Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

Magda:
Mamie

Piotr:
Rodzicom

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

CHECK ‌IN

Te historie was przerażą. ‌Choć ‌nie ‌po to je zebraliśmy. ‌Ta książka was ‌wzruszy. ‌Choć nie ‌to ma być jej ‌najważniejszą funkcją. Te ‌reportaże sprawią, ‌że bardziej świadomie ‌zaczniecie ‌planować wyjazdy, ‌podróże, wakacje. ‌Tak, to może być ‌jej uzasadnienie, ‌choć ‌raczej nie pierwszorzędne, ‌bardziej „przy okazji”.

Dlaczego zatem ‌napisaliśmy ‌tę książkę? ‌Chcieliśmy skonfrontować ‌się z pewnym bardzo zakorzenionym ‌w umysłach ‌ludzi magicznym myśleniem. ‌Nie ‌wiecie, o czym mówimy? Przecież ‌towarzyszy ‌nam ‌ono każdego ‌dnia. „Wypluj te słowa” – ‌mówimy, ‌próbując zaklinać rzeczywistość, ‌albo ‌wręcz przeciwnie – wspominamy o czymś, ‌wierząc, ‌że wypowiedziany i nazwany najgorszy ‌scenariusz ‌nie ma już prawa ‌się wydarzyć. ‌Wsiadamy do taksówek, ‌wierząc, ‌że są wyjęte spod ‌zbioru ‌nieuchronności tego, ‌że wypadki drogowe ‌się zdarzają. No i wreszcie – ‌jeździmy ‌na urlopy, ‌wakacje, ‌pielgrzymki z wiarą, że ten ‌długo ‌wyczekiwany ‌czas ‌jest niejako ubezpieczony przez ‌los. ‌Fatum wtedy nie istnieje, ‌karma ‌nie wraca, a śmierć ma ‌przesłonięte ‌oczy.

Co więcej, ‌lwia część historii ‌wcale nie jest nam ‌szczególnie ‌odległa. Koszmary ludzi, ‌które opisujemy, w dużej ‌części dotyczą największych ‌biur podróży ‌i ubezpieczycieli działających w Polsce. ‌Z ich ofert ‌już korzystaliście albo wkrótce ‌będziecie ‌korzystać.

Nasze ‌reportaże bez ‌ogródek pokazują, że śmierć ‌nie ‌bierze urlopu, ‌choć jeździ ‌na wakacje. Razem ‌z nami. Ten ‌tak bardzo wyczekiwany czas ‌relaksu i odpoczynku ‌nie jest zwolniony z tradycyjnego ‌życiowego ‌piętna – ludzkich ‌tragedii. Wreszcie, że ‌małe, wydawałoby się: nieistotne, ‌wydarzenia ‌potrafią doprowadzić ‌do ‌niewyobrażalnych konsekwencji. Wszystko to ‌w rajach ‌na ziemi, w słońcu ‌ciepłych ‌krajów, w cieniu ich palm. ‌All-inclusive.

Dlatego ‌pakując się ‌przed ‌urlopem, warto zabrać ‌ze sobą ‌zdrowy ‌rozsądek i rozszerzony pakiet ‌ubezpieczenia. Wiarę w zabobony najlepiej ‌zostawić ‌w domu. Udanych wakacji!

Magda Mieśnik, ‌Piotr ‌Mieśnik

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

HUŚTAWKA NA KOŃCU ŚWIATA

– ‌Bujamy ‌się i patrzymy ‌w gwiazdy. ‌Nigdy tylu nie widziałem.

Trzask.

Nagle ‌spadam ‌na ziemię.

Krzyk.

To ‌Marzena. ‌Zmiażdżyło jej nogę. ‌Patrzę na ‌prawo. Karolina ‌jest ‌nieprzytomna. Ma krew na ‌głowie.

Krzyczę:

– ‌Meeeedyk!

Tyle że medyk, który ‌próbuje ratować ‌życie Karoliny, nie mówi ‌po ‌angielsku. ‌Na Madagaskarze, oprócz ‌malgaskiego, oficjalny język to ‌francuski. ‌A tego nie ‌zna ani ‌rezydent biura podróży, ‌ani dyrektor ‌hotelu. Jak podjąć ‌decyzje ‌dotyczące sposobu leczenia i ratowania ‌życia, ‌skoro ‌nikt ‌nic nie rozumie? Niestety ‌zgodnie ‌z polskim ‌prawem ‌rezydent i opiekun turystów nie ‌muszą ‌mówić w języku ‌kraju, ‌w którym wykupili wakacje.

Radek ‌jest domatorem. ‌Ma 30 ‌lat ‌i jest o rok starszy od ‌Karoliny. ‌To ją ciągnie do ‌egzotycznych miejsc. ‌W sumie nie musi go ‌długo ‌namawiać. Znajomi ‌niedawno ‌byli w podróży poślubnej ‌na Madagaskarze. ‌Opowiadali o niesamowitych plażach ‌i przyrodzie. ‌Poza tym mają z nimi ‌jechać ‌przyjaciele – Marzena i Bartek. W takim składzie wyjazd na pewno się uda.

Październik to najcieplejszy miesiąc na Madagaskarze. Temperatury przekraczają 30 stopni. Biura podróży zachwalają w ofertach białe, piaszczyste plaże, rafę koralową i krystalicznie czyste wody Oceanu Indyjskiego. „Kraina lemurów i baobabów” – piszą. Nie trzeba ich dłużej namawiać. Marzena i Bartek jadą do biura podróży, by wykupić wycieczkę. Gdy Radek i Karolina robią zakupy w markecie, odbierają telefon.

– Dodatkowe ubezpieczenie? W dupie z tym. Przecież nic się tam nie stanie, to wyjazd zorganizowany – decydują szybko.

Euforia związana z wyjazdem daje o sobie znać. Nikt nie myśli o niespodziewanych wypadkach czy chorobach.

Wylatują z Polski 25 października 2019 roku. Kilkanaście godzin lotu z przesiadką i maszyna ląduje na Nosy Be. Choć jej nazwę tłumaczy się jako „duża wyspa”, w porównaniu z leżącym osiem kilometrów na południowy wschód Madagaskarem jest maleńką kropką na Oceanie Indyjskim. To największy region turystyczny kraju. Nosy Be zamieszkuje 40 tysięcy osób, które w przeważającej większości zajmują się uprawą trzciny cukrowej, wanilii, gorzkich pomarańczy i pieprzu. Produkują cukier i rum. O swoim kraju mówią „ląd na końcu świata”, bo Madagaskar leży u południowo-wschodnich wybrzeży Afryki.

Po południu turyści z Polski docierają do oddalonego o 35 kilometrów od lotniska hotelu Orangea. Karolina jest w znakomitym humorze, dopóki nie widzi bungalowu, w którym mają spędzić najbliższy tydzień. Lecąc na Madagaskar, liczyła, że z tarasu będzie miała widok na ocean. Na miejscu okazuje się, że mała, biała chatka kryta trzciną jest nieco dalej od plaży.

– Wkurzyła się, bo wymarzyła sobie ocean za oknem. Chciała iść do recepcji i upomnieć się o lepszy bungalow. Przekonaliśmy ją, że nie ma sensu robić awantury. Najwidoczniej nie dopatrzyliśmy tego, wybierając wycieczkę. Poszliśmy na plażę. Zobaczyła niesamowity widok i się uspokoiła – opowiada Radek.

W czasie kolacji wszyscy mają już świetne humory. Rozmawiają o masażach, które polecali znajomi. Może warto z nich skorzystać w czasie pobytu? Bartek pokazuje im klimatyczne zdjęcie huśtawki ustawionej bliżej plaży. Dochodzą do wniosku, że zamiast tańszego aparatu fotograficznego lepiej mieć dobry telefon, który zrobi lepsze zdjęcia. Szybko zapada zmrok. O 21:00 jest całkiem ciemno, inaczej niż latem w Polsce. Są zmęczeni długą podróżą, ale wracając z kolacji, chcą jeszcze usiąść na huśtawce ze zdjęcia. Widzieli ją wcześniej w portfolio oferty biura podróży, w zakładce hotelu, w którym wykupili wypoczynek.

Między palmami stoi drewniana huśtawka. Po dwa skrzyżowane u szczytu pnie z każdej strony jako nogi. Na to nałożony od góry dość cienki pień, w który wbite są śruby mocujące siedzisko. Na to składa się drewniana, brązowa ławka z trzema oparciami. Jest szeroka. Bez problemu mieszczą się we czworo. Bujając się, patrzą w niebo. Co jakiś czas mija ich pracownik hotelu z latarką.

– Jest już ciemno i widać mnóstwo gwiazd. Wszyscy je podziwiamy. Pamiętam dokładnie, że patrzyłem akurat w górę. Nagle trzask. Spadam na ziemię. Huśtawka się zawaliła. Marzena krzyczy. Karolina jest nieprzytomna. Głowę ma przechyloną na bok. Widzę krew na jej twarzy i we włosach – relacjonuje Radek.

Próbuje ocucić Karolinę. Mówi do niej. Kobieta nie reaguje. Bierze ją pod ręce.

– Medyk, medyk, medyk! – krzyczy.

Próbuje nieść w stronę oświetlonych zabudowań hotelu. Tu, gdzie są, jest bardzo ciemno. W tym samym czasie Bartek próbuje pomóc Marzenie. Konstrukcja huśtawki zmiażdżyła jej nogę, która utknęła pod drewnianymi belkami. Dziewczyna krzyczy z bólu.

Radek widzi, że Karolina krwawi. Kładzie ją na ziemi w pozycji bocznej ustalonej dwa metry od huśtawki. Jej głowę opiera na swoim kolanie. Koszulką próbuje uciskać jej ranę na głowie. Pierwszy zauważa ich manager hotelu. Biegnie po pomoc. Nagle wokół Radka i Karoliny pojawia się dużo osób. Na wakacjach w hotelu jest grupa lekarzy z Polski. Zaalarmowani krzykami, przybiegają na pomoc. Ktoś ogląda głowę i twarz kobiety. Pierwsze podejrzenie to pęknięcie łuku brwiowego, które zazwyczaj mocno krwawi. Po przemyciu wodą okazuje się jednak, że skóra w tym miejscu jest cała. Jeden z lekarzy znajduje ranę we włosach. Kolejna osoba daje gazę do tamowania krwi. Ktoś wzywa karetkę. Podpowiada, że trzeba wezwać helikopter ratunkowy. Kobieta dostaje zastrzyk przeciwbólowy. Lekarze głośno naradzają się, jak jeszcze jej pomóc.

Karolina odzyskuje przytomność. Zdezorientowana pyta, co się stało. Radek mówi jej, że zerwała się huśtawka i że musi spokojnie leżeć, żeby lekarze mogli się nią zająć. Jeden z nich przykłada rannej do głowy lód w worku foliowym. Kobieta skarży się na ból głowy. Prosi o chusteczki, bo z nosa leci jej krew. Mówi, że bolą ją zęby. Polski lekarz bada jej puls na nadgarstku. Mówi, że jest dobrze wyczuwalny i miarowy. Sprawdza reakcje źrenic. Też prawidłowe.

Karolina ma ranę z prawej strony głowy. Radek krzyczy, by ktoś przyniósł wodę utlenioną. Gdy lekarze przemywają to miejsce, mężczyzna osłania kobiecie czoło, by nic nie wleciało jej do oczu. Przykłada jej gazę do rany jako prowizoryczny opatrunek. Stojący wokół ludzie oświetlają telefonami ranną, by ułatwić pracę lekarzowi.

Oczekiwanie na karetkę się przedłuża. W tym czasie lekarz mówi Radkowi, że podał Karolinie paracetamol i tramal. Mężczyzna zapisuje nazwy i dawki w telefonie, by później przekazać je ratownikom i lekarzom w szpitalu. Polscy lekarze podkreślają kilka razy, że koniecznie trzeba jej zrobić tomografię komputerową głowy i podać zastrzyk przeciwtężcowy. Radek wypytuje ich, co może dolegać Karolinie. Prosi o przedstawienie najgorszego scenariusza, dopytuje, co wtedy robić, gdzie szukać pomocy. Lekarze uspokajają go, porównując obrażenia do uderzenia głową w futrynę. Nie chcą go dodatkowo straszyć. Przypominają tylko, by domagał się zrobienia tomografii. Radek słyszy, że może się skończyć tylko na ranie głowy, kilkudniowym bólu i paru siniakach na twarzy. Medycy mówią mu, że od uderzenia Karolina może mieć tak zwane sine okulary wokół oczu i opuchliznę.

Radek prosi Bartka, by przyniósł z pokoju ich dokumenty. Są w sejfie, dlatego podaje mu kod i daje klucze. Karolinie robi się niedobrze. Mówi, że będzie wymiotować. Radek podkłada jej ręcznik pod głowę, by w razie czego zebrać wymiociny. W końcu przyjeżdża karetka. Jeden z lekarzy mówi ratownikom, co się wydarzyło i jak pomagali kobiecie. W samochodzie jest miejsce tylko dla jednej osoby rannej. Ratownicy są bardzo zdenerwowani, trzęsą im się ręce. Nie potrafią podjąć decyzji. Naradzają się i mówią, że rana nogi Marzeny to poważniejszy przypadek.

Radek i lekarze protestują. Przekonują, że Karolinie najpierw trzeba zrobić tomografię, bo nie wiadomo, jakich doznała obrażeń. W końcu ratownicy przenoszą ją na nosze i transportują do karetki. Razem z nią wsiada Radek. Przykłada jej lód do obolałej głowy. Kobieta prosi o wodę. Mężczyzna biegnie do baru i wraca z dwiema butelkami. Tuż przed odjazdem karetki jeden z polskich lekarzy mówi mu, żeby Karolina za dużo nie piła, bo być może w szpitalu podadzą jej kontrast w czasie tomografii. Chodzi o to, by nie poczuła się źle i nie zwymiotowała.

W drodze do szpitala Karolina jest przytomna. Wie, co się dzieje. Odpowiada składnie i logicznie. Skarży się, że zimno jej w nogi. Radek zdejmuje swoją koszulkę i okrywa partnerkę. Kobieta chce spać. Mężczyzna prosi, by nie zasypiała. Bierze ją za rękę i co chwilę ściska. Ona cały czas odwzajemnia uściski. Jeden z ratowników źle podaje Polce tlen do nosa. Ciecz zaczyna bulgotać. W końcu udaje mu się to zrobić poprawnie. Karolina jest coraz bardziej senna. Radek pyta ratowników, czy kobieta może zasnąć. Odpowiadają, że tak. Uspokojony daje jej odpocząć.

Dojeżdżają do Centro Sanitario Santa Maria Della Grazia. Radek pomaga ratownikom wnieść nosze do białego budynku, który bardziej przypomina magazyn. W oficjalnej nazwie ma „ośrodek zdrowia”, ale wszyscy nazywają go szpitalem. To pierwsza tak duża w tej części Nosy Be placówka medyczna. Została założona w 2012 roku przez włoską organizację Ylang-Ylang i jest zarządzana przez ojców redemptorystów. Wcześniej w poważnych przypadkach mieszkańcy wyspy i turyści po pomoc musieli jechać 70 kilometrów dalej, do Ambanji. Mieści się tam znacznie lepiej wyposażony szpital prowadzony przez ojców kapucynów. Leczenie w nim jest płatne. W przypadku poważnego schorzenia lub leczenia chirurgicznego jego koszt przekracza roczny dochód całej rodziny. Mieszkańcy wyspy rzadko decydują się na zaciągnięcie tak dużego długu i po prostu rezygnują z leczenia. Tym bardziej że, zwłaszcza w porze deszczowej, gdy wiele dróg jest nieprzejezdnych, bardzo trudno się tam dostać. Zamożniejsze osoby mogą skorzystać z prywatnego samolotu i szukać pomocy na innych wyspach.

Karolina trafia na salę zabiegową. Radek chce być przy niej, ale pracownicy szpitala pokazują mu na migi, że nie może, bo w sali jest monitoring. Okazuje się, że nikt nie mówi po angielsku. Wszędzie słychać tylko francuski. Do szpitala dojeżdżają rezydent Adrian i szef hotelu Alessandro, którzy przywożą Bartka i ranną Marzenę. Kobieta bardzo cierpi. Oni także nie są w stanie porozumieć się z personelem szpitala.

– Poprosiłem o pomoc rezydenta i szefa hotelu. Chciałem powiedzieć pracownikom szpitala, by podali Karolinie zastrzyk przeciwtężcowy i zrobili tomografię, ale okazało się, że ani rezydent, ani szef hotelu nie znają francuskiego. Nie byliśmy w stanie uzyskać żadnych informacji o dziewczynach – mówi mężczyzna.

Nagle ze szpitala dobiega krzyk Karoliny. Woła Radka. Mężczyzna wchodzi do sali zabiegowej i widzi, że pielęgniarka goli jego partnerce głowę. Ona boi się, że straci za dużo włosów. Radek po angielsku pyta pielęgniarkę, czy zszyje ranę na głowie, i tłumaczy, że Karolina boi się, że ogolą jej pół głowy. Pielęgniarka tylko kiwa głową. Nie zna angielskiego. Radek uspokaja dziewczynę, ale nie może z nią zostać. Zostaje wyproszony z sali.

W poczekalni Radek chce się upewnić, czy jego towarzyszki podróży otrzymały zastrzyki przeciwtężcowe. Rezydent mówi, że podano im leki.

– Nie wiem, jak to ustalił, bo nikt z nas nie zna francuskiego. Później okazało się, że zastrzyków nie podano – mówi.

Gdy dopytuje personel szpitala o stan Polek, słyszy tylko „stabil”. Jest już bardzo późno i Polacy muszą opuścić szpital. Mogą wrócić dopiero następnego dnia rano. Wtedy ma się pojawić lekarz i zlecić badania. Czekają do momentu, aż ich partnerki zasną.

Słyszą od rezydenta i szefa hotelu, że rano muszą sobie radzić sami. Nie otrzymają żadnego transportu. Polacy proszą więc obsługę hotelu o zamówienie taksówki na szóstą rano i spakowanie śniadania w pojemniki na wynos. Rezydent biura podróży przekazuje im, że zgłosił wypadek ubezpieczycielowi. Wspólnie sprawdzają możliwości wcześniejszego powrotu do Polski. Idąc do bungalowu, Polacy natykają się na węża. Są tak zmęczeni i przejęci stanem partnerek, że w pierwszej chwili wpadają w panikę.

Radek wraca do pokoju. Nie może spać. Pakuje rzeczy dla Karoliny: zeszyt, dokumenty, kosmetyki, zapasowe ubrania dla siebie i dla niej. Zabiera kapelusz partnerki, żeby w razie transportu osłonić jej ranną głowę. Sprawdza loty do Polski, ściąga na smartfon translator, by móc komunikować się z lekarzem i pielęgniarkami. Zapisuje mapy. Ładuje telefony, ustawia niskie zużycie baterii. Jest zawodowym żołnierzem. Wie, co należy robić w kryzysowych sytuacjach. Musi być jak najlepiej przygotowany. Szuka informacji o urazach głowy. Trafia na artykuł o piłkarzu, który został ranny, ale później wrócił do gry. Musiał tylko przez pewien czas nosić kask ochronny.

Wcześnie rano, jeszcze przed wyjazdem do szpitala, Radek idzie na miejsce wypadku.

– Nie mogłem uwierzyć w to, co zobaczyłem. Huśtawka leżała tak, jak się zawaliła. Nikt nie zabezpieczył uszkodzonych elementów – mówi mężczyzna.

Przy pomocy pracownika hotelu podnosi z ziemi górną belkę, by ją obejrzeć i zrobić zdjęcia. Złamała się w najcieńszym miejscu, tuż przy uchwycie mocującym łańcuch trzymający siedzisko. Drewno jest ciemne. Bardzo suche.

– Gdybyśmy poszli na huśtawkę w ciągu dnia, nie pozwoliłbym nikomu na nią wsiąść. To była dramatyczna konstrukcja. Drewno nie było impregnowane, a tu występują bardzo obfite deszcze monsunowe. Jak biuro podróży może wysyłać turystów w miejsce, gdzie są tak niebezpieczne konstrukcje? Nikt ich nie sprawdza? – rzuca kolejne pytania Radek.

Od rezydenta Adriana Polacy słyszą, że do szpitala o siódmej przyjedzie tłumacz, który zna francuski. Mężczyzna pojawia się jednak dopiero po telefonicznej interwencji Bartka. Rozmawia z lekarzem i przekazuje mężczyznom, że stan ich partnerek jest stabilny.

– OK, no problem, stabil – powtarza kilka razy lekarz.

Kobiety mają mieć wykonane zdjęcia RTG. Jeśli stan się nie pogorszy, być może wyjdą ze szpitala następnego dnia. Lekarz uważa, że szczepionki przeciwtężcowe nie są potrzebne. Polacy pamiętają jednak przykazania polskich lekarzy. By się upewnić, dzwonią jeszcze do Polski i konsultują się z innym lekarzem. Słyszą, że szczepionki trzeba podać pilnie. Na prośbę Bartka i Radka osoba znająca język francuski jedzie do apteki, by je kupić. Na razie nie mogą wejść do partnerek. Przez parawan widzą tylko Marzenę. Po badaniach lekarz informuje Polaków, że prześwietlenie RTG wykazało, iż Karolina ma pękniętą czaszkę i żuchwę.

– Pytałem, czy ma krwiaki w głowie, ale odparł, że nie. Teraz już wiem, że bez tomografu nie był w stanie tego stwierdzić. Po prostu liczył na to, że będzie dobrze, że to tylko pęknięta czaszka. Założą szwy i nas wypiszą – mówi Radek.

Około 10:30 do szpitala przyjeżdża manager hotelu. Słyszy od Polaków, że Marzena ma nogę złamaną w dwóch miejscach, a Karolina wymaga transportu do szpitala z tomografem komputerowym. Zaczyna organizować transport lotniczy, ale po rozmowie z lekarzem twierdzi, że stan Polki nie pozwala nawet na przewiezienie jej samochodem na lotnisko. Radek cały czas sprawdza możliwości przetransportowania Karoliny do placówki z tomografem. Najbliższa znajduje się w szpitalu w Antananarywie, stolicy Madagaskaru. Karolina ma standardowe ubezpieczenie dołączane do wycieczki zagranicznej, które pokrywa koszty leczenia do 20 tysięcy euro. Firma ubezpieczeniowa jest gotowa zapewnić transport medyczny, ale musi otrzymać raport ze szpitala, w którym przebywa pacjentka. Szpital jednak zwleka i mimo licznych ponagleń nie przekazuje żadnej dokumentacji.

– Na dodatek lekarz boi się wydać zgodę na przewiezienie Karoliny. Mijają kolejne godziny. Firma ubezpieczeniowa jest z Czech, a tam trwa długi weekend w związku ze świętem narodowym (28 października przypada Dzień Powstania Niepodległej Republiki Czechosłowackiej – przyp. aut.). Nic nie jestem w stanie załatwić – wspomina Radek.

Do szpitala dojeżdża zaalarmowany informacją o poważnych obrażeniach Karoliny rezydent. Kontaktuje się z ubezpieczycielem.

Radek próbuje uzyskać pomoc w polskim konsulacie, ale konsul jest na urlopie. Dzwoni do Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Bez powodzenia. Zdesperowany kontaktuje się nawet ze swoim przełożonym w wojsku.

– Gdyby chodziło mnie, to może by pomogli, ale w tej sytuacji odmówili – mówi.

Wreszcie Polacy dostają zgodę na spotkanie z partnerkami. Bartek idzie do Marzeny, a Radek do Karoliny. Kobieta śpi lub jest nieprzytomna. Nagle się budzi. Zaczyna się trząść. Głowa wygląda bardzo źle. Jakby Polka dostała mocny cios kijem bejsbolowym. Radek robi jej zdjęcie. Fotografuje też aparaturę, do której jest podłączona. Prosiła o to firma ubezpieczeniowa.

Karolina i Radek poznali się na basenie. Oboje jako nastolatkowie wyczynowo pływali. Z sukcesami startowali w zawodach na szczeblu wojewódzkim. Mieszkając w tym samym województwie, wyjeżdżali na te same obozy i starty.

– W końcu postanowiłem, że zaproszę ją na studniówkę. Zebrałem się w sobie i tak się zaczęło. Od tej chwili byliśmy razem 12 lat.

Ona skończyła psychologię, on postanowił zostać zawodowym żołnierzem. Kończyli studia w Gdańsku. Karolina pomagała bezdomnym w ramach pracy w Towarzystwie Pomocy im. św. Brata Alberta.

Jest po 17:00. Do Radka przychodzi kolejna osoba, która pomaga tłumaczyć słowa medyków. Jest po rozmowie z lekarzem.

– Karolina nie żyje – mówi Radkowi.

Mężczyzna natychmiast chce zobaczyć partnerkę.

– Przez chwilę miałem wrażenie, że czas się zatrzymał. Złapałem ją za nogę, poruszyłem nią. Nic. Klatka piersiowa się nie ruszała – mówi z trudem Radek.

Słyszy, że przyczyną śmierci było „obumarcie mózgu i zatrzymanie akcji serca” i że teraz może się z nią pożegnać. Mężczyzna płacze. Nie wierzy w to, co usłyszał. Poprawia Karolinie mimikę tak, by się uśmiechała. Po wyjściu z sali dzwoni do mamy Karoliny i swoich rodziców.

– Pamiętam, że tata zapytał mnie, co teraz. Rzuciłem mu, że kurwa, nic. Że czas wcale się nie zatrzymał i wszystko dalej zapierdala, jak gdyby nigdy nic.

Radek jest w szoku. Za pośrednictwem tłumacza zaczyna dopytywać lekarza, czy Karolina by przeżyła, gdyby w szpitalu był tomograf. Lekarz twierdzi, że nie, bo już w momencie przywiezienia kobieta miała tylko osiem punktów w skali Glasgow, która pozwala ocenić stan świadomości pacjenta między innymi po urazie głowy. Ósemka oznacza, że pacjent jest nieprzytomny. Osoba przeprowadzająca wywiad medyczny zaznacza punkty w trzech kategoriach: otwieranie oczu, kontakt słowny, reakcja ruchowa. Łącznie chory może uzyskać od 3 do 15 punktów. 15 otrzymuje osoba świadoma, logicznie się wypowiadająca, spełniająca polecenia ruchowe. 3 punkty oznaczają śmierć pacjenta.

– W momencie przywiezienia do szpitala Karolina była w pełni świadoma. Skarżyła się na ból, chciało jej się pić i spać. Nie wiem, jak ktoś mógł uznać, że jest nieprzytomna. Szef szpitala mówił, że wszystko najwyraźniej przez brak tłumacza. Tyle że nie potrzeba tłumacza, by stwierdzić, czy ktoś jest przytomny – mówi Radek.

Razem z Bartkiem jadą do hotelu po najpotrzebniejsze rzeczy i wracają do Marzeny. Chcą być razem, by jakoś przetrwać ten trudny czas. Są gotowi spać na dworze, na ręcznikach, byle tylko nie zostawiać kobiety. Personel szpitala pozwala im jednak przenocować w sali, w której leży Polka. Ona śpi na jednym łóżku, drugie Bartek oddaje Radkowi. Sam spędza noc na krześle. Nie chcą wracać do hotelu. Boją się, że będą musieli opowiadać polskim turystom, co się stało z Karoliną. Na szczęście rezydent przenosi ich do innego hotelu. Gdy zabierają swoje rzeczy z bungalowu, spotykają lekarzy z Polski.

– Przekonują mnie, żebym nie odpuszczał śmierci Karoliny. Że trzeba to wyjaśnić – mówi Radek.

Do planowego wylotu zostały cztery dni. Nie ma szans na wcześniejszy powrót, dlatego Polacy muszą czekać na lot 1 listopada. Do przedostatniego dnia pobytu nie wiedzą, czy Marzena będzie mogła wrócić z nimi. Szpital nie chce oddać jej paszportu, bo nie wpłynęły jeszcze pieniądze za leczenie od firmy ubezpieczeniowej. Nie pomaga nawet potwierdzenie wysłania przelewu. Polka odzyskuje dokument, dopiero gdy środki zostają zaksięgowane na koncie placówki. Wraca do Polski razem z Radkiem i Bartkiem. Czeka ją operacja nogi i wielomiesięczna rehabilitacja.

Radek załatwia formalności związane ze sprowadzeniem ciała Karoliny do Polski. Trzeba je przetransportować z madagaskarskiego zakładu pogrzebowego na lotnisko. Polak uzyskuje zgodę z ambasady, wynajmuje firmę pogrzebową z Polski, która transportuje zwłoki na terenie całego świata. Ciało Polki wraca do kraju miesiąc po śmierci.

Rodzice bardzo chcą zobaczyć Karolinę po raz ostatni.

– Zdawałem sobie sprawę, że po takim czasie jej ciało będzie w złym stanie. Wolałem ją zapamiętać taką, jaka była wcześniej. Przekazałem tylko jej rodzicom, że jeśli będą mieli wątpliwości, to niech sprawdzą nadgarstek Karoliny. Miała na nim nowy, niedawno zrobiony tatuaż. To był flaming – mówi Radek.

Bliscy żegnają ją 25 listopada na pogrzebie w Toruniu.

– Gdy dziewczyny zostały ranne, nikt tak naprawdę nam nie pomógł. Cały czas się zastanawiam, czy gdyby rezydent znał francuski, gdyby firma ubezpieczeniowa działała sprawniej, Karolina by żyła. Wydaje mi się, że miałaby dużo, dużo większe szanse. Ludzie wyjeżdżają na wakacje nieświadomi zagrożeń. Nie chodzi o egzotyczne choroby, a o brak odpowiedniej opieki medycznej, zły stan wyposażenia hoteli, nieprzygotowanie rezydentów, którzy zawodzą w chwilach, gdy ich pomoc jest konieczna. I nikt nie ponosi za to konsekwencji – mówi Radek.

Teraz już na spokojnie wylicza, dlaczego nie udało się uratować Karoliny:

- Biuro podróży w czasie sprzedawania wycieczki nie informowało, że opieka medyczna na Madagaskarze jest trudno dostępna.

- Rezydent biura podróży nie znał urzędowego języka na Madagaskarze – francuskiego, co doprowadziło do strasznego chaosu komunikacyjnego między nimi – Radkiem i Bartkiem – a lekarzami i ubezpieczycielem.

- Firma ubezpieczeniowa nie była w stanie porozumieć się ze szpitalem, ponieważ nie miała do niego numeru. Otrzymała go od Radka, ale i tak nie doszło do kontaktu. Dyrektor szpitala stwierdził, że centrala mogła nie łączyć rozmów w języku angielskim.

- Szef szpitala nie wydał raportu z leczenia Karoliny, jednocześnie bał się wydać zgodę na jej transport do innej placówki.

- Polska ambasada w Nairobi, której podlega Madagaskar, nie udzieliła Polakom żadnej pomocy. Nie poinformowano ich, że mogą wystąpić o wsparcie do placówki dyplomatycznej jakiegokolwiek państwa Unii Europejskiej na Madagaskarze. Pracownicy takich placówek nie poinformowali też turystów, że jest możliwość zorganizowania transportu medycznego we własnym zakresie. Radek pokazuje screeny ze strony internetowej MSZ. Przed wypadkiem Karoliny znajdowała się tam następująca informacja dotycząca Madagaskaru: „W przypadkach wymagających pilnego lotniczego transportu medycznego znane placówce firmy ubezpieczeniowe współpracowały dotychczas z AMREF Flying Doctors”. Po śmierci Polki, gdy wyszło na jaw, że służby dyplomatyczne nie poinformowały o tym szukającego pomocy Radka, informacja zniknęła z witryny MSZ[1].

Kilka dni po śmierci Karoliny jej mama składa do prokuratury zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa. Nie wskazuje podejrzanych. W październiku 2022 roku mijają trzy lata od śmierci kobiety. Prokurator nadal nie zakończył śledztwa i nie ustalił, co do niej doprowadziło. Radek obiecuje sobie, że wróci na Madagaskar:

– Mam tam do zrobienia rzeczy, których nie dokończyłem. Chcę odbyć zwykłą turystyczną wycieczkę, która powinna być wycieczką wesołą. Ale do tej pory mam problem choćby z powrotem do Torunia, do miasta, gdzie spędzaliśmy pierwsze wspólne chwile jako para. To strasznie trudne. I im dłużej się zastanawiam nad Madagaskarem, tym mniejszą mam ochotę, by tam znów jechać. Boli nawet wtedy, gdy tylko mówię o tym miejscu.

Zdjęcie huśtawki ustawionej w pobliżu plaży, na której doszło do wypadku, nadal widnieje na stronie internetowej biura podróży w ofercie dotyczącej hotelu, w którym wczasy wykupili Karolina i Radek.

***

Polska prokuratura niewiele ustaliła w sprawie śmierci Karoliny. Postępowanie przygotowawcze jest zawieszone.

– Powodem tego stanu rzeczy jest oczekiwanie na wykonanie czynności procesowych w ramach międzynarodowej pomocy prawnej realizowanej przez Republikę Madagaskaru. To właśnie wspomniana pomoc prawna determinuje czas postępowania w tej sprawie. Sprawa zostanie zakończona po ustaleniu stanu faktycznego i dokonaniu jego oceny prawnej. Oczywiste jest, że niezbędne są tu wyniki czynności procesowych wykonanych na miejscu potencjalnego przestępstwa – odpowiada na nasze pytanie Andrzej Kukawski, rzecznik prasowy Prokuratury Okręgowej w Toruniu.

Biuro podróży nie widzi powodów do wyciągania jakichkolwiek konsekwencji wobec kogokolwiek w związku ze śmiercią Karoliny.

– Zostały powiadomione odpowiednie służby i instytucje, takie jak ubezpieczyciel oraz ambasada w Nairobi. Biuro nie jest właściwe do wyciągania jakichkolwiek konsekwencji w związku z przedmiotową sytuacją – mówi Paweł Koterbicki, dyrektor ds. obsługi klienta biura podróży.

Biuro przekonuje, że rezydent nie musi znać języka kraju, w którym opiekuje się turystami.

– Rezydent pracujący na Nosy Be biegle władał językiem angielskim i bez problemu komunikował się w nim z naszym kontrahentem i odpowiednimi pracownikami hoteli. Zwracamy uwagę na fakt, że ustawa o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych nie precyzuje języków, którymi powinni posługiwać się rezydenci. Zgodnie bowiem z artykułem 31 punktem 1 tejże ustawy „Organizator turystyki organizujący wycieczki za granicą jest obowiązany zapewnić opiekę pilota wycieczek posiadającego znajomość języka powszechnie znanego w kraju odwiedzanym lub języka uzgodnionego z kontrahentem zagranicznym”[2], co miało miejsce w tym przypadku – informuje Koterbicki. I dodaje, że biuro podróży sprawdza pod kątem bezpieczeństwa infrastrukturę oraz wyposażenie hoteli, w których wypoczywają jego klienci.

Czy biuro informuje klientów przed wykupieniem wycieczki o warunkach panujących w danym kraju, dotyczących między innymi dostępności do służby zdrowia?

– Biuro przekazuje podstawowe informacje dotyczące warunków w danym kraju. Zgodnie z artykułem 40 ustępem 1 punktem 7 ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych organizator turystyczny obowiązany jest podać jedynie ogólne informacje o obowiązujących przepisach paszportowych, wizowych i sanitarnych oraz o wymaganiach zdrowotnych dotyczących udziału w imprezie turystycznej[3]. Informacje takie znajdują się w opisie sprzedawanych ofert. Ponadto w Ogólnych Warunkach Uczestnictwa (OWU) stanowiących integralną część umowy zawartej z klientem w punkcie IV (paszport, wizy, szczepienia, wymagania zdrowotne) informujemy, że w przypadku wyjazdu w regiony świata o odmiennym klimacie lub niskim standardzie warunków sanitarno-higienicznych wymagane jest zastosowanie odpowiednio wcześniej dobranej profilaktyki. Zalecamy klientom zapoznanie się z aktualnymi informacjami dotyczącymi potencjalnych zagrożeń zdrowotnych i profilaktyki z tym związanej, dostępnymi na stronie Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC), a także na stronie poświęconej „Informacjom dla podróżujących” w ramach strony internetowej Głównego Inspektoratu Sanitarnego[4].

1 Polska w Kenii, Serwis Rzeczypospolitej Polskiej, https://www.gov.pl/web/kenia/madagaskar-idp (dostęp: 15.03.2023).

2 Zob. Ustawa o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych, https://www.gov.pl/web/sport/ustawa-o-imprezach-turystycznych-i-powiazanych-uslugach-turystycznych-oraz-akty-wykonawcze-opublikowane-w-dzienniku-ustaw (dostęp: 7.02.2023).

3 Zob. tamże.

4 Zdrowie w podróży, Główny Inspektorat Sanitarny, https://www.gov.pl/web/gis/zdrowie-w-podrozy (dostęp: 15.03.2023).

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

OSTATECZNY PUNKT WYJAZDU

Mieli odjechać dwie minuty temu. Stoją jednak przy autokarze, bo ktoś musiał skorzystać z toalety. Podchodzi do nich dwóch chłopców. Trzymają karabiny oklejone taśmą, przez co broń wygląda jak zabawki. Dominik rzuca do znajomych:

– Zaraz zacznie się show.

Jest pewny, że zechcą mu coś sprzedać. Wtedy chłopcy zaczynają strzelać. Dominik dostaje w nogę. Jego szwagier w twarz. Ktoś inny pod żebra. Kolejny w rękę. W czasie zamachu w The Bardo National Museum w Tunezji giną 24 osoby, a 50 zostaje rannych.

– Miałam z nimi lecieć, ale nasz synek Mateusz nie skończył jeszcze roku. Nie chciałam go zostawiać. Poza tym uważałam, że mężowi potrzebny jest męski wyjazd ze szwagrem – mówi Joanna, żona Dominika.

Dominik ma 35 lat. Pracuje w lubelskim areszcie śledczym jako informatyk. Do Służby Więziennej trafił w 2008 roku i zaczynał w zakładzie karnym w Opolu Lubelskim. W pracy słyszy, że ma sporo zaległego urlopu. Dobrze by było, by wykorzystał go do końca marca. Wieczorem rozmawia przez telefon z Arturem Nowosadem. To mąż siostry Joanny – Jolanty. Od lat także pracuje w Służbie Więziennej. Ma 54 lata i jest wicedyrektorem aresztu śledczego, w którym Dominik jest informatykiem.

Mężczyźni i ich rodziny przyjaźnią się. Wiele razy spędzali wspólnie weekendy i święta. Po rozmowie z rodzinami decydują się na męski wypad do Tunezji. Gdy dowiaduje się o tym mama Dominika, próbuje przekonać syna, by nie jechał. Ma złe przeczucia. Kilka godzin później mężczyzna jeszcze raz sprawdza ofertę biura podróży. Wycieczka nie jest już dostępna. Joanna pociesza go, że razem wyjadą na letnie wakacje wraz z synkiem. Gdy dzień później Dominik jest w pracy, okazuje się, że jednak są miejsca w ofercie last minute do Tunezji. Razem z Arturem podejmują decyzję o wyjeździe. Chcą wypocząć, ale i trochę pozwiedzać.

11 marca 2015 roku mają zaplanowany wylot z Warszawy do Tunezji. Po drodze samochód się psuje, ale udaje im się zdążyć na samolot. Sześć dni później, w czasie jednej z wielu rozmów z żoną, Dominik mówi, że jutro zaliczą ostatni punkt wyjazdu. Mają zwiedzić muzeum Bardo i następnego dnia wrócić do Polski.

– Mąż nie miał ochoty zwiedzać tego muzeum. Na pożegnanie powiedział, że za nami tęskni i ma nadzieję, że nie spóźni się na moment, gdy Mateusz zrobi swoje pierwsze kroki. Gdy mąż wyjeżdżał, synek jeszcze nie potrafił chodzić – wspomina Joanna Nowicka.

Wraz z Mateuszem czeka na powrót Dominika. Na 26 marca zaprosili już najbliższą rodzinę, zamówili tort. Tego dnia synek Dominika i Joanny kończył rok.

Tymczasem 18 marca po śniadaniu grupa 36 Polaków rusza autokarem na zwiedzanie muzeum Bardo w stolicy Tunezji, Tunisie. To największe muzeum archeologiczne w kraju. Rocznie odwiedzają je setki tysięcy zagranicznych turystów. W kolejnych salach dwupiętrowego budynku Polacy oglądają zabytkowe mozaiki, rzeźby i sarkofagi.

Około 12:05 wsiadają do autokaru. Gdy mają odjeżdżać, kilka osób zgłasza, że musi jeszcze skorzystać z toalety. Dominik i Artur z kilkoma innymi Polakami czekają na zewnątrz. Parking przylega do dużego kompleksu, na którego terenie znajduje się nie tylko muzeum, ale i tunezyjski parlament. Wokół nie ma jednak ani jednego strażnika. Wszyscy chwilę wcześniej opuścili swoje stanowiska, by w ramach przerwy wypić kawę.

Przed południem na terenie parlamentu pojawiają się młodzi mężczyźni. Ten z dłuższymi, kręconymi włosami ma ciemnozieloną koszulkę założoną na czarną bluzę z długim rękawem, czarne spodnie bojówki, brązowy pasek i granatowe buty Nike. Drugi, z dwu-, trzycentymetrową brodą, jest ubrany w czerwoną bluzę z kapturem na suwak, czarne spodnie Adidasa z trzema białymi paskami na nogawkach i czarne buty tej samej firmy. Swobodnie poruszają się po terenie przylegającym do budynku parlamentu. Wchodzą na parking, gdzie Dominik i Artur wraz z grupką znajomych z wycieczki czekają na odjazd autokaru. Podchodzą do nich i nagle zaczynają strzelać.

Turystów nie ma kto bronić. Strażnicy nadal mają przerwę. Młodzi mężczyźni oddają kolejne serie na chybił trafił. Przerażeni turyści chowają się w autokarach, za pojazdami, drzewami, uciekają do wnętrza budynku. Napastnicy idą w stronę najbliższego autokaru, który stoi równolegle do wejścia do muzeum. Przyjechali nim Włosi. Jeden napastnik wchodzi wejściem od strony kierowcy, drugi tylnymi drzwiami. Strzelają do turystów chowających się za siedzeniami. W czasie ataku w rejonie muzeum przebywa około 200 osób.

Dominik leży ranny tuż obok autokaru. Ludzie chowający się w środku widzą, jak bordowa plama krwi wokół niego szybko się powiększa. Chowają się za siedzeniami. Boją się wysiąść i mu pomóc. Napastnicy cały czas są w pobliżu. Mężczyzna sam uciska ranę. Próbuje zatamować krwawienie. Traci przytomność. Szwagier Artur już nie żyje. Jego zegarek zatrzymał się na godzinie 12:08.

Dwie minuty później terroryści, nie przerywając ognia, wchodzą do budynku muzeum wraz z zakładnikami. Barykadują się w zabytkowych wnętrzach. Na opublikowanych później nagraniach z monitoringu widać, jak idą po schodach. Spoglądają na mijającego ich mężczyznę, ale pozwalają mu odejść. Przytuleni do siebie turyści kulą się pod pokrytymi mozaikami i malowidłami ścianami w jednej z sal. Ci, którym udaje się uciec, chowają się w licznych pomieszczeniach muzeum.

Około 13:00 Joanna odbiera telefon. Dzwoni koleżanka z pracy. Widziały się dzień wcześniej. Joanna mówiła jej, że Dominik poleciał ze szwagrem do Tunezji.

– Asia, słyszałaś? Był zamach terrorystyczny. Włącz telewizor – słyszy w słuchawce.

Od razu przypomina sobie, że ostatnim punktem wycieczki chłopaków miało być muzeum Bardo.

Włącza telewizor. Śledzi obrazy z muzeum i wpatruje się w wystraszonych turystów. Dominik na pewno tam jest. Pewnie ukrywa się z innymi Polakami. Nagle Joanna widzi nagranie z budynku. Jest na nim mężczyzna posturą przypominający jej męża i w ubraniu podobnym do tego, jakie nosi Dominik. To chyba on. Żyje! Joanna dzwoni do niego wiele razy, ale telefon milczy. W chwili gdy terroryści zaczynają strzelać, Dominik ma komórkę w kieszeni spodni. Kula z kałasznikowa trafia niemal w sam środek ciekłokrystalicznego ekranu.

Co jakiś czas w mediach pojawiają się doniesienia, że telefon uratował komuś życie. Tak jak ukraińskiemu żołnierzowi, który w czasie walki miał przy sobie samsunga i kula wroga zatrzymała się na obudowie komórki. Czy tak jak mieszkańcowi RPA, który został napadnięty we własnym domu i dwukrotnie postrzelony. Obie kule trafiły w telefon komórkowy i nawet nie zraniły właściciela. Kula z kałasznikowa wystrzelona w stronę Dominika przebija jednak telefon, wbija się w nogę i rozrywa tętnicę udową. Smartfon jest czarny. To popularny model Samsunga. Od trzycentymetrowej, podłużnej dziury odchodzą setki maleńkich pęknięć. Im bliżej śladu po kuli, tym szkło jest mocniej zabarwione na bordowo. Z tyłu, tam, gdzie jest bateria, tworzywo jest poszarpane i wybrzuszone.

Przed muzeum gromadzą się służby ratunkowe i antyterroryści. W pobliskim parlamencie politycy dyskutują akurat nad przepisami mającymi zapobiegać aktom terroryzmu. Obrady zostają przerwane. Wszyscy muszą się położyć na ziemi i czekać na sygnał, że jest już bezpiecznie. Do autokaru, w którym kryją się Polacy, wchodzi mężczyzna w czarnym dresie. Mówi, że mają wychodzić. Terrorysta? Ludzie nie wierzą, że jest z policji, i boją się opuścić schronienie. Dopiero gdy przychodzi inny mężczyzna w mundurze i pokazuje im plecy, na których ma napis „POLICE”, opuszczają autokar. Zostają przewiezieni do wojskowych koszar, gdzie trafiają wszyscy turyści obecni w muzeum Bardo w czasie zamachu. Dostają wodę, cukier w kostkach, wreszcie ciastka. Doniesienia z muzeum śledzą na ekranach telefonów. Około 18:00 po Polaków przyjeżdża autokar i zawozi ich do hotelu. Nie wiedzą, kto spośród nieobecnych zginął, kto został ranny, a kogo udało się uratować. Nikt nie udziela im informacji.

Funkcjonariusze okrążają budynek muzeum. Ewakuują wszystkich turystów z rejonu parkingu. W czasie akcji ratunkowej napastnicy zabijają jednego z policjantów. Służby znajdują co najmniej siedem ciał turystów. Specjalnie przeszkolona grupa antyterrorystów wchodzi do muzeum, zabezpieczając kolejne sale i wyprowadzając chowających się tam ludzi. Około godziny 14:00 przekazują do dowództwa informację: dwaj zamachowcy zostali zabici. Służby ratunkowe liczą ciała. Poza dwoma napastnikami i policjantem identyfikują kolejnych zabitych turystów z Włoch, Japonii, Francji, Hiszpanii, Kolumbii, Rosji, Wielkiej Brytanii i… Polski. Na razie nie jest znana dokładana liczba zabitych. Polskie media informują, że dwie osoby z kraju są zaginione. Dominika nie ma na liście ofiar.

Joanna bez przerwy ogląda wiadomości z Tunezji. Przyjeżdża do niej mama mężczyzny. Dzwoni kuzynka, która pracuje w TVP2.

– Przekazała nam, że ma sprawdzone informacje o ofiarach. Według niej Dominik na pewno nie żyje. Odpowiedziałam, że to pewnie pomyłka, bo dwie osoby są jeszcze zaginione i jedną z nich może być mój mąż – opowiada Joanna.

Na oficjalne informacje dotyczące śmierci Polaków trzeba długo czekać. Najpierw ówczesny marszałek sejmu Radosław Sikorski przekazuje, że mogło zginąć nawet siedem osób z Polski. Później media informują o trzech ofiarach. W czwartek rano ówczesny minister spraw zagranicznych Grzegorz Schetyna przekazuje informację, że w zamachu na muzeum Bardo zginęło dwóch Polaków, a dwóch kolejnych jest zaginionych. Dziesięć osób jest rannych. Wiadomo, że jedną z ofiar jest 31-letni mężczyzna, zatrudniony w urzędzie miasta w Poznaniu. Joanna cały czas czeka na jakiekolwiek informacje o Dominiku. Ile może trwać poszukiwanie osoby zaginionej? Dlaczego jego telefon nie odpowiada? Może jest ciężko ranny, bez dokumentów i nie może mówić?

W czwartek wieczorem do domu Joanny przyjeżdża jej siostra Jolanta z przedstawicielami urzędu wojewódzkiego w Lublinie.

– Pani mąż żyje – słyszy od urzędników Joanna.

Cieszy się, a jednocześnie pociesza siostrę. Jej mąż, Artur, zginął na miejscu od strzału w głowę. Szok i płacz. Tylko dlaczego wciąż nie można się skontaktować z Dominikiem?

Po trzech dniach od zamachu Joannę znów odwiedzają urzędnicy i kierownictwo z pracy wraz z koleżanką – psycholożką.

– Pani mąż nie żyje – słyszy.

Tym razem wiadomość jest już pewna i potwierdzona. Okazało się, że początkowo tunezyjskie służby źle odczytały imię Dominika i wpisały go na listę jako Damiana. Dopiero po kilku dniach zauważono pomyłkę. Joanna jest w szoku, choć od początku czuła, że coś jest nie tak. Ale w trudnych sytuacjach człowiek nie dopuszcza do siebie tych najgorszych myśli. Chwyta się nawet najmniejszych skrawków nadziei.

Rodzina została powiadomiona, więc lokalni urzędnicy w sobotę oficjalnie publikują informację, że w zamachu w Tunezji zginęło dwóch pracowników aresztu śledczego w Lublinie.

– Jaki był? Ach… Po prostu zastanawiam się, co powiedzieć najpierw, bo można o nim opowiadać godzinami. Był bardzo żywiołowy. Ludzie go uwielbiali. Z poczuciem humoru, inteligentny, zabawny i bardzo pracowity. Każdemu chciał pomóc. Jego pasją była praca, czyli informatyka, i wszystkie techniczne sprawy. Był złotą rączką. W domu potrafił wszystko naprawić. Śmieję się, że jego syn to kopia taty, bo od małego interesuje go to samo. Mateusz też chce być informatykiem – mówi Joanna.

Gdy zaczyna mówić o mężu, uśmiecha się szeroko do swoich wspomnień. Im dłużej o nim mówi, tym bardziej głos zaczyna drżeć:

– Wszędzie go było pełno. Miał mnóstwo zainteresowań. Jeździł na motocyklu, uprawiał sport, piekł chleb, robił pizzę i „bawił się” w rzemieślnicze warzenie piwa. Nawet wyrobił pieczątkę z naszym rodzinnym znakiem AMD. „Asia Mateusz Dominik – Domowy Browar”. Cieszył się, gdy mógł swoimi wyrobami częstować znajomych. Nasz dom tętnił życiem, był pełen gości. Dominik miał niesamowitą energię, chęć i potrzebę bycia wszędzie. Podróże i wycieczki były jego żywiołem. Dla niego nie było rzeczy niemożliwych. Mówił mi: jak nie możesz czegoś zrobić, próbuj, aż zrobisz, dasz radę. Bardzo dużo mnie nauczył. Dzięki niemu zyskałam wielu przyjaciół. Mnóstwo ludzi nadal ma go w pamięci. Nawet tacy, których raz w życiu spotkaliśmy, do tej pory utrzymują ze mną kontakt. To niesamowite. On przyciągał ludzi.

24 marca w Polsce ląduje samolot wojskowy CASA z ciałami Polaków, którzy zginęli w muzeum Bardo. Na lotnisku w Świdniku rodzina z delegacją aresztu śledczego w Lublinie z honorami i sztandarem czeka na ciała bliskich. Z samolotu zostają wyniesione dwie trumny. I dwie walizki.

Dominika interesowały samoloty. Robił im zdjęcia. Przed wyjazdem na wakacje fotografował antonowa lądującego na podlubelskim lotnisku. Mama Dominika wspomina, że syn zawsze chciał się przelecieć casą.

– To teraz ma – szepcze rozgoryczona.

Dwa dni później, w dniu pierwszych urodzin Mateusza, odbywa się pogrzeb jego taty Dominika i wujka Artura. Msza żałobna zostaje odprawiona w archikatedrze lubelskiej w asyście honorowej przedstawicieli wszystkich okolicznych zakładów karnych. Pośmiertnie Dominik Nowicki zostaje awansowany do stopnia kapitana, a Artur Nowosad do stopnia pułkownika. Po mszy trumna z ciałem Dominika Nowickiego zostaje pochowana na cmentarzu w Świdniku, w alei zasłużonych. Artur Nowosad spoczywa w Krasnymstawie, w rodzinnym grobowcu.

Dzień po zamachu do ataku na muzeum przyznaje się tak zwane Państwo Islamskie. Na nagraniu audio, opublikowanym przez terrorystów w internecie, słychać, że zamach „był błogosławioną inwazją na jaskinię niewiernych i zła w muzułmańskiej Tunezji”. Napastników nazwano „rycerzami Państwa Islamskiego”.

Tego samego dnia służby tunezyjskie aresztują dziewięć osób, w tym cztery bezpośrednio powiązane z komórką, która przeprowadziła zamach. Do końca marca do aresztu trafia ponad 30 osób. 22 marca prezydent Tunezji informuje, że napastników w muzeum było nie dwóch, tylko trzech. Trzeci przebywa cały czas na wolności i nie udaje się go namierzyć. Dwaj zabici mężczyźni to obywatele Tunezji Yassine Labidi i Saber Khachnaoui. Pierwszy z nich przed atakiem pracował w mieście Safakis jako dostawca. Żaden z nich nie był wcześniej wiązany przez służby z organizacjami terrorystycznymi. Cztery lata po zamachu siedmiu terrorystów z tak zwanego Państwa Islamskiego zostało skazanych w Tunezji na dożywocie za organizację zamachu w muzeum Bardo.

30 marca, niemal dwa tygodnie po najtragiczniejszym od 13 lat zamachu w Tunezji i śmierci 24 osób, muzeum Bardo zostaje otwarte dla zwiedzających. Władze informują o wzmocnieniu zabezpieczeń. Trzeba też naprawić lekko uszkodzoną w czasie ataku rzeźbę z brązu i mozaikę. W gablotach z eksponatami wstawiono nowe szyby w miejsce tych zbitych przez terrorystów.

Tunezja odnotowuje w pierwszych dniach po zamachu spadek rezerwacji w hotelach o 60%. Ruch turystyczny szybko wraca jednak do normy. Po dwóch tygodniach od śmierci Polaków polskie biura podróży nie odnotowują mniejszego zainteresowania wczasami w Tunezji. To cały czas jeden z najpopularniejszych kierunków wyjazdowych Polaków.

3 czerwca, niemal trzy miesiące po tych wydarzeniach, Anna K., wdowa po urzędniku z Poznania, który zginął w zamachu w Tunezji, występuje do sądu o odszkodowanie od biura podróży, które organizowało ich wspólny wyjazd. Kobieta wnosi o 800 tysięcy złotych za śmierć męża, a także za cierpienie fizyczne i psychiczne związane z zamachem w czasie urlopu. W powództwie zarzuca organizatorowi wyjazdu, że nie otrzymała od biura podróży na piśmie informacji o zagrożeniu w Tunezji. Gdyby usłyszała takie informacje, nie wykupiłaby wycieczki.

– Biuro podróży, zawierając umowy z klientami bez informowania ich o zagrożeniu atakami terrorystycznymi, ryzykowało ich życie i zdrowie, generując sobie dochód. Z ich strony dostałam tylko list z kondolencjami[5] – mówi wdowa po zmarłym urzędniku w rozmowie z „Głosem Wielkopolskim”.

W czasie kiedy doszło do zamachu, na stronach Ministerstwa Spraw Zagranicznych widniała informacja o tym, że między innymi w Tunezji i jej stolicy notuje się znaczny wzrost aktywności grup terrorystycznych i może tam być niebezpiecznie. Sąd oddala powództwo wdowy. Ówczesny wiceprezes zarządu biura podróży oświadcza po decyzji sądu, że „przypisywanie odpowiedzialności touroperatorowi za konsekwencje działań terrorystycznych jest nieuzasadnione”[6].

Dominik i Joanna mieli dodatkowe ubezpieczenie w miejscu pracy. Po śmierci męża kobieta otrzymała jedynie część odszkodowania. Para miała tylko ślub kościelny, bez skutków cywilnoprawnych. Na dodatek firma ubezpieczeniowa zakwalifikowała śmierć Dominika jako „zgon naturalny”.

– Mogłam się odwoływać, walczyć, ale kto w żałobie ma do tego głowę? Później, po kilku latach, gdy emocje trochę opadły, po prostu zapomniałam – mówi Joanna. I podkreśla, że śmierć Dominika sprawiła, że wielu jej znajomych zaczęło porządkować swoje sprawy osobiste: – Formalizowali związki, pisali testamenty, zaczęli dokładnie czytać umowy z firmami ubezpieczeniowymi. Niestety zazwyczaj o tym, że czegoś nie dopilnowaliśmy, przekonujemy się dopiero wtedy, gdy stanie się coś złego.

Gdy terroryści zaczęli strzelać, para wraz z przewodnikiem stała przy jednej z rosnących w pobliżu palm, nieco dalej od autokaru. Oni także zostali ranni. Polacy opowiedzieli Joannie o przebiegu zamachu i narysowali plan, na którym widać, gdzie i z kim stali Dominik i Artur, gdy na parking weszli terroryści. Nie wszyscy chcą znać tak drastyczne szczegóły, ale kobieta po prostu musiała wiedzieć, co się tam wydarzyło i jak umierał jej mąż.

Poznali się w pracy. W zwykłej służbowej znajomości coś zaiskrzyło i tak powstała ich rodzina. Najpierw kilka lat mieszkali razem. Dwa lata przed zamachem wzięli ślub. Na świat przyszedł ich synek Mateusz. Moment, gdy postawił pierwsze kroki już po śmierci taty, był jedną z najcięższych, ale i najradośniejszych chwil dla Joanny. Często, gdy patrzy na Mateusza, czuje ogromną miłość, ale i wielki smutek. Bo synek bardzo przypomina tatę. I ciągle pyta mamę: dlaczego tak musiało się stać? Joanna wie dokładnie, jak wyglądały ostatnie minuty życia jej męża. Po zamachu przyjechali do niej ludzie, którzy byli z Dominikiem na wycieczce w Tunezji. Kryli się, gdzie mogli, gdy terroryści strzelali do bezbronnych turystów. Niektórzy obserwowali, jak Dominik się wykrwawia, ale bali się wyjść. Joanna to rozumie. Nie ma pretensji. Robili wszystko, by przeżyć. Przecież też mieli rodziny. Ale wie też, że gdyby jej mąż odpowiednio szybko otrzymał pomoc, prawdopodobnie by przeżył.

Boi się wypowiadać głośno to, co czuje. Bo może nie powinna. Nie wypada. Pracując w Służbie Więziennej, Joanna widzi wiele zła. Dlatego tak trudno pogodzić się ze śmiercią kogoś niewinnego.

– Miałam cudownego męża, z którym spędziłam najlepszy czas w życiu. Ciągle za tym tęsknię. Smutno nam we dwoje z Mateuszem. Mój mąż był młodym, szlachetnym człowiekiem. Zginął, choć nikomu w niczym nie zawinił.

5 M. Danielewicz, Zamach w Tunezji. Poznanianka pozywa biuro podróży za śmierć męża, „Głos Wielkopolski” 20.06.2015, https://gloswielkopolski.pl/zamach-w-tunezji-poznanianka-pozywa-biuro-podrozy-za-smierc-meza/ar/3906957 (dostęp: 15.03.2023).

6 Oświadczenie w sprawie przeciwko B.P. ITAKA, https://www.itaka.pl/strony/1232.php (dostęp: 15.03.2023).

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

OBUDŹ SIĘ, CÓRECZKO

Takie wakacje sobie wymarzyła. Lipiec. Turcja. Chłopak i przyjaciele. Nawet w nocy jest bardzo ciepło, dlatego Marcelina z Mateuszem idą na dach hotelu. Drzwi wejściowe są wyważone. Na dachu sporo krzeseł, z których korzystają turyści. Para siada przy sięgającym kolan murku okalającym dach. Gdy 22-latka wstaje, traci równowagę i spada dziesięć metrów w dół, między dwa budynki.

– Od tureckiego lekarza usłyszałem „high risk of dead”. Do końca życia tego nie zapomnę. Inna lekarka powiedziała, że Marcelina nigdy się nie obudzi ani nie będzie chodzić. Ale ona ma niesamowitą wolę życia. Przytomność odzyskała po ponad dwóch tygodniach. Pierwszy krok zrobiła po 150 dniach od wypadku – mówi Bogusław, tata Marceliny.

Gdy Marcelina była mała, tata często czytał jej przed zaśnięciem bajki. Dziewczynka uczyła się jeszcze mówić i zwróciła się do taty:

– Mojemy patenki donk?

W pierwszej chwili nie zrozumiał córki. Dopiero po chwili domyślił się, że zapytała: „Możemy skarpetki zdjąć?”. Do tej pory się z tego śmieje. Dziewczynka często nie mogła długo zasnąć. Wtedy śpiewał jej żołnierskie piosenki. Rozszumiały się wierzby płaczące, O mój rozmarynie. Przy tych melodiach zasypiała.

Dwadzieścia lat później Marcelina jest po pierwszym roku Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach. Bardzo wysportowana i sprawna. Startuje w biegu z przeszkodami Runmageddon. Po ukończeniu zawodów, zadowolona z siebie, pozuje do zdjęcia umorusana błotem. Postanawia, że zrobi sobie przerwę od nauki, i bierze urlop dziekański. Zakłada działalność gospodarczą. Sprzedaje personalizowane bluzy pod marką Hoodie Addict. Można je zamówić z dowolnym wzorem. Marcelina specjalizuje się w wyszywaniu konturów osób, które robi na podstawie fotografii dostarczonych przez klientów. Na jednej z nich widnieje wyszyta białą nitką całująca się para. Na rękawie jest odwzorowany napis z wiadomości od osoby ukochanej, jaki dostarczyła osoba zamawiająca: „Kocham Cię, Skarbie”. Cena jednej bluzy – 200 złotych plus wysyłka. Do każdego zamówienia Marcelina dołącza karteczkę: „Dziękuję za zaufanie! Cieszę się, że to, co tworzę, stało się cząstką Twojego Życia. Życzę wielu wspaniałych chwil”.

Lipiec 2022 roku. Marcelina wymarzyła sobie wyjazd do Turcji. Jeszcze przed wykupieniem wczasów mama namawia ją, by nie oszczędzała na dodatkowym ubezpieczeniu. Prosi, by córka kupiła takie, które także obejmuje wypadki pod wpływem alkoholu. Przecież każdy na wakacjach, zwłaszcza młody, chce się napić drinka z palemką. A wystarczy odrobina alkoholu, skaleczenie na basenie czy coś gorszego i firma ubezpieczeniowa odrzuci wniosek o pokrycie kosztów leczenia. A rachunek w Turcji nawet za drobny zabieg medyczny może sięgnąć kilku tysięcy euro.

Razem z chłopakiem, dwiema koleżankami i kolegą Marcelina wykupuje w biurze podróży TUI wycieczkę do Bodrum. Opłacają także dodatkowe ubezpieczenia. Trzygwiazdkowy hotel Sunpoint mieści się przy jednej z głównych ulic, 500 metrów od plaży w zatoce Gökova nad Morzem Egejskim. Składa się z ośmiu trzypiętrowych, położonych kaskadowo, biało-błękitnych budynków z balkonami. U ich podnóża na turystów czekają basen i leżaki. Na płaskim dachu, zwieńczonym niskim murkiem, wieczorami i w nocy chętnie odpoczywają turyści. Jest tu sporo krzeseł, niektórzy przynoszą własne koce i siadają na posadzce.

Piątego dnia pobytu, w nocy z 11 na 12 lipca, Marcelina idzie ze swoim chłopakiem Mateuszem na dach. Nad futryną wisi tabliczka, żeby nie wchodzić, ale drzwi od dawna są wyważone. Siadają, opierając się o sięgający kolan murek. Chcieli spędzić trochę czasu we dwoje, bez przyjaciół. Około drugiej w nocy Marcelina wstaje z posadzki. Gdy szybko się podnosi, czuje zawroty głowy. Przechyla się do tyłu w stronę murku, traci równowagę i spada cztery piętra w dół. To jakieś dziesięć metrów. Wszystko dzieje się tak szybko, że Mateusz nie zdąża jej chwycić.

Marcelina spada na prawą stronę ciała. Karetka. Policja. 22-latka w bardzo ciężkim stanie trafia do prywatnej kliniki. Gdy lekarze walczą o jej życie, nad ranem w Polsce jej ojciec odbiera telefon z Turcji.

– Usłyszałem od koleżanki córki: „Marcelina spadła z dachu” – wspomina.

Dowiaduje się też, że Mateusz został aresztowany, bo policja podejrzewa, że zgwałcił ją i zrzucił z dachu.

Rodzice Polki chcą jak najszybciej być przy córce. Wykupują tygodniowe wczasy w tej samej miejscowości. Udaje im się znaleźć hotel dość blisko szpitala, w którym Marcelina walczy o życie, i dwa dni później lądują w Bodrum.

– Jedyne, w czym nam pomogło biuro podróży, w którym Marcelina wykupiła wczasy, to zapewnienie transportu z lotniska do hotelu i lokalnego tłumacza. Dużo bardziej pomogła nam kobieta do spraw kontaktów z zagranicznymi turystami z kliniki Marceliny – mówi Bogusław.

Od razu ruszają do szpitala. Marcelina od czasu wypadku jest w śpiączce pourazowej. Ma wklęsłe czoło po prawej stronie, obrażenia oczodołu, obrzęk i urazy mózgu, zmiażdżoną prawą stronę miednicy i otwarte złamanie prawej kostki. To wtedy od lekarza tata 22-latki słyszy słowa, które już na zawsze zapamięta.

Tureccy lekarze nie decydują się na razie na żadne operacje. Próbują utrzymać ją przy życiu i ustabilizować jej stan. W kolejnych dniach rodzice Marceliny słyszą od lekarki, że nawet jeśli dziewczyna przeżyje, to nigdy się nie obudzi i na pewno nie będzie chodziła. Obrażenia są zbyt rozległe. W tłumaczeniach rozmów z lekarzami, zwłaszcza jeśli chodzi o specjalistyczny język, pomaga pracownik polskiego konsulatu.

Gdy Marcelina leży na szpitalnym łóżku pod respiratorem, otulona licznymi rurkami i kablami, tata znów śpiewa jej żołnierskie piosenki z dzieciństwa. Ale tym razem nie chce, by spała. Jak nigdy wcześniej pragnie, by otworzyła oczy.

Po ponad tygodniu rodzice 22-latki słyszą, że stan córki się ustabilizował i można ją przetransportować do Polski. To wtedy rodzice przekonują się, jak ważne okazuje się dodatkowe ubezpieczenie, które za namową mamy wykupiła Marcelina. Polisa zakłada pokrycie kosztów leczenia do 52 tysięcy euro, czyli około 250 tysięcy złotych (kurs z 15.07.2022 r.). Szpital wystawia rachunek za leczenie Polki na 70 tysięcy euro. Gdyby nie polisa, rodzina nie byłaby w stanie zebrać tak ogromnych pieniędzy, a na dodatek trzeba opłacić transport medyczny specjalnym samolotem. To kolejne ponad 100 tysięcy złotych.

Cena jest tak wysoka, ponieważ Marcelina cały czas musi być podłączona do respiratora, a samolot musi lecieć na odpowiedniej wysokości. Piloci nie mogą się wznieść na tradycyjną dla lotów pasażerskich wysokość około 10 000 metrów. Muszą lecieć na poziomie morza, czyli na niższym pułapie niż zwykle. Wszystko przez to, że lot na standardowej wysokości oznacza, że w kabinie jest inne ciśnienie niż na ziemi – zbliżone do tego na wysokości 2000–2500 metrów n.p.m. A taka zmiana parametrów, w sytuacji gdy Marcelina ma urazy i obrzęk mózgu, mogłaby zagrozić jej życiu.

Lot na niskim pułapie gwarantuje wyrównanie ciśnienia w kabinie, które jest zbliżone do tego na wysokości 800–900 metrów n.p.m. Do tego specjalnie przystosowany do transportu medycznego samolot jest wyposażony w sprzęt medyczny ratujący życie, aparaturę wykorzystywaną na oddziałach intensywnej terapii w szpitalach, a na pokładzie, poza dwoma przeszkolonymi pilotami, są lekarz i ratownik medyczny.

Rodziców Marceliny na to nie stać. W krótkim czasie wykonują setki telefonów do bliższej i dalszej rodziny, przyjaciół i znajomych, by jak najszybciej pożyczyć pieniądze, które mogą ocalić ich córkę. Bardzo pomaga im kierownik hotelu Risa, w którym wykupili wczasy, by być bliżej Marceliny. Turek codziennie dopytuje o jej stan, udostępnia im prywatny internet, bo hotelowy nie działa zbyt sprawnie, a Polacy muszą wykonać wiele połączeń za pośrednictwem komunikatorów internetowych.

– Hasan to wspaniały człowiek. Bardzo nam pomagał. Nie wiedzieliśmy, jak długo tam będziemy, a on z własnej inicjatywy powiedział, że nasz pokój zarezerwował do końca sierpnia, i to za połowę ceny – przyznaje Bogusław.

Matka chrzestna Marceliny wpada na pomysł, by zorganizować zbiórkę na jednej z platform crowdfundingowych.

„Marcelina pojechała na wymarzone wakacje z przyjaciółmi. Nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności uległa wypadkowi. W tej chwili przebywa w stanie bardzo ciężkim w szpitalu w Bodrum. Dotychczasowe koszty leczenia przekroczyły już 330 tysięcy złotych. Koszt każdego kolejnego dnia w szpitalu to 25 tysięcy. Niezbędne są operacje, których koszt w tureckim szpitalu zaczyna się od 75 tysięcy złotych. Chcemy więc je zrobić w Polsce. Marcelina dzielnie walczy i się nie poddaje. Jej chęć do życia jest ogromna! Wsparcie będzie przeznaczone na opłacenie medycznego transportu lotniczego oraz na kontynuację leczenia w Polsce” – pisze w serwisie Zrzutka.pl Michalina Musiatowicz, ciocia 22-latki.

Zbiórka błyskawicznie przynosi efekt. Jest środek sezonu urlopowego. Wiele osób ogląda zdjęcia Marceliny w czasie własnych wakacji. Na jednej fotografii młoda, uśmiechnięta kobieta z burzą ciemnych włosów. Na drugim – leży nieprzytomna z widocznymi obrażeniami ogolonej głowy. W ciągu 24 godzin ludzie wpłacają około 100 tysięcy złotych. Ostatecznie udaje się zebrać jeszcze kolejne 50 tysięcy. Rodzina Marceliny kończy zbiórkę.

Rodzice dziewczyny mogą odetchnąć. Mają środki, by sprowadzić córkę do Polski i tu dalej walczyć o jej życie. Lot jest już zamówiony. Dwa dni przed startem szpital informuje Polaków, że nie wypisze Marceliny, ponieważ firma ubezpieczeniowa nie przelała jeszcze kwoty z polisy. Mama Polki dzwoni do ubezpieczyciela. Trafia na kobietę, która najwyraźniej też ma dzieci. Prosi ją o pomoc, odwołując się do matczynych uczuć. Po 30 minutach kobieta oddzwania, że firma ubezpieczeniowa wystawi list żelazny dla szpitala z zapewnieniem, że przeleje 52 tysiące euro w ramach polisy. Do 70 tysięcy za leczenie jeszcze trochę brakuje, ale przelewy z Polski nie idą w jeden dzień.

– W konsulacie natrafiliśmy na ścianę. Konsul był na urlopie, a osoba go zastępująca nie była zbyt pomocna – mówi tata Marceliny.

W końcu, dzięki pomocy znajomego pana Bogusława, pracownik konsulatu zapewnia szpital, że rachunek zostanie uregulowany.

Dwa tygodnie po wypadku Marcelina jest transportowana karetką na lotnisko w Bodrum. Cały czas jest podłączona do respiratora, a na biodrze ma specjalny stelaż stabilizujący, by wstrząsy nie pogorszyły jej stanu. Odbierają ją medycy z Polski i transportują do kraju. Na pokładzie jest przy niej mama. W samolocie medycznym jest miejsce tylko dla jednej osoby towarzyszącej. Tata wraca do Polski dzień później rejsowym samolotem. Rodzice lecą do kraju z myślą, że ich córka – tak jak usłyszeli w Turcji – może się nigdy nie obudzić. Nie tracą jednak nadziei.

Po wylądowaniu w Pyrzowicach 22-latka trafia do szpitala wojewódzkiego w Rybniku. Niestety w Centrum Urazowym w Sosnowcu nie ma wolnych miejsc na oddziale intensywnej opieki medycznej. Łóżko zwalnia się po trzech dniach i dopiero wtedy karetka zawozi Marcelinę do oddalonego o 60 kilometrów miasta.

Marcelina cały czas jest nieprzytomna. Lekarze z Centrum Urazowego w Sosnowcu decydują, że najpierw potrzebna jest operacja ortopedyczna. Trzeba złożyć strzaskaną kostkę i tylną stronę miednicy. Podczas drugiej operacji stabilizują przód miednicy. Rodzice 22-latki słyszą, że niezbędna jest operacja neurochirurgiczna, w tym neuroplastyka. Lekarze chcą naprawić wgłębienie w czole i usunąć odłamki pokruszonych kości czaszki. W czasie pobytu w szpitalu Marcelina zaczyna się stopniowo wybudzać. Po tygodniu pielęgniarki przekazują rodzicom, że zaczyna ruszać powiekami i rękami. Radzą, by przywieźć na salę małe radio. Dziewczyna cały czas jest podłączona do respiratora, ale w końcu zaczyna zdawać sobie sprawę, co się stało.

Każdego dnia obrzęk mózgu się zmniejsza. To wywołuje wyciek płynu mózgowego, który sączy się Marcelinie przez nos. Lekarze natychmiast podejmują decyzje o zapowiadanej wcześniej operacji neurochirurgicznej. Muszą naprawić nieszczelną oponę grubą, która utrzymuje mózg w płynie. Otwierają 22-latce przednią część czaszki i naprawiają pęknięcie. Poprawiają także wygląd czoła, by było w miarę symetryczne. Gdy Marcelina wybudza się po operacji, okazuje się, że w jednym oku straciła całkowicie wzrok, na drugie widzi w 20%.

Kobieta oddycha już samodzielnie. Dzień po odłączeniu od respiratora lekarze po raz kolejny ratują jej życie. Pielęgniarki mają swoje stanowisko dokładnie naprzeciwko sali Marceliny. Nagle widzą, że dziewczyna traci przytomność. Na OIOM-ie popłoch. Lekarz próbuje włożyć dziewczynie do gardła rurkę intubacyjną, ale ta nie wchodzi. Bierze cieńszą. Udaje się. Szybko tlen i Marcelina znów oddycha. Okazuje się, że z powodu długiej intubacji krtań kobiety zaczęła zarastać, co w końcu uniemożliwiło oddychanie.

Gdy Marcelina walczy o powrót do zdrowia w szpitalu w Sosnowcu, w tureckim areszcie cały czas przebywa jej partner Mateusz. Zaczęli się spotykać cztery miesiące przed wylotem na swoje pierwsze wspólne wakacje do Turcji. Tureckie media publikują wstrząsające informacje. Według dziennikarzy, którzy powołują się na tamtejszą agencję prasową, 26-latek miał zgwałcić Polkę, a następnie zepchnąć ją z dachu. Prokuratura zarzuca mu napaść na tle seksualnym, spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu i usiłowanie zabójstwa. Grozi za to do 20 lat więzienia.

Na czym tureccy śledczy oparli swoje oskarżenia? Nie mieli żadnych świadków. Jedyne, z czego wnioskowali, to raport medyczny, jaki sporządzili lekarze po przyjęciu Marceliny do szpitala. Wynika z niego, że kobieta miała obrażenia, które mogły zostać zadane ostrym narzędziem i sugerować napaść na tle seksualnym. Rodzina Marceliny od razu odrzuciła te oskarżenia jako bezpodstawne. Zeznania w tej sprawie składał tata 22-latki.

27 października 2022 roku w Turcji odbyła się rozprawa Mateusza w sprawie o gwałt i usiłowanie zabójstwa. Zeznania składała mama Marceliny, Joanna. Oświadczyła przed sądem, że po wybudzeniu ze śpiączki jej córka zaprzeczyła, że Mateusz lub ktokolwiek inny zepchnął ją z dachu. Przyznała, że spadła, bo zakręciło jej się w głowie, gdy zbyt szybko wstała. Straciła równowagę, a niski murek nie był w stanie jej uratować. W sądzie zeznają także jej przyjaciele, którzy byli z nią na wakacjach.

Po usłyszanych od mamy i znajomych zeznaniach turecki sąd zwalnia Mateusza z aresztu, w którym spędził 105 dni, i pozwala mu wrócić do Polski.

– Wyglądało to tak, jakby szukali kozła ofiarnego, żeby winę hotelu za niezabezpieczony dach zwalić na kogoś innego i ochronić swoje interesy turystyczne – uważa Bogusław.

Po czasie lekarze doszli do wniosku, że obrażenia, na których oparto oskarżenie Mateusza, powstały na skutek upadku z wysokości.

Odrębne postępowanie w sprawie nieumyślnego spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu Marceliny prowadzi także Prokuratura Okręgowa w Gliwicach.

Po trzech miesiącach pobytu na OIOM-ie rodzice przenoszą Marcelinę do prywatnego ośrodka rehabilitacyjnego w Krakowie. Miesiąc pobytu kosztuje tu niemal 30 tysięcy złotych, ale leczenie bardzo pomaga. To tu, po 150 dniach od wypadku, 22-latka robi swój pierwszy krok. Każdy kolejny ćwiczy z rehabilitantami przy dwustronnej poręczy. Rodzice Marceliny jeszcze bardziej uświadamiają sobie, że gdyby nie wykupienie wyższego ubezpieczenia przed wylotem, o wiele trudniej byłoby ratować córkę.

– Jak się jedzie za granicę, to należy kupować jak najwyższe. Marcelina miała 250 tysięcy złotych, a i to za mało, zwłaszcza jeśli się wyjeżdża poza Unię Europejską. Poszedłbym w okolice miliona. To nie są duże pieniądze, gdy wycieczka kosztuje kilka tysięcy. Naprawdę warto wydać trzy stówki na ubezpieczenie, bo gdy wydarzy się coś złego, będzie za późno. Tylko dzięki pieniądzom z polisy udało nam się ją stamtąd wytargać – przekonuje tata Marceliny.

Pięć miesięcy od wypadku Marcelina nie bez trudu robi kolejne kroki za pomocą chodzika. Jeszcze niedawno potrzebowała do tego obustronnej poręczy. Gdy ktoś jest obok niej, udaje jej się przejść kawałek z kijkami do nordic walkingu. Utrata wzroku wciąż się utrzymuje.

Kobieta leży w łóżku. Nie śpi. Próbuje coś powiedzieć, ale tata jej nie rozumie. Pochyla się nad nią. Wsłuchuje w skupieniu w niewyraźny szept. W konsekwencji wypadku i doznanych obrażeń Marcelina ma duże trudności z mówieniem. W jej gardle nadal tkwi rurka tracheotomijna, która nie tylko dostarcza powietrze do płuc z pominięciem górnych dróg oddechowych, ale i pomaga porozumiewać się z bliskimi.

– Z powodu zarośniętej poniżej linii strun głosowych krtani Marcelina mówi bardzo cicho i niewyraźnie, ale gdy ktoś z nią dłużej przebywa, jest w stanie ją zrozumieć. Wraca do sprawności, robi wielkie postępy w nauce czytania i pisania – opowiada Bogusław.

***

Jeśli ktokolwiek chce pomóc Marcelinie wrócić do zdrowia, może przekazać darowiznę na konto Fundacji Moc Pomocy na konto: 16 1020 5226 0000 6602 0635 0765. W tytule przelewu należy wpisać: „Marcelina Wałach, nr katalogowy 443”. Można to także zrobić za pośrednictwem strony internetowej https://www.mammoc.pl/marcelina-walach.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

DOLINA, KTÓRA ZJADA LUDZI

Nic się nie martw, wszystko jest ok, świetnie się bawię i żadna krzywda mi się nie dzieje. Trzymaj się ciepło.

– Bruno Muschalik w e-mailu do mamy Aliny wysłanym z doliny Parwati

Parvati z pewnością ma gniewne inkarnacje (…), a także życzliwe formy (…). Pozorna sprzeczność, jaką jest Parvati, jasna i ciemna strona – sugerują, że ta spokojna żona może całkowicie się odmienić w jej pierwotną chaotyczną naturę potężnej Kali[7].

– Munindra Misra, indyjski pisarz

Za każdym razem ma inny kolor skóry: złoty, czarny albo biały. Imię też się zmienia: raz bogini nazywa się Durga, to znów Kali, kiedy indziej Parvati. Raz jest kochającą matką, innym razem bezlitosną wojowniczką. Jest straszna w swoim gniewie, ale bywa też czułą kochanką (…). Strasznie trudno się w tym wszystkim połapać. – To brzmi jak opis typowej kobiety[8].

– Colleen Houck, Klątwa Tygrysa. Wyprawa

Dolina Parwati to raj, choć na Ziemi. Znajduje się w Indiach, w stanie Himachal Pradesh. Dawna nazwa tego regionu to Kulanthapitha, czyli „koniec nadającego się do zamieszkania świata”.

To tu potężny hinduski bóg Śiwa, mogący niszczyć, ale i odnawiać światy, miał medytować przez trzy tysiące lat. To od imienia jego żony Parvati nazwano dolinę, która olśniła go swym pięknem.

To przez zaginięcia kilkudziesięciu, a może nawet kilkuset zagranicznych turystów zaczęto ją nazywać Doliną Cieni.

To dlatego, że jest światową stolicą haszyszu, którego produkcji, sprzedaży i spożyciu towarzyszą brutalne morderstwa i zaginięcia, nosi miano indyjskiego Trójkąta Bermudzkiego.

To tu płynie rzeka o tej samej nazwie – Parwati – która jest tak niebezpieczna, że według miejscowych gdy raz coś przyjmie, to już nigdy nie oddaje.

To tu zaginął 24-letni Bruno Muschalik z Zabrza, którego od 2015 roku szukają nietracący nadziei rodzice – Alina i Piotr.

Słupy, latarnie, praktycznie nie ma wolnego skrawka betonowej ściany, na którym obryzgane brudnym klejem nie wisiałyby wielokrotnie kserowane plakaty obwieszczające przechodniom fakt zaginięcia takiej a takiej osoby, z takiego i takiego zakątka świata, której szuka zrozpaczona rodzina, bliscy albo agencja detektywistyczna, a czasem wszyscy jednocześnie. Jedni podają numer kontaktowy, inni oferują nagrody, często całkiem wysokie, ale kto by na to zwracał uwagę w natłoku tych ludzkich nieszczęść, które przez swoją skalę już się opatrzyły i stały się niewywołującym żadnych emocji elementem codziennego krajobrazu w tej części Indii.

Polskojęzycznych turystów zaciekawić jednak mogło zdjęcie młodego chłopaka, z którego twarzy dało się wyczytać przyjazne usposobienie, a z oczu ciekawość życia. Nad jego blond czupryną napis „MISSING”, również zapisany w miejscowym języku, a pod portretowym zdjęciem imię i nazwisko: Bruno Muschalik. Niemal na każdym plakacie, na każdym ksero widnieje dopisany odręcznie, koślawo apel, choć ręka kreślącego go człowieka na co dzień tworzy dzieła sztuki: „Bruno odezwij się, proszę! Twój tato”.

Kontakt z Brunonem urwał się 9 sierpnia 2015 roku. Wcześniej chłopak niemal codziennie relacjonował bliskim wymarzoną, planowaną na trzy tygodnie podróż, która miała poprzedzić całkiem nowy etap w jego życiu. Z rodzinnego Zabrza pojechał do Warszawy, z Warszawy poleciał do Berlina, a ze stolicy Niemiec prosto do Indii.

31 lipca, godzina 23:00. E-mail: „Cześć Mamo, żyję, miałem pewną przeprawę, ale wszystko u mnie w porządku. Jutro postaram się rozpisać bo jest już wpół do trzeciej w nocy a ja nie spałem prawie przez ostatnie dwa dni. Indie to całkiem inny świat, kocham Cię, Bruno”.

Z New Delhi, stolicy Indii, chłopak pojechał do doliny Manali. Spędził tam kilka dni. Z 8 na 9 sierpnia zatrzymał się w hostelu Manalsu. Biorąc pod uwagę tamtejsze standardy, w miejscu niemalże luksusowym, choć jakby zlepionym z różnych opowieści, stanowiącym miszmasz stylów architektonicznych i wnętrzarskich. Gdybyśmy mieli je porównać do czegoś, co znamy z naszej rzeczywistości, to na myśl przychodzą góralskie chaty stawiane nad polskim morzem. To tam Bruno poznał parę: Australijkę i jej indyjskiego partnera, którzy po zaginięciu chłopaka również włączyli się w jego poszukiwania.

„Poznaliśmy Brunona w Manali. Zatrzymaliśmy się w tym samym hostelu i przez jedną noc byliśmy sąsiadami. Było wielką radością go poznać i dowiedzieć się tyle o Polsce i jego codziennym życiu. Bruno podzielił się z nami wódką Soplicą, którą przywiózł z Polski i której próbowaliśmy pierwszy raz w życiu. To były niezapomniane rozmowy o naszych pasjach. Bruno zwierzał nam się, że następnego dnia rano miał w planach złapać busa i wybrać się do doliny Parwati. Niestety zaginął i nie daje znaku życia. Jeśli wybieracie się w tamte rejony, to miejcie to na uwadze. Przyłączcie się też do moich modlitw o jego bezpieczny powrót do domu” – apelowała w tamtym czasie Jess Ball.

Wraz ze swoim partnerem Kamyarem Salehem byli ostatnimi osobami, które widziały Brunona.

To tu Bruno zostawia ostatni ślad po sobie. Z hostelu wysyła do swojej dziewczyny Kasi wiadomość, że trochę rzeczy oddał do pobliskiej pralni i odbierze je za kilka dni, spakował się już na trzydniową wyprawę i wkrótce wyruszy autobusem. Według szczątkowych doniesień, których składanie przypomina próbę naprawy stłuczonego lustra, chłopak wsiadł do busa zmierzającego do doliny Parwati.

Taka podróż trwa zazwyczaj pół doby. Jest jednak tego warta, gdyż dolina, wraz z rwącą i niebezpieczną rzeką o tej samej nazwie, jest jednym z najbardziej malowniczych miejsc na świecie, co roku kuszącym tabuny turystów. Przez niektórych nazywana jest nawet mianem „Shangri-La”, nawiązującym symbolicznie do utopijnej krainy opisanej w 1933 roku przez Jamesa Hiltona w powieści Zaginiony horyzont. To tam w harmonii mieli żyć długowieczni i szczęśliwi ludzie, oddający się apoteozie mądrości, unikający kontaktów zewnętrznych, a także kulturowych nacisków dotyczących polityki czy kariery. Trafiający zaś przypadkiem do tej wieży z kości słoniowej wędrowcy mieli bezwzględny zakaz opuszczania jej.

Bruno wysiadł z busa w wiosce Kasol, nazywanej też „mini-Izraelem” ze względu na popularność, jaką cieszy się wśród mieszkańców tego kraju. Odpoczywają tam zazwyczaj po obowiązkowej służbie wojskowej, czy też po prostu doceniają fakt niskich kosztów życia w tak ekscytującej, nie tylko ze względów naturalnych, krainie. Potem ślad po chłopaku się urwał. Zostały tylko domysły, dziesiątki wykluczających się doniesień i pisanych przez wyobraźnię scenariuszy.

Gdy telefon Brunona zamilkł, bliscy od razu powiadomili służby.

– Do ostatniej chwili mieliśmy nadzieję, że jednak zjawi się na lotnisku w Delhi. W końcu miał wykupiony bilet powrotny. Niestety obecny na miejscu konsul poinformował nas, że Bruno nie wszedł na pokład samolotu – wspomina ojciec chłopaka, Piotr Muschalik, profesor katowickiej Akademii Sztuk Pięknych, ten, który szukając później syna, dopisywał na plakatach chwytający za serce apel. – Już w tamtym momencie miałem wykupione bilety, żeby lecieć do Indii i szukać Brunona. Wiedziałem, że skoro nagle urwał się z nim kontakt, to musiało się wydarzyć coś, co uniemożliwiło mu powrót. W wyprawie towarzyszył mi przyjaciel – dodaje.

Matka chłopaka została w Polsce i wraz z grupą znajomych koordynowała akcję poszukiwawczą, śledziła i przesiewała pojawiające się doniesienia.

– Zapisywałam wszystkie informacje – opowiada pani Alina. – Gdy Piotrek z Tomkiem tam pojechali, to latali po Indiach północnych jak wariaci. Tysiące kilometrów to w jedną, to w drugą stronę, bo ktoś tam coś widział, coś miał do powiedzenia. Była z tym związana niesamowita huśtawka emocji, od nadziei do rozpaczy, i tak w kółko. Każdy kolejny wyjazd, każdy kolejny trop to była nowa nadzieja. A to z miejscowości Leh, gdzie ktoś wspominał, że Bruno był widziany z dwoma izraelskimi dziewczętami. To znowu zgłoszenie od starszej kobiety, która twierdziła, że zna Ukrainkę opiekującą się młodym chłopakiem z Europy, który stracił pamięć. Początkowo pojawiło się około 26 świadectw i informacji, które miały potwierdzać, że Bruncio żyje. Dla mnie to było i jest bardzo ważne. Ludzie mogą się z tego śmiać, ale jeśli nie mamy poważnych informacji, że coś złego mu się stało, to jest to podstawą do wzrastającej nadziei – wyznaje kobieta. I tłumaczy ten paradoks: – Na początku było tragicznie. Wieść o zaginięciu Brunona to było jak uderzenie obuchem w głowę. Człowiek nie wie, co się z nim dzieje, co ze sobą począć. Początkiem takiego myślenia pełnego wiary i nadziei był moment, gdy poinformowałam ambasadę polską w Delhi, że nie mamy kontaktu z synem. Pamiętam, jaka byłam wtedy zaryczana, a rozmawiający z nami dyplomata powiedział: „Pani Alino, brak wiadomości w takiej sytuacji to są dobre wiadomości”. Początkowo to przeoczyłam, zbagatelizowałam, bo nie byłam w stanie się na tym skupić. Po jakimś czasie dotarło jednak do mnie, że to kluczowe. W tak niezwykłej sytuacji, w jakiej Bruno zaginął, skoro coś takiego jest możliwe, to równie możliwe i prawdopodobne jest niesamowite odnalezienie Brunona, na tej samej zasadzie – tłumaczy.

– My wierzymy, że Bruno żyje, i dlatego myślenie o jego śmierci nie wchodzi w grę, bo chcemy odnosić się do faktów, a w tej chwili nie ma takich, które informowałyby o jego śmierci – wtóruje jej z niezachwianą wiarą pan Piotr, mimo że od zaginięcia minęło już ponad siedem lat. – Dopóki nie ma twardych przesłanek, dopóty mamy nadzieję, że Bruno gdzieś tam żyje. I to nie jest naiwność, po prostu stawiamy sprawy racjonalnie: skoro nie ma złych wieści, to mamy prawo wierzyć, że nic złego się nie stało – dodaje i trzeba przyznać, że nie wyczuwa się w tym pozy czy samooszukiwania się.

Ich wiara ma moc przekonywania, że optymistyczne scenariusze są jednak jeszcze możliwe. Tym bardziej że Dolina Cieni była już świadkiem najbardziej niemożliwych wydarzeń.

– Słyszeliśmy o przypadkach, gdy po latach od rzekomego zaginięcia osoby zgłaszały się do placówek dyplomatycznych swoich krajów, prosząc o wydanie dokumentów – przyznają zgodnie Muschalikowie.

Zaginięcie Brunona to niejedyny, nie pierwszy i pewnie nie ostatni taki przypadek. 20 lat temu do tego bajecznego i niebezpiecznego zakątka świata udała się para dziennikarzy, podróżników i pisarzy – Cathy Scott-Clark i Adrian Levy. W reportażu śledczym przygotowywanym dla brytyjskiego „Guardiana”[9] próbowali odpowiedzieć na pytanie: co dzieje się z dziesiątkami zachodnich turystów, którzy raz na zawsze znikają w Dolinie Cieni? Nie znaleźli jednej odpowiedzi, choć skala zjawiska i wyniki ich śledztwa mrożą krew w żyłach.

Oczywiście, jak to na wakacjach i podczas podróży, zdarzają się nieszczęśliwe wypadki, niezawinione przez osoby trzecie, tak jak awaria paralotni w 2002 roku, gdy zginął 25-letni Brytyjczyk Joel Kitchen. Ponoć niesprzyjające warunki atmosferyczne zmusiły go do przymusowego lądowania, które zakończyło się tragedią. W mediach, zarówno indyjskich, jak i z krajów, z których wywodzili się zmarli podróżnicy, więcej jest jednak świadectw, których nie da się zrzucić na karb złośliwego losu.

Na początku 2000 roku zaatakowano tam dwóch niemieckich wędrowców, śpiących w namiocie. 26-letni Jorge Weihrauch zginął na miejscu, a jego towarzysz, 28-letni Adrian Mayer-Tasch, uszedł z życiem mimo czterech ran postrzałowych w nogę.

Nieco później, w tym samym roku, napadnięto brytyjsko-hiszpańską parę podróżującą z dzieckiem. Przeżył tylko 32-letni Brytyjczyk Martin Young, który widział, jak syn jego dziewczyny, 14-letni Cristobal, został zrzucony do wąwozu i złamał kark. 34-letnia Hiszpanka, matka chłopca María Ángeles Girones, zmarła wskutek odniesionych ran. Gdy oprawcy dowiedzieli się, że atak przeżył mężczyzna, anonimowo przekazali policji jego paszport i saszetkę z pieniędzmi. To znaczy z tymi, których prawdopodobnie nie zdążyli wydać. Według zeznań mężczyzny miał tam równowartość 415 funtów, a zwrócono 90. Sprawców oczywiście nigdy nie zatrzymano.

Wcześniej, w 1996 roku, zaginął 21-letni student z Bristolu Ian Mogford. Rok później – Kanadyjczyk Ardavan Taherzadeh. W 1999 roku – 21-letni Maarten de Bruijn z bankierskiej rotterdamskiej rodziny. Dalej: rosyjski ekonomista, 33-letni Aleksiej Iwanow. Do tego jeszcze Paul Roche, Odette Houghton, Heinz Ruegg, Marianne Heer, Greg Powell. A to tylko kilka nazwisk z długiej listy zaginionych w okolicach 2000 roku.

Nasilenie zaginięć w tamtym okresie doprowadziło do powstania nieformalnej siatki śledczej poszukującej osób z krajów takich jak: Wielka Brytania, Irlandia, Holandia, Włochy, Szwajcaria, Izrael, Rosja, Australia czy Kanada. Wspierający poszukiwania przedstawiciele Group 4 Securitas mówili reporterom pracującym dla „Guardiana”: „Tak wielu zaginionych przeszło przez Manikaran: Ian, Ardavan, Maarten czy Timmer. Nikt nie powinien wychodzić sam poza to miejsce”[10]. Przestrzegali wszystkich, którzy zamierzali zatrzymać się w tej miejscowości, położonej 1760 metrów n.p.m., w dolinie Parwati. Jak celnie zauważyli Scott-Clark i Levy, takich ostrzeżeń jednak nie dystrybuuje żadna z tamtejszych firm trekkingowych, a oficjalne komunikaty władz regionu Himachal Pradesh: „Ze względu na kilka niefortunnych incydentów, które miały miejsce w ciągu ostatnich kilku lat, nie zalecamy samotnego trekkingu”, zazwyczaj w postaci zmiętych ulotek, walają się po zaułkach ulic.

Rok po Brunonie zaginął amerykański łowca przygód i podróżnik Justin Alexander. Znudzony szarością i powtarzalnością życia mężczyzna sprzedał stworzony przez siebie start-up i ogłosił w mediach społecznościowych: „Mam 32 lata i przeszedłem na emeryturę”. W pojedynkę zjechał całe Stany Zjednoczone, samotnie zwiedzał też Amerykę Południową, Tybet czy Kambodżę. W 2016 roku postanowił oddać się ascezie w dolinie Parwati. Był zafascynowany tamtejszymi „babami”[11], których czczono, bo mieli doświadczać absolutu, żywiąc się jedynie energią kosmiczną, paląc haszysz i pędząc żywot pustelników. Alexander zbliżył się do jednego z takich „świętych”. Sata Narayana Giriego przedstawiał w swoich mediach społecznościowych jako istotę nieziemską, która żyła w takiej ascezie, że postanowiła nawet pozbawić się penisa.

W sierpniu 2016 roku Justin wraz z „babem” wyruszyli w ascetyczną i oczyszczającą podróż nad jezioro Mantalai. Z nieznanych przyczyn skrócili jednak swój pobyt w tym miejscu. W drodze powrotnej Alexander został w tyle za Girim. Na wycieńczonego mężczyznę natknęli się inni turyści, którzy go nakarmili i napoili. Byli ostatnimi, którzy widzieli Amerykanina. Słuch po nim zaginął. Podczas śledztwa aresztowano „baba”, który kluczył i zmieniał zeznania. W tym samym czasie z rzeki Parwati wyłowiono osobiste rzeczy Justina. Kilka dni przed planowanym zwolnieniem z aresztu „baba” Giriego znaleziono powieszonego na kratach swojej celi. Policja uznała, że mogło to być przyznanie się do winy. Dwa miesiące od zaginięcia Justina jego rodzina uznała, że podróżnik prawdopodobnie nie żyje.

Wszystkie te przypadki zaginięć i morderstw łączy jedno. Brak świadków. Zmowa milczenia.

– Za każdym razem, gdy słyszymy wiadomość o znalezieniu kolejnego ciała w Himachal Pradesh, boimy się telefonu. Nadal wierzymy, że Ian żyje, ale minęło już sześć lat, odkąd zaginął. Jestem pewien, że ludzie wiedzą, co się stało z nim i z innymi. Ale dlaczego nie chcą rozmawiać? – Takie pytanie 20 lat temu na łamach „Guardiana” zadawał Frank Mogford, emerytowany dowódca RAF, ojciec zaginionego Iana. Od tamtego czasu nic się nie zmieniło.

– Trzeba wiedzieć, że panuje tam plemienna solidarność – tłumaczy Piotr Muschalik, który w ramach poszukiwań syna odwiedził Indie już 17 razy. Wskazuje, że system kastowy nie jest tu bez znaczenia. – Ludzie w swoje DNA mają tam wpisaną serdeczność i usłużność. Problem w tym, że bardzo wielu ma braki w wykształceniu lub jest analfabetami, co powoduje, że nie rozumieją złożoności spraw. No i w krytycznych sytuacjach reagują plemiennie. Oczywiście trochę upraszczam, ale cała ta kultura oparta jest na kastowości, która jest tematem tabu, bo oficjalnie jej nie ma, ale w praktyce jak najbardziej istnieje – opowiada ojciec Brunona.

Jak to się przejawia na co dzień?

– Ludzie od pokoleń żyją tam, nie wychodząc, ani wprost, ani mentalnie, poza róg swojej ulicy. Nie wiedzą, co jest dalej. Nie narzekają, bo wierzą, że po śmierci, jeśli wcześniej prowadzili się odpowiednio, odrodzą się w wyższej kaście. Pewnie z tego bierze się to ich pozytywne nastawienie. Zresztą do śmierci i przemijania mają bardzo pragmatyczne podejście. Każda śmierć jest dla nich czymś pozytywnym, początkiem nowego. U nas śmierć smuci, bo w naszym kręgu kulturowym nie ma „drabinki”. Tam ktoś z kasty garncarzy może mieć nadzieję, że odrodzi się w wyższej kaście szewców. Wszystko to w codziennym życiu sprowadza się do tego, że na początku trzeba zbadać, z której kasty się pochodzi. Czasem można już nawet po nazwisku człowieka przyporządkować. I wiadomo: inaczej się trzeba zachowywać, gdy ktoś jest z wyższej kasty, a jak z niższej, to jeszcze inaczej. To jest, przynajmniej dla Europejczyków, przedziwna rzeczywistość. Dopiero po jakimś czasie pojąłem, że jeśli czegoś potrzebowałem, to należało zwracać się do przedstawicieli najwyższych kast – przyznaje pan Piotr.

Jaki jest zatem stosunek miejscowych do ludzi z Zachodu, z Europy?

– Bardzo dziwny. Oni sami nie wiedzą, co z nami zrobić. Stosunek do nas to jest wyłom: pod względem kastowym jesteśmy dla nich najniższą kastą, to znaczy jesteśmy ludźmi kompletnie bez znaczenia, spoza systemu społecznego, jakbyśmy wcale się nie liczyli. W jednej z wiosek powiedziano mi, żebym jako obcy, spoza kasty, za nic w świecie nie dotykał ich domów. No ale z drugiej strony jesteśmy dla nich ważni ekonomicznie i prestiżowo, bo na turystach się zarabia, a i dobrze też w swoim środowisku pokazać, że się pomaga, konsultuje coś z obcokrajowcami, bo to wskazuje, przynajmniej w ich mniemaniu, że są ważniejsi. I kto wie, być może Bruno stał się ofiarą takich stosunków, może z kimś niepotrzebnie się tam zaprzyjaźnił, zaufał. Pomyślał, że te relacje są szczere, a najprawdopodobniej wcale tak nie było, bo nas tam traktują trochę instrumentalnie, po prostu jako bogatych ludzi – zamyśla się pan Piotr.

– Nadzieja w tym, że dla nich człowiek z Europy to chodzący bankomat, z którego można czerpać zyski. Z naszej perspektywy młody student nie jest osobą przesadnie bogatą, no ale miał przecież sprzęt, smartfona, dostęp do jakiejś gotówki – dodaje pani Alina.

– Natomiast to, co kluczowe, to wspominana przeze mnie solidarność. Jeśli oni dostrzegą coś, co na zewnątrz mogłoby jawić się jako podejrzane, to momentalnie wokół tej sprawy pojawia się zmowa milczenia. Proszę popatrzeć na mapę: tam są góry, wszyscy muszą mieć siebie na oku, oni są zależni od siebie. Musieli sobie wykształcić tę sąsiedzką solidarność, żeby móc przetrwać w tamtych warunkach – wyjaśnia mężczyzna.

Co ciekawe, utrzymuje, że stosunki społeczne wyglądają tak nie tylko w górskich wioskach, ale są charakterystyczne dla całych Indii.

– Wystarczy wziąć „Indian Times”, taką tamtejszą „Gazetę Wyborczą”. Kilka ostatnich kartek to są anonse matrymonialne. Pani z takiej i takiej kasty pozna kogoś z tej samej, bo za mezalians tam po prostu zabijają. To funkcjonuje nawet w dużych miastach. Jeśli ktoś złamie tę zasadę, musi uciekać do specjalnych schronisk, żeby zachować życie. I właśnie ta kastowość w zestawieniu z plemiennością powodują, że ten kraj jest tak tajemniczy. Natomiast nie chcę tego oceniać, bo to by było niemalże kolonialne myślenie – konstatuje ojciec Brunona.

Jego diagnozę zdają się potwierdzać słowa miejscowych – zarówno oficjeli, jak i zwykłych mieszkańców, którzy cenią sobie życie z dala od ciekawskiego wzroku obcych.

– Ludzie zawsze przychodzą i odchodzą, każdy chce oglądać naszą piękną Dolinę Bogów – to najczęściej wypowiadane anonimowo przez miejscowych zdanie w odpowiedzi na pytania o zaginionych.

Choć są i mocniejsze, oficjalne stwierdzenia, z pewnością oddające nastroje przynajmniej części tubylców:

– My mamy nieco inną teorię – tłumaczył dziennikarzom „Guardiana” ich kolega po fachu z „Indian Express”. – Może wcale nie ma „zaginionych”? Może ci wszyscy, którzy tu przyjechali, po prostu nie powiedzieli o tym rodzicom? – zdawał się mówić niemalże drwiąco. Potem jednak przeszedł do sedna, wobec którego – nawet jeśli jest naciągane – nie można przejść obojętnie, nie w Parwati. – Przybywają do nas cudzoziemscy przestępcy i uciekinierzy, próbujący schronić się przed przestępczymi syndykatami z ich krajów. Sami na siebie ściągają nieszczęście. Zabijają się nawzajem. Cudzoziemcy przywożą tu swoje nawyki i narkotyki – przekonywał. – Charas[12] to choroba mózgu. Człowiek może obciąć sobie palec i nawet tego nie zauważyć. A potem spada z góry i kończy martwy lub w szpitalu – uogólniał, używając złowrogo brzmiącego terminu[13].

Haszysz? To wiadomo… Wspominaliśmy już, że dolina jest jego światową stolicą. Tu nie tylko w okolicach wiosek, wśród których są i takie, gdzie życie niezbyt zmieniło się od jakichś dwóch tysięcy lat, czy w trudno dostępnych terenach krzewy marihuany sięgają niemalże trzech metrów wysokości. Ten chwast jest niezwykle wytrzymały. Zapuszcza korzenie, osadza się, rośnie wszędzie tam, gdzie wylądują jego nasiona. Bez względu na to, czy to okolice szkoły, urzędu czy komisariatu policji. Trafiający tam pierwszy raz podróżni wspominają, że nawet powietrze jest tam słodkie i lepkie od jego pyłków.

Tani haszysz – ale zrozumcie dobrze: naprawdę tani, a nie po prostu tańszy niż w Europie – jest jednym z wabików przyciągających w te strony turystów głodnych wrażeń i zapomnienia. W Amsterdamie, podczas dorocznych konkursów i na co dzień w coffee shopach, królują pochodzące właśnie stąd regionalne specjały: słynna Malana Cream, Kali Mist, Shanti Baba, Sunburst, Warlock czy Baba’s Holy Balls.

– Tam wszyscy są w to umoczeni. Jest taka wioska Malana, która produkuje ponoć najlepszy haszysz na świecie, mimo że policja niby urządza tam regularne naloty i pali im te uprawy. A i tak ten towar trafia do Holandii i odchodzą tam niesamowite transakcje – przyznaje Piotr Muschalik. – Byłem nawet w tej wiosce. Idzie się tam pieszo dwie godziny, ale najpierw trzeba dojechać jeepem po zawieszonych na półkach skalnych drogach jak z filmów przygodowych. To jest specyficzny świat, ludzie od pokoleń odcięci od świata żyją na tej górce – opowiada.

I rzeczywiście, na obrazkach prezentowanych w mediach policyjne rajdy wyglądają spektakularnie. Maszyny niszczące chwasty wspomagane siłą ludzkich rąk uzbrojonych w maczety. Specjaliści wskazują jednak, że to działania tylko na pokaz. Największe i znaczące plantacje są ukryte na wysoko położonych łąkach, w górach, w bardzo trudno dostępnych miejscach. Policyjne akcje w dolinie nie zakłócą tego łańcucha produkcji i dostaw haszyszu.

Jednak uprawa i handel nielegalnymi środkami to nie tylko domena miejscowych. Dolina Parwati stała się zarówno areną rozgrywek międzynarodowych organizacji przestępczych zajmujących się między innymi handlem narkotykami, jak i miejscem, gdzie zabłysnąć w przestępczym świecie i zdobyć fortunę planował niejeden działający w pojedynkę śmiałek. Były takie lata w Himachal Pradesh, w których rocznie za próbę przemytu narkotyków zatrzymywano nawet 200 obcokrajowców. Nic dziwnego, że otwarto dla nich nawet… specjalne więzienie w miejscowości Kanda. Średnio orzekane kary za tego typu występek to 10 lat ciężkich robót podczas odsiadki w warunkach, które same w sobie są naprawdę dojmującą karą. W raporcie przygotowanym przez All India Institute of Medical Sciences i Narodowe Centrum Leczenia Uzależnień od Narkotyków w 2019 roku stan Himachal Pradesh zajął czwarte miejsce pod względem „szkodliwego lub uzależniającego” zażywania kanabinoli (marihuana i haszysz)[14].

Czy nasz rodak zaginiony w Dolinie Cieni mógł otrzeć się i o ten świat?

– Bruno miał dyscyplinę. Nie powiem, w weekend potrafił się pobawić, pewnie palił z chłopcami, ale na pewno nie mógł być narkomanem. Mieszkał ze mną, wiedziałbym co i jak. Poza tym był bardzo odpowiedzialny. Przykład: jeśli był na imprezie, a następnego dnia miał jechać autem, to wcześniej szedł na policję się przebadać. Naprawdę w jego wieku to ja byłem bardziej zwariowany – przyznaje profesor.

Dodaje, że poza wizytą w słynnej wiosce Malana sam otarł się o narkotykowy półświatek w Indiach.

– Myślę, że teraz bez ochrony będzie mi się ciężko w tamtych stronach pokazać. Po tym, jak nagłośniliśmy zaginięcie Brunona i nieprawidłowości w śledztwie, wokół sprawy zrobiło się naprawdę głośno. Kilka szemranych biznesów zostało skasowanych przez policję federalną. Agenci sami podpowiadają, żeby tam się już nie pokazywać. A wcześniej miałem tam nawet spotkanie z mafijnym bossem. Zostało zaaranżowane przez syna jednej z osób, która pomagała nam w poszukiwaniach. Było dość specyficzne. Odbyło się w ciemnym pokoju, przy zagaszonym świetle. Nie widziałem nawet, z kim rozmawiam, dostrzegłem tylko zarys postaci – wspomina pan Piotr. I od razu dodaje, czego żałuje: – Mogłem wtedy powiedzieć: „Dam wam 50 tysięcy euro za informację”. Ale to był wczesny etap, nie miałem jeszcze tej perspektywy, którą mam teraz, tego doświadczenia. Zamiast proponować gotówkę, tylko naiwnie apelowałem jako ojciec: „Panowie, pomóżcie”. Oni, jak to oni, odpowiadali: „Tak, tak, oczywiście pomożemy”. Może gdybym wspomniał o pieniądzach, to zrobiliby coś naprawdę? Wtedy jednak nie przyszło mi do głowy, żeby oferować coś, czego fizycznie nie miałem. Dopiero dziś mam tę świadomość, że byłbym w stanie zdobyć pieniądze.

Czy przestępczy watażkowie byliby rzeczywiście w stanie pomóc? Jeśli weźmiemy pod uwagę, że wśród nielegalnych działań, jakimi trudnią się mieszkańcy doliny, oprócz narkotyków jednym tchem wymienia się zapewnianie schronienia ludziom, którzy chcą lub muszą zniknąć, odpowiedź nasuwa się sama.

Tym bardziej że krążąca po Indiach plotka o społeczności Europejczyków mieszkających w okolicach Malany to coś więcej niż tylko sensacyjne pogłoski. Kilkanaście lat temu dziennikarze dotarli do poufnego okólnika tamtejszej policji, w którym szacowano, że nielegalnie i potajemnie może tam mieszkać od siedmiu do dziewięciu tysięcy (sic!) obcokrajowców. W 2010 roku ówczesny komendant okręgowy policji w rozmowie z Indo-Asian News Service przyznał: „Mamy informację, że duża liczba cudzoziemców, którzy zaginęli w tajemniczy sposób, przebywa nielegalnie na różnych obszarach plemiennych”[15]. W 2020 roku, wraz z wybuchem pandemii koronawirusa, władze wezwały wszystkich nielegalnie przebywających tam cudzoziemców do opuszczenia doliny.

Nie ma też wątpliwości, że ci ludzie, pragnący z różnych względów spokoju i zapomnienia, z roku na rok przenoszą się coraz wyżej w góry, w coraz bardziej niedostępne tereny, w związku z niemalże plagą turystów i entuzjastów tamtejszego haszyszu.

W prawie każdej ambasadzie krąży historia, którą przekazuje się kolejnym pracownikom, a która podnosi na duchu rodziny zaginionych. Każda placówka dyplomatyczna zna choć jeden przypadek osoby, o której przez lata już zapomniano, dopisano do listy ofiar doliny, a która nagle pojawiła się w placówce, błagając o wyrobienie paszportu, bo jednak chciałaby wrócić do domu. Tak było choćby z pięćdziesięciolatką, która do Indii zawitała jako stewardesa British Airways, a po 15 latach życia w Parwati zjawiła się w placówce konsularnej i poprosiła o pomoc w powrocie do domu.

Niesamowite świadectwa takich przypadków na łamach „Guardiana” przedstawili brytyjscy dziennikarze. W Indiach poznali między innymi „zaginioną” 20 lat temu Niemkę Utę. Jej historia? Prozaiczny zbieg okoliczności: jechali z chłopakiem motocyklami, on przyspieszył, zjeżdżając ze zbocza góry, ona nie nadążyła. Stracili się z pola widzenia, mimo prób się nie odnaleźli. Kobieta została w obcym kraju bez paszportu, z nieważną wizą. Bojąc się deportacji, miesiącami omijała duże miasta. Zaczęła handlować haszyszem. I tak niepostrzeżenie na obcej ziemi zleciało jej 20 lat. Albo Paolo, Włoch z okolic Neapolu, spotkany za Malaną. W te okolice przyjechał na wakacje.

– Pewnie minęło już z 10 lat, ale tutaj traci się poczucie czasu. Nie wiem nawet, czy mój paszport jest ważny – wyznał dziennikarzom mężczyzna, który w ojczyźnie zostawił rodzinę. Nigdy do nich nie napisał. Nigdy nie dał żadnego znaku życia.

Tłumaczy, że był znudzony swoim dotychczasowym życiem, miał problemy z długami, dlatego porzucił wszystko to, co było „przed Indiami”. Pytany, czy zdaje sobie sprawę, że prawdopodobnie jest na liście zaginionych, a na jego poszukiwania przeznaczono niemałe środki, przytaknął. Nie chciał jednak opowiadać o innych Europejczykach żyjących w tamtej okolicy.

– Zaginieni nie szukają zaginionych. Nie chcemy kłopotów. Jest nas wielu, ale trzymamy się z dala od siebie – uciął dyskusję.

Tacy jak Paolo zasiedlają trudno dostępne miejsca. Czasem żyją w porzuconych domkach, zmieniają co jakiś czas prywatne kwatery, ale zdarza się też, że stawiają szałasy na pustkowiach czy zamieszkują jaskinie. Dlaczego ci uciekinierzy od cywilizacji, rodzin i codziennych problemów wybierają właśnie okolice Malany? Na to pytanie odpowiadał już w 1956 roku antropolog Colin Rosser, który badał wioskę przez dwa lata.

– Malana była schronieniem dla uciekających przestępców, którzy chcieli uniknąć kary wymierzanej w czasach sądów radżów. Zwyczaj ten utrzymywał się przez cały okres rządów brytyjskich i trwa – tłumaczył.

Co jakiś czas głośno jest o pojedynczych „odnalezieniach” zaginionych, ale niech o skali tajemniczości wszystkiego, co dzieje się w dolinie, świadczy fakt zatrzymania w 2010 roku 65-letniego Włocha tuż po tym, jak stał się bohaterem jednego z filmików dokumentalnych z doliny opublikowanych na YouTubie. Został zatrzymany za brak ważnej wizy podróżnej, jednak policjantów zastanowił fakt, że nie tylko mówił płynnie w hindi, ale również w lokalnym dialekcie malańskim. W lokalnym „Indian Express” okrzyknięto go nawet „samozwańczym babą”. Dopiero potem okazało się, że Włoch, z krótkimi przerwami, mieszkał tam… od ponad ćwierćwiecza.

Niesprawiedliwe byłoby jednak twierdzenie, że wszyscy, którzy znikają w dolinie Parwati, wyłączając ofiary przestępstw i nieszczęśliwych wypadków, to ludzie przed czymś uciekający, a koniec końców trafiający w tryby narkotykowej machiny. Skoro sam Śiwa miał tu medytować tysiące lat, to nietrudno wyobrazić sobie, że jest to również miejsce duchowej nirwany, do którego podążają pielgrzymi lub ludzie szukający swojego prawdziwego „ja”, pochodzący z całego świata.

Czy taką osobą jest Bruno?

– Duchowo nie był za bardzo zaangażowany w żadną religię – odpowiada jego mama, Alina. – Jeśli miałby coś takiego zrobić, to chyba tylko po to, żeby dogłębnie poznać ten kraj, bo był bardzo ciekawy świata – dodaje, nie wykluczając kategorycznie takiej możliwości.

– Tyle tylko, że on był bardzo związany z nami. To nawet widać po tym, jak często odzywał się do nas podczas tego wyjazdu. Przez pierwszy tydzień co dzień albo co dwa pisał do nas e-maile. Mam je wszystkie spisane w specjalnym zeszycie. Na przykład ten:

„Cześć mamo, jestem drugi dzień w New Delhi i jest super. Dzisiaj spacerowałem po indyjskim bazarze, jadłem indyjskie specjały, byłem na obrzędach w świątyni Kriszny i nawet u fryzjera. (Wysłał zdjęcie od fryzjera, taki zadowolony, uśmiechnięty od ucha do ucha – dopowiada pani Alina). Zostaję tu przynajmniej do wtorku, a potem wyruszę chyba na północ w Himalaje. Ludzie są bardzo mili i życzliwi poznałem nawet kilku młodych hindusów, z którymi byłem na piwie i może się jeszcze z nimi spotkam. Jest bardzo gorąco ale znośnie. Jest specyficzny klimat. Ruch uliczny jest niewiarygodny podobnie jak smród, choć szczerze powiedziawszy tworzy to specyficzny klimat, na który liczyłem. W załączniku kilka zdjęć. Więcej mam na aparacie, więc jak wrócę to obejrzymy. Nic się nie martw, wszystko jest ok, świetnie się bawię i żadna krzywda mi się nie dzieje. Trzymaj się ciepło, Bruno”.

– Myślę, że Bruncio nie obawiałby się nam powiedzieć: „Słuchajcie, znikam na miesiąc albo i rok, będę tutaj i tutaj” – przekonuje tęskniąca za synem matka. – Tylko zastanawiające jest, dlaczego nas o tym nie poinformował. Dlaczego kontakt się nagle urwał. Ostatnią wiadomość wysłał do swojej dziewczyny Kaśki. Coś musiało się stać niezależnego od niego, ale ja uważam, że byłby do tego zdolny, i dlatego nalegam, żeby tę ewentualność sprawdzić w śledztwie, bo ona nie została uwzględniona nawet w procencie – nawiązuje do pracy tamtejszej policji pani Alina.

Tyle że w tamtej okolicy klasztorów, w których przebywają zagraniczni turyści, jest wiele.

– Problem w tym, że one nie przypominają klasztorów, które są u nas. Nie ma wywieszki, oficjalnej tabliczki: „TU JEST KLASZTOR”. To są często komuny, wspólnoty religijno-duchowe – tłumaczy indyjską rzeczywistość pan Piotr. – Tam nawet nie ma definicji tego, czym jest taki klasztor. Tak naprawdę polega to na tym, że są tam ci „babowie”, czyli tacy wędrowni mnisi. Wokół nich, jak wokół mędrców, skupiają się ludzie wierzący, że oni mają tajemną wiedzę. Tworzą krąg apostołów, wyznawców i w takich grupach przemieszczają się po bezdrożach tego kraju. To często pustelnicy. I oczywiście są „babowie”, którzy odznaczają się pewną duchową głębią, ale są też fałszywi, którzy naciągają ludzi – opowiada tata Brunona. – My w tamtym rejonie przejechaliśmy i obeszliśmy prawie wszystko. Problem w tym, że nawet lokalsi też nie we wszystkim się orientują – dodaje.

Na duchu siebie i męża podtrzymuje pani Alina:

– Słyszałam historię o dziewczynie z Wielkiej Brytanii, która zaginęła i latami nikt nie mógł jej namierzyć, nie było o niej żadnych informacji. Nagle doniesiono, że można jej szukać w jednym z aśramów. Została odnaleziona i niejako wyrwana z tego środowiska. W naszym przypadku od samego początku to była jedna z koncepcji, nie ukrywam, że dla mnie to wiarygodna teza, której się trzymam i w której pokładam wielkie nadzieje – zwierza się mama Brunona. – Dobijam się do śledczych. Prosiłam, żeby przekazać prawnikom prowadzącym w sądzie tę sprawę, żeby wnieśli o rozpoczęcie poszukiwań również w aśramach. Niestety ciągle słyszymy odpowiedź: „Czy wiecie, ile jest takich klasztorów w Indiach?”. Odpowiadam im: „Zacznijcie od miejsca, gdzie Bruno wysiadł, sprawdźcie najbliższy klasztor”. My sami nie możemy tego zrobić, bo uprawnienia do wejścia do takiego klasztoru mają tylko wojska pogranicza. Nikt inny, nawet miejscowa policja. Taką mają autonomię. Nie wiem dlaczego, ale w naszej sprawie nikt nie podjął nawet takiej próby.

Zresztą zarzutów do pracy tamtejszej policji nie brakuje, i to nie tylko w sprawie Brunona. Holenderski bankier Jacob de Bruijn sam znalazł w hostelu podpis swojego zaginionego syna Maartena w księdze rejestracyjnej, który został przeoczony zarówno przez obsługę, jak i policję.

– Pozwoliłem lokalnej policji prowadzić dochodzenie prawie przez rok, ale niepokoił mnie brak jakiegokolwiek sukcesu – tłumaczył mediom, dlaczego sam włączył się w poszukiwania.

Dramatyczne sceny były zaś udziałem rodziców Włoszki Alessandry Verdi. 32-latka zamieszkała w dolinie z jednym z „babów”. O jej zaginięciu rodzina dowiedziała się z listu osoby, której rzekomo była winna pieniądze. Gdy jej rodzice udali się do Indii, okazano im zdjęcia aż 27 ciał w różnym stanie rozkładu. W zwłokach wyłowionych z jednej z rzek rozpoznali ciało córki.

Również w śledztwie dotyczącym Brunona nie brakowało kontrowersji.

– Na początku tej dwumiesięcznej wyprawy wszyscy we wszystko wierzyliśmy. Aż chłopcy się zorientowali, że coś jest nie tak z tą policją. Bardziej markowali, niż naprawdę coś robili. Dopiero teraz, po kilku latach, to wszystko wyszło w papierach – przekonuje pani Alina. – Dostaliśmy z prokuratury w Zabrzu dokumenty, które nasza prokuratura otrzymała od tamtejszej policji. A tam wszystko, co zrobili przez te lata, to kopiuj-wklej, po prostu powtarzają to samo. Mieli rzekomo latać dronami. Okazało się, że nie w tym miejscu, gdzie Bruno wysiadł. Wraz z naszym detektywem opracowaliśmy wiele wątków procesowych, które jeszcze zamierzamy zgłosić. Musimy je przesłać indyjskiej policji, żeby oni wiedzieli, że my się nie zgadzamy z ich koncepcją niełączenia żadnej osoby z Indii ze sprawą zaginięcia Brunona – zapowiada pani Alina.

Swego czasu głośno było, również w Polsce, o tym, że mieszkańcy doliny, którzy mogli mieć związek ze zniknięciem Brunona, najpierw zostali zatrzymani, potem przebadani wariografem, a następnie wypuszczeni.

– Dostaliśmy dokumenty z tych badań, przejrzeli je nasi specjaliści. Komentarz jest jeden: totalna bzdura. Procedury, które tam zastosowano, nie są miarodajne. Według naszego detektywa badanie należałoby powtórzyć – komentuje mama Brunona.

Jego rodzice jednak nigdy nie siedzieli i nie siedzą z założonymi rękoma. To w końcu oni doprowadzili do wznowienia śledztwa, docierając przed Sąd Najwyższy w Indiach.

– Opowiem, jak to wygląda – zaczyna pan Piotr. – Mimo że to się nazywa Sąd Najwyższy, sprawy odbywają się w dziesięciopiętrowym budynku, w którym jest rój ludzi i ścisk jak w autobusie. Rozprawy trwają po dwie, trzy minuty, bardziej skomplikowane pewnie dochodzą do pięciu, ale są i takie ciągnące się długimi godzinami, jak ostatnio, gdy mieliśmy rozprawę wyznaczoną na 11:00, ale odbywał się proces polityka oskarżonego o korupcję, który przesunął inne postępowania o cały dzień – wspomina ojciec Brunona. – Podczas rozpraw w Sądzie Najwyższym przedstawiciele polskiej ambasady byli tylko obecni, ale to miało duże znaczenie. Sprawiało wrażenie, że na miejscu są konkretni ludzie zainteresowani sprawą Brunona. To próba wywarcia presji i zbudowania przeświadczenia, że sprawa ma międzynarodowy wymiar, że polski rząd się temu przygląda. No i za to musimy podziękować ambasadzie – przyznaje mężczyzna.

Co teraz, po siedmiu latach poszukiwań, dzieje się w sprawie zaginięcia ich syna?

– Na pewno złożymy wniosek o powtórzenie badania wariografem – zapowiada pani Alina. – Zwrócimy uwagę na to, że zeznania świadków w wielu miejscach się wykluczają. To wskazuje, że część z nich kłamie. Niektórzy co innego mówili podczas przesłuchań, a co innego pisali na przykład do Kasi, która też się zwracała mailowo z prośbą o pomoc i wyjaśnienia.

Czy rodzice Brunona mogą liczyć na pomoc naszego państwa?

– Dwa lata temu (w 2020 roku – przyp. aut.) przesłuchiwała nas prokurator i od tego czasu zapadła cisza. Byliśmy już przygotowani na to, że nic więcej się nie wydarzy. Pisałam trzy razy do prezydenta, nie dostałam nawet słowa odpowiedzi, nawet na zasadzie, że to nie leży w jego gestii. Napisałam też do ministra Ziobry. O dziwo odpisał, że sprawa została przekazana do Gliwic, a z Gliwic do Zabrza. Napisałam też do byłej premier Beaty Szydło, jak kobieta do kobiety, matka do matki. Dostałam odpowiedź, że przekazała to do prokuratora generalnego (którym jest jednocześnie minister sprawiedliwości – przyp. aut.). Okazało się, że wszystko zbiegło się w czasie i stąd rozmowa z prokurator. Efektem mojej desperacji jest to, że w maju 2022 roku odebraliśmy telefon z naszej prokuratury z pytaniem, czy chcemy przeczytać dokumenty z Indii. Zapytałam, dlaczego dopiero po tylu latach, i okazało się, że ścieżka komunikacyjna jest bardzo długa. Nie tylko w Polsce, ale też między naszymi krajami. Zdaje się, że dopiero od roku jest umowa o współpracy z Indiami – tłumaczy zawiłości prawne mama Brunona.

Ile ich kosztowała ta siedmioletnia batalia o odnalezienie syna?

– Pewnie dobre 300 tysięcy złotych już na to poszło. Z czego co najmniej połowa to pomoc ludzi, którzy nas wspierali: zbiórki, aukcje artystyczne, przekazywanie jednego procenta podatku. Każdy wyjazd do Indii to co najmniej 10 tysięcy złotych, a najwięcej pieniędzy poszło na Magnusa, detektywa z Izraela. Od kilku lat nie prowadzimy już otwartych zbiórek, choć nadal można tam wpłacać pieniądze. Teraz są nam potrzebne już o wiele mniejsze kwoty, a też nie chcemy przesadzać, żeby ktoś nam czegoś złego nie zarzucił. Wspaniałe jest to, że sami pojawili się ludzie, którzy zaczęli nam pomagać, nawet Stanisław Soyka przyjechał i zaśpiewał za darmo, bo trzeba było szybko zapłacić 100 tysięcy Magnusowi – podlicza pan Piotr.

Dopytujemy, skąd wziął się w ich historii ten prywatny detektyw.

– To emerytowany generał Mosadu – wyjaśnia ojciec Brunona. – Do tego rejonu przyjeżdża wielu Żydów po odbytej służbie wojskowej. To popularne miejsce, są tam przyjaźnie przyjmowani, a wiemy, że nie wszędzie na świecie tak jest. W związku z tym przez lata zdarzały się tam również zaginięcia obywateli Izraela. Magnus zajmował się ochroną i poszukiwaniami Żydów, zna ten teren jak własną kieszeń. Tyle tylko, że jakby ktoś z Izraela był zamieszany w to zaginięcie, to… oni by się do tego nie przyznali, bo chronią swoich. – Zamyśla się na chwilę. Pojawiły się przecież doniesienia, że Bruno był widziany w miejscowości Leh z dwiema Izraelitkami. – Magnus wykluczył, że to mogła być prawda, uznał, że to fake, a podróż do Izraela nie ma sensu. Tymczasem aż trzy osoby dość wiarygodnie twierdziły, że widziały syna z dziewczynami z tego kraju. Dlatego nie odpuściliśmy. Pojechaliśmy do Izraela. Mieliśmy umówione spotkania w radiu publicznym, w telewizji o dużym zasięgu i w kilku redakcjach. Opublikowaliśmy prośbę, żeby zgłosiły się dziewczyny, które miały kontakt z Polakiem. Wszyscy nas przekonywali, że w Izraelu to zostanie bardzo poważnie potraktowane przez sytuację na terenach konfliktów z Palestyńczykami, gdzie również zdarzają się porwania i zaginięcia. Niestety, mimo że pojechaliśmy tam z Kasią przed świętami, żeby ona, jako dziewczyna zaginionego, jeszcze podbiła to emocjonalnie, nikt się nie zgłosił – relacjonuje pan Piotr.

Oprócz teorii związanej z kobietami z Izraela, która przez detektywa Magnusa została uznana za niewiarygodną, jest jeszcze jedna, która przypomina scenariusz thrillera lub horroru. Tyle że w dolinie Parwati jest rozpatrywana jako jedna z realnych możliwości. Chodzi tu o teorię dotyczącą seryjnego mordercy, który od dziesięcioleci ma polować na turystów na zalesionych wzgórzach. Co uprawdopodobniałoby taką wersję? Naprowadza na nią kilka poszlak. Większość zaginionych turystów to mężczyźni między 20. a 30. rokiem życia, gros z nich można by określić mianem żądnych emocji poszukiwaczy przygód. Co do tożsamości potencjalnego seryjnego mordercy nie ma oczywiście zgodności. Według jednej teorii mógłby to być jeden z miejscowych „świętych ludzi”, „babów”, według innej wręcz przeciwnie – to cudzoziemiec, któremu łatwiej zdobyć zaufanie turystów. Miejscowa wieść niesie, że na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku oskarżono i skazano Hindusa za zabicie zagranicznego turysty, a w plotkach powtarzano, że była to zaledwie jedna z kilkuset zbrodni, których dopuścił się w okolicach doliny Parwati.

Rozgrzewa umysły i podsyca emocje wokół tego typu teorii między innymi serial Netflixa Wąż[16]. Oparta na faktach opowieść przywołuje postać urodzonego w Sajgonie z matki Wietnamki i ojca Hindusa obywatela Francji Charles’a Sobhraja. Mężczyzna znany jako tytułowy Wąż bądź Zabójca Bikini, pałający niechęcią między innymi do hipisów podróżujących po Indiach, Tajlandii i Nepalu, nie tylko ich okradał, ale także niektórych mordował. Został aresztowany w 1976 roku, po tym jak odurzył grupę francuskich studentów w New Delhi. Swój serialowy przydomek zawdzięcza ucieczce w 1986 roku z więzienia Tihar, które jest największym kompleksem więziennym w południowej Azji. Wkrótce został ponownie pojmany, za ucieczkę dołożono mu kolejne 10 lat. Więzienie opuścił w 1997 roku, a już sześć lat później został ponownie aresztowany w Katmandu i skazany na dożywocie za zabójstwo dwóch turystów w Nepalu, którego się dopuścił prawie 30 lat wcześniej. Pod koniec grudnia 2022 roku został zwolniony po 19 latach odsiadki w nepalskim więzieniu ze względu na zaawansowany wiek. 78-latek został następnie deportowany do Francji.

– Czuję się wyśmienicie. Mam wiele do zrobienia i wiele osób do pozwania, w tym oczywiście państwo Nepal – mówił dziennikarzom AFP na pokładzie samolotu.

– To skandal, że jest przedstawiany jako seryjny morderca, został skazany na podstawie sfabrykowanych dowodów – przekonuje jego prawniczka Isabelle Coutant-Peyre, prywatnie narzeczona jednego z najbardziej znanych terrorystów na świecie, odsiadującego wyrok dożywotniego pozbawienia wolności Ilicha Ramíreza Sáncheza, czyli „Carlosa”, nazywanego też „Szakalem”.

Porzućmy jednak serialową rzeczywistość Netflixa i powróćmy w równie piękne, co niebezpieczne rejony doliny Parwati. Haszysz? Tak jak już pisaliśmy, o nim z grubsza wszystko wiadomo. Ale złowrogo brzmiący charas? Czy to ten narkotyk, wytwarzany z rośliny o fioletowo-białych kwiatach, nazywany też diabelską pułapką, ciernistą jabłonią, a w Polsce bieluniem, może być odpowiedzialny nie tylko za zaginięcia, ale też zrywanie z dotychczasowym życiem osób, które go zażywały? Wygląda na to, że tak.

O ile działanie haszyszu jest znane i w miarę niegroźne, a nawet efekty uboczne zazwyczaj mają krótki czas oddziaływania, to z bieluniem jest inaczej. Między innymi dlatego zakazano jego dystrybucji, mimo że w przeszłości przez lata był używany w medycynie ajurwedyjskiej w leczeniu stanów zapalnych czy bólu głowy, a jako święta roślina pojawiał się w niektórych wcieleniach Śiwy, wplątany w jego loki.

Silnie toksyczne nasiona bielunia są również mieszane z haszyszem i marihuaną, a następnie palone w chilam, czyli specjalnej fajce zrobionej z gliny bądź miękkiego kamienia. Skutki uboczne tego halucynogenu? Psychozy, delirium, a nawet amnezja.

W filmie dokumentalnym Missing in Kullu[17] z 1997 roku przedstawiono historię mężczyzny z RPA, który odurzał się bieluniem w Indiach i został uznany za zaginionego. Odnalazł się po osiemnastu miesiącach, a w krótkim obrazie dokumentalnym opowiada o tym, jak narkotyk sprawił, że „samoświadomość zniknęła z jego umysłu”.

– Zapomniałem o wszystkim. Nie myślałem o sobie, o rodzicach, o potrzebach fizycznych, nie miałem żadnych myśli – opowiadał.

W 2015 roku w kontekście zagrożeń wynikających z zażywania tradycyjnego charasu wytwarzanego z bielunia w „Indian Journal of Forensic and Community Medicine” napisano: „Zgłaszano przypadki samobójstw i zabójstw. Najczęściej był używany jako środek odurzający lub trucizna. Mieszano go nawet ze słodyczami i podawano niczego niespodziewającej się ofierze, a następnie okradano ją”[18].

Świat narkotyków, odurzania się i halucynacji to jednak świat odległy naszemu głównemu bohaterowi. Wyprawa do Indii miała być życiową przygodą przed postawieniem naprawdę ogromnego kroku w dorosłość. Zarówno jeśli chodzi o pracę, jak i o uczucia.

– Bruno zaczął pracować na ostatnim roku ekonomii, zatrudnił się w korporacji Ernst & Young. Początkowo był to staż, po którym dostał propozycję pracy na czas nieokreślony. Miał zacząć po powrocie z Indii. I my do tego wyjazdu nie dołożyliśmy nawet złotówki – wspomina pani Alina.

– Na dzień dobry zarabiał dwa razy więcej ode mnie. Mówił: „Tata, ja tam popracuję trzy lata, a potem mogę sobie wybrać dowolne miejsce na świecie, gdzie zamieszkam” – dodaje pan Piotr.

– To trzeba wyraźnie zaznaczyć: on miał do czego i po co wracać. Nowa praca, dziewczyna. Miał wykupiony bilet powrotny, pracę rozpoczynał we wrześniu. Wspaniały start nowego etapu życia. Pamiętam, że odwiózł mnie do sanatorium i trochę marudziłam, mówiłam: „Obawiam się, że jedziesz sam”. Bruncio jednak przekonywał: „Nie martw się, mamo, za trzy tygodnie wrócę i zapomnimy o wszystkim” – wspomina po ponad siedmiu latach jego mama.

Dlaczego Bruno pojechał sam, bez dziewczyny czy przyjaciół?

– Z Kasią to była świeża historia, taki wybuch uczucia trwający dopiero trzy miesiące. Byli parą, gdy wyjeżdżał, ale do tej podróży Bruno przygotowywał się finansowo od roku – wyjaśnia pani Alina. – Przez cały ten czas obowiązywała wersja, że jedzie z kimś. Miał grupę znajomych jeszcze z liceum katolickiego. Rozeszli się po maturze, ale utrzymywali kontakt. Miałam do nich zaufanie, bo często wyjeżdżali razem i wszystko zawsze było w porządku. Dawałam mu prawo do decydowania, do brania odpowiedzialności za to, co robi. Dzięki temu bardzo się usamodzielnił i wydoroślał. W ostatniej chwili okazało się, że nikt ze znajomych nie uzbierał pieniędzy i Bruno jedzie sam – dodaje matka.

– Mam do siebie żal, bo on nie powiedział mi, że Kasia nie jedzie z braku pieniędzy. Przecież dałbym im wtedy brakującą kwotę albo pożyczył. Niestety nie wiedziałem tego. Zaproponowałem tylko, że mogę z nim jechać, ale on odparł: „Tata, pojadę sam, daj spokój” – wtrąca pan Piotr.

– Paradoksalnie, nie ukrywam, z każdym rokiem mam… silniejszą nadzieję i wiarę w to, że Bruno wróci cały i zdrowy. Zaczęłam szukać rzeczy, które pomagają mi przetrwać. Zaczęłam się modlić, choć wcześniej nie byłam przesadnie wierząca. Wzięłam się za czytanie, naukę pozytywnego myślenia. Kiedyś byłam pesymistką, bo tak łatwiej. Teraz uczę się cenić drobiazgi i to sytuacja z Brunonem właśnie tak na mnie wpłynęła – zwierza się pani Alina.

– Mógłbym powiedzieć, że moje życie jest przeszczęśliwe, gdyby nie zaginięcie Brunona. Człowiek się na tym łapie, gdy dostaje jakąś miłą wiadomość, że jego prace są na wystawach, jest się wtedy uwznioślonym, wszystko jest fajnie, pijemy sobie kawę i nagle ciach, uderzenie, przecież Brunona nie ma – opisuje uczucia towarzyszące tak wielu osobom żyjącym po stracie kogoś bliskiego pan Piotr. – No i jak tylko wyznaczą termin kolejnej rozprawy, to lecę do Indii – dodaje, nie tracąc nadziei. – Czas pandemii nas trochę wstrzymał, ale też jest tak, że kiedy już dotrę do Indii, to nie mogę tam wytrzymać. Długi lot, godziny w taksówkach, pomieszkiwanie w syfiastych hostelach, zgiełk, chaos – wymienia.

– Mamy nadzieję, że kiedyś to się skończy – wtóruje mu pani Alina. – W pozytywnym podejściu ważne jest, żeby wizualizować sobie momenty, na których nam zależy – dodaje.

Jak wygląda wymarzony scenariusz Aliny i Piotra, pewnie nietrudno się domyślić…

– Wyobrażam sobie, że na lotnisko pędzę z kwiatami i witam Bruncia. Można się z tego śmiać, ale wizualizuję sobie też, że on przyjeżdża z żoną Hinduską i dwójką dzieci – rozmarza się kobieta.

Zaginięcia cudzoziemców w okolicach doliny Parwati wchodzą już nawet do kanonu popkultury. W 2021 roku miała miejsce premiera książki High on Kasol, autorstwa lokalnego dziennikarza Adityi Kanta. Jej fabuła skupia się wokół zniknięcia Izraelki, która przybyła do Kasolu, aby zbadać zaginięcia cudzoziemców.

Również w 2021 roku miało miejsce ostatnie udokumentowane zaginięcie w tym regionie. Tym razem zniknął nie cudzoziemiec, ale hinduski biznesmen Dhruv Agarwal.

– Powiedziałem mu, żeby wziął kogoś ze sobą, ale on uparł się, że chce iść sam, znaleźć spokój i samotność – mówił jego brat Abhishek, cytowany przez „South China Morning Post”[19].

W tym przypadku pojawiły się nowe sensacyjne doniesienia. Według świadków podróżujących w tym samym czasie w okolicy pojawiła się tam grupa dziewcząt wabiąca mężczyzn i odurzająca ich narkotykami. W te rewelacje nie daje jednak wiary rodzina biznesmena, zarzucając miejscowej policji brak profesjonalizmu i opieszałość.

– Nawet nagranie z monitoringu pokazujące, jak Agarwal kupuje w sklepie zimowe ubrania, zostało zdobyte przez nas, a nie przez policję – przekonywała siostra zaginionego, Manica[20].

Są rzeczy, które pozostają niezmienne: piękno, zarówno doliny, jak i rzeki Parwati, skrywające ich niebezpieczne oblicza.

– Dolina ma swoje ciemne strony, które powinno się poznać przed podróżą. Mówi się, że ona zjada ludzi – napisała Abhigya, hinduska pisarka i podróżniczka, w artykule o zaginionych, który ilustrowany był plakatem informującym o poszukiwaniach Brunona.

– Są miejsca, gdzie jest tak niebezpiecznie, że gdy popełnisz jeden mały błąd, to lądujesz w rzece. A nic, co wpada w nurt Parwati, już nigdy nie wraca – ostrzega Manu Mahajan, alpinista z Himalajskiej Misji Ratowniczej.

Jeden z amsterdamskich hoteli. Grupka rozbawionych ludzi. Z dłoni do dłoni wędruje tłusta, mocno zbita, ale plastyczna ciemnobrązowa, niemalże wpadająca w czerń kulka wielkości paznokcia. W tej postaci nie ma intensywnego zapachu, choć można wyczuć ziołową nutę. To słynny na całym świecie haszysz Malana Cream, który można tu kupić legalnie. Opowiadamy o Dolinie Cieni i jej bohaterach.

O Brunonie, Justinie, Joelu, Jorgem, Marii, Cristobalu, Nadavie, Ianie, Ardavanie, Maartenie, Aleksieju, Paulu, Odette, Heinzu, Marianne, Gregu, Ute, Paolu, Alessandrze, Drorze, Agarwalu i wielu innych, których imiona swoją mgłą przesłoniła na zawsze dolina Parwati.

Jedziesz do Indii? Pamiętaj o historii Brunona

Podczas rozmowy z rodzicami Brunona nie spłynęła ani jedna łza. Dlaczego? Bo pani Alina i pan Piotr szczerze wierzą, że mimo upływu lat możliwy jest happy end. Tą wiarą potrafią zarażać. Nagłaśniają sprawę zaginięcia syna w jednym celu. Liczą na to, że wśród bardzo wielu Polaków odwiedzających Indie ta historia, nawet na zasadzie prostych skojarzeń, będzie żyła. I przyczyni się do tego, że kiedyś Bruno zostanie odnaleziony. Dlatego i wy, wybierając się w tamte okolice, bądźcie uważni i nasłuchujcie, czy nie ma nowych wieści o Polaku zaginionym w Dolinie Cieni.

7 M. Mistra, Lord Shiv & Family: In English Rhyme, Partridge Publishing, Singapur 2014 (tłumaczenie własne autorów).

8 C. Houck, Klątwa Tygrysa. Wyprawa, tłum. M. Tomczak, Kraków 2012.

9 A. Levy, C. Scott-Clark, Valley of Shadows, „The Guardian”, 20.04.2002, https://www.theguardian.com/travel/2002/apr/20/weekendmagazine (dostęp: 15.03.2023).

10 Tamże.

11 Babowie – w Indiach – mnisi, guru, pustelnicy, często przywódcy sekt.

12 Charas – rodzaj wysokoskoncentrowanego ekstraktu z konopi indyjskich, podobny do haszyszu, jednak wyrabiany ręcznie z żywych sadzonek konopi.

13 A. Levy, C. Scott-Clark, Valley of Shadows, dz. cyt.

14 R. Khanna, High on Kasol: A Thrilling Insight into the Dark World of Drugs, „The Citizen”, 17.07.2021, https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/14/20645/High-on-Kasol:-A-Thrilling-Insight-into-the-Dark-World-of-Drugs (dostęp: 15.03.2023).

15 H. Rustad, Lost in the Valley of Death: A Story of Obsession and Danger in the Himalayas, Harper, New York 2022.

16 Wąż, reż. H. Herbots, T. Shankland, Wielka Brytania 2021.

17 Missing in Kullu, SWPictures, 1997.

18 H. Rustad, Lost in the Valley of Death…, dz. cyt.

19 K. Purohit, In the Parvati Valley, India’s ‘Bermuda Triangle’ for Backpackers, the Disappearance of Dhruv Agarwal May Shed New Light on an Enduring Mystery, „South China Morning Post”, 28.03.2022, https://www.scmp.com/week-asia/people/article/3171847/parvati-valley-indias-bermuda-triangle-backpackers-disappearance (dostęp: 15.03.2023).

20 Tamże.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

POLSKA TWARZ

Dwudziestosiedmiolatek siedzi wyprostowany na szpitalnym łóżku. Pielęgniarki odwijają bandaże z całej głowy. Zdejmują grube opatrunki z twarzy. Zostaje jedynie dren wychodzący z nosa. Rozkładają parawan nad głową pacjenta. Nakrywają białym prześcieradłem. Z tyłu, z dala od ciekawskich spojrzeń, zostawiają otwory, by mógł oddychać. Mężczyzna jest zdenerwowany. Parawan ma mu zapewnić minimum intymności. Dostaje do rąk prostokątne lustro w niebieskiej ramce. W sali jest kilkanaście osób, ale panuje kompletna cisza.

Wszyscy czekają na reakcję pacjenta. Mężczyzna otwiera oczy i w lustrze widzi twarz Polaka, Andrzeja. Rozpoznaje jednak swoje włosy, oczy, uszy i ciemniejszą skórę przy linii włosów. Reszta jest obca, ale gładka. Bez deformacji, wystających zębów i poszarpanych blizn. Po prostu ludzka. Chce mu się krzyczeć, ale nie może wydać żadnego dźwięku. Po dłuższej chwili podnosi do góry prawą rękę. Unosi kciuk. Znów długo ogląda to, co pokazuje lustro. Na razie nie dotyka. Odkłada lustro. Unosi dwie dłonie i składa palce razem. To turecki gest oznaczający, że coś jest piękne.

W mediach społecznościowych nie ma żadnych swoich zdjęć sprzed 2013 roku. Pierwsze publikuje 18 stycznia 2014 roku. Zrobione trochę z oddali. Stoi oparty jedną ręką o drzewo. W niebieskiej bluzie na suwak i czarnych dresowych spodniach. Chyba się trochę uśmiecha. Usta ma półotwarte. Twarz opuchniętą. Lewe oko przymknięte. Drugą fotografię zamieszcza sześć dni później. Zbliżenie już większe. Zdjęcie jest jednak mniej wyraźne i zrobione trochę bokiem, tak jakby chciał coś nie do końca pokazać, nieco zasłonić.

Jest 2007 rok. Recep ma 19 lat. Ciemnobrązowe oczy. Mocno zarysowana szczęka. Lekki zarost. Przystojny. Podoba się dziewczynom. Pracuje jako mistrz kebabu.

W wolnym czasie czyści karabin w rodzinnym domu w İnegöl. To ponadstupięćdziesięciotysięczne miasto w północno-wschodniej Turcji.

Klik.

Bummmmmmmmmmmm.

Pocisk z prędkością 400 metrów na sekundę trafia w twarz Recepa. Chłopak traci dwie trzecie dolnej szczęki, 12 zębów, nos i lewe oko. Karetka zabiera go w ciężkim stanie do pobliskiego szpitala. Na oddziale intensywnej terapii lekarze walczą o jego życie i zdrowie przez 28 dni. Jego stan nadal jest ciężki. W końcu zostaje przeniesiony do szpitala uniwersyteckiego w Uludağ.

W ciągu sześciu lat przechodzi 44 operacje. Lekarze starają się umożliwić mu mówienie i jedzenie oraz poprawić wygląd twarzy. Nie jest to jednak możliwe. Pocisk spowodował zbyt duże uszkodzenia tkanek.

Po wypadku Recep Sert traci pracę. Nikt nie chce go zatrudnić z powodu – jak słyszy – odstraszającego wyglądu. Mężczyzna nie ma przez to ubezpieczenia społecznego. Nie lubi wychodzić z domu. Denerwują go spojrzenia ludzi, którzy gapią się na niego na każdym kroku.

Po ośmiu latach pojawia się nadzieja. Recep co jakiś czas trafia na artykuły o kolejnych sukcesach profesora Ömera Özkana. To chirurg plastyczny, który 21 stycznia 2012 roku wykonał pierwszy w Turcji przeszczep twarzy. W 2006 roku uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego w Instytucie Chirurgii Plastycznej, Rekonstrukcyjnej i Estetycznej Uniwersytetu Akdeniz. Specjalizuje się w chirurgii estetycznej.

Szczególnie interesują go przeszczepy twarzy. Śledzi dokonania kolegów po fachu z innych krajów. Te z 2007 roku z Francji, gdzie lekarze po raz pierwszy na świecie przeprowadzili przeszczep twarzy kobiecie, która została dotkliwie pogryziona przez psy. Potem z Chin, gdzie zaatakowany przez niedźwiedzia rolnik uzyskał szansę na nowe życie dzięki udanej transplantacji twarzy. Potem czas na Europę i USA, gdzie polska lekarka, profesor Maria Siemionow, wraz z zespołem przeprowadza pierwszy przeszczep twarzy. W szpitalu w Cleveland nową twarz od martwej dawczyni otrzymuje kobieta, która nie miała ust, nosa, szczęki i dolnych powiek.

W kolejnych latach profesor Özkan z powodzeniem wykonuje trzy kolejne przeszczepy twarzy. Światowe media informują także, że chirurg osiąga kolejne sukcesy dotyczące transplantacji macicy. W 2011 roku wraz z zespołem dokonuje pierwszego na świecie przeszczepu. Macicę od martwej dawczyni otrzymuje 23-letnia Derya Sert, która urodziła się bez tego organu. Dzięki transplantacji Turczynka zaczyna miesiączkować i dwa lata później zachodzi w ciążę. Dziecko umiera jednak przed narodzinami. Dopiero prawie 10 lat po przeszczepie Derya Sert trafia na porodówkę. Na świat przychodzi jej synek, któremu daje imię po słynnym chirurgu profesorze Ömerze Özkanie.

– Zobaczyłem w telewizji zdjęcia Uğura Acara rok po przeszczepie. Już wiedziałem, co zrobię. Złożyłem wniosek do Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Akdeniz o to, by przeszczepiono mi twarz. Pojechałem na spotkanie z profesorem Özkanem. Przeszedłem kilka badań i testów. Może kiedyś nadejdzie moja kolej. Poza opuchlizną najbardziej przeszkadza mi w twarzy to, że nie mogę jeść tak, jak bym chciał. Jak inni – mówi w tureckich mediach Recep Sert.

W piśmie do lekarzy przedstawia swoją historię i opisuje konsekwencje wypadku z bronią. Po tym, jak jego nos został rozerwany przez pocisk, nie mógł oddychać. Lekarze musieli mu zrobić specjalny otwór w szyi. Nie może normalnie jeść, ponieważ jego żuchwa została roztrzaskana. Jest karmiony płynnym jedzeniem, podawanym przez rurkę. Po tylu operacjach nie boi się bólu i jest gotowy ponieść ryzyko związane z operacją. Kolejka jest jednak długa. Kolejne sukcesy profesora Özkana sprawiły, że zgłaszają się do niego ludzie z całego świata.

Jest lipiec 2013 roku. Andrzej z Wielkopolski leci na wakacje do Turcji z żoną Lidią i synem. Rodzina wypoczywa w miejscowości Akyaka nad Morzem Egejskim. Wtedy nie ma tu jeszcze tłumów turystów. Dopiero za jakiś czas miasto zyska dumne miano kurortu. Z jednej strony jest otoczone górami, z drugiej morzem. W XIX wieku miasteczko zostało zdziesiątkowane przez epidemię cholery. Gdy Polacy przyjeżdżają na urlop, zamieszkuje je trochę ponad 10 tysięcy osób.

W niedzielę, 14 lipca, idą na plażę. 42-latek mówi żonie, że chce popływać. Wchodzi do morza. Woda sięga mu do kolan. Nagle się przewraca. Jego bliscy myślą, że to żart. Dopiero gdy Andrzej dłuższą chwilę nie wstaje i się nie rusza, żona biegnie przestraszona i próbuje wyciągnąć go na brzeg. Karetka zabiera go do szpitala Yücelen Muğla. Po 20 minutach reanimacji lekarzom udaje się przywrócić funkcje życiowe Polaka. Informują żonę, że Andrzej doznał rozległego ataku serca.

W poniedziałek rano, po licznych badaniach, lekarze idą do żony Andrzeja.

– Śmierć mózgu – słyszy. – Nie ma szans na wyleczenie – informują, ale zaraz dodają, że jest jeden sposób, by śmierć Polaka nie poszła na marne. Można pobrać jego organy i przekazać osobom czekającym na przeszczepy. A właściwie jeden organ. Lekarze tłumaczą Lidii, że serce, wątroba, nerki i rogówka nie nadają się do przeszczepu. Mogą jednak dać nowe życie innemu mężczyźnie, który czeka na przeszczep… twarzy.

O zgodę na pobranie narządu byłoby o wiele trudniej, gdyby nie fakt, że zaledwie dwa miesiące wcześniej cała Polska śledziła losy pierwszego w kraju przeszczepu twarzy. Pacjentem był 33-letni Grzegorz Galasiński, któremu maszyna do pakowania kostki brukowej wciągnęła głowę. Mężczyzna w stanie krytycznym trafił do szpitala we Wrocławiu. Urządzenie zerwało mu część twarzy poniżej linii brwi. Odcięty fragment twarzy pozostał w zakładzie kamieniarskim, gdzie doszło do wypadku. Tak zdecydował prokurator.

Do szpitala zostaje dowieziony dopiero po kilku godzinach. Lekarze próbują go przyszyć, ale jest już za późno. Tkanki obumarły. Medycy zdają sobie sprawę, że życie Grzegorza może uratować tylko przeszczep, ale nikt w Polsce jeszcze tego nie zrobił, a na dodatek – jak znaleźć odpowiedniego dawcę, który nie tylko musi mieć zgodność tkankową z biorcą, ale jeszcze taki sam rozstaw oczu, podobny wiek i wzrost?

Wyzwanie podejmują lekarze z Zespołu Chirurgii Rekonstrukcyjnej i Naczyniowej Centrum Onkologii – Instytutu im. Marii Skłodowskiej-Curie w Gliwicach pod kierownictwem profesora Adama Maciejewskiego. Zespół rok wcześniej otrzymał zgodę na przeprowadzenie pionierskiego w Polsce przeszczepu twarzy. Od tamtej pory medycy ćwiczą przeszczepy na zwłokach.

Zgodę na przeszczep musi wyrazić Grzegorz Galasiński. Nie może mówić, ale gdy lekarze mówią mu o możliwości przeprowadzenia operacji, unosi kciuk. Dawcę wskazuje Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne ds. Transplantacji Poltransplant. To 32-letni Sławomir, który dzień wcześniej w wyniku upadku z roweru doznał urazu głowy i doszło do śmierci mózgu. Jego sprzeciwu wobec oddania po śmierci narządów do transplantacji nie ma w ogólnopolskiej bazie, ale lekarze i tak pytają jego matkę o zgodę.

15 maja 2013 roku twarz Sławomira otrzymuje Grzegorz. Operacja trwa 27 godzin i bierze w niej udział 17 chirurgów, a cały zespół liczy 70 osób. Jest to pierwszy na świecie przeszczep twarzy ze wskazań życiowych.

Andrzej od trzech dni leży na oddziale intensywnej terapii. Maszyny podtrzymują go przy życiu. Gdy tylko informacja o możliwości pobrania narządów trafia do tureckiego rejestru dawców, zespół profesora Ömera Özkana rusza do pracy. Czy mają odpowiedniego kandydata? Czy będzie zgodność tkankowa? Musi się zgadzać wiek i budowa twarzy.

Rok po złożeniu wniosku o przeszczep twarzy Recep Sert odbiera telefon. Koordynator przeszczepów informuje go, że jest dla niego dawca, ale Turek musi jak najszybciej przybyć do szpitala Akdeniz w Antalyi. To ponad 450 kilometrów od Izmiru, w którym właśnie przebywa ze swoją dziewczyną. Na szczęście w mieście jest lotnisko, ale para ma przy sobie jedynie 120 lirów. To za mało. Jeden bilet kosztuje 170.

Partnerka Recepa próbuje sprzedać swój telefon komórkowy, by uzbierać brakujące pieniądze. Z pomocą przychodzi zwykły przypadek. Profesor Ömer Özkan od kilku godzin gromadzi zespół do przeszczepu i wezwał do szpitala najlepszych lekarzy. Jednym z nich jest profesor Murat Akalan, który właśnie przebywa w Izmirze i musi dolecieć do Antalyi. Pracownicy szpitala, którzy wiedzą o finansowych problemach Recepa, szybko kontaktują go z lekarzem. Ten płaci za bilety i we troje lecą na operację.

W tym czasie profesor Ömer Özkan leci helikopterem z czerwonym pojemnikiem z białą pokrywą. Twarz wraz ze szczęką Andrzeja jest zanurzona w specjalnym płynie konserwującym i umieszczona w hermetycznym opakowaniu. Całość znajduje się w izotermicznym pojemniku wypełnionym suchym lodem, który zapewnia narządowi temperaturę w granicach 0–4 stopni Celsjusza. W miejsce pobranych tkanek lekarze nakładają na twarz Andrzeja Kuczy maskę z silikonu.

– Pomożemy mu, jak tylko będziemy mogli. Jestem podekscytowany, tak jak przed każdą operacją. Mam nadzieję, że wszystko pójdzie dobrze. To trudna operacja, dlatego nie lubię rozmawiać o takich przypadkach przed. Po zabiegu udzielimy wszystkich informacji – mówi tureckim mediom profesor Ömer Özkan, gdy przyjeżdża do szpitala Akdeniz z organem do przeszczepu.

Recep Sert nie boi się operacji. Chce zacząć nowe życie. Normalnie mówić i jeść. Teraz pomaga mu w tym specjalny otwór w gardle, który musi zatykać palcem, by coś powiedzieć. Profesor Özkan dał mu nadzieję, że to się zmieni. Operacja trwa sześć i pół godziny i bierze w niej udział dziewięciu lekarzy.

18 lipca 2013 roku lekarze ze szpitala Akdeniz informują o piątym udanym przeszczepie twarzy w Turcji i jednocześnie pierwszym, w którym przeszczepiono także szczękę. Recep Sert jest utrzymywany w śpiączce. Za kilka dni ma zostać wybudzony. Jednak nowej twarzy nie będzie mógł zobaczyć od razu. Musi na to poczekać 11 dni. Początkowo lekarze zamierzali przeszczepić Turkowi jedynie dolną szczękę i zespolić ją z jego własną górną. W czasie operacji uznali, że jest to niewykonalne. W związku z tym przeszczepili Recepowi obie szczęki.

Po 11 dniach lekarze przenoszą 27-latka z oddziału intensywnej terapii na zwykły oddział. Na czas przejazdu szpitalnymi korytarzami nad głową pacjenta montują parawan, zasłaniają go prześcieradłami. Osłona pomaga mu też po raz pierwszy zmierzyć się z widokiem nowej twarzy.

Dopiero wtedy na salę lekarze wpuszczają najbliższych Recepa.

– To było dziwne uczucie, gdy zobaczyłem go po raz pierwszy. Wygląda idealnie i bardzo podoba mi się jego nowa twarz. Od siedmiu lat był bardzo smutny. Lekarze sprawili, że znów się uśmiecha, choć na razie widać to głównie po oczach – mówi Cafer Sert, ojciec mężczyzny.

Jego brat i siostra śmieją się, że kiedyś ich brat był najprzystojniejszy w rodzinie i że znów tak jest.

Profesor Ömer Özkan zapewnia, że wkrótce Recep odzyska mimikę. Musi jednak zostać dłużej w szpitalu. Lekarze przekazują mu, że ma o wiele większy obrzęk twarzy niż poprzedni pacjenci po przeszczepach. Z tego powodu Özkan wstrzymuje się z zaprezentowaniem efektów operacji opinii publicznej. Przed spotkaniem z mediami zaleca jeszcze golenie, ponieważ na nowej twarzy Recepa pojawił się już dość długi zarost.

Na początku września, półtora miesiąca po przeszczepie, profesor Ömer Özkan zaprasza do szpitala dziennikarzy. Recep siedzi na łóżku. Zamiast szpitalnego ubrania założył koszulkę polo w biało-niebieskie poziome pasy. Zdążył się już oswoić z nowym wyglądem, choć skóra na twarzy nadal nie ma normalnego czucia i zwłaszcza na szyi jest mocno opuchnięta. Pełne czucie może wrócić nawet po dwóch latach. 27-latek nadal nie może mówić. Pokazuje dziennikarzom uniesiony kciuk. Gdy lekarz pyta go, czy podoba mu się nowa twarz, kiwa głową. Ostrożnie dotyka nosa, policzków. Na kartce pisze, że nie spodziewał się tak wiele po operacji i że z nową twarzą czuje się bardzo dobrze i jest szczęśliwy. Dziękuje lekarzom.

– Recep musi zostać jeszcze w szpitalu, by nie doszło do powikłań. Musimy też przeprowadzić kolejną operację, by rozwiązać problemy z oddychaniem. Trzeba zamknąć otwór w gardle i precyzyjnie zespolić język Recepa z przeszczepioną szczęką. Dzięki temu będzie mógł normalnie jeść i oddychać – mówi profesor Özkan. Dodaje, że w momencie wypisu ze szpitala Turek będzie już mógł oddychać przez nos i jeść. Na razie jest karmiony przez rurkę wprowadzoną przez nos do gardła.

W czasie pobytu w szpitalu Recep poznaje o dwa lata starszą Esmę.

Spotykają się wiele razy, gdy Esma odwiedza siostrę, która przeszła przeszczep nerki. Wymieniają się numerami telefonów. Esemesują ze sobą. 8 marca świętują wspólnie urodziny Recepa. Piszą do siebie w nocy i wyznają sobie miłość. Wkrótce w gronie najbliższych organizują zaręczyny. Wymieniają się obrączkami, na których wygrawerowana jest data początku ich związku. Postanawiają razem zamieszkać w Antalyi. Dzięki temu Recep ma blisko do szpitala, który musi często odwiedzać. Niezbędne są kontrolne badania i leki zapobiegające odrzuceniu przeszczepu.

– Widziałam twarz Recepa sprzed przeszczepu na zdjęciach. Gdybym go wtedy poznała, to także bym go pokochała, bo jego serce cały czas jest takie samo. Wygląd nie jest ważny, choć Recep jest bardzo przystojny – mówi Esma dziennikarzom, którzy od dnia przeszczepu śledzą każdy ruch Serta.

Turek wreszcie może powiedzieć, że jest szczęśliwy.

– Powoli odzyskiwałem czucie w twarzy, co miało dodatkowe znaczenie, bo zaczynałem czuć dotyk Esmy – mówi. I dodaje, że przez rok po operacji musiał przyjmować płynne jedzenie, ale z czasem, zamiast przez rurkę, mógł je spożywać tradycyjnie. – Odzyskałem życie i dostałem znacznie więcej. Zaręczyłem się, znalazłem pracę – dodaje.

Kilka miesięcy po przeszczepie Recep Sert może wrócić do pracy, ale nie może jednak pracować jako mistrz kebabu. Przy opiekaczu mięsa panuje zbyt wysoka temperatura, co mogłoby źle wpłynąć na przeszczepioną skórę. 27-latek otrzymuje pracę w należącym do gminy budynku z punktami usługowymi.

21 grudnia 2014 roku, niemal półtora roku po przeszczepie, Recep i Esma biorą ślub. 14 miesięcy później zostają rodzicami. Córeczce dają na imię Hira.

– Trzy lata wcześniej, przed przeszczepem, nie marzyłem o takiej chwili. Nie sądziłem, że dożyję takiego szczęścia. Przeszczep odmienił całe moje życie. Najpierw ślub, potem narodziny córeczki. Byłem bardzo szczęśliwy – mówi Recep Sert.

Po trzech latach od przeszczepu nie ma już śladu po opuchliźnie. Skóra przylega do kości twarzy. Przeszczepiony fragment dość mocno odcina się od śniadej cery Recepa. Widać sporo przebarwień, łuszczącego się naskórka i załamań na twarzy. Jakby mężczyźnie przeszczepiono za dużo skóry. Nos jest dość długi i krzywy.

– Wcześniej nie mogłem na siebie patrzeć. Teraz nie ma porównania do tego, co było. Jestem bardzo zadowolony z efektu, bo poza twarzą odzyskałem też swoje życie. Ludzie na ulicy nadal się na mnie gapią, ale nie tak jak przed przeszczepem. Bardziej z ciekawością niż obrzydzeniem – mówi Recep.

Na początku 2017 roku Recep Sert traci etat w gminie. Jego pracodawca informuje, że mimo licznych ostrzeżeń Turek notorycznie nie przychodził do pracy. W ciągu 23 miesięcy opuścił 376 dni. On sam tłumaczy, że wciąż nie doszedł do pełni zdrowia i często musi się stawiać w szpitalu oraz na rehabilitacji.

W tym samym roku Recep wraz z Esmą otwierają kawiarnię. Na otwarciu Esma Waffle & Cafe jest nawet zastępca burmistrza miasta İnegöl i lokalni politycy. Szybko okazuje się, że interes nie idzie zbyt dobrze, i małżeństwo popada w długi. Gdy kwota sięga 12 tysięcy lirów, czyli niemal trzech tysięcy złotych, sąd orzeka wobec Recepa 30 dni aresztu. W czasie pobytu za kratami Sert zapada na zapalenie płuc i trafia do szpitala. Wtedy przychodzi niespodziewana pomoc. Znany w Turcji rockowy piosenkarz Haluk Levent dzwoni do Esmy Sert i proponuje pomoc. Za pośrednictwem swojego stowarzyszenia spłaca dług Recepa, który dzięki temu odzyskuje wolność.

Gdy córeczka Recepa i Esmy ma niespełna pięć lat, jej rodzice zostają zatrzymani przez policję. Recep Sert trafia do aresztu, a tureckie służby publikują czarno-biały film z kamer przemysłowych na jednej z ulic, na którym mężczyzna podobny do Recepa strzela w kierunku innej osoby. Zarzut: usiłowanie zabójstwa. Jak informują funkcjonariusze, nikt nie został ranny, kule trafiły w budynek i zaparkowane samochody. Niedoszła ofiara, która zgłosiła się na policję po ataku, to producent klopsików, którzy przejął biznes od krewnego Recepa Serta, ale przy finalizowaniu transakcji doszło do sporu w związku ze spłatą zaległych długów. Mężczyzna nie rozpoznał jednak osoby, która do niego strzelała. Według śledczych był to Recep Sert. Rozpoznali go na nagraniach z monitoringu. Został zatrzymany w swoim domu, gdzie znaleziono także broń użytą w czasie napadu.

W sumie policja zatrzymała pięć osób za udział w napadzie z bronią. Recep trafił do aresztu. Jego żonę zwolniono do domu.

W czasie pobytu w areszcie Recep Sert podupada na zdrowiu. Trafia do szpitala Akdeniz, gdzie przeszedł przeszczep twarzy. Lekarze uważają, że ze względu na komplikacje zdrowotne nie może przebywać w zamknięciu. Sąd orzeka wobec niego wyrok w zawieszeniu.

Cztery miesiące później Esma Sert w mediach społecznościowych publikuje oświadczenie. „Oboje jesteśmy bardzo zmęczeni. Nasze doświadczenia z przeszłości bardzo nas wyczerpały. Nic nie jest takie, jakie się wydaje na zewnątrz. W środku dzieje się wiele rzeczy. Zakochaliśmy się w sobie i pobraliśmy się, ale teraz postanowiliśmy zostać przyjaciółmi i iść dalej osobno. Recep nie jest złym człowiekiem. Oboje zrobimy dla naszej córki wszystko, co najlepsze” – napisała.

Kilka tygodni wcześniej Turek publikuje na Facebooku zdjęcie, na którym stoi na kamienistej plaży i wrzuca kamień do wody. Tym obrazem tłumaczy swoje uczucia.

– Czasami życie pcha cię do tyłu tylko po to, by później rzucić cię w inne, lepsze miejsce. Czasem trzeba być cierpliwym i pozwolić odejść, by samemu wygrać – mówi.

Tu można by postawić kropkę w historii Recepa Serta, który znów mówi o zaczynaniu życia na nowo. Jednak on sam na to nie pozwala. W marcu 2022 Recep Sert zostaje aresztowany po akcji tureckiej policji antynarkotykowej. W samochodzie, którym porusza się z innymi mężczyznami, śledczy znajdują 1,237 kilograma amfetaminy. Wraz z nim zostaje zatrzymanych dziewięć osób pod zarzutem produkcji lub/i handlu narkotykami. Po sześciu miesiącach pobytu w areszcie na pierwszej rozprawie sąd zwalnia Recepa i pozwala mu odpowiadać z wolnej stopy.

Sert nie chce rozmawiać o kłopotach z prawem.

– Jestem niewinny – ucina. O przyszłości mówi niewiele: – Córka jest dla mnie najważniejsza. Przeszczep twarzy dał mi nowe życie, ale i dużo kłopotów ze zdrowiem. To utrudnia wiele rzeczy. Czekam cierpliwie na to, co Bóg da.

Rodzina Andrzeja nie chce rozmawiać o zgodzie na przeszczep w Turcji.

– To nadal zbyt bolesne – mówi żona Polaka.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

ZA NAMI OGIEŃ, PRZED NAMI WODA

Na lotnisko ledwo zdążyli. Dopiero co kupili nowy samochód, a cały czas coś w nim stukało. Zatrzymywali się kilka razy. Jarosław Korzeniowski chciał się upewnić, że auto na pewno jest bezpieczne i sprawne. W czasie kontroli dokumentów zaginął paszport Kacperka. Znów nerwy, czy zdążą na lot. Zdążyli. Zajęli trzy miejsca obok siebie. Kacperek od okna. Jak to dziecko, chciał wszystko widzieć. W środku Beata. Od przejścia jej mąż.

9-letni chłopiec przytula się do mamy. Oboje są w bluzach z kapturem na suwak. Najwygodniejsze ubranie do samolotu. Szybko je zdejmą, gdy wylądują w gorących Atenach. Rozmawiają o tym, co ich czeka po przylocie. Najbliższe 15 dni mają spędzić w hotelu w greckim miasteczku Mati. To jedno z ich ostatnich zdjęć. Robi je mąż Beaty, Jarosław.

– Gdy wylądowaliśmy, Kacperek powiedział do Beatki, że spełniły się już wszystkie jego marzenia poza jednym. Chciałby się jeszcze przejechać piętrowym autobusem. Na płycie lotniska czekało kilka pojazdów. Jeden był piętrowy. Wsiedliśmy do niego. Ostatnie marzenie Kacperka się spełniło – mówi z wielkim trudem Jarosław Korzeniowski. Łamie mu się głos.

Hotel ma cztery gwiazdki i wysokie oceny wśród turystów. Zwłaszcza za wyżywienie, pokoje i obsługę. Zbudowany tuż przy brzegu. Basen nieco niżej niż budynek główny. Turystów wypoczywających nad basenem przed wiatrem chroni typowa dla wielu greckich hoteli szklana ściana, która trochę przesłania piękny widok na Morze Egejskie.

Kacperek w czerwonej koszulce reprezentacji Polski ze swoim nazwiskiem stoi w oknie pokoju z widokiem na morze.

– O co ci chodzi? – pyta niby wkurzony, gdy tata nagrywa telefonem najpierw to, co za oknem, a później chłopca leżącego na łóżku.

9-latek próbuje zasłonić telefon. Śmieje się. Zaraz pójdą nad basen. Plaża jest kamienista, do tego w wodzie dużo jeżowców. Dlatego rodzina Korzeniowskich następne dwa dni spędza nad basenem. Za plecami mają hotelowy budynek, który całkowicie przesłania to, co znajduje się w głębi lądu.

„No problem”

Trzeci dzień pobytu. Nie mają żadnych planów. Chcą wypocząć i przygotować się do wycieczki. Następnego dnia z samego rana mają jechać do Aten. Główny punkt programu to oczywiście Akropol.

Czas spędzają nad basenem. Co jakiś czas wchodzą do wody, by się ochłodzić i poszaleć z Kacperkiem. Chłopiec uwielbia kąpiele. Około godziny 13:00 pojawia się delikatny zapach dymu. Nikogo nie niepokoi, bo nic więcej się nie dzieje. Turyści wypoczywają. Obsługa nalewa drinki. Dwie godziny później wszyscy zaczynają obserwować helikopter latający z podwieszonym pojemnikiem na wodę.

Jarosław Korzeniowski wie, co oznacza taki widok. Zaniepokojony biegnie do obsługi hotelu.

– Mówię im, że helikopter, że coraz bardziej czuć dym. Uspokajają, że skoro lata, to znaczy, że gasi, że tu często wybuchają małe pożary – mówi.

Trochę uspokojony wraca do rodziny. Myśli, że skoro w akcji jest tylko jeden helikopter, to rzeczywiście mały pożar. Inaczej służby ściągnęłyby więcej sił.

Po godzinie dymu jest już znacznie więcej. Korzeniowski znów idzie do obsługi hotelu. Znów słyszy, że wszystko jest w porządku, a więcej dymu jest dlatego, że służby gaszą pożar. W końcu postanawia z rodziną pójść do pokoju, żeby przebrać się przed kolacją. Chcą się wcześniej położyć, żeby rano nie było problemów ze wstawaniem.

– Zanim ruszyliśmy, jeszcze raz poszedłem do recepcji. Pytam o pożar, a gość z obsługi klepie mnie po ramieniu i mówi, że „OK, no problem”. Chciałem sam sprawdzić i wyszedłem przed hotel z drugiej strony. A tam… koszmar! – relacjonuje Korzeniowski.

Z nieba lecą płonące liście palm. Wieje silny wiatr, który przesuwa palące się krzaki niczym kule ognia. Jest bardzo dużo dymu. Gdy na chwilę rozwiewa go wiatr, widać płomienie, które są bardzo blisko. Korzeniowski biegnie do recepcji i mówi, że za hotelem jest ogień, że pożar jest naprawdę blisko i trzeba ratować ludzi. Mężczyzna z obsługi wydusza tylko: „OK, problem! Run!”.

Płonący ludzie

Korzeniowski biegnie do żony i synka, którzy wypoczywają przy basenie. Szybka narada z inną rodziną, którą poznali w hotelu. Decydują, by uciekać do wody, do morza. Tam nie dosięgną ich płomienie. Wcześniej widzieli jednak dużo jeżowców. Muszą pobiec do pokoju po buty. Gdy tam docierają, w całym budynku włączają się alarmy i zraszacze. Gasną światła. Wszędzie jest dym. Z wielu stron dobiega wycie syren.

– Beatka i Kacperek szybko łapią buty. Ja nie mogę swoich znaleźć. Mówię im, żeby biegli na dwór schodami, bo są problemy z prądem, w windzie mogą się zatrzasnąć i udusić. Niech czekają przy basenie, gdzie mamy się spotkać ze znajomymi i razem uciekać do morza – mówi Korzeniowski.

Beata w pośpiechu wysyła do brata męża, Adriana, wiadomość, że wybuchł pożar i ewakuują ich z hotelu. Kontaktuje się z nim wiele razy, na tyle, na ile pozwala zrywający się internet i przeciążona linia telefonii komórkowej. Przekazuje mu, że wszędzie jest ogień i widzi płonących ludzi. Jest bardzo wystraszona.

Po chwili Korzeniowski znajduje buty chroniące przed jeżowcami, zabiera jeszcze z szafki paszporty i pędzi za nimi. Od ich wyjścia minęła mniej niż minuta. Tak mu się wydaje.

Chwilę później jest przy basenie, ale jego bliskich tam nie ma. Rusza w stronę morza. Ludzie biegną w stronę wybrzeża, ale tam nie ma plaży. Są tylko skały i od razu woda. Jest bardzo dużo dymu, widoczność jest mocno ograniczona. Do tego huk, wybuchy.

– Jak w czasie wojny. Gdy biegnę, mijam płonących ludzi, którzy poparzeni wbiegają do wody. Auta eksplodują. Szyby pękają. Jest strasznie głośno. Ogromny harmider. Ludzie stoją w morzu i płoną. Muszą być w szoku – mówi mężczyzna.

Wśród turystów z czarnymi od dymu twarzami i okopconymi ubraniami szuka żony i synka. Nigdzie ich nie ma. Biegnąc plażą, natyka się na znajomych, z którymi umówił się przy basenie. Beata i Kacperek uciekali z nimi, ale rozdzieliła ich przewracająca się płonąca palma. Rodzina Korzeniowskiego pobiegła dalej. Mężczyzna rusza w tamtą stronę.

Nagle dostrzega łódkę, która dopiero co odbiła od brzegu. Mimo panującego chaosu i pośpiechu dokładnie pamięta, jak wyglądała. Mała, wąska, biała. Z włókna szklanego. Z jednym niebieskim pasem dookoła i dwoma krótszymi. Z tyłu ma mały silnik. W środku tylu ludzi, że ledwo się mieszczą. Dwie osoby są w wodzie i trzymają się burty, próbują dostać się do łódki, ale się nie mieszczą. Tak myśli Korzeniowski.

Z łódki słyszy głos żony:

– Tu jesteśmy! Chodź do nas!

– Nie wiedziałem, co robić. Za nami był ogień, przed nami woda. Łódka była pełna ludzi. Gdyby w ogóle udało mi się do niej dostać, to mógłbym ją wywrócić. Mogłem też im powiedzieć, żeby wysiedli, bo to ryzyko, ale ogień na mnie szedł. Cały czas w powietrzu latały kule płonących, niesionych przez wiatr krzewów. W tym hałasie nie słyszałem silnika łodzi, ale widziałem go. Do portu w Rafinie było morzem kilka minut, może dziesięć. Popłyną wzdłuż brzegu i za chwilę będą bezpieczni. Tak myślałem. Inaczej nie pozwoliłbym im płynąć – relacjonuje mężczyzna.

Widzi, jak łódka odpływa w prawo. Tam jest port w Rafinie. Pożary szaleją na lewo od miejsca, skąd wypływają. Morze jest bardzo spokojne. Korzeniowski cały czas próbuje dzwonić do żony, ale linie są przeciążone. Internet też zawodzi.

W hotelu Ramada poza ponadtrzydziestoosobową grupą z Polski wypoczywa też sporo Duńczyków. Gdy ogień dociera do budynku, dwie rodziny – Hansenów i Nielsenów – zabierają z pokoi najpotrzebniejsze rzeczy i biegną przed hotel. Jedna z kobiet wrzuca do torby to, co leży najbliżej – paczkę popcornu i dwie puszki coli. Chcą złapać jedną z taksówek, które czekają w pobliżu. Część jest już zajęta. Wielu turystów próbuje tej drogi ucieczki. Duńczycy czują nagłe uderzenie gorąca. Ogień dosięga pierwszych taksówek. Wybuchają z pasażerami w środku. Przerażone rodziny uciekają w stronę morza. Bardzo wysokie temperatury i susza sprawiły, że pożar niezwykle szybko obejmuje kolejne tereny i wysuszone na wiór rośliny. Silny wiatr tylko pogarsza sytuację, pchając płomienie z głębi lądu w stronę turystów nad brzegiem morza.

W miniaturowej zatoczce, 180 metrów od hotelu, trafiają na małą łódkę z silnikiem. Jest przywiązana cienką linką do palika wbitego w kamienisty brzeg. Wsiadają do niej Linda i Kenneth Hansen z córkami, 11-letnią Mathilde i 14-letnią Amalie, oraz Therese Nielsen i jej dzieci: 12-letni Marcus, 5-letni Villads i 7-letnia Freja. Dołączają do nich uciekający z hotelu Belg Dirk Bonte z 13-letnim synem Alexandrem i jedna lub dwie kolejne osoby. Tego do tej pory nie udało się ustalić ze stuprocentową pewnością.

Beata ma rwący się kontakt z bratem męża, który jest w Polsce. Dzwoni do niego i mówi, że widzi łódkę. Pyta, czy ma na nią wsiąść z synem. Adrian odpowiada, że nie wie, jakie są tam warunki. Musi sama zdecydować. Kobieta w ostatniej chwili wchodzi z synem na pokład, gdy są już tam Duńczycy i Belgowie. Mała łódka jest pełna ludzi. Dwie osoby są w wodzie i próbują ją kierować w stronę portu w Rafinie. Nagła eksplozja na lądzie wywołuje jednak silny podmuch, który spycha ich w stronę morza.

Zaczynają oddalać się od brzegu i nie mają żadnego wpływu na kierunek, w którym płyną. W łodzi nie ma wioseł ani kamizelek ratunkowych. Jest silnik, ale nie ma paliwa. Mieszkający w Mati właściciel George Bonanos w ten sposób próbuje uchronić swoją własność przed złodziejami. Mierzącą 4,3 metra łódkę „Gepard” kupił w 1985 roku. Gdy po południu 23 lipca wybuchł pożar, szybko wywiózł rodzinę samochodem z dala od ognia. Łódka została przy brzegu.

– Gdy nią nie pływałem, zawsze wyjmowałem wiosła i spuszczałem paliwo. Inaczej ktoś mógłby ją ukraść. To tak, jakby zostawić motocykl z kluczykiem w stacyjce – zeznał mężczyzna w czasie greckiego śledztwa w sprawie pożarów.

Adrian ma kontakt z Beatą przez ponad godzinę. Rozmawiają krótko, bo brat męża cały czas próbuje się skontaktować ze służbami w Polsce i w Grecji, by zorganizować pomoc dla ludzi na łodzi. Dzwoni na policję, do urzędów, ministerstw, ale wszędzie biorą go za wariata lub pijanego.

Beata znów rozmawia z Adrianem. Połączenie utrudniają problemy z siecią komórkową. Przerażona mówi, że jest tyle dymu, że nie widzi innych ludzi na łódce. Mocno przytula syna. Ciężko im oddychać. Kaszlą.

– Albo się udusimy, albo utoniemy. Módlcie się za nas – mówi do Adriana.

Kontakt się urywa.

Także Duńczycy próbują szukać ratunku. Linda Hansen dzwoni do znajomego w Danii i przekazuje mu ich współrzędne. Prosi, by powiadomił służby, że płyną małą łódką pełną ludzi i potrzebują pomocy. Mężczyzna kontaktuje się z duńskimi służbami, które w odróżnieniu od polskich natychmiast reagują i proszą Greków o wsparcie. Ludzi na łódce zaczynają szukać helikopter i łódź ratunkowa.

Zapada noc. Pasażerowie łódki nie widzą już brzegu. Widoczność utrudniają mrok i dym. Na przepełniony pokład wdziera się coraz więcej wody. Nie pomagają pojawiające się nagle wysokie fale. Dryfująca łódka przewraca się i zaczyna tonąć. Wszyscy wpadają do morza.

Kenneth Hansen łapie swoją córkę Amalie i jej kolegę Marcusa. Therese jest z Villadsem i Freją, a Linda, nieco od nich oddalona, z Mathilde. W pobliżu na wodzie unosi się też starszy Belg z synem. Mężczyzna kurczowo trzyma się czarno-białej torby, która unosi się na wodzie. Takiej, w którą można spakować bagaż podręczny lub rzeczy potrzebne na plażę. Jest obszyta materiałem imitującym posklejane wycinki z gazet i zdjęcia Marilyn Monroe. Therese ją rozpoznaje. To jej bagaż, który w ostatniej chwili zabrała z hotelowego pokoju. Wrzucone do środka foliowe opakowanie z popcornem utrzymuje torbę na wodzie dzięki zgromadzonemu w środku powietrzu. Dunka widzi w tym szansę na ratunek dla nieumiejących pływać dzieci. Podpływa do Belgów i odbiera torbę.

– Wtedy okazuje się, że Belg nie umie pływać i zaczyna tonąć na oczach syna. Chłopiec próbuje go trzymać, ale brakuje mu siły. Krzyczy, żebyśmy obiecali, że przekażemy jego matce, że ją kocha – opowiada Therese.

Belg tonie, a chłopiec zaczyna od nich odpływać.

Nad rozbitkami przelatuje helikopter, ale noc jest ciemna i nikt ich nie zauważa. W oddali przepływają kolejne łodzie ratunkowe, jednak do nich nie docierają. Linda nie umie dobrze pływać i coraz bardziej słabnie. Boi się, że jej córka zobaczy, jak matka tonie. Postanawia pchnąć dziecko w stronę Kennetha. Robi to, gdy nadchodzi kolejna fala, która niesie dziewczynkę do ojca. Mężczyźnie udaje się przechwycić córeczkę, a wtedy fale oddalają od nich Lindę. Szybko tracą ją z oczu.

– Krzyczę do Kennetha i Therese, że muszą zrobić wszystko dla dzieci i że kocham je wszystkie. Kiedy tracę ich z oczu, a zaraz potem przestaję ich słyszeć, dociera do mnie, że pewnie już ich więcej nie zobaczę – mówi Linda w czasie spotkania z dziennikarzami w kopenhaskiej operze pięć miesięcy po wypadku.

Przez następne pięć godzin Linda dryfuje na wodzie. Wyczerpana walką z falami. Głodna i wyziębiona. Włącza światełko w zegarku, licząc na to, że ktokolwiek ją zauważy. Nie wierzy w to, co widzi, ale podpływa do niej statek. Na pokładzie dostaje koc, by się ogrzać. Od załogi wie, że jest tu jedyną Dunką. Nagle docierają do niej wiwaty i okrzyki radości. Nie ma siły wstać, by zobaczyć, co się stało. Błaga załogę statku, by zaprowadziła ją tam, skąd dobiegają okrzyki. Obsługa zjeżdża z nią windą na niższy pokład, a gdy drzwi się otwierają, widzi swoją rodzinę. Wszyscy Duńczycy są uratowani.

***

Gdy łódka z bliskimi Jarosława Korzeniowskiego odpływa, mężczyzna, unikając ognia, wraca do znajomych.

– Trudno się oddychało. Paliło i gryzło mnie w gardle. Dłonie strasznie piekły. Ludzie dookoła krzyczeli. Bałem się, że umrę i już nigdy nie zobaczę Beatki i Kacperka. Na szczęście wiatr, a z nim rozprzestrzeniający się ogień, zmienił kierunek – wspomina mężczyzna.

Chowają się w wodzie pod skarpą, która chroni ich przed latającymi w powietrzu płonącymi gałęziami i krzakami. Próbują dodzwonić się do rezydentki z biura podróży, w którym wykupili wczasy. Udaje się jednej z kobiet.

– Pytaliśmy, co mamy robić, bo jest pożar, ale ona w tym czasie na lotnisku odbierała kolejnych turystów. Powiedziała, że mamy schronić się w hotelu. Gdy krzyczeliśmy, że hotel został ewakuowany z powodu pożaru, powiedziała, że nie wie, co mamy robić. Prosiliśmy, by zgłosiła służbom, że moja rodzina płynie małą łódką do Rafiny. By przechwyciła ich straż, ale nic nie zrobiła – mówi Korzeniowski.

Spod skarpy obserwują ewakuację turystów innych biur podróży. Ludzie są zabierani z plaży małymi rybackimi łódkami. Oni są ewakuowani jako jedni z ostatnich. Trafiają do portu w Rafinie. Jarosław Korzeniowski chce szukać żony i synka, ale słyszy, że najpierw musi jechać do rezerwowego hotelu. Mimo licznych próśb nikt nie chce z nim zostać i szukać rodziny.

– Rezydentka powiedziała, że szukają Beatki i Kacperka, a ja muszę jechać do hotelu, a potem wrócą ze mną tutaj. Od dymu i ognia byliśmy cali czarni. Brudni. Przemoczeni. Cały czas prosiłem, żeby mnie zabrali do Rafiny. Z hotelu przez całą noc wydzwaniałem do rezydentki. Uspokajała, że szukają mojej rodziny. W końcu przestała odbierać. Udało mi się do niej dodzwonić dopiero po kilku godzinach. Gdy odebrała, zorientowałem się, że spała i ją obudziłem. A przecież miała być w porcie. Zapewniała, że szuka moich bliskich. Powiedziała, żebym sobie poszukał taksówki i sam jechał do portu – przyznaje mężczyzna.

Gdy grozi, że wszystko zgłosi do konsulatu, na miejsce zabiera go przełożona rezydentki.

Rezydentka, która miała spać, zamiast szukać rodziny Jarosława Korzeniowskiego, dalej pracuje jako pilotka wycieczek. Nie współpracuje już jednak z biurem podróży. Założyła bloga dla miłośników Grecji. Opisuje tamtejsze zwyczaje, atrakcje i zachęca do odwiedzin. Nigdzie nie wspomina o tragicznych pożarach. Nie odpowiada na prośby o rozmowę na temat rodziny Korzeniowskich.

Jest szósta rano. Jarosław Korzeniowski jedzie z pracownicą biura z hotelu w Atenach do portu w Rafinie. To około 25 kilometrów. Kobieta cały czas gdzieś dzwoni.

– Usłyszałem, jak ktoś jej mówi, że znaleziono ciała. Powiedziała mi tylko, że nie ma tam ciała dziecka – mówi Korzeniowski.

Gdy są już w porcie, podchodzi do nich mężczyzna ze straży przybrzeżnej. Pyta, czy Kaper miał coś na szyi.

– Wtedy już wiedziałem, że to on. Że stało się najgorsze… Miał na szyi medalik z Janem Pawłem II – mówi z trudem mężczyzna.

Prowadzą go do niebieskiego kontenera, w jakim zazwyczaj mieszkają robotnicy na budowie. Ktoś naciska białą klamkę. Jarosław wchodzi do dusznego, małego wnętrza. Na podłodze w workach cztery ciała. Słyszy, że znaleźli je razem pięć kilometrów od brzegu.

– Beatka była pierwsza, potem dwie starsze kobiety i Kacperek. Ciężko mi mówić. Pierwsza Beatka albo Kacperek. Nie mogę. Może Beatka później. To było… W każdym razie ich rozpoznałem. Leżeli w baraku. W takich warunkach, że tragedia – relacjonuje Korzeniowski.

Potem musi złożyć zeznania.

Pracownica biura podróży zapewnia Polaka, że w związku ze śmiercią bliskich mogą przylecieć inni członkowie rodziny, by pomóc mu w trudnych chwilach. Korzeniowski prosi, by to były dwie osoby, w tym jego młodszy o 16 lat brat. Organizator wycieczek opłaca jednak tylko jeden bilet lotniczy, o czym bliscy dowiadują się na lotnisku w Polsce tuż przed wylotem.

Gdy identyfikacja ciał została zakończona, Korzeniowski może wracać do Polski. Stawia jednak warunek. Chce lecieć tym samym samolotem, co trumny z jego bliskimi. Biuro podróży twierdzi, że to niemożliwe. Dopiero interwencja w konsulacie pomaga. Polak chce zabrać ze sobą walizki Beaty i Kacperka, które odebrał z hotelu. Firma ubezpieczeniowa, z którą umowę ma biuro podróży, twierdzi jednak, że może zabrać tylko jedną. Korzeniowski odpowiedział, że w takim razie sam zapłaci za nadbagaż. Pojawia się kolejny problem. Korzeniowscy nie mogą lecieć na lotnisko w Balicach, skąd mają blisko do domu. Muszą lądować w Warszawie. Na polskim lotnisku znów problem. Przy wyładunku trumien okazało się, że zaginęła jedna z kartek z danymi osoby zmarłej.

– Tłumaczę, że przecież leciały tylko dwie trumny, więc nie ma mowy, by w środku była obca osoba, ale oni muszą mieć potwierdzenie na papierze, że w zaplombowanej trumnie jest właściwa osoba. Po przepychankach w końcu wydają nam trumny – mówi Korzeniowski.

Z lotniska muszą jechać do Krakowa, do zakładu medycyny sądowej, ponieważ polska prokuratura zarządziła sekcje zwłok, mimo że w Grecji już je przeprowadzono. Korzeniowski z bratem jadą z kierowcą dużym karawanem. Walizki leżą na trumnach. W Krakowie sami muszą wyjmować trumny z karawanu.

Do tej pory nie udało się ustalić, co dokładnie wydarzyło się na łodzi. Jarosław Korzeniowski ma tylko e-mail od Dunek, które z rodzinami płynęły z jego bliskimi.

„Ten e-mail nie jest łatwy do napisania, ale czułyśmy, że musimy ci opowiedzieć tę historię, byś znalazł odpowiedzi, których szukasz. (…) Próbujemy pchać łódkę w bezpiecznym kierunku, ale fala uderzeniowa od eksplozji w hotelu spycha nas w głąb morza. Twoja żona zaczyna płakać. Twój syn jest bardzo dzielny, siedzi z naszymi dziećmi. Twoja żona dzwoni po pomoc. Krzyczy, że musimy się skontaktować z policją, bo ani ona, ani syn nie potrafią pływać. Fale są bardzo wysokie. Staramy się uspokoić twoją żonę. Wszyscy są przestraszeni i ciężko się rozmawia. Ludzie panikują. Nie widać już lądu. Przychodzą trzy wysokie fale i nagle łódka tonie. Fale uderzają w nas i wciągają pod wodę” – piszą Dunki.

I dalej: „Nigdzie nie widzimy twojej żony i syna. Nie słyszymy ich krzyków ani płaczu. Nie wiemy, czy są pod łódką, czy próbują od niej odpłynąć, tak jak my. Łódka zatonęła, a my ich już nie widzieliśmy. (…) Napisanie tego e-maila sprawiło, że znów widzimy te straszne obrazy, które nas nawiedzają każdego dnia, ale chcieliśmy wysłać ci wiadomość, że żona i syn byli odważni i starali się wszystkim pomóc. Mamy nadzieję, że ten e-mail da ci odpowiedzi”.

Therese i Linda wraz z rodzinami miesiącami dochodziły do siebie po tym, co wydarzyło się w Mati. Przez ponad pół roku obie przebywały na zwolnieniach lekarskich w związku ze złym stanem zdrowia psychicznego. Ich dzieci bały się wchodzić do wody. Obie rodziny udzieliły wielu wywiadów w duńskich mediach, wystąpiły też w duńskiej filharmonii, by opowiedzieć o tragedii w Mati. W żadnej z rozmów nie wspomniały o Polce i jej synu, którzy razem z nimi przebywali na małej łódce.

Po czterech latach od pożarów nie chcą już wracać do tych wydarzeń.

– Bardzo dobrze pamiętam Polkę i jej syna. Wysłaliśmy jej mężowi e-mail z opisem tego, co się wydarzyło, więc zna prawdę – mówi nam Therese.

Nie chce odpowiadać na jakiekolwiek pytania o to, co wydarzyło się na łódce. Linda powtarza niemal słowo w słowo to, co przekazała nam wcześniej Therese. Dodaje jedynie, że została przesłuchana przez duńską policję, która przekazała ich wyjaśnienia polskiej stronie.

Jarosław Korzeniowski nadal ma wiele pytań dotyczących śmierci żony i synka.

– Gdybym wiedział, że silnik w łodzi nie działa… Gdybym na nią wsiadł. Gdybym… Sam już nie wiem, co było wtedy lepsze. Do tej pory się zastanawiam. Może gdyby zostali ze mną, to nic by im się nie stało? A może wszyscy byśmy zginęli? – Korzeniowski wciąż odtwarza w głowie tamte chwile. – Minęły cztery lata, a ja dalej nic nie wiem. Dunki piszą, że Beatka krzyczała, że nie umie pływać. To nieprawda. Umiała pływać i Kacperek też. Co tam się stało? Dlaczego uratowali się Duńczycy, którzy nie umieli pływać, a zginęła moja rodzina? – rzuca pytania. Pokazuje kartę pływacką synka i certyfikat „Już pływam” przyznany za samodzielne przepłynięcie 25 metrów.

Poza dwiema rodzinami z Danii spośród pasażerów łódki uratował się jeszcze 13-letni Belg, którego ojciec utonął, po tym jak Therese odebrała mu swoją torbę. Po śmierci ojca chłopak odłączył się od Duńczyków. Płynął tak długo, aż dotarł do lądu. Wycieńczony trafił do szpitala. Greccy lekarze przekazali mediom, że Belg ma objawy szoku pourazowego.

***

Pożar z 23 lipca 2018 roku w Mati jest drugim na świecie w XXI wieku pod względem liczby ofiar. Więcej, bo aż 180, zginęło w Australii 7 lutego 2009 roku.

Ogień strawił niemal całą miejscowość Mati, w której wypoczywała rodzina Korzeniowskich. Grecki rząd ogłosił trzydniową żałobę narodową. 9 sierpnia Agencja Ochrony Ludności przekazała mediom listę z nazwiskami 92 ofiar pożarów w Mati. Na 51. pozycji jest Beata Korzeniowska. Na 52. – Kacper. Z każdym kolejnym dniem i tygodniem ofiar przybywało. Umierały w szpitalach z powodu oparzeń i infekcji organizmu. Najmłodsza ofiara pożaru w Mati to sześciomiesięczny chłopiec. Jego tata, Andreas Dmitriou, jest strażakiem. Został wezwany na służbę, gdy ogień szalał w nadmorskich miejscowościach. Nie podejrzewał, że ogień dosięgnie jego domu, w którym przebywała żona z niemowlęciem. Chłopiec zmarł w wyniku obrażeń tego samego dnia. Kobieta trafiła na oddział intensywnej terapii. Lekarzom nie udało się jej uratować.

Gdy wolontariusze Czerwonego Krzyża przeszukiwali w Mati spalone budynki, natknęli się na dom tuż nad brzegiem morza. W środku odkryli zwłoki 26 zwęglonych osób, w większości przytulonych do siebie i trzymających się za ręce. Jak relacjonował właściciel domu, gdy wybuchł pożar, wraz z dwoma synami rzucił się do ucieczki. Na podwórku natknął się na grupę zdezorientowanych ludzi, którzy szukali ratunku. Pokazał im, jak mimo dość wysokiego brzegu dostać się do morza, gdzie mogły im pomóc łodzie straży przybrzeżnej. Nagle pojawiła się druga, większa grupa. Spanikowani ludzie w gęstym dymie stracili jednak orientację i nie byli już w stanie dostrzec uciekającego właściciela wraz z pierwszą grupą. Ratunku szukali w jego domu i tam znaleziono ich ciała.

***

Pięć miesięcy po śmierci żony i synka Jarosław Korzeniowski wraca do Grecji. Jedzie do Mati. Staje w tym samym miejscu, gdzie ostatni raz widział rodzinę. Stawia tam zapalony znicz i czekoladowego mikołaja. Wszystkim napotkanym osobom wręcza kartki ze zdjęciami bliskich i informacją po angielsku i grecku: „Jestem z Polski, moja żona i mój syn zginęli podczas pożarów w Mati (Attyka)”, i prośbą o kontakt, gdyby ktoś miał jakiekolwiek informacje o ich losie.

– Jak zginęli? Dlaczego? Przecież dałoby się tego uniknąć, gdyby pomoc przyszła na czas. Czy winni zostaną ukarani? – zadaje pytanie za pytaniem Jarosław Korzeniowski. Na miejscu jest z ekipą TVP z Magazynu śledczego Anity Gargas. – Obiecali wsparcie, poszukiwanie prawdy. Tylko że w Grecji. A jak już w Polsce jest coś nie tak, jeśli prokuratura przez cztery lata tylko udaje, że coś robi, to TVP ich skrytykuje, zada trudne pytanie? Wiadomo, że nie – mówi rozżalony mężczyzna. – A ja nawet z politykami PiS na mszy byłem. Z Waszczykowskim limuzyną jechałem. Wszyscy obiecywali pomoc. Nawet prezydent Andrzej Duda. I co? Cztery lata i nadal zero konkretów, wszystko zamiatane pod dywan. Napisałem do prezydenta, że obiecał mi pomoc w sprawie śmierci rodziny. Odpisał jakiś urzędnik, że monitorują sprawę… – mówi Korzeniowski.

Mieszka sam w dużym domu pod Wadowicami. W salonie pod telewizorem stoi wóz strażacki z klocków Lego. Z tyłu na komodzie zdjęcia uśmiechniętych Jarosława, Beaty i Kacperka. W pokoju chłopca od czterech lat nic się nie zmieniło. Chciał być piłkarzem, a jego idolem był Łukasz Fabiański. To dlatego nosił koszulkę z numerem 22 na plecach. Gdy piłkarz dowiedział się o tragicznej śmierci Kacpra, przysłał Jarosławowi Korzeniowskiemu swoją koszulkę bramkarską z autografem. Mężczyzna oprawił ją w pleksi i umieścił na grobie synka i żony. Tuż obok, na kamiennej płycie, jest koszulka piłkarska synka, jego rękawice bramkarskie i zdjęcie. Poniżej rękawice z autografami piłkarzy Wisły Kraków.

Kacperek grał w lokalnym klubie. Na jego pogrzeb koledzy z drużyny przyszli w klubowych strojach. Cmentarz mieści się tuż obok boiska Relaksu w Wysokiej. Jarosław Korzeniowski postarał się o to, by grób synka i żony znajdował się jak najbliżej obiektu sportowego. Dzieli je tylko wąska droga. Na nagrobnej płycie stoją dwa małe motocykle i figurki Lego.

Na półkach w pokoju Kacperka leżą koszulki piłkarskie, a na łóżku pościel ze zdjęciami piłkarzy reprezentacji Polski na czele z Robertem Lewandowskim. Na podłodze plecak w barwach FC Barcelony. Na regale zbudowane zestawy Lego – straż pożarna i komisariat policji. O ścianę stoi oparty rower górski, który nie nosi zbyt wielu śladów używania, bo Kacperek nie zdążył się nim jeszcze nacieszyć. W kącie narty, które już nie doczekają kolejnych zjazdów. Na tablicy korkowej przypięte zdjęcie małego chłopca w strażackim kasku i napis „Jesteś stworzony do rzeczy wielkich”. Obok zdjęcia Kacpra zrobione tuż po narodzinach.

Jarosław Korzeniowski z trudem idzie do sypialni, którą dzielił z żoną. Milknie. Pokazuje ozdobny napis na ścianie: „Zawsze całuj mnie na dobranoc”. Beata umieściła go tam, gdy się wprowadzili. „Miałaś rację” – dopisał po jej śmierci.

***

Od czterech lat w Polsce toczy się postępowanie w sprawie śmierci Beaty i Kacpra Korzeniowskich. Najpierw prowadziła je Prokuratura Rejonowa w Wadowicach, teraz prowadzi je Prokuratura Okręgowa w Krakowie.

– Śledztwo jest w toku, aktualnie tłumaczone są materiały z wykonanych przez stronę grecką czynności w drodze pomocy prawnej i załączone do nich dokumenty, stąd długi czas trwania postępowania. Przeprowadzone sekcje zwłok pokrzywdzonych wykazały, że przyczyną ich śmierci było utonięcie – informuje rzecznik prokuratury Janusz Hnatko. I dodaje, że prokuratura dysponuje protokołami przesłuchania osób, które wsiadły do łódki razem z Korzeniowskimi i przebywały w niej do czasu, kiedy łódź zaczęła nabierać wody i tonąć. Przedmiotem śledztwa jest również zbadanie odpowiedzialności organizatora wyjazdu.

Biuro podróży nie ma zastrzeżeń do pracy swoich rezydentów.

– Z uwagi na to, że pożar rozprzestrzeniał się dynamicznie, szybko zapadła decyzja o zamknięciu dróg, co uniemożliwiło dojazd rezydentów do klientów przebywających w tej części, między innymi do hotelu Ramada. Rezydentka odpowiedzialna za ten region wraz ze swoją bezpośrednią przełożoną przebywała w biurze naszego lokalnego agenta. Obie były w ciągłym kontakcie telefonicznym z naszymi klientami i obsługą hotelu Ramada. Klienci byli na bieżąco informowani o aktualnym zagrożeniu. W tamtej chwili, z uwagi na duże przeciążenie sieci komórkowej, następowały duże problemy z połączeniami – mówi Dominika Kamycka, manager biura reklamacji i opinii biura podróży w rozmowie z nami. I dodaje: – Nasza główna rezydentka razem z naszym lokalnym agentem całą noc poszukiwali zaginionych klientów, między innymi w porcie w Rafinie oraz przez policję. Organizator próbował ustalić szczegóły odnośnie do łódki, którą płynęli pani Beata oraz Kacper Korzeniowscy, ale nie udało się dotrzeć do żadnych szczegółów. Ustalono jedynie, że łódź, którą odpłynęła pani Beata Korzeniowska wraz z synem, nie była koordynowana przez jakiekolwiek służby greckie ani przez pracowników hotelu.

Jarosław Korzeniowski ma ogromny żal do biura podróży. Przyznaje, że nikt nie złożył mu nawet kondolencji. Gdy pytamy, czy otrzymał zwrot pieniędzy za wczasy, odpowiada, że nie. Biuro podróży twierdzi, że zwrot jest możliwy na wniosek osoby wykupującej wyjazd, a Jarosław Korzeniowski takiego nie złożył.

***

W Grecji toczyło się odrębne postępowanie w sprawie odpowiedzialności za pożary. Śledztwo wykazało, że w ich wyniku zginęły 74 osoby.

– Zdecydowana większość z nich zmarła na otwartej przestrzeni. Wyszły z domu i próbowały się ratować, uciekając pieszo lub samochodami. Ich ciała zostały znalezione zwęglone i poranione – mówił Andrianos Gourbatis, biegły sądowy, który badał ofiary pożarów[21]. Większość ofiar stanowiły kobiety, osoby starsze i dzieci. Biegły wskazał, że ofiar było tak dużo z powodu utrudniającej ucieczkę topografii terenu, miejscowej zabudowy, szybko przemieszczającego się ognia oraz paniki wywołanej brakiem informacji ze strony władz. – Moje śledztwo wykazało, że absolutnie nic nie działało, a straż przybrzeżna popełniła poważne błędy. Dziewięć osób utonęło, ponieważ nie było odpowiednio zorganizowanej akcji ratunkowej. Nic nie zadziałało tak, jak powinno – mówił biegły.

Proces w sprawie pożarów w Mati rozpoczął się 31 października 2022 roku. Akta śledztwa liczą ponad 400 tysięcy stron. 21 oskarżonych odpowiada za wykroczenie, a nie przestępstwo – sędziowie orzekli, że nie działali umyślnie. Zarzuca się im brak przygotowania akcji ratunkowej, wystawienie do gaszenia pożarów za mało licznych służb ratunkowych, bardzo spóźnioną ewakuację, a także spowodowanie uszczerbku na zdrowiu u wielu osób. Wśród oskarżonych są przedstawiciele samorządu, byli urzędnicy Sekretariatu Generalnego Ochrony Ludności, strażacy i 72-letni mężczyzna oskarżony o nieumyślne podpalenie. To mieszkaniec Daou Penteli, odległego o około pięć kilometrów w głąb lądu od Mati. 23 lipca za domem rozpalił ognisko, by pozbyć się suchych gałęzi. Z powodu silnego wiatru i trwającej od tygodni suszy płomienie zaczęły się błyskawicznie rozprzestrzeniać. Zajmowały najpierw suche zarośla, a następnie pobliskie zabudowania.

W dniu rozpoczęcia procesu 21 oskarżonych w sprawie śmierci – ostatecznie – 104 ofiar pożarów w Mati bliscy zmarłych tak licznie stawili się w sali sądu, że trzeba było przenieść rozprawę na inny dzień i do innego budynku. Wśród nich był Jarosław Korzeniowski. Pełnomocnicy rodzin apelowali do sądu o jak najszybsze przesłuchanie ponad 200 świadków i zapoznanie się z ogromnym materiałem dowodowym, by nie stracić szansy na ukaranie winnych. Zarzuty przedawnią się w 2026 roku.

***

Jarosław Korzeniowski siedzi w samolocie. Leci do Grecji. Jest upalnie. Ponad 35 stopni. Czyta kolejne wiadomości, że w miasteczku znów wybuchają pożary. Służby zapewniają jednak, że jest bezpiecznie i sytuacja jest opanowana. Znów pójdzie na plażę w Mati. Dokładnie tak jak cztery lata temu. 23 lipca odbędą się tu uroczystości upamiętniające ofiary pożarów, które zginęły w nocy z 23 na 24 lipca 2018 roku.

– Pójdę na plażę, gdzie ostatni raz widziałem Beatkę i Kacperka. Muszę tam być. Co roku tu przyjeżdżam. Nadal nie wiem, co się stało. Ale nie odpuszczę. Doprowadzę to do końca. Nie może być tak, że człowiek jedzie z biurem podróży, powinien się czuć bezpiecznie, a nagle traci wszystko i nikt za to nie odpowiada. Muszę wiedzieć, co się tam wydarzyło – mówi Jarosław Korzeniowski.

Mimo że miejscowość Mati niemal doszczętnie spłonęła, hotel Ramada ocalał. Wymagał jedynie sprzątania i lekkiego odświeżenia. Nadal jeżdżą tam turyści z Polski. Na stronie jednego z polskich biur podróży znajdujemy opinię z 2022 roku: „Ocena 4,8/5. Urokliwe miejsce. Hotel duży, przestronny. Jedzenie pyszne, każdy jest w stanie wybrać coś dla siebie. Mnóstwo miejsca do opalania. Morze ciepłe i słone. Potrzebne tylko buty do pływania. Samo miejsce dotknięte pożarami, co da się zauważyć. Jednak życie toczy się dalej”.

21 Informacja pochodzi z aktu śledztwa udostępnionego nam przez p. Korzeniowskiego.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

JEST TYLKO JEDNO WEJŚCIE I TYLKO JEDNO WYJŚCIE

Danka odbiera SMS-a od kolegi – Marka S.

„Co słychać?”

Od razu oddzwania.

– Jestem w wąwozie Samaria. Zgubiliśmy się. Przewodnik poszedł sobie w cholerę. Jak go znajdę, skopię mu tyłek – mówi wściekła.

Jest sobota, około południa. Upał na Krecie sięga 40 stopni. Danka głośno, z trudem oddycha. Wyraźnie słychać, że jest zmachana. Rozmowa jest bardzo krótka. Kolega nie jest zaniepokojony. Kobieta jest energiczna, przebojowa. Potrafi sobie radzić. Na wyjeździe jest z bratem. Kilka godzin później znajomy dzwoni jednak do Danki, by sprawdzić, czy u niej wszystko w porządku. Telefon jest poza zasięgiem sieci. Do głowy mu jednak nie przychodzi, że dzieje się coś złego.

30 godzin później, w nocy z niedzieli na poniedziałek, wspólnik Danuty, Bronisław Wiśniewski, odbiera telefon od Anny D.

– Powiedziała, że poznała Danusię na wakacjach w Grecji. Dostała od niej wizytówkę, dlatego miała do mnie numer. Była zaniepokojona, bo pojechali na wycieczkę do wąwozu Samaria, ale Danusia nie wróciła z całą grupą i od tamtej pory nikt nie widział jej w hotelu, a pokój jest zamknięty – relacjonuje.

Razem z Danutą Sawicką prowadzi we Wrocławiu biuro obrotu nieruchomościami. Bardzo dobrze się znają. Jej telefon milczy, dlatego wie, że musiało stać się coś złego.

10 lipca 2007 roku 42-letnia Danuta Sawicka leci z bratem Markiem na dwutygodniowy urlop na Kretę. To była nauczycielka, która postanowiła zmienić zawód i wraz ze znajomym otworzyła biuro obrotu nieruchomościami.

– Energiczna, zaradna osoba. Była świetna w tym, czym się zajmowała. Bardzo dużo czasu poświęcała pracy, dlatego wczasy były jej bardzo potrzebne. Łapała oddech, odpoczywała i wracała z jeszcze większą energią – mówi jej wspólnik.

Rodzeństwo mieszka w jednym z hoteli w małym kurorcie Agia Pelagia. Danuta miała jechać na wakacje ze swoim partnerem Jackiem, ale ostatecznie zabiera o trzy lata młodszego brata, który od lat choruje na padaczkę. Bierze leki i od dłuższego czasu nie miał ataków.

21 lipca, w sobotę rano, wraz z trzydziestoosobową grupą polskich turystów rodzeństwo rusza autokarem do oddalonego o około 160 kilometrów wąwozu Samaria. Grupą opiekuje się 21-letni pilot Piotr P., student z Krakowa. Ma znikome doświadczenie. To jego druga wycieczka. Dopiero od tygodnia przebywa na Krecie. Do Samarii docierają po niemal trzech godzinach, tuż przed 10:00. Danuta Sawicka dzwoni do swojego partnera Jacka i przekazuje mu, że idzie z bratem do wąwozu. Jest bardzo gorąco, temperatura dochodzi nawet do 40 stopni. Położony na zachodniej części wyspy w Górach Białych wąwóz Samaria to drugie najczęściej odwiedzane przez turystów miejsce na Krecie. Popularnością przewyższa go jedynie pałac Minosa w Knossos.

Miejscowa ludność mówi o nim „Wielki Wąwóz”. Filary wzniesione w pałacu Knossos mają być zbudowane z cyprysów z Samarii. W połowie wąwozu znajdowała się zamieszkała do 1962 roku wioska o tej samej nazwie. Mieszkańcy opuścili ją, gdy obszar ogłoszono parkiem narodowym. Wąwóz był dobrą kryjówką dla walczących o wolność Kreteńczyków. Można tu spotkać około 450 gatunków roślin, w tym ogromne cyprysy i sosny. Turyści często spotykają chronione tu dzikie kozy kri-kri, które chętnie podchodzą do ludzi i dają się poić wodą z butelek. Przez całą długość wąwozu płynie rzeka Taras. Latem z powodu suszy jest bardzo płytka.

Wąwóz jest otwarty dla turystów od maja do października. Co roku w tym czasie odwiedza go ponad 100 tysięcy osób. Zimą trasa jest zamknięta z powodu spadających kamieni i znacznie głębszej, wartkiej rzeki.

Organizatorzy wycieczek namawiają do odwiedzenia tego najdłuższego w Europie wąwozu, nie zawsze informując o tym, że to trudna wyprawa. Długość trasy: 18 kilometrów. Czas marszu: około sześciu godzin. Temperatura w ciągu dnia: do 45 stopni. Trasa: po kamieniach, wodzie, śliskich głazach, w ostrym słońcu, wąskimi dróżkami ograniczonymi z obu stron przez wysokie, pionowe ściany skalne. Zaczyna się w Xyloskalo, a kończy w wiosce Agia Roumeli nad Morzem Libijskim. Do wąwozu jest tylko jedno wejście i prowadzi w dół. Po bokach są wysokie, pionowe klify, na które mogłaby się wspiąć tylko osoba ze specjalistycznym sprzętem. Jeśli idziesz w górę, to znaczy, że idziesz w złą stronę. Cena za zwiedzanie Samarii w 2007 roku: 25 euro od osoby plus bilet na miejscu dla dorosłego – pięć euro.

Autokar podwozi polską grupę do miejscowości Omalos, a konkretnie do Xyloskalo (dosł. drewniane schody), gdzie zaczyna się szlak wiodący wąwozem. Pilot liczy turystów i informuje ich, że muszą kupić bilety wstępu do Parku Narodowego Samaria i zachować je do końca marszu. Są białe, kartonikowe, a każdy składa się z dwóch części. Na obu jest numer seryjny oraz data wejścia do wąwozu. Obok grafika kozy i wysokich klifów. Jeden fragment strażnik odrywa przy wejściu. Drugi – na końcu trasy. Dzięki temu wiadomo, czy ktoś nie został w wąwozie. W sezonie letnim trasa jest czynna do godziny 16:00.

Danuta i Marek zabierają ze sobą dwa litry wody. Ona ma na głowie chustkę, a na nogach buty sportowe. On – czapkę i sandały. Pilot informuje grupę, że każdy musi sobie kupić bilet w kasie. Po wyjściu z wąwozu mają się spotkać w tawernie Kri-Kri w wiosce Agia Roumeli. Nie mogą się spóźnić, ponieważ park narodowy jest czynny do 16:00, a o 18:00 odpływa prom, którym dopłyną do czekającego na parkingu w Chora Sfakion autokaru.

Grupa Polaków wysiada z autokaru na platformie, gdzie parkują samochody turystów. Widać z niej drewniany płotek. W jego wąskiej szczelinie jest zejście w dół, do kas, i dopiero tam zaczyna się trasa. Jeśli ktoś nie podąży za grupą, może mieć trudności ze znalezieniem wejścia. Nie jest ono w żaden sposób oznaczone. Za to po prawej stronie widać wyraźnie schodki, barierki i szlak prowadzący do kawiarni, która znajduje się około 150 metrów dalej.

Polacy kupują bilety i wchodzą do wąwozu. Przy wejściu jest malutki sklepik, w którym można kupić przekąski. Pilot nie liczy uczestników wyprawy. Każdy idzie swoim tempem. W mniejszych grupkach robią sobie przystanki. Uzupełniają zapasy wody w przeznaczonych do tego punktach. Zazwyczaj są to małe kraniki, z których płynie źródlana, chłodna woda. Robią zdjęcia. Co jakiś czas mijają czerwone, metalowe apteczki wiszące na drzewach.

Między 16:00 a 17:00 docierają do tawerny, w której czeka na nich pilot wycieczki. Piotr P. rozdaje wszystkim bloczki obiadowe. Zostają mu dwa. To oznacza, że dwie osoby nie dotarły do tawerny. Jest po 17:00. Wąwóz jest już zamknięty. Pilot dzwoni do rezydenta, 24-letniego Jakuba S., który przebywa w hotelu, gdzie zakwaterowani byli Danuta i Marek Sawiccy. Jak wynika z akt sprawy, rezydent informuje pilota, że czasem turyści spóźniają się na prom i autokar. Muszą wtedy sami znaleźć nocleg i wrócić do hotelu na własną rękę. Władze parku narodowego mają procedury na wypadek zaginięcia turystów. Po zamknięciu szlaku strażnicy przy wyjściu sprawdzają, czy suma biletów z wejścia zgadza się z tymi z wyjścia. Jeśli jakiegoś brakuje, wchodzą do wąwozu i zaczynają go przeszukiwać. Tego dnia jednak suma biletów się zgadzała.

Grupa Polaków wraz z pilotem po obiedzie wchodzi na pokład promu. Po dopłynięciu do brzegu w sąsiedniej wiosce wsiadają do autokaru i odjeżdżają. Pilot nie zgłasza zaginięcia na policję, mimo że w pobliżu jest posterunek. Przy wyjściu z tawerny prosi jedynie jej właściciela, by przekazał strażnikom, że dwie osoby z jego grupy nie pojawiły się na posiłku. Grupa wraca do hotelu w sobotę późnym wieczorem. Bez Danuty i Marka. Od tamtej pory nikt ich nie widział. Dlatego jedna z zaniepokojonych turystek – wspomniana już Anna D., która poznała rodzeństwo w czasie wyjazdu – w niedzielę w nocy dzwoni zaniepokojona do wspólnika Danuty.

– Przestraszyłem się. Ta kobieta mówiła, że wiele razy chodziła do pokoju Danusi i Marka, pukała, ale ich nie było. Nie spotkała ich też na śniadaniu, obiedzie ani kolacji, a minęła już doba od powrotu z wąwozu. Wziąłem od niej numer do rezydenta, rozłączyłem się i w środku nocy zacząłem działać – mówi Bogusław Wiśniewski.

Od razu dzwoni do rezydenta na Krecie. Jakub S. potwierdza, że Danuta i Marek do tej pory nie wrócili do hotelu i z nikim się nie skontaktowali. Zapewnia, że zgłosił ich zaginięcie policji. W poniedziałek rano wspólnik Danuty kontaktuje się z polską ambasadą w Atenach. Rozmawia z ówczesną sekretarz, ponieważ konsul przebywa na urlopie. Na odległość bardzo trudno jednak cokolwiek załatwić, zwłaszcza z policją i innymi służbami. Grecy nie mówią po angielsku.

Wiśniewski naradza się z żoną i razem postanawiają lecieć na Kretę. Danuta i Marek mają tylko rodziców w podeszłym wieku. Wiśniewscy zostawiają 3-letnie dziecko z babcią i szybko pakują najpotrzebniejsze rzeczy. Dołącza do nich partner Danuty.

Jeszcze przed wylotem nawiązują kontakt z grecką Polonią, która pomaga im przetłumaczyć plakaty na język grecki. Drukują je w Polsce i zabierają do samolotu. Bogusław Wiśniewski próbuje także namierzyć telefon wspólniczki. Kontaktuje się z jej telefonią komórkową i prosi o to, by zlokalizowali numer. Słyszy, że można to zrobić tylko na wniosek właściciela telefonu lub policji. Jeśli sprawa dotyczy innego kraju, konsul musi wystąpić z odpowiednim wnioskiem do lokalnej policji. Wiśniewski dzwoni do polskiego konsulatu w Atenach. Słyszy obietnicę, że wniosek zostanie złożony.

– Na lotnisku na Krecie czeka na nas rezydent, który miał się opiekować Danusią i Markiem. Mówi, że dzwonił na policję w sprawie zaginięcia, ale nie zostało ono potraktowane poważnie. Nie potrafi powiedzieć, dlaczego nie udał się na posterunek i nie zgłosił tego osobiście. Dopiero w poniedziałek o godzinie 16:00 grecki właściciel biura podróży, które podstawiło autokar dla polskiej grupy, idzie na komisariat i zawiadamia policjantów, że dwoje Polaków nie wróciło z wąwozu. Dwie doby od ich zaginięcia. Policja od razu wzywa na przesłuchanie pilota wycieczki.

We wtorek grecka policja i służby parku narodowego rozpoczynają poszukiwania zaginionego rodzeństwa w wąwozie, mimo że wcześniej strażnicy pracujący w Samarii już trzy razy rutynowo przeczesywali szlak, na wypadek gdyby ktoś nie zdążył wyjść przed zamknięciem trasy. W poszukiwaniach bierze udział pies tropiący, który dostał do powąchania ubrania zaginionych. Około stu osób przeczesuje wąwóz kilka razy. Nie znajdują żadnego śladu Danuty i Marka. Trudno się tam zgubić. Trasa jest prosta, cały czas trzeba iść dnem wąwozu. Pionowe ściany uniemożliwiają zboczenie ze szlaku.

Grek, który zawiadomił policję, lata nad tym obszarem własnym samolotem, ale dwojga Polaków nigdzie nie widać. Ratownicy przeszukują także przybrzeżne wody, a nawet sprawdzają wersję o uprowadzeniu.

Zdjęcia Danuty i Marka Sawickich publikują greckie media. Miejscowa Polonia rozkleja plakaty z ich wizerunkami w najbardziej uczęszczanych miejscach. Rzecznik polskiego konsulatu w Grecji przekazuje mediom, że rodzeństwo zachowało się nieodpowiedzialnie i lekkomyślnie, bo samowolnie odłączyło się od grupy. Zrzuca na nich całą winę za zaginięcie. Jego wypowiedź cytują polskie media.

Grecka policja przekazuje Wiśniewskiemu, że nie ma numeru IMEI telefonu Danuty, który jest używany do międzynarodowej identyfikacji telefonów komórkowych. Wiśniewski pamięta, że jego wspólniczka niedawno zmieniała telefon. Dzwoni więc do jej rodziny i prosi, by pojechali do jej mieszkania i znaleźli opakowanie po telefonie, w którym może być właściwy numer. Udaje się go odnaleźć i przekazać funkcjonariuszom. W środę greckie służby ustalają, że ostatni sygnał z telefonu Danuty pochodzi z niedzieli. Lokalizacja wskazuje, iż Polacy w ogóle nie weszli do wąwozu Samaria. Sygnał pochodzi z wąwozu Tripiti.

– Namawiałem policjantów do użycia kamer termowizyjnych. Prosiłem o ściągnięcie z Aten wojskowego helikoptera Puma, ale policja mówiła, że on nie może tu latać i nie ma gdzie wylądować. Sam przepytywałem Polaków, którzy pojechali do wąwozu z Danusią. Okazało się, że pilot nas okłamał, co wywołało lawinę złych decyzji. Cały czas powtarzał nam, jaka obowiązuje procedura: to on kupuje bilety do wąwozu, rozdaje każdemu do ręki, turyści schodzą schodkami, a on całą grupę ma przed sobą. Ludzie powiedzieli nam jednak, że pilot kazał wszystkim kupić sobie bilety i nawet ich nie policzył, gdy wchodzili na trasę. Dopiero ostatniego dnia przyznał się do kłamstwa – mówi Bogusław Wiśniewski.

Policja opiera akcję poszukiwawczą na zeznaniach pilota, dlatego ratownicy przeczesują trasę w wąwozie.

– Załamywałem ręce. Wiedziałem już, że Danusia i Marek nie weszli do wąwozu i trzeba ich szukać gdzie indziej. Tłumaczyłem policjantom, że skoro nie znaleziono ich w wąwozie, a przecież nie wspięli się na pionowe gołe skalne ściany, to trzeba szukać poza wąwozem. Tym bardziej że sprawdziliśmy zdjęcia, jakie zrobili turyści z ich grupy, i na żadnym nie było Danusi ani Marka – opowiada zrezygnowany wspólnik Danuty.

Zdesperowani Polacy łapią się wszystkiego, by odnaleźć bliskich. Wiśniewscy docierają do znanego jasnowidza Krzysztofa Jackowskiego.

– Wziął 1500 złotych i tyle. Nic nie pomógł. Żadna informacja od niego nie była przydatna. Wiem, że to może brzmieć śmiesznie, ale my naprawdę robiliśmy wszystko, co tylko można, by ich odnaleźć. Zdesperowany człowiek w takiej sytuacji naprawdę chwyta się wszystkiego – mówi Wiśniewski.

W czwartek, o godzinie 14:00, pięć dni od zaginięcia rodzeństwa, trójka Polaków jest umówiona z policją, by omówić dalsze kroki dotyczące akcji poszukiwawczej. Grecy przekładają jednak spotkanie na 20:00, bo panuje straszny upał, a na komisariacie nie działa klimatyzacja. Przed 20:00 do Wiśniewskiego dzwoni rezydent Jakub. Przekazuje informację od greckiej policji, że rodzeństwo zostało odnalezione.

– Staliśmy wtedy na schodach przed komisariatem. Z radości zaczęliśmy skakać, śmialiśmy się ze szczęścia. Przepraszam, zróbmy krótką przerwę, głos zaczyna mi się łamać – mówi Wiśniewski.

I zaczyna opowiadać, gdzie znaleziono Danutę i Marka.

Polskie rodzeństwo po opuszczeniu autokaru traci z oczu resztę grupy i zamiast pójść w dół do kasy, rusza o wiele bardziej widocznym szlakiem do kawiarni znajdującej się powyżej parkingu. Stamtąd wiedzie szlak pod Gigilos, jedną z wyższych gór w masywie Lefka Ori. Gdy wyznaczonym szlakiem docierają do przełęczy, widzą wąwóz, ale nie wiedzą, że nie jest to Samaria. Znajduje się tam ostatni punkt poboru wody z małego kraniku. Kończy się roślinność, a zaczynają same skały. Jeśli napełnili butelki do pełna, to zapas powinien wystarczyć na jeden dzień. W czasie wspinaczki w pewnym momencie Danuta zsuwa się ze skarpy około pięciu metrów w dół i łamie trzy żebra. Nie może się ruszać. Marek nie widzi jej z góry, ponieważ przesłaniają ją wystające głazy.

W czwartek po południu, szóstego dnia od zaginięcia rodzeństwa, Anastasius Tassos podczas wspinaczki po zboczu wąwozu Tripiti trafia na wycieńczonego Marka, który siedzi nad skarpą. Miejsce jest oddalone od wejścia do wąwozu Samaria około pięciu kilometrów i znajduje się na wysokości 1700 metrów n.p.m. W tak trudnym terenie dojście tu z parkingu, gdzie polscy turyści wysiedli z autokaru, mogło zająć mniej więcej pięć godzin.

Polak jest odwodniony. Bardzo słaby. Nie jest w stanie nic powiedzieć. Bełkocze. Ma przy sobie plastikową butelkę z moczem. Grek próbuje go podnieść i prowadzić, ale Marek jest zbyt słaby. Dostaje wodę do picia. Wspinacz próbuje dodzwonić się do służb ratunkowych, ale nie ma zasięgu. Musi wspiąć się wyżej, by skorzystać z telefonu. Zostawia chłopaka i rusza w górę. Po dwóch godzinach wreszcie łapie zasięg i udaje mu się wezwać służby. Chwilę przed godziną 20:00 policja powiadamia Bogusława Wiśniewskiego, że odnaleziono Marka. Około 21:00 ratownicy jadą do Omalos. Stamtąd już pieszo żołnierze i ratownicy Czerwonego Krzyża ruszają w góry, by dotrzeć do Polaka. Znajdują go po ciężkim marszu około 2:30 nad ranem.

– Marek chorował na padaczkę, brał leki. Miał spowolnione reakcje. Pewnie dlatego nie wezwał pomocy. Nie był w stanie podjąć decyzji, potem wycieńczony już tylko leżał na skarpie. Gdy odnalazł go grecki alpinista, był w ciężkim stanie. Nie dożył przybycia ratowników… – mówi cicho Bogusław.

Przy ciele Marka leży but Danuty. Ratownicy zaczynają jej szukać w najbliższej okolicy. Nie mogą jej dostrzec, ponieważ leży przysłonięta wystającymi ze skarpy głazami. Trafiają na nią nad ranem.

– Zaprowadzili nas do niej. Leżała na stole. Odwodniona, wysuszona. Skóra wyglądała, jakby ją ktoś siłą naciągnął na czaszkę. Widok był przerażający. Ten obraz zostanie już ze mną na zawsze. Lekarz, który przeprowadził sekcję zwłok, powiedział, że żyła, gdy ratownicy dotarli do ciała Marka. Zmarła jednak, zanim ją znaleźli – mówi Bogusław Wiśniewski.

Przyczyną śmierci rodzeństwa było odwodnienie i wycieńczenie organizmu.

Ciała zostały zabrane z wąwozu helikopterem Puma, który przyleciał z Aten. Wcześniej policja twierdziła, że nie może go wykorzystać do poszukiwań, ponieważ maszyna nie może lądować w górach. Trójka Polaków identyfikuje ciała w kostnicy w stolicy Krety – Chanii. Rodzeństwo zostaje pochowane 9 sierpnia we wspólnym grobie na cmentarzu komunalnym w Kątach Wrocławskich. Na pogrzebie są tłumy.

Danuta Sawicka miała przy sobie aparat fotograficzny. Wywołane zdjęcia pokazują, że rodzeństwo, wbrew temu, co zeznał pilot Piotr P., nie weszło do wąwozu Samaria, tylko ruszyło znacznie trudniejszym szlakiem E4, przeznaczonym dla doświadczonych wspinaczy ze specjalistycznym sprzętem. Najprawdopodobniej w tłumie stracili swoją grupę z oczu i ruszyli w kierunku oznakowanego szlaku. Dopiero po śmierci polskich turystów władze Parku Narodowego Samaria zdecydowały się postawić duży znak przy słabo widocznym wejściu do wąwozu, znajdującym się poniżej poziomu drogi.

– Nie jestem w stanie zrozumieć, dlaczego pilot i rezydent przez dwa dni nie zrobili nic, by ratować Marka i Danusię. Okłamali wszystkich, przez co policja szukała w złym miejscu. Przecież oni byli do uratowania – mówi Wiśniewski.

Po powrocie do Polski składa zawiadomienie do prokuratury w sprawie możliwości popełnienia przestępstwa dotyczącego śmierci Danuty i Marka. Wysyła też listy z prośbą o wsparcie do ambasady, prokuratora generalnego, Ministerstwa Sprawiedliwości i prezydenta. Wszyscy odpisali, że znają sprawę i się nią zajmują. Ambasada twierdziła, że otoczyła opieką rodzinę zmarłych.

– Oczywiście nikt z nich nic nie zrobił. Bardzo dobrze znam rodziców Danusi i wiem, że nikt się do nich nie odezwał. To kłamstwo. W tym samym czasie wydarzył się wypadek polskiego autokaru w Grenoble, w którym zginęło 26 osób. Media i politycy tylko tym się zajmowali. Nasza sprawa nie była tak ważna – opowiada rozżalony wspólnik Danuty Sawickiej.

Po śmierci Danuty i Marka Sawickich Piotr P. i Jakub S. nadal pracują w biurze podróży i opiekują się turystami. Biuro nie chce komentować śmierci turystów, którzy wykupili u nich wczasy. Prokuratura wszczyna śledztwo w sprawie śmierci rodzeństwa. Ostatecznie, po pięciu latach, w listopadzie 2012 roku kieruje do sądu akt oskarżenia przeciwko pilotowi Piotrowi P. Zarzuty: narażenie Marka i Danuty Sawickich na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia i nieumyślne doprowadzenie do ich śmierci.

***

Prokuratura uważa, że Piotr P., jako rezydent i tłumacz zatrudniony przez biuro podróży, miał szczególny obowiązek opieki nad uczestnikami wycieczki. Gdy stwierdził, że brakuje dwóch osób, powinien był natychmiast zawiadomić policję. Nie zrobił tego, dlatego zdaniem śledczych doprowadził do ich śmierci. Grozi za to od trzech miesięcy do pięciu lat pozbawienia wolności. Piotr P. nie przyznał się do winy i odmówił składania wyjaśnień. Bogusław Wiśniewski chciał zostać oskarżycielem posiłkowym w procesie, ale jego wniosek został odrzucony, ponieważ nie należy do najbliższej rodziny Sawickich. Zostaje jednak przesłuchany jako świadek. Sąd orzeka, że Piotr P. nie jest winny śmierci rodzeństwa i uniewinnia go, tłumacząc między innymi tym, że miał znikome doświadczenie.

***

Bogusław Wiśniewski chciał postawić pamiątkowy głaz w wąwozie Samaria, ale po kilku latach zrezygnował z tego pomysłu.

– Za każdym razem, gdy kontaktowałem się w tej sprawie z Grekami, skutecznie mnie zniechęcali. Pewnie uznali, że pomnik może odstraszać turystów – mówi wspólnik Danuty Sawickiej.

***

Danuta i Marek mogliby zostać szybko odnalezieni, gdyby:

- pilot i rezydent od razu zawiadomili służby, że rodzeństwo zaginęło. Pilot nie zrobił tego wcale, a rezydent zadzwonił na policję dzień po zaginięciu rodzeństwa. Oficjalne zawiadomienie złożył jednak dopiero w poniedziałek przed godziną 16:00.

- pilot sam kupił bilety i policzył uczestników wycieczki przy wchodzeniu do wąwozu. Piotr P. wbrew zasadom przekazał turystom, by sami kupili bilety. Policzył ich tylko w autokarze. Nie zrobił tego przy wejściu do wąwozu ani w trakcie krótkich przystanków na odpoczynek na szlaku.

- pilot od razu powiedział prawdę, że to nie on kupował bilety i że nie widział rodzeństwa w wąwozie. Piotr P. przekazał policji, że zgodnie z procedurą to on kupuje i rozdaje bilety turystom oraz że widział zaginione rodzeństwo na czwartym kilometrze trasy. Nie była to prawda.

- grecka policja kierowała się informacjami Bogusława Wiśniewskiego, że rodzeństwo nie weszło do wąwozu. Udało mu się to ustalić na podstawie rozmów z innymi turystami, którzy wbrew temu, co mówił pilot, twierdzili, że sami kupowali bilety i nikt ich nie liczył.

- znajomy Danuty, któremu powiedziała, że się zgubili, wcześniej zawiadomił jej bliskich, że kobieta ma problemy i że się zgubiła.

- służby ratunkowe użyły do poszukiwań helikoptera Puma. Policja twierdziła, że maszyna nie może latać w rejonie wąwozu i nie ma tam lądowiska. Po zwłoki jednak przyleciała.

- polski konsulat zaangażował się w poszukiwania. Jego pracownicy przekonywali w mediach, że wina za zaginięcie leży po stronie rodzeństwa. Nikt z nich nie poleciał na Kretę, by wesprzeć poszukiwania i pomóc Polakom w kontaktach z Grekami. Wbrew zapewnieniom nikt z konsulatu nie otoczył opieką rodziców Danuty i Marka Sawickich.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

TO TYLKO 150 METRÓW

Ewa i Leszek bardzo chcieli zobaczyć w wodzie wielkie żółwie. Rezydentka zapewniała, że to atrakcja nawet dla rodzin z dziećmi. Nic trudnego. A oni przecież świetnie pływają, Leszek ma nawet kartę pływacką. Dopiero na miejscu okazało się, że do siedliska żółwi trzeba płynąć aż 150 metrów przy silnym wietrze i wysokich falach. Bez kapoków i łódki. Ewa zdołała sama dopłynąć do brzegu. Zmarła jednak na plaży. Ciało Leszka zauważył w wodzie inny turysta.

Październik to jeden z brzydszych miesięcy w Polsce. Od czasu niedawnych wakacji o słońcu wszyscy już zapomnieli. Często pada, a temperatura spada poniżej dziesięciu stopni. A Ewa i Leszek, energiczni 53-latkowie, chcą się wygrzać i odpocząć. Naładować baterie na kolejne miesiące ciężkiej pracy. Wspólnie prowadzą zakład produkcji części metalowych. Dawno już minął czas, gdy na urlop jeździli z dziećmi. Synowie się usamodzielniają. Starszy, 27-letni, trzy tygodnie temu wyprowadził się do wynajmowanego mieszkania. Młodszy, 25-letni, jeszcze z nimi mieszka. Ale pewnie się to zmieni, gdy skończy studia podyplomowe.

Małżeństwo spod Warszawy wykupuje tygodniowy pobyt w egipskim Marsa Alam. Gdy podpisali umowę, załączono do niej broszurę o planowanych wycieczkach fakultatywnych. Nie ma tam żadnej informacji, kto jest ich organizatorem. Po przylocie do Egiptu na spotkaniu organizacyjnym rezydentka biura podróży opowiada o wycieczkach, w tym o tak zwanym snurkowaniu wśród żółwi. Przekonuje, że wyjazdy są bezpieczne, a uczestnicy będą objęci ubezpieczeniem. W czasie wycieczek turystami ma się opiekować pilot mówiący po polsku. Posługuje się folderem z logo biura podróży zatytułowanym: „Witamy w Marsa Alam. Wycieczki fakultatywne – lato 2010”.

Pracownica biura podróży nie wspomina, że wycieczkę do Zatoki Żółwi organizuje inna firma. A właśnie tą wycieczką zainteresowani są Ewa i Leszek. Marzą, by zobaczyć te duże gady w ich naturalnym środowisku. Od rezydentki słyszą, że wyjazd do Abu Dabbab jest bezpieczny, o niskim stopniu trudności, przeznaczony nawet dla małych dzieci. Małżeństwa spod Warszawy nie trzeba dłużej namawiać. Płacą po 35 dolarów od osoby za wyjazd. Nie otrzymują żadnego pokwitowania ani umowy. Najważniejszy punkt tej wycieczki to snurkowanie, czyli nurkowanie tuż pod powierzchnią wody bez akwalungu. Można też pływać po powierzchni, zanurzając tylko głowę. Potrzebna jest jedynie maska i najlepiej płetwy, ale nie są one konieczne.

Abu Dabbab to naturalna zatoka Morza Czerwonego w kształcie litery U. Leży ponad 30 kilometrów na północ od turystycznego kurortu Marsa Alam. Plaża w tym miejscu jest szeroka i piaszczysta, a w lazurowej wodzie, której dno porastają trawa morska i rafa koralowa, można spotkać żółwie, płaszczki, mureny, diugonie, a czasem nawet delfiny. Z tego powodu miejsce to nazywane jest Zatoką Żółwi, bo to te duże gady można zobaczyć wyjątkowo często. Przypływają tu, by pożywić się trawą rosnącą na tak zwanych podwodnych łąkach. Żółwie podpływają, nurkują do dna, skubią rośliny i co jakiś czas wynurzają się, by zaczerpnąć powietrza. To wtedy można sobie zrobić z nimi zdjęcia czy nagrać filmik. Niektórym turystom udaje się popływać tuż obok.

Gdy turyści z Polski wsiadają do autokaru, który ma ich zawieźć do Zatoki Żółwi, okazuje się, że nie jedzie z nimi rezydentka. Opiekuje się nimi mężczyzna w koszulce z logo biura podróży, który zna tylko pojedyncze słowa po polsku. Nie zna też dobrze języka angielskiego. Turyści nie są w stanie się z nim porozumieć. Na plaży w Abu Dabbab polscy turyści, a wśród nich Ewa i Leszek, poznają dwóch arabskich przewodników, którzy mają im towarzyszyć w wodzie. Plan wyprawy rysują patykiem na żółtym piasku. Dopiero wtedy turyści dowiadują się, że do żółwi muszą dopłynąć wpław. Nie są w stanie dowiedzieć się, jaka to odległość. Proszą przewodników o kapoki, ale ich nie dostają.

Polacy mają coraz większe wątpliwości co do tego, czy samodzielne płynięcie do miejsca, gdzie pojawiają się żółwie, jest bezpieczne. Zwłaszcza że jest dość wietrznie i są spore fale, które utrudniają pływanie. Na dodatek na plaży nie ma ani jednego ratownika, punktu opieki medycznej i sprzętu ratowniczego. Nie dysponują nim także przewodnicy Polaków.

Gdy uczestnicy wycieczki dowiadują się, że do żółwi trzeba płynąć aż 150 metrów wpław na otwarte morze, część z nich rezygnuje, bo zwyczajnie nie potrafi pływać. Nikt ich nie uprzedzał, jak to będzie wyglądało w praktyce. Znając podobne atrakcje z innych wyjazdów, spodziewali się, że otrzymają kapoki, a do dyspozycji będzie też łódka. Są w nie wyposażeni uczestnicy innych wycieczek, którzy przebywają tego samego dnia na plaży w zatoce.

Kolejne osoby rezygnują po wejściu do wody. Wieje zbyt silny wiatr i fale są zbyt duże. Ostatecznie do żółwi ma płynąć 10 turystów, wśród nich Ewa i Leszek. Towarzyszy im dwóch Egipcjan. Jeden płynie z przodu, wskazując kierunek, drugi na końcu, filmując wydarzenie na pamiątkę dla uczestników wyprawy. Już po przepłynięciu krótkiego odcinka Polacy są zmęczeni. Dwie osoby wracają na plażę po pokonaniu zaledwie kilkunastu metrów. Pozostali walczą z wiatrem i falami, które ich zalewają. Jedna z kobiet ma ogromne kłopoty. Straciła już wiele sił i nie daje rady płynąć. Zauważają to przepływający obok wyposażeni w kapoki Włosi. Pomagają jej wrócić na brzeg.

Ale gdzie są Ewa i Leszek? Nikt nie zwraca na nich uwagi, przewodnicy wracają na plażę, nie licząc turystów, którzy weszli do wody i powinni wrócić już na brzeg. Nikt nie zauważył, że brakuje małżeństwa spod Warszawy. W końcu Polacy dostrzegają słaniającą się na nogach Ewę, która próbuje wydostać się na brzeg. Jest wyczerpana. Traci przytomność. Przestaje oddychać. Mimo reanimacji nie udaje się jej uratować. Zwłoki Leszka w wodzie odnajduje jeden z turystów.

Ciała małżonków leżą obok siebie na żółtym piasku szerokiej plaży. Ktoś wzywa policję. Funkcjonariusze zatrzymują egipskich przewodników, ale wkrótce wypuszczają ich na wolność. Nie udaje się zabezpieczyć filmu, który Egipcjanie nagrywali w czasie poszukiwania żółwi w morzu. Ktoś go skasował. Sekcja zwłok przynosi odpowiedź na temat przyczyny śmierci małżeństwa spod Warszawy, którą i tak wszyscy znają: utonięcie.

Synowie Ewy i Leszka nie są w stanie zrozumieć, jak biuro podróży mogło zabrać turystów na tak fatalnie zaplanowaną wycieczkę. Dwa miesiące po śmierci rodziców otrzymują po 1500 złotych odszkodowania z tytułu śmierci wskutek nieszczęśliwego wypadku podczas podróży. Mężczyźni uważają jednak, że winę za śmierć Ewy i Leszka ponosi biuro podróży. Organizator z kolei zrzuca odpowiedzialność za przebieg wycieczki do Zatoki Żółwi na egipskie biuro podróży, które miało ją zorganizować. Bracia podejmują decyzję, by pozwać organizatora wyjazdu, i składają pozew do sądu. Każdy z nich walczy o 250 tysięcy złotych zadośćuczynienia.

Sąd Okręgowy w Opolu uznaje winę biura podróży i przyznaje każdemu z braci po 100 tysięcy złotych zadośćuczynienia za krzywdę związaną ze śmiercią rodziców. Sędzia wyjaśnia, że firma była organizatorem wycieczki, a egipskie biuro jedynie jej wykonawcą.

„Organizator nie dochował minimum staranności w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa uczestnikom wycieczki, a owa wadliwa organizacja i niezapewnienie uczestnikom bezpiecznych warunków było przyczyną utonięcia rodziców powodów” – czytamy w wyroku[22]. Sędzia wytyka, że rezydentka biura powinna uprzedzić turystów, iż uczestnictwo w wycieczce wymaga umiejętności pływania na wysokim poziomie, a w dodatku nie pojechała z nimi na wycieczkę.

Sąd apelacyjny podtrzymał wyrok, dodając, że „skutek w postaci utonięcia rodziców powodów w czasie tak chaotycznie przygotowanej wycieczki był co najmniej możliwy do przewidzenia. (…) Zasady logiki i doświadczenia życiowego pozwalają na uznanie, że gdyby nie wadliwa organizacja wycieczki, rodzice powodów nie ponieśliby śmierci”.

22 Informacje pochodzą z akt sprawy, sygnatura akt I ACa 245/15.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

TRZY ĆWIERCI DO ŚMIERCI

Ile dzieli raj od piekła, a życie od śmierci? Czasem zaledwie kilkaset kroków. Choć może jeszcze mniej. W końcu impulsy w mózgu człowieka potrafią pędzić nawet 100 metrów na sekundę. A to tam zapada decyzja. Reszta to już tylko egzekucja postanowienia. I tak właśnie było w tej historii.

Z lotu drona widzimy miasteczko z gęstą zabudową, wieloma plażami przy hotelowych kompleksach. Jest też port pasażerski i rybacki. Uwagę zwraca także jezioro, które od Morza Czarnego oddzielone jest zaledwie wąskim pasem piachu i sztucznym wałem. To właśnie tu, do hotelu Incognito w bułgarskim Pomorie, w końcówce czerwca 2018 roku przyjechało małżeństwo trenerów sztuk walki ze Śląska z dwójką dzieci[23].

Na zdjęciach to one pozują z uśmiechami na twarzy. Leniwe fale podmywają plażę, dopływają do leżaków. Niebo jest bezchmurne i błękitne. Sielski urlop w pełni. Niestety tylko przez cztery dni.

30 czerwca z hotelu znika pani A. Kamery monitoringu ostatni raz rejestrują 41-latkę około godziny 17:00. Potem kobieta się rozpływa. Nie ma nagrań dokumentujących to, że opuszcza hotel, choć… w budynku jej nie ma. Gdy nie wraca na noc, mąż powiadamia policję i służby dyplomatyczne. Rozpoczynają się poszukiwania.

„Zaginęła kobieta, z wyglądu w wieku 40–45 lat, wzrost około 160–162 cm, włosy w kolorze jasnego brązu, skóra jasna, oczy piwne. Na plecach po prawej stronie barku ma charakterystyczny tatuaż: klęcząca kobieta z dużymi skrzydłami, wokół niej lata kilka motyli, z których jeden jest większy od pozostałych. W momencie zaginięcia kobieta najprawdopodobniej miała na sobie krótką sukienkę do kolan w biało-niebieskie kwiaty na czarnym tle, a na nogach japonki. Nie miała ze sobą żadnych rzeczy osobistych ani dokumentów” – takie komunikaty obiegają bułgarskie media.

Mąż kobiety zamieszcza też apel o pomoc w mediach społecznościowych. Tajemnicze okoliczności zaginięcia sprawiają, że tematem intensywnie zaczynają też żyć polskie media. Tym bardziej że do początkowo rozważanych hipotez, takich jak zaginięcie czy utonięcie, dodano i całkiem poważnie potraktowano również porwanie.

Bułgarska policja nie tylko przeprowadziła zakrojone na szeroką skalę poszukiwania, zarówno na lądzie, jak i w wodzie z wykorzystaniem płetwonurków, ale zaczęła sprawdzać również ostatnią, najbardziej sensacyjną hipotezę. Podsycały ją anonimowo pojawiające się donosy. Wprawdzie podczas sprawdzania jednego z tak wskazanych adresów aresztowano 54-letniego mieszkańca Pomorie, ale tylko dlatego, że w jego mieszkaniu skonfiskowano nielegalne papierosy bez banderoli.

A czas uciekał. Rodzinne wakacje dawno się skończyły, pani A. szukano już 20 dni. Jednak wreszcie nastąpił przełom.

Trzygwiazdkowy hotel Incognito frontem zwrócony jest w kierunku morza, jednak dzielą go od niego spore połacie lasu i nieużytki. Z tyłu sąsiaduje z obiektem Flora Beach Resort. Gdyby wymknąć się z tego pierwszego i pokonać niewysokie ogrodzenie, to na tyłach drugiego wyjdzie się na żwirową drogę, przy której parkują między innymi obsługa hoteli i pracujący w pobliżu robotnicy. Prowadzi ona w kierunku kolejnych ośrodków: Blue Bay Palace i Galera Beach Resort.

Okolica jest mocno zalesiona. Po drodze mijamy dziki parking, kontenery na śmieci czy porzuconą w gęstwinie, zardzewiałą i wyblakłą od słońca ciężarówkę rosyjskiej marki Kamaz. To mniej więcej w tej okolicy, około 500 metrów od hotelu, 20 dni po rozpoczęciu poszukiwań policjanci z grupy kryminalnej odnajdują ciało wiszące na drzewie. Zwłoki wprawdzie były w stanie zaawansowanego rozkładu, jednak ogólny rysopis i odzież odpowiadały profilowi poszukiwanej Polki. Na miejscu działają śledczy i lekarz sądowy, który po wstępnych oględzinach nie stwierdził gwałtownej śmierci zawinionej przez osoby trzecie. Służby dochodzą do wniosku, że Polki opuszczającej hotel nie było na nagraniach z monitoringu, bo prawdopodobnie wyskoczyła z tarasu hotelowego na pierwszym piętrze, gdzie miała pokój, a następnie w zagajniku popełniła samobójstwo, wieszając się.

Podczas okazania żonę zidentyfikował mąż. Pomogły w tym ubrania oraz tatuaż, choć był już słabo widoczny w tym stanie rozkładu. Następnie, jak informowało bułgarskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, ciało zostało przewiezione na Wydział Medycyny Prawniczej UMBAL w Burgas, gdzie miało zostać poddane sekcji zwłok.

Ta potwierdziła wcześniejsze przypuszczenia, choć nie rozwiała wszystkich wątpliwości. „To niemożliwe, żeby na wakacjach popełnić samobójstwo”, „Zabić się samemu na urlopie, na który pojechało się z dziećmi? To niedorzeczne”, „Mamy uwierzyć, że Polka wybrała się w podróż 1300 km od domu, żeby tam popełnić samobójstwo?” – internetowe fora płonęły od tego typu komentarzy. A oliwy do ognia dolewał niezaprzeczalny fakt, że postawione na nogi bułgarskie służby przeoczyły ciało znajdujące się w najbliższej odległości od hotelu.

„Była otwartą, energiczną i twardą kobietą (…) Nigdy bym nie powiedział, że mogłaby targnąć się na swoje życie. Ale z drugiej strony, nie wiem co siedzi wewnątrz człowieka, czy ktoś ma jakieś problemy i czy coś go trapi (…) Kiedy dowiedzieliśmy się o zaginięciu, mieliśmy nadzieję, że A. się odnajdzie. Myśleliśmy, że to może chwilowe załamanie, może jakaś depresja. Nikt nie przypuszczał, że może stać się taka tragedia” – wspominał kobietę jej znajomy na łamach Wirtualnej Polski[24].

– W Polsce śledztwo prowadzone było w kierunku pozbawienia wolności na czas przekraczający siedem dni w miejscowości Pomorie w Bułgarii. Ponadto śledztwo ukierunkowano na poczynienie ustaleń w zakresie nieumyślnego spowodowania śmierci bądź też doprowadzenia namową lub przez udzielenie pomocy do targnięcia się na własne życie. Postanowieniem prokuratora okręgowego z dnia 19 kwietnia 2019 roku postępowanie w tej sprawie zostało umorzone – mówi nam prokurator Agnieszka Michulec, rzeczniczka prokuratury okręgowej, zajmującej się sprawą. – W tej samej sprawie równocześnie toczyło się śledztwo w Prokuraturze Okręgowej w Burgas, gdzie 17 października 2018 roku wydano postanowienie o zakończeniu postępowania w sprawie umyślnego spowodowania śmierci. W konkluzji tej decyzji znalazło się stwierdzenie, że brak jest dowodów na spowodowanie umyślnej lub nieumyślnej śmierci – wyjaśnia rzeczniczka. I dodaje: – Sekcja zwłok pokrzywdzonej została przeprowadzona wyłącznie w Bułgarii. W Polsce jej nie powtórzono.

23 Ze względu na charakter sprawy i w trosce o bliskich ofiary postanowiliśmy mocno zanonimizować całą historię, mimo że w swoim czasie była bardzo głośna medialnie.

24 S. Ruszkiewicz, Samobójstwo polskiej turystki w Bułgarii. „Mąż rozpoznał ją po tatuażach i ubraniach”, Wirtualna Polska, 27.07.2018, https://wiadomosci.wp.pl/samobojstwo-polskiej-turystki-w-bulgarii-maz-rozpoznal-ja-po-tatuazach-i-ubraniach-6277602681424001a (dostęp: 15.03.2023).

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

BÓL ISTNIENIA NIE BIERZE URLOPU[25]

„Mówili:

– jedź na wczasy, odpocznij…

– weź urlop, przewietrz głowę!

– leć na wakacje, popełnij samobójstwo.

Nie, tego ostatniego nikt nie mówi. A i tak chciałem to zrobić.

Największy idiotyzm? Wyczytany w sieci, w komentarzach od domorosłych psychiatrów: to niemożliwe, żeby ktoś się chciał zabić na wakacjach! Oczywiście w rankingu zaraz po tym, gdy zaczynasz mieć problemy, ale nie prosisz o pomoc bliskich i psychiatrów, tyle że tych prawdziwych.

Już wyjaśniam wszystko wiedzącym lepiej: otóż depresji nie zostawia się w domu. Nie powiesz przecież: «Znudziłaś mi się, to teraz poczekaj, a jak wrócę, zobaczymy, co dalej». Powtórzę: depresji nie zostawia się w domu, tylko zabiera się ją ze sobą na wakacje. Nawet na te wyśnione i wymarzone kiedyś, w czasach, gdy miałeś jeszcze marzenia, nawet do apartamentu w wielogwiazdkowym hotelu.

I ja też ją zabrałem, nie odstępowała mnie jak cień w, wydawałoby się, zachęcającym do życia słońcu na drugiej półkuli. Oprócz niej była jeszcze żona i małe dziecko. Chyba byli, bo wprawdzie uśmiechałem się do nich i z nimi na wspólnych zdjęciach, markowałem świetny humor i udawałem dobrą zabawę. No ale tak naprawdę niezbyt zwracałem na nich uwagę. W środku byłem pusty i martwy. Bez radości, bez celu, bez sensu.

Skąd się wzięła i tak mocno zadomowiła w moim życiu? Nie wiem. Przegapiłem ten moment. Pracy zawsze było tak dużo, że nie starczało uwagi na cokolwiek innego. Mały człowiek, który pojawił się w moim życiu, był jakąś chwilową iskierką, ale tak naprawdę sprawił, że czasu na cokolwiek było jeszcze mniej. Wreszcie depresja żony – stwierdzona i leczona, ta poporodowa. Oddaliła nas od siebie. Taplanie się w coraz gęstszym błocie odbierającej siły rutyny. Dzień w dzień, tydzień w tydzień, miesiąc w miesiąc. Nawet nie wiem, kiedy straciłem radość życia, wszystkie zainteresowania i zacząłem pragnąć ulgi od cierpienia i zniechęcenia. Ostatecznej.

Pogrążałem się w tym stanie. Apogeum przyszło na wyśnionych wczasach. Pierwszych od narodzin dziecka. Mam tylko niewyraźne flashbacki: zamianę naszego, dość ciemnego i ciasnego mieszkania na widny apartament w hotelu przeżyłem tak, jakbym przeszedł z jednego pokoju do drugiego. Bez żadnych emocji. A mówili przecież: jedź na wczasy, odpocznij. Weź urlop, przewietrz głowę. Słońce na pewno dobrze ci zrobi.

Pamiętam ten dzień. Tak, był słoneczny. Nie chciałem wychodzić do ludzi. Nie miałem już siły się do nich uśmiechać, rozmawiać z nimi, nic już od nich nie chciałem. Bałem się, że mimo przyklejonego na twarzy wakacyjnego uśmiechu patrzą w głąb mnie i widzą tę pustkę, to wielkie nic, które wypełniało i nie wypełniało mnie zarazem. Bałem się, że rozczytają moje plany. A nie były one skomplikowane. Skończyć to wszystko, raz na zawsze. Byle przestało boleć. Nieważna rodzina, praca, dziecko – co potem powiedzą, co pomyślą, jak będą żyć z tym piętnem. Liczył się tylko mój ból i jego koniec, choć właściwie to ja już byłem bardziej jego.

Siedzieliśmy we czworo nad basenem, sączyliśmy drinki, słuchając występu miejscowego artysty, choć mnie tam tak naprawdę już nie było. Byłem zamknięty w ciemnej pułapce własnego umysłu. Wokół śmiechy i tańce. Po prostu życie. Rozerwij się, mówili. Spuść ciśnienie. Im więcej tej radości w ludziach, tym więcej we mnie rozpaczy. Poszedłem do pokoju pod byle pretekstem. Nie żegnałem się z bliskimi. Nawet nie popatrzyłem za nimi, choć wiedziałem, że to byłby ten ostatni raz. Pomachałem za to zgodnie ze zwyczajem barmanowi, który przez cały wyjazd był dla nas chyba miły i wesoło zagadywał. Choć nie jestem pewien, czy to był on, wszyscy w tym czasie w sumie byli dla mnie do siebie tak podobni.

Mieszkaliśmy na trzecim piętrze w czteropiętrowym hotelu. W windzie więc wcisnąłem czwórkę. Tak naprawdę to było w tym wszystkim najtrudniejsze. Broń? Trzeba by ją wyrwać ochroniarzowi. Zbyt duże niebezpieczeństwo niepowodzenia i dramatyzm sytuacji. Gaz z kuchenki? Brak. Leków też nie było. Zawsze mogłem się utopić w wysokich falach oceanu, ale wspominałem już, że zależało mi na dwóch rzeczach: skończeniu z bólem, i to skończeniu szybko. Pstryk, światło jest i go nie ma. Potrzebowałem tylko przełącznika. Czwarte piętro też było niepewne. No ale chłodno oceniłem, że i tak najbardziej w zasięgu.

Obudziłem się w szpitalu. Tylko i aż połamany i poturbowany. Czwarte piętro, do tego balkony, od których się odbiłem, i baldachim, na którym wylądowałem – to okazało się jednak za nisko. W następnych miesiącach budziłem się w szpitalu wielokrotnie, choć otoczenie się zmieniało. Dziś lekarzy odwiedzam już z własnej woli, świadomie. Nikt nie musi przywiązywać mnie do łóżka. Biorę leki. Pracuję nad sobą. Zmieniłem pracę, jestem bliżej z rodziną, z żoną. Może nie jestem szczęśliwy, ale często nawet zadowolony. Cieszę się małymi sprawami, doceniam błahostki. I boję się tylko jednego. Że ten ból wróci. Musi wrócić. Staram się o tym nie myśleć”.

25 Z J. nawiązaliśmy kontakt i poznaliśmy się w Darknecie. Na jednym z forów zawierających porady dla osób usiłujących popełnić samobójstwo zamieszcza apele i porady dotyczące możliwości leczenia i skorzystania z pomocy psychiatrycznej.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

DEPRESJA ŚMIEJE SIĘ NA WAKACJACH

ROZMOWA Z DR ALEKSANDRĄ SZULMAN-WARDAL, PSYCHOLOŻKĄ, KIEROWNICZKĄ PRACOWNI PSYCHOLOGICZNEJ SZPITALA PSYCHIATRYCZNEGO W KOŚCIERZYNIE

Jak to możliwe, że człowiek jedzie na wymarzony urlop, na który często czeka miesiącami, odlicza razem z bliskimi dni do wyjazdu i tam, w otoczeniu palm, plaży, słońca postanawia odebrać sobie życie?

Decyzja o odebraniu sobie życia nie zapada na pstryknięcie palcami, nagle. To jest proces. Tak zwana „zmiana dekoracji”, naszego otoczenia, czyli wyjazd do nieznanego miejsca, nie zawsze jest momentem, który przynosi ulgę. W czasie urlopu ktoś może podjąć decyzję o popełnieniu samobójstwa właśnie z powodu zmiany otoczenia ze znanego na anonimowe, nawet jeśli jest ono najpiękniejsze na świecie.

Czy poza anonimowym otoczeniem możemy mówić o jakimś punkcie zapalnym, który doprowadzi do samobójstwa?

Jeśli chory już wcześniej zmagał się z depresją, miał obniżony nastrój, zmagał się z apatią, a w jego głowie pojawiał się plan, żeby odebrać sobie życie, i nagle wyjedzie na wakacje, poczuje trochę endorfin, więcej słońca, choć na chwilę nabierze więcej sił, to ten plan może wdrożyć. Poczuje, że ma siłę to zrobić. Aż cztery procent ludzi na świecie cierpi na tak zwaną dużą depresję z bardzo obniżonym nastrojem, apatią, która uniemożliwia poruszanie się, i z głębokimi myślami samobójczymi. Z kolei co druga osoba na świecie, a niektórzy uważają, że nawet 80 procent ludzi, doświadcza zjawiska dystymii. To preludium do prawdziwej depresji. Objawia się obniżonym nastrojem, który może być przerywany nawet dwutygodniowymi okresami z lepszym samopoczuciem. Taki stan może trwać nawet do dwóch lat. Do tego może dojść dysforia, czyli huśtawka emocjonalna, w czasie której pacjent reaguje nieadekwatnie do sytuacji. Moi pacjenci mówią na przykład, że „mają wkurwa”. Gdy te stany trwają ponad dwa lata, mogą się zamienić w subdepresję, jeszcze nie tę najgłębszą, ale już poważną chorobę, która wymaga leczenia.

Rozmawiamy o depresji, czyli stanie, który nie pojawia się nagle. A czy może się zdarzyć nagła choroba psychiczna, która w krótkim czasie, w ciągu kilku dni doprowadzi chorego do samobójstwa?

Niestety jest to możliwe. Tak dzieje się najczęściej w przypadku tak zwanych chorób osób młodych, czyli psychoz, schizofrenii paranoidalnej. U kobiet jest to diagnozowane od wieku nastoletniego do 35 lat, u mężczyzn do 30. roku życia. Chory nagle zaczyna słyszeć głosy, które namawiają go do zrobienia krzywdy sobie lub komuś innemu. Od wystąpienia choroby do samobójstwa może minąć zaledwie kilka dni.

Czy ktoś z otoczenia takiej osoby – rodzina, przyjaciele, którzy są z nią na wakacjach – będzie w stanie dostrzec, że dzieje się coś złego?

Każda nagła zmiana zachowania powinna nas zaalarmować. Gdy w grę wchodzi nagła choroba, jest łatwiej. Objawy są zauważalne. Ale w przypadku depresji nawet my, specjaliści, nie zawsze jesteśmy w stanie dostrzec chorobę. Chorzy mogą przywdziewać maski depresyjne. Maska somatyczna charakteryzuje się objawami bardzo różniącymi się od tych typowych dla depresji. Może objawiać się bólami, skłonnością do używek, problemami z odżywianiem, co mało komu skojarzy się z depresją. Druga, dość częsta opcja to śmiejąca się, uśmiechnięta depresja. Chory przeżywa wewnętrzny dramat, ale na zewnątrz uśmiecha się do świata. Będzie grał swoją rolę do ostatniej kropli krwi, nikt nie zorientuje się, że ta zawsze uśmiechnięta osoba tak naprawdę cierpi i nie chce dłużej żyć.

Co powinno nas zaalarmować?

To, że ktoś zaczyna się pozbywać swoich cennych przedmiotów. Ale cennych nie w sensie finansowym, lecz emocjonalnym. Na przykład nagle rozdaje swoją kolekcję, którą zbierał przez lata. To dotyczy nie tylko dorosłych, ale i dzieci. Nie można także lekceważyć, gdy ktoś nam mówi, że już nie chce żyć. Niektórzy tylko o tym mówią, ale są i tacy, którzy naprawdę o tym myślą. Dlatego tak ważna jest rozmowa z osobą, która niepokojąco się zachowuje. Na wczasach zazwyczaj chcemy spędzać czas z innymi. Gdy ktoś się nadmiernie izoluje, zamyka w pokoju, a na co dzień tak nie robi, powinna nam się zapalić czerwona lampka. Tak samo wtedy, gdy zauważymy, że ktoś zaczyna gromadzić tabletki.

Jak pomóc w takiej sytuacji, zwłaszcza że jesteśmy za granicą, często z ograniczonym dostępem do opieki medycznej? Do tego może dochodzić bariera językowa między nami a lekarzami.

Trzeba po prostu być z tą osobą. Rozmawiać z nią i jej towarzyszyć. Nie stawiać się w roli osoby, która chce pomóc, ale takiej, której trzeba pomóc. Powiedzmy osobie, która niepokojąco się zachowuje, że boimy się o nią, żeby pomogła nam sobie z tym poradzić.

A gdy ta osoba już podjęła decyzję, że nie chce żyć, coś może ją powstrzymać?

Gdy chory zdecyduje, że chce odebrać sobie życie, nikt go nie powstrzyma. Nawet na oddziałach psychiatrycznych, gdzie pacjenci są pod nadzorem, niestety nie zawsze udaje się ich uratować.

To bardzo smutna puenta…

Dlatego tak ważna jest profilaktyka pierwszego rzędu. Od przedszkola, potem przez szkołę, studia i w życiu dorosłym trzeba uczyć ludzi identyfikowania swoich emocji, tych pozytywnych i negatywnych. Jeśli zapyta pani dowolną osobę na ulicy, jak się dziś czuje, najpierw dziwnie na panią spojrzy, a potem odpowie „dobrze” lub „źle”. Nie umiemy nazywać swoich emocji. Dlatego codziennie wieczorem warto robić ich dzienny bilans. Wypisać wszystkie i zastanowić się, co było ich przyczyną. Z każdym dniem będzie ich coraz więcej. Rodzinom z dziećmi polecam film W głowie się nie mieści o nazywaniu emocji. Jeśli od najmłodszych lat nie będziemy o to dbać, to będzie coraz gorzej.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

„ZABIERZ MNIE STĄD!”

Nigdy nie poznamy prawdy o śmierci Magdaleny Żuk.

Wiemy bardzo dużo, ale to wciąż za mało. Brakuje zaledwie kilku informacji, które są kluczowe dla rozwikłania tej tajemnicy. 26 kwietnia 2017 roku. To tego dnia musiało wydarzyć się coś, co doprowadziło do tragicznej śmierci 27-latki.

– Wiem, co się wydarzyło. Nie ma oficjalnych dowodów, ale wiem, dlaczego moja siostra nie żyje – mówi Anna Cieślińska, siostra Magdaleny Żuk.

Polska prokuratura jest bezradna.

Zbliżają się 28. urodziny Markusa. Magda szuka pomysłów na prezent. Chce mu dać coś naprawdę wyjątkowego. Są ze sobą dopiero od dwóch miesięcy, ale to wygląda na coś poważniejszego. Kobieta wprowadziła się do niego już po dwóch tygodniach znajomości. Poznali się na koncercie rapera Tedego. On jest fryzjerem, ona kosmetyczką. Przyjaciółkom opowiada, jak bardzo jest zakochana. Już planuje, że w październiku polecą z Markusem na Florydę i wezmą romantyczny ślub na plaży w Miami.

– Zawsze była spontaniczna i bardzo otwarta. Lubiła działać. Jak czegoś chciała, od razu robiła wszystko, by to zdobyć. Trochę szalona, ale w pozytywnym sensie – mówi osoba z jej otoczenia.

Bliscy Magdaleny Żuk, mimo upływu czasu, wciąż obawiają się rozmów z mediami i proszą o anonimowość. Osoby z jej najbliższego otoczenia padły ofiarą hejtu internetowego, część otrzymywała nawet pogróżki w związku z bezpodstawnymi zarzutami o doprowadzenie do jej śmierci.

Magdalena Żuk wychowywała się w Bogatyni. To niespełna 18-tysięczne miasteczko, w którym młodzież nie ma wielu perspektyw. Gdy skończyła 17 lat, wyprowadziła się do niemal dwa razy większego Zgorzelca. Do rodziców miała trochę ponad 30 kilometrów. Poszła do szkoły dla kosmetyczek.

Próbowała swoich sił jako modelka.

– Dzień dobry, jestem Magdalena Żuk, mam 20 lat. Pochodzę z Bogatyni, ale obecnie mieszkam w Zgorzelcu. Przyszłam tutaj, bo jestem zainteresowana modelingiem i chciałam się sprawdzić. Poza tym to jest takie moje marzenie z dzieciństwa i zobaczymy – mówiła Magdalena Żuk na nagraniu z 2011 roku. Rodzina zachowała je na pamiątkę.

W modelingu jej nie wyszło. Pięć lat później, zamiast pracować u kogoś, postawiła na własny salon urody. Oferta typowa dla wielu podobnych lokali – manicure i pedicure, henna, stylizacja rzęs, zabiegi upiększające na twarz.

W wieku 25 lat na jednej z wrocławskich uczelni zrobiła licencjat z dietetyki. Miała zamiar kontynuować naukę. Bardzo dbała o figurę. Często chodziła na siłownię i korzystała z pomocy trenera personalnego.

W połowie 2016 roku przeprowadziła się do Wrocławia. Mogła tam zarabiać więcej niż w małym Zgorzelcu. Co prawda do rodziców miała niemal 200 kilometrów, ale po drodze do domu mogła jeszcze podjechać do Zgorzelca, by tam obsłużyć stałe klientki.

Magda ma bardzo dużo pracy. Jest zmęczona i marzą jej się wakacje. Postanawia, że połączy odpoczynek z niespodzianką dla Markusa, i zaczyna szukać wycieczki zagranicznej, która byłaby prezentem urodzinowym dla mężczyzny. Wybiera tygodniowy pobyt w egipskim Marsa Alam. Za czterogwiazdkowy hotel trzeba zapłacić około czterech tysięcy złotych. Kobieta nie ma tylu oszczędności. Niedawno sporo wydała na samochód, który poważniej ucierpiał w wypadku. Z pomocą przychodzą rodzice, którzy pożyczają jej połowę kwoty.

We wtorek 25 kwietnia, około godziny 13:00 wręcza Markusowi prezent urodzinowy. Radość kończy się w chwili, gdy mężczyzna wyjmuje paszport. Jego data ważności kończy się za mniej niż sześć miesięcy, a to oznacza, że nie zostanie wpuszczony do Egiptu. Magda i Markus nie mają dużo czasu. Zastanawiają się, co zrobić. Wycieczki nie można zwrócić. Jeśli nie polecą, stracą cztery tysiące. Obdzwaniają rodzinę i znajomych. Szukają kogoś, kto poleci za nich lub będzie mógł towarzyszyć Magdzie. Kobieta zastanawia się, czy lecieć bez Markusa. Gdy kolejne osoby odmawiają, zaczyna rozważać samotny wyjazd. Przynajmniej ona odpocznie i nie straci całej wydanej kwoty.

Próbują jeszcze zbyć wycieczkę przez internet.

„Sprzedam wycieczkę do Egiptu wylot dziś z Katowic o godzinie 20:20 Egipt hotel 4* all in. Wartość wycieczki 4000 tys. sprzedam za połowę ceny dla dwóch osób. Więcej info prv” – taki post Markus publikuje na swoim profilu na Facebooku. Dodaje swój numer telefonu. Po pewnym czasie udostępnia ten sam post.

– Magda szukała kogoś, kto poleciałby za Markusa, ale to był ciężki okres. Wszyscy znajomi mieli już plany na majówkę. Niestety nikogo nie udało się znaleźć. Zdecydowała się polecieć sama, bo dawno nie miała urlopu, chciała odpocząć, a wyjazd był opłacony – mówi osoba z otoczenia dziewczyny.

Markus miał obawy, czy powinna lecieć sama, zwłaszcza że chodziło o kraj arabski. Ostatecznie zdecydowali, że Magda poleci wypocząć, na miejscu spróbuje znaleźć polskich znajomych i będą w stałym kontakcie.

Na lotnisku kobieta nie może powstrzymać łez. Trudno jej rozstać się z Markusem, z którym spędzała cały wolny czas w ostatnich tygodniach. Smutną kobietę uwieczniają kamery lotniskowego monitoringu. Później na tej podstawie rzecznik prasowy biura podróży, w którym Magda wykupiła wycieczkę, powie, że kobieta już w Polsce przeszła załamanie nerwowe i to zapoczątkowało tragiczny ciąg zdarzeń.

Polka ląduje w Egipcie w nocy z wtorku na środę.

– Zachowywała się tak jak inni turyści. Normalnie. Nic nie wskazywało na to, że coś jej jest. Nie zauważyłam żadnego nietypowego zachowania. Coś tam czytała. Przysypiała. My wróciliśmy do Polski, ona niestety nie – mówi osoba, która leciała tym samym samolotem do Egiptu.

Z lotniska Magda zostaje przewieziona do hotelu Three Corners Equinox Beach Resort. To tylko pół godziny dwupasmową drogą wzdłuż morza. Miejsce o dobrym standardzie, z kilkoma basenami i prywatną plażą Morza Czerwonego. Obok baza nurkowa i kitesurfingowa.

Już pierwszego dnia osoby, które przebywały w tym samym hotelu, widzą nietypowe zachowanie Magdaleny Żuk.

– Cały czas biegała po hotelu, zaczepiała wszystkich. Pytała, kiedy będzie impreza. Schodziła na plażę takim tanecznym krokiem, podskakując. Jakby była w innym świecie. Gdy z nią rozmawialiśmy, patrzyła pustym wzrokiem, jakby nie wiedziała, gdzie jest, było jej to obojętne; jakby była w innym świecie – mówi turysta z Polski.

W nocy przestraszona Magda dzwoni do Markusa. Mówi, że słyszy hałasy za ścianą, że ktoś chodzi po jej pokoju i bardzo się boi. Kobieta słabo mówi po angielsku, dlatego prosi partnera, by porozmawiał o tym z recepcjonistą. Przekazuje swój telefon pracownikowi hotelu. Markus prosi go, by sprawdził pokój jego partnerki. Rano dostaje informację, że wszystko jest w porządku.

Stan Magdy zaczyna go jednak coraz bardziej niepokoić. Kobieta coraz rzadziej odbiera telefon. Nie wysyła esemesów, zdjęć z wyjazdu, nie opisuje, gdzie jest i co robi. Nie odpisuje na Messengerze. Nie reaguje na esemesy. Bliscy i przyjaciele próbują do niej dzwonić. Krótkie rozmowy są coraz dziwniejsze. Gdy kobieta esemesuje z koleżanką, pyta, kiedy przyjdzie do jej pokoju. W rozmowach wspomina, że Markus jest razem z nią. Mówi chaotycznie, niewyraźnie, myli fakty.

Turyści z Polski i pracownicy hotelu są coraz bardziej przestraszeni zachowaniem Magdy.

– Była agresywna. Nie chciała, by ktoś jej pomagał. Nie odpowiadała na pytania osób, które chciały jej pomóc. Kontakt z nią był utrudniony – mówi osoba związana ze sprawą.

Hotelowi goście zgłaszali jej problemy pracownikom hotelu, a ci wzywali pracowników biura podróży.

– Początkowo był z nią kontakt. Później już nawet nie chciała z nikim rozmawiać – mówi jeden z Polaków.

Kobietą w hotelu opiekuje się rezydent biura podróży Mahmoud K. Jest w kontakcie z Markusem i przesyła mu informacje na temat zachowania Polki. Markus zaczyna nagrywać rozmowy z partnerką.

– Rezydent troszczył się o nią. Nie zauważyłam, by w jego zachowaniu było coś niewłaściwego – mówi turystka z Polski.

Mahmoud proponuje Magdzie wizytę u lekarza, ale Polka kilkakrotnie odmawia. Namawiają ja do tego także przebywający w hotelu Polacy, ale reaguje agresją.

W piątek telefon Magdy jest wyłączony. Rodzina i bliscy nie mają z nią żadnego kontaktu. Wtedy rezydent przesyła im zdjęcie Magdy leżącej w drzwiach swojego hotelowego pokoju. Kobieta jest w białym szlafroku. Klęczy skulona z głową opartą o podłogę. Zasłania rękami twarz. Nie odzywa się. Nie ma z nią kontaktu. Przechodzący turyści robią jej zdjęcia. Obsługa hotelu nagrywa filmik i wysyła do bliskich Magdy w Polsce, by pokazać, w jakim kobieta jest stanie. Na kolejnym nagraniu Polka leży na dużym łóżku w swoim pokoju i zasłania twarz szlafrokiem.

– Ona na nic nie chorowała, a zwłaszcza na nic o podłożu psychicznym. Nie upijała się, lubiła wino, ale nie na butelki, a na kieliszki. Narkotyków chyba nigdy nie brała – mówi osoba z otoczenia Polki.

Bliscy Magdy szukają sposobu, by jej pomóc. Pojawia się pomysł, by poleciał do niej ktoś z rodziny. Nikt nie ma jednak ważnego paszportu. Zdesperowani dzwonią do polskiej ambasady, by uzyskać pomoc w wydaniu tymczasowego dokumentu.

– Nikt nam nic nie zaproponował i nie udzielił takiej pomocy, byśmy mogli otrzymać paszport i lecieć do Egiptu – mówi Anna Cieślińska, siostra Magdaleny Żuk.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych potwierdza, że rodzina występowała do ambasady o tymczasowy paszport. Pracownik placówki przekazał im, że zgodnie z przepisami muszą się udać do właściwego urzędu wojewódzkiego, by wyrobić taki dokument. Na to jednak brakuje czasu.

– Staraliśmy się zdobyć dokumenty jak najszybciej, ale nikt nie pomógł – mówi Cieślińska.

Rezydent Mahmoud K. boi się o stan Polki. Dzwoni do najbliższego szpitala w oddalonym o 30 kilometrów mieście Port Ghalib. Rozmawia z doktorem Ahmedem Shawkym. Lekarz słyszy, że w hotelu jest turystka w konwulsjach, nie ma z nią kontaktu. Od razu wysyła karetkę, która przyjeżdża po około 40 minutach.

Magdalena Żuk daje się wprowadzić do karetki i zawieźć do szpitala w Port Ghalib. To niewielka placówka położona na obrzeżach kurortu. Specjalizuje się w udzielaniu pomocy turystom z całego świata, którzy odpoczywają w okolicy. Poza pierwszą pomocą przy drobnych problemach zdrowotnych szpital ma też oddział kardiologiczny, dermatologiczny, specjalistów z zakresu gastrologii i endokrynologii oraz stomatologów.

Przez całą drogę do szpitala Magda jest cicha i spokojna. Na miejscu nie chce jednak wyjść z karetki. Odmawia wykonania jakichkolwiek badań. Dużym problemem jest bariera językowa. Polka bardzo słabo mówi po angielsku, podobnie jak rezydent po polsku. Doktor Shawky ocenia, że kobieta ma problemy natury psychicznej, a w szpitalu nie ma takich specjalistów. Skoro Magda nie chce poddać się badaniom, zostaje odwieziona do hotelu.

W piątek po południu Magda jest spokojniejsza. Na chwilę włącza telefon. Wysyła do Markusa esemesa, w którym pisze, że wszystko jest już dobrze, że tęskni i chce go już zobaczyć. W tym czasie jej partner przerażony porannym nagraniem z hotelu próbuje zorganizować wcześniejszy powrót Magdy do Polski. Pomagają mu jej przyjaciółki. Są w kontakcie z ambasadą Polski w Kairze i biurem podróży. Udaje im się znaleźć lot do Warszawy w sobotę. Rezydent zapewnia, że zawiezie Magdę na lotnisko. Wszystko jest już dogadane. Za mniej niż dobę Magda będzie w kraju.

W nocy z piątku na sobotę Magdalena Żuk wchodzi na dach hotelu.

„Ochrona hotelu zauważyła, że pani Magdalena opuściła pokój i udała się na dach budynku. Z przekazanych nam relacji pracowników obiektu wynika, że próbowała zbliżyć się do krawędzi dachu. Pracownicy sprowadzili ją do pokoju” – czytamy w raporcie biura podróży na temat zachowania Magdaleny Żuk. W nieoficjalnych rozmowach pracownik biura podróży przekazuje, że to była próba samobójcza.

Turyści przebywający w tym samym hotelu nie są tego pewni.

– Hotel był tak zbudowany, że taras przechodził nagle w dach. Można było obejrzeć kawałek okolicy. Sam tam wchodziłem. Nie wiem, czy pani Magda chciała sobie odpocząć, tylko spacerowała czy coś więcej – uważa jeden z wypoczywających tam Polaków.

Resztę nocy z piątku na sobotę Magdalena Żuk spędza sama w pokoju hotelowym. Rano rezydent wraz z pracownikami hotelu pakuje jej rzeczy. Wymeldowuje ją i próbuje zawieźć na lotnisko. Kobieta jest bardzo agresywna. Kopie w deskę rozdzielczą samochodu i ją niszczy. Drapie rezydenta po twarzy. Jest bardzo silna. Mężczyzna ma problemy z prowadzeniem samochodu. Gdy dojeżdżają na lotnisko, rezydent prowadzi Magdę do odprawy. Zachowanie kobiety zwraca uwagę policjanta pracującego w porcie lotniczym.

Polka głośno mówi. Momentami krzyczy. Wyrywa się. Próbuje zdjąć ubranie. Ściąga bluzkę. Rezydent próbuje ją uspokoić. Policjant wzywa lekarza. Ten nie wydaje zgody na to, by Magda wsiadła na pokład samolotu. Oficjalnie dlatego, że ma zbyt niskie ciśnienie.

Rezydent przekazuje bliskim Magdy, że kobieta nie wróci zarezerwowanym lotem do Polski. Odwozi ją do hotelu, w którym przebywała, ale tam nawet nie wpuszczają ich przez bramę. Przez domofon pracownik hotelu odmawia ponownego zameldowania Magdaleny Żuk. Obsługa chce uniknąć kolejnych problemów.

Hotel Three Corners Equinox Beach Resort w Marsa Alam, w którym mieszkała Magda, nie chce odnieść się do pobytu Magdy Żuk.

– Jest nam bardzo przykro z powodu tego, co się stało. Ze względu na ochronę prywatności nie możemy jednak udzielić żadnych informacji – informuje pracownik hotelu.

Mahmoud K. sprawdza pobliskie hotele z tej samej sieci, w której mieszkała Polka. Tam jednak także nie chcą jej przyjąć, tłumacząc się brakiem wolnych miejsc. Zdesperowany rezydent wiezie Polkę do Port Ghalib, gdzie wczoraj zawiozła ją karetka. Znajduje hotel, ale Magdalena Żuk nie zgadza się w nim zostać.

Rezydent nie wie, co robić. Z parkingu przed hotelem dzwoni do Markusa. Polak nagrywa rozmowę wideo, która trwa około 25 minut. Polka stoi przestraszona i zapłakana. „Nie wrócę stąd”. „Oni tutaj mają różne sztuczki. Zabierz mnie stąd, proszę”. „Nie mogę mówić, przepraszam”. „To nic nie da”. „Zadzwonię do ciebie ze swojego najwyżej”. To jedyne słowa Polki, jakie padają na nagraniu. Magda nie odpowiada na pytania Markusa o to, co jej się stało. Chłopak przekazuje jej, że do Egiptu w niedzielę przyleci do niej jego kolega Maciek.

Magda już nic nie mówi. Do rozmowy włącza się Mahmoud K.

– To strata czasu, ja będę znowu dzwonił do ambasady tutaj w Egipcie, dobrze? – mówi do Markusa. Przekazuje też Magdzie prośbę jej partnera, by włączyła swój telefon. W tle nagrania słychać rozmowy w języku arabskim.

Po zakończeniu rozmowy z Magdą znów urywa się kontakt. Kobieta wygląda, jakby straciła przytomność. Nie reaguje na słowa. Leży bezwładnie na siedzeniu samochodu. Przestraszony rezydent wiezie ją do szpitala w Port Ghalib. Z pomocą personelu wnosi Polkę do placówki na szpitalnym krześle. Kobieta śpi lub jest nieprzytomna. Na miejscu znów jest doktor Shawky. Mahmoud prosi go, by przyjął Polkę. Kobieta jest w złym stanie i nie ma gdzie się zatrzymać. Zostaje umieszczona w jednej ze szpitalnych sal. Śpi tam kilka godzin.

Gdy się budzi, jest wystraszona i agresywna. Lekarze nie są w stanie porozumieć się z nią ze względu na jej stan i zachowanie, ale także z powodu bariery językowej. Polka próbuje uciekać. Wyrywa się. Na korytarzu usiłuje ją przytrzymać kilku pielęgniarzy, co rejestruje kamera szpitalnego monitoringu.

Na nagraniu widać, jak Magda biegnie szpitalnym korytarzem. Za nią jeden mężczyzna. Potem kolejni. Kobieta nagle zatrzymuje się i siada, opierając się o ścianę. Wstaje. Siada na podłodze po drugiej stronie korytarza. Obok niej jest czterech mężczyzn, w tym doktor Shawky i pielęgniarka. Wszyscy zastanawiają się, co robić. Chcą zabrać Polkę do sali, ale kobieta ich nie rozumie. Cały czas siedzi na podłodze.

Gdy pochyla się nad nią jeden z mężczyzn, Magda nagle wstaje i szarpie się z nim. Krzyczy. Drugi mężczyzna zachodzi ja od tyłu i łapie za ręce. Siłą sadza ją przed sobą na podłodze. Z pomocą trzech innych mężczyzn przenosi ją do sali numer 307 na drugim piętrze szpitala. Jest już prawie północ. Polka cały czas się wyrywa, kopie i krzyczy.

Lekarz podaje jej środki uspokajające. Kobieta zostaje położona na łóżku. Pielęgniarka mocuje jej do łóżka ręce i nogi. Dodatkowo na wysokości klatki piersiowej przywiązuje ją zwiniętym ręcznikiem. Magda przez ponad dwie godziny leży spokojnie. Około 2:30 zaczyna się wiercić.

Poniższą wersję wydarzeń znamy tylko z relacji pracowników szpitala, którzy składali zeznania na temat wydarzeń 29 kwietnia 2017 roku.

Gdy pielęgniarka próbuje przytrzymać Magdę, ta uderza ją stojakiem na kroplówki. Uwalnia się ze wszystkich więzów i atakuje pracownicę szpitala. Drugi pielęgniarz biegnie po pomoc. Polce udaje się wstać z łóżka. Jest sporo wyższa od pielęgniarki i choć znacznie szczuplejsza, wyrywa się kobiecie. Przewraca ją na plecy, rozdzierając przy tym fartuch pielęgniarski. Wskakuje na małą szafkę stojącą przy łóżku tuż pod oknem i mimo zaciągniętej rolety próbuje wyskoczyć. Pielęgniarka próbuje ją trzymać za nogi, ale brakuje jej sił. Polka spada z drugiego piętra na betonowe podłoże. Gdy dobiega do niej zaalarmowany hałasem doktor Shawky, leży na plecach. Wydaje ciche jęki. Musi walczyć z ogromnym bólem.

Do czwartej rano lekarz udziela Magdzie pomocy i próbuje rozpoznać obrażenia. Bandażuje jej nogę i ręce, zakłada szwy. Szpital nie ma jednak odpowiedniego wyposażenia, by pomóc pacjentom w tak ciężkim stanie, dlatego lekarz decyduje, że Polkę trzeba przewieźć do lepszej placówki. Około 4:30 karetka zabiera ją do oddalonego o ponad 200 kilometrów szpitala Red Sea w Hurghadzie.

Na potrzeby śledztwa egipskiej prokuratury szpital sporządził raport na temat leczenia Magdaleny Żuk. Doktor Shawky napisał w nim, że przyjął Polkę do szpitala po próbie samobójczej. Była wtedy przytomna, ale zdezorientowana i agresywna. W stanie ciężkiej depresji.

30 kwietnia o godzinie 7:20 biała toyota z czerwonymi pasami, przypominająca raczej charakterystyczne dla krajów arabskich taksówki do przewozu większej liczby osób, podjeżdża pod szpital Red Sea w Hurghadzie. W pobliżu auta stoi osiem osób, w tym jedna kobieta. Wysuwają z auta nosze. Leży na nich Magdalena Żuk. Oba nadgarstki ma zabandażowane. Rękami zasłania twarz. Jest półprzytomna. Nogi ma podkulone. Okryte prześcieradłami. Wygląda, jakby bardzo cierpiała.

Do Egiptu przylatuje kolega Markusa, Maciej. W Marsa Alam słyszy, że Magda w czasie pobytu w szpitalu wyskoczyła z okna i że została przewieziona do innej placówki. Gdy dociera do Hurghady, trafia do sali, gdzie przebywa Polka. Lekarze wprowadzili ją w stan śpiączki farmakologicznej. Jej stan jest stabilny, ale ma wiele urazów. Złamana w kilku miejscach lewa noga, stłuczenia, uraz głowy, a do tego najgroźniejszy – zdaniem egipskich lekarzy – uraz lewego płuca. W czasie upadku żebro wbiło się w płuco, w którym zbiera się krew. Lekarze starają się ją usuwać, ale konieczna jest operacja. Na dodatek Magda straciła dużo krwi.

Maciej słyszy, że najlepiej zorganizować transport do Polski i tam zoperować kobietę. Informuje o wszystkim rodzinę i Markusa. Wszyscy są zgodni, że pilnie trzeba zorganizować transport medyczny.

„Znacie Magdę Żuk? Młodą, energiczną, pracowitą i pełną planów. Miała wypadek w Egipcie! Tragedii, która się stała, nie planowała. Chciała tylko wypocząć. To, co się stało, jest ciągle niejasne. Magda trafiła do szpitala w Hurghadzie z obrażeniami głowy, nóg, rąk i klatki piersiowej, w stanie śpiączki. Do tej pory nie odzyskała przytomności. Na najbliższe dni planowana jest jej operacja. Ale rodzina i przyjaciele są pełni obaw po informacji, w jakim przebywa szpitalu i jak w Egipcie traktowane są kobiety. Biuro podróży, jak i ubezpieczalnia nie wywiązują się chyba do końca ze swoich zobowiązań. W akcie rozpaczy wczoraj poleciał do niej kolega, który włada językami. To, co zastał na miejscu, przeraziło go… Magda ma ogromne uszkodzenia ciała i przebywa w szpitalu o spartańskich warunkach. Niezbędne jest zorganizowanie jak najszybciej transportu do kraju celem uratowania jej życia. Prosimy o pomoc, może ktoś wie, co robić, gdzie szukać pomocy” – taki apel publikuje na swoim facebookowym profilu starsza siostra Magdy Anna Cieślińska.

Stan Polki nagle się pogarsza. Serce przestaje bić. Lekarze rozpoczynają reanimację. O 17:30 Magdalena Żuk umiera. Lekarze przekazują Maciejowi, któremu towarzyszy rezydentka biura podróży, że Polka zmarła w wyniku obrażeń spowodowanych upadkiem z okna.

Według raportu medycznego, sporządzonego przez lekarzy ze szpitala Red Sea w Hurghadzie, który strona egipska przekazała Polsce w ramach współpracy międzynarodowej, Magdalena Żuk uderzyła o ziemię lewą stroną ciała, co doprowadziło między innymi do obrażeń klatki piersiowej. Polka odczuwała silny ból przy oddychaniu. Bolało ją ramię, noga i głowa. W lewej przedniej części klatki piersiowej lekarze stwierdzili wysięk. Stan Polki określono jako ciężki. Kobieta w trakcie badania była nieprzytomna. Gdy odzyskiwała przytomność, nie wiedziała, gdzie się znajduje, była zdezorientowana i skarżyła się na ból.

Lekarze wykonali tomografię komputerową klatki piersiowej, która wykazała złamanie lewego żebra i odmę opłucnową. Polka miała także obrzęk mózgu i złamanie lewej przedniej ściany czaszki, złamanie lewej piszczeli, kości ogonowej, stawu skokowego i kolana lewej nogi.

By ułatwić jej oddychanie, lekarze odciągnęli z klatki piersiowej gromadzącą się tam krew. W sumie dwa litry. Stan Polki pogorszył się po południu, gdy przestały pracować nerki, co doprowadziło do ostrej kwasicy metabolicznej. Doszło do zatrzymania krążenia. Reanimacja nie przyniosła rezultatu.

1 maja o 23:45 serwis Bogatynia24.tv na Facebooku publikuje nagranie rozmowy wideo z Magdą, którą nagrał Markus. Cała Polska ogląda zapłakaną i przestraszoną kobietę, która mówi, że już nie wróci z Egiptu. Oryginalne nagranie trwa 25 minut, to udostępnione w internecie – 14. Gdy Markus rozmawiał z Magdą, połączenie nagrywał Maciej, ich znajomy. Z ich zeznań wynika, że nie chcieli upubliczniać nagrania. Miało do tego dojść przypadkiem. Mężczyźni chcieli udostępnić wideo na YouTubie, ale prywatnie, dla wybranej grupy osób – rodziny i przyjaciół Magdaleny Żuk. Przez pomyłkę wybrali ustawienie „publiczne”. To oficjalna wersja.

– Byliśmy przerażeni stanem Magdy i tym, co mogło jej się stać w Egipcie. Wiem, że Markus próbował ją ratować, pomóc jej, jak tylko się dało, i rozważał przesłanie filmu mediom, by zainteresować dziennikarzy tym, co spotkało Magdę. By nikt tego nie zamiótł pod dywan. Nie wiem, czy ostatecznie ktoś udostępnił film w tym celu, czy jednak był to przypadek – mówi nam osoba z otoczenia Magdy.

Dramatyczne nagranie i informacje o śmierci Magdaleny Żuk wywołują ogromne poruszenie w Polsce. O sprawie informują wszystkie media, od lokalnych po największe redakcje w kraju. O możliwych przyczynach śmierci 27-letniej Polki, która samotnie pojechała na wczasy do Egiptu i zmarła w zagadkowych okolicznościach, piszą najbardziej znani dziennikarze w Polsce, którzy na co dzień stronią od takich tematów. To jedna z tych historii, którymi żyje cała Polska. Teksty w największych portalach internetowych z newsami dotyczącymi historii Magdy czyta po półtora miliona osób. Dla porównania: w ważny news dotyczący polskiej polityki klika wówczas około 300–400 tysięcy czytelników.

– Oni ją czymś odurzyli, chcieli porwać. Na pewno skrzywdzili. Magda nigdy nie popełniłaby samobójstwa. Nigdy w to nie uwierzę. Bardzo bym chciała się dowiedzieć, kto to zrobił i dlaczego – mówi stanowczo Anna Cieślińska.

Rodzina Polki od początku jest przekonana, że Magdalena Żuk padła ofiarą przestępstwa. Taką linię przyjmuje też prokuratura, która w obliczu ogromnego zainteresowania sprawą śmierci Polki organizuje kolejne konferencje prasowe. Oficjalnie śledztwo Prokuratury Okręgowej w Jeleniej Górze prowadzone jest w kierunku zabójstwa. Z nieoficjalnych rozmów wynika, że śledczy przyjęli taką kwalifikację nie na podstawie dowodów, które mogłyby na to wskazywać, ale po to, by mieć większe pole działania między innymi w kontaktach ze służbami w Egipcie. W przypadku przyjęcia, że doszło do samobójstwa, możliwości prawne Polski byłyby ograniczone. Prokuratura od razu zastrzega, że kwalifikacja może ulec zmianie.

9 maja do Egiptu lecą prokurator oraz biegły z zakresu medycyny sądowej, by wziąć udział w sekcji zwłok Magdaleny Żuk. Prokuratura zapowiada wystąpienie do władz Egiptu o przekazanie dokumentacji medycznej zmarłej Polki oraz przesłuchanie świadków i zabezpieczenie licznych dowodów, w tym monitoringu ze szpitali i hotelu.

Dzień później na specjalnej konferencji prasowej minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro informuje, że zakończyła się sekcja zwłok Magdaleny Żuk, w której uczestniczyli polscy wysłannicy. I przedstawia cztery hipotezy dotyczące śmierci Magdaleny Żuk[26]:

- nieszczęśliwy wypadek,

- załamanie psychiczne,

- zabójstwo,

- handel ludźmi.

– Istnieje podejrzenie, jedna z wielu wersji, że możemy mieć tutaj do czynienia z szerszym problemem. Chodzi o handel ludźmi. To wskazywałoby na szczególnie poważny charakter tego przestępstwa – mówi Ziobro.

Na polecenie prokuratora krajowego Bogdana Święczkowskiego sprawę śmierci Magdaleny Żuk bada specjalnie powołany zespół śledczych. W jego skład wchodzą także funkcjonariusze służb specjalnych. Ziobro wyjaśnia, że jeden z wątków zakłada, iż do przestępstwa, w którego wyniku zmarła Magdalena Żuk, mogło dojść jeszcze na terenie Polski.

Ziobro tłumaczy, że wyjaśnienie sprawy śmierci Magdaleny Żuk jest bardzo ważne również z uwagi na innych polskich turystów. Egipt to jeden z najpopularniejszych kierunków wyjazdowych Polaków.

– Polacy mają prawo czuć się bezpiecznie tam, gdzie jadą, a przynajmniej wiedzieć, jaki jest zakres ewentualnych zagrożeń i czy polskie państwo będzie stało na straży ich bezpieczeństwa – mówi minister sprawiedliwości.

Do sprawy odnosi się polskie MSZ.

– Wyjaśnienie okoliczności śmierci Magdaleny Żuk spoczywa na władzach egipskich, a polska strona będzie się domagać dostępu do informacji o tym śledztwie – mówi Witold Waszczykowski[27], ówczesny szef Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Minister zapewnia, że polska ambasada w Kairze „od początku monitoruje sytuację oraz współpracuje z polską prokuraturą, władzami Egiptu, biurem podróży oraz rodziną zmarłej Polki”.

Gdy prokuratura prowadzi swoje śledztwo, w sprawę angażują się dziesiątki tysięcy internautów. Tworzą na Facebooku grupy, które mają pomóc wyjaśnić sprawę śmierci Polki. Przerzucają się coraz bardziej wymyślnymi teoriami. Za śmierć Magdaleny Żuk niemal natychmiast internet obwinia rezydenta Mahmouda K., który opiekował się nią w Egipcie. Obcy ludzie piszą do niego na Facebooku, że chciał ją sprzedać, że dosypywał jej narkotyków, próbował uprowadzić.

Kolejnymi ofiarami hejtu są partner Magdy, Markus, i jego koledzy. Mężczyzna dostaje dziennie kilkaset esemesów i telefonów z pogróżkami. Docierają one także do jego rodziny i przyjaciół. Dochodzi nawet do ataku na mieszkanie Markusa i jego kolegów. Ktoś wybija im szyby w oknach. Mężczyźni zawiadamiają policję. Ich pełnomocnik informuje, że szykuje pozwy cywilne przeciwko osobom, które w internecie piszą, że to Markus jest winien śmierci Magdy. Rozważa także doniesienie do prokuratury w sprawie gróźb karalnych.

Jedną z podstaw do oskarżeń wobec Markusa jest fakt, że wśród znajomych ma rezydenta Mahmouda K. Internauci są przekonani, że mężczyźni działali w zmowie i Markus postanowił sprzedać Magdę Egipcjanom, by pod przymusem świadczyła usługi seksualne. Chłopak tłumaczy, że zawarli z rezydentem znajomość, gdy stan Magdy zaczął się pogarszać, i kontaktowali się przez Messengera, organizując jej wcześniejszy powrót do Polski.

Nagonka na Markusa sprawia, że internauci publikują coraz bardziej absurdalne i niesprawdzone informacje. Jak ta, że jego ojcem jest dziennikarz „Gazety Wyborczej” o takim samym nazwisku. Tweet z sugestią na ten temat podaje nawet współpracująca z TVP scenarzystka Ewa Stankiewicz, która słynie z rozpowszechniania teorii, że w Smoleńsku doszło do zamachu na prezydenta Lecha Kaczyńskiego[28]. Dziennikarz publicznie zaprzecza, że jest spokrewniony z Markusem. W rozmowie z Wirtualną Polską tłumaczy, że o sprawie dowiedział się od swojego syna. Gdy chłopak wrócił do domu ze szkoły, zapytał ojca, dlaczego nic nie wie o tym, że jego ojciec ma jeszcze jednego syna.

– Fala hejtu nie jest może tak silna jak w przypadku pana Markusa, ale ciężko mi spać. Z bliska obserwuję, jak powstaje fake news i jak szybko się rozchodzi. Wydaje mi się, że doszło tu do złamania prawa – mówi dziennikarz w rozmowie z Wirtualną Polską.

Poza internautami w śledztwo dotyczące śmierci Polki włączają się prywatni detektywi. Prześcigają się w coraz bardziej dramatycznych teoriach na temat tego, co miało wydarzyć się w Egipcie. Na czele jak zwykle pozbawiony licencji prywatnego detektywa Krzysztof Rutkowski. Mimo że od wielu lat nie ma prawa świadczyć usług detektywistycznych, od razu angażuje się w sprawę. Za pośrednictwem dziennikarza kontaktuje się z siostrą Magdaleny Żuk. Kobieta jest tak zdesperowana, że po rozmowie z rodziną zgadza się na jego pomoc.

Do Egiptu leci ówczesna partnerka Rutkowskiego, Maja Plich. Kobieta, w odróżnieniu od partnera, ma licencję prywatnego detektywa, co umożliwia im prowadzenie biznesu. Rutkowski już kilka razy miał problemy z prawem przez to, że mimo braku pozwolenia prowadził firmę świadczącą usługi detektywistyczne. W Egipcie pracę Mai Plich obserwują wysłani tam polscy dziennikarze. Kobieta nie za bardzo zna język angielski i informacje czerpie głównie od poznanych tam… polskich dziennikarzy. Od razu przekazuje je partnerowi, a ten w Polsce organizuje konferencje prasowe.

– W czasie pobytu w Egipcie Maja nie kontaktowała się z nami. Dopiero po powrocie zadzwoniła do mnie, ale nie przekazała żadnych ustaleń. Wypytywała tylko, co my wiemy, jakie mamy teorie na temat śmierci Magdy. Ani ona, ani Rutkowski nie przekazali nam żadnych dowodów, które rzekomo tam znaleźli. Nasza rozmowa z Mają dotyczyła głównie tego, że w samolocie strasznie spuchły jej nogi – mówi Anna Cieślińska, siostra Magdy.

Po powrocie Mai z Egiptu Rutkowski zapowiedział, że przekaże niezwykle ważne informacje w czasie programu na żywo w Polsacie. W czasie rozmowy na temat śmierci Magdaleny Żuk nie przedstawił jednak żadnych nowych ustaleń i dowodów, ale za to… oświadczył się na wizji swojej partnerce.

– W mediach zapowiadał, że na spotkaniu z nami przekaże istotne informacje. Przyjęliśmy go jak członka rodziny, a w zamian usłyszeliśmy, że informacje dopiero zbiera – mówi Cieślińska.

Jeden z najbardziej znanych jasnowidzów w Polsce, Krzysztof Jackowski, także ogłosił, że rodzina Magdaleny Żuk zgłosiła się do niego po pomoc. Szybko wyszło na jaw, że to kłamstwo. Po interwencji bliskich Polki Jackowski musiał opublikować na swoim kanale na YouTubie nagranie z przeprosinami i przyznaniem, że nikt o pomoc go nie prosił. Do podobnej sytuacji doszło po śmierci producenta filmowego Piotra Woźniaka-Staraka. Gdy mężczyzna zaginął po wypadku na motorówce i po kilku dniach odnaleziono jego ciało, Jackowski ogłosił, że to dzięki mapie, którą narysował i przekazał nurkom. Szybko okazało się, że to nieprawda[29].

18 maja konsul RP w Egipcie plombuje trumnę z ciałem Magdaleny Żuk. Około godziny 15:00, niemal trzy tygodnie po śmierci, zwłoki Polki zostają przetransportowane do Polski. Informuje o tym minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro na kolejnej konferencji prasowej.

– Około godziny temu wylądował na Okęciu samolot, który przywiózł zwłoki do kraju. Są transportowane do Zakładu Medycyny Sądowej w Warszawie, w celu przeprowadzenia specjalistycznego badania tomografem komputerowym – mówi Ziobro na konferencji. I dodaje: – Badanie to pozwoli w sposób precyzyjny ustalić stan tkanek układu kostnego, tkanek miękkich i poszczególnych organów.

Dzień później, w godzinach porannych we Wrocławiu zostaje przeprowadzona sekcja zwłok. Prokuratura zleca badania histopatologiczne i toksykologiczne, które mają dać odpowiedź na pytania: Jak zginęła Magdalena Żuk? Czy została odurzona? Czy była pod wpływem narkotyków lub alkoholu? Zażywała silne leki? Próbki zostają pobrane, ale przeprowadzający sekcję zwłok wiedzą, że wyniki najprawdopodobniej nic nie wyjaśnią. Po sekcji w Egipcie ciało Polki zostało zabalsamowane. Oznacza to, że ze zwłok wypłukano krew i inne płyny, a do naczyń krwionośnych wtłoczono płyny konserwujące.

Stan zwłok pozwala jednak ustalić, jakie obrażenia odniosła Magdalena Żuk. Na podstawie przeprowadzonych badań biegli ustalają, że dziewczyna miała obrażenia charakterystyczne dla upadku z dużej wysokości. Potwierdzają, że spadając, kobieta uderzyła o ziemię lewą stroną ciała. Na ciele nie stwierdzają obrażeń wskazujących na to, że ktoś stosował wobec niej przemoc, w tym na tle seksualnym. Polka nie ma pod paznokciami DNA innych osób, a na ciele żadnych ran, zadrapań, które mogłyby wskazywać, że broniła się przed atakiem ze strony innej osoby. Opis obrażeń pokrywa się z opisem egipskich lekarzy, którzy próbowali ratować Polkę w szpitalu Red Sea w Hurghadzie.

Gdy polski turysta umiera w czasie wakacyjnego wyjazdu organizowanego przez biuro podróży, trzeba ustalić, kto pokryje koszty sprowadzenia zwłok do ojczyzny. Jeśli przyczyną śmierci jest nieszczęśliwy wypadek lub nagła choroba, za transport płaci firma ubezpieczeniowa. Jeśli jednak mamy do czynienia z samobójstwem, wszystko zależy od przepisów danego ubezpieczyciela. Często w takiej sytuacji koszty związane ze sprowadzeniem zwłok musi pokryć rodzina osoby zmarłej.

Wykupując wycieczkę w biurze podróży, Magdalena Żuk miała podstawowe ubezpieczenie. W związku z tym, że nie dało się jednoznacznie stwierdzić, co doprowadziło do jej śmierci, a sprawa była bardzo głośna, ubezpieczyciel zdecydował się sam pokryć koszty transportu ciała do Polski.

23 maja, ponad trzy tygodnie po tragicznej śmierci, rodzina organizuje pogrzeb Magdaleny Żuk na cmentarzu w Bogatyni. Z domu pogrzebowego rodzina i przyjaciele odprowadzają białą trumnę na cmentarz komunalny. Na trumnie białe róże i małe słoneczniki, ukochane kwiaty Magdy.

Mijają kolejne tygodnie, a polscy śledczy nie uzyskują żadnych istotnych dokumentów od władz Egiptu. Nie mają dostępu do protokołów przesłuchań świadków ani do wyników przeprowadzonej tam sekcji zwłok. Opinia publiczna nadal żyje dramatem Magdaleny Żuk. Kolejne publikacje w mediach cieszą się ogromnym zainteresowaniem. Prokuratura dostaje setki zapytań w sprawie śledztwa.

We wrześniu 2017 roku Zbigniew Ziobro pisze list do prokuratora generalnego Egiptu. Wnosi o szybkie przekazanie dokumentacji na temat Magdaleny Żuk. „Egipscy i polscy prokuratorzy są to winni rodzinie zmarłej Polki. Leży to także w interesie władz Egiptu – z uwagi na duży międzynarodowy rozgłos nadany tej sprawie w mediach” – pisze Ziobro w liście. Dodaje, że ponawiane wielokrotnie prośby polskiej prokuratury o materiały ze śledztwa w ramach międzynarodowej pomocy prawnej pozostają bez odpowiedzi ze strony prokuratury w Egipcie.

W czasie pierwszych miesięcy po śmierci Magdaleny Żuk polska prokuratura przesłuchuje ponad 200 świadków. Rodzinę, przyjaciół, byłych partnerów, osoby, które leciały z nią samolotem i spędzały wakacje w tym samym egipskim hotelu. Badaniom zostaje poddany jej telefon, laptop i bagaż, który zabrała na wczasy. Śledczy sprawdzają też sprzęt elektroniczny jej partnera Markusa. Psycholog i psychiatra analizują zachowanie Magdy w Egipcie na podstawie zeznań świadków, filmików i ujęć z monitoringu w szpitalu w Port Ghalib, które są dostępne w internecie. Do innych dowodów, w tym protokołów przesłuchań egipskich świadków oraz oryginałów nagrań z monitoringu, śledczy nie mają dostępu. Strona egipska nie wysyła ich do Polski. Podobnie jak wyników sekcji zwłok i badań toksykologicznych. Polska prokuratura otrzymuje jedynie ich omówienia i opisy.

Śledczy odrzucają teorie dotyczące handlu ludźmi na potrzeby seksbiznesu czy uprowadzenia. Coraz bardziej skłaniają się ku wersji, że doszło do tragicznego wypadku lub że Magdalena Żuk wyskoczyła z okna po załamaniu psychicznym, na przykład w wyniku depresji. Tym bardziej że badania wykazały w organizmie kobiety ślady bardzo silnego neuroleptyku. To lek, który lekarze stosują w leczeniu choroby dwubiegunowej, psychozy, zaburzeń nastroju i depresji. Wśród skutków ubocznych jego stosowania wymienia się spowolnienie lub niepokój ruchowy, nagłe ruchy i skurcze mięśni.

Bliscy Magdaleny Żuk wiele razy publicznie zaprzeczają, że kobieta miała jakiekolwiek problemy psychiczne. Prokuratura bada jednak taki wątek. Śledczy zabezpieczają dokumentację medyczną z wielospecjalistycznego szpitala w Zgorzelcu. Magdalena Żuk była pacjentką podległej tej placówce poradni i oddziału psychiatrycznego w Sieniawce koło Bogatyni. Nie chodziło jednak o chorobę psychiczną. Kobieta korzystała z pomocy psychologa w ramach indywidualnej terapii DDA, czyli Dorosłych Dzieci Alkoholików.

Po dwóch latach polska prokuratura nadal nie jest w stanie na 100 procent wykluczyć żadnej z wersji dotyczących śmierci Magdaleny Żuk. Nadal brakuje wielu kluczowych dokumentów, które znajdują się w Egipcie. Bliscy Polki w 2019 roku sami organizują wyjazd do Egiptu, by spróbować dotrzeć do prawdy.

– Udało nam się zdobyć egipski raport z badań toksykologicznych. Wynika z niego to, co podejrzewaliśmy. Magda była pod wpływem narkotyków. Ktoś musiał jej podać środek o nazwie khat. Znajdował się on w jej organizmie – mówi Anna Cieślińska.

Khat to liście czuwaliczki jadalnej, krzewu o zielonych liściach i zielono-bordowych łodygach, który rośnie w Afryce Wschodniej i Arabii. Mieszkańcy tych regionów żują świeże lub suszone liście z powodu ich stymulujących właściwości, działaniem przypominających amfetaminę. Odkryli je już starożytni Egipcjanie. Żucie niewielkich ilości khatu wywołuje efekt podobny do wypicia bardzo mocnej kawy – lekką euforię, większą gadatliwość, pobudzenie. Bardzo wysoka dawka narkotyku może wywołać halucynacje i nadpobudliwość. Pobudza układ współczulny, odpowiedzialny za stan walki lub ucieczki. Osoba pod wpływem khatu ma rozszerzone źrenice, wyższe ciśnienie i szybsze tętno. Liście czuwaliczki są popularne w krajach arabskich między innymi z powodu zakazu picia alkoholu, jako jego substytut. W Polsce posiadanie rośliny, jej liści, suszu, nasion i ekstraktów jest nielegalne.

Rodzina Magdaleny Żuk uważa, że jej zachowanie, jakie zarejestrował monitoring w szpitalu w Port Ghalib, oraz relacje świadków opisują zachowanie osoby pod wpływem narkotyku khat. Do teorii dodają jeszcze jeden szczegół. Z analizy logowań telefonu Magdy w Egipcie, która znajduje się w aktach sprawy, wynika, że komórka logowała się do stacji bazowej zlokalizowanej około 20 kilometrów od brzegu. Zdaniem bliskich Magdy może to oznaczać, że przebywała na statku i tam ktoś podał jej narkotyk.

Polscy śledczy szybko dementują te informacje. W opublikowanym oświadczeniu prokuratura tłumaczy, że zasięg stacji przekaźnikowej obejmował bardzo duży teren, w tym także hotel, w którym przebywała Magdalena Żuk, i kawałek wybrzeża. Śledczy na podstawie dowodów, w tym zeznań licznych świadków, są przekonani, że Polka nie opuszczała hotelu i nie przebywała na statku w czasie, o którym mówi rodzina. Prokuratura informuje także, że badania polskich toksykologów nie wykazały w organizmie Polki narkotyku khat. Podkreśla jednak, że nie ma dostępu do pełnej dokumentacji z przeprowadzonej w Egipcie sekcji zwłok.

Rok później prokuratura informuje, że otrzymała od strony egipskiej protokół z sekcji zwłok. Są to jednak tylko opisy przeprowadzonych badań oraz lista wykrytych substancji, ale bez informacji, jaką stwierdzono ich zawartość w organizmie kobiety. Z dokumentów wynika, że są to: amfetamina, metamfetamina, ecstasy i khat.

– Do tej pory prokuratura uzyskała od strony egipskiej wyniki badań toksykologicznych w zakresie jakościowym, wskazującym na rodzaj wykrytych substancji, nie zaś ilościowym, który pozwoliłby na określenie ich stężenia w organizmie – słyszymy od Tomasza Czułowskiego, rzecznika prasowego Prokuratury Okręgowej w Jeleniej Górze. Kolejne dokumenty śledczy otrzymali w ostatnich dniach 2022 roku. – Są one tłumaczone, po czym zostaną poddane analizie pod kątem ich kompletności w stosunku do skierowanego przez polską prokuraturę wniosku. Następnie pełny materiał dowodowy zgromadzony w tej sprawie, w tym protokoły zeznań świadków uzyskane od strony egipskiej i materiały audiowizualne, zostanie przekazany biegłym, którzy wydadzą kompleksową opinię w tej sprawie – mówi rzecznik.

Na początku 2021 roku reżyser Patryk Vega ogłosił w mediach społecznościowych, że rozpoczyna śledztwo internetowe w sprawie śmierci Magdaleny Żuk, by wyjaśnić sprawę i nakręcić film na ten temat. Udostępnił internautom kontakt do siebie i apelował o przesyłanie ważnych dla wyjaśnienia śmierci Polki informacji. Po dwóch latach nie opublikował jednak żadnych nowych informacji na ten temat.

Rodzina Magdaleny Żuk traci nadzieję, że polska prokuratura wyjaśni tę sprawę.

– Zamiast kolejnych świeczek na torcie zapalam jej znicze. Najgorsze, że nadal oficjalnie nie ustalono, dlaczego Magda zmarła. Strona egipska nie przekazała żadnych istotnych dokumentów. Polska prokuratura nie może jej do niczego zmusić. W aktach są dowody na to, że moja siostra padła ofiarą przestępstwa. Nie mogę ich jednak ujawnić, ponieważ prokuratura nie chce mnie zwolnić z zachowania tajemnicy śledztwa. Prosiłam o to oficjalną drogą, ale mi odmówiono. Nie rozumiem, dlaczego to śledztwo jest objęte tajemnicą – mówi Anna Cieślińska.

– Każde postępowanie przygotowawcze co do zasady objęte jest tajemnicą, a dostęp do akt sprawy mają osoby wskazane przez Kodeks postępowania karnego, w tym przypadku są to najbliżsi pokrzywdzonej oraz ich pełnomocnik – wyjaśnia rzecznik prasowy Prokuratury Okręgowej w Jeleniej Górze w rozmowie z nami.

***

W 2021 roku w sprawę włączył się adwokat Andrzej Ceglarski. Złożył kilkadziesiąt wniosków dowodowych, wszystkie zostały jednak odrzucone.

– W aktach zgromadzonych przez polską prokuraturę są dowody, które pozwalają sądzić, że do śmierci Magdaleny Żuk przyczyniły się osoby trzecie. Ze względu na tajemnicę śledztwa nie mogę o nich mówić – informuje mecenas Ceglarski. I dodaje: – Jeśli strona egipska nie wykaże dobrej woli i nie przekaże Polsce wszystkich dokumentów, a także nie umożliwi przesłuchania osób, które były z Magdaleną Żuk w jej ostatnich godzinach życia, możemy nigdy nie poznać prawdy o tym, co doprowadziło do jej śmierci.

Siostra Magdy:

– Bardzo bym chciała, by wszyscy poznali prawdę, którą ja znam. Wątpię jednak, by do tego doszło. Władze Egiptu nie pozwolą, by to wyszło na jaw. Mają za dużo do stracenia. Czy turyści nadal tak chętnie jeździliby tam na wakacje, gdyby się okazało, co naprawdę stało się z moją siostrą?

***

– Cześć. Właśnie przebiegłam 18 kilometrów. To mój najdłuższy dystans jak do tej pory, bo przygotowuję się do maratonu. Ogólnie ciężko się biegło, bardzo ciężko. Przez większość trasy biegłam pochylona. Na 15. kilometrze miałam kryzys, ale nie jeśli chodzi o formę, tylko o mięśnie na nogach. Nie mogłam sobie poradzić, ale oczywiście się nie poddałam. Biegłam dalej. Jak to w życiu, nie można się poddawać – mówi na nagraniu z 1 maja 2016 roku Magdalena Żuk[30].

W maratonie nigdy nie wystartowała.

26 Odbyła się sekcja zwłok Magdaleny Żuk. Prokuratura poinformowała o szczegółach sprawy, „Wprost”, 10.05.2017, https://www.wprost.pl/kraj/10054127/odbyla-sie-sekcja-zwlok-magdaleny-zuk-prokuratura-poinformowala-o-szczegolach-sprawy.html (dostęp: 15.03.2023).

27 Magdalena zmarła w Egipcie. MSZ chce informacji o śledztwie. Na miejsce jedzie polski prokurator, TVN24, 8.05.2017, https://tvn24.pl/wroclaw/msz-o-smierci-polki-w-egipcie-ra738001-2468242 (dostęp: 15.03.2023).

28 Ewa Stankiewicz: istnieje nagranie mogące sugerować, że w Smoleńsku zamiast akcji ratunkowej doszło do egzekucji, Polskie Radio 24, 21.04.2021, https://polskieradio24.pl/130/5925/artykul/2719718,ewa-stankiewicz-istnieje-nagranie-mogace-sugerowac-ze-w-smolensku-zamiast-akcji-ratunkowej-doszlo-do-egzekucji (dostęp: 15.03.2023).

29 Nagrania zostały już usunięte przez Krzysztofa Jackowskiego.

30 Nagranie udostępniła nam rodzina Magdaleny Żuk.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

HIOB Z KALISZA

„(…) Szatan odpowiedział Panu: «Skóra za skórę. Wszystko, co człowiek posiada, odda za swoje życie. Wyciągnij, proszę, rękę i dotknij jego kości i ciała. Na pewno Ci w twarz będzie złorzeczył». I rzekł Pan do Szatana: «Oto jest w twej mocy. Życie mu tylko zachowaj!»” (Hi 2,4–6).

Po co jedzie się na pielgrzymkę? Po przebaczenie od Boga, po bezcenne dary, jak na przykład długie życie i zdrowie, wreszcie po to, by wyrazić dziękczynienie. A 23-letnia Daria z Kalisza pojechała po śmierć.

Śniade, niezgrabne i spracowane męskie dłonie nerwowo poprawiły chustkę na śnieżnobiałej, długiej kobiecej szyi. W tym damsko-męskim tańcu nie było jednak namiętności. Być może on coś nerwowo powtarzał w niezrozumiałym dla niej języku. Być może ona krzyknęła, zaczęła wzywać pomocy albo prosić go o litość. Być może. Nikt tego jednak nie słyszał. Nie było świadków. W tym czasie i w tym miejscu wszechświat zawęził swoje ramy tylko do tej dwójki, a potem do jego dłoni, chustki na jej szyi, tej szarpaniny. Nie było nic poza tym i nikogo.

Wypuśćcie powietrze z płuc. Całkiem, do końca. Aż do napięcia brzucha, bolesnego dyskomfortu. Nie oddychajcie, odliczajmy razem, powoli:

Jeden.

Dwa.

Trzy.

Cztery.

Pięć.

Sześć.

Siedem.

Osiem.

Dziewięć.

Dziesięć.

Jedenaście.

Dwanaście.

Trzynaście.

To dopiero połowa. Nie możecie nabierać powietrza, choć mózg pulsuje, oczy zaczynają wychodzić z orbit, niepokojąco nieprzyjemne gule rosną Wam w gardłach.

Czternaście, piętnaście, szesnaście.

Siedemnaście.

Osiemnaście.

Dziewiętnaście.

Dwadzieścia.

Dwadzieścia jeden.

Dwadzieścia dwa.

Dwadzieścia trzy.

Jeszcze chwilka, bo są różne wersje zdarzeń. Prawie już.

Dwadzieścia cztery.

Dwadzieścia pięć.

Dwadzieścia sześć.

Koniec.

Tyle czasu potrzebował 24-letni Palestyńczyk Kutaiba Atian, żeby udusić młodą Polkę, która z tatą wybrała się na dziękczynną pielgrzymkę do Ziemi Świętej, do Nazaretu.

– Najgorsze było to, jak nam powiedzieli, że to trwało dwadzieścia trzy sekundy. Tyle ją dusił i w końcu udusił jej własnym szalikiem. Nie wiem, jak to stwierdzili, nie wiem, skąd to wzięli, choć sekcja zwłok oczywiście była, ale nam nic przecież z tego nie okazali – wspomina sześćdziesięciokilkuletni pan Benedykt, ojciec dziewczyny. – Przekazali nam, że na szczęście Darunia nie została zgwałcona – dodaje ze łzami w oczach.

Ekscytacja! Bo jak może być inaczej, kiedy ma się 23 lata, całe życie przed sobą, jednocześnie mieszka się jeszcze z mamą i tatą w rodzinnym domu, a na horyzoncie pojawia się taka wyprawa? Do kraju egzotycznego, niby najbardziej „europejskiego” na Bliskim Wschodzie, a jednak z feerią nieznanych barw, smaków i zapachów, pogmatwanego wewnętrznie – religijnie, politycznie i narodowościowo. Do kraju – kolebki religii i Boga, z którymi była tak blisko. Wreszcie do miejsca, gdzie mężczyźni mają ciemne włosy i śniadą skórę, co było tak bliskie jej idealnemu wyobrażeniu mężczyzny, gdyby ktoś chciał ją zapytać. Tym bardziej że od jakiegoś czasu była wolna. Wreszcie zobaczyć kawałek świata poza Kaliszem czy – od wielkiego dzwonu – większym i bardziej europejskim Poznaniem. No dobrze, czasem zdarzały się jeszcze jakieś wycieczki po Polsce.

– Wszędzie jej było pełno. Chciała jechać to tu, to tam. Miała samochodzik, który jej kupiłem. Kiedyś przychodzi mandat z Wrocławia – wspomina tata. – Dziecko, gdzie ty byłaś? „A tak sobie spontanicznie z koleżanką wyskoczyłyśmy, tatuś”, odpowiadała beztrosko. Daria chciała zobaczyć i poznawać świat, tym bardziej że starsza z córek była już za granicą.

Ze zdjęć zerka na nas atrakcyjna szatynka. Nowoczesna fryzura i ładny makijaż. Ubrana modnie, ale nie wyzywająco. Widać, że dbała o szczegóły – lubiła biżuterię: pierścionki, kolczyki, wisiorki i inne dodatki. W lustrzanych odbiciach jej selfie widać schludny pokój, który urządziła sobie u rodziców na poddaszu: porządek, dużo typowo kobiecych akcentów, serca, kwiaty, karteczki z najważniejszymi życiowymi sentencjami.

– Daria była bardzo uczuciowa. Bardzo przyjazna wszystkim. Zawsze mówiła: „Mamuś, nie mów, nie osądzaj, bo przecież nie wiesz, jak naprawdę było”. Otwarta na ludzi, lubiła im też pomagać. W szkole robiła dzieciom paczuszki. Tym, które potrzebowały. Na przykład na Gwiazdkę. Wszędzie szła z otwartą głową, można powiedzieć, że naprawdę lubiła ludzi. – Pan Benedykt ożywia pamięć, a oczy mu się szklą. – Była nad wyraz szczera. Często kupowała nam prezenty, pieniędzy nie liczyła, przekonywała nas: „Mam pieniążki, to dlaczego mam ich nie wydać?”. Zresztą kupowanie prezentów to nie wszystko. Gdy mieliśmy imieniny, ja albo żona, to pisała nam takie słodkie karteczki, którymi przystrajała całe mieszkanie. Coś w stylu: „Tatuś, jesteś kochany”. Mamy te kartki, zachowaliśmy je oprawione… Daria była bardzo rodzinna. Oprócz tego pracowała w tej samej placówce, co moja żona. Skończyła licencjat, wychowanie przedszkolne z językiem angielskim. Robiła w międzyczasie magisterkę w Poznaniu. – Ojciec składa postać Darii z kolejnych elementów. – Często mówiła mi: „Tatuś, mniej wiesz, to lepiej śpisz”. Nie obarczała nas swoimi problemami. Taka była kochana. Jednocześnie chciała wszystko zobaczyć, wszystko poznać, jakby przeczuwała, że na tym świecie długo nie będzie. Choć może teraz tak to sobie tłumaczę…

No dobrze, ale pora ruszać. Na pielgrzymkę do Ziemi Świętej, egzotycznego Izraela, nieuniknionej, choć nieuświadomionej jeszcze drogi do wieczności. Był kwiecień 2015 roku. Dla turystów wymarzony czas na taką wyprawę. W Izraelu to pora słoneczna i ciepła. W takim obrazie skupiającym jak w soczewce te wszystkie atrakcje i zalety trudno dopuścić myśl, że gdzieś na jego obrzeżach może czaić się tragedia, morderstwo i zwątpienie.

Ogólnopolska pielgrzymka leśników: oficjele z rodzinami, wśród nich pan Benedykt z Darią, a na czele tej wyprawy biskup kaliski Edward Janiak, także leśnik i duszpasterz tego środowiska w Polsce, ten sam, który stał się potem antybohaterem afery pedofilskiej w Kościele, którą miał tuszować[31]. Hierarcha już nie żyje, wcześniej został wydalony ze swojej diecezji i najlepiej byłoby o nim zapomnieć, ale w tej historii będzie musiał pojawić się raz jeszcze.

Cel pielgrzymki: Nazaret – biblijna kraina, w której młodzieńcze i jeszcze beztroskie lata miał spędzać Jezus Chrystus. Jednocześnie nazywany „arabską stolicą Izraela”. Nie tylko ze względu na to, że jest największym arabskim miastem w tym kraju (żeby oddać skalę – jeśli chodzi o powierzchnię i ludność, zdecydowanie mniejszym niż Kalisz), ale też dlatego, że tętno jego życia i emocje są wskaźnikiem sejsmicznym ogólnoarabskich nastrojów gotujących się pod skorupą izraelskiego społeczeństwa.

Tuż przed wylotem otwartą na świat Darię, dziewczynę chcącą chłonąć życie niczym gąbka wodę, naszły wątpliwości.

– Gdy żegnała się z żoną przed pielgrzymką, mówiła: „Mamuś, ja tak nie chcę jechać” – wspomina ojciec. Czy człowiek może przeczuwać swój los? Potem, gdy wypełniły się dni, media donosiły: „Matka dziewczyny w ostatniej chwili zrezygnowała z wyjazdu”. Wspominano chorobę, to znowu jakieś wypadki losowe. – Nie, żona nie chciała jechać, bo boi się latać samolotem. Nie było w ogóle takiego tematu – ucina Benedykt.

Jednak wyobraźnia podsuwa pytania: Czy obecność matki coś by zmieniła? Czy pomogłaby uniknąć tragedii?

Wylądowali w Ziemi Świętej. Dotarli do Nazaretu. Tam kolejny przypadek, kolejny trzepot skrzydeł trupiej ćmy, bez którego nie byłoby tragedii.

– Mieliśmy mieszkać w innym hotelu. Okazało się, że w tym, który pierwotnie nam zabukowano, brakuje miejsc. Nie mogliśmy się tam pomieścić, wynajęli pokoje ponad stan, to był dziki zachód, choć na Bliskim Wschodzie – wspomina pan Benedykt. Opiekunowie pielgrzymki z biura podróży w Niepokalanowie, które organizowało wyjazd, długo negocjowali, aż dopięli swego. – Przenieśli nas na peryferie Nazaretu, w miejsce, gdzie dopiero budowały się różnego rodzaju obiekty, choć trzeba przyznać, że był to dość luksusowy hotel – opowiada mężczyzna.

Czy można wyobrazić sobie większe szczęście podczas zagranicznego wyjazdu niż to, gdy w wyniku pomyłki organizatorów i rekompensaty za nią z trzygwiazdkowego hotelu trafia się pod dach takiego, który ma ich aż pięć? Golden Crown (dosł. Złota Korona) w Nazareth, bo o nim mowa, to hotel, który w przewodnikach nazywany jest „największym i najbardziej luksusowym” w okolicy. Jeśli chcielibyśmy go zarezerwować sami przez internet, ceny – w zależności od usługodawcy i wielkości pokoju – wahają się w granicach 900–1500 złotych za dobę.

„Hotel oferuje klimatyzowane pokoje urządzone w stylu typowym dla Bliskiego Wschodu (…). Codziennie rano serwowane jest obfite izraelskie śniadanie w formie bufetu, które obejmuje sałatki, ciasta, rozmaite izraelskie sery (…). Goście mogą bezpłatnie korzystać z wanny z hydromasażem, siłowni oraz saun (…). Stanowi on idealne miejsce dla osób odwiedzających Nazaret i święte miejsca”[32].

Nieopodal, w linii prostej to pewnie mniej niż trzy kilometry, znajduje się widoczna z okien hotelowych Góra Strącenia. To z niej według tradycji chrześcijańskiej mieszkańcy Nazaretu zamierzali strącić Jezusa, to w tej okolicy stanęła kaplica Trwogi, upamiętniająca miejsce, z którego Maria miała przyglądać się tym wydarzeniom.

„Porwali Go z miejsca, wyrzucili Go z miasta i wyprowadzili aż na stok góry, na której ich miasto było zbudowane, aby Go strącić. On jednak przeszedłszy pośród nich, oddalił się” – czytamy w Ewangelii św. Łukasza. Wreszcie to w tamtej okolicy, w jaskini Qafzeh, odkryto 14 szkieletów prehistorycznego homo sapiens.

Wracając zaś do hotelowego budynku: co ciekawe, zanim zagościł w nim blichtr i bogaci turyści z całego świata, służył on jako ośrodek internowania, w którym przetrzymywano nielegalnych imigrantów, głównie z Palestyny.

Minusy? No, może peryferyjne położenie, ale to przecież nie za nie przyznaje się gwiazdki. I rzeczywiście, jeśli spojrzy się na zdjęcia satelitarne Nazaretu i nałoży na nie punkty orientacyjne, widać, że hotel polskich pielgrzymów stanowił niejako jeden z punktów granicznych miejskiej, bardzo gęstej zabudowy. W jego okolicy znajdowały się tylko rozgrzebane place budowy, a dalej izraelskie lasy, tak różne od tych, do których przywykliśmy w naszym kraju: z karłowatymi drzewkami wyrastającymi z piaszczystej gleby, rozrzuconymi rzadko na zdającej się nie mieć końca przestrzeni, przywodzące na myśl bardziej sady jabłoniowe niż polskie knieje.

– Teraz myślę, że gdybyśmy byli w centrum miasta, to może nie… Ale to wszystko jest „gdyby”. Tak samo: „gdyby nie wyszła z hotelu”, „gdyby ktoś z nią został”… – Pan Benedykt pogrąża się we wspomnieniach.

Śmierć Darii się zbliża, zatacza coraz bliższe kręgi, ale w tej sztafecie przemijania musi najpierw ustąpić miejsca innej tragedii podczas tej pielgrzymki. Bo tragedie lubią chodzić parami, choć ta pierwsza nie odbiła się takim echem w rodzinnym kraju. Ba, można powiedzieć, że nie odbiła się żadnym echem, gdyby nie cierpienie rodziny jednego z pielgrzymów, który odszedł przed Darią.

– To był leśniczy z Katowic. Miał pewnie między 45 a 50 lat. Nie chciał czekać na windę w hotelu. Chwycił walizkę i zaczął się z nią wspinać po schodach, a dotrzeć miał na jedno z wyższych pięter. Udało mu się, zaciągnął te walizy, wszedł do pokoju i w krótkim czasie dostał zawału. Niestety zmarł. Był tam z żoną, a w Polsce zostały ich dzieci, nastolatki – opowiada pan Benedykt.

I rzeczywiście, oficjalne źródła potwierdzają: 51-letni leśnik z nadleśnictwa Turawa zmarł 17 kwietnia w hotelowej łazience podczas kąpieli, doznając rozległego zawału po wycieczce nad Morze Martwe.

Dzień przed jego śmiercią zaginęła Daria. Był czwartek, 16 kwietnia 2015 roku. Pielgrzymi szykowali się do kolejnej objazdowej wycieczki, kaliszanka jednak źle się poczuła i postanowiła odpuścić tę atrakcję.

– Przeziębiła się. Przyszła i powiedziała: „Tatuś, ja zostanę w hotelu, tu, w Nazarecie”. Poprosiłem ją, żeby nigdzie nie wychodziła. Odpowiedziała tylko: „Dobrze, tatuś” – wspomina początek najtragiczniejszego okresu w swoim życiu pan Benedykt.

Jego córka jednak wyszła. Media prześcigające się w mnożeniu sensacyjnych wątków w tej przecież samej w sobie tajemniczej i wzbudzającej emocje sprawie relacjonowały: a to, że poszła po owoce na pobliski targ; to znowu sugerowano, że być może umówiła się z kimś poprzez jedną z aplikacji randkowych. Na taki scenariusz miały wskazywać rzekomo porozrzucane po całym pokoju wilgotne ręczniki, jakby było to czymś niespotykanym i nietypowym dla takich miejsc jak hotele.

Faktem jest jednak, że Daria, opuszczając pokój, zostawiła w nim swój podstawowy telefon. Zabrała drugi, na który – znowu według mediów – miał wydzwaniać potem jej ojciec, bo miał to być numer zapasowy.

– Ja nic o tym drugim telefonie nie wiedziałem – przyznaje tata dziewczyny. – A dlaczego w ogóle wyszła? To zawsze trudne dla rodziców, ale ona popalała. Musiała wyjść z hotelu na chwilę, bo na jego terenie był zakaz palenia papierosów – rozprawia się z medialnymi doniesieniami.

Jedno z ostatnich ujęć żyjącej Darii uwiecznił wewnętrzny monitoring hotelu Golden Crown. Młoda kobieta w obcisłych spodniach i kurtce zmierza tyłem do kamery w stronę obrotowych drzwi wyjściowych. Mija kilka osób, prawdopodobnie innych hotelowych gości. Tyle. Tylko tyle uwieczniono na stop-klatce, którą izraelska policja udostępniła opinii publicznej. W zlewających się czernią pikselach fotografii nie widać, czy Daria miała na sobie chustę, czy była spokojna, czy się spieszyła. Na pewno nie miała ze sobą żadnego bagażu, żadnej torebki, a to dość istotne w kontekście późniejszych domniemywań policji, która lansowała tezę, że kobieta po prostu uciekła, bo chciała zostać w Izraelu.

Na ujawnionej stop-klatce nie widać jeszcze jednego.

– Biskup ją widział, gdy wychodziła. On wrócił wcześniej z wycieczki do hotelu i minęli się przy wejściu. Nawet zdążył ją jeszcze zapytać, jak się czuje, czy wydobrzała. Był ostatnią osobą, która widziała ją żywą – utrzymuje ojciec kobiety, a ta wersja pojawia się jeszcze w kilku innych źródłach.

Co ciekawe, zaprzeczał temu oficjalnie kapelan biskupa Janiaka.

– Chciałbym podkreślić, że nieprawdą są pojawiające się w mediach informacje, że ksiądz biskup był ostatnią osobą, która widziała żywą tę zamordowaną dziewczynę – mówił kilka dni po zdarzeniu ksiądz Marcin Papuziński w rozmowie z Wirtualną Polską[33].

Wszystko, co spotkało Darię po wyjściu z hotelu, znamy już wyłącznie z oficjalnych ustaleń śledztwa, które głównie opierały się na wyjaśnieniach jednej osoby. Mordercy.

– Słyszałem, że dorwał moją córeczkę 300 metrów od hotelu – mówi łamiącym się głosem pan Benedykt.

Jak to możliwe, że nikt nie widział napaści? Siedem lat temu najbliższa okolica hotelu Golden Crown to wspominane już lasy i rozkopane place budowy. Po wyjściu z budynku Daria ruszyła w stronę Mount Precipice, zwanej Górą Opadów.

Gdy przechodziła obok szkoły i kolejnych budów, zaczepił ją pracujący tam robotnik, 21-letni Kutaiba Atian. Próbował porozumieć się z Polką. Ona starała się dogadać na migi. Wtedy złapał ją za rękę i próbował pocałować. Daria starała się wyrywać mężczyźnie. Gdy udało jej się oswobodzić, zaczęła uciekać. Napastnik szybko ją jednak dogonił i przewrócił. Z zeznań wynika, że dusił ją chustką, którą miała zawiązaną na szyi.

Kutaiba Atian tłumaczył śledczym, że w Izraelu przebywał i pracował nielegalnie. Bał się, że przestraszona Polka zgłosi napaść na policję, a on i jego rodzina, która także przebywała w Izraelu nielegalnie, zostaną deportowani. Dlatego nie pozwolił jej uciec. Zwłoki Darii Palestyńczyk ukrył w pobliżu budowy, wśród drzew. Według ustaleń policji przykrył je leżącymi w pobliżu kamieniami.

– Dowody wskazują na to, że około godziny 17:00, kiedy kobieta minęła budynek szkoły w pobliżu jej hotelu i dotarła do ścieżki prowadzącej na plac budowy, zauważył ją Atian. Tam doszło do napaści – mówił na konferencji rzecznik policji Micky Rosenfeld.

Nieświadomy dramatu, jaki rozegrał się w pobliżu luksusowego hotelu, pan Benedykt wrócił do pokoju. Zajrzał do córki, ale jej nie było. Znalazł tylko kilka porozrzucanych rzeczy. Dzwonił do niej, ale bez skutku. Im dłużej czekał, tym bardziej się denerwował. Przecież źle się czuła. Obiecała, że nie będzie nigdzie wychodzić.

Powiadomił pan policję?

Gdy sprawa dotyczy dorosłej osoby, musi minąć trochę czasu, żeby policja się zainteresowała. W końcu przyjechali na miejsce około pierwszej czy drugiej w nocy i zaczęli mi tłumaczyć, że ona pewnie… chciała tam zostać, uciec od swojego poprzedniego życia i zostać w Izraelu. Ktoś nawet przekonywał, że było nagranie, jak córka wsiada do jakiegoś samochodu. Nigdy tego nie pokazali. Dla mnie to oczywiście bzdura. Potem była informacja, że niby ją namierzyli w Tel-Awiwie. Wówczas nawet nie orientowałem się, jak to daleko. Dziś wiem, że około 100 kilometrów.

Tam logował się jej telefon?

Tak przynajmniej tłumaczyli. Nie wiem, czy telefon się tam logował, czy nie. Faktem jest, że Darunię znaleźli później 300 metrów od hotelu.

Ciało było tak niedaleko, jednak poszukiwania zajęły aż trzy dni…

Tak, w niedzielę, trzy dni po zaginięciu Daruni, byliśmy na wycieczce przy Grobie Pańskim w Jerozolimie. Znajomi mnie namówili, żebym pojechał się pomodlić, zresztą poszukiwaniami zajmowała się już policja. Zwiedzaliśmy, byliśmy przy Ścianie Płaczu, to był ostatni dzwonek, dla grupy ostatni dzień pobytu. Nagle około 11:00 podjechał radiowóz. Zawieźli mnie do Nazaretu.

Czy powiedzieli, dlaczego pana zabierają?

Nie, ani słowa. Pojechał ze mną ksiądz i jeden z dyrektorów Lasów Państwowych. Na posterunku znowu zaczęły się przesłuchania. Raz, drugi… Nie wiem, po co to było tak przedłużane. W końcu po długim dniu, gdy się ściemniło, zabrali mnie z budynku i poprowadzili do furgonetki zaparkowanej na zewnątrz.

Z jakiego powodu?

Gdy wyszliśmy z budynku, stała tam już karetka. Podeszliśmy do niej, odsunięto drzwi… i tylko twarz była odkryta. Daria cała była w worku. Rozpoznałem ją. Widać było różne ślady, otarcia, bo on ją podobno kamieniami przykrył… Córka miała też znaki szczególne, na ręce tatuaż z sentencją „Przez ciernie do gwiazd”. To był jej znak rozpoznawczy, ale podczas okazania widziałem tylko twarz, niczego więcej mi nie pokazali. Tę sentencję umieściliśmy też później na jej grobie.

Co było dalej?

Nie puścili mnie do niej, nie pozwolili się przytulić, nie dali się pożegnać. Tak to przeżyłem, tak mnie trafiło, że musieli mnie zawieźć do szpitala.

Media pisały, że miał pan zawał…

Zasłabłem, ale to nie był zawał. Raczej stan przedzawałowy. Wylądowałem w szpitalu u bonifratrów. Tam byli Polacy, bracia, nie księża. Mogłem się z nimi troszeczkę porozumieć, porozmawiać, bo też dużo Rosjan pracowało w szpitalu. Wcześniej wszystkie przesłuchania, wszystkie informacje dostawałem przez tłumacza. W szpitalu spędziłem dobę, potem kilka dni mieszkałem u bonifratrów.

Dlaczego nie w hotelu?

Niedziela to był ostatni dzień pobytu. Cała grupa się spakowała i wróciła do Polski. Zostałem zupełnie sam. Biskup, dyrektorzy, leśnicy, wszyscy wyjechali. To było najbardziej przykre i najtrudniejsze dla mojej żony, że nikt ze mną nie został, nie pomógł. Dobrze chociaż, że ci bonifratrzy to byli Polacy.

Dostał pan pomoc dyplomatyczną?

Raz przyjechały panie z naszej ambasady. Pozabierały telefony Daruni. To właśnie wtedy okazało się, że córunia miała dwa aparaty. Wcześniej o tym nie wiedziałem. Wiadomo, dziewczyna młoda, a młodzi tak robią. Komórki zabrali i do dzisiaj ich nie zwrócili.

Co z innymi rzeczami osobistymi?

Izrael przysłał nam tylko jeden kolczyk. Ani jej rzeczy, ani ubrań, ani niczego innego nie odzyskaliśmy. Tylko ten jeden kolczyk przyszedł w liście. Od ambasady izraelskiej dostaliśmy też kondolencje, i tyle. Przy wyroku była też mowa o jakimś odszkodowaniu. Nawet numeru konta zażądali. Zastanawialiśmy się nad założeniem fundacji, ale nic nie dostaliśmy. My przy tym nigdy nie chodziliśmy, bo czy to cokolwiek zmieni, wróci mi córkę?

Z tego, co pan mówi, wynika, że zostaliście pozostawieni sami sobie, na dodatek o zabójstwie córki wiedzieliście mniej, niż podawały media.

Tak niestety było. Nikt nas o niczym nie informował. Na początku nawet pisałem do ambasady izraelskiej, ale nigdy żadnej odpowiedzi od nich nie dostałem. Do naszego ministra sprawiedliwości też pisma słałem. Również zero odpowiedzi. Nikt się nie odezwał.

Polska prokuratura prowadziła swoje postępowanie?

Nasza, kaliska. Chciałem zostać w Izraelu tak długo, żeby z Darunią wrócić do Polski. To znaczy z ciałem. Oczywiście okazało się, że nie da rady. Pewnie chodziło o koszty.

Kiedy ciało córki wróciło do domu?

Przywieźli ją dopiero 28 kwietnia, nad ranem. 12 dni od śmierci. W trumnie. Ta zewnętrzna była ze sklejki, a wewnętrzna miała być ocynkowana. Prokuratura w Polsce też chciała robić sekcję zwłok, ale powiedziałem: proszę, już nie. Przecież już miała robioną w Izraelu.

Podejrzewamy, że ze względów sanitarnych nie mogliście raz jeszcze, ten ostatni raz zobaczyć Darii?

Nie. Tak naprawdę to mogę powiedzieć, że w sumie to nie wiem, czy ją tu przysłali, czy nie. Choć oczywiście mocno wierzę, że tak. W Polsce trumna już nie była otwierana. Nie wolno. Potem tylko w taką białą trumnę, bardzo prostą ją włożyliśmy, żeby się do grobowca zmieściła. Choć przykro, bo wiadomo, że oni jej tam w nic nie ubrali, tak jak to jest przy normalnym pogrzebie. Zawinęli w worek i koniec. Ksiądz, który był na pogrzebie, podczas kazania przeczytał te wszystkie sentencje o Bogu i życiu, którymi Daria kierowała się, gdy żyła. Potem włożyłem tę karteczkę pod wieniec. Nie chcieliśmy, żeby na pogrzebie były robione zdjęcia, żeby były media. Nawet nie śledziłem potem tych prasówek, bo i po co. To tyle. Cała historia.

Większość z nas nie spodziewa się, że może zginąć, że może przytrafić się coś złego na pielgrzymce, wycieczce, wakacjach.

Oczywiście. Nikt o tym nie myśli. Pewnie część ludzi uważa, że my jakieś bajońskie sumy w ramach odszkodowania dostaliśmy. Nic z tych rzeczy. Nie ubezpieczyliśmy się dodatkowo. Czy ktoś myśli o ubezpieczeniu na życie, jadąc na pielgrzymkę?

Pogrzeb to nawias domykający życie Darii i jego koniec, jednak to nie koniec tej sprawy. W równoległej rzeczywistości przecież toczyły się jeszcze poszukiwania sprawcy tego bestialskiego czynu, a potem jego proces.

On, czyli Kutaiba Atian, być może nigdy nie trafiłby przed oblicze wymiaru sprawiedliwości, gdyby nie członkowie… jego własnej rodziny. Przynajmniej taka jest oficjalna wersja śledztwa. Dwudziestokilkuletni Palestyńczyk pracował wraz z ojcem i wujem na budowie, w której pobliżu zabił Darię. Wszyscy przebywali w Izraelu nielegalnie. Dwa dni po zabiciu Darii Kutaiba Atian wyznał ojcu, że w okolicy budowy widział zwłoki. Następnego ranka ojciec i wujek odnaleźli ciało Darii. Po rozmowie z Atianem zdecydowali, że natychmiast muszą wyjechać z Nazaretu. Tego samego dnia uciekli do Jerycha na terenie Autonomii Palestyńskiej w obawie przed policją. Dręczony wyrzutami sumienia wujek 21-latka skontaktował się z policją w Nazarecie i poinformował funkcjonariuszy, gdzie znajdą ciało młodej kobiety.

Miesiąc po zabójstwie Darii trzej mężczyźni zostali aresztowani w swoim domu. Wszyscy trafili do policyjnego aresztu. Ojciec i wujek Kutaiby Atiana zostali wypuszczeni na wolność, kiedy młody Palestyńczyk ze szczegółami opisał, jak zaatakował i zabił Darię. Wcześniej funkcjonariusze podstawili mu do celi policjanta udającego aresztanta. Jemu także 21-latek miał wyznać, że zamordował kobietę. Dopiero tuż przed procesem jego obrońca oświadczył, że Atian jest niewinny. Miał złożyć fałszywe zeznania, ponieważ usłyszał zapewnienie, że jeśli przyzna się do zbrodni, jego krewni zostaną zwolnieni z aresztu.

Sheila Inbar, prokuratorka Okręgu Północnego Nazaretu, odrzuciła te zarzuty. Podkreśliła, że zatrzymani dobrowolnie współpracowali z policją. Prokuratura przedstawiła Kutaibie Atianowi zarzuty zabójstwa, usiłowania napaści seksualnej, utrudniania pracy wymiarowi sprawiedliwości i nielegalnego pobytu w Izraelu. Ostatecznym dowodem, przesądzającym o winie 21-latka, były ślady jego DNA odkryte na ubraniu Polki. W trakcie procesu mężczyzna odwołał swoje zeznania, tłumacząc, że zostały na nim wymuszone.

Po trwającym nieco ponad dwa lata procesie sąd nie miał wątpliwości. Oskarżonego Palestyńczyka uznał za winnego zabójstwa Polki i skazał go na karę dożywotniego więzienia oraz konieczność zapłaty rodzinie ofiary 250 tysięcy szekli odszkodowania (obecnie to równowartość około 340 tysięcy złotych).

Niektóre media w Polsce, informując o zamordowaniu Darii, wspominały też o gwałcie lub w zawoalowany sposób dawały do zrozumienia, że mogło do niego dojść. Tego typu informacji trudno dopatrzyć się w oficjalnych przekazach. Nic na ten temat nie wie też ojciec dziewczyny.

– Pani prokurator osobiście powiedziała mi, że Darunia nie była zgwałcona, tylko uduszona – przekonuje pan Benedykt.

Skąd więc wziął się ten wątek, jeśli przez chwilę zapomnimy o tym, że są media, które nie tylko szukają szokujących informacji, ale i czasem same je kreują? Prawdopodobnie wszystko bierze się z niedokładnego tłumaczenia izraelskich mediów, które napaść Palestyńczyka określały mianem „sexual assault” („napaść na tle seksualnym”). Tu jednak z dużą dozą pewności można stwierdzić, że odnosiło się to do próby pocałowania Darii przez mężczyznę podczas napadu.

– 23 czy 27 sekund? Tak czy tak, to jest wieczność. Co wtedy moje dziecko myślało? – pyta z załzawionymi oczami ojciec dziewczyny.

Niestety ma rację. Gwałtowne uduszenie, które według fachowej literatury oznacza „uniemożliwienie wymiany gazowej, to jest przenikania tlenu do krwi”, to nie jest śmierć szybka. Wstrzymanie dopływu utlenionej krwi do mózgu najpierw prowadzi do utraty świadomości, potem do nieodwracalnych zmian w korze mózgu, a dopiero następnie do śmierci.

Udusić człowieka można na różne sposoby. Tam, gdzie śmierć jest skutkiem ucisku na szyję, mówi się o „zagardleniu”. To z kolei w kryminalistyce i medycynie sądowej dzieli się na powieszenie, zadławienie i wreszcie zadzierzgnięcie. W przypadku Darii mamy do czynienia właśnie z tym ostatnim, gdzie morderca wykorzystał ucisk pętli stworzonej z chusty ofiary. Przy zadzierzgnięciu krew nie może odpłynąć z głowy, a równocześnie dopływa do niej tętnicami. Zbiera się powyżej pętli podnosząc ciśnienie w głowie, co często skutkuje wybroczynami w oczach oraz krwotokami z nosa. Podczas sekcji zwłok, oprócz wewnętrznych wylewów i wybroczyn, często stwierdza się także ostre rozdęcie płuc.

W przeciwieństwie do powieszenia osoba duszona nie traci niemal natychmiastowo przytomności. Powód? Siła ludzkiej ręki w większości przypadków jest jednak mniejsza niż ta, której podlega opadające swobodnie ciało wisielca. Przyjmuje się, że pierwsze 60–90 sekund to okres duszności, najpierw wdechowej, a następnie wydechowej, między 90. a 120. sekundą duszenia dochodzi do utraty przytomności. Pojawiają się wtedy drgawki toniczno-klonalne – następujące po sobie okresy napięcia mięśniowego i jego odpuszczania. Na tym etapie duszona osoba może mimowolnie wydalić kał i mocz.

Następnie wyróżnia się trwający kolejne 60–120 sekund „okres porażenia”, gdy ustają już ruchy oddechowe, ale przyspiesza akcja serca. Wszystko przez porażenie nerwu błędnego, który odpowiada za komunikację impulsów nerwowych z ludzkimi narządami. Ostatnia faza umierania przez uduszenie to okres oddechów końcowych. To kolejne 60–240 sekund z bardzo krótkimi, przerywanymi wydechami. Akcja serca uduszonej osoby może utrzymywać się jeszcze nawet do 20 minut.

Śmierć Darii w nieco ponad 20 sekund w obliczu tej fachowej wiedzy o uduszeniach jawi się więc jako próba uspokojenia rodziny i zapewnienia, że bliski nadmiernie nie cierpiał.

Czytaliśmy w mediach, że dostaliście ponad 100 stron uzasadnienia tego wyroku.

Nie, to bzdura. Nic nie dostaliśmy. Kilka kartek, żadnych znaczących informacji tam nie ma.

Minęło siedem lat, od kiedy straciliście córkę…

Tak, już troszeczkę lat minęło, siedem, nawet siedem i pół. Teraz już patrzę na to trochę inaczej, choć moja żona nadal bardzo to przeżywa. Ma już swoje lata, ale pracuje dalej, bo chce być między ludźmi. To pomaga, gdyby nie to, to kto wie… Mamy na szczęście drugą córkę, wnuczki, mimo że były problemy z zajściem w ciążę.

Kobiety inaczej podchodzą do takiej straty?

Tak, zgadza się. Tym bardziej że w żony rodzinie tych tragedii trochę było, między innymi bratanek zginął pod pociągiem, kuzyn na motocyklu… Przychodzi wtedy człowiekowi do głowy, że co to nad człowiekiem wisi, jakieś fatum?

Hiobowa historia. Jak wpłynęła na waszą wiarę?

Żona krzyczała, że straciła wiarę. A przecież jest bardzo blisko Boga, bo jest katechetką. Ja jestem prezesem Bractwa Świętego Józefa przy sanktuarium. Moje dziewczyny też chodziły do kościoła. Zresztą Daria, gdy miała problem, to też szła do Józefa i mówiła: „Święty Józefie, wspomóż mnie…”. Mamy też znajomych księży, wspierali nas, często przyjeżdżali. Chodziliśmy też do jezuitów. Religia i wiara zawsze bardzo mocno były obecne w naszym życiu.

Mówi pan, że żonę dotknął kryzys wiary. A pana?

Mnie nie. Ja mimo wszystko wybaczyłem mordercy, a żona nie. Stwierdziłem, że bardzo wielu ludzi doświadcza różnych tragedii, codziennie jest ich mnóstwo, proszę zobaczyć na przykład, jak te małe, bezbronne dzieci chorują na raka… Na tę sytuację patrzę też tak, że jednak prawie 23 lata Darunia z nami była, tego nam nikt nie odbierze. A były przecież problemy, mogło jej nie być, bo żona miała w ciąży świnkę, były nawet obawy i podpowiedzi, że może tę ciążę trzeba usunąć. Nie zgodziliśmy się na to.

Mówił pan o wybaczeniu. Czy sprawca próbował się z wami kontaktować?

Nie, ani on, ani nikt z jego rodziny. Kiedyś tylko dostałem informację, że chciał, żebyśmy byli na procesie, w Izraelu. Nie wiem, co za tym stało.

W Polsce sprawcy często piszą listy do rodziny, prosząc o przebaczenie. Inna sprawa, czy robią to z potrzeby serca, ze skruchy czy jednak z wyrachowania, licząc na łagodniejszy wymiar kary.

Nie. Po tylu latach to ja nawet nie wiem, czy on dalej jest w więzieniu. Ale jest zero kontaktu, my nic nie wiemy. Nie wiem, czy jeśli odsiaduje ten wyrok, to w Izraelu czy w Palestynie. Nie ma żadnej osoby kontaktowej, żadnych informacji.

Wspominał pan, że po Darii oddali wam jedynie kolczyk…

Mamy go cały czas. Jest na kominku. Żona go tam zawiesiła. To, co zostało po niej w domu, mamy i trzymamy przy sobie.

„Rzekł Pan szatanowi: Zwróciłeś uwagę na sługę mego, Hioba? Bo nie ma na całej ziemi drugiego, kto by był tak prawy, sprawiedliwy, bogobojny i unikający zła jak on. Jeszcze trwa w swej prawości, choć mnie nakłoniłeś do zrujnowania go, na próżno”.

31 D. Flis, Śmiesznie łagodne „decyzje” Watykanu: biskupi Głódź i Janiak ukarani za tuszowanie pedofilii, OkoPress, 29.03.2021, https://oko.press/watykan-skazal-biskupow-glodzia-i-janiaka-za-tuszowanie-pedofilii (dostęp: 15.03.2023).

32 Por. strona internetowa Golden Crown Hotel na portalu Booking.com. https://www.booking.com/hotel/il/golden-crown-nazareth.pl.html (dostęp: 15.03.2023).

33 Z. Kubiak, 23-letnia Polka z Kalisza zamordowana w Izraelu. Kapelan biskupa dementuje doniesienia mediów, Wirtualna Polska, 21.04.2015, https://wiadomosci.wp.pl/23-letnia-polka-z-kalisza-zamordowana-w-izraelu-kapelan-biskupa-dementuje-doniesienia-mediow-6027702144189569a (dostęp: 15.03.2023).

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

DALI JEJ TYLKO 30 MINUT

Torba. Średniej wielkości. Zwyczajna. Taka, jaką zabiera się w kilkudniową podróż. W środku kilka sztuk odzieży, bielizna, ręcznik, trochę kosmetyków. Tyle zostało po Kazimierze Zarembie. Rodzinie bagaż oddał organista. Ksiądz nie chciał z nimi zamienić słowa, choć to on namówił ich babcię, ukochaną Dziudzię, na pielgrzymkę do Wilna. Gdy podczas niej zaginęła, pielgrzymi z Polski czekali na panią Kazimierę… 30 minut. Potem wrócili do zwiedzania, bo nie chcieli stracić atrakcji, za które zapłacili.

Kazimiera Zaremba przyszła na parking, gdzie miał czekać autokar, pół godziny po ich odjeździe. Łapała za klamki stojących wokół samochodów. Wiele godzin błąkała się zziębnięta po ulicach Wilna. W końcu zniknęła. Nie ma jej już 10 lat. Do Polski wróciła tylko torba.

– Pielgrzymi pojechali się modlić, a nie chcieli czekać na starszą panią, która się zgubiła bez telefonu w obcym kraju. Policja nie dopatrzyła się w tym niczego złego, bo to ksiądz organizował wyjazd. Prokuratura stwierdziła, że trzeba było jechać z babcią, toby nie zaginęła. A ona przecież jest dorosłą osobą i sama o sobie decyduje. Mieliśmy jej zabronić? – pyta Zbigniew Mizera, wnuk Kazimiery Zaremby.

Mężczyzna cały czas wierzy, że jego ukochana Dziudzia żyje. Może straciła pamięć, ktoś ją przygarnął i zaopiekował się nią? Może jest w ośrodku dla seniorów z demencją? Ale żyje. Pewnie żyje, bo przecież nie znaleźli żadnego ciała, którego DNA pasowałoby do babci. Zbigniew Mizera od ponad 10 lat szuka jakichkolwiek informacji o tym, co spotkało jego krewną. Cały czas udostępnia w mediach społecznościowych informacje na jej temat, rysopis, zdjęcia. Przy okazji urodzin na Facebooku prosi o wpłaty na konto Fundacji Itaka, która poszukuje osób zaginionych. I nie traci nadziei.

Kazimiera jest bardzo wierząca. Nie opuszcza mszy świętych. Chodzi na spotkania kółka różańcowego Rycerstwo Niepokalanej w parafii Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła i św. Barbary w Bełchatowie. W czasie procesji idzie w poczcie sztandarowym. To właśnie na spotkaniu kółka różańcowego pojawia się pomysł, by jechać do Wilna. Wierni chcą się pomodlić w kaplicy Matki Boskiej Ostrobramskiej i pokłonić przed znajdującym się tam, uznawanym za cudowny, obrazem Matki Boskiej. Katolicy wierzą, że był on świadkiem wielu cudów. Jak choćby wtedy, gdy tuż po wybudowaniu kaplicy ocalał z pożaru, który zniszczył wszystko wokół.

Kazimierę do wyjazdu namawia ksiądz Piotr K., opiekun kółka różańcowego. Duchowny jest po czterdziestce, Kazimiera ma 79 lat, ale dobrze im się rozmawia. Spotykają się kilka razy w tygodniu. Najczęściej u niej w domu. Rodzina pamięta, że przed wyjazdem ksiądz przychodzi codziennie. Ona piecze mu smakołyki i traktuje jak syna. On może rozmawiać z nią godzinami. Córki i wnuki przekonują Kazimierę, by została w domu. Do Wilna prawie 600 kilometrów drogi, a w autokarze nie jest zbyt wygodnie. Poza tym 79 lat to już zaawansowany wiek, a wyprawa do innego kraju, nawet sąsiedniego, jak Litwa, może być wyczerpująca.

– Babcia początkowo nie chciała jechać, ale ksiądz ją namówił. Potem już nie chciała słyszeć, że zostanie w domu. Mówiła, że będzie z księdzem Piotrem i koleżankami z kółka. Wcześniej odwiedziła Licheń i inne miejsca ważne dla osób wierzących. Ale tylko w Polsce – mówi wnuk Kazimiery.

Emerytka zamiast rodziny słucha księdza i wpłaca 600 złotych na pielgrzymkę do Wilna. 29 września 2012 roku Zbigniew Mizera o piątej rano odwozi babcię na parking przed parafią. Podaje jej czarną torbę. Do autokaru wraz z panią Kazimierą wsiada jeszcze 54 pielgrzymów.

Po przejechaniu 420 kilometrów zatrzymują się na noc w Augustowie. Znajoma Kazimiery, która śpi z nią w pokoju, w czasie składania wyjaśnień na policji przyznaje, że emerytka trochę dziwnie się zachowuje. Chodzi w nocy po pokoju. Chce wracać do domu. Źle się czuje.

– To starsza kobieta. Mogli zadzwonić do nas, to szybko byśmy ją zabrali do domu. Ale nikt nic nie zrobił. Wstali rano i pojechali zwiedzać – mówi Zbigniew Mizera.

Kazimiera od dawna ma problemy z nadciśnieniem i przyjmuje leki. W sobotę po trzech godzinach w autokarze, głównie spędzonych na modlitwie i śpiewach, pielgrzymka dociera do Trok. To oddalone o niespełna 30 kilometrów od Wilna miasto, w którym zwiedza się odrestaurowany współcześnie gotycki zamek z XIV wieku. Tu do grupy pielgrzymów z Bełchatowa dołącza lokalna przewodniczka. W czasie zwiedzania zamku kobieta zwraca uwagę na Kazimierę, która kilka razy odłączała się od grupy, gubiła i myliła sale.

Z zamku pielgrzymi udali się na posiłek. Przewodniczka zabrała ich do pobliskiej kawiarni na kibiny. To tradycyjne litewskie pieczone pierogi z ciasta drożdżowego, z farszem z baraniny lub w tańszej wersji – z wieprzowiną. Są sporo większe niż polskie. Mogą mieć nawet 15 centymetrów długości.

Posileni pielgrzymi wsiadają do autokaru i ruszają do Wilna. Czeka na nich najważniejszy cel podróży. Msza w kaplicy Matki Boskiej Ostrobramskiej. Nabożeństwo współcelebruje ksiądz Piotr K. Po mszy wszyscy mają się spotkać przed kaplicą. Nikt nie liczy uczestników pielgrzymki, grupa rusza w kierunku cerkwi św. Ducha. Gdy zatrzymują się przy Bramie Bazyliańskiej, w pobliżu cerkwi, ktoś pyta, gdzie jest pani Kazimiera. Kolejni uczestnicy wycieczki przyznają, że od pewnego czasu jej nie widzieli. Ktoś inny wspomina, że chyba wyszła z mszy, żeby kupić znaczki na pocztówki.

Ksiądz Piotr K. próbuje się dodzwonić do Kazimiery, ale ta nie odbiera. Przy drugiej próbie słyszy głos w słuchawce, ale nie jest pewny, czy to emerytka. Okazuje się, że Kazimiera zostawiła swój telefon komórkowy w domu. Odbiera jej córka Krystyna, która przypadkiem usłyszała dzwonek telefonu.

– Dziudzia zaginęła – słyszy w słuchawce głos księdza.

Zdenerwowana mówi, żeby jej szukali. Duchowny się rozłącza.

Przewodniczka prosi, by pielgrzymi podzielili się na grupy i szukali Kazimiery w rejonie wileńskiej starówki. Dzwoni też na policję i zgłasza zaginięcie. Znajomym przewodnikom przekazuje informację o wyglądzie starszej kobiety. Może ktoś ją zauważy, rozpozna. Trwa to może 30 minut. Grupa coraz bardziej się niecierpliwi i chce dalej zwiedzać. Wspólnie z księdzem Piotrem decydują, że ruszają. Policja wie o sprawie, więc oni już nie muszą czekać. Zostawiają 79-letnią Kazimierę samą, w obcym mieście, bez telefonu komórkowego i bagażu. Emerytka ma ze sobą tylko torebkę.

Córka Kazimiery próbuje się dodzwonić do księdza, ale ten nie odbiera. W końcu znajduje numer do koleżanki mamy, która też jest na pielgrzymce. Dzwoni do niej i słyszy, że Kazimiera zaginęła, nikt nie wie, gdzie jest, a reszta grupy dalej zwiedza Wilno. Kolejne godziny nie przynoszą żadnych nowych informacji. Wiadomo tylko, że przewodniczka wycieczki zgłosiła zaginięcie na policję w Wilnie. Bliscy próbują się dodzwonić do księdza Piotra do północy. Gdy w końcu odbiera, mówi tylko, że Dziudzi wciąż nie odnaleziono.

Po całym dniu pielgrzymi z Polski wracają do hotelu. Przewodniczka, która jako jedyna interesuje się losem Kazimiery, kilkakrotnie dzwoni do lokalnych policjantów z pytaniem, czy są nowe informacje w sprawie zaginionej kobiety. Proponuje też pielgrzymom i księdzu, by mimo wieczornej pory pojechali na stare miasto i poszukali pani Kazimiery. Nie ma jednak chętnych. Nawet ksiądz Piotr, który przyjaźni się z emerytką, nie widzi potrzeby, by szukać jej na własną rękę, skoro o sprawie wie policja.

Przewodniczka grupy polskich pielgrzymów złożyła bardzo dokładne wyjaśnienia w rozmowie z litewskimi policjantami. Z jej słów wynika, że nikt z pielgrzymów, nawet zaprzyjaźniony z Kazimierą ksiądz, nie był zainteresowany jej odszukaniem ani ustaleniami policji. Jak wynika z informacji funkcjonariuszy, dopiero w niedzielę po południu, tuż przed wyjazdem do Polski, przewodniczce udaje się nakłonić księdza Piotra, by pojechał z nią na komisariat. Składają pisemne zawiadomienie o zaginięciu Kazimiery Zaremby. A właściwie składa je przewodniczka. Na dokumencie widnieje tylko jej podpis. Nie ma śladu po obecności księdza Piotra, który przybył do Wilna z pielgrzymami.

Rodzina emerytki dopytuje go, czy zawiadomił o sprawie ambasadę. Duchowny odpowiada, że w niedzielę nie można tam zadzwonić, bo nikt nie pracuje. To nieprawda. Telefon alarmowy jest czynny 24 godziny na dobę, siedem dni w tygodniu. A jako że nikt z organizatorów wycieczki tego nie zrobił, rodzina sama zawiadamia polską ambasadę w stolicy Litwy. W nocy z niedzieli na poniedziałek pielgrzymi jadą do Bełchatowa. Miejsce Kazimiery jest puste. Wraca tylko jej torba podróżna.

Zdesperowany wnuk wysyła do mediów apel: „Proszę o pomoc w poszukiwaniach zaginionej 79-letniej kobiety Kazimiery Zaremby z Bełchatowa. Kobieta udała się z pielgrzymką do Wilna. (…) 29.09.2012 o godz. 14 pielgrzymi zorientowali się, że nie ma wśród nich Kazimiery. W dniu 30.09.2012 pielgrzymka wróciła do Bełchatowa bez zaginionej. Nadmieniam, iż ta starsza Pani była bardzo blisko z księdzem z tej parafii Piotrem K. Uważała tego człowieka za własnego syna. Czy zdrowe jest spoufalanie się księży z własnymi wiernymi, życie Kazimiery w ostatnim czasie kręciło się wokół kościoła i Piotrusia. Zaufała temu człowiekowi. Rodzina zabroniła jej wyjazdu do Wilna, ale ona słuchać nie chciała, bo wiedziała, że jedzie z księdzem Piotrem. Teraz rodzina przeżywa koszmar. Starsza pani sama w obcym kraju… Przyjaciel rodziny – ksiądz umywa ręce. Mówi, że był tylko opiekunem duchownym i nic w tej sprawie zrobić nie może, że to nie on odpowiada za zaginięcie Kazimiery. Gdzie odpowiedzialność i uczucia ludzkie? (…) Do dziś nikt z organizatorów nie skontaktował się z rodziną. Nie wiemy nawet, kto był organizatorem tej wycieczki. Pytaliśmy kilkakrotnie księdza Piotra, ale nie potrafił odpowiedzieć”.

Od wnuka dowiadujemy się, że gdy sprawa robi się głośna w mediach, do bliskich emerytki zgłasza się najbardziej znany w Polsce „detektyw”. Składa ofertę: 20 tysięcy złotych na rozpoczęcie poszukiwań i pokrycie ich kosztów na terenie Litwy, a na koniec 40 tysięcy złotych bez względu na to, czy uda się odnaleźć Kazimierę, czy nie. Rodziny nie stać na tak duży wydatek, dlatego szuka kobiety na własną rękę, jadąc jej śladami na Litwę.

Litewscy policjanci pokazują bliskim Kazimiery zabezpieczony monitoring. Na ekranie widać starszą kobietę.

– To Kazimiera! – rozpoznaje wnuk.

Nagranie numer jeden.

Nieco pochylona Kazimiera w płaszczu idzie przez parking wzdłuż samochodów osobowych. Zaledwie pół godziny temu odjechali stąd pielgrzymi z Polski. Kobieta łapie za klamki kolejnych pojazdów. Wszystkie zamknięte.

Nagranie numer dwa.

Trzecia nad ranem. Dzielnica Bołtupie. Stacja benzynowa oddalona od parkingu o ponad sześć kilometrów. Kazimiera w płaszczu i z torebką w ręku wchodzi do sklepiku. Pyta sprzedawcę, czy jest rumianek. Narzeka na ból. Słyszy, że takie rzeczy są dostępne w aptece. Emerytka wychodzi.

Nagranie numer trzy.

Godzina dziewiąta rano. Ta sama okolica, ale po drugiej stronie ulicy. Kazimiera idzie między blokami. Nie ma płaszcza ani torebki. Jest w żakiecie i dłuższej spódnicy. Próbuje otworzyć drzwi w zaparkowanych samochodach. Bez skutku.

Jak ustala później policja na podstawie wyjaśnień dozorcy bloku, Kazimiera prawdopodobnie skarżyła się, że jej zimno, ale on nie rozumiał po polsku. W końcu emerytka znika z obszaru, jaki rejestruje osiedlowa kamera. Nikt jej więcej nie widział.

Kilka dni po zaginięciu litewska policja publikuje informacje o poszukiwaniach Kazimiery Zaremby. Zgłaszają się mieszkańcy osiedla Bołtupie. Widzieli podobną kobietę w tym rejonie. Nikt z nią jednak nie rozmawiał. Nie wiadomo, dokąd się udała. Policja idzie śladem Kazimiery. Pyta mieszkańców. Sprzedawców. Sprawdzane są szpitale. Pomagają lokalni harcerze.

Rodzina Kazimiery o zaginięciu kobiety informuje policję w Bełchatowie, kurię i prokuraturę. Proszą o ustalenie, kto był organizatorem wycieczki i kto odpowiada za pozostawienie kobiety samej w Wilnie.

– Diecezja odcięła się od wyjazdu i odesłała nas do parafii, która odpowiada za pielgrzymki. Policja i prokuratura też nic nie ustaliły. Ani kto to organizował, ani kto zawinił. Po miesiącu dostaliśmy informację, że umarzają sprawę, bo nie było żadnego przestępstwa – mówi Zbigniew Mizera.

Ksiądz wikary Piotr K. po zaginięciu Kazimiery został przeniesiony. Obecnie jest proboszczem w jednej z wiejskich parafii w archidiecezji łódzkiej.

Po pięciu latach litewska policja zamknęła sprawę zaginięcia Kazimiery Zaremby. Służby mają jednak w bazie DNA polskiej emerytki i porównują je z próbkami od wszystkich odnalezionych osób martwych, których nie udaje się zidentyfikować. Litewskie przepisy gwarantują, że policja będzie wykonywała takie badania przez 75 lat od zaginięcia Polki.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

HILFE, HILFE!

Monika rozmawia z Marcinem przez telefon. Nagle w tle słychać krzyki po niemiecku: „Hilfe, hilfe!”. Ona nie zna niemieckiego, ale on wie, co to znaczy.

– Coś się dzieje z dziećmi w wodzie, muszę się rozłączyć – mówi szybko Marcin.

Naciska czerwoną słuchawkę. Później Monika próbuje się do niego dodzwonić, ale telefon jest wyłączony. Dopiero po trzech godzinach na jej telefonie wyświetla się połączenie przychodzące z Holandii. Nie zna tego numeru.

Marcin Kolczyński ma 37 lat. Nigdy nie bierze urlopu. To znaczy bierze, ale zamiast wyjechać na wakacje, jeździ do Niemiec, by w czasie wolnym dorobić do niskiej pensji. Ma na utrzymaniu rodzinę. W domu czekają żona i troje dzieci. 2-letni Mateusz, 10-letnia Kamila i 12-letnia Martyna. Ale nie w swoim domu. Mieszkają u matki Moniki. Budynek jest spory, wymaga ciągłych remontów. Kolczyńskim trudno go utrzymać. Tuż przed wakacjami 2020 roku Marcin liczy, ile udało mu się uzbierać wolnego. 25 dni. Pracuje w kopalni węgla brunatnego przez okrągły rok. Wolne ma tylko weekendy i święta. Ani jednego dnia odpoczynku więcej.

Do pracy dojeżdża 80 kilometrów. Wcześniej pracował w innym oddziale, oddalonym tylko o 15, ale później przenieśli go na odkrywkę Drzewce. To oddział Kopalni Węgla Brunatnego „Konin”, który działa od 2005 roku. Ostatnią tonę surowca koparka wydobyła o godzinie 20:30, 8 sierpnia 2022 roku, po czym odkrywkę zamknięto. Ale to było dwa lata po tym, jak Marcin wyjechał do Holandii.

Kolczyński pracuje na taśmociągu, po którym z prędkością ponad 20 km/h pędzą brązowe bryły węgla. Może on mieć od kilku do kilkudziesięciu kilometrów długości. Na początku taśmy stoi koparka, która ładuje węgiel, a na końcu zwałowarka, która usypuje hałdy węgla. System jest monitorowany komputerowo. Marcin kontroluje, czy praca na taśmie przebiega bez problemów.

– Szef w kopalni nie mógł się go nachwalić. Mówił, że nigdy nie miał takiego pracownika. Jak się w pracy komuś coś złego przytrafiło, to od razu leciał z pomocą – mówi Monika Kolczyńska.

Gdy przyszły wakacje, wziął od razu cały urlop w kopalni i postanowił wyjechać na pięć tygodni, żeby dorobić.

– Żebyśmy nie musieli się martwić o pieniądze na życie. Zawsze ciężko pracował. Każdy go w pracy chwalił, bo robił więcej, niż trzeba – dodaje żona Marcina.

Zamiast jak zawsze do zachodnich sąsiadów tym razem Marcin decyduje się wyjechać do Holandii. Znajduje ofertę z rodzinnej firmy Th.G.W. van Haaster w Callantsoog na północy kraju, zajmującej się hodowlą kwiatów. Hiacynty, narcyzy, amarylisy, dalie, żonkile i oczywiście te, z których słynie Holandia – tulipany. Tych ostatnich ponad 100 odmian. Może tam zarobić nawet osiem tysięcy złotych za miesiąc pracy. Obowiązki: pielęgnacja sadzonek, pielenie, zbiór kwiatów, sortowanie, pakowanie i przygotowywanie do wysyłki. Ciężka, fizyczna praca sześć dni w tygodniu. Wolne tylko niedziele.

Firma Th.G.W. van Haaster swoją historią sięga 1910 roku, kiedy właściciele na kawałku ziemi przekształconym z sadu i lasu zaczęli uprawiać hiacynty. Obecna siedziba spółki została wybudowana w 1997 roku, a plantacja zajmuje ponad sześć tysięcy metrów kwadratowych.

Marcin pracuje z innymi Polakami, którzy są tu o wiele dłużej i znają się już trochę.

– Jego szefowa nie mogła się go nachwalić. W soboty pracowali do 13:00–14:00, potem mieli wolne. A on zostawał i dopytywał, czy na pewno nie trzeba jeszcze w czymś pomóc. Nie znał języka, więc prosił kolegę, by tłumaczył. Wszyscy go znali z tego, że jest bardzo robotny – opowiada Monika.

Plantacja kwiatów znajduje się niespełna pięć kilometrów od plaży Morza Północnego. Marcin jeździ tam wypocząć w wolne dni. Lato jest bardzo ciepłe. W niedzielę, 2 sierpnia, jest upalnie. Na plaży dużo ludzi. Odpoczywają tu mieszkający w pobliżu Holendrzy, ale co rusz słychać też inne języki. Na plażę przyjeżdżają nie tylko pracownicy sezonowi, ale także wielu turystów.

Callantsoog to wieś, która ma nieco ponad dwa tysiące mieszkańców. Na początku XX wieku zaczęła się rozwijać jako kurort, z roku na rok coraz chętniej odwiedzany przez turystów. Na popularnych serwisach pośredniczących w wynajmie mieszkań i domów można tu zarezerwować noclegi. Wybór jest bardzo duży. Za jedną noc w małym domku trzeba zapłacić 300–600 złotych w sezonie jesienno-zimowym, wiosną i latem jest dwa, trzy razy drożej. Wioska szczyci się najstarszą w Holandii plażą dla naturystów, na której można się opalać bez ubrań od 1973 roku.

Jest chwila po 13:00. Marcin Kolczyński siedzi na szerokiej i piaszczystej plaży Drooghe Weert. Za plecami ma wysoką wydmę, która oddziela morze od kurortu. Obserwuje tych, którzy nie muszą dodatkowo pracować w czasie urlopu i mogą sobie pozwolić na wypoczynek. Widzi plażujących Holendrów, jest też sporo odpoczywających tu na urlopie Niemców.

Mijają właśnie cztery tygodnie, odkąd wyjechał z domu i zaczął pracę w Holandii. Dzwonią do siebie, ale i tak bardzo tęskni za żoną i dziećmi. Sięga po telefon i wybiera numer Moniki. Gdy żona słyszy, że jest na plaży, znów go prosi, by nie wchodził do zimnej wody. Upomina go o to niemal przy każdej rozmowie, odkąd wyjechał nad holenderskie morze.

– On się panicznie bał głębokiej wody. Ale wiadomo, jak jest gorąco, to wchodził się ochłodzić, pomoczyć, wypocząć – mówi żona Marcina.

W czasie rozmowy słyszy, że jakaś kobieta na plaży krzyczy po niemiecku. Pyta Marcina, co się dzieje. On odpowiada, żeby chwilę poczekała. W tle cały czas słychać „Hilfe, hilfe!”.

– Coś się dzieje z dziećmi w wodzie, muszę się rozłączyć – mówi szybko do Moniki.

Telefon milknie. Gdy dłuższy czas Marcin nie dzwoni, Monika wybiera jego numer. Komórka jest jednak wyłączona. Cały czas wraca do niej jedna myśl: „On nie umie pływać”.

Poznali się na klatce schodowej bloku w Koninie. Monika mieszkała wtedy u ciotki. Uczyła się tam i pracowała. Gdy wracała do domu po pracy, zawołała ją koleżanka z tego samego bloku. Przedstawiła jej Marcina, który wcześniej kilka razy widział dziewczynę i bardzo chciał ją poznać.

– Nie zwracałam na niego uwagi, bo w ogóle nie interesowałam się chłopakami. Ale tego dnia coś poczułam na tej klatce. To było 14 lutego, w walentynki. Zapoznaliśmy się i tak już zostało. Gdy wyjeżdżał do Holandii, byliśmy 15 lat po ślubie. – Monika uśmiecha się do wspomnień.

Marcin z zawodu jest lakiernikiem i mechanikiem. Uwielbia lakierować samochody. To ich łączy. Po pracy Marcina w kopalni i w weekendy, gdy dzieci biegają po ogródku, razem nakładają nowy kolor na kolejne auta. To następny sposób, by dorzucić trochę grosza do rodzinnego budżetu. Dzieci rosną, wydatki są coraz większe.

Gdy Marcin rozmawia z żoną przez telefon, jego uwagę zwraca kobieta, która biega przy brzegu i po niemiecku wzywa pomocy. Polak zna ten język. Nauczył się, gdy wyjeżdżał do pracy. Widzi w wodzie trzy tonące dziewczynki. Nikt im nie pomaga. Kolczyński szybko kończy rozmowę z Moniką i biegiem rusza do wody. Sam wyciąga z wody najpierw pierwsze dziecko, potem drugie. Gdy udaje mu się uratować trzecie, musi być już bardzo zmęczony. Nagle idzie pod wodę.

Plaża, na której odpoczywa Marcin, nie jest strzeżona. Najbliższy ratownik dyżuruje dwa kilometry dalej na północ, na głównej plaży kurortu. To oznacza, że w miejscu wybranym przez Polaka nie ma flag ostrzegawczych. Tego dnia w miejscach strzeżonych są białe, czyli pozwalające na kąpiel, ale ratownicy ostrzegają o silnym prądzie i falach.

Ten weekend jest wyjątkowo pracowity dla służb ratunkowych działających na plaży nad brzegiem Morza Północnego. Upały sprawiają, że wypoczywających jest dużo. Ludzie wchodzą do wody, by się ochłodzić, nie zawsze zdając sobie sprawę, jak groźne jest tu morze. Służby na plażach strzeżonych tylko w piątek interweniują ponad 300 razy. W czasie całego weekendu ratują 33 osoby, które znalazły się w stanie zagrożenia życia z powodu silnych fal i prądu wstecznego. W ciągu zaledwie tygodnia ratownicy wyławiają z morza ciało 15-latka, który utonął, po tym jak prąd wyniósł go w morze, i ratują porwaną przez wodę trójkę nastolatków.

Prąd wsteczny to bardzo niebezpieczne zjawisko, które występuje w miejscach załamywania się fal. Płynie od brzegu w głąb morza. Może porwać osobę kąpiącą się w dość płytkiej wodzie i w najgorszym przypadku doprowadzić do jej utonięcia. By się z niego wydostać, należy płynąć w bok. Płynięcie z prądem lub pod prąd może skończyć się tragicznie. Osoba, która słabo radzi sobie w wodzie, zostaje wyniesiona przez prąd wsteczny daleko od brzegu, tam gdzie zazwyczaj traci grunt pod nogami.

Turyści na plaży widzą, że Marcina porwała woda. Wzywają pomoc. Ratownicy ostatni raz widzą Polaka mniej więcej 200 metrów od brzegu. To ogromna odległość. Wzywają pontony ratunkowe i helikopter. Pytają zgromadzonych na plaży gapiów, czy pomogą utworzyć łańcuch życia. Chętni muszą mieć co najmniej 18 lat. 20 kobiet i mężczyzn łapie się pod łokcie, staje tyłem do plaży i zaczyna powoli przesuwać się w głąb morza. Akcję ratunkową utrudniają wysokie fale. Raz po raz nakrywają próbujących pomóc Marcinowi. Osoby, które zostały na brzegu, wypatrują Polaka w wodzie. Jednak fale i spieniona woda utrudniają widoczność.

Gdy Monika próbuje dodzwonić się do Marcina, podchodzi do niej córka.

– Mama, tata się chyba utopił, bo milczy – mówi.

Monika gani ją. Prosi, żeby wypluła te słowa, ale sama czuje, że musiało stać się coś złego. Mąż nigdy nie wyłącza komórki. Około 16:00 dzwoni telefon. Kobieta łapie komórkę, licząc, że to Marcin. Na ekranie wyświetla się jednak nieznany holenderski numer.

– To kolega Marcina, który mieszkał z nim w jednym pokoju na terenie firmy kwiatowej. Powiedział, że Marcin uratował troje dzieci, ale… sam nie dał rady. Słysząc krzyki matki na plaży, zrozumiał, że topią się dzieci, i rzucił się do wody. Kiedy uratował trzecie dziecko, wir go wciągnął i koniec. Nikt nie był w stanie mu pomóc…

W czasie akcji ratunkowej jedna z osób przebywających na plaży spostrzega, że woda wypycha na brzeg ciało mężczyzny. Szybko podbiegają ratownicy i zaczynają reanimację. Już wiedzą, że to Marcin Kolczyński. Gdy udaje się na chwilę przywrócić akcję serca, pogotowie zabiera go do pobliskiego szpitala. Tam jednak lekarz stwierdza zgon.

– Mówili mi, że Marcin żył, gdy woda wyrzuciła go na brzeg, ale to przecież niemożliwe po godzinie w wodzie. Nikt by tego nie przeżył. Pewnie w czasie reanimacji serce na chwilę zabiło i dlatego tak mówili. W szpitalu wiedzieli już, że nie żyje, i odstąpili od reanimacji, bo nic by to nie dało – mówi Monika.

Gdy policja na podstawie znalezionych na plaży rzeczy potwierdza, że to ciało Marcina Kolczyńskiego, funkcjonariusze jadą do firmy kwiatowej, w której pracował. Mówią właścicielom, że mężczyzna utonął. Ci proszą jego kolegę z pokoju, też Polaka, by zadzwonił do żony Marcina i przekazał jej tragiczne wieści. Monika otrzymuje także od kierowniczki męża filmik z akcji ratunkowej. Widać na nim ludzi w łańcuchu życia, którzy, narażając życie, przeszukują wzburzone morze. Nad nimi krąży helikopter ratunkowy, a fale tnie ponton z ratownikami na pokładzie. Kilka osób pływa wśród fal, próbując odnaleźć Polaka.

Poruszeni pracownicy firmy kwiatowej biorą ścięte poprzedniego dnia kwiaty i w pośpiechu jadą na plażę. Wrzucają je do wzburzonego morza. Kilka zostawiają na piasku. Będą tam leżały przez najbliższe dni. Okoliczni mieszkańcy zostawiają na plaży trzy bukiety. Jeden ze słoneczników i dwa z róż.

– Nie wiem, jak on to zrobił. Jak dał radę wyciągnąć te dzieci, skoro nie potrafił pływać. Ale człowiek w krytycznej sytuacji zyskuje jakieś niestworzone siły. Ja też nie umiem pływać, ale jak córka koleżanki wskoczyła do wody i miała kłopoty, to też ją jakimś cudem wyciągnęłam za włosy. Nie wszyscy mają taką moc, trzeba mieć taki charakter. Na tej plaży było mnóstwo ludzi. Wszyscy patrzyli na topiące się dziewczynki, a on jedyny zareagował – mówi rozgoryczona, ale bardzo dumna z męża Monika.

Załamana po jego śmierci, nie ma siły, by ogarnąć ogrom formalności związanych ze sprowadzeniem ciała do Polski. Trzeba uzyskać zgodę polskiego konsula w Hadze, skontaktować się z holenderskimi służbami. Na dodatek to bardzo duży koszt dla skromnie żyjącej rodziny. Transport karawanem kosztuje 4000–6000 złotych. Monika zdaje sobie sprawę, że nie ma takich pieniędzy. Wspierają ją rodzina i przyjaciele.

Kilka dni po śmierci Marcina Monice wyświetla się połączenie na Messengerze. Na ekranie widnieje „Martina Janasz”. Odbiera i milknie. Łzy zaczynają jej lecieć po policzkach. Słucha i nie wierzy. Nie umie znaleźć słów, by cokolwiek powiedzieć. Kiwa głową, ale nie zdaje sobie sprawy, że jej rozmówczyni tego nie widzi. W końcu mówi, że się zgadza, choć jest bardzo zawstydzona.

Martina Janasz to młoda Polka mieszkająca w Holandii. Wyjechała z ojczyzny wraz z rodzicami, gdy miała siedem lat, teraz ma ponad 20. Mówi po polsku z lekkim akcentem. Tę niedzielę ma wolną. Przegląda Facebooka i nagle zatrzymuje palec na ekranie telefonu. Czyta artykuł z holenderskich mediów o tym, że Polak, który przyjechał do Holandii jako pracownik sezonowy, uratował troje topiących się dzieci, ale sam utonął.

– Strasznie mnie to poruszyło. Pomyślałam, że skoro przyjechał na wakacje do pracy, to pewnie nie jest zamożny. Zaczęłam czytać wszystkie artykuły na jego temat. W kolejnych dniach dziennikarze napisali, że miał żonę i troje dzieci. Pomyślałam, że na pewno potrzebują pomocy – mówi Martina.

Zaczyna szukać kontaktu do żony Marcina Kolczyńskiego, ale policja i polska ambasada nie mogą jej pomóc. Zasłaniają się ochroną danych osobowych. W końcu Martina znajduje Monikę na Facebooku. Dzwoni do niej od razu.

– Była bardzo zaskoczona, gdy powiedziałam o pomyśle zbiórki. Opowiedziała mi, że gdy mąż pobiegł ratować dzieci, akurat rozmawiał z nią przez telefon. Obie się popłakałyśmy. Zaufała mi i zgodziła się, bo nawet nie miała środków na sprowadzenie ciała do Polski. Była zrozpaczona nagłą śmiercią męża – relacjonuje Martina.

Martina Janasz już 5 sierpnia, trzy dni po śmierci Marcina, zakłada zbiórkę na gofundme.com. To platforma crowdfundingowa, która umożliwia ludziom zbieranie pieniędzy na wesele, wakacje, wymarzony samochód, ale i leczenie po wypadku, wsparcie w walce z chorobą czy pogrzeb. Młoda Polka określa w zbiórce cel: „Dla rodziny Marcina”. Chce zebrać 1000 euro. Wybiera kategorię „pogrzeby i pomniki”.

– Mniej więcej tyle było potrzebne, by sprowadzić ciało Marcina do Polski. Chciałam po prostu wesprzeć jego rodzinę w potrzebie – mówi Martina.

Informacja o zbiórce rozchodzi się w holenderskich mediach w kilka godzin. Powielają ją dziennikarze w Polsce, Niemczech i innych europejskich krajach. 1000 euro udaje się zebrać, zanim ktokolwiek o tym napisze. Potem kwota rośnie z każdą chwilą. Martina nie wierzy w to, co widzi. Pieniądze na wsparcie bohaterskiego Polaka – tak piszą o Marcinie wpłacający – przekazują Holendrzy, Niemcy poruszeni tym, że uratował ich rodaków, Polacy, ale także obywatele wielu innych krajów. Nawet odległych Stanów Zjednoczonych.

Po kilku dniach Martina dzwoni do Moniki, by powiedzieć jej, ile udało się zebrać.

– 362 tysiące 580 euro – słyszy w słuchawce żona Marcina.

Kobieta w pierwszej chwili nie zdaje sobie sprawy, jak duża to kwota. Potem nie może w to uwierzyć. Obcy ludzie poruszeni odwagą i poświęceniem jej męża wpłacili niemal 1,6 miliona złotych (licząc według kursu z sierpnia 2020 roku).

– Poprosiłam Martinę, by podziękowała tym wszystkim ludziom. Było tyle emocji, że nie pamiętam dokładnie, co się wtedy działo. Wiedziałam tylko, że Marcin czuwa nad nami – mówi Monika.

Niezależnie od tej zbiórki drugą w serwisie donneractie.nl zakłada Holenderka Martine Overkamp-Hovenga. W akcję pomocy „Dla rodziny polskiego bohatera” włączają się tu 2634 osoby, które łącznie wpłacają dla Moniki i jej dzieci 67 885 euro (według kursu z sierpnia 2020 roku daje to 298,6 tysiąca złotych).

9 sierpnia zwłoki Marcina Kolczyńskiego wracają do Polski. Dzień później zostaje pochowany w rodzinnym Kazimierzu Biskupim.

– Ocalił cudze dzieci, ale zostawił troje własnych i żonę. Bohaterski czyn, którego dokonał za granicą, kosztował go najwyższą cenę – mówił w czasie uroczystości ksiądz Sławomir Polaszek.

Głos zabrał także wujek Marcina:

– To jest coś, czego nie da się opisać słowami. Zrobił to bezinteresownie, za nic. Po prostu uratował te dzieciaki, nie oczekując niczego w zamian. Przyjechałem tu pożegnać bohatera. Jestem z ciebie dumny, Marcin.

Holenderskie media przez wiele dni piszą o bohaterskim czynie i śmierci Marcina Kolczyńskiego. Część polityków zwraca uwagę, że z niestrzeżonych plaż lata temu usunięto znaki ostrzegawcze i kamizelki z pasami ratunkowymi. Postulują przywrócenie znaków ostrzegających przed niebezpieczeństwem w języku niderlandzkim, angielskim i niemieckim. Mają one zawierać informację, że w czasie fal i silnego prądu można wchodzić do wody maksymalnie do wysokości kolan i koniecznie słuchać poleceń ratowników. Lokalni radni i burmistrz debatują nad przyznaniem Marcinowi Kolczyńskiemu nagrody, ale dochodzą do wniosku, że miejskie wyróżnienie nie będzie adekwatne do skali takiego aktu heroizmu.

Przy tej okazji wracają do dyskusji o sytuacji pracowników sezonowych w Holandii, którzy nierzadko za ciężką pracę otrzymują bardzo niskie wynagrodzenie, a pracodawcy zapewniają im mieszkania o bardzo niskim standardzie. Półtora roku później w Holandii zaczyna obowiązywać nowe prawo dotyczące wynagradzania pracowników sezonowych. Stanowi, że taka osoba nie może zarabiać mniej, niż wynosi ustawowa płaca minimalna w kraju. Zgodnie z przepisami za czterdziestogodzinny tydzień pracy pracownikowi tymczasowemu przysługuje wynagrodzenie wynoszące co najmniej 1725 euro miesięcznie, czyli około 8,3 tysiąca złotych.

– Wcześniej musieliśmy liczyć tylko na siebie. Mama Marcina nie kontaktowała się z nim, z nami od dawna. Zobaczyła go dopiero w trumnie. Otrzymaliśmy jednak wsparcie, na które nawet nie liczyliśmy. Pomogli nam obcy ludzie. Marcin na pewno jest o nas spokojny – mówi Monika Kolczyńska.

Po śmierci męża próbuje dowiedzieć się czegokolwiek o uratowanych dzieciach i ich rodzicach. Wie tylko, że przyjechali na wakacje do Holandii z Niemiec. Holenderska policja i ambasada nie chcą udzielić o nich żadnych informacji. Po trzech miesiącach od śmierci męża otrzymuje pocztą list w języku niemieckim, angielskim i polskim. Czyta i już wie.

„Gdyby Marcin nie uratował moich dzieci, już by nie żyły. Będę pani za to dziękować do końca życia” – pisze autorka listu. Nie podpisuje się jednak pod nim imieniem ani nazwiskiem.

Dwa lata po śmierci Marcina Kolczyńskiego Monika jedzie do Warszawy na zaproszenie Ambasady Królestwa Niderlandów. Uroczystość nie mogła się odbyć wcześniej z powodu obostrzeń dotyczących koronawirusa. Ambasadorka Daphne Bergsma wręcza Monice holenderski Medal Honorowy za Pomoc Humanitarną w uznaniu heroicznej postawy męża. Na odznaczeniu wyryty jest wizerunek matki z trójką dzieci.

– Jego odwaga nie pozostała niezauważona w Holandii. Była spontaniczna zbiórka na pomoc rodzinie, a król Wilhelm-Aleksander postanowił pośmiertnie odznaczyć pana Marcina – mówi ambasadorka Królestwa Niderlandów.

Poza odznaczeniem Holandia przyznaje także dzieciom Marcina specjalne renty. Robi to także premier Mateusz Morawiecki. Mateusz, Kamila i Martyna będą je otrzymywać do czasu zakończenia nauki.

Córki Moniki po śmierci taty były na niego złe za to, że odszedł… Że ratował cudze dzieci, które wypoczywały na wakacjach, w czasie gdy on ciężko pracował na swoje dzieci. Tamte żyją, a trójka Marcina straciła tatę. Ale nie trwało to długo.

– A jakby tata ich nie ratował, a one by utonęły? Nie mógłby już żyć w spokoju. Znam go. Do końca życia by sobie nie darował. Tak musiało być. On zginął, ale troje dzieci żyje dzięki niemu. Wiem, że jest przy nas, i to jest najważniejsze – mówi Martyna.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

PAN OD TURYSTYKI. ROZMOWA Z MARKIEM KAMIEŃSKIM

W branży turystycznej od ponad 45 lat. Najpierw pracował w biurze podróży Orbis, między innymi jako dyrektor hoteli. Był w kadrze olimpijskiej w pływaniu na igrzyskach w Meksyku. Skończył AWF i podyplomowo studia na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Jeden z trzech w Polsce biegłych sądowych z dziedziny turystyki i jedyny od sportu. Nazywany „twarzą medialną polskiej turystyki”.

Czy Polacy często sądzą się z biurami podróży?

Jeśli ktoś jedzie na wakacje z biurem podróży, to ma pewność, że ma obowiązki, ale i przywileje. A przywilejem jest to, że musi dostać to, za co zapłacił. Turystyka jest prawnie chroniona. W Polsce, zgodnie z dyrektywą europejską, istnieje ustawa o imprezach turystycznych, która daje prawa klientom, ale też obowiązki biurom. Jeżeli klient kupił pokój z widokiem na morze, to musi dostać widok na morze. Niestety hotele mają zazwyczaj cztery strony świata i często się zdarza, że recepcjonista na miejscu wyciąga tak zwany najgorszy klucz. To jest zasada, że bez względu na to, czy to hotel w Dubaju, czy gdzieś w Polsce, hotelarz najpierw daje klientowi najgorszy pokój w przedziale, w jakim pobyt został wykupiony.

Bo jest szansa, że nie zaprotestuje?

Właśnie tak, ale tu od razu odpowiedź na pierwsze pytanie i odkrycie: coraz częściej Polacy są świadomi tego, że jeżeli zapłacili za pokój z widokiem na morze, to nie mogą dostać pokoju z widokiem na śmietnik. Natomiast to jest zjawisko charakterystyczne dla ostatnich lat. Wcześniej Polacy nie potrafili odnaleźć się w zagranicznych hotelach. Nie znali języków, byli ze wschodniej Europy, z kompleksami, no i byliśmy traktowani nieco gorzej. Dzisiaj, wyjeżdżając na wakacje, jesteśmy traktowani tak samo jak Niemiec, Francuz czy Amerykanin.

Sami dostaliśmy kiedyś zagrzybiony pokój w Egipcie z widokiem na pomieszczenia gospodarcze zamiast podobnego, ale w wyższym standardzie, z sea view. Przenosiny do właściwego zajęły nam kilka godzin.

To działa w dwie strony. Klient wie, że ma uprawnienia do reklamacji, ale organizator również o tym wie. W jego interesie jest, żeby to naprawić, bo ustawa mówi, że powinien to zrobić tam, gdzie pan jest. A nie chce wchodzić w konflikt prawny, bo to są dodatkowe koszty. I takich rozstrzygnięć jest większość, bo obserwujemy spadek liczby spraw sądowych.

Jakaś sprawa szczególnie zapadła panu w pamięć?

Podróż poślubna na Kretę kilka lat temu. W ofercie jasno zaznaczone: łóżko małżeńskie. Nie była to tylko prośba wpisana do rezerwacji, a zapis w umowie. Młodzi wchodzą do hotelowego pokoju, a tam dwa łóżka, mało tego: niedające się zsunąć, bo nogi miały wbetonowane w podłogę. Grecy kiedyś tak robili. Sytuacja wydaje się śmieszna, ale biorąc pod uwagę okoliczności, czyli podróż poślubną, już niekoniecznie. Okazało się, że w całym hotelu nie było wolnego pokoju z małżeńskim łóżkiem. Młoda para w sądzie wygrała.

Są też sprawy cięższego kalibru…

Na przykład Dominikana. Gorąco. Schronienia przed słońcem szuka się pod parasolem albo pod jego naturalnym odpowiednikiem, palmą kokosową. Jeśli jest to na terenie hotelu, to zazwyczaj kokosy są zabezpieczone siatką, żeby spadając, nie zrobiły nikomu krzywdy. Polak, klient niemieckiego biura podróży, odpoczywał właśnie w takich okolicznościach. Usnął na leżaku na plecach, twarzą do góry. Pech, siatka pewnie była przerwana, kokos spadł mu centralnie na głowę. Nieszczęście turysty, bo został sparaliżowany do końca życia, nieszczęście właściciela hotelu, że nie był to wypadek śmiertelny, bo… zasądzono olbrzymie odszkodowanie i rentę. Właściciel hotelu musiał sprzedać obiekt. Zbankrutował.

A sytuacje, w których wina nie była po stronie obiektu czy organizatora?

Znowu podróż poślubna i znowu Dominikana. Fantastyczne wakacje. Do tego stopnia, że pod koniec pobytu biuro podróży dostaje nawet kartkę z pozdrowieniami: „Dziękujemy, jesteśmy w raju”. Na dzień przed wyjazdem młodzi decydują się na wycieczkę na quadach. Przed recepcją hotelu jest brukowany podjazd, gdzie korzeń palmy wypchnął jeden kamień w górę. Właśnie na nim podbiło koło w quadzie kobiety. Spadła. Uderzyła głową w krawężnik. Czaszka pękła. Transport helikopterem do szpitala. Tam walka o życie. I tu dochodzimy do sedna sprawy. W podstawowym ubezpieczeniu gwarantowana jest opieka do na przykład 20 tysięcy euro. A ranna leczona jest w prywatnym szpitalu, do tego dochodzą te wysokie koszty transportu. Samolot z innymi uczestnikami wycieczki już dawno odleciał do kraju. Ubezpieczyciel natychmiast przelał pieniądze w kwocie, do której był zobowiązany, tyle że rachunek opiewał już na dużo więcej, kilkaset tysięcy dolarów. Przedstawiciele szpitala stawiają sprawę jasno: nie wypuszczą pacjentki, dopóki dług nie zostanie uregulowany. A przecież trzeba jeszcze załatwić transport lotniczy w specjalnych warunkach do Polski…

Sugeruje pan, że podstawowe ubezpieczenie jest niewystarczające. Jakie w takim razie by pan polecił?

Uważam, że te na średnim poziomie są optymalne. Zazwyczaj drabinka ubezpieczeń ma cztery szczeble: podstawowy, nieco wyższy, nieco wyższy plus i najwyższy, który często ubezpiecza również wyjątki wyłączone z niższych ubezpieczeń. Celowałbym zatem w te z drugiego i trzeciego szczebla.

A skoro mówimy o wyjątkach, to…

To kupił pan ubezpieczenie, pojechał do Egiptu, napił się pan z kieliszka z parasolką i ma jakiś wypadek. Ubezpieczyciel na to: proszę wybaczyć, ale był pan pod wpływem alkoholu, a wypadki w takim stanie są wyłączone z zakresu ubezpieczenia i nie ma tu znaczenia, ile pan wypił. Jest pan pod wpływem i tyle.

To znana z forów turystycznych „klauzula alkoholowa”. Czy każde ubezpieczenie wyklucza spożywanie procentów? Niektórzy przecież właśnie dlatego wybierają all-inclusive.

I myślą, że wszystko jest w porządku, dopóki się nie poślizgną na skórce banana i nie złamią nogi. Nie każde ubezpieczenie wyłącza alkohol, ale trzeba to sprawdzić. Różne firmy mają różne wyłączenia swojej odpowiedzialności. W bardzo dużej większości alkohol jest jednym z nich i jeszcze raz powiem: wyłącza odpowiedzialność ubezpieczyciela w całości.

No dobrze, ale ten jeden niewinny i rozwodniony drink nad basenem w Egipcie to jest już kategoria „pod wpływem” czy jednak trzeba bardziej się postarać?

Trzeba to po prostu weryfikować w szczegółowych zapisach swojego ubezpieczenia, bo każda firma stosuje inne standardy, ale powtórzę do znudzenia: w większości jest pan przegrany nawet po jednym kieliszku wina.

Czy w ubezpieczeniach są jeszcze jakieś kruczki, na które powinniśmy uważać?

Oczywiście, na przykład choroby przewlekłe. Ubezpieczenie podstawowe w większości ich nie uwzględnia. Sprzedawca wycieczki i ubezpieczenia zgodnie z ustawą ma obowiązek zapytać kupującego, czy ten nie miał chorób przewlekłych. Dziś kartoteka pacjenta dla ubezpieczyciela jest ogólnie dostępna, nie ma sensu mówić nieprawdy. Obecnie choroby przewlekłe serca, nerek itd. są dobrze udokumentowane. Jeśli umarłby pan czy zachorował na miejscu na zawał serca, a miał wcześniej zawały albo chorobę wieńcową, to ubezpieczyciel nie poniesie kosztów pana leczenia na wyjeździe.

W podstawowym ubezpieczeniu mogą być jeszcze jakieś wyłączenia?

Bywa bardzo różnie. Ja mówię o ogólnych zasadach, a nie przypadkach. Podsumowując: zazwyczaj czynnikami wyłączającymi są: choroby przewlekłe, alkohol, środki odurzające czy samobójstwa.

Internet jest pełen wpisów ludzi, którzy rzekomo byli ubezpieczeni, ale zanim ubezpieczyciel skontaktował się z lecznicą, minęło wiele czasu, więc i tak musieli najpierw wyłożyć własne pieniądze.

Z dumą muszę powiedzieć, że nie słyszałem o sytuacji, żeby ktoś nie mógł skontaktować się z ubezpieczycielem w takiej sytuacji. Infolinie działają niemal non stop. Przecież to ubezpieczyciel w sytuacji kryzysowej wskaże nam, gdzie jechać, czy nawet zapewni karetkę, bo ma na miejscu własne kontakty. Oczywiście bywa tak, że do kwoty 100 euro płaci się samemu, ale to tylko po to, żeby nie uruchamiać całej procedury. Pieniądze są potem zwracane. Są i od tej sytuacji wyjątki, kiedy przekażemy ubezpieczycielowi informację, że takich pieniędzy nie mamy.

Jaki procent Polaków decyduje się na wyższe ubezpieczenie niż podstawowe?

Dokładne dane mają pewnie tylko ubezpieczalnie. Natomiast w tym kontekście ciekawy jest wątek związany z ustawą z 2017 roku, która była przełożeniem dyrektywy europejskiej na polski rynek. Pracowałem przy niej z kilkoma kolegami. Doprowadziliśmy do tego, że chyba jako jedyny kraj w Europie w cenie wycieczki mamy zawarte ubezpieczenie podstawowe[34].

Jesteśmy lepiej chronieni, ale pewnie wakacje są minimalnie droższe?

Ma to uzasadnienie i udowadniałem to w sejmie: Polacy się nie ubezpieczają. Gdybyśmy zastosowali tylko te przepisy, które nakazywała nam dyrektywa, a turyści sami decydowaliby, czy wykupić jakiekolwiek ubezpieczenie, czy jechać bez żadnej ochrony, dramatów ludzkich byłoby więcej.

Na co jeszcze powinniśmy zwrócić uwagę w kontekście ubezpieczeń?

Wyjeżdżamy do egzotycznego kraju i wykupujemy na przykład latanie ze spadochronem. Jako klienci jesteśmy przekonani, że wszystko jest pod kontrolą, również ubezpieczyciela. A to nieprawda. Tego typu sporty ekstremalne, wysokiego ryzyka, również podlegają wyłączeniu z podstawowej odpowiedzialności ubezpieczeniowej.

Czyli również te wszystkie tak popularne quady czy atrakcje na plaży, jak rajd bananem po falach?

Oczywiście. Tym bardziej jeśli kupujemy atrakcję u niekoncesjonowanego organizatora, który swojego ubezpieczenia również nie ma. To jest niestety częsty przypadek, gdy turysta, chcąc zaoszczędzić 20 euro, zamiast u sprawdzonego organizatora kupuje usługę na ulicy albo na plaży.

Czy organizator wycieczki zawsze odpowiada za jej uczestników, ich bezpieczny powrót? A jeśli ktoś się zgubi?

Nie zawsze wina jest po stronie organizatora. Dwudziestoosobowa grupa z Polski jechała pociągiem sypialnym w Indiach. Niestety zamiast spać, postanowili się pobawić. Podczas postoju jeden z Polaków wysiadł na chwilę z pociągu, by załatwić potrzebę. W samej pidżamie i kapciach. Wracając, pomylił składy. Pojechał dokładnie w drugą stronę, a że był pod wpływem alkoholu, to zorientował się dopiero po 600 kilometrach. Bez telefonu, bez pieniędzy, bez dokumentów. No i o taką „przygodę” trudno obwiniać organizujących ten przejazd.

W książce opisujemy kilka przypadków, gdy wina jednak była po stronie organizatora, a do tego rezydenci nie mieli żadnych szkoleń, nie znali języków.

W systemie prawnym nie istnieje pojęcie „rezydent”. Ta funkcja najczęściej określa osobę zatrudnioną przez biuro incomingowe, to jest to, które przyjmuje turystów na danym terenie. Tak naprawdę powinniśmy używać terminu „osoba transportująca”. Do rezydentów zgłasza się, że dostało się pokój z widokiem na śmietnik albo że doświadcza się innych uciążliwości. Oni są przedstawicielami firmy na danym terenie. Oczywiście niektórzy odbywają jakieś szkolenia, ale w sensie prawnym nie mają żadnych uprawnień. Kim innym jest zaś „pilot wycieczki”. On z kolei musi mieć uprawnienia, znać przepisy danego kraju. Dla przykładu: w Krakowie turystę niemieckiego musi obsługiwać polski pilot, w Meksyku to musi być Meksykanin albo Polak z uprawnieniami meksykańskimi. A co do języka, to jest tak, że w turystyce językiem obowiązkowym jest angielski. Oczywiście dobrze jest, kiedy zna się język miejscowy, ale są i takie przypadki, teraz jest popularny Wietnam, że tam w hotelu jest jedna osoba, która jako tako mówi po angielsku. Ograniczenia bywają po obu stronach.

Alkohol, ubezpieczenie, nawet rezydenci. Na co jeszcze musimy uważać na wymarzonych wakacjach?

Na zwierzęta. Prosty przykład: na Gibraltarze matka z dzieckiem wchodzą po schodach, po obu stronach siedzą małpy. One tam są, bo nauczyły się, że turyści coś im dają. Dziecko miało banana i dało go małpie. Małpa, oprócz banana, odgryzła mu połowę palca. Przy wejściu jest tabliczka w kilku językach: „ZAKAZ KARMIENIA”. Ubezpieczyciel w tej sytuacji jasno stwierdził, że to matka nie dopilnowała obowiązków ogłoszonych publicznie.

A powracający co roku koszmar, czyli ataki rekinów?

Nie mamy na to żadnego wpływu. Rekiny były, są i będą. W Egipcie kilka miesięcy temu zabiły Brytyjki, które skakały do wody z katamaranu. Podwójna tragedia, bo ktoś to nagrał, puścił do internetu i cały świat oglądał tę tragedię. Takich rekinów ludojadów jest cztery czy pięć w Szarm el-Szejk. Wycieczki często płyną w miejsca, gdzie dokarmia się żółwie czy ryby, aby były atrakcją dla turystów. Siłą rzeczy będą tam przypływały też rekiny. Zdarzają się również w Chorwacji, gdzie na niektórych plażach z dala od brzegu postawiono metalowe siatki przeciwrekinowe.

Tym, czego chyba najmniej spodziewamy się na urlopie, jest śmierć. Czy są jakieś szczególne procedury w takich wypadkach?

Każde państwo ma swoje, mówimy tu raczej o podejściu w danym państwie niż hotelu. Mamy w turystyce różne przypadki zgonów, również te najbardziej naturalne, nocne. Klient budzi się rano, rozgląda, a obok leży nieżywa żona. Wtedy działa prawo miejscowe. Od strony turystycznej włącza się ubezpieczyciel. Ważnym tematem jest przywiezienie zwłok. Jeśli ma się wykupioną tę wyższą opcję ubezpieczenia, to zazwyczaj obejmuje ono tę usługę. Trzeba o tym mówić, edukować, żeby potem nie było zaskoczenia: ale jak to, trzeba dodatkowo płacić za transport zwłok? Podobnie jest teraz zimą. Jeździmy poza stokiem, mamy wypadek i co dalej? Znam takie przypadki, gdy kolega rannego kolegę ściągał z lasu na trasę narciarską, żeby po tragedii zadziałało ubezpieczenie. Zapomina się tylko o tym, że wszędzie teraz są kamery, ludzie nagrywający komórkami i świadkowie, więc ubezpieczyciel mówi „Hola, hola”.

A są jakieś działania operacyjne, które stosują hotele?

Wiem, jak to działa w Polsce, bo przez wiele lat byłem dyrektorem hoteli. Jest procedura: trzeba zamknąć pokój, zdezynfekować, wszystko to w oczekiwaniu na służby albo zakład pogrzebowy. Przede wszystkim unika się tego, żeby inni goście zauważyli, co się wydarzyło. Takie rzeczy zatem robi się wieczorem albo nocą. Jeśli obywatel polski umiera za granicą, to oczywiście konieczne jest powiadomienie służb dyplomatycznych. Trumnę się pieczętuje, w zależności od czasu transportu albo jest zaspawana, albo podwójnie plastikowa. Takiej trumny w Polsce już się nie otwiera.

W mediach często pojawiają się mrożące krew w żyłach relacje dotyczące tego, co się robi z pasażerem, który zmarł podczas lotu.

Leciałem kiedyś z taką osobą. Sześć godzin. Pasażerka zmarła, a złożyło się tak, że na pokładzie był również podróżujący lekarz. Reanimacja nie dała efektów, więc stwierdził zgon. Takiej sytuacji nie da się w samolocie ukryć. Po prostu nie ma takiej możliwości. Ciało kobiety zostało przeniesione na tył samolotu, położone w tylnej części dla załogi. Część ta została wyłączona z użytkowania, nie podawano stamtąd posiłków. Na pokładzie był nawet worek na ciało, najwidoczniej są przygotowani na taką ewentualność. Oczywiście transport zwłok i trumien w normalnych sytuacjach odbywa się w luku bagażowym. Natomiast nie spotkałem się z taką procedurą, żeby zmarłego w trakcie lotu przykrywano czymkolwiek, zostawiano na miejscu i udawano, że śpi. Nawet w dużych samolotach, jak dreamliner, nie da się tego ukryć. Widać przecież, że jest jakaś próba reanimacji, potem stwierdza się zgon. Być może gdzieś się tak zdarzyło, ale to wyjątek od reguły.

Czy są oficjalne dane dotyczące tego, ilu Polaków rocznie ulega na wakacjach wypadkom, a ilu umiera?

Nie ma. Wycinkami tych informacji dysponują poszczególni ubezpieczyciele. I raczej bardzo trudno byłoby do nich dotrzeć, bo nikomu z nich nie zależy, żeby się nimi „chwalić”.

34 Zob. Ustawa z dnia 24 listopada 2017 r. o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170002361 (dostęp: 15.03.2023).

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

KLIENT JAK OWCA PROWADZONA NA RZEŹ

ROZMOWA Z BARTOSZEM KEMPĄ, RADCĄ PRAWNYM, ZAŁOŻYCIELEM SERWISU ZMARNOWANYURLOP.PL

Dlaczego jako prawnik zaczął się pan zajmować sporami z biurami podróży?

Bo raz, ale o raz za dużo, biuro podróży zepsuło mój wyczekany rodzinny urlop. W największym skrócie – długo planowany przez nas wyjazd na narty okazał się totalną porażką. Nie miałem wtedy doświadczenia w sporach z organizatorami wycieczek i wczasów, ale postanowiłem, że im nie odpuszczę. Dlatego tak jak wówczas umiałem, napisałem pismo, coś w rodzaju skargi, na które biuro podróży zareagowało bardzo standardowo, odpowiadając, że jak mi się nie podobało, to mogę pójść do sądu. Poszedłem więc i wygrałem. Przygotowując się do własnej sprawy i zgłębiając temat, zauważyłem, że biura podróży żerują na niewiedzy swoich klientów. A z tą świadomością u podróżnych wciąż nie jest najlepiej, i to pomimo szumnych deklaracji, że jest zgoła inaczej. Nie pomagają też częste zmiany w przepisach i umowach touroperatorów.

Chyba mało kto chce tracić cenny czas na urlopie na kłótnie z obsługą i biurem podróży, bo na przykład zamiast pokoju z widokiem na morze dostał inny, z oknami wychodzącymi na głośną ulicę lub pomieszczenia gospodarcze…

W życiu codziennym, gdy na przykład szykujemy się na spotkanie biznesowe, jesteśmy czujni, zwarci i merytorycznie przygotowani. Studiujemy przedstawiane nam materiały i poddajemy je krytycznej analizie. Natomiast urlop kojarzy nam się z pewną beztroską. I umowę podpisujemy zazwyczaj już w takim wakacyjnym nastroju, często w ogóle jej nie czytając. A przecież podstawę do skutecznej reklamacji, jeśli nie dostaniemy pokoju z widokiem na morze, będziemy mieć tylko wtedy, gdy taki pokój gwarantowała nam właśnie umowa z biurem podróży. To w niej powinniśmy zatem zapisać wszystko to, na czym naprawdę nam zależy. I jeśli tego nie dostaniemy, to dopiero wtedy możemy mieć pretensje do biura. Ilu z nas zastanowiło się, na przykład, co faktycznie wchodzi w zakres opcji all-inclusive? Co więcej, czemu all-inclusive u wielu touroperatorów jest stopniowalna (soft, ultra etc.)? A trzeba wiedzieć, że all-inclusive w jednym hotelu będzie zupełnie czym innym niż w drugim; i to nawet wtedy, gdy oba obiekty są tej samej kategorii. Pamiętajmy też, że po drugiej stronie jest biuro podróży, które, ze swoim sztabem marketingowców i prawników, jest doskonale przygotowane na nasze żale i skargi. I zawsze jest o krok przed nami.

Czyli nie powinniśmy odpuszczać?

Oczywiście, że nie. Dlaczego coś lub ktoś ma popsuć ten wyjątkowy czas, na który nie tylko czekamy, ale i miesiącami odkładamy? Na urlopie chcemy naładować nasze życiowe akumulatory, wypocząć i zregenerować się. Co więcej, robimy to za własne pieniądze. Przed wyjazdem wyobrażamy sobie nasz apartament w słonecznej Andorze czy Italii, a na miejscu okazuje się, że ktoś zakwaterował nas w piwnicy. Jeśli jesteśmy tam z rodziną czy z małymi dziećmi lub jesteśmy osobami starszymi, to szczególnie często stajemy się bezbronni, bo nasze szanse na szybką reakcję są ograniczone. Warto wtedy szukać wsparcia we własnym doradcy – agencie, u którego kupiliśmy wyjazd, lub prawniku, który zna się na turystyce.

Na co więc uważać, wykupując wycieczkę?

Trzeba bardzo uważać, kupując wycieczki na przykład przez internet. Bo chociaż zazwyczaj taka oferta jest tańsza niż w stacjonarnym biurze podróży, to w całym procesie jesteśmy sami – i niemal całkowicie bezbronni. Po pierwsze, nie czytamy czy też nie zauważamy tych wszystkich oznaczonych gwiazdką odnośników, na przykład „czytaj na dole”, „patrz: przypis” i tak dalej. Po drugie, nie zwracamy uwagi na to, że pewnym pojęciom organizator mógł nadać znaczenie inne niż to, którego się spodziewamy. Na przykład że owszem, dwa pokoje powstaną, ale gdy rozdzielimy je… kotarą. Co więcej, kotara zamiast ściany może być standardem w pewnych krajach, nawet w pięciogwiazdkowych hotelach. Dlatego najbardziej polecam kupowanie wycieczek u doświadczonych agentów, którzy prowadzą małe biznesy i sami dużo podróżują. I przede wszystkim za to, co obiecują, odpowiadają swoim nazwiskiem i marką. A z klientami bardzo często łączą ich ciepłe i budowane latami relacje.

Będąc na zagranicznym wyjeździe, w razie problemów łatwiej zadzwonić do pana Zbycha, niż dodzwonić się na infolinię biura podróży?

Dokładnie tak. Tym bardziej że od strony prawnej zgłoszenie problemu panu Zbyszkowi jest równie skuteczne jak zgłoszenie tego touroperatorowi. Na wyjeździe kontakt z organizatorem wycieczki bywa często utrudniony. Call center nie działa, bo w tym samym czasie jest na przykład bombardowane przez innych niezadowolonych klientów. A jeśli kupiliśmy wczasy przez internet i nie przeczytaliśmy umowy, to nawet niespecjalnie wiemy, komu powinniśmy zgłosić problem. Pośrednikowi sprzedaży czy pracownikowi biura podróży? I druga ważna rzecz. Nie mniej istotne jest, jakie wczasy kupujemy.

Co to znaczy?

Możemy kupić wyjazd, który w umowie został nazwany „imprezą turystyczną”. I ta opcja jest najlepsza dla klienta, jeśli chodzi o jego ochronę prawną. W pewnym uproszczeniu jest to połączenie co najmniej dwóch usług turystycznych w ramach jednego wyjazdu. Czyli na przykład przelot z zakwaterowaniem, zakwaterowanie ze zorganizowanym dojazdem do hotelu. W takich przypadkach biuro podróży, w którym kupiliśmy nasze wczasy, odpowiada za ich prawidłowe wykonanie. Niezależnie od tego, przez kogo wykonuje umowę – firmy krajowe czy zagraniczne, jak na przykład linie lotnicze czy hotelarzy. Dlatego jeśli dojdzie do jakiegokolwiek sporu na którymkolwiek etapie podróży, rozmawiamy po polsku, z polskim biurem. Działa tu polskie prawo, klientów reprezentuje polski adwokat lub radca prawny, który w polskim sądzie organizuje ochronę prawną.

A co w sytuacji, gdy biuro podróży, sprzedając nam miejsce w zagranicznym hotelu, zaproponowało tańszy niż samolot dojazd własny?

Biura podróży czują presję szerokiej odpowiedzialności przed klientem. I faktycznie czasem rozdzielają te rzeczy, sprzedając je jako pojedyncze usługi, na przykład zakwaterowanie w hotelu, ale z dojazdem własnym. Taka opcja może być tańsza, tyle że wtedy taki wyjazd nie podlega już pod ustawę o imprezach turystycznych. A to oznacza, że klient zostaje ze swoimi problemami sam. I za overbooking w hotelu i brak pokoju po dotarciu na miejsce nie odpowiada już polski touroperator, który sprzedał zakwaterowanie, tylko zagraniczny hotelarz. Dlatego ważne jest, by podróżny umiał rozróżnić oferty i wybierał je świadomie. I widział te zależności – że w zamian za niższą cenę wyjazdu obniży się także jego ochrona.

Ale przecież na urlopie chcemy beztrosko wypocząć, więc chyba nie powinniśmy oszczędzać na naszym bezpieczeństwie?

Rachunek jest prosty. Mam teraz klientów: on pracuje za granicą, ona z dziećmi jest w Polsce. Widzą się raz do roku. Dlatego bardzo uważnie szukają wakacji, by ten wyjątkowy czas spędzić wspólnie i najlepiej, jak się da. Kupują imprezę turystyczną w polskim biurze podróży. Lecą samolotem z dwójką małych dzieci do niesamowitego hotelu, po czym, już na miejscu, okazuje się, że ten hotel nie działa i muszą mieszkać w innym, gorszym. I co wtedy? Mają przede wszystkim cały wachlarz uprawnień – mogą zażądać wcześniejszego powrotu do Polski na koszt biura podróży. Jeżeli jest to niemożliwe lub biuro odmówi, następnym uprawnieniem jest żądanie przeniesienia do hotelu, który im odpowiada, a jeszcze kolejnym obniżka ceny. Jeżeli niedojrzały touroperator nie reaguje na ich skargi, to po powrocie klienci mogą zgłosić roszczenie o obniżkę ceny, odszkodowanie i zadośćuczynienie za tak zwane poczucie zmarnowanego urlopu. I co prawda w tym przypadku zaplanowana beztroska musiała ustąpić negatywnym emocjom, to wciąż da się to wycenić i wyegzekwować od biura podróży. W przeciwieństwie do zakwaterowania z dojazdem własnym – bo chociaż wciąż nasze plany, odczucia i potrzeby da się wycenić, to z reguły ta wycena nikogo już nie interesuje.

Jest więcej pułapek?

Oczywiście. Wróćmy do zakupów. Kupując przez stronę internetową, czyta pan tylko krótkie komunikaty. Nie ma żywej osoby, która panu wytłumaczy, o co w tym chodzi, co się kryje za poszczególnymi punktami czy opisami. Są organizatorzy wyjazdów, którzy do sprzedaży internetowej zaprzęgają boty, a klient jest przez nie prowadzony jak przysłowiowa owca na rzeź. Nie zdaje sobie sprawy, co kupuje i co to będzie oznaczało w razie kłopotów. Czy czytał pan kiedykolwiek umowę i wiedział, ile ma czasu na reklamację?

Nigdy.

No właśnie. A prawo jest takie, że organizator może, ale nie musi wskazywać, ile jest na to czasu. Uczciwe biuro wpisze na przykład 30 dni od zakończenia imprezy, rezerwując sobie tyle samo czasu na odpowiedź. Ale pokusa, żeby zrobić coś z korzyścią dla siebie, jest olbrzymia. Organizator myśli sobie, że może lepiej wpisać 30 dni na reklamację, ale już 60 czy nawet 90 dni na odpowiedź. Zdaje sobie bowiem sprawę, że tak długi czas oczekiwania znacznie osłabi zapał rozwścieczonego tuż po powrocie z nieudanych wczasów klienta, który może machnąć i nawet machnie na to ręką, bo dwa–trzy miesiące po powrocie planuje już kolejny urlop. Poza tym perspektywa pójścia do sądu zniechęca. Często na dobre.

Można jakoś z tego wybrnąć?

Nie dać się zamknąć w schematach. Swoim klientom często proponuję alternatywną ścieżkę. Zamiast pisać „reklamację”, która i tak po 60 czy 90 dniach może zostanie odrzucona, nazywam to pismo „wezwaniem do zapłaty” i wyznaczam termin 14 dni. Jeśli biuro nie odpowie, to kieruję sprawę do sądu i wiem, że ze swoją wiedzą ją wygram. Bo mam rację i argumenty. A kiedy biuro podróży nagle się budzi, że jednak zapłaci, to zaczynamy negocjacje.

Czyli da się wygrać z biurem podróży?

Zdecydowanie. Właśnie otrzymaliśmy kolejny korzystny wyrok w sprawie z biurem podróży. Rodzina z 5-letnim synkiem wyjechała na wczasy. Chłopiec bawił się w basenie. Jego rączka utknęła w odpływie, a dziecko cudem nie utonęło. Akcja ratunkowa trwała półtorej godziny. Hotelowi goście wezwali strażaków, bo szef obiektu nie zgadzał się na próby demontażu odpływu, opóźniając udzielenie pomocy. Strażacy wykuli odpływ, w którym cały czas tkwiła ręka chłopca. Uwolnili ją dopiero lekarze z pobliskiego szpitala. Rodzice zdecydowali się na drogę sądową. Biuro podróży wytoczyło potężne działa, zatrudniło bardzo dobrą kancelarię prawną. I przekonywało, że nigdzie w umowie nie ma zapisu, że organizator wczasów ma obowiązek zapewnić swoim klientom bezpieczeństwo. Transport, zakwaterowanie – tak, ale nie bezpieczeństwo. Tyle że nawet jeśli nie jest to zapisane wprost w umowie, to podstawowym obowiązkiem organizatora imprezy turystycznej jest właśnie zapewnienie bezpieczeństwa podróżnych. I to bez względu na to, czy usługę wykonywał organizator czy podwykonawca.

A co w sytuacji, gdy turyści są na wczasach, siadają na huśtawce na plaży, konstrukcja się wali i w wyniku obrażeń jedna osoba umiera? I druga sprawa: hotelowi goście wchodzą na dach, niby nad drzwiami jest tabliczka „NIE WCHODZIĆ”, ale drzwi są wyważone i wielu turystów spędza tam wolny czas. Przez brak zabezpieczeń turystka spada i jest ciężko ranna. Kto za to odpowiada?

Jeżeli organizator turystyki udowodni, że winę ponosi wyłącznie podróżny, to odszkodowanie czy zadośćuczynienie się nie należą. Biuro podróży musi jednak udowodnić wyłączną winę klienta. I tu ważne są szczegóły. Bo jeśli tych wyważonych drzwi nikt nie naprawił? Nikt, po stronie hotelu, nie oznaczył tego miejsca jako niebezpiecznego i nie wprowadził na przykład fizycznych barier? Nikt nie przeganiał turystów z dachu? W takim wypadku należy ocenić, czy aby częścią winy nie można już obciążyć hotelarza oraz, odpowiedzialnego na zasadzie ustawy, organizatora wyjazdu.

Ile można wygrać od biura podróży? Jakiego rzędu odszkodowania przyznaje sąd?

To zazwyczaj bardzo złożona kalkulacja. Wymaga nie tylko wiedzy, ale przede wszystkim doświadczenia. Na przykład przy imprezach turystycznych ustawa daje podróżnemu prawo do domagania się odszkodowania w wysokości do trzykrotności ceny, którą zapłacił za wyjazd. Czy jest to roszczenie realne? Rzadko. Co więcej, wiedzą o tym prawnicy biur podróży, którzy często prezentują przed sądem argumenty mające na celu jego maksymalne obniżenie. Zatem znajomość tych właśnie argumentów przez prawnika klienta pozwoli zawczasu tak przygotować reklamację i następne pisma, aby przed sądem – o ile dojdzie do procesu – uczynić z nich „niewybuchy”. Nie zapominajmy też o możliwości domagania się zadośćuczynienia za krzywdy, w tym za poczucie zmarnowanego urlopu. To ważne, gdyż tu sky is the limit! Stąd tak ważne w reklamacjach jest to, aby nie „odczłowieczać” roszczeń i nie odrywać ich od podróżnych – ich sytuacji życiowej, możliwości finansowych, planów związanych z urlopem etc. W takim przypadku łatwiej jest przekonać o konieczności wypłaty roszczenia także sędziego, który przecież też bywa podróżującą matką czy ojcem i ma związane z tym swoje doświadczenia.

Ilu klientów wygrywa?

Na pewno nie więcej niż tych, którzy w ogóle podjęli tę próbę. W naszej rozmowie zwróciliśmy już uwagę na to, jak ważna jest świadomość klientów tego, co i u kogo kupują, na czym polega ich ochrona prawna lub jej brak. Dzisiaj mamy czasy specjalistów – w biznesie, medycynie, nauce. Skoro biura podróży mogą, dla osiągnięcia własnych celów, wykorzystywać niewiedzę klientów, mądrość tych ostatnich powinna sprowadzać się do tego, jak działać. Także poprzez specjalistów. Od butikowych agentów, do których mamy zaufanie i którzy pomogą nam wybrać bezpieczny kierunek i formę wyjazdu, po prawników – ekspertów z rynku turystycznego. Nie chodzimy z wyrostkiem do dentysty. To właśnie specjalista daje nam poczucie oddania sprawy we właściwe ręce. W szczególności po to, abyśmy od początku mogli właściwie ocenić potencjał sprawy i wszędzie tam, gdzie jest wysoki, nie dać się zbyć prawnikom biur podróży – i to pomimo kłód rzucanych pod nogi. Specjalista pomoże też szybko wyłapać te sytuacje, gdzie moglibyśmy nie mieć racji. A dokonana zawczasu prawidłowa ocena pozwoli nam zaoszczędzić rozczarowań i dodatkowych kosztów.

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

Copyright © by Magda Mieśnik & Piotr Mieśnik

Projekt okładki
Katarzyna Bućko

Fotografie na okładce
© Igor / AdobeStock 532543477

Redaktor inicjujący
Robert Medina

Redaktorka prowadząca
Sylwia Tusz

Redakcja
Marcin Kowalczyk

Korekta
Patrycjusz Pilawski, Magdalena Wołoszyn-Cępa | Obłędnie Bezbłędnie

Opieka redakcyjna
Natalia Hipnarowicz

Opieka promocyjna
Magdalena Jędrzejek

ISBN 978-83-240-9466-0

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak,
ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2023

Plik przygotował Woblink

woblink.com
===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=

===LxciECQWZVduX29cZQ85DWhfZldlBDwPPl9uWWEENgY2V2ZRMAI=