budować nowy Manchester United, taki, który miał na powrót podbić Anglię i całą Europę – dodaje Portugalczyk.

Czy Ferguson ma podobną do Mourinho obsesję na punkcie kontrolowania wszystkich aspektów funkcjonowania drużyny? Nie mam pojęcia. Jednak słowo „kontrola” zawsze było niezwykle ważne dla obu trenerów.

– Myślę, że obaj wierzymy, iż najważniejsza jest władza nad szatnią – kontynuuje Mourinho. – Ferguson zawsze sprawował ją niepodzielnie. Ludzie często przypominają latający but, który ugodził Beckhama, albo „terapię suszarką do włosów”, ale jeszcze nigdy nie słyszałem, żeby jakiś zawodnik to skrytykował, żeby narzekał, że Alex zachowuje się w szatni agresywnie. Wiecie dlaczego? Bo mają zbyt wielki szacunek dla niego jako osoby i jego metod. Potrafią rozpoznać jak wielką ma w sobie pasję, siłę, jak skutecznym jest dzięki temu przywódcą i jak umie wydobyć z nich wszystko, czego chce. Ze mną jest podobnie, mam tylko jedną zasadę: nigdy nie obrażę matki zawodnika. Ale stać mnie na wszystkie pozostałe wyzwiska świata! Piłkarze jednak wiedzą, że nigdy nie sięgnę po nie, żeby ich obrazić. Zawsze tylko po to, żeby osiągnąć konieczny efekt motywacyjny.

– Zawodnicy ufają Aleksowi. Oczywiście, że potrafią być na niego wściekli, na przykład za to, iż nie wystawił ich w meczu, odesłał na trybuny, ale zawsze mają przy tym poczucie, że wszystko robi dla odniesienia sukcesu z drużyną. I dlatego stara się sprawować nad nimi tak ścisłą kontrolę. Tę umiejętność musi mieć w sobie każdy trener – mówi jeszcze Mourinho.

Ferguson nie waha się przed niczym, żeby pomóc drużynie w osiągnięciu sukcesu, stąd ta przeogromna presja, którą zawsze wywierał na sędziach i zachodził za skórę innym trenerom, z których drużynami rywalizowali jego United. Prowokował Kevina Keegana, gdy Newcastle United tamtego wyprzedzało United w tabeli, zdarzały mu się mocne słowa pod adresem Arsène’a Wengera. Miał też burzliwe spięcie z Rafą Benítezem, ale nigdy nie zaiskrzyło z jego poprzednikiem w Liverpoolu, Gérardem Houllierem, podobnie też wszelkie gierki psychologiczne z Mourinho zawsze odbywały się w gruncie rzeczy w przyjaznej atmosferze.

Portugalczyk, zapytany czy kiedykolwiek pokonał Fergusona w przedmeczowych mind games, odparł, że nigdy tego nawet nie próbował.

– Mamy odmienne osobowości, ale żaden z nas nie czuł strachu przed drugim. Żaden nie podważyłby pewności siebie drugiego. Czegokolwiek bym nie powiedział, nic nie potrafiłoby wyprowadzić Aleksa z równowagi ani nadkruszyć jego pewności siebie, bo doskonale wiedziałby, w jakim celu to robię. Jest impregnowany na wszelkie słowa z zewnątrz – mówi Mourinho.

I tak jak Ferguson zachowywał się o wiele bardziej agresywnie wobec Beníteza, z którego drużyną jego Chelsea odpadła w półfinale Ligi Mistrzów, a Portugalczyk po meczu na Anfield stwierdził, że „tylko kibice Liverpoolu byli dziś lepsi od nas”, czy wobec Wengera, którego purystyczną filozofią futbolu pogardzał.

Dlaczego Fergusona traktował inaczej?

– Myślę, że obaj wyczuwaliśmy, iż jesteśmy w stanie pokonać się nawzajem jedynie na boisku, a nie poprzez gierki psychologiczne. Pod tym względem zawsze uważałem jego drużyny za stabilne i idealnie przygotowane – odpowiada. Czy więc traktował United Fergusona według innych zasad? – Owszem – przyznaje.

Zwracał się nawet do Fergusona w prywatnych rozmowach – a wiem to nie od niego samego – per „Boss”. Jednak na boisku, przynajmniej w czasach Chelsea, częściej był górą niż tak podziwiany i szanowany przez niego trener United. Nawet w sezonie 2006/07, kiedy „Czerwone Diabły” odebrały „The Blues” mistrzostwo Anglii, Chelsea nie przegrała w lidze z United (były dwa remisy) i pokonała drużynę sir Aleksa w finale Pucharu Anglii na nowym stadionie Wembley, po bramce Didiera Drogby.

Fart Fergusona polegał na tym, że Mourinho nie był w stanie sprowadzić do Chelsea za pieniądze Abramowicza wszystkich najlepszych piłkarzy świata. Z pomocą byłego dyrektora wykonawczego United, Petera Kenyona, i wpływowych agentów, jak Pini Zahavi, „The Blues” sprowadzili dla nowego trenera od 2004 roku czeskiego bramkarza Petra Čecha i holenderskiego skrzydłowego Arjena Robbena. Holender od dawna był na celowniku Fergusona, ale Chelsea przebiła ofertę. Mourinho poprosił też o trzech swoich rodaków: Ricardo Carvalho, Paulo Ferreirę i Tiago. Claude Makelele okazał się tak świetny w roli defensywnego pomocnika, że jego pozycję na boisku zaczęto na Wyspach nazywać od jego nazwiska, a w klubie byli już przecież tacy zawodnicy jak John Terry i Frank Lampard. Nic więc dziwnego, że Chelsea dwukrotnie z rzędu zdobyła mistrzostwo Anglii. Kluczowym dla tego sukcesu środkowym napastnikiem był sprowadzony przez Mourinho Drogba, więc Chelsea nie musiała sięgać po Rooneya.

Walkę o transfer tego napastnika reprezentacji Anglii United musieli stoczyć jedynie z Newcastle United, ale to Ferguson sprowadził najlepszego młodego angielskiego piłkarza od wielu lat. Zapłacił za niego Evertonowi dwadzieścia siedem milionów funtów. Za mniej niż połowę tej sumy kupił innego młodego chłopca, który miał się wkrótce stać najlepszym i najdroższym piłkarzem świata.

Lepszy niż Quaresma

Patrząc na Cristiano Ronaldo z wiosny 2008 roku – dźwigającego na własnych barkach United do kolejnego mistrzostwa Anglii i kolejnego triumfu w Lidze Mistrzów, strzelającego gola co mecz, zachwycającego trybuny rajdami nie do powstrzymania i wolnymi nie do obrony, mającego już na koncie odebrany Thierry’emu Henry’emu tytuł Najlepszego Piłkarza Roku w Anglii i kolejny taki w kieszeni – trudno było uwierzyć, że Ferguson bardzo długo nie mógł się zdecydować czy sprowadzać młodego Portugalczyka na Old Trafford.

Największym łutem szczęścia przy podjęciu właściwiej decyzji było zdarzenie, które opisuje Carlos Queiroz – asystent Fergusona od 2002 roku, ale w momencie przyjścia Ronaldo na krótko pierwszy trener Realu Madryt. Portugalski szkoleniowiec przypomina, że z powodu pewnego już odejścia Beckhama trener United rozważał sprowadzenie któregoś z dwójki młodych prawoskrzydłowych Sportingu Lizbona, gdzie Queiroz pracował przez przyjazdem na Old Trafford. Ferguson nie był pewien czy chce postawić na Ronaldo, czy starszego od niego o osiemnaście miesięcy Ricardo Quaresmę.

– Śledziłem postępy Cristiano od małego, więc usilnie wspierałem jego kandydaturę – opowiada Queiroz. – Nie byliśmy w stanie kupić ich obu i zobaczyć, który lepiej się sprawdzi, ale ja nie miałem najmniejszych wątpliwości, że Cristiano sobie poradzi. Kiedy więc odszedłem do Realu, sam starałem się pozyskać go do klubu. Był na szczycie mojej listy życzeń, którą wręczyłem dyrektorowi sportowemu, Jorge Valdano. Ale, nieszczęśliwie dla mnie, a bardzo szczęśliwie dla Aleksa, skończył jednak w United. Stało się tak niechcący przeze mnie. Jakiś czas wcześniej, kiedy jeszcze byłem asystentem Fergusona, przyjaciele ze Sportingu poprosili mnie, żebym namówił „Bossa”, by United zagrali ze Sportingiem towarzyski mecz na otwarcie stadionu Alvalade, odświeżonego na mistrzostwa Europy w 2004 roku. Alex się zgodził, a do meczu doszło akurat w momencie kluczowych decyzji transferowych. Sporting wygrał 3:1 i Cristiano zagrał na tyle fantastycznie, że wszystkie wątpliwości Fergusona uleciały. Musiał tylko podjąć błyskawiczną decyzję i zrobił to. W przeciwnym razie to Jorge i ja zgarnęlibyśmy Cristiano.

United zapłacili dwanaście milionów czterysta tysięcy funtów. Quaresma odszedł do Barcelony za cztery i pół miliona, ale nie zyskał uznania Franka Rijkaarda, wrócił do Portugalii w ramach wymiany z FC Porto za Deco. Potem Mourinho próbował dać mu szansę w Interze, ale nie wykorzystał jej i w 2010 roku odszedł do tureckiego Besiktasu.

A Queiroz bardzo szybko miał dostać okazję współpracy z Ronaldo. Jako trener Realu utrzymał się na stanowisku tylko dziesięć miesięcy. Pechowo dla niego, prezes klubu, Florentino Pérez, sprzedał do Chelsea Makelele, żeby zrobić miejsce w składzie dla Beckhama, i wprowadził zasadę, żeby luki w składzie obok kilku galaktycznych piłkarzy wypełniać absolwentami akademii młodzieżowej[43]. Ta strategia doprowadziła do serii niepowodzeń w lidze i Lidze Mistrzów, w końcówce sezonu Real dał się wyprzedzić Valencii Rafy Beníteza, a pierwszą ofiarą tego stanu rzeczy stał się Queiroz.

Przez ten czas był w stałym kontakcie z Fergusonem.

– Alex zachowywał się jak prawdziwy przyjaciel – opowiada Queiroz. – Powiedział mi, żebym podejmował własne decyzje i nie martwił się konsekwencjami, ponieważ zawsze będzie na mnie czekała praca na Old Trafford. Dodał mi tym siły i pewności siebie w trudnych chwilach, więc mimo że po zwolnieniu z Madrytu dostałem lukratywną ofertę pracy z klubu Premier League [najprawdopodobniej Tottenhamu], nie wahałem się ani przez chwilę, kiedy zaoferował mi powrót.

Z kolei Ferguson, zachwycony postępami Ronaldo, przestał się wahać przy kolejnych sugestiach transferowych Queiroza i z miejsca sprowadzał proponowanych przez asystenta nastoletnich zawodników z ligi portugalskiej. Zapłacił Porto osiemnaście milionów funtów za Andersona, co do którego kibice żywili nadzieję, że sprawdzi się nieco lepiej niż poprzedni Brazylijczyk, Kléberson, i szesnaście milionów Sportingowi za kolejnego skrzydłowego, Naniego, który początek kariery na Old Trafford miał równie efektowny jak Ronaldo, ale później nieco spuścił z tonu. Najważniejsze dla Fergusona było jednak to, że Rooney i Ronaldo spisują się rewelacyjnie, wypełniając marzenie trenera o powrocie na absolutny szczyt.

Kiedy Rooney dostał czerwoną kartę na mundialu w Niemczech w 2006 roku w ćwierćfinałowym meczu przeciwko Portugalii, stojący obok całego zdarzenia Ronaldo posłał w kierunku siedzących na ławce kolegów porozumiewawcze mrugnięcie. Angielskie media zrobiły z tego olbrzymi raban, pisząc o nielojalności Cristiano wobec kolegi z United. Wieszczyły, że po powrocie do klubu nie będzie miał w nim życia i nawet donosiły o niesnaskach w ośrodku Carrington podczas przygotowań do rozpoczęcia sezonu. Ferguson wyszydził te doniesienia. Świetnie znał swoich ludzi. I rzeczywiście, w pierwszym meczu ligowym Rooney zdobył dwa gole, Ronaldo jednego, a United rozgromili Fulham 5:1, obejmując prowadzenie w tabeli, którego nie oddali już do końca. Fergusonowi znów udało się zbudować wielki Manchester United.

Między słupkami stał Edwin van der Sar, kupiony latem z Fulham za dwa i pół miliona funtów, który miał się okazać najlepszym bramkarzem w erze Fergusona od czasu Petera Schmeichela. Rio Ferdinand dojrzał, stając się jednym z najlepszych obrońców świata i świetnie rozumiał się z partnerem, Nemanją Vidiciem. Złotą jesień kariery przeżywał Ryan Giggs, który mimo czterdziestki na karku grał tak dobrze i miał tak wielki wpływ na drużynę, że został wybrany przez BBC Sportową Osobowością 2009 Roku. Paul Scholes grał mądrze jak nigdy wcześniej, a sprowadzony z Tottenhamu Michael Carrick dodał solidności i elegancji w środku pomocy, rozgrywając życiowy mecz w Lidze Mistrzów z AS Roma na Old Trafford. Tym spotkaniem, wygranym 7:1, United udowodnili wszystkim, że znów są gotowi na podbój Europy. W grupie pokonali Benfikę i Lille, ale Roma w ćwierćfinale wydawała się twardym orzechem do zgryzienia. United przegrali na Stadionie Olimpijskim 1:2, lecz w rewanżu zagrali fenomenalnie. Carrick i Ronaldo zdobyli po dwa gole, kolejnego dołożył Rooney i nawet boczny obrońca Patrice Evra trafił do siatki, podobnie jak sprowadzony z Leeds za siedem milionów Alan Smith, który wrócił do gry po koszmarnym otwartym złamaniu nogi w meczu z Liverpoolem.

Kolejnym rywalem United na drodze do finału znów była włoska drużyna – tak jak Juventus i Inter w 1999 roku – lecz historia nie miała się powtórzyć. Co prawda na Old Trafford to Ronaldo strzelił Milanowi pierwszego gola, ale potem dwie bramki zdobył będący u szczytu formy Kaká. Rooney wyrównał i w dziewięćdziesiątej minucie zdobył zwycięskiego gola, jednak w rewanżu na San Siro United byli bezradni i ulegli Milanowi aż 0:3, co Ferguson zwalił na zmęczenie spowodowane napiętym kalendarzem. Nie do końca słusznie, bowiem Włosi rozegrali w tym czasie podobną liczbę spotkań, a mieli przy tym w drużynie o wiele starszych zawodników. W finale w Atenach Milan pokonał Liverpool, w rewanżu za pamiętne spotkanie sprzed dwóch lat w Stambule. Ronaldo dogonił Rooneya w liczbie strzelonych goli w sezonie – zdobył ich dwadzieścia trzy. Jednak najlepsze było dopiero przed nimi…

Po Schmeichelu – van der Sar

Sezon 2007/08 United zaczęli od bezbramkowego meczu z Reading. Ronaldo strzelił pierwszego gola dopiero pod koniec września, w wygranym 1:0 spotkaniu z Birmingham City. Za to w kolejnych dwudziestu dziewięciu meczach (w tym trzech w roli rezerwowego) zdobył trzydzieści kolejnych bramek! W Pucharze Anglii – w którym United odpadli z Portsmouth, a Ferguson i Queiroz zwalili winę na błędy sędziego, Martina Atkinsona, który puścił rywalom bezkarnie zbyt wiele fauli – Ronaldo dołożył trzy kolejne. W Lidze Mistrzów aż osiem, z których ostatnia – czterdziesta druga we wszystkich rozgrywkach – pomogła United pokonać Chelsea w pamiętnym finale w Moskwie. A były to tylko gole strzelone dla klubu, dołożył bowiem jeszcze trzy w eliminacjach do mistrzostw Europy w Austrii i Szwajcarii, w których Portugalia doszła do ćwierćfinału, odpadając z Niemcami po porażce 2:3. Dopiero wówczas sezon się dla niego skończył i mógł pojechać na wakacje.

Dwie najpiękniejsze bramki w serii grupowych spotkań bez porażki w Lidze Mistrzów Ronaldo zdobył w dwóch sentymentalnych spotkaniach ze Sportingiem Lizbona, na stadionie Alvalade i na Old Trafford; w tym ostatnim United byli już pewni awansu, co nie przeszkodziło Cristiano strzelić niezapomnianego gola z wolnego z ponad trzydziestu metrów, wypracowaną przez siebie techniką – stając przed strzałem w charakterystycznym rozkroku i zakręcając piłkę tak potężnym uderzeniem, że omijając mur futbolówka wpadła do siatki nie do zatrzymania dla bramkarza.

W ostatnim meczu grupowym, przeciwko Romie na wyjeździe, Ferguson wysłał na boisko praktycznie samych rezerwowych, a i tak jego drużyna zdołała zremisować 1:1. W tym sezonie angielskie kluby nie miały sobie równych w Europie – aż trzy zaszły do półfinału Ligi Mistrzów, po drodze odpadł tylko Arsenal, który przegrał w ćwierćfinale z Liverpoolem, który z kolei uległ w półfinale Chelsea Avrama Granta.

United po wyjściu z grupy wyeliminowali Olympique Lyon, po czym znów okazali się w ćwierćfinale lepsi od Romy, wygrywając na wyjeździe 2:0, a na Old Trafford po bramce Carlosa Téveza. Tego ostatniego Ferguson sprowadził z West Ham United, ale okazało się, że prawa do argentyńskiego napastnika zachowała firma jego agenta, Kii Joorabchiana. West Ham, który okłamał władze Premier League w kwestii praw własności zawodnika, został za to srogo ukarany, ale Tévezowi pozwolono grać w Manchesterze United. Argentyńczyk został w klubie do końca sezonu 2008/09. Wtedy Ferguson uznał, że nie jest on wart dwudziestu pięciu milionów funtów, których domagał się Joorabchian, i piłkarz odszedł do Manchesteru City.

W półfinale Ferguson wspólnie z Queirozem odnieśli niezaprzeczalny taktyczny triumf nad Barceloną. Trzydziestotrzyletni Scholes i Carrick zdominowali środek pola, wspomagając przy tym defensywę, osłabioną brakiem Vidicia, w powstrzymaniu Samuela Eto’o i Leo Messiego. Niezmordowany koreański pomocnik, Park Ji-Sung, również spisał się fantastycznie w defensywie i United wywalczyli na Camp Nou bezbramkowy remis. W rewanżu na Old Trafford bramkę na wagę awansu zdobył pięknym uderzeniem z dystansu Scholes, a Ferguson publicznie przyrzekł mu występ w finale w Moskwie. Takie gwarancje byłyby czymś niezwykłym w przypadku każdego trenera, ale już szczególnie dziwnie brzmiały w ustach Fergusona, który nigdy w karierze nie zrobił takiego ukłonu wobec żadnego piłkarza! Jednak Scholes udowodnił w finale, że w pełni sobie na to zasłużył.

Mecz United z Chelsea zaplanowano na sztucznej murawie stadionu Łużniki, co miało się okazać niezwykle istotne dla losów spotkania. Ferguson przebudował drużynę w porównaniu z tą, która wyeliminowała Barcelonę. Do składu wrócił Vidić, trener zostawił w domu Parka, decydując się na lepszego specjalistę od destrukcji, Owena Hargreavesa.

O ile poprzedni finał Ligi Mistrzów z udziałem United – w Barcelonie przeciwko Bayernowi Monachium – rozkręcał się powoli, by skumulować całą energię na niezapomnianą końcówkę, to w Moskwie obie drużyny od samego początku rzuciły się na siebie w zmasowanych atakach. Cristiano Ronaldo bardzo szybko wyczuł, że Michael Essien kiepsko czuje się na nietypowej dla siebie pozycji – prawej obronie. W dwudziestej szóstej minucie prawy obrońca United, Wes Brown, dośrodkował w pole karne, a Ronaldo wpakował piłkę do siatki pięknym strzałem głową.

Chelsea wyrównała tuż przed przerwą, gdy po strzale Essiena piłka odbiła się od Vidicia i spadła do Franka Lamparda, a ten uderzył obok bezradnego Edwina van der Sara, który dodatkowo poślizgnął się na śliskiej nawierzchni. Chelsea zdominowała środek pola i o mało co nie zapewniła sobie zwycięstwa w normalnym czasie gry, ale piłka po strzale Didiera Drogby trafiła w słupek, podobnie jak po uderzeniu Mehmeta Scholla w 1999 roku w Barcelonie. Z kolei John Terry, tak jak wtedy Carsten Jancker, trafił w dogrywce w poprzeczkę.

Jednak cała sympatia, jaką można było żywić do Chelsea, uleciała, gdy doszło do karnych. Przedtem piłkarze „The Blues” wciąż „nurkowali”, próbując wymusić „jedenastkę”, symulowali kontuzje, domagając się kartek dla rywali i napastowali słowackiego sędziego, Luboša Michela. Raz nawet, gdy wybili piłkę poza boisko, bo jednego z ich zawodników dopadły skurcze, domagali się jej oddania! John Terry próbował sprowokować Téveza, a Drogba spoliczkował Vidicia na oczach arbitra, za co dostał czerwoną kartkę.

Tracąc napastnika z Wybrzeża Kości Słoniowej, Chelsea straciła wykonawcę pierwszego karnego. W serii „jedenastek” było 2:2, gdy Petr Čech obronił strzał Ronaldo. Wydawało się, że najlepszy niezaprzeczalnie zawodnik roku w Europie zawali drużynie najważniejsze trofeum na kontynencie. Zwłaszcza że kolejni strzelcy trafiali bezbłędnie: Lampard, Hargreaves, Ashley Cole i rezerwowy United, Nani.

Wtedy do piłki podszedł Terry, żeby przypieczętować zdobycie historycznego Pucharu Europy, ale… poślizgnął się na murawie i strzelił obok słupka. United wrócili do gry. Anderson trafił do siatki, po nim Salomon Kalou i kolejny rezerwowy United, weteran Ryan Giggs. Aż w końcu piłkę ustawił sobie Nicolas Anelka, który wcześniej przebywał na boisku krócej niż kwadrans. Nie chciał wykonywać karnego, ale musiał z powodu czerwonej kartki Drogby i pudła Terry’ego. Van der Sar wyczuł jego intencje i rzucił się w prawą stronę, broniąc strzał Francuza. Terry zalał się łzami. Jedynym zawodnikiem United, który podszedł pocieszyć pogrążonego w desperacji kapitana reprezentacji Anglii, okazał się Gary Neville, dochodzący do zdrowia po przewlekłej kontuzji. Dopiero po tym geście kapitan United pobiegł pod sektor kibiców, by cieszyć się z odzyskania po dziewięciu latach wielkiego europejskiego trofeum. Był to piękny sportowy gest ze strony Neville’a, w podobnym gatunku jak ten, na który Ferguson zdobył się wobec Mourinho po porażce z Porto cztery lata wcześniej, przełykając własne rozczarowanie.

Po meczu sir Alex wielokrotnie podkreślał, że United osiągnęli ten sukces w pięćdziesiątą rocznicę tragedii na lotnisku w Monachium. Bobby Charlton, który przeżył katastrofę, przyjął zdobycie kolejnego Pucharu Europy z charakterystyczną powściągliwością. Stwierdził, że mimo tych wszystkich słupków i poprzeczek, w które trafili piłkarze Chelsea, United Fergusona to prawdziwy i zasłużony zwycięzca.

Zasłona dymna

Finał skończył się dobrze po północy w Moskwie – o 1.34 już w czwartek nad ranem. W piątek Ferguson pojawił się w ośrodku w Carrington i kazał podać dziennikarzom szampana. W rozmowie z miejsca padły pytania o jego przyszłość, czy może nie chce odejść w tak magicznym momencie. Oświadczył, że będzie pracował jeszcze przez dwa lata. „Góra trzy, ale ani dnia dłużej. Nie mam zamiaru być czynnym trenerem po siedemdziesiątce. Zdecydowanie nie! To jest już okres, w którym człowiek musi pomyśleć o czasie dla siebie. Moja żona też robi się starsza z każdym rokiem. To mi daje do myślenia. Zasługuje na to, żebym poświęcał jej więcej czasu. Choć nigdy mi nie wytyka, że nadal tak dużo pracuję, jestem pewien, że pochwaliłaby decyzję o emeryturze”, mówił. Tyle że już to wcześniej słyszeliśmy… „To prawda, ale im starszy się robię, tym bardziej winny czuję się z tego powodu”, odparł.

Później znów wycofał się z deklaracji terminu odejścia, po części zapewne z powodu nieustającej pasji do futbolu („Czuję się silny, nie mam nic do roboty w domu i nadal kocham wygrywać!”), o czym mówił Mourinho, ale być może i po to, żeby powstrzymać swoich piłkarzy przed „wrzuceniem wolnego biegu”, jak to działo się przy poprzedniej okazji.

Wtedy w Carrington, podczas rozmowy z dziennikarzami przy szampanie, wypłynęły też pytania od przyszłość Ronaldo, mimo że rodzina Glazerów deklarowała, iż „prędzej wyślą go na trybuny niż do Madrytu”. „Wierzcie mi, że na pewno nie odejdzie z United w ciągu najbliższych dwóch lat”, powiedział Ferguson o swym klejnocie, który miał jednak utracić już za rok. Niemal wypluwał z siebie nazwę „Realu”, porównując ośrodki treningowe obu klubów – zamknięty Carrington nazwał mianem Colditz[44]. „W Realu na każdy trening przychodzi trzy tysiące cholernych kibiców. Jest tam prasa, są tam stacje telewizyjne. To prawdziwa dżungla”. Ferguson przekonywał nas, że Ronaldo sam wie najlepiej, gdzie mu będzie dobrze. Następnego lata Ronaldo uznał, że lepiej będzie wyglądał cały na biało i rzeczywiście tak ubrany wybiegł z tunelu na podest na murawie stadionu Bernabéu, oklaskiwany przed osiemdziesiąt tysięcy uradowanych kibiców, zostając nowym królem dżungli. I wyglądał na bardzo zadowolonego z tej roli…

Jednak tamtego popołudnia w Carrington mówiło się tylko o wzmocnieniach United – spekulowaliśmy, że Ferguson będzie chciał sprowadzić z Tottenhamu Dymitara Berbatowa, co zresztą się potwierdziło. Alex zapowiedział nam, że drużyna – występująca obecnie na rozbudowanym do siedemdziesięciu sześciu tysięcy miejsc stadionie – będzie grać jeszcze lepiej i skuteczniej, spodziewa się bowiem, że nie tylko Ronaldo utrzyma poziom, ale United będą zyskiwać dzięki dojrzałości Rooneya. Mówił o Waynie z wielką wiarą w jego dojrzałość, przekonując, że podobnie nie pomylił się, stawiając w finale w Moskwie na Hargreavesa: „Po prostu poczułem, że grając przeciwko tak silnej w środku pola Chelsea, muszę zostawić sobie jakąś opcję wzmocnienia środka pomocy Hargreavesem [który rozpoczął mecz na prawej stronie], jeśli będzie tego wymagać sytuacja. I tak właśnie się stało, gdy w drugiej połowie rywale zaczęli dominować i stworzyli kilka okazji. By to zakończyć, wprowadziłem na środek Hargreavesa, spychając Rooneya na prawe skrzydło, choć zdawałem sobie sprawę, że to nie najlepsza pozycja dla niego. Ale też wiedziałem, że w chłopaku nie będzie grama złości, bo nie ma w nim grama samolubności. Wayne to wielki zwycięzca, ale i piłkarz skory do poświęceń, jeśli tylko miałoby to w czymkolwiek pomóc drużynie. Nie dba o indywidualne występy, liczy się dla niego wyłącznie drużyna. Fantastycznie spisuje się w kolektywie. Powiedział mi wręcz: »Boss, w finale Ligi Mistrzów jestem w stanie zagrać nawet na środku obrony, jeśli miałoby to w czymś pomóc. Występowałem czasem na tej pozycji w szkolnej drużynie«. Odparłem na to: »Wayne, ale dziś przeciwko nam zagra Drogba«”.

Ferguson dodał, że fantastyczna postawa Rooneya to skarb i dla klubu, i dla trenera. Pozwoliła ona Wayne’owi wejść w rolę ulubieńca kibiców, „założyć te same buty lidera”, które nosili Cantona i Keane. Kiedy ktoś z nas wspomniał o żonie piłkarza, Coleen, Ferguson odparł interesująco: „To mądra dziewczyna, twardo stąpająca po ziemi. Idealna dla niego”. A nam przypomniała się Victoria Beckham, o której wpływie na męża Alex Ferguson nie miał podobnie dobrego zdania. Z jego słów wyczuć jednak można było, że jest obecnie niezwykle zadowolony z pracy. Musiał myśleć o swojej karierze podobnie jak Ryan Giggs, który stwierdził kiedyś: „Kiedy jesteś młody, myślisz, że ta cudowna kariera nigdy się nie skończy. Ale kiedy robisz się starszy, zaczynasz się cieszyć, że zbliża się linia mety. I wówczas doceniasz każdy udany mecz, starasz się zapamiętać każdy szczęśliwy moment…”.

Nie wszystko układało się jednak po myśli Fergusona, małe problemy go dopadły. Na przykład znów stanął przed koniecznością znalezienia asystenta. Już wiosną Queiroz dostał propozycję objęcia Benfiki Lizbona i Alex przytrzymał go sugestią, że za parę lat mógłby stać się jego następcą na Old Trafford. Queiroz został w klubie, ale później Portugalska Federacja Piłkarska poprosiła go, żeby poprowadził drużynę na mundialu w RPA, czemu już nie był w stanie odmówić. Odszedł, a Ferguson życzył mu powodzenia.

Queiroz, uprzejmy człowiek z wielką pasją do futbolu, powiedział mi, że kiedy Ferguson po raz pierwszy go zatrudniał, przyrównał pracę trenera do mechanika samochodowego dbającego o sportowego Jaguara: „Manchester United to auto tego typu. Musimy dbać, żeby zawsze było na chodzie”. Queiroz starał się jak mógł, co nie przyniosło mu sympatii zawodników. Starzejący się Keane narzekał na jego pomysły taktyczne, inni piłkarze mieli go zaś za utalentowanego, ale obsesyjnego. Jednak Ferguson zawsze był otwarty na jego rady, a wiedzę i umiejętności Portugalczyka cenił tak bardzo, że kilka razy pokreślał, iż uważa Queiroza za swego idealnego następcę. Alex miał w zwyczaju co jakiś czas namaszczać w podobny sposób różnych trenerów na kandydatów do objęcia posady na Old Trafford, kiedy on sam wreszcie ją opuści (np. Steve’a McClarena). Jednak trzy mistrzostwa Anglii i wygrana w finale Ligi Mistrzów w ciągu pięciu lat pracy uczyniła z Queiroza jednego z najbardziej utytułowanych asystentów Fergusona, któremu bystrość Portugalczyka przydała się zwłaszcza w europejskich pucharach.

Gdy odszedł, jego funkcja przypadła staremu zawodnikowi Fergusona, Michaelowi Phelanowi, który nie był już tak przekonujący podczas pomeczowych wywiadów w programie „Match of the Day” (Ferguson nadal bojkotował BBC), ale za to wziął udział w świętowaniu trzeciego tytułu z rzędu. Tamten wyjątkowy, nawet jak na standardy Fergusona sezon zaczął się dla United nie najlepiej, bo bezbramkowym remisem w meczu o Tarczę Wspólnoty z Portsmouth, który pod wodzą jego dobrego przyjaciela, Harry’ego Redknappa, zdobył Puchar Anglii. W środku sezonu United polecieli do Japonii, gdzie wygrali Klubowe Mistrzostwa Świata. Następnie zdobyli Puchar Ligi, w którego finale otoczony zawodnikami rezerw Ronaldo zdołał poprowadzić drużynę do zwycięstwa w karnych nad Tottenhamem, wówczas już pod wodzą Redknappa. W Pucharze Anglii „Czerwone Diabły” zaszły do półfinału, gdzie przegrały z Evertonem. Do końca sezonu United odparli jeszcze atak Liverpoolu na pierwsze miejsce w tabeli i atak Rafy Beníteza na „brudne gierki” Fergusona, a w drugim z rzędu finale Ligi Mistrzów ulegli Barcelonie Pepa Guardioli.

W trakcie sezonu Ferguson pozwolił ogrywać się w drużynie wyjątkowo wielu młodym piłkarzom, z których dwóch – napastnika Fraizera Campbella i obrońcę Richarda Eckersleya – sprzedał do odpowiednio Sunderlandu i Burnley za sześć milionów funtów, dowodząc po raz kolejny, że zawsze znajdzie się popyt na klubowych wychowanków, którzy nie są się w stanie przebić do pierwszej drużyny. Trzech z młodziaków – Rafael, Fabio da Silva i Rodrigo Possebon – pochodziło z Brazylii. Kiko Macheda z Włoch (na co do dziś można usłyszeć narzekania Lazio, które czuje się okradzione z talentu). Zoran Tosić był z Serbii, Ritchie de Laet z Belgii. Jonny Evans, środkowy obrońca z Irlandii Północnej, zachwycił na wypożyczeniu w Sunderlandzie, podobnie jak inny Irlandczyk, pomocnik Darron Gibson, o zimnej krwi i potężnym strzale.

Kilku z nich rzeczywiście nieźle się zapowiadało, ale my, dziennikarze pamiętaliśmy proroctwa wielkości Fergusona pod adresem tak wielu innych zawodników w przeszłości, którzy się nie przebili – jak choćby Luke Chadwick, który miał być następcą Beckhama, ale skończył w klubach niższych lig. Kiedy więc przekonywał, że Danny Welbeck powinien być napastnikiem numer jeden w reprezentacji Anglii Fabio Capello na mundialu w RPA w 2010 roku, mało który z nas brał to na poważnie. Był to jego sposób, żeby dać chłopakom jak największą szansę. A jeśli nie zdołają jej wykorzystać w United, przynajmniej wziąć za nich porządną sumę przy sprzedaży.

Tyrada Rafy

Ostatni sezon Ronaldo na Old Trafford zaczął się od jego nieobecności. Poprzedni był dla niego wyjątkowo długi, zakończyły go zwycięski finał Ligi Mistrzów i mistrzostwa Europy, wrócił dopiero w czwartej kolejce ligowej, wchodząc z ławki w zremisowanym 1:1 spotkaniu z Chelsea w Londynie. Potem zaczął strzelać gole jak nigdy, nawet w najlepszym dla siebie sezonie: osiem w ośmiu ligowych meczach, po czym dostał czerwoną kartkę w wygranych 1:0 derbach z Manchesterem City. W grudniu United odzyskali formę i mieli przed sobą w tabeli już tylko Liverpool, gdy Premier League wstrząsnęło oświadczenie lepiej znane jako „Rafa’s Rant” (Tyrada Rafy), wygłoszone na Anfield przez trenera „The Reds” dziewiątego stycznia.

Benítez odpowiedział na serię wyraźnie przebiegłych skarg Fergusona na pracę sędziów i nie tylko, bo także na niesprawiedliwy dla United kalendarz rozgrywek, który – jego zdaniem – stawiał „Czerwone Diabły” w mniej korzystnej sytuacji niż rywali. Hiszpan spróbował sarkazmu. „Jest jedno dobre wyjście, które naprawi ten zły stan rzeczy – to pan Ferguson powinien osobiście, w swoim biurze, opracować kalendarz rozgrywek i rozesłać nam wszystkim, wówczas nikt nie będzie narzekał…”, stwierdził. Odnosząc się do utyskiwań trenera United na arbitrów przypomniał kampanię FA „Respect” i zapytał: „Jak można mówić o szacunku i co tydzień krytykować sędziów? Nie tylko krytykować. Wiemy doskonale, co się dzieje podczas każdej wizyty na Old Trafford, jak zachowuje się sztab United. Zawsze rozmawiają z arbitrami twarzą w twarz, zawsze odprowadzają ich w przerwie do pokoju sędziów i gadają po drodze, gadają…”. Dokładnie tak jak opowiadał David Elleray, kiedy był szefem kolegium sędziów.

Skłonność Fergusona do gierek psychologicznych przyniosła ten efekt, że nie mógł się już odezwać na temat rywala, żeby nie zostać oskarżonym przez media o kolejną prowokację pod adresem trenera, z którym rywalizował, lub wrogiego klubu. Zaczęło dochodzić do sytuacji absurdalnych. Na przykład na początku sezonu wspomniał, że Chelsea ma o wiele starszą kadrę niż United, co przyniosło mu oskarżenie o prowokacyjne zachowanie, choć w gruncie rzeczy zrobił wyłącznie racjonalną obserwację. Z drugiej strony narzekanie na kalendarz rozgrywek ligowych i wypominanie, że United niesprawiedliwie dostali w pierwszej części sezonu trudniejsze wyjazdy, było nonsensowne i Benítez słusznie je wyśmiał, zauważając, że w takim razie druga część sezonu będzie dla United łatwiejsza, co stawia na straconej pozycji wszystkich ich rywali.

Oskarżenia Fergusona pod adresem sędziów mogłyby się wydać śmieszne, gdyby nie to, że godziły w wiarygodność angielskich arbitrów, powszechnie szanowanych i uznawanych za największych profesjonalistów w Europie. Tyrada Beníteza zawierała jeszcze kilkaset innych słów, między innymi takie: „Jestem zdumiony, że Ferguson zaczął swoje gierki psychologiczne na tak wczesnym etapie sezonu. Być może dlatego, że to Liverpool jest na szczycie tabeli?”.

Trzy tygodnie później, po remisach ze Stoke, Evertonem i Wigan, „The Reds” byli już na miejscu drugim. United nie oddali prowadzenia do końca sezonu, mimo porażki z Liverpoolem 1:4 na Old Trafford w marcu. Fernando Torres zdominował Nemanję Vidicia, który za faul na Hiszpanie dostał czerwoną kartkę, podobnie jak w przegranym 1:2 spotkaniu obu drużyn na Anfield na początku sezonu. United ulegli też 0:2 Fulham w Londynie, gdzie Wayne Rooney był tak sfrustrowany grą kolegów, że kopnął piłką w sędziego, zarabiając drugą żółtą kartkę.

Mistrzostwo Anglii United zapewnili sobie w meczu z Aston Villą, najlepiej grającą na wyjazdach drużyną Premier League w tamtym sezonie, która prowadziła na Old Trafford już 2:0. Gospodarze zdołali jednak wyrównać dzięki golom Ronaldo, a potem Machedy, który wszedł z ławki rezerwowych i pokonał Brada Friedela niesamowitym, podkręconym strzałem dwie minuty przed końcowym gwizdkiem. Spotkanie przypomniało wszystkim występ Steve’a Bruce’a przeciwko Sheffield Wednesday i jego dwa gole w drodze po pierwsze mistrzostwo Anglii Fergusona w 1993 roku.

I to był koniec sezonu. Choć Liverpool Beníteza w jedenastu ostatnich meczach stracił punkty tylko raz – w zremisowanym 4:4 epickim spotkaniu z Arsenalem na Emirates Stadium w Londynie, gdzie Andrei Arszawin zdobył cztery gole, strzelając cztery razy na bramkę – nie zdołał prześcignąć United Fergusona. Czy „The Reds” nie straciliby punktów, gdyby Rafa powstrzymał się przed tyradą? Wyznawcy teorii Nicolo Machiavelliego mieli podobną zagwozdkę jak w 1996 roku po emocjonalnych słowach Kevina Keegana… Kto wie? Na pewno wszystko, co robił Ferguson, przychodziło mu naturalnie.

Pokonany przez Barçę

Mistrzostwo zdobyte w sezonie 2008/09 zasługiwało na tym większe uznanie, że zwycięstwo w Lidze Mistrzów w Moskwie narzuciło United kilka dodatkowych obowiązków: występ w Superpucharze Europy w Monako pod koniec sierpnia, w którym ulegli Zenitowi Sankt Petersburg, co niespecjalnie wzruszyło kibiców klubu, oraz udział w Klubowych Mistrzostwach Świata FIFA, czyli turnieju, który „Czerwone Diabły” zainaugurowały w Brazylii dziewięć lat wcześniej. Ówczesny odbył się w Japonii. Po wygranej 5:3 z Gambą Osaka, United pokonali w finale ekwadorski klub Liga de Quito 1:0, co również nie wzbudziło najmniejszych emocji wśród fanów.

O wiele bardziej liczyła się obrona tytułu z Ligi Mistrzów, czego do dziś nie udało się dokonać żadnemu klubowi w historii. Po wygraniu grupy z Celtikiem Glasgow, Villarrealem i Aalborgiem, Ferguson zmierzył się z drużyną swego przyjaciela Mourinho. Jednak Inter, nowy klub Portugalczyka, okazał się dla United o wiele łatwiejszym wyzwaniem niż jego dawne FC Porto, a nawet obecne, z którym „Czerwne Diabły” spotkały się w ćwierćfinale i awansowały dzięki bramce Ronaldo na Estadio Dragão.

W półfinale ich rywalem był Arsenal, który choć do tego spotkania robił w Europie świetne wrażenie, nie sprostał drużynie Fergusona. W pierwszym meczu na Old Trafford zespół Arsène’a Wengera świetnie się bronił i dzięki wybitnej dyspozycji Manuela Almunii pozwolił gospodarzom jedynie na gola Johna O’Shea. Rewanż na Emirates Stadium okazał się jednak jednostronnym popisem United.

Ronaldo był w wielkiej formie, a jeszcze Ferguson wystawił go na środku ataku, dając ze skrzydeł wsparcie ze strony Park Ji-Sunga i Wayne’a Rooneya, za nimi zaś ustawiając kolejną trójkę piłkarzy – Darrena Fletchera (wówczas o statusie człowieka Fergusona od wielkich meczów), Michaela Carricka i Andersona. Już po siedmiu minutach Park wykorzystał błąd młodego obrońcy Arsenalu, Kierana Gibbsa, który poślizgnął się na murawie, i trafił do siatki. Trzy minuty później Ronaldo podwyższył na 2:0 kapitalnym strzałem z wolnego, wykorzystując spóźnioną interwencję Almunii. I było po wszystkim, ale United woleli się jeszcze upewnić, dobijając rywala po cudownym kontrataku: zaczął i skończył Ronaldo, który najpierw zagrał na środku boiska piętą do Parka, ten podał na lewe skrzydło do Rooneya, a angielski napastnik wyłożył piłkę Portugalczykowi na środek pola karnego.

Mimo to Ferguson schodził po meczu do szatni wściekły i nie chodziło o karnego, wykorzystanego w końcówce przez Robina van Persiego. Arsenal dostał „jedenastkę” za faul Fletchera na Cesku Fàbregasie, którego Szkot zahaczył spóźnionym wślizgiem, gdy Hiszpan sunął na bramkę Edwina van der Sara. Ku przerażeniu Fergusona, sędzia Roberto Rosetti pokazał pomocnikowi United czerwoną kartkę, która przekreślała jego występ w finale w Rzymie przeciwko Barcelonie. Kamera uchwyciła jak Ferguson spogląda w kierunku włoskiego arbitra z mieszaniną niedowierzania i pogardy, ale cała wina spoczywała na Fletcherze, biorąc pod uwagę w jakim momencie meczu zdecydował się na przewinienie.

Jednak dla Parka był to szczęśliwy wieczór. Jak zwykle na pomeczowej konferencji znalazło się kilku dziennikarzy z Korei Południowej. Ich piłkarz zdobył wprawdzie gola, a United awansowali do finału, ale czy trener znów nie szykuje mu rozczarowania, jak przed rokiem, kiedy pominął go w składzie na mecz z Chelsea w Moskwie? „Myślę, że tym razem nie będzie rozczarowany”, odparł Ferguson, drugi raz łamiąc własną zasadę, żeby nie gwarantować piłkarzowi gry, tak jak przed rokiem zrobił to w przypadku Paula Scholesa.

I Park istotnie wybiegł na murawę w Rzymie. Ferguson posłał do boju dokładnie ten sam skład, który pokonał Arsenal na Emirates Stadium, tyle że Giggs zastąpił Fletchera. Barcelona też miała swoje problemy z kontuzjowanymi i zawieszonymi za kartki zawodnikami, co zmusiło Pepa Guardiolę do wystawienia na środku obrony Yaya Touré, zwykle defensywnego pomocnika, który utworzył duet z byłym zawodnikiem United, Gerardem Piqué. Andrés Iniesta, którego gol w doliczonym czasie meczu z Chelsea dał Barçy awans do finału, i Thierry Henry zmagali się z urazami i pewnie gdyby mecz był o mniejszą stawkę, Guardiola by ich oszczędził.

Już w pierwszej minucie Ronaldo uderzył z wolnego na bramkę rywali z takim impetem, że Víctor Valdés ledwo zdołał sparować piłkę; Park próbował dobitki, ale został powstrzymany przez Piqué.

– Gdyby Gerardowi się nie udało, ten mecz wyglądałby zupełnie inaczej – przyznaje po latach Henry. Przez następnych dziewięć minut Barcelona grała wyjątkowo nerwowo. Jej piłkarze popełniali błędy, głupio tracili piłkę, Touré i Carles Puyol nawet zderzyli się ze sobą. – Całe to zamieszanie po rożnym sprawiło, że nie umieliśmy złapać rytmu – opowiada Henry. – United zagrozili nam z rogu i dwóch dośrodkowań. Kiedy drużyna ma poczucie, że szczęśliwie umknęła spod topora, zapomina na chwilę kim jest i co miała grać. To tak jak wtedy, gdy wielki bokser pada na deski. Nie oznacza to jeszcze, że przegra walkę, ale po powstaniu na nogi musi odpocząć przez trzy minuty. Męczy się, dopóki nie usłyszy gongu kończącego rundę. Niestety w futbolu nie ma gongów.

Po dziesięciu minutach los przestał sprzyjać United. Guardiola dokonał znaczącej zmiany taktycznej, przesuwając Samuela Eto’o na prawą stronę, po to, żeby to Leo Messi mógł grać na środku ataku, dzięki czemu dostawał więcej piłek z pomocy od Iniesty. W pewnym momencie mały Hiszpan przebił się ze środka do przodu i zagrał świetną piłkę do Eto’o, a pilnujący Kameruńczyka Vidić wrósł w ziemię, co nie było najlepszą decyzją. Eto’o ukarał go za to, posyłając piłkę pod brzuchem van der Sara.

– W tym momencie uwierzyliśmy, że wygramy ten mecz – opowiada dalej Henry. – Kiedy wychodziliśmy na prowadzenie, rzadko przegrywaliśmy. Szybko strzelona bramka pozwala nam grać w ulubionym stylu. Rywal musi na nas ruszyć, a my go wtedy dobijamy. Jak tylko Andrés czy Xavi przechwytywali piłkę, robiło się niebezpiecznie. Tak właśnie kazał nam grać Guardiola. Powiedział, że bez względu na to, jak potoczą się losy meczu, chce, żebyśmy pokazali nasz barceloński styl: „Chcę, żeby cały świat poznał go i docenił, chcę żeby nasz styl stał się rozpoznawalny”. I to były wszystkie jego słowa przed meczem. Okej, wyjaśnił jeszcze dokładnie założenia taktyczne, ale to były jego jedyne słowa motywacji.

W drugiej połowie Xavi najpierw strzelił z wolnego w słupek, potem zaś sprytnie dośrodkował, Rio Ferdinand zaspał, podobnie jak Vidić w pierwszej części meczu, i piłkę do siatki skierował głową Messi – jeden z najniższych piłkarzy na boisku. W tym momencie Ferguson mógł już tylko pogratulować rywalom zwycięstwa. Gdy piłkarze schodzili z boiska na dekorację, Henry wymienił parę zdań ze swym przyjacielem z kadry Francji, Patrice’em Evrą. „Świetna robota. Zasłużyliście na ten puchar”, powiedział obrońca napastnikowi.

Ferguson też nie szczędził pochwał Guardioli na konferencji prasowej. „To zwycięstwo to wielka zasługa filozofii piłkarskiej, jaką tchnął w ten zespół trener Barcelony”, stwierdził sir Alex. Ofensywna, pełna niezliczonych podań i gry ostrym pressingiem od razu po stracie piłki zyskała Barçy powszechne uznanie w Europie.

– Najważniejsze w naszej grze – jak podkreśla Henry – było to, że na boisku w każdej minucie pracowali wszyscy. Nie tylko jeden czy dwaj, którzy biegli z piłką albo stosowali pressing, wszyscy. Jeśli chcesz zdobywać trofea, nie możesz grać inaczej. Presja, presja, i jeszcze raz presja. A to, uwierzcie mi, jest niezwykle wyczerpujące.

Ferguson na pewno by się z nim zgodził. Nie zająknął się jednak słowem, że piłkarze United byli gorzej przygotowani fizycznie niż zawodnicy Barçy. Nie sformułował takiej tezy. Bowiem, jak powiedział Mourinho, szykował się już do następnego meczu. A los miał wkrótce raz jeszcze spotkać ze sobą United i Barcelonę.

Ronaldo odchodzi, długi rosną

Na początku 2010 roku okazało się, że dług Manchesteru United rozrósł się do rozmiarów ponad siedmiuset milionów funtów i budżet transferowy Fergusona został znacznie ograniczony, żeby pokryć rachunki Glazerów. Trybuny Old Trafford zmieniły się w jedną wielką trybunę protestacyjną, nad którą powiewał baner „Love United, Hate Glazers” (Kocham United, nienawidzę Glazerów), a część kibiców odrzuciła nawet charakterystyczne czerwone barwy, zmieniając je na zielono-złote, w jakich w latach 1878–1902 występowała drużyna Newton Heath, z której narodził się Manchester United. Szaliki w starych barwach stały się powszechne na trybunach. A grupa bogatych i wpływowych kibiców, znana jako Red Knights (Czerwoni Rycerze), pod przywództwem Jima O’Neilla – szefa departamentu globalnych badań ekonomicznych w Goldman Sachs i oddanego fana United, który w połowie lat dziewięćdziesiątych był nawet w zarządzie klubu – próbowała wykupić udziały Glazerów.

Ferguson był zaprzyjaźniony z O’Neillem, usilnie i do tego publicznie wspierał jednak Glazerów. Jeśli nawet, podobnie jak większość kibiców, uważał działania nowych właścicieli za złe dla klubu, to górę nad krytyką brała wdzięczność za to, że w swoim czasie uwolnili United od poprzednich właścicieli, Magniera i McManusa. Swój najsłynniejszy pean na ich cześć wygłosił w szczególnym momencie, tuż po triumfie nad Chelsea w finale Ligi Mistrzów w Moskwie w 2008 roku. Trzydzieści sześć godzin po dramatycznej serii „jedenastek” na stadionie Łużniki, już wyluzowany w ośrodku Carrington, po rozdysponowaniu lampek szampana wśród obecnych dziennikarzy, stwierdził, że Glazerowie udowodnili, iż mają „jaja”, bo obiecali mu, że nie dopuszczą do odejścia Cristiano Ronaldo do Realu Madryt przez najbliższe dwa sezony, a może i dłużej. Obietnice te okazały się nie mieć pokrycia, ale osiemdziesiąt jeden milionów funtów[45], zaoferowane rok później przez „Królewskich”, było propozycją nie do odrzucenia.

Dotąd to United bili transferowe rekordy, a Ferguson zawsze występował w roli kupca; teraz kupującym był Real, którego Ferguson zdążył znienawidzić, bo uznał, że traktuje jego klub niemal jak swoją filię. Wciąż miał pretensje do Hiszpanów za wyrwanie z United Beckhama, którego mimo konfliktu wcale nie zamierzał sprzedawać. Zapytałem o to piłkarza cztery lata później, na otwarciu David Beckham Academy we wschodnim Londynie, kiedy spotkaliśmy się dzień po porażce z Chorwacją, przekreślającej szanse reprezentacji Anglii na wyjazd na Euro 2008. Ciekawiło mnie, czy mógł wówczas zostać i nadal grać w United.

– Jestem przekonany, że gdybym wówczas został, to do dziś byłbym zawodnikiem United. Ale to nie do mnie należała decyzja, nie ja byłem menedżerem – odparł trzydziestodwuletni wygnaniec, który był wówczas zawodnikiem LA Galaxy. – Właśnie przeczytałem autobiografię Bobby’ego Charltona i to co w niej jest o moim odejściu z United, wydało mi się niezwykle ciekawe. Napisał, że odszedłem mimo wspaniałej oferty przedłużenia kontraktu. Cóż, nikt nie przedstawił mi wtedy ani bajecznej, ani szczodrej oferty, ani w ogóle żadnego kontraktu. Może jacyś ludzie, o których nie wiem, ukryli ją przede mną? – stwierdził Beckham.

Zapytałem, czy zostałby, gdyby taka oferta zostałaby mu jednak przedstawiona. David spojrzał na mnie miażdżącym wzrokiem.

– Grałbym dla Manchesteru United nawet za darmo – odparł.

Tak więc Beckham odszedł, ponieważ Ferguson tego chciał. Szkot nie protestował też, gdy do Realu przechodził jego superstrzelec, Ruud van Nistelrooy; przecieki z szatni Old Trafford sugerowały, że Holender popadł w konflikt z Cristiano Ronaldo, a trener wziął stronę tego drugiego. Ani Ferguson, ani kibice nie rozpaczali też, że na Bernabéu przeniósł się Gabriel Heinze, ponieważ na lewej obronie w miejscu Argentyńczyka o wiele lepiej spisywał się sprowadzony z AS Monaco Patrice Evra.

Jednak z Ronaldo było inaczej. Cristiano był najważniejszym piłkarzem w ówczesnej kadrze Fergusona. Był dla drużyny nawet bardziej istotny niż przed laty Gordon Strachan dla Aberdeenu. I podobnie jak gra w Aberdeenie przestała w pewnym momencie sprawiać satysfakcję Strachanowi, podobnie i Ronaldo „stracił serce do gry dla United”. Po odejściu Portugalczyka do Realu, Ferguson zastąpił go na prawej stronie Antonio Valencią – szybkim, potrafiącym grać szeroko piłkarzem z Ekwadoru, który zrobił na nim świetne wrażenie grą w Wigan Athletic. I nie wypowiedział słowa pretensji do Glazerów, że zachowali dla siebie sześćdziesiąt pięć milionów różnicy z obu transferów, zamiast przeznaczyć je na kolejne wzmocnienia.

Połowę z tego musieliby wydać na Carlosa Téveza, by doprowadzić do definitywnego transferu wypożyczonego z West Ham United piłkarza, do którego prawa zachował jego agent, Kia Joorabchian. Po ostatnim, zakończonym bez bramek spotkaniu sezonu z Arsenalem, którym United przypieczętowali kolejny tytuł, wydawało się, że umowa dojdzie do skutku, ku uciesze trybun Old Traford. Gdy jednak zdjęty z boiska w sześćdziesiątej siódmej minucie Tévez – przy wielkiej owacji trybun i okrzykach „Fergie, Fergie, sign him up!” (Podpisz z nim kontrakt) – przebiegł rundę wokół boiska, dziękując klaskaniem kibicom, stało się jasne, że swą przyszłość widzi gdzie indziej. Daleko nie odszedł – na drugi koniec miasta, do Manchesteru City. Ferguson twierdził, że próbował zatrzymać Argentyńczyka, składając mu ofertę, ale Tévez, podobnie jak Beckham, zaprzeczył, by dotarła do niego jakakolwiek nowa umowa. Jednak, mimo że United nie musieli za niego płacić milionów Joorabchianowi, w kasie wcale nie przybyło pieniędzy na transfery, ponieważ budżet drenowały odsetki od długów Glazerów. Ferguson musiał się więc zadowolić pozyskaniem bezrobotnego Michaela Owena, ofiary nieustannie nawracających kontuzji.

Alex sprowadził także młodego, obiecującego francuskiego pomocnika, Gabriela Obertana, za trzy miliony funtów, oraz napastnika z Senegalu, Mame Birama Dioufa, za cztery miliony. W tym czasie podano do publicznej wiadomości, że z wypracowanego przez United w ubiegłym sezonie zysku w wysokości siedemdziesięciu dwóch milionów funtów aż sześćdziesiąt dziewięć milionów zostanie przeznaczonych na obsługę długu. Kibice United, mimo że zadowoleni z wyników sportowych drużyny, nie przerwali anty-Glazerowskich protestów i regularnie znieważali amerykańskich właścicieli, a tuż przed meczem ostatniej kolejki przeciwko Stoke odpalili przed Old Trafford świece dymne. Jednak Ferguson nie porzucił pro-Glazerowskich sentymentów. Powtórzył wówczas podobne słowa do wypowiedzianych w Carrington po sukcesie w Lidze Mistrzów: „Te wszystkie zarzuty to bzdura. Oni są wspaniałymi właścicielami. Wszystkie przejęcia wiążą się z długami. Myślicie, że gdybym chciał przejąć firmę Marks & Spencer za trzy miliardy, to wyjąłbym pieniądze spod podłogi? Nie, poszedłbym po kredyt do Bank of Scotland”. Kilka miesięcy po tej niefortunnej analogii Royal Bank of Scotland został uratowany rządowymi pieniędzmi przed upadkiem w konsekwencji załamania globalnego systemu finansowego.

Z powodu swych wielkich zasług dla United Ferguson nigdy nie został pociągnięty do odpowiedzialności za rolę, jaką odegrał przy przejęciu klubu przez Glazerów i okazywanie nieustannego poparcia niechcianym właścicielom. Fani nigdy mu nie wypomnieli, że to pośrednio dzięki jego zabiegom do klubu trafili obaj Irlandczycy, a potem Amerykanie. Kibice mogli jedynie śledzić z niepokojem rozwój wypadków: zamianę długów na obligacje, co pozwoliło Glazerom na dalszy drenaż pieniędzy z klubowej kasy, i zwiększenie płynności finansowej poprzez sprzedaż lub leasing Old Trafford i/lub ośrodka Carrington. A mimo to władze klubu insynuowały – za pośrednictwem Davida Gilla i rzeczników Glazerów – że jeśli tylko Ferguson chce, to może sprowadzić do klubu wielkie nazwiska za wielkie pieniądze. A kiedy trener też przyłączył się do tego chóru, szanowany dziennikarz sportowy David Conn nie wytrzymał i wygarnął na łamach swego „Guardiana”: „Wyobraźcie sobie, jak United wyglądaliby bez długów Glazerów. Jak potężni i niedościgli byliby dla europejskich rywali, gdyby nie doszło do przejęcia klubu i konieczności spłacania ich gigantycznego kredytu. Trzy mistrzostwa Anglii i zwycięstwo w Lidze Mistrzów od 2008 roku przyniosły w sumie dochód w wysokości dwustu siedemdziesięciu ośmiu milionów funtów, z czego dziewięćdziesiąt jeden milionów było czystym zyskiem. Do tego osiemdziesiąt jeden milionów funtów z samego tylko transferu Ronaldo do Realu Madryt. Czy w takich okolicznościach, bez długów na karku, trener stojący w obliczu ostatnich sezonów w karierze ściboliłby pieniądze na sprowadzenie do klubu porządnych piłkarzy albo choćby zaspokojenie żądań gwiazd, by te nie odchodziły? Czy taki trener dopuściłby do odejścia Ronaldo i Carlosa Téveza, sprawiając, że cała siła ofensywna klubu stała się zależna od jednego zawodnika, Wayne’a Rooneya?”.

Ferguson rzeczywiście „ścibolił” na wzmocnienia. Tak jakby w przeszłości zawsze żałował pieniędzy na piłkarzy i nigdy nie bił transferowych rekordów. Teraz, przez pięć lat od przejęcia klubu przez Glazerów, wydał na nowe twarze zaledwie trzydzieści dwa miliony czterysta tysięcy funtów, czyli mniej niż sześć i pół miliona w sezonie. Mimo to przekonywał, że nie ma to nic wspólnego z Glazerami czy Davidem Gillem. „Po prostu nie mam zamiaru wydawać pięćdziesięciu milionów funtów na napastnika, który nie jest tego warty. Gdybym tylko chciał, z łatwością mógłbym wydać wszystkie pieniądze z transferu Ronaldo, ale nie chciałem”, mówił. Twierdził też, że woli zaczekać aż znajdzie piłkarza, którego cena będzie odpowiadać jego wartości. I trzeba przyznać, że słaby pierwszy sezon Karima Benzemy w Real Madryt pokazał, iż to Ferguson miał słuszność, odmawiając zapłacenia za francuskiego napastnika Olympique Lyon żądanych trzydziestu pięciu milionów funtów.

Pod koniec sezonu 2009/10 sir Alex po raz kolejny wyraził publicznie pogardę dla przepłaconych gwiazdek, które agenci usiłują wcisnąć mu do klubu: „Dzwonią do szefa skautów United i zachęcają, deklarując, że ich klient zgodzi się na obniżkę rocznych zarobków z dziesięciu milionów funtów do ośmiu. Och, doprawdy? A to łaskawca, rany boskie! Czyli zgadza się zarobić przez cztery lata zaledwie czterdzieści dwa milionów funtów zamiast pięćdziesięciu. Pomyślcie tylko: klub sprowadza zawodnika za czterdzieści kilka milionów i jeszcze musi płacić mu drugie tyle! Czyli pięć lat jego gry kosztuje klub ponad osiemdziesiąt milionów – przecież to śmieszne!”.

Stwierdził też, że byłby w stanie zapłacić sześćdziesiąt milionów tylko za jednego piłkarza na świecie – Ronaldo – i to w każdej chwili, kiedy tylko byłaby możliwosć sprowadzenia go z powrotem na Old Trafford. Bronił też swej decyzji o zatrudnieniu Owena. „To zawodnik lubiany przez innych piłkarzy, doszedłem do wniosku, że gdyby strzelił dla nas z piętnaście goli w sezonie, byłby to opłacalny interes. Niestety, szybko złapał kontuzję w meczu Pucharu Ligi na koszmarnej murawie”, stwierdził. Niestety, nikt nie zapytał Fergusona, dlaczego wiedząc, jak zła jest nawierzchnia na nowym stadionie Wembley, wystawił tak często odnoszącego kontuzje Owena w pierwszym składzie… I na koniec zapewnił jeszcze, że kiedy będzie trzeba, wyłoży na stół wielkie pieniądze.

W trakcie sezonu sprowadził Chrisa Smallinga, młodego obrońcę Fulham, płacąc dziesięć milionów; Javiera Hernándeza, młodego napastnika z Meksyku, który kosztował siedem milionów, i Dioufa. „Wydałem dwadzieścia milionów funtów na trzech młodych, obiecujących piłkarzy, którzy z czasem jeszcze się rozwiną i będą znacznie lepsi. Glazerowie dali mi na nich dwadzieścia milionów i wierzcie mi, że nie odmówiliby mi, gdybym poprosił o więcej. Nigdy nie odmawiali, przypomnijcie sobie transfer Dymitara Berbatowa. Nie krytykuję ich więc, bo nie zasłużyli na krytykę”, podkreślił. Jednak wszelkich dywagacji na temat długów właścicieli mądrze uniknął i w efekcie dziewiątego maja po ostatnim meczu sezonu ze Stoke jak zwykle dostał od kibiców ciepłe owacje.

Dziecięce podskoki

Jedynym trofeum, które United zdobyli w tym sezonie, był Puchar Ligi Angielskiej, po wygranym na Wembley finale z Aston Villą. W lidze na drodze do rekordowego czwartego mistrzostwa z rzędu i dziewiętnastego w historii stanęła „Czerwonym Diabłom” Chelsea. Nie pomogła wyjazdowa wygrana 4:0 ze Stoke w ostatniej kolejce – United potrzebowali jeszcze, żeby „The Blues” stracili punkty. Tymczasem kibice Stoke radośnie odliczali z trybun każdego z ośmiu goli, jakie Chelsea wbijała Wigan Athletic na swoim Stamford Bridge.

Jeszcze większą frustrację przeżył jednak Ferguson w europejskich pucharach. W tamtym roku trener United zachowywał się wręcz karykaturalnie, nieustannie obwiniając sędziów za kolejne porażki drużyny, ale po wyeliminowaniu z Ligi Mistrzów przez Bayern Monachium przeszedł samego siebie. Zarzucił rywalom, że „w typowy dla Niemców sposób” wymusili na arbitrze wyrzucenie z boiska młodego obrońcy mistrzów Anglii, Rafaela da Silvy. Tymczasem nie dość, że w rzeczywistości Brazylijczyk dostał w pełni zasłużoną drugą żółtą kartkę, to jeszcze żaden niemiecki piłkarz w żaden sposób nie był zaangażowany w jego karę! W telewizyjnym wywiadzie tuż po meczu Fergsuon dał się całkowicie ponieść emocjom i, żując z wściekłością gumę, posłużył się oklepanym stereotypem narodowościowym, po które zdarzało mu sięgać już wcześniej. Choćby wówczas, gdy stwierdził: „Kiedy Włosi przynoszą mi spaghetti, zawsze zaglądam pod sos, żeby się upewnić”.

Z powodu ćwierćfinałowej porażki z Bayernem Ferguson nie mógł spełnić obietnicy danej przyjacielowi. Pod koniec rundy grupowej Ligi Mistrzów, gdy United byli już pewni awansu, José Mourinho odebrał esemesa w ośrodku Interu pod Mediolanem. Wiadomość pochodziła od Fergusona, a trener zakończył ją post scriptum: „Do zobaczenia w maju w Madrycie!”. Okazało się jednak, że przepiękny strzał z woleja Arjena Robbena na Old Trafford wyeliminował z rozgrywek United i z obu trenerów tylko Mourinho ze swoim Interem zdołał się pojawić w finale na Santiago Bernabéu, eliminując po drodze Chelsea i Barcelonę. Jego finałowym przeciwnikiem okazał się być nie Ferguson, ale dawny mentor z Camp Nou, Holender Louis van Gaal. Alex nie krył frustracji z tego powodu. Cały tydzień przed finałem narzekał, że nie ma w nim United. I od pierwszego meczu nowego sezonu, czyli ligowej porażki 0:1 z Burnley – który ku radości jego zagorzałego kibica, Alastaira Campbella, awansował do Premier League – zaczął wygarniać do arbitrów niczym z karabinu maszynowego.

I tak sędzia Alan Wiley – prowadzący mecz United z Sunderlandem Steve’a Bruce’a, w którym „Czerwone Diabły” zagrały przeraźliwie słabo i szczęśliwie zremisowały 2:2 na Old Trafford – miał być według Fergusona przykładem na „stale pogarszającą się kondycję arbitrów Premier League” (co było wyjątkowo śmiesznym zarzutem, bo jak pokazały statystyki, Wiley przebiegł podczas meczu więcej kilometrów niż czterech piłkarzy Fergusona i trzech Bruce’a).

Chrisa Foya zwymyślał za to, że ten doliczył zaledwie sześć minut do meczu Pucharu Anglii, w którym Leeds United, reprezentujący wówczas zaledwie trzecią ligę (League One), wygrał na Old Trafford 1:0 (były sędzia Graham Poll wyjaśnił wówczas Fergusonowi na łamach gazet, dlaczego się myli).

Wreszcie, po wyjazdowym remisie 1:1 z Birmingham, Ferguson „ustrzelił hat-tricka” w atakach na sędziów. „Obserwowałem pracę Marka Clattenburga przez dłuższy okres i nie przypominam sobie, żeby wyrzucił kogoś z boiska za drobniejsze przewinienie”, oświadczył tonem członka Politbiura, który naczytał się za dużo „Prawdy”, albo (żeby być bardziej dosłownym) menedżera Manchesteru United, który naoglądał się zbyt dużo MUTV. Tymczasem powtórki wideo przekonywały, że Darren Fletcher – bo to jego wyrzucenie miał na myśli – obie żółte kartki dostał absolutnie zasłużenie. Ferguson przesadził w tym wypadku nawet jak na własne standardy. Linia między obelgą a gierką psychologiczną została przekroczona.

United grali wówczas nieobliczalnie. Zmagali się z wyjątkowo długą listą kontuzjowanych i w lidze radzili sobie jeszcze całkiem dobrze, ale występy w środku tygodnia w Lidze Mistrzów okazały się zbyt wielkim obciążeniem dla skąpego składu. W październiku drużyna po kiepskiej grze przegrała z Liverpoolem, w listopadzie nie sprostała Chelsea na wyjeździe, a potem zaczął się zakręcony grudzień, w którym przegrała z Aston Villą i Fulham. Nastroje na Old Trafford polepszyły się dopiero po wyeliminowaniu w półfinale Pucharu Ligi „hałaśliwych sąsiadów”, czyli Manchesteru City, z ich nową, jaśniejącą gwiazdą, Carlosem Tevezem. Trener był po zwycięstwie tak zachwycony, że, jak wspominał Patrice Evra: „Sir Alex podskakiwał po meczu w górę jak małe dziecko. Ktoś, kto by go nie znał, mógłby pomyśleć, że właśnie wygrał swój pierwszy mecz!”.

To, że w trenerze znów zapłonął dawny ogień, zapał i pasja, podkreślał także Wayne Rooney: „Bywają dni, w których nie masz ochoty natknąć się na trenera. Czasem nawet po wygranych meczach po 2:0 czy 3:0 siedzimy w szatni uśmiechnięci i zadowoleni z siebie, że zagraliśmy tak dobrze, a tu on wpada i zaczyna się jazda. Patrzymy po sobie, zastanawiając się, co do cholery, zrobiliśmy źle. Ale on już taki jest – perfekcjonista”.

Jednak nawet z Rooneyem w fenomenalnej formie, niezmordowanie uzupełniającym lukę po stracie Téveza, a zwłaszcza Ronaldo, który zdobył w sezonie rekordowe trzydzieści cztery gole we wszystkich rozgrywkach, reszcie drużyny zabrakło perfekcji. W kwietniu Chelsea przyjechała na Old Trafford, wypoczęta po szybkim odpadnięciu z Ligi Mistrzów, wyeliminowana przez Inter Mourinho. Tymczasem United czuli w nogach środowy, trudny mecz w Monachium. Goście byli wyraźnie lepsi i zasłużenie zdobyli trzy punkty, mimo że jedyny gol Didiera Drogby padł ze spalonego. Porażka przypieczętowała odzyskanie mistrzostwa Anglii przez „The Blues” w pierwszym sezonie pod wodzą Carlo Ancelottiego, co łaskawie przyznał Ferguson.

Piłkarzem Roku w Anglii został jednak Rooney. Ferguson towarzyszył swojej gwieździe podczas uroczystego obiadu, zorganizowanego przez Stowarzyszenie Dziennikarzy Piłkarskich (Football Writers’Association) i po wygłoszeniu laudacji na cześć napastnika zasiadł na scenie obok niego, by przysłuchiwać się jak przepytuje go reporter telewizji Sky, Jeff Stelling, a zwłaszcza łowiąc słowa piłkarza o jego trenerze. Rooney opowiedział, że na początku sezonu Ferguson poprosił go, by spróbował strzelać więcej goli głową. „Odparłem, że przecież w poprzednim sezonie to ja głównie dośrodkowywałem piłki w pole karne i zapytałem czy chce, żebym biegł odbierać własne dośrodkowania”, powiedział Wayne. Publiczność zgromadzona na gali parsknęła rechotem, a Ferguson z dużym trudem przywołał na twarz coś w rodzaju uśmiechu.

Jeszcze mniej do śmiechu było mu, gdy na Old Trafford powrócił David Beckham, który przyjechał z AC Milan na marcowy mecz w Lidze Mistrzów tuż przed zerwaniem ścięgna Achillesa, które wykluczyło kapitana reprezentacji Anglii z udziału w mistrzostwach świata w RPA. Beckham mówił o Fergusonie przed meczem z niezwykłą serdecznością, nazywając go wręcz „autorytetem na miarę ojca”. Gdy jednak po spotkaniu pierwszym pytaniem do trenera była prośba o ocenę powrotu Beckhama, ten mocno się zirytował i wypalił z sarkazmem: „Przecież to były tylko trzy sekundy, do jasnej cholery!”. Beckham rzeczywiście wszedł na boisko jako rezerwowy, jego Milan uległ aż 0:4, a piłkarz opuszczał murawę Old Trafford w zielono-złotym szaliku, który podarował mu jeden z legionu protestujących kibiców. Później poczuł się zmuszony wyjaśnić, że przyjęcie szalika nie było z jego strony żadną demonstracją.

W sumie jednak wszystko potoczyło się tak, jak Ferguson by sobie tego życzył. Przeszłość była przeszłością. Mimo rozczarowującej porażki z Bayernem, którą Ferguson nazwał „parodystyczną”, United czekały kolejne wyzwania oraz zwycięstwa i to już w najbliższym sezonie.

DZIEDZICTWO

„Nie dziś, ale jutro”

Większość trenerów uznałaby sezon 2009/10 w wykonaniu United za w miarę udany. Jednak Ferguson przyzwyczaił się już do zdobywania ważniejszych trofeów niż Puchar Ligi Angielskiej, więc na wakacje udał się w poczuciu niedosytu. W istocie nic, co jego piłkarze osiągnęli w tamtym sezonie, nie zostanie mu zapamiętane bardziej niż jego własna, elokwentna mowa na cześć sir Bobby’ego Robsona, wygłoszona w katedrze w Durham podczas pogrzebu ukochanego przez Anglików byłego trenera reprezentacji dwudziestego pierwszego września 2009 roku.

Przemawiając jak zwykle bez notatek, uchwycił całą istotę trenerskiej kariery Robsona: „Bobby nigdy nie stracił wielkiego entuzjazmu do futbolu. Ten entuzjazm to coś niezwykle trudnego do opisania – mają go tylko wyjątkowe osoby”, mówił. Ujawnił, że Robson miał w swoim czasie spory wpływ na jego decyzję, żeby kontynuować pracę na Old Trafford. Zapytał go: „Nie masz chyba zamiaru odchodzić na emeryturę, co?” i zrobił to tonem zostawiającym tylko jedną możliwą odpowiedź. „Wielokrotnie mnie inspirował”, mówił Ferguson. Przypomniał, jak w 1981 roku jego Aberdeen wyeliminował broniące Pucharu UEFA Ipswich Town. „Na pożegnanie Robson ze swoją wielką klasą życzył mi sukcesu: »Idź i wygraj te rozgrywki! Każdy, kto pobił moje Ipswich, musi wygrać ten cholerny Puchar«”.

Po dramatycznej wygranej 4:3 z Manchesterem City na Old Trafford Ferguson znów poczuł się zwycięzcą. Kilka tygodni później United ponieśli jednak rozczarowującą porażkę z Liverpoolem, więc kiedy jechali do Londynu na mecz z prowadzącą w tabeli Chelsea, nikt z nas, dziennikarzy, nie był w stanie przywołać w gazetowych zapowiedziach podobnej sytuacji, w której „Czerwone Diabły” byłyby tak mizernym faworytem w starciu z którymś ze swych rywali z „wielkiej czwórki”.

A mi w głowie cały czas brzmiała piosenka My Back Pages. Bob Dylan napisał ją w 1964 roku, gdy Ferguson właśnie porzucał zawód tokarza na rzecz zawodowego kontraktu w Dunfermline i z całą pewnością słuchał wówczas Sinatry i „tego okropnego kolesia z Glasgow”, o którym wspominał Gordon Strachan, a nie poetyckiego Dylana. A jednak kilka strof idealnie podsumowywało futbolowe dokonania Fergusona. Zacytowałem je więc w „Timesie”: „Ach, ale byłem wówczas znacznie starszy, dziś jestem młodszy niż wtedy”.

Zdecydowanie starzej wyglądał w maju 2005 roku, gdy Chelsea przyjechała na Old Trafford, pewna już pierwszego tytułu pod wodzą Mourinho, i dla zabawy pokonała gospodarzy 3:1, sprawiając, że pół stadionu opustoszało na długo przed tym, gdy Ferguson dołączył do swoich zawodników robiących rundkę honorową wokół murawy na zakończenie sezonu. Fergusonowi brakowało wówczas osiemnastu miesięcy do osiągnięcia statusu emeryta – kuśtykając za zawodnikami, wyglądał jakby rzeczywiście miał się stać jednym z emerytów.

Cztery i pół roku później w dniu kolejnego meczu z Chelsea wyglądał o wiele młodziej. Widać to było po wigorze, z jakim żartował na rozgrzewce z Rooneyem. Między tamtą nieszczęsną rundą wzdłuż trybun Old Trafford a porankiem na Stamford Bridge w maju 2009 roku zdobył trzy mistrzostwa Anglii i ponownie wygrał Ligę Mistrzów. Jednak o wiele cenniejszym darem od trofeów, które dał w tym czasie klubowi, był kwas dezoksyrybonukleinowy. Ferguson użył jego powszechniejszej nazwy – DNA – gdy opowiadał o sukcesie United, którzy przegrywali już z CSKA Moskwa 1:3, ale odrobili stratę i awansowali do fazy pucharowej Ligi Mistrzów. Chodziło o zwycięskie DNA United, coś nie do podrobienia.

Uderzyło mnie wówczas, że Fergusonowi udało się wskrzesić, a nawet wzmocnić ducha sir Matta Busby’ego. I tak jak Busby przeżył katastrofę w Monachium i odbudował wielkość United, tak Ferguson również przywrócił klubowi świetność i pozostawił po sobie własne dziedzictwo. Znów w dużej mierze dzięki pomocy sir Bobby’ego Charltona, najbardziej czcigodnego z „Dzieci Busby’ego” i jednego z nielicznych, którzy mieli prawo przekazać dziedzictwo legendarnego trenera. To dlatego każdy, komu dobro United leżało na sercu, wpadał w panikę na samą myśl, że Ferguson przyjdzie w końcu do zarządu i powie: „Kończę, czas odejść na emeryturę”.

Przypomniała mi się nasza rozmowa z 1992 roku, kiedy nie zdążył jeszcze zdobyć z United żadnego mistrzostwa. W ośrodku The Cliff oferował wówczas dziennikarzom dziesięciominutowy wywiad, o ile przybyło się wczesnym porankiem, zanim zjawili się zawodnicy i pozostali członkowie sztabu, i zaczynali dobijać się do drzwi po pierwsze tego dnia wskazówki. Spytałem go wówczas o dziedzictwo, a on, o dziwo, miał przygotowaną precyzyjną odpowiedź.

– W całej historii angielskiego futbolu tylko jednemu klubowi udało się utrzymać pasmo sukcesów nieprzerwanie przez dwie generacje piłkarzy – stwierdził, mając na myśli Liverpool. – Oczywiście nie to będzie moją misją, bo w najlepszym razie utrzymam się w klubie przez sześć czy siedem lat, a i to tylko, jeśli odniosę sukces. Staram się być realistą. Ale cokolwiek bym zrobił, muszę zostawić po sobie solidny fundament, żeby dało się na nim kontynuować sukcesy. Wielka praca, jaką wykonujemy teraz w klubie, nie jest obliczona na dziś, ale na jutro”.

Jak się okazało, owo „jutro” także należało do Fergusona. I „pojutrze” też…

Miał wówczas precyzyjną wizję tego, co wydarzy się po jego odejściu.

– Przejęcie po mnie schedy będzie słodkie dla mego następcy – stwierdził. Miał na myśli doskonały sztab szkoleniowy i piłkarzy, jacy będą na miejscu, co pozwoli na kontynuację sukcesu. – Doprowadzenie do takiego stanu to obecnie moje kluczowe zadanie – dodał.

W tamtym momencie w 1992 roku pracował też nad tym, żeby wygrać walkę o tytuł z Leeds, ale udało mu się to dopiero w kolejnym sezonie, po dalszej przebudowie drużyny. Cały czas jego priorytetem było jednak, żeby United po jego odejściu nie przeżyli podobnej traumy jak Celtic Glasgow po odejściu Jocka Steina.

Herosi

Stein wywarł olbrzymi wpływ na uformowanie się menedżerskiego stylu Fergusona. Kolejną taką osobą był Scot Symon.

– Pracowałem z nim zaledwie przez cztery miesiące, ale w tym czasie zdążyłem się nauczyć, co to znaczy być silnym menedżerem. Zwłaszcza media miały z nim wielkie utrapienie. Trochę jak sir Alf Ramsey, nigdy byście się nim nie znudzili. Ale Scot Symon świetnie znał się na futbolu. Jako trener wygrał z East Fife Puchar Ligi i doszedł do finału Pucharu Szkocji w sezonie 1949/50 i nawet wymyślił ustawienie 4-2-4, którym słynna reprezentacja Węgier zaczęła grać dopiero parę lat później. Pamiętam, że wezwał zawodników i powiedział im: „Będziemy grać systemem 4-2-4. Tylko nikomu pary z ust, wiecie jaka jest prasa”. East Fife to była bardzo dobra drużyna, a Scot Symon był doskonałym taktykiem. Kiedy wchodził do szatni, wszyscy piłkarze natychmiast milkli. Cieszył się ogromnym szacunkiem – opowiada Ferguson.

Z kolei Stein nauczył go specyficznego podejścia do zawodu.

– Żałuję, że nie pracowałem dłużej z Jockiem. On miał zawsze wszystko dokładnie podsumowane. Wiedział wszystko o wszystkich. Znał każdą słabość wszystkich ludzi w branży, nawet dziennikarzy. „O, już są”, mówił, wchodząc do nabitej sali konferencyjnej. Był w stanie wszystko kontrolować, bo o wszystkim wiedział. Ludzie zbiegali do niego z informacjami, a on siedział jak jakiś wielki Budda, słuchał i wyciągał wnioski. „Co tam się wydarzyło dzisiaj, synu?”, rzucał do telefonu. Zdarzało mu się dzwonić do mnie w sobotnie wieczory. „Wiem, że byłeś na meczu, co tam ciekawego widziałeś?”, pytał, a ty czułeś się zobligowany, żeby mu o wszystkim opowiedzieć. Zaś gdybyś skłamał, natychmiast by o tym wiedział – mówi Ferguson.

Obu trenerów połączyła namiętność do hazardu.

– Alex zawsze lubił obstawiać i Jock tak samo. Może dzięki temu podczas meczów byli gotowi iść na dużo większe ryzyko niż my, pozostali szkoleniowcy – mówi Bobby Seith, dawny trener Fergusona z Rangersów.

On sam tak to ujął, wyjaśniając, czemu w kluczowym momencie meczu z Aston Villą w 2009 roku wprowadził nastoletniego Machedę, a ten zapewnił drużynie zwycięstwo 3:2.

– Ryzyko… Na nim zbudowany jest sukces tego klubu.

Seith wspomina również o tym, że Stein także lubował się w gierkach psychologicznych.

– Jock uprawiał je przez cały czas. Dobrym przykładem jest to, co zrobił przed finałem Pucharu Europy w 1967 roku. Obie drużyny wyszły na murawę przyjrzeć się z bliska Stadionowi Narodowemu w Lizbonie, na którym miał być rozegrany finałowy mecz. Trenerem Interu był słynny Helenio Herrera. Jock całkiem świadomie zaangażował się w dyskusję z Włochem na oczach swoich piłkarzy, tak żeby dobrze słyszeli. Herrera był wówczas traktowany jak „Bóg futbolu”, a Jock chciał wysłać zawodnikom następującą wiadomość: „Patrzcie, gadam sobie z nim jak równy z równym, bo jestem tak samo dobry jak on, a wy jesteście tak samo dobrzy jak piłkarze Interu”. Ciągle uskuteczniał podobne triki motywacyjne.

Po zdobyciu Pucharu Europy po raz pierwszy w historii przez szkocki klub Stein został też pierwszym trenerem, który poprowadził drużynę do zwycięstwa we wszystkich rozgrywkach, w których ta uczestniczyła. Wówczas w szatni Celtiku na Stadionie Narodowym w Lizbonie słynny późniejszy trener Liverpoolu, Bill Shankly, wypowiedział do niego pamiętne słowa: „John, stałeś się nieśmiertelny”. Dla Fergusona na pewno był kimś takim. Osiemnaście miesięcy po wygraniu z United Ligi Mistrzów w 1999 roku sir Alex wybrał się do Lizbony wraz z ekipą filmową, by odwiedzić Stadion Narodowy i, jak stwierdził w nagraniu, „delektować się tym samym, czego doświadczył Jock”. Film dokumentalny, który wtedy nagrano, powstał na własny użytek Fergusona.

Kontrola i władza

Te właśnie dwa słowa wyróżnił Ferguson podczas wykładu dla studentów filozofii Trinity College w Dublinie w styczniu 2010 roku. „Dojrzewając przez lata jako trener piłkarski, doszedłem do wniosku, że dwiema najważniejszymi kwestiami, z jakimi mam do czynienia w pracy, są władza i kontrola. Niekoniecznie w tej kolejności. Kontrola jest ważna, bardzo, bardzo ważna. Sprawowanie kontroli nad wszystkim jest dla mnie najważniejsze. Gdybym stracił kontrolę nad szatnią Manchesteru United, złożoną z tych wszystkich multimilionerów, z miejsca byłbym trupem. Więc nigdy nie tracę kontroli. Jeśli zaś ktoś nie podporządkuje się mojej kontroli, to on pada trupem”, stwierdził. To zdanie tłumaczy, czemu z Old Trafford musieli w swoim czasie odejść tak znaczący i ważni dla klubu przez długi czas piłkarze jak między innymi Paul Ince, Ruud van Nistelrooy, David Beckham czy Roy Keane.

Drugą zasadniczą kwestią podniesioną przez Szkota było jak radzić sobie z sukcesem. On sam z czasem się tego nauczył i podzielił wiedzą ze studentami. „Bardziej martwię się zawsze jak moi piłkarze poradzą sobie z sukcesem. Zawsze się tym bardzo przejmowałem i zawsze będę. Na tym właśnie polega moja praca”, stwierdził.

Jak perfekcjonizm w połączeniu z pokorą zostały włączone do klubowego etosu – czy jak kto woli DNA Manchesteru United – najlepiej opisał w wywiadzie dla jednej z francuskich gazet Patrice Evra: „Manchester United jest klubem, który funkcjonuje trochę jak fabryka pełna robotników. Trzeba podchodzić z szacunkiem do panującego tu etosu pracy. Ciężka codzienna harówka jest tu normalnością. Nikt tu nie będzie ci gratulował po każdym zwycięstwie, bo ono jest naszym obowiązkiem. Sir Alex często nam powtarza: »Dobra robota, synu«. Dla niego to normalna rzecz, że zagrałeś dobrze, nienormalna byłaby, gdybyś zagrał źle. To normalne, że klub zdobywa mistrzostwo. Bo to Manchester United. Nie mamy prawa popełniać błędów”.

Każdy menedżer może być wymagający. Jednak Ferguson zawsze był przy tym równie bezwzględny i wymagający dla samego siebie. W biografii lorda Mandelsona, napisanej przez Donalda Macintyre’a, ten ostatni cytuje Fergusona, który przed startem kampanii wyborczej do brytyjskiego parlamentu w 1997 roku ostrzegał Alastaira Campbella, że myśli laburzystów powinno już zaprzątać to, co trzeba będzie zrobić po zwycięstwie, a nie jak osiągnąć samo zwycięstwo: „Jesteście w sytuacji trenera, który miesiąc przed końcem rozgrywek ma siedem punktów przewagi nad rywalami. Musicie być dalekowzroczni i koncentrować się tylko na najważniejszych zadaniach, spychając na bok wszystkie te sprawy, które da się załatwić już po wyborach”.

Wiosną 2009 roku, w specjalnym wydaniu magazynu „New Statesman”, Campbell gościnnie przeprowadził wywiad z Fergusonem. Zapytany o trzy najważniejsze cechy dobrego przywódcy, Alex wymienił: kontrolę, zarządzanie zmianami oraz obserwację. Pierwsza z nich nie była zaskoczeniem. Druga stała się czymś ewidentnym dopiero w czasach panowania Fergusona w United, bowiem to on jako pierwszy dostrzegł, w którą stronę ewoluował współczesny futbol, jak bardzo konieczne stało się posiadanie szerokiej kadry i mądra rotacja składem dla utrzymania świeżości piłkarzy; nawet sir Bobby Charlton wyznał w 2009 roku, że rzadko był w stanie przewidzieć więcej niż ośmiu zawodników, którzy wyjdą na boisko w kolejnym meczu. Rozsądne zarządzanie pozwoliło trenerowi długo utrzymywać w jego piłkarzach głód sukcesu, mimo zdobywanych przez lata trofeów.

A jakie sprawy musiał Ferguson zaakceptować, nad którymi nie ma kontroli? Na przykład – jak wyjaśniał studentom filozofii w Dublinie – współczesne „cieszynki” po golach. „Kiedyś po zdobyciu bramki zawodnicy cieszyli się wspólnie, celebrowali całym zespołem. Dziś każdy biegnie samotnie do kibiców. Nie mam pojęcia czy wynika to rozbudowanego nadmiernie ego, czy z czegoś innego. Poza tym te wszystkie tatuaże, kolczyki… To zupełnie nie mój świat, przykro mi. Ale musiałem do tego przywyknąć”.

Campbell zapytał, co miał na myśli, mówiąc, że przywódca musi umieć obserwować. „Chodzi o to, żeby mieć baczenie na wszystko, co dzieje się wokół drużyny, ale dzięki analizie umieć wychwycić, co jest naprawdę istotne. Przywódca musi widzieć zagrożenia i możliwości tam, gdzie inni ich nie widzą. Ta spostrzegawczość i wiedza przychodzą wraz z doświadczeniem”. A jakie są najważniejsze składniki mentalności zwycięzcy? „Dla mnie dwa: wola zwycięstwa i dbałość o szczegóły”, stwierdził. A mnie uderzyło, że kombinację tych dwóch cech w czasie ery Fergusona w Manchesterze United idealnie definiują owe zwycięskie gole w końcówkach arcyważnych spotkań, jak te zdobyte przez Steve’a Bruce’a w 1993 roku, Ole Gunnara Solskjæra w finale Ligi Mistrzów w 1999, czy innego rezerwowego, Kiko Machedy, w 2009.

Dochodzi jeszcze do tego nieustanna gotowość do pracy nad sobą i poświęceń. Na przykład przyjazdy o brzasku do ośrodków treningowych – The Cliff, a potem Carrington – i ćwiczenia fizyczne przed rozpoczęciem pracy. Ferguson wierzy bowiem w silny związek między sprawnością fizyczną i mentalną, pozwalającą zachować bystrość umysłu. Gdy w 2004 roku wszczepiono mu rozrusznik serca, regulujący jego bicie, z dumą chwalił się, że wrócił za biurko już po dwudziestu czterech godzinach. Forma fizyczna i psychiczna, jaką zachowuje dawno po przekroczeniu sześćdziesiątki, i nieustannie deklarowana niechęć do odchodzenia na emeryturę wywołują myśli, że jego wielką trenerską karierę przerwą dopiero nekrologi…

Gdzie miejsce jego?

Alex nie jest geniuszem takim jak Brian Clough (wraz z Peterem Taylorem) w pierwszych latach trenerskiej kariery Fergusona, czy José Mourinho w ostatnich latach kariery Szkota. A jednak zdeklasował Clougha, a sukces jego lojalnej pracy trenerskiej w jednym klubie był tak ogromny, że Mourinho mógł tylko unieść ręce w górę w bezdyskusyjnym zachwycie. Przebił także Billa Shankly’ego i Boba Paisleya, ponieważ nie tylko rozbudował Manchester United do skali, jakiej nigdy nie osiągnął żaden angielski klub, ale jeszcze potrafił utrzymać go na absolutnym szczycie, także w wymiarze estetycznym, naśladując obu legendarnych trenerów Liverpoolu.

Choć nie był wcale mądrzejszy niż Jock Stein, nigdy nie stał się ofiarą swego gigantycznego sukcesu – jak jego przyjaciel i idol po zdobyciu dziewięciu tytułów mistrza Szkocji z Celtikiem Glasgow. Najlepszym przykładem jego niezłomnej postawy była krnąbrność w czasach dominacji Chelsea w krótkiej erze Mourinho.

Porównywania z sir Mattem Busbym są nieuniknione, ale ryzykowne, ponieważ nigdy się nie dowiemy, co osiągnąłby tamten Manchester United, gdyby nie doszło do katastrofy w Monachium. A zwłaszcza co osiągnąłby w Europie, bo wielu obserwatorów widziało w nim wówczas naturalnego dziedzica sukcesów wielkiego Realu Madryt, który tak oczarował Fergusona na Hampden Park w 1960 roku. Gdyby taka zmiana warty rzeczywiście nastąpiła, być może wyniosłoby to United na poziom niemożliwy do osiągnięcia przez żadnego z następców Busby’ego, nawet Fergusona. Co więcej, Busby zbudował swój United na powojennych zgliszczach, a klub, do którego przybył Ferguson, był już nieźle prosperującą instytucją.

Trzeba też uczciwie przypomnieć, że Shankly objął Liverpool, gdy klub niedomagał w drugiej lidze, podobnie jak Derby County i Nottingham Forest, gdy pracę w nich podejmował Clough. Z kolei trener Herbert Chapman zbudował drużyny, które sięgnęły po trzy mistrzostwa Anglii z rzędu, zarówno w Huddersfield Town, jak i w Arsenalu. Kto wie, co jeszcze by osiągnął, gdyby śmierć nie przerwała jego krótkiej kariery. Bill Nicholson stworzył grający wielki futbol Tottenham, a Don Revie Leeds United, ale nie potrafili utrzymać się na szczycie tak długo jak Ferguson.

Arsène’owi Wengerowi udało się z kolei zbudować drużynę grającą najbardziej atrakcyjny, ofensywny futbol od czasu utworzenia Premier League w 1992 roku, ale z czasem uznał, że spokój klubowego księgowego jest ważniejszy niż zdobywanie trofeów. Wyprzedził pod tym względem pomysły UEFA, tworząc „finansowe fair play” na własny użytek. Ceną za taką postawę było jednak siedem lat Arsenalu bez żadnego sukcesu. Mimo to Wengerowi jest prawdopodobnie najbliżej do Fergusona ze wszystkich współczesnych trenerów – współdzielą wielką pasję do futbolu, są na jego punkcie identycznie zakręceni, równie ważne jest dla nich szkolenie młodzieży i często dają szansę młodym wychowankom. Talent jednego bez wątpienia dorównuje drugiemu.

Jeśli chodzi o osiągnięcia w Europie, Ferguson wytrzymuje porównanie z takimi utytułowanymi weteranami jak Marcello Lippi, Giovanni Trappatoni czy Ottmar Hitzfeld, trudno jednak stwierdzić, czy góruje nam nimi, ponieważ sukcesy osiągnął na przestrzeni bardzo długiego okresu. Między zdobyciem pierwszego trofeum w europejskich pucharach a czwartym trofeum minęło aż dwadzieścia lat! José Mourinho wygrał trzy wielkie puchary (UEFA i dwa razy Ligę Mistrzów) zaledwie w siedem lat.

Lojalny do końca

Ferguson wywołał też o wiele więcej kontrowersji niż którykolwiek ze słynnych, niepokornych trenerów od czasu Clougha, a przynajmniej dopóki na scenie nie pojawił się Mourinho. Od samego początku jego wojowniczy charakter dawał się we znaki najpierw sędziom ligi szkockiej, a później angielskiej, którzy często po meczach jego drużyny musieli ze strachem chronić się przed wściekłym trenerem w szatniach. Szkocja Federacja Piłkarska starała się przynajmniej na początku kontrolować Fergusona, aplikując mu stale rosnące kary, ale w końcu i ona łaskawie odpuściła. Alex zaś skrzętnie wykorzystał to doświadczenie w bojach z angielską FA, badając jak dalece może przekroczyć granice. Ostatecznie niemal przejmując mieszaniną zastraszania i pochlebstwa kontrolę nad Komitetem Dyscyplinarnym, kiedy to uczestnicząc w jego posiedzeniach nie tylko obsztorcowywał szacowne grono, ale i często radził się i zasięgał opinii. „Zgadzamy się z wieloma sprawami, o których mówisz, Alex, ale niestety musimy cię ukarać”, usłyszał pod koniec 2009 roku, na co odparł, że doskonale to rozumie i przyjął uderzenie po kieszeni z wyjątkowym spokojem.

Nic dziwnego, że w swoim czasie były trener Liverpoolu, Rafa Benítez, stał się ofiarą taktyk manipulacyjnych Fergusona, gdy Szkot poprzez Stowarzyszenie Trenerów Ligowych (League Managers’ Association) wspierał kampanię FA pod hasłem „Respect”, mającą poprawić relacje między trenerami i arbitrami, a do której odwoływał się zraniony Hiszpan.

Czy Ferguson zawsze dawał dobry przykład młodym, podatnym na jego wpływ zawodnikom? Mimo pogardy, jakiej nigdy nie krył dla współczesnej kultury młodzieżowej – owych tatuaży, kolczyków czy samouwielbienia młodych zawodników – w klubie bardzo rzadko którykolwiek piłkarz okazywał przebłyski gwiazdorstwa. Czy utrzymując przez lata godną podziwu dyscyplinę w Manchesterze United, jednocześnie zawodowym modus operandi Fergusona nie stało się przypadkiem nieustanne podważanie autorytetu sędziów i wszelkiej władzy oraz czynienie wroga ze wszystkiego, co znajduje się poza klubową palisadą? I wreszcie, czy te najbardziej skrajne momenty jego zachowania brały się z zasad wpojonych mu w młodości w Govan? Odpowiedzią na każde z tych pytań musi być stanowcze: „Tak”.

Mark McGhee – pierwszy piłkarz, którego Ferguson sprowadził do Aberdeenu po objęciu klubu i niezwykle przenikliwy człowiek, jak każdy, z którym rozmawiałem na potrzeby tej książki – przekonuje, że całe zawodowe życie Fergusona to jedno wielkie dążenie do zdobycia akceptacji ojca.

– Myślę, że z każdym sukcesem miał poczucie, że rośnie w oczach ojca i potwierdza swoją pozycję – mówi McGhee. – Myślę, że nieustannie chciał mu udowadniać, że trzyma się wyznaczonych mu w dzieciństwie wysokich wymagań. Każdy, kto bliżej poznał Aleksa i dla niego pracował, z czasem nabierał poczucia, że jeśli wykonuje swoją robotę na boisku czy poza nim źle, to osobiście go zawodzi. Sam Alex przede wszystkim nie chciał zawieść własnej rodziny. To typowa etyka klasy robotniczej.

„Jeśli jakaś rzecz jest warta zrobienia, trzeba wykonać ją jak najlepiej” – miał kiedyś stwierdzić Alexander Ferguson Senior. Sir Alex Ferguson wykonuje swój trenerski fach tak znakomicie i przez tak długi czas, że jego lojalna jednemu klubowi kariera jest nie tylko bezprecedensowa, ale i z całą pewnością niepowtarzalna. Dyscyplina i dobre maniery także zawsze były częścią tradycji rodziny Fergusonów. Podobnie jak jeszcze jedna rzecz. Ale zanim ją wypowiem, pozwólcie, że stwierdzę z wielką pewnością, iż gdyby zapytać Alexandra Fergusona Seniora co sądzi o drodze życiowej swego najstarszego syna, on – manifestując niechęć do bycia chełpliwym lub wylewnym – wyraziłby jedynie ogromną dumę.

Albowiem Fergusonowie zawsze wierzyli, że lojalność jest najważniejsza.

[1] W szkockim slangu: futbol (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczy).

[2] Drużynę tę nazwano później „Lizbońskimi Lwami Steina”.

[3] Dzielnica w Glasgow, rodzinnym mieście Fergusona.

[4] Młodzieżowe organizacje chrześcijańskie.

[5] Organizacja harcerska.

[6] „Cuda bez skrzydeł” – system opracowany przez Ramseya, który pozbył się tradycyjnych skrzydłowych i zastąpił ich ofensywnymi pomocnikami, mającymi też obowiązki defensywne.

[7] Znana brytyjska korespondentka wojenna.

[8] Czerwonogwardziści – członkowie komunistycznej organizacji młodzieżowej, działającej na terenie Chin w czasie Rewolucji Kulturalnej.

[9] Wicket to zdobycie bramki w krykiecie bezpośrednio po rzucie, innings to jedna z dwóch części meczu krykieta (występuje tylko w liczbie mnogiej, nawet jeśli dotyczy jednej części).

[10] Pokój łokci.

[11] Pinta, inaczej półkwarta – angielska jednostka objętości, stosowana tradycyjnie do piwa sprzedawanego w kuflach. 1 pinta to około 568 mililitrów.

[12] Przydomek St Mirren.

[13] Łysol.

[14] Jedna z półamatorskich lig piłkarskich ze Szkocji, w której występują zespoły głównie z regionu Highland, choć nie tylko.

[15] Bohaterowie popularnej angielskiej rymowanki, toczący ze sobą walkę. Imiona te wykorzystał również Lewis Carrol w swojej powieści Po drugiej stronie lustra.

[16] Święto obchodzone we Wspólnocie Brytyjskiej zazwyczaj 26 grudnia.

[17] Rodzaj zabawy piłkarskiej, polegającej na przebijaniu piłki głową nad siatką tenisową.

[18] Człowiek odpowiedzialny za stroje drużyny.

[19] Aria z opery Turandot Pucciniego w wykonaniu Pavarottiego stała się motywem przewodnim mistrzostw świata we Włoszech w 1990 roku.

[20] Gascoine dostał żółtą kartkę w półfinale z Niemcami, co oznaczało, że nie mógł zagrać w kolejnym spotkaniu. Zdjęcia łez w jego oczach po tej decyzji sędziego pokazywano później w telewizji.

[21] Special Air Service, czyli brytyjska jednostka sił specjalnych.

[22] Piłkarze Fergusona zapewnili sobie awans już w pierwszym spotkaniu, wygrywając na Łazienkowskiej 3:1, po golach Briana McClaira, Marka Hughesa i Steve’a Bruce’a. Bramkę dla Legii na 1:0 zdobył wówczas Jacek Cyzio, ale goście wyrównali już po minucie. W rewanżu na Old Trafford padł remis 1:1, po golach Lee Sharpe’a i Wojciecha Kowalczyka.

[23] Aluzja do zmian następujących w tym czasie w Partii Pracy, których symbolem stała się zmiana loga z czerwonej flagi na czerwoną różę.

[24] Ojciec dzisiejszej gwiazdy Barçy, Sergio Busquetsa.

[25] Master of Business Administration.

[26] Najlepszego inwestora Europy.

[27] Skończyło się jednak tylko na grze w reprezentacji Francji.

[28] „Jedenastka” została jednak wykonana, ale Mark Bosnich obronił strzał Juninho.

[29] Słowa „I will love it if we beat them! Love it!” zostały uznane za cytat dekady.

[30] Fr. – potop.

[31] Po mnie, choćby potop – w rzeczywistości słowa te miała wypowiedzieć słynna kochanka Ludwika XV, Madame de Pompadour, która w opinii ludu marnotrawiła pieniądze państwowe na huczne zabawy w Wersalu i nakłaniała króla do rozrzutności.

[32] Obecny trener Juventusu, który w sezonie 2011/12 zdobył ze „Starą Damą” mistrzostwo Włoch, nie przegrywając ani jednego meczu.

[33] Jedna z bardziej niebezpiecznych dzielnic Liverpoolu.

[34] Słynna londyńska szkoła dla chłopców, założona w 1243 roku.

[35] Organizacja młodzieżowa utrzymywana przez Ministerstwo Obrony.

[36] Były członek terrorystycznej organizacji IRA, później przywódca pokojowo walczącej o niepodległość partii Sinn Féin.

[37] Pozwalając piłce po strzale Matthew Le Tissiera daleko zza pola karnego przelecieć między nogami.

[38] Stał się na Wyspach wrogiem publicznym numer 1 po czerwonej kartce w meczu z Argentyną, która kosztowała Anglię odpadnięcie z mistrzostw świata we Francji w 1998 roku.

[39] Angielska służba zdrowia.

[40] Okulista specjalizujący się w krótkowzroczności, nadwzroczności i astygmatyzmie.

[41] Specjalista od diagnozowania i leczenia chorób stopy i stawu skokowo-goleniowego.

[42] Zespół ligi NFL.

[43] Słynne powiedzenie „Zidanes i Pavones”, symbolizujące obie grupy piłkarzy.

[44] Słynny zamek nieopodal Lipska, w którym Niemcy urządzili obóz jeniecki w czasie II wojny światowej.

[45] Dziewięćdziesiąt sześć milionów euro.

Książka po raz pierwszy opublikowana pod tytułem

FOOTBAL: BLOODY HELL! The Biography of Alex Ferguson

przez Yellow Jersey Press.

Copyright © Patrick Barclay 2010-2012

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Sine Qua Non 2012

Copyright © for the translation by Michał Pol & Piotr Czernicki-Sochal 2012

Redakcja i korekta

Kamil Misiek, Tomasz Wolfke

Redaktor prowadzący

Michał Rędziak, Przemek Romański

Opracowanie typograficzne i łamanie

Agnieszka Szatkowska

Okładka

Paweł Szczepanik

Cover photographs: Getty Images

Other photographs inside the book: Flash Press Media / Getty Images

Patrick Barclay has asserted his right under the Copyright, Designs

and Patents Act 1988 to be identified as the author of this work

„My Back Pages” written by Bob Dylan

Copyright © 1964 by Warner Bros. Inc.; renewed by Special Rider Music.

All rights reserved. International copyright secured. Reprinted by permission

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie możę być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

ISBN: 978-83-63248-83-3

www.wsqn.pl

www.facebook.com/WydawnictwoSQN

Spis treści

Strona tytułowa

Manchester United to sir Alex Ferguson, a sir Alex Ferguson to Manchester United

BEZ WĄTPIENIA

Wśród idiotów

Bohater i inspiracja

Zasiany w żyznej glebie

NA POCZĄTKU

Dzieciństwo w Govan

Ulica i szkoła

Piłka i narzędzia

Kłamstewko w Perth

Europa z Dunfermline

Nauka trenowania

Gra w reprezentacji?

Glasgow Rangers: Witaj w piekle

Walka w Falkirk

Szkoła życia

EAST STIRLINGSHIRE

Małe cuda

ST MIRREN: PRACA NA LOVE STREET

Współpraca z Baldym

Stark przynosi postęp

Gniazdo żmij

Nienawiść i porażka

Zapomniany człowiek

ABERDEEN

Zniszczony psychiczne

Ferguson pracuje

Tworzenie zwycięzców

Skarcony przez Liverpool

Strachan i kasety Shankly’ego

Nabranie Bayernu

Pokonanie Realu Madryt

Bójka z Fergusonem

Super robota, chłopaki

Po Strachanie i McGhee

Biznes

Zignorowanie McGhee

Życie i śmierć z Big Jockiem

Aberdeen, swędzące stopy i Szkocja

Albo Barcelona, albo United

Na mistrzostwach świata

Postscriptum na Pittodrie

MANCHESTER UNITED: PIERWSZE KROKI

Rozmowa z Bobbym Charltonem

Koniec z piciem

Zanik kibiców

Kultura młodzieżowa

Pojedynek z Grahamem

Strachan opuszcza gniazdo

Witamy w piekle

Ty gnoju!

UNITED: KROKI KU WIELKOŚCI

Zwycięstwo nad Barceloną

Marząc o…

Ścięgno Darrena

Ach, Cantona…

Lustrzane odbicie trenera

Europejskie puchary przed telewizorem

UNITED: APRÈS MOI LE TREBLE (Po mnie choćby POTRÓJNA KORONA)

Chłopak Teda Beckhama

Uwielbiałbym to… uwielbiał

W okularach na nosie

Sukces laburzystów

Arsenal na szczycie

Le Déluge********

Wiele zwycięstw bez Kidda

Szlachectwo zobowiązuje

Bolesne zarządzanie

UNITED: NA BIS

Festiwal goli

Groźby odejścia

Interesy z Jasonem

Nie Wenger, nie Eriksson – Ferguson zostaje

Toast za długie życie

Pamiętniki irackie

Skała Gibraltaru

Magnier zdejmuje rękawiczki

Smutniejsi i mądrzejsi

UNITED: RONALDO I ROONEY

Wino z Mourinho

Pizza z Wengerem

Walcząc o powrót

Poznajcie Glazerów

Zima Keane’a

José i Boss

Lepszy niż Quaresma

Po Schmeichelu – van der Sar

Zasłona dymna

Tyrada Rafy

Pokonany przez Barçę

Ronaldo odchodzi, długi rosną

Dziecięce podskoki

DZIEDZICTWO

„Nie dziś, ale jutro”

Herosi

Kontrola i władza

Gdzie miejsce jego?

Lojalny do końca

Przypisy

Strona redakcyjna