Dla Estelle, która godnie umiała stawić wszystkiemu czoło i dzięki której wytrzymałem. Kochanie, dziękuję ci!

I dla czwórki moich dzieci – Karen, Maëla, Victoire i Merlina. Dzięki wam nie straciłem orientacji podczas mej wyprawy do krainy szaleństwa.

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

Przedmowa. „Tato, ale nie pójdziesz do więzienia, prawda?”

Jest tu wszystko. Dzień po dniu lub prawie. Spisywałem tę historię na bieżąco, nawet w najgorsze dni, od chwili powołania na trenera reprezentacji Francji w 2004 roku aż do porażki drużyny narodowej na mistrzostwach świata w 2010 roku. Dzięki temu łatwo mi wszystko przywołać i nie muszę polegać na pamięci wybiórczej, raz wygodnej, a raz dziurawej. A jeśli wystukuję te słowa powoli, to dlatego, że wiele przy tym myślę… Niespiesznie. Toteż nic się nie ulatnia, nic nie znika z widoku, nic się nie upiększa. Czasem żałuję, że nie!

Przez ten pokładowy dziennik przetacza się burza, ból wzbiera niczym fale. Kiedy czytam ponownie te linijki, rozpoznaję wpierw słowa, potem uczucia, a następnie rzucam się w ferwor walki. Od drugiego lub trzeciego rozdziału nie jest to moja ulubiona opowieść: cóż, wiem, jak się kończy.

○ ○ ○

Tyle czasu po wszystkim wciąż nie rozumiem, jak mogliśmy zabrnąć aż tak daleko. I nie rozumiem, jak to się dzieje, że futbol i atmosfera, jaka mu towarzyszy, każą trzyletniemu dziecku, mojemu synkowi (który wyłapuje wszystko, co do niego dochodzi, także z telewizora w salonie), zapytać ojca wieczorem tego dnia, w którym wrócił z mistrzostw świata w Republice Południowej Afryki: „Tato, ale nie pójdziesz do więzienia, prawda?”.

Nieraz miałem ochotę zawyć, że w końcu to tylko piłka, zaledwie piłka. Ale nie mogłem. Wiedziałem przecież, że nie tylko o piłkę chodzi, ale i o coś jeszcze.

○ ○ ○

Żadne wariactwa tego świata nie są w stanie mnie zaskoczyć. Niemniej pewnego dnia w czerwcu 2010 roku wprost mnie zatkało. Byłem wtedy w samochodzie z dziećmi, gotowy do wyjazdu na wakacje do Bretanii, kiedy zadzwonił sąsiad i uprzedził, że przed domem jedni szykują się z aparatami, a inni stawiają drabinki, żeby podglądać nas znad żywopłotu. Znaczy nigdy już nie zaznam spokoju! Zmieniłem więc plany i pojechaliśmy w inną stronę. Po stu kilometrach zorientowałem się, że jesteśmy śledzeni. Był to samochód tej samej marki co mój. Już trzykrotnie wpadł mi w oko, odkąd wyjechaliśmy z Paryża w kierunku Orleanu. Krótko mówiąc, mieliśmy na ogonie paparazzich. Tego samego lata opublikują niezapomniane zdjęcie, oczywiście konieczne, na którym nieogolony facet tankuje benzynę na stacji przy jednej z autostrad. Zgubiliśmy ich na którymś rondzie i schowaliśmy się pod mostem. Było jak w filmie! Dzieci pytały, co się dzieje, ja odpowiadałem, że nic, że to taka zabawa. Ale widziały, że nie zabawa nam w głowie.

W końcu – rodzina i ja – znaleźliśmy schronienie w domu Francisa Graille’a, byłego prezesa PSG[1], w pobliżu Clermont-Ferrand. Choć on sam był wtedy na celowniku mediów z powodu problemów w paryskim klubie, hojnie zaproponował nam, byśmy przyjechali do nich na tydzień i oderwali się od wszystkiego. Dziś Francis i Florence, jego żona, mogą mnie poprosić, o cokolwiek zechcą, zawsze usłyszą „tak”!

Jeszcze tego samego lata również Charles Biétry (który sam doświadczył linczu w mediach, kiedy kierował PSG) oraz jego żona, Monique, zaprosili nas z dziećmi na kilka dni na statek, którym pływali wokół bretońskich wysp. Bardzo to nam pomogło! Te cztery cudowne dni spędzone w bałaganie dały nam chwilę wytchnienia. Nigdy nie zapomnę, jak dwóch byłych prezesów PSG zamieniło się w koła ratunkowe w braterskim odruchu, jakby istniała niepisana wspólnota ludzi, których uśmiercił futbol.

○ ○ ○

Zarówno pytania moich dzieci, jak i te, które zadaję sam sobie, skłaniają mnie do tego, by wyjaśnić (lub przynajmniej spróbować wyjaśnić), jak to się stało, że grupie sportowców najwyższego lotu odbiło do tego stopnia, że nie potrafili już grać, doznając wręcz paraliżu. Chciałbym spróbować zrozumieć, co takiego sprawiło, że dystans między tym, co starałem się przekazać owym piłkarzom, a tym, jak to odbierali, z latami się powiększał, przeradzając się w końcu w przepaść.

Chciałbym wyjaśnić, dlaczego do tego może dojść i dlaczego do tego doszło. Wyjaśnić, jak bardzo ataki z zewnątrz mogą pozbawić sił. Opisać proces zużywania się władzy. Opisać wreszcie, jak nieubłaganie uchodzi z nas powietrze, a umysł traci umiejętność myślenia. Czytając swój dziennik, zauważam, że w pierwszych latach jeszcze o coś walczyłem. W miarę jednak jak przybywa stron, ideał zanika i zaczynam już tylko, dzień po dniu, rejestrować bezlitośnie zbliżający się koniec. Zatem prawda, jaką jestem winien czytelnikowi, tak samo, jak i sobie, zawiera się w tym narastającym – wraz z liczbą stron – pytaniu: dlaczego to ciągnąłem?

Kiedy popatrzy się z zewnątrz, wyda się to zgoła niezrozumiałe. Ale trudno to zrozumieć czasem i od wewnątrz. Gdybyż tylko chodziło o mnie i mój wizerunek, powiedziałbym „stop”. Tyle tylko, że nigdy o wizerunek nie dbałem. Wiedziałem, że wszystko mogę zyskać, odchodząc ze stanowiska, jak i wszystko mogę stracić, pozostając na nim. Cóż, nie potrafię powiedzieć „nie”, nie umiem tego. Nie odpuszczam, nawet jeśli mecz jest przegrany. Między rokiem 2006 a 2010 regularnie zastanawiałem się, czy nie odejść. Ale za każdym razem pośrodku wahań pojawiał się przebłysk nadziei, który kazał mi porzucić wątpliwości i od nowa podrywał do walki.

○ ○ ○

Kiedy dziś czytam owe gorące strony, najbardziej lubię te, które prowadzą do finału mistrzostw świata w 2006 roku. Zdecydowanie wolę je od tych, które przywołują ból i wściekłość z czasu mundialu cztery lata później. Pamiętam dobrze – w 2006 roku stanąłem na progu raju. W 2010 nie znalazł się nikt, kto by mnie zatrzymał u wejścia do piekieł. Przeciwnie – chętnie by mnie tam popchnięto. I rzeczywiście wstąpiłem do piekieł – musiałem się w nich wypłakać, czasem otrząsnąć z wyrzutów sumienia.

Kiedy przypatruję się tym sześciu latom, dzień po dniu, stwierdzam, że ulotne szczęście i trwałe smutki nie znoszą się nawzajem, tworząc stan pośredni, lecz nakładają się na siebie, przez co mój dziennik bywa gwałtowny. Weźmy nienawiść. Objawia się w nim z intensywnością. Na nic moje starania, by ją głęboko zakopać. Zaraz wyłazi, gdy tylko wywoła ją jakieś słowo, zdanie, scena wyrwana z zapomnienia, z sinej od bólu przeszłości. Nienawiść ta sprawia, że mam ochotę walić pięściami na oślep. Tylko nie wiem – to mój podstawowy problem – od kogo zacząć.

○ ○ ○

W tej książce znajdziecie wizję wydarzeń, która jest moja, wizję subiektywną – to oczywiście pleonazm – i możliwe, że wypacza to sprawy, a nawet je zniekształca. Biorę za to w pełni odpowiedzialność. Piszę po prostu o tym, co przeżywałem, dzień po dniu. Piszę o tym, jak to przeżywałem. Piszę o tym, co odczuwam dziś.

Chodzi mi o to, by spróbować opowiedzieć, jak to jest, kiedy się przebywa drogę od finału mistrzostw świata do autokaru ze strajkującymi piłkarzami. Zależy mi, by tę drogę opisać, gdyż także sam opis może pomóc w próbie zrozumienia. Zresztą pomogły mi już mistrzostwa Europy w 2012 roku. Z jednej strony rozczarowały mnie, tak jak rozczarowały wszystkich, którzy kochają piłkę i kibicują reprezentacji Francji. Ale i w pewien sposób przyniosły ukojenie. Uświadomiły mi bowiem, że francuski futbol ma problem także… beze mnie. Tak samo jak ja, Laurent Blanc musiał zmierzyć się z trudnymi do przyjęcia zachowaniami w swojej drużynie, zarówno pod względem sportowym, jak i ludzkim. Zatem nie tylko ja natrafiłem na problem, a skoro tak, to mogę już wrócić do grona normalnych, mogę znów stać się zwyczajnym trenerem. Tyle tylko, że aby móc wypowiedzieć równie proste zdanie, musiałem przebyć drogę długą i bolesną.

○ ○ ○

Doprawdy nie wiem, jak mogliśmy zabrnąć aż tak daleko, za to wiem, skąd sam się wywodzę. Zresztą powróciłem w owe strony. Otóż wywodzę się ze świata, w którym dzieciństwo ma kształt piłki. Wywodzę się z trawnika wciśniętego pomiędzy bloki w dzielnicy États Unis, w Lyonie, z trawnika o wiele mniejszego niż trawnik z moich wspomnień. Czasem zresztą nie mogę się nadziwić, jakim cudem zmieściło się na nim dwudziestu pięciu, a w porywach trzydziestu graczy.

Wywodzę się z czasów, kiedy przed porannym meczem w niedzielę zrywałem się w środku nocy, wkładałem spodenki i getry, byle się nie spóźnić, i w takim stroju kładłem się na powrót do łóżka, marząc o czasach, kiedy to stanę się zawodowcem. I stałem się nim, ponieważ powiedziano mi, że to, co uwielbiam robić, mogę przemienić w zawód. Gdybym tylko sobie grał, wystarczałoby mi pytanie o godzinę zbiórki.

Otóż wciąż mam coś z tamtej pasji, choć dalej nie wiem, co to jest. Dziś odnoszę wrażenie, że po przebytej burzy robię przegląd gospodarstwa. Możliwe, że futbol mnie nie docenił, czasem zresztą wolałbym, żeby o mnie zapomniał. Ale prawdą jest i to, że także ja nie doceniłem futbolu. Ta książka opowiada również i o tej utracie.

1 Paris Saint-Germain (przyp. tłum.).

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

Prolog. Za zasłonami

Knysna, RPA, niedziela 20 czerwca 2010 roku, wczesne popołudnie.

Widzę siebie w szatni dwa dni wcześniej, tuż przed naszym drugim meczem z Meksykiem na mistrzostwach świata. I nie mogę się rozpoznać. Już podczas rozgrzewki miałem wrażenie, że jestem gdzieś z boku, poza, nic nie czuję, niczego nie wyprzedzam myślą; paraliżuje mnie stawka meczu, a jednocześnie mam poczucie zerowego wpływu na cokolwiek. Nawet potem, podczas meczu, z trudem próbowałem uwolnić się od tego wrażenia nierzeczywistości. Kiedy grano hymny, stojący na wprost mnie fotografowie starali się odciąć mnie od reszty i od boiska, na którym miała rozstrzygnąć się nasza przyszłość. Z trudem znosiłem tę komedię trwającą od miesięcy. Dziesiątki obiektywów, które bez przerwy próbują ci skraść coś z ciebie, spojrzenie, gest. Wiedziałem, że tych zdjęć użyją po fakcie, stosownie do wyniku.

Przegraliśmy (0:2). Lecz podobna przegrana to jeszcze nie wszystko. Nawet po porażce można nosić głowę wysoko, jeśli tylko się walczyło. My z Meksykiem nie pokazaliśmy żadnej klasy.

No i ta scena, która rozegrała się w przerwie w szatni, pomiędzy trenerem reprezentacji Francji, którym przez kilka dni jeszcze byłem, a właściwie widmem siebie samego, i Nicolasem Anelką, a właściwie cieniem jego samego. Czterdzieści osiem godzin później, w niedzielę, tamta scena z szatni okazała się o wiele bardziej brzemienna w skutki niż nasza przegrana.

Owego niedzielnego wieczoru, wpatrując się w ekran komputera, nie znajdowałem słów, które mogłyby opisać to, co się stało. Pewnie dlatego, że niczego nie potrafiłem zrozumieć. Wobec piłkarzy nadrabiałem miną, starałem się utrzymać autorytet, wskazać kierunek i przede wszystkim nie opuszczać rąk. Ale była to jedynie gra. Wieczorem, w pokoju, kiedy mogłem zdjąć maskę, która coraz gorzej skrywała moje zagubienie w zmaganiu ze światem i zawodnikami, poczułem, że sięgam dna, że jestem wyczerpany, pusty, zmiażdżony.

○ ○ ○

Po incydencie, do którego doszło w szatni, oznajmiłem nazajutrz, że Nicolas Anelka sam się wykluczył z zespołu i że dla niego mistrzostwa świata już się skończyły. Federacja zażądała od niego publicznych przeprosin. Odmówił. Wówczas Anelka został wykluczony z mistrzostw już oficjalnie. I sankcja ta wznieciła pożar na piętrach hotelu Pezula w Knysnie, na których mieszkała reprezentacja Francji. Piłkarze nie mogli się z tą decyzją pogodzić. Cóż, dużo łatwiej pogodzili się z poniesioną przez siebie porażką w meczu z Meksykiem.

Przez całą sobotę członkowie kierownictwa próbowali przemówić do rozumu drużynie pogrążonej w kryzysie, który wywołała nie tyle porażka, co bezczelny wyciek informacji do prasy. Gdyż w tę właśnie sobotę rano dziennik „L’Équipe” zamieścił na pierwszej stronie dwa ogromne zdjęcia: moje i Anelki, podpisując je zdaniem: „Pieprz się, skurwysynu!”. Byłem w niewyobrażalnym szoku. Ale szybko zrozumiałem, że piłkarzami wstrząsnął nie tyle sam skandal, co jego ujawnienie.

W okresie kryzysu szuka się niemożliwych odpowiedzi na złe pytania. W zespole krążyło w kółko tylko jedno pytanie: „Kto sypnął?”. Afera z szatni, która nigdy nie powinna była wyjść na światło dzienne, urosła w oczach kilku piłkarzy do tematu fundamentalnego, podważającego honor i solidarność, jaka z zasady ich łączy. I tych kilku zawzięcie przekonywało pozostałych do podobnego spojrzenia na sprawę. Ciekawe, że ta solidarność nie objawiła się wcześniej na boisku, tam, gdzie należałoby się jej spodziewać przede wszystkim. Jednym słowem, na wszystkich piętrach hotelu Pezula odtrąbiono alarm.

Nie udało mi się stonować napięcia. Przeciwnie. Dystans pomiędzy piłkarzami a sztabem szkoleniowym narastał z godziny na godzinę. Kiedy w niedzielę rano przechodziliśmy w ich pobliżu, cichli i patrzyli w podłogę. Porozumienie było zerwane. W niedzielę po południu już tylko ślepy mógł nie przeczuwać, że coś szykują.

Co takiego? Nie mieliśmy pojęcia, ale wyłapaliśmy kilka sygnałów, niekiedy znaczących. Prezes Escalettes[2] obawiał się tylko jednego: że zawodnicy odmówią przywitania się z publicznością, która przyjdzie na ich trening. Wśród niej miały być dzieci z rejonu Knysny, dla których oglądanie treningu powinno być świętem. W swoim koszmarze prezes widział kamery, które rejestrują piłkarzy olewających przybyłą dla nich publiczność. Nie sprzeczałem się z nim ani nie odzywałem. Myślałem sobie tylko, że jeśli Niebiescy ograniczą się do tego popisu, będzie można wręcz mówić o sukcesie. Ale trudno mi było uwierzyć, że ich scenariusz skończy się na jakiejś ogólnikowej deklaracji lub odmowie składania autografów.

○ ○ ○

Kiedy w niedzielę rano opuszczałem studio Téléfoot, napotkałem Patrice’a Evrę. Nic z tego, co mi powiedział, nie uspokoiło mnie. Przeciwnie.

– Przez szacunek dla drużyny nie mogę panu niczego ujawnić, trenerze. Ale musi pan wiedzieć, że mamy zamiar coś zrobić w obronie Nico.

Uprzedziłem go o trudnych do przewidzenia konsekwencjach, które wiązałyby się z akcją o większej wadze, i wezwałem do przemyślenia sprawy wraz z całą drużyną. Czułem jednak, że trafiam w pustkę, jak to często bywa z chłopakami, z którymi straciło się nić porozumienia.

W drodze do autokaru spotkałem Hugo Llorisa. Spróbowałem dowiedzieć się czegoś więcej od niego. To inteligentny i zrównoważony chłopak, z którym byłem w dobrych relacjach.

– Co wy nam tak naprawdę szykujecie?

Nie odpowiedział mi, tylko westchnął. To podsyciło moje złe przeczucia, których wciąż nie umiałem nazwać. Starałem się więc podpytać więcej, ale nie mogłem też zapytać wprost, bo wtedy Hugo zamknąłby się w sobie.

– A ty co o tym myślisz?

– Że wyjdziemy na dupków.

– No dobrze. A czy ty sam zamierzasz coś zrobić, żeby temu zapobiec? Wszystko ci jedno, że, jak mówisz, wyjdziesz na dupka?

– Pan dobrze wie, że trudno jest odciąć się od grupy.

– I tak, i nie. Kiedy grupa szykuje coś głupiego, wystarczy, żeby jeden wyhamował, a już pozostali się zastanowią.

Pokręcił głową bez odpowiedzi. Dochodziliśmy do autokaru. Na wątpliwości nie było już miejsca: coś dramatycznego miało się wydarzyć za chwilę.

Chwyciłem się ostatniej rzeczy, na zasadzie brawury, żeby ratować sytuację, która wymykała mi się spod kontroli. Stanąłem przy wejściu do autokaru, aby popatrzeć każdemu z przechodzących piłkarzy w oczy. Nie miałem zwyczaju tego robić, teraz jednak chciałem dać im znać, że nie jestem naiwny. Miałem nadzieję, aż do ostatniego, że któryś na mnie popatrzy i odważy się coś powiedzieć. Wszyscy jednak przedefilowali w milczeniu, ze spuszczonymi głowami, tak jak robili to od dwóch dni.

Skądinąd odczułem ulgę, przelotną i naiwną, widząc, że drużyna wsiadła do autokaru w całości. To, że niektórzy mieli na nogach adidasy, a nie korki, nie budziło we mnie podejrzeń; nie musieli przecież wyjmować korków z torby. Co więcej, Thierry Henry wszedł z korkami w ręce, co poczytałem za dobry znak. Bo jeśli on postanowił przyjść na trening, to znaczy, że trenować przyszli wszyscy. Nie wiedziałem jeszcze, że to jego właśnie koledzy uważali za kreta, który dziennikarzom z „L’Équipe” ujawnił incydent w szatni. I choć nie mieli do tego podstaw, i tak był w ich oczach spalony. Jego aura poszła z dymem. Więc gdyby Thierry niósł buty nawet całej drużyny, nic by to tak naprawdę nie znaczyło.

Autokar ruszył w ciszy. Żeby dojechać na boisko treningowe, usytuowane w dole, potrzebowaliśmy kilku chwil. Gdy przybyliśmy na miejsce, poprosiłem kierowcę, żeby nie otwierał drzwi. Nigdy nie zgadzam się na przegraną bez walki, zabrałem więc głos, nie wiedząc tak naprawdę, ku czemu zmierzam i czy odzyskanie kontroli jest jeszcze możliwe. Chciałem spróbować po raz ostatni.

– Nie wiem za bardzo, co szykujecie, chłopcy – powiedziałem. – Ale chcę wam coś wyjaśnić. Zanim cokolwiek postanowicie, przemyślcie dobrze konsekwencje. Za chwilę dziennikarze skoszą was seriami zdjęć, czekają już na wzgórzu nad stadionem. Wszystko, co zrobicie, wszystko, co powiecie, znajdzie się od razu na ekranach całego świata i tysiące ludzi obedrze was ze skóry, osądzi i albo okadzi, albo puści z dymem. Mam nadzieję, że jesteście tego świadomi. Waszą powinnością są godność i duma, nosicie na piersi symbol Francji i miliony przed telewizorami będą na was patrzeć. Dlatego chcę wam powiedzieć raz jeszcze: naszym zadaniem jest skupić się wyłącznie na tym, co się liczy, czyli na meczu, który rozegramy pojutrze z RPA. To nasza ostatnia szansa na wyjście z grupy. Reszta nie powinna nawet zaprzątać nam głowy.

Odpowiedziała mi cisza. Odczekałem kilka sekund i znowu zabrałem głos:

– Usłyszeliście, co miałem do powiedzenia. Teraz możecie wysiadać. Panie kierowco, proszę otworzyć drzwi.

Piłkarze przeszli przede mną jeden po drugim, jak wtedy, kiedy wsiadali. Raz jeszcze uważnie patrzyłem im w oczy. Lecz oni zachowywali niezmiennie kamienny wyraz twarzy i nikt nie powiedział słowa. Moja mowa nie odniosła żadnego skutku. Gniew i zniechęcenie mieszały się we mnie z wściekłością.

○ ○ ○

Patrice Evra podszedł do mnie z kartką w ręku. Przeciągnąłem go na drugą stronę autokaru, tam, gdzie nie sięgały kamery, i wtedy to poznałem słynny tekst, napisany na maszynie: oświadczenie wszystkich piłkarzy. W zdaniach górnolotnych i zawiłych mowa była o akcji protestacyjnej uzasadnianej poczuciem solidarności z Nicolasem Anelką. Akcja ta miała przybrać formę odmowy wyjścia na trening.

To dziwne, ale najpierw pomyślałem, że piłkarze nie byliby zdolni napisać czegoś podobnego samodzielnie. Tekst był chłodny w tonie i obfitował w sformułowania, których sami nie rozumieli. Jakiś agent lub adwokat musiał im przyjść z pomocą.

Wpadłem w furię. Zmroziłem Evrę wzrokiem:

– Czy zdajesz sobie sprawę z tego, coście tu wypisali? To szaleństwo! Nie macie pojęcia, co robicie, wszyscy jesteście kompletnie nieodpowiedzialni! Czy ty wiesz, że jesteśmy na mistrzostwach świata i być może zaraz wylecimy za burtę? I nie dość, że prasa robi rejwach, to jeszcze ośmieszacie się wy! Chłopcy, weźcie się w garść! Ten tekst to prawdziwy skandal! I co – rozumiem, że pójdziecie ot tak odczytać go przed czekającymi na was dziennikarzami?!

– Hmm… Tak myślę…

– Wspaniale. Czy naprawdę myślisz, że to najlepszy pomysł na to, by pokazali was w dzienniku o dwudziestej? I to ty, kapitan, pozwalasz na coś takiego? Czy przynajmniej zdajesz sobie sprawę, że fundujemy sobie katastrofę?

Nie znajdowałem słów, by wyrazić, co czułem. A skala uczuć była szeroka, od obrzydzenia po wściekłość.

Evra bez słowa zabrał mi kartkę. Musieliśmy teraz przejść przez stadion, by dołączyć do zespołu, który poszedł pozdrowić, jak to było w planie, kibiców zgromadzonych na malutkiej trybunie u stóp wzniesienia. Do przejścia było jakieś sto metrów. Spróbowałem wszystkiego. Raz ciąłem ostro, raz się wycofywałem, wyzywałem Evrę od łobuzów, by zaraz potem próbować przemówić mu do rozumu. Nie wydusił z siebie ani słowa. Czułem jednak, że ta jego nieprzenikniona maska kryje wewnętrzne poruszenie wobec argumentów, jakie rzucałem bez składu ni ładu. Przez chwilę pomyślałem nawet, że nie wszystko stracone.

W tej właśnie chwili podszedł do nas Robert Duverne, odpowiedzialny za przygotowanie kondycyjne. Powiedziałem mu, jakie zamiary mają piłkarze, że chcą strajkować na treningu. Wpadł w furię. A ponieważ kamerzyści filmowali z daleka tę scenę na żywo, obraz poszedł w świat. Widać na nim, jak Robert krzyczy, Evra próbuje się bronić, a ja stoję pośrodku.

– Nie macie prawa tego robić! Moje dzieci płaczą, oglądając mecze, a ja dla tych mistrzostw zrezygnowałem z pracy. Teraz miałbym wylądować na bruku z powodu waszego debilstwa? Co wam strzeliło do łbów?

Wykrzyczał wszystko naraz: i to, że poświęcił pracę w lyońskim klubie, by móc pojechać do RPA, i swoją sportową dumę, i trenerską panikę… Nie wiedząc kompletnie, co powiedzieć, stałem sparaliżowany wobec takiego obrotu spraw. Na całą tę trudną do ogarnięcia litanię Evra zareagował fałszywą dumą. Tak reagują tysiące piłkarzy, kiedy ktoś podważa ich przekonanie o swojej wybitności:

– Nie masz prawa gadać do mnie w ten sposób!

Tego dla Roberta już było za wiele. Stracił panowanie nad sobą. Zaczęli się bić, co także transmitowały kamery na żywo. Rozdzieliłem ich. To był pierwszy mój błąd tego popołudnia. Nie jedyny. Bo niechby się starli do końca, powinienem był im na to pozwolić. Ich bójka pokazałaby, że szkoleniowcy gotowi są walczyć w obronie interesu reprezentacji Francji, podczas gdy sami piłkarze są niezdolni okazać swoją dumę i grupową solidarność wyłącznie na boisku, czyli tam, gdzie obydwie cechy liczą się naprawdę.

Niemniej tego niedzielnego popołudnia wciąż wierzyłem, że zakwalifikujemy się do ćwierćfinałów. Co prawda szansa ta wisiała na włosku, ale istniała. Musiałem więc chronić tę nadzieję i poderwać drużynę, dając sobie spokój z kalkulacjami na temat szans wyjścia z grupy. Próbowałem więc utrzymać przed kamerami obraz naszej jedności, nawet jeśli ta dawno rozleciała się w drobny mak, nawet jeśli nigdy nie była bardziej sztuczna niż teraz. Choć przeczuwałem, że wszystko zmierza ku katastrofie i że zapowiada się zbiorowe samobójstwo, transmitowane na żywo. Mimo to moja praca i moja odpowiedzialność polegały w tym momencie też na tym, by w miarę możliwości skrócić cierpienia.

○ ○ ○

Piłkarze zebrali się w kole na oczach widzów, aby się naradzić. Z daleka wyglądali na dość ożywionych. Dowiedziałem się później, że Fabrice Grange, trener bramkarzy, asystent Brunona Martiniego, próbował zapobiec głupiemu i szkodliwemu strajkowi, na którego pomysł wpadli. Ale i on przekonywał ich na próżno, na dodatek do grupy powrócił już Evra. Dyskutowali krótko, po czym Evra zakomunikował mi:

– Panie trenerze, potwierdzam, nie wychodzimy na trening. Wsiadamy do autokaru i wracamy do hotelu.

Obraz surrealistyczny. Oto piłkarze ze spokojem na twarzy wracają do autokaru, pozdrawiając po drodze zgromadzonych kibiców. Pomyślałem, że zwariowali. Uświadomiłem też sobie, że wystarczyło kilka chwil, by wszystko się we mnie zawaliło i by zgasł płomień, który nosiłem w sobie od dzieciństwa. Zawsze wierzyłem w etykę, dumę i szlachetność piłki. Więc jakże teraz miałbym utożsamić się z tymi szczeniakami? Na ich miejscu zrobiłbym zgoła inny użytek z wściekłości i oburzenia; wykrzyczałbym je na boisku. Nie podejmowałbym niewyobrażalnie głupiej decyzji, odmawiając gry i niszcząc tym samym esencję walki, źródło sportowego szczęścia!

○ ○ ○

Powlokłem się za piłkarzami. Tak popełniłem drugi duży błąd tego popołudnia.

Powinienem przecież zatrzymać ich na boisku, zażądać, by wzięli się do treningu, a nie negocjować i znosić to, co się dzieje. Cóż, kiedy zostałem w obliczu wszystkiego straszliwie sam. Prezes Escalettes jakby znikł, siedział niemy i zdruzgotany w głębi autokaru. Nie przypominam też sobie, bym wymienił choć jedno spojrzenie z Alainem Boghossianem, moim asystentem, który dołączył do ekipy w 2008 roku pod naciskiem prezesa (argument był taki, że skoro jest mistrzem świata, to i potrafi być bliżej piłkarzy). Przezywali go „Powiedział mi Lolo”, gdyż tak zaczynał swoje zdania, przywołując opinię Laurenta Blanca, przyszłego trenera. Sprawę tę zawsze uważałem za bardzo delikatną.

○ ○ ○

I tak oto wydarzenia zupełnie mnie przerosły. Byłem wobec nich bezradny, cała ta zawierucha zachwiała mną od podstaw. Nie byłem w stanie uporządkować myśli. Musiałbym mieć wsparcie oddziału antyterrorystów, by negocjować z łobuzami, którzy wzięli na zakładnika reprezentację Francji.

Ostatecznie prezes Escalettes wysiadł z autokaru. Wcześniej przypatrywał się wydarzeniom z daleka, nie rozumiejąc, co się dzieje. Wyjaśniłem mu znaczenie tego, co widział, i wtedy załamał się zupełnie. Powiedzieć, że sytuacja przerastała go jeszcze bardziej niż mnie, to za mało. Po jego minie zrozumiałem także, że nie powie do piłkarzy ani słowa, w ogóle nie jest w stanie czegokolwiek z siebie wykrztusić. Co do piłkarzy, wsiedli do autokaru i perfekcyjnie dopełnili strajku – zaciągnęli zasłony przy oknach, uciekając przed spojrzeniami i kamerami.

Nigdy nie wiadomo, co równie niedojrzałym chłopakom siedzi w głowie. Odnosiłem wrażenie, że teraz potrzebują rozmowy we własnym gronie. Pomyślałem nawet, że może ktoś się odetnie od wszystkiego i przez to otworzy oczy innym. Wiedziałem, że ich jednomyślność jest tylko fasadą, że przeważał instynkt stadny. Więc wystarczyłoby może kilka słów, by instynkt ten osłabić. Przyszło mi do głowy, że trzeba spróbować, gdyż to, co działo się od pół godziny, było aż nadto nie do pomyślenia.

Dałem znak kierowcy, żeby nie odjeżdżał, po czym rzuciłem się na głęboką wodę. Tak dobierałem słowa, by nie urazić nikogo i przekonać do zmiany decyzji:

– Wiele mogę zrozumieć. To, że macie kłopot z karą, jaką otrzymał właśnie Nico, choć każdy z was wie, że dobrze na nią zasłużył. Rozumiem też, że chcecie okazać mu solidarność, że jesteście wściekli na cały ten cyrk, który odgrywają media, a który uruchomiła ta afera. Niech będzie. Ale żeby odmówić wyjścia na trening? Tego nie pojmuję. Naprawdę. Postępując w ten sposób, nie tylko nie okazujecie solidarności, ale popełniacie samobójstwo, którego nikt nie zrozumie. To, co teraz robicie, to jest po prostu…

Nie zmogłem skończyć zdania. Nie mogłem wydobyć z gardła żadnego dźwięku. Czułem, że idę na dno, że nie potrafię już wstrząsnąć tymi, którzy wbili się w swoje siedzenia, że nie potrafię znaleźć niczego ludzkiego, co by wzbudziło w nich choćby ułamek poczucia wspólnoty. Złość przynajmniej by mi pomogła, bezradność mnie pogrążała. I tak powiedziałem wystarczająco dużo. Jedno słowo więcej niczego by nie zmieniło. Nie będę ich błagał. Wiedzą, co myślę. Niech teraz się zastanowią.

Wysiadłem z autokaru pośród martwej ciszy. Przeszedłem się trochę, by się uspokoić i spróbować pozbierać myśli.

○ ○ ○

Wróciłem dziesięć minut później, ale bez złudzeń. Odezwał się wtedy Patrice Evra:

– Panie trenerze, obszedłem jeszcze raz wszystkich i każdy mówi, że nie wychodzimy na trening. Taka jest nasza decyzja.

W jednej chwili znów wezbrała we mnie wściekłość:

– To miejcie przynajmniej jaja i lećcie przed kamery, żeby wyjaśnić dziennikarzom, co chcecie zrobić!

– No to idę – powiedział na to Evra bez mrugnięcia.

Teraz nabrał pewności siebie, jak ludzie słabi, którzy – kiedy już podejmą decyzję – trzymają się jej kurczowo, niczym koła ratunkowego. Ja jednak, znając jego ograniczenia, nie mogłem przecież mu na to pozwolić. Już widziałem w wyobraźni scenę, którą pokazywaliby w kółko we wszystkich stacjach telewizyjnych na świecie: oto Patrice Evra, nie zdając sobie zupełnie sprawy z konsekwencji bezprecedensowej decyzji w historii futbolu, stoi ogłupiały w krzyżowym ogniu dziennikarskich pytań… Nie, nie można do tego dopuścić. Zabrałem mu kartkę z rąk. W tym momencie wciąż miałem nadzieję, że przekonam piłkarzy do zmiany decyzji. Zaproponowałem takie oto rozwiązanie impasu:

– Dawaj tę kartkę. Jeśli ją odczytasz, będziemy mieć wszyscy przerąbane i w tym samym momencie mistrzostwa świata dla was wszystkich się skończą. Nie będzie nawet o co grać ostatniego meczu. Za to możesz zrobić tak: przeczytasz początek, pominiesz kawałek o strajku, a kiedy już wyrzucisz to, co wam wszystkim leży na sercu, wyjdziecie na trening.

Odmówił. Kiedy zamierzałem wysiąść, nieoczekiwanie prezes postanowił zwrócić się do piłkarzy w sobie właściwy sposób: liryczny, moralizatorski i oderwany od rzeczywistości.

– Chłopcy, wiecie dobrze, że dla mnie i dla mojej żony dwa ostatnie lata były ciężkie. Wspierałem Domenecha w 2008 roku, gdyż niektórzy z was mnie o to prosili. No i dziś dzieje się, co się dzieje, więc zrozumcie…

Te słowa dotarły do mnie jakby przez mgłę. Chyba prezes nie zamierza puszczać strajkującym piłkarzom filmu o wewnętrznych konfliktach w Związku?! Chociaż czy nie najprościej przyznać im rację, ze szkodą dla mnie, skoro sprawy zaszły już tak daleko? Na dodatek, kiedy usłyszałem swoje nazwisko, poczułem się tak, jakby mnie z nimi nie było i jakby wszystko już było skończone… Okropne uczucie! Usiłowałem jednak zachować twarz, choć zbierało mi się na wymioty. Ledwie byłem w stanie słuchać dalej prezesa. W jego mowie przewinęło się wszystko jak leci – kluby, zawód piłkarza, Związek, jego prezes – za to nic na temat zaistniałej sytuacji. Słowa prezesa dały jedynie asumpt do dalszej kontestacji i czczej dyskusji.

Zaczęło być gorąco. Toulalan stracił nerwy:

– Jeśli nie zgadzał się pan z trenerem, to dlaczego Związek nie wniósł skargi?

Nie za bardzo rozumiałem, o jakim sporze mówi (może chodziło mu o protest przeciw temu, co zrobiła redakcja „L’Équipe”?). Poziom dyskusji doprowadzał mnie do rozpaczy. Bo to, że piłkarze kolegujący się z Anelką zdołali przekonać podatnych na wpływy, potrafiłem jeszcze zrozumieć. Ale żeby piłkarz równie trzeźwy i myślący jak Toulalan krzyczał w jednym chórze z wszystkimi, a nawet głośniej od innych? To mnie dobiło. Jak mogłem mylić się aż tak co do ludzi? Dotąd sądziłem, że choć sam zespół jest niedojrzały, niektórzy mają bardziej poukładane w głowie, umieją wypowiedzieć się publicznie i zachować w sposób zrozumiały, a bierze się to stąd, że w życiu są bardziej dorośli, stabilniejsi, i że do takich właśnie należy Jérémy Toulalan. Dopiero później dowiedziałem się, że to jego adwokat szlifował oświadczenie zespołu. Opadły mi ręce. Bo jak zrozumieć, że doradca, który winien być kimś odpowiedzialnym, nie tylko nie powstrzymuje piłkarzy, lecz wręcz ich wspiera w podobnej aferze? Niektóre pytania nie dają mi wciąż spokoju.

Z drugiej strony – choć słabe to pocieszenie przy takiej klęsce – fakt, że adwokat Toulalana naniósł w oświadczeniu poprawki, przynajmniej oszczędził piłkarzom śmieszności, której by się najedli, gdyby cały ten tekst napisali sami.

Później, stając przed komisją dyscyplinarną w środku lata 2010 roku, Jérémy Toulalan odmówi ujawnienia nazwisk kolegów z drużyny, a także nazwisk doradców, którzy nadali oświadczeniu kształt ostateczny. (Prasa podawała między innymi nazwiska Sébastiena Squillaciego i Sidneya Govou). Niektórzy widzieli w tym zachowaniu pewną szlachetność. Ja sam widzę w nim raczej mechanizm, który doprowadził cały zespół do zguby: fasadowe trzymanie sztamy i bałamutne zasady, które prowadzą donikąd.

W jednej ranie powstaje druga. Bo jeśli chciałem, żeby na mistrzostwa świata pojechali Jérémy Toulalan, Sidney Govou, Sébastien Squillaci, Hugo Lloris, Steve Mandanda, Anthony Réveillère czy Marc Planus, to właśnie dlatego, że liczyłem na ich dojrzałość i inteligencję. Rozczarowali mnie więc bardziej od pozostałych, od których nie oczekiwałem niczego. Kiedy pomyślę, że żaden z nich nie miał odwagi przyjść i powiedzieć choćby słowa, podczas gdy wcześniej zbierałem baty za to, że powołałem ich do reprezentacji Francji i wystawiałem do gry wbrew wszystkiemu, dochodzę do wniosku, że chyba przegapiłem coś ważnego.

○ ○ ○

W RPA po ostatnim treningu spotkałem Marca Planusa, który miał łzy w oczach.

– Panie trenerze, bardzo mi przykro za to, co zrobiliśmy. Któregoś dnia opowiem panu wszystko…

Odpowiedziałem:

– Doceniam, ale jest już za późno.

Po mistrzostwach świata żaden nie przyszedł, by porozmawiać. Kiedy dużo później spotkałem Toulalana przed komisją dyscyplinarną, zapytałem go:

– Czy kiedyś mi to wyjaśnisz?

Pokręcił głową w niejasnej odpowiedzi. Nikt z nich do dziś ani mi nic nie opowiedział, ani niczego nie wyjaśnił.

○ ○ ○

Podczas gdy Jean-Pierre Escalettes ciągnął swoją mowę, a w odpowiedziach na pytania plątał się, chcąc dogodzić każdemu, znów opuściłem autokar. Dobił mnie fakt, że prezes odpuścił – tak to odebrałem. On sam wkrótce dołączył do mnie, przybity, że nie umie przekonać strajkujących. Nie chciałem ani mu współczuć, ani go pocieszać. Każdy grał na siebie. I nie wyglądało na to, że z tego dołka wyjdziemy.

René Charrier, wiceprezes związku zawodowego piłkarzy, także podjął próbę. Wsiadł do autokaru, by po dziesięciu minutach wysiąść, kręcąc głową. Porażka i niezrozumienie, z jakimi się spotkał, były dla niego ciosem.

– Mam za sobą dwadzieścia lat pracy związkowej, prowadziłem niejedne negocjacje, ale nigdy nie zderzyłem się z takim murem odmowy jak dziś. Wierz mi, Raymondzie, nic więcej nie można już zrobić. Chłopaki się okopały i nie zmienią decyzji.

Wówczas usłyszeliśmy gwałtowne walenie w okna. To Abidal, wpadłszy w furię, rozładowywał się i żądał od kierowcy, żeby wreszcie ruszył. Zapiekły w swojej wściekłości, niezdolny do jakiejkolwiek rozmowy, chciał wywrzeć swoim zachowaniem presję na grupę, która traciła grunt pod nogami. Zastanawiałem się, jaki skutek wywoła to jego wzburzenie, te gniewne pioruny – czy piłkarze stracą głowę do końca, czy może wreszcie się przebudzą. Odpowiedź nie kazała na siebie czekać.

○ ○ ○

Wróciłem do autokaru. Usłyszałem skrawek zdania, które Thierry Henry urwał, kiedy się pojawiłem:

– W tym, co trener powiedział, jest jednak trochę prawdy, może, panowie, ma rację…

Ale szybko zrozumiałem, że Thierry nie ma na nich żadnego wpływu, tak samo jak ja. Na ich twarzach malowała się zawziętość, a tu i ówdzie zapiekła złość. Niektórzy wprost okazywali pogardę. Wystartowałem.

– Chłopcy, komedia trwa już wystarczająco długo. Jaka jest wasza decyzja? Dalej odmawiacie treningu? Tak czy nie?

Odpowiedziało mi szemranie. Zrozumiałem, że źle stawiam pytanie. Że w nosie mają stawkę mistrzostw świata, tak samo jak w nosie mają fatalny obraz drużyny, jaki tworzą przez swoją nieskuteczność na boisku i zachowanie poza nim. Że w nosie mają nawet karę Anelki. Chcieli tylko jednego – dopaść „kreta”, który wyśpiewał wszystko dziennikarzom. Tym panom ciążył nie sam skandal, ale myśl, że przedostał się do opinii publicznej i że wskutek tego ucierpiał ich wizerunek. Powalający egocentryzm!

Przez długie jeszcze minuty rozprawiali ze sobą. Nie osiągnęli niczego poza tym, że Jean-Louis Valentin, który w tym gronie był oficjalnym delegatem Związku, wstał i ze łzami w oczach oznajmił o swojej dymisji, opuścił autokar i wrócił pod górkę do hotelu.

Do rezygnacji ze strajku próbował przekonać piłkarzy ponownie René Charrier. Na próżno. Po półgodzinnych próbach, kiedy słynne oświadczenie znalazło się w rękach François Manardo, mojego asystenta prasowego, który ewidentnie nie wiedział, jak się go pozbyć (piłkarzy zajmowało już tylko pytanie: kto odczyta tę kartkę dziennikarzom?), po raz kolejny opuściłem autokar, mając wszystkiego dosyć.

Obok stał minivan. Wsiadłem do niego, aby za przyciemnionymi szybami ukryć swą bezradność i bezsilność. Pomyślałem: „Niech sami sobie radzą z tym gównem”. Od pół godziny wszystko stało w miejscu: i autokar, i piłkarze.

Prezes Escalettes, wciąż blady z przejęcia, opierał się ciężko o karoserię vana, jakby groził mu zawał. Jedno było niezmiennie jasne: z całym tym kryzysem, który zdawał się nie mieć końca, musiałem zmierzyć się sam.

Targały mną różne uczucia. Przeważał wstręt. Wszystko zostało spartolone, bo zawodnicy okazali się niezdolni do wypełnienia spoczywających na nich obowiązków. Pamiętam, że rzuciłem do nich wcześniej: „Miejcie odwagę pójść przeczytać tę pieprzoną kartkę i będzie po sprawie, przestaniemy się tym zajmować”. Ale jakbym raz jeszcze ciął mieczem powietrze – nikt nie zareagował, ani nie protestując, ani nie zgadzając się, ani nie podsuwając jakiegoś innego rozwiązania.

Gdyby wtedy znalazł się ktoś, kto wziąłby odpowiedzialność na siebie, zniknąłbym z pola widzenia na całą niedzielę. Wściekłość jednak kazała mi wysiąść z minivana, w którym się skryłem. Skierowałem kroki do autokaru. Niestety – na moje największe nieszczęście – nikt mnie nie powstrzymał.

○ ○ ○

Z powodu spuszczonych zasłon autokar pogrążony był w mroku. Nie mogłem wyczuć nastroju grupy, nie dlatego jednak, że było ciemno, ale dlatego, że wszyscy milczeli. Piłkarze nie odzywali się już nawet do siebie. Wyglądało na to, że sprawa jest zamknięta, to znaczy każdy oczekiwał, że to inny pójdzie odczytać oświadczenie dla prasy. Wtedy podjąłem ostatnią próbę, próbując poruszyć w piłkarzach czułą strunę. Wydawało mi się przecież, że coś o nich wiem, choć przestałem ich rozumieć i stali się dla mnie obcy. Powiedziałem im, że jest coś takiego jak godność kraju, który reprezentują. Że znajdą się pod osądem swych rodzin. Że istnieje honor futbolu. Próbowałem odwołać się do ich rozumu i wrażliwości, choć nie wiedziałem, którego z tych dwojga bardziej im brakuje. Na koniec wyciągnąłem asa:

– Spuściliście zasłony, tylko co potem? Co chcecie przez to powiedzieć? Myślicie, że świat przestał na was patrzeć? Dobra, wstajecie, wysiadacie, idziecie na trening.

Powiedziałem to z naciskiem, wierząc, że pierwszy, który odważy się wysiąść, pociągnie za sobą pozostałych. Ale nikt się nie ruszył. Nawet nie wiem, czy ktokolwiek się zawahał. Nikt nie raczył mi odpowiedzieć, odzewem była jedynie obojętność.

Później zrozumiałem, że myliłem się wtedy na całej linii. Zamiast usilnie ich przekonywać, powinienem zagrozić perspektywą dożywotniego wykluczenia z reprezentacji, gdyż nie byli godni jej barw, gdyż łamiąc obowiązujące reprezentanta zasady, sami usuwali się z reprezentacji. Ale czy do mnie należało postawić w ten sposób sprawę? Przecież to prezes Związku winien był chronić instytucję, ten, który zapadł się pod ziemię i milczał, którego wcześniejsze niezdarne wypowiedzi jeszcze pogorszyły sytuację. Ja, miast stawać samotnie do pojedynku i szukać rozwiązania, które okazało się najgorszym z możliwych, powinienem był przyjąć postawę bierną i trzymać się tego do końca. To piłkarze powinni byli wziąć odpowiedzialność za swoje czyny i stanąć przed dziennikarzami, a ja, ze sztabem, powinienem był wrócić do hotelu. To, jak ostatecznie postąpiłem, było ogromnym strategicznym błędem.

Przemawiając w autokarze do zawodników, wyczerpałem listę argumentów, po czym zamilkłem. Kartka krążyła z rąk do rąk. Znieruchomiały prezes słuchał narad, jakie piłkarze prowadzili stłumionym głosem. Nikt nie chciał się umoczyć. Prawdą jest, że kiedy przyjeżdżali na trening, Patrice Evra chciał odczytać to oświadczenie, ale potem, w toku dyskusji, już do tego nie wrócił.

Czułem narastające wyczerpanie. Nie chciałem niczego już słuchać. Marzyłem jedynie o tym, by wreszcie zakończyć tę maskaradę. Pomyślałem, że skoro nie ma odważnego, to ja pójdę odczytać ten pierdolony tekst.

Z perspektywy czasu wciąż nie potrafię rozgryźć tego samobójczego odruchu. Nie przestaję zadawać sobie pytania, dlaczego właściwie ten dokument musiał być odczytany? Co nas do tego zmuszało? Co prawda, w powstałym zamieszaniu stało się to celem zasadniczym, ale aż po dziś dzień nie rozumiem, dlaczego poczułem się zobowiązany szukać wyjścia. Powinienem był wsiąść do samochodu i pojechać, tak żeby sami sobie radzili.

Pozostając na miejscu, chciałem zapewne nie dopuścić do tego, że drużyna kompletnie się rozpadnie. To odwieczny obraz kapitana oraz statku, który tonie. Chciałem też dać lekcję odwagi piłkarzom, aby im udowodnić, że ich piękne słowa i protesty nie służą niczemu, jeśli za nimi nie pójdą czyny. Mając przed sobą tych niedzielnych wojowników, kryjących się za siedzeniami i mamroczących pod nosem, chciałem – w nagłym i durnym odruchu – pokazać im, iż brawura istnieje! Bo to, że nie udało mi się trafić do mentalności tej zgrai małolatów, na których nic nie robiło wrażenia, nie było jeszcze powodem do tego, żeby pozwolić im na publiczne wygadywanie głupot i utratę resztek kredytu zaufania, jaki jeszcze mieli u opinii publicznej. Poza tym wciąż mieliśmy do rozegrania ostatni mecz, w którym rzutem na taśmę zamierzaliśmy wywalczyć awans do dalszej rundy. Szanse na ćwierćfinały były marne, ale były. Niejedna już drużyna zmartwychwstała, choć odprawiono jej pogrzeb. Moi piłkarze rzucili się do wody, nie umiejąc pływać, ale ja wciąż byłem na tyle głupi, albo wciąż byłem na tyle trenerem, że pragnąłem ich odratować.

Wiem, chciałem rozwiązać kwadraturę koła. Ale miałem już tylko jedną obsesję: wyjść jak najszybciej z tego kryzysu, by powrócił pozorny choćby spokój w drużynie i by mecz z RPA rozegrał się w warunkach możliwie najlepszych z najgorszych.

Ale pożar był zbyt wielki jak na strażaka, który dysponował szklanką wody. Jest takie południowoafrykańskie powiedzenie: kto chce ugasić ogień, ginie od płomieni.

○ ○ ○

Porwałem tekst z rąk asystenta prasowego i wysiadłem z autokaru. Ani piłkarze, ani prezes nie kiwnęli palcem, by mnie powstrzymać. Podczas gdy Yann Le Guillard i jego zastępca, członkowie sztabu, gromadzili dziennikarzy, miałem przez chwilę nadzieję, że ktoś z drużyny, kapitan lub Thierry Henry, dołączy do mnie, żeby przyjąć na siebie odpowiedzialność zespołową, i albo odczyta oświadczenie, albo podrze je na kawałki i zapowie sesję treningową. Ale nikt się nie ruszył. Mój odruch był dla nich aż nadto wygodny, bo chronił każdego.

I tak znalazłem się przed kamerami sam. Zacząłem czytać jak przez mgłę, bez świadomości tego, co się dzieje. I popełniłem trzeci błąd tego dnia, wcale nie najmniej istotny: zapomniałem uściślić, że nie mam nic wspólnego z tym tekstem. Dla mnie to było tak oczywiste, że nawet nie pomyślałem, że należy o tym powiedzieć. Odtąd nasz tonący statek stał się dla dziennikarzy kopalnią złota o nieprzebranych zasobach. Podczas owej transmisji na żywo, kiedy odczytywałem przeklęty tekst, telewidzowie bezpośrednio uczestniczyli w czymś, czego obawiałem się najbardziej – w zbiorowym samobójstwie drużyny Francji.

○ ○ ○

Skończyło się. Czułem, że opadam z sił, ale byłem też dziwnie spokojny, znów gotowy do walki, której nigdy nie powinienem zaprzestać, aby przygotować się do najbliższego meczu. Chciałem popracować nad rozwiązaniami zdolnymi wykrzesać wreszcie jakąś iskrę. Wsiadając do minivana, zerknąłem po raz ostatni na autokar, który powoli wyjeżdżał z parkingu w stronę hotelu. Za spuszczonymi zasłonami nie dostrzegłem żadnego poruszenia. Tak jakby autokar był pusty.

I zadałem sobie pytanie, jak mogliśmy aż tak się pogrążyć.

2 Jean-Pierre Escalettes – ówczesny prezes Francuskiego Związku Piłki Nożnej (przyp. tłum.).

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

1. Dzień zwycięstwa

Niedziela, 11 lipca 2004 roku. W korytarzu szpitala św. Wincentego à Paulo w Paryżu czekam na najpiękniejszą chwilę w życiu – narodziny dziecka. Równolegle czekam na największą chwilę w karierze – nominację na trenera francuskiej reprezentacji. To szczęście absolutne, pełnia i tajemnica, dzień, jaki w życiu zdarza się tylko raz. I to nie zawsze. I nie w taki sposób. I nie każdemu!

Około ósmej rano, kiedy rozpoczęły się skurcze, pojechaliśmy do szpitala. Mam przy sobie laptopa. Czekam na telefon, który ma wykonać Claude Simonet, prezes związku, do nowego selekcjonera. Tej niedzieli widnieję na pierwszej stronie „L’Équipe”. Wczoraj ten sam dziennik anonsował mnie jako wielkiego faworyta na stanowisko selekcjonera. Dziś już zapowiada moją nominację. Nie otrzymałem jednak żadnego potwierdzenia. Pozostaję wciąż jedynie trenerem reprezentacji młodzieżowej. W szpitalu pozwolono mi zachować laptopa w pobliżu ekranu monitorującego pracę serca dziecka. Z tej niedzieli pamiętam do dziś rzadkie uczucie, że oto zmienia się moje życie.

Claude Simonet zadzwonił późnym rankiem. Powiedział, że jestem w rankingu wysoko, ale że nie podjęto jeszcze ostatecznej decyzji. Gdybym tylko mógł wiedzieć, co w rzeczywistości chciał mi przekazać, albo czego nie chciał, byłbym szczęśliwy. A tak żyję wciąż w niepewności i trwam w podwójnym oczekiwaniu, pełnym napięcia, intensywnym, ale i pięknym. Bo gdyby jednak wybrali mnie? To przeczucie towarzyszyło mi od kilku dni. Podobnego przeczucia nie miałem dwa lata wcześniej, po mistrzostwach świata w 2002 roku, choć byłem kandydatem po odejściu Rogera Lemerre’a.

Wiem dobrze, że nie ja jeden żyję takim marzeniem. Tym samym żyją Laurent Blanc i Jean Tigana, a być może i inni, odkąd Jacques Santini, na kilka dni przed mistrzostwami Europy w Portugalii, obwieścił, że po ich zakończeniu rozpocznie pracę w Tottenhamie. Jednak faworytem stałem się dopiero niedawno, wcześniej długo nikt na mnie nie stawiał. Jeśli więc tej niedzieli gazety piszą o mojej rychłej nominacji, to dlatego, że sytuacja diametralnie się odwróciła. Dzięki wsparciu otrzymanemu z kilku stron, a także politycznemu wyczuciu, którego nie można nauczyć się w szkole, doprowadziłem do zmiany początkowego układu sił. Tak więc nominacja, jeśli rzeczywiście nadejdzie, będzie zwieńczeniem długiej walki.

Zmagania rozpocząłem podczas Euro w Portugalii. Wtedy to zaczęto rozprawiać w środowisku o nowym selekcjonerze i pojawiły się kandydatury. Wśród nich nie było mojej. Spotkałem się więc z Michelem Platinim. Choć nie był prezesem Francuskiego Związku Piłki Nożnej, a więc nie podejmował decyzji, był człowiekiem, z którego zdaniem się liczono i który w rzeczywistości namaszczał selekcjonera. Kiedy dwa lata wcześniej ujawnił, że jego zaufaniem cieszy się Jacques Santini, Claude Simonet mianował Santiniego. Podczas naszej rozmowy Michel Platini uczciwie powiedział mi, że będzie wspierał kandydaturę Jeana Tigany, ale że ja zachowam młodzieżówkę, którą zajmowałem się od 1993 roku. Odpowiedziałem:

– W porządku, nie wchodzę do gry.

Ale bywają okoliczności, w których rozpadają się stare przymierza, a zawiązują nowe. I takie właśnie okoliczności sprawiły, że w lecie tego roku moja sytuacja się odmieniła. Kiedy swoją kandydaturę zgłosił także Laurent Blanc, z krążących pogłosek zrozumiałem, że reprezentację młodzieżową obejmie na pewno René Girard, a nominację na trenera reprezentacji otrzyma albo Blanc, albo Tigana. Wówczas poczułem się zwolniony z obietnicy danej Platiniemu i podjąłem walkę, której stawką była nominacja na trenera francuskiej reprezentacji.

By osiągnąć ten cel, uznałem, że najlepiej będzie zachować się tak, jakbym nie zabiegał o to stanowisko. Inaczej mówiąc – chciałem wejść do gry, ale nie zostając kandydatem oficjalnym, nie mówiąc o tym, wręcz dając do zrozumienia, że kandydatem nie jestem. Nie dysponując wielkim arsenałem, chciałem wywołać wrażenie, że składam broń.

Dwa lata wcześniej sam zgłosiłem swoją kandydaturę, ale zrobiłem to zapewne zbyt wcześnie i zbyt nachalnie. Teraz chciałem wykorzystać to, co w 2002 roku obróciło się przeciw mnie: grę w okręty oraz siłę Krajowej Komisji Szkoleniowej[3].

W 2002 roku wszedłem do gry jako wolny strzelec. Teraz uznałem, że to okręty pomogą mi skorygować wizerunek, przebić się z przekazem, a tym samym doprowadzić do większej równowagi w mediach pomiędzy kandydaturami Laurenta Blanca, Jeana Tigany i moją. Fundamentem dla przeprowadzenia tej strategii miała być Krajowa Komisja Szkoleniowa, a walką miał pokierować Aimé Jacquet[4] On i tylko on. Zostawiłem mu wolną rękę.

○ ○ ○

W szpitalu trwam niezmiennie w oczekiwaniu. Około godziny trzynastej wracam do domu, do syna Maëla. Zabieram go na obiad do restauracji w dzielnicy, w której mieszkamy, w Montparnasse. Po południu wracam do szpitala. Z Estelle wybraliśmy już imię – Victoire. Na początku uważałem je za nieco pretensjonalne i zbytnio nawiązujące do mojej działalności zawodowej. Ale Victoire to przede wszystkim piękne imię. W tym nadzwyczajnym dniu mam wrażenie, że nad niczym już nie panuję, ale i ani trochę nie odpuszczam tej równoległej walki, która się zawiązała i toczy i której jeszcze nie wygrałem.

Dwa dni wcześniej, w Clermont-Ferrand wiatr zaczął wiać w nowym kierunku. Dotąd wykrystalizowało się dwóch kandydatów: Jean Tigana, były środkowy pomocnik, mistrz Europy z 1984 roku, którego wspierał Michel Platini, oraz Laurent Blanc, były obrońca, mistrz świata z 1998 roku, którego cenili Claude Simonet i przede wszystkim Henri émile, od dwudziestu lat zaopatrzeniowiec francuskiej drużyny narodowej. To on w kuluarowych debatach puścił w obieg nazwisko Blanca, doprowadzając do konkurencji, która ostatecznie przysłużyła się mnie. Gdyż obydwie kandydatury, pod pewnymi względami bardzo do siebie podobne, podzieliły głosujących, którzy w zaistniałej sytuacji woleliby postawić na kogoś, kto pogodziłby wszystkich. Ja sam w kuluarach, a także w mediach, byłem dotąd tylko tym trzecim.

W Clermont głos zabrał Aimé Jacquet. A głos trenera mistrzowskiej drużyny z 1998 roku, a teraz dyrektora ds. szkoleniowych, znaczył wiele. W jego propozycji pojawiło się coś ożywczego. Wysunął pomysł na kandydata, który wywodziłby się z Krajowej Komisji Szkoleniowej i naszkicował portret trenera idealnego, nie podając nazwisk. W rzeczywistości jednak zarysował profil właśnie mojej kandydatury. Nim skończył, jeden z członków kierownictwa wstał i powiedział:

– Tak naprawdę z twojego wywodu wyłania się portret Domenecha…

Nie byłem w Clermont i nie wiedziałem, że Aimé zabierze głos. O wszystkim dowiedziałem się nazajutrz. Aimé nie powiedział mi: „Będę bronił twojej kandydatury w Clermont”. On tam po prostu pojechał. Raz, w czerwcu, w Portugalii, rzucił do mnie: „Musisz tam pojechać”. Odpowiedziałem: „Chciałbym, ale pojadę tylko wtedy, kiedy ty tak zdecydujesz i powiesz. W pojedynkę nie mam żadnych szans”. Wtedy powtórzył tylko: „Jedź”.

W Clermont jego słowa dały innym do myślenia. Zdobył punkty, podobnie jak Krajowa Komisja Szkoleniowa. Więc choć nie byłem nawet kandydatem, wiedziałem, że zaczną o mnie mówić. Bez wsparcia Aimégo Jacqueta nie czekałbym teraz na telefon, który może oznaczać powołanie na trenera reprezentacji. Poza tym wiedziałem, że Michel Platini, choć wierny Tiganie, nie będzie sprzeciwiał się mojej nominacji.

○ ○ ○

Popołudnie dłużyło się jak wieczność. Krążę pomiędzy salą i korytarzem, by móc odbierać telefony. Nic jeszcze nie zostało postanowione. Dalej muszę grać w okręty. Chodzi o sieć, powiadał Gérard Houllier na zajęciach trenerskich, sieć…

Trudno się rozłączyć. Dzwonią do mnie bez przerwy. Dziennikarze, kierownictwo, przyjaciele. Pogłoski i wiadomości rysują się niczym krzywe przypominające wykres pracy serca dziecka. Trwam w absolutnej niepewności. Choć przebywam w szpitalu, wszyscy rozumieją, że nie mogę nie odebrać telefonu, nie dzisiaj. O 20.52, owej niedzieli 11 lipca, moje życie nabiera nowego rozpędu: Estelle wydaje na świat naszą małą Victoire. Przytulam ją do siebie i spływa na nią pierwsza kąpiel – matka i córka są tak piękne, że oczy wilgotnieją mi od szczęścia. Zapominam o wszystkim – o telefonie, o selekcjonerze kadry, o futbolowym świecie. Trudno podzielić się podobnym szczęściem, to się przeżywa bez reszty. Ja, który często byłem tylko widzem swojego życia, mam wreszcie poczucie, że żyję świadomie.

O 23.00 dzwoni do mnie Claude Simonet i oznajmia, że otrzymałem nominację na trenera drużyny narodowej. „To pan. Podjęliśmy decyzję. Ale na razie proszę nie mówić o tym nikomu”. Nie rozumiem, dlaczego prezesowi Związku zależy na tej poufności. W tym, co mówi, zdaję się wyczuwać obawę, że minister sportu, Jean-François Lamour, może postawić weto. Z trudem w to wierzę, ale niech będzie, posłucham.

Tym razem mogę wyłączyć komórkę. Pławię się w szczęśliwości. Fakt, że tego dnia zbiegły się dwa wielkie wydarzenia mojego życia, to dla mnie radość i tajemnica. Wszak prezes Francuskiego Związku Piłki Nożnej mógł był zadzwonić wczoraj, a nasza córka mogła była urodzić się dzień później. Ale Victoire przyszła na świat w dniu, w którym ja sam zostałem trenerem francuskiej reprezentacji. Taki znak dodaje mi sił. Owa niedziela powierzyła mi dwie wielkie misje, które będą się równoważyć, pozwalając mi głęboko oddychać. Nie wychodzę poza to proste szczęście, a raczej szczęście podwójne, by tak rzec.

Jestem trenerem drużyny narodowej, ale nie potrafię traktować tego jako celu, którego dopiąłem. Mówią, że w takich okolicznościach w jednej sekundzie przewija się w głowie film z całego życia. Ale nie w moim przypadku. Przeszłość należy do przeszłości, nie obchodzi mnie. Przed oczami staje mi przyszłość. Myślę o ciężarze odpowiedzialności, o tym, jakich dobrać współpracowników. Będę myślał nad tym nocami, budując, a więc i odrzucając. Reszta jest kwestią hartu ducha. Nie zabraknie mi go, nie mam nic do stracenia.

Niedziela, w którą dokonał się w moim życiu przełom, pogrąża się teraz w mroku. W szpitalu jest późno. Dzwonię do Karen, najstarszej córki, by jej oznajmić o narodzinach siostrzyczki. Potem zostawiam Estelle i Victoire, opuszczam szpital i jadę położyć się spać. Maël jest już w domu. On też jest szczęśliwy. Odczuwam ulgę, euforię, ale i wyczerpanie. I wiem, że dzień, jaki nastanie jutro, będzie już całkiem inny.

○ ○ ○

W poniedziałek 12 lipca, w sześć lat, co do dnia, po zwycięstwie Francji w finale mistrzostw świata z Brazylią (3:0), budzę się w skórze trenera. Konferencja prasowa, podczas której zostanę przedstawiony, odbędzie się w podziemiach biurowca na alei Iéna. Przychodzę bez krawata. Ważne jest co innego.

Na dwa lata przed finałowym turniejem mistrzostw świata w 2006 roku pojawia się nieuchronne pytanie:

– Myśli pan, że da pan radę wygrać mistrzostwa świata w 2006 roku?

– Jak najbardziej w to wierzę. W przeciwnym razie po co walczyć o awans do finałowego turnieju?

Nie możesz niczego zdobyć, jeśli nie masz przekonania. Zadanie, które mnie czeka, nie jest łatwe, jestem tego absolutnie świadom. Podkreślam przy tym, że za Niebieskimi wszyscy zawsze stali murem. Cóż, czasem nasze marzenia są pobożnym życzeniem. Już teraz w tym, co mówię, powracają słowa „uściślam, przypominam, powtarzam, podkreślam…”. Intuicja mi mówi, że przez najbliższe lata nie będę robił nic innego. Już teraz mam poczucie, że się powtarzam i że w wyobraźni poszukuję synonimów, by powiedzieć to samo inaczej.

W rozmowie z Claude’em Simonetem, wciąż boleśnie pamiętającym, jaką pułapką dla niego było przedłużenie umowy z Rogerem Lemerre’em, przyjmuję warunki kontraktu, który określa konkretne cele, i nawet nie poddaję ich pod dyskusję. Chodzi o kontrakt dwuletni, odnawialny. Pierwszym celem jest awans reprezentacji Francji do finałowego turnieju mistrzostw świata w 2006 roku. Cel drugi zakłada dojście Niebieskich do półfinału. Jeśli obydwa zostaną spełnione, kontrakt zostanie odnowiony na dwa kolejne sezony. I odwrotnie – jeśli nie osiągnę zakładanych wyników, umowa zostanie zerwana bez prawa do odprawy. Nie jest to kontrakt wygodny, w razie porażki nie pozwala miękko wylądować, ale nie przejmuję się tym. Nawet gdyby zachowali wysokość mojego zarobku z czasu prowadzenia młodzieżówki, rzuciłbym się w tę przygodę z tą samą pasją, pasją bez granic. Niebieskim przyglądałem się intensywnie i wnikliwie od dawna, czułem, że teraz potrafię napisać nowy rozdział ich historii.

Mam już w głowie skład sztabu, z którym chciałbym pracować. Wiem, co chcę poukładać i w jaki sposób wyruszyć w drogę. Teraz mogę przełożyć na konkret wizję tego, jak ma funkcjonować reprezentacja Francji. W sumie wszystko przebiega tak, jakbym po długim przygotowaniu wreszcie objął stery. Teraz to ja muszę coś udowodnić, piłka po mojej stronie. Mecz właśnie się zaczął.

O 14 wracam do szpitala św. Wincentego à Paulo. Jestem szczęśliwy. Estelle i Victoire mają się dobrze. Zobaczenie ich obydwu daje mi niewiarygodną radość. Żaden trener nie jest ich wart, znów jestem głową rodziny. Do godziny 16 wyłączam laptopa, by nie ruszać się z kokonu szczęśliwości.

Ale nawet w taki dzień jak ten chwila wytchnienia jest krótka. Znów wciąga mnie wir mediów podekscytowanych moją nominacją. O 20 w TF1 przepytuje mnie na żywo Patrick Poivre d’Arvor. Wywiad spełnia oczekiwania wszystkich. Charles Villeneuve rozgrywa za to partię w uwodzicielskim tonie, jak to on. Nie dam się nabrać, znam reguły tej gry. Szef serwisu sportowego należy do tych ludzi władzy, z którymi będę miał do czynienia. TF1 jest partnerem francuskiej reprezentacji, co ma swoją wagę.

Kiedy opuszczam studio, zapada zmrok i kończy się mój pierwszy dzień jako trenera kadry. Wracam do szpitala. Życie jest piękne. Victoire jest cudowna.

○ ○ ○

Od tego czasu upłynęło osiem lat. Dzień po dniu Victoire niezmiennie przynosi mi radość i daje szczęście. Nie mogę tego samego powiedzieć o drodze, którą przeszedłem jako selekcjoner drużyny narodowej. Owego lata 2004 roku stan szczęśliwości nie trwał długo. Nie było miesiąca, by nie nękały mnie media, by nie czepiały się czegoś przesadnie, bym bez niepokoju otwierał gazetę, bym nie marnotrawił sił na załatwianie spraw bezużytecznych. Od pierwszych dni szedłem pod ostry wiatr. Cokolwiek bym powiedział lub czegokolwiek nie powiedział, czy bym coś wybrał, czy bym się zawahał, czy drużyna odnosiłaby porażki czy sukcesy – nieważne, niektóre media szarpały mnie od początku. Przedstawiając mnie zwykle w fałszywym świetle, na każdym kroku starały się podważyć moją wiarygodność, zarówno w oczach opinii publicznej, jak i piłkarzy.

Przez dłuższy czas byłem ponad tym wszystkim, podobnie jak drużyna. Nie zrzucam z siebie tej części odpowiedzialności, która mnie przypada w długim ciągu wydarzeń prowadzących do katastrofy z lata 2010 roku. Chciałbym tylko, żeby (jak w każdym bilansie) przy rozliczaniu okresu, w którym kierowałem drużyną Niebieskich, brano pod uwagę także osiągnięcia. Chciałbym też przypomnieć, że przez te sześć lat nie kierowałem reprezentacją sam. Inni też mieli swój wkład. Jedni budowali, drudzy niszczyli.

Lecz tego rana, 12 lipca 2004 roku, nie wyobrażałem sobie zupełnie tego, co mnie czeka. Choć przecież zawsze spodziewam się najgorszego.

○ ○ ○

Historia i doświadczenie uczą, że reformy należy wprowadzać natychmiast po zmianie władzy. To, czego nie zrobi się od razu, raczej nie zostanie zrobione już nigdy. Więc kiedy tylko objąłem funkcję, spróbowałem zadziałać energicznie.

W sztabie szkoleniowym należało przekłuć ropiejące rany, o których wszyscy dobrze wiedzieli. Na sprawy, które wielu członków Związku uważało za szkodliwe ekscesy, Aimé Jacquet, kiedy był trenerem, przymykał niezmiennie oczy. Być może o niektórych sprawach nie wiedział albo udawał, że nie wie, gdyż dla niego liczył się przede wszystkim komfort piłkarzy. Przez jakiś czas ta obojętność zapewniała mu ochronę przed atakami. Ograniczając się wyłącznie do spraw czysto sportowych, oszczędzał sobie pozostałych problemów. Z tego, co wiem, raz tylko interweniował wobec piłkarzy, i to ostro, podczas mistrzostw świata w 1998 roku, w sprawie premii. Co do reszty, nie wiem, czy wiedział o dyskusyjnych zachowaniach tego lub owego, czy też wolał o nich nie wiedzieć.

Sam się wzbraniam przed oceną linii postępowania, która w tamtym czasie nie zakłóciła funkcjonowania zwycięskiej drużyny. Ale pod kolejnymi trenerami niektóre przyzwyczajenia doprowadziły do licznych nadużyć. Wiedziałem o nich, podobnie jak wiedziało wielu członków Krajowej Komisji Szkoleniowej z siedzibą w Clairefontaine. Kiedy więc zostałem trenerem reprezentacji, postanowiłem nie przymykać oczu na zachowania, których nic nie usprawiedliwia i które nie sprzyjają osiąganiu dobrych wyników.

Czułem się więc w powinności zmienić to wszystko, żywiąc nawet przekonanie, że góra spodziewała się, że wreszcie zrobię porządek i skończę z wątpliwymi praktykami. W mojej opinii nie podlegał dyskusji fakt, że zarówno podczas mistrzostw świata w 2002 roku, jak i podczas mistrzostw Europy w 2004 roku (łącznie siedem spotkań i tylko dwa zwycięstwa) dotychczasowa struktura nie zdała egzaminu. Usiłowałem więc uzdrowić szkodliwą dla spójności grupy sytuację, dając po drodze do zrozumienia, że to nie piłkarze decydują o sztabie szkoleniowym, tak jak to niektórzy z nich chcieli robić.

I niczego nie żałuję, choć zapłaciłem za to długą wojną, obliczoną na wyniszczenie mnie, wytoczoną przez niektórych z odsuniętych. Pogłoski, pomówienia, zatruwanie klimatu – w rozmowach z dziennikarzami lub członkami Związku uciekano się do wszystkiego, w pięknych słowach występując w obronie drużyny narodowej, a w rzeczywistości broniąc jedynie własnych korzyści. Gdyby tym osobom naprawdę chodziło o dobro drużyny narodowej, nie szkodziliby jej poprzez zakamuflowane zagrywki. Nie potrzebowaliśmy tego, ani drużyna, ani ja.

○ ○ ○

Sztab wydawał mi się zbyt skoncentrowany na pewnych czołowych piłkarzach. Ci mieli do dyspozycji osobnego kucharza, specjalistę od makaronów, jak i kręgarza, Philippe’a Boixela, który zajmował się przede wszystkim nimi. Philippe Boixel zachował się bardzo elegancko wobec mojej decyzji. U niego nie pojawiał się problem umiejętności. Po prostu jego zażyłość z niektórymi zawodnikami prowadziła do podziałów w grupie, co zachodziło też w przypadku kilku fizykoterapeutów.

Żeby rozbić skostniały układ i skończyć z logiką zasług, zmieniłem także lekarza drużyny i dwóch fizykoterapeutów. Co się tyczy lekarza, Jeana-Marcela Ferreta, którego poznałem, kiedy trenowałem Olympique Lyon pomiędzy rokiem 1988 a 1993, to zanim podjąłem decyzję, porozmawiałem z nim przez telefon. Okazało się, że sam myślał o odejściu i wyraził już taką chęć dwa lata wcześniej. Uzgodniliśmy więc, że to on oznajmi, iż kończy pracę. Ja z kolei wyjaśniłem Związkowi, że sprawa jest załatwiona. Lecz kilka dni później Związek otrzymał list, w którym Ferret występował o… odszkodowanie. Jak widać, niekiedy występują zakłócenia na łączach telefonicznych. Zrezygnowałem także z usług zaopatrzeniowca.

Ich zmienników poszukałem głównie w sztabie reprezentacji młodzieżowej – stamtąd powołałem lekarza, asystenta prasowego oraz dwóch fizykoterapeutów. W zależności od potrzeby sztab liczył od dwudziestu pięciu do trzydziestu osób. Mój zastępca Pierre Mankowski, trener bramkarzy Bruno Martini oraz odpowiedzialny za przygotowanie kondycyjne Robert Duverne tworzyli ścisłe grono. Moim oparciem był także Pierre Reppelini, przyjaciel, były zawodnik Saint-Étienne. Załatwiał sprawy dyskretne. Choć dopiero zaczynam swoją opowieść w barwach kadry, już teraz chcę wyrazić im wszystkim podziękowanie. Uczynię to jeszcze później, nie wystarczy podziękować im raz.

Aby wzmocnić spoistość sztabu, wprowadziłem specjalne seminaria. Podczas pierwszego spotkania, które – podobnie jak pozostałe – przygotował Jean-Pierre Doly (ktoś w rodzaju dyrektora ds. osobowych w sztabie, który towarzyszył nam przez sześć lat), jedno z ćwiczeń polegało na wybraniu takiego zdjęcia spośród wielu, które odpowiadałoby najlepiej na pytanie: „Jak sobie wyobrażasz przygodę, przed którą stajesz?”. Potem, w wyniku wspólnej dyskusji, spośród około dwudziestu zdjęć wybraliśmy jedno, na które zgodzili się wszyscy. Przedstawiało ono wóz z sianem, które w ulewnym deszczu ciągnął wół, a powoził nim wieśniak w szerokim kapeluszu. Tym upartym wieśniakiem, który parł do przodu pomimo ulewy, żeby ocalić siano, byliśmy my. Przez dwa kolejne lata, pół żartem, pół serio, powtarzałem sztabowcom: „Panowie, idzie nam to powoli, ale damy radę. W końcu dojedziemy z tym sianem do stodoły”.

Kiedy wybieraliśmy to zdjęcie, nikt z nas nie domyślał się nawet, do jakiego stopnia zapowiada ono przyszłość i jak rychło życie przyzna nam rację. Ulewa miała rychło przemienić się w burzę.

○ ○ ○

Już w pierwszych kontaktach z zawodnikami, czy to telefonicznych, czy przy okazji meczu, zapowiadałem liczne zmiany. Oczekiwałem większego zdyscyplinowania w życiu grupowym. Niespóźniania się na posiłki (w szczególności na śniadanie, które piłkarze przeważnie pomijali, gdyż kładli się tak późno, że rano chcieli pospać). Oczekiwałem punktualności w czasie wyjazdów, wkładania ochraniaczy podczas treningu, wreszcie stosowania się do paru innych reguł, które co prawda nie zmieniają oblicza świata, ale wprowadzają więcej harmonii w funkcjonowanie zespołu. Nie życzyłem sobie także wizyt z zewnątrz podczas naszych zgrupowań, czy to w Clairefontaine, czy gdzie indziej, chyba że dam na nie przyzwolenie.

Choć starałem się wyjaśnić, czemu służą takie decyzje, czułem, że nie wszystkim się podobają. Ale nie przejmowałem się tym lub na to nie zważałem. Myślałem sobie, że jeśli będę nieustannie wykładał wszystkie karty na stół, wyjaśniał reguły życia w grupie, tłumaczył cele oraz środki dla ich osiągnięcia, to w końcu przekaz mój dotrze do każdego. Ale reformy i błogostan rzadko idą w parze.

○ ○ ○

Po raz pierwszy zagrzmiało po tym, jak czterech czołowych graczy, Zinedine Zidane, Lilian Thuram, Claude Makelele i Bixente Lizarazu, ogłosiło zakończenie reprezentacyjnej kariery. Udało mi się przekonać Makelelego, żeby pociągnął jeszcze dwa miesiące, by pomóc młodym, ale nie udało mi się to z pozostałymi.

Decyzja Lizarazu nie stanowiła problemu. Rozkwitający talent Abidala mógł złagodzić skutki tego odejścia. Co innego Zidane i Thuram. Zidane’a poznałem dziesięć lat wcześniej, w reprezentacji młodzieżowej. Wbrew temu, co mówiono, pisano i powtarzano, zależało mi bardzo, by wrócił. Wciąż był najlepszy i nie ma takiego trenera, który by nie chciał zatrzymać najlepszych. Zatem nie miałem najmniejszych wątpliwości, po prostu wiedziałem, że z Zidane’em zespół osiągnie więcej. Zresztą wiedzieli to wszyscy. Czyżby źle przyjął zmiany w sztabie i odejście bliskich mu osób? Możliwe. Ale przecież nie przeszkodziło mu to wrócić rok później. Sądzę raczej, że źle zniósł mistrzostwa w 2002 i 2004 roku i nie miał ochoty przeżywać tego ponownie. Kiedy po mistrzostwach świata w 2002 roku reprezentacja leciała na spotkanie towarzyskie z Tunisem, Zidane szukał samotności i usiadł w samolocie kilka rzędów z przodu. Widać było, że jest markotny. Odeszli Dugarry i Candela. Świadkowie dzielili się ze mną przekonaniem, że Zidane’owi ciążyły te zmiany. Dwa lata później zmiany poszły jeszcze dalej, tak w każdym razie mógł to odczuć. Toteż potrzebował nabrać dystansu, aby móc wrócić w lepszym stanie. Doskonale to rozumiałem. Nie miałem zresztą żadnego wyboru. Niemniej nie traciłem nadziei, że wróci.

To samo z Thuramem. To nie ja zrezygnowałem z niego i ze wspaniałej atmosfery, jaką tworzył w drużynie. Jego inteligencja, jasność umysłu, energia, bunt, jaki w sobie nosił, robiły na kolegach duże wrażenie i już za młodu nadały mu rangę mędrca, który cieszy się spontanicznym autorytetem. W głębi duszy Lilian działa jak ja – nie lubi mówić „tak ma być i już”, chciałby, żeby ludzie sami umieli się prowadzić i rozumieli, co trzeba robić, nie czekając na polecenia.

Thuram często powtarzał, że do odejścia skłoniły go mistrzostwa Europy w 2004 roku i poczucie, że drużyna traci charakter. Pomimo to liczni moi „przyjaciele” natychmiast rozpuścili pogłoski, jakobym to ja chciał się rozstać z tymi, którzy odeszli, co było nieprawdą. Zarazem kampania ta była jedynie zapowiedzią kolejnych miesięcy. Ledwo przestępowałem próg każdego dnia rano, czekała mnie kolejna walka, przybierając niespodziewaną dla mnie postać i osiągając temperaturę, na którą musiałem być z góry odporny.

Miałem jednak taką energię i taką wiarę, że myślałem tylko o tym, by iść naprzód, nie pozwalając się rozproszyć, cokolwiek miałoby się dziać. Rzecz jasna, idąc naprzód, zostawia się na poboczu przyszłych nieprzyjaciół. Ci pojawią się później, już to atakując pod pretekstem spraw bieżących, już to knując za plecami. I rzeczywiście – nie zostawiono mnie ani na chwilę w spokoju, wciąż wracając do zawodników, których rzekomo odsunąłem. Na jesieni przestałem powoływać Roberta Piresa, uważając, że wszedł w okres schyłkowy. Wolałem zastąpić go Florentem Maloudą. Ponieważ Robert cieszył się sympatią mediów, po odsunięciu go przekonałem się, jak wielka jest potęga kłamstwa i dezinformacji.

Po meczu Cypr–Francja (0:2), podczas którego wystąpił po raz ostatni, zapisałem w dzienniku: „W przerwie, tuż przed ponownym wyjściem na boisko, powiedziałem mu, że zmienia go Moreira. Całą drugą połowę spędził na parkingu. Przestał w ogóle interesować się meczem i innymi. A ponieważ zwycięstwo pokrzepiło wszystkich, zamknął się w sobie podwójnie. Po tym, co się wydarzyło, łatwiej mi będzie podjąć sportowe decyzje w jego sprawie”.

○ ○ ○

Nietrudno przychodzi mi mieć rację wbrew wszystkim (uwaga, to żart!), niemniej nie mogłem wygrać walki bez wsparcia piłkarzy, którzy pojmowali, o co mi chodzi, i nieśli ten przekaz dalej. Kiedy Fabien Barthez przyszedł porozmawiać ze mną po raz pierwszy, zaczął tak: „Wiele już słyszałem na temat tego, jak pan działa. Ale nie mam w zwyczaju osądzać, dopóki nie przekonam się sam”. Dyskutowaliśmy długo. Wyjaśniłem mu, jaką mam filozofię prowadzenia reprezentacji, opisałem mu swoje wymagania i oczekiwania. Po naszym pierwszym meczu przeciwko Bośni (1:1) w Rennes w sierpniu 2004 roku powiedział krótko: „W porządku, trenerze, przyłączam się, gramy dalej”. Raz jeszcze dziękuję, Fabien.

Lubię ludzi, którzy opierają się na własnym rozumie, a nie na pogłoskach. Nie pamiętam, by choć raz cokolwiek poróżniło Fabiena i mnie w ciągu tych lat. Kiedy w 2007 roku przestał grać, wszedł do grona szkoleniowców. Jest człowiekiem szlachetnym i wyznającym jasne zasady. Umie też zarazić nimi drużynę. Rzecz jasna, jak każdy bramkarz ma ograniczony wpływ na to, co się dzieje na boisku, w każdym razie wpływ nieporównywalny z tym, który wywiera na przykład Zidane. Co nie zmienia faktu, że prócz sympatii darzę go też szacunkiem. Fabien należy do bramkarzy intuicyjnych, w przeciwieństwie do mózgowców, jak Bruno Martini, który przez całe noce zastanawia się nad najlepszym ustawieniem ręki lub stopy i który pilnie studiuje na wideo stałe fragmenty gry, by wiedzieć, gdzie się rzucić. Tam, gdzie Bruno okazuje się obsesyjnie drobiazgowy, rozważa, śledzi i zapamiętuje wszystko, Fabien kieruje się odruchami, wchodzi na boisko, nie zawsze znając nazwiska wszystkich kolegów, niczego nie wyprzedza, ale umie dokonywać cudów. Jest w nim iskra szaleństwa, która dodaje pewności, wszystko czyni możliwym. Pozostaje największym francuskim bramkarzem w historii, jednym z najlepszych na świecie, należącym do kasty, która dzieli się równo na bramkarzy typu Fabiena i bramkarzy typu Brunona. Tym, którzy sytuują się pomiędzy tymi dwoma, którzy nie są ani całkowicie intuicyjni, ani całkowicie mózgowi, zawsze będzie czegoś brakować. Gdyż gra na tej pozycji nie znosi syntezy.

○ ○ ○

Kiedy prowadziłem młodzieżową reprezentację Francji, byłem dla prasy w porządku. Ale odkąd zacząłem prowadzić dorosłą reprezentację Francji, 17 sierpnia, przeciw Bośni, zrozumiałem, że dla prasy stałem się innym klientem i że w nowym układzie sił trudno będzie temu klientowi mieć rację. Ale i tak z wagi współczesnych mediów nie zdawałem sobie do końca sprawy. Stając przed pięćdziesiątką dziennikarzy, zauważyłem tylko, że ich ton się zmienił i że teraz stawiają mi pytania kąśliwe, niemal jak inkwizytorzy. Choć zapewniali, że cieszą się z ponownego spotkania, nie omieszkali okazać rozczarowania tym, co im zaoferowałem. A przecież próbowałem brać pod uwagę ich utyskiwania, starałem się nawet przez kilka miesięcy, przynajmniej wtedy, kiedy uważałem, że niczego nie ryzykuję, przekazywać im skład zespołu w przeddzień meczów. W ten sposób wykonywałem gest w ich stronę, ale też, szczerze mówiąc, zniechęcałem do zabiegania o informację u piłkarzy po treningach. Chciałem zerwać łącza, które wyrządziły tyle złego francuskiej reprezentacji podczas mistrzostw Europy w Portugalii w 2004 roku. Ale dziennikarze nie umieli już działać inaczej, nawet ci, których znałem od dawna. Postanowiłem więc, że nie będę niczyim informatorem. Niektórzy z piłkarzy, których odsunąłem na bok, chętnie wzięli tę rolę na siebie.

Z tego pierwszego meczu mam do dziś w pamięci uderzający obrazek. Podczas rozgrzewki zdałem sobie nagle sprawę, że większość młodych piłkarzy, takich jak Gaël Givet, Patrice Evra, Bernard Mendy, to ci, których trenowałem w reprezentacji młodzieżowej. Niby ich opuściłem kilka tygodni wcześniej, ale to nieprawda – wszyscy przeszliśmy do innego świata. Teraz byłem oficjalnym trenerem reprezentacji Francji, stadion był wypełniony po brzegi, kamery filmowały najmniejsze nasze ruchy. I pomyślałem nagle: „Skończyła się zabawa”. Na barkach odczułem niemal fizyczne brzemię stawki oraz pełnionej funkcji. Pamiętam, że po wzruszeniu towarzyszącym odgrywaniu hymnów, w którym mieszają się duma, solenność i bliskość walki, odczułem wewnętrzny spokój: „No właśnie, to teraz, nie wolno ci zawieść”.

Tego wieczoru nie podobała mi się nasza gra. Zremisowaliśmy (1:1), po tym, jak Thierry Henry nie strzelił bramki z karnego przy stanie 1:0, przez co przestaliśmy panować nad sytuacją. Cóż, gdybyśmy wygrali ten pierwszy mecz, zyskalibyśmy wiele czasu przy wprowadzaniu reform. Na tym poziomie sportu bowiem rezultat uwiarygodnia podejmowane działania.

Dużo mówiono o pogłębionej sesji podsumowującej, którą narzuciłem drużynie po meczu w Rennes. Nie chodziło o kumulowanie uwag krytycznych, ale o oddanie głosu piłkarzom, by to oni zastanowili się nad przebiegiem meczu, zamiast oczekiwać ode mnie podania im gotowych rozwiązań na przyszłość. Moje wymagania w stosunku do każdego streszczały się w dwóch pytaniach: „Co zrobiłem dobrze? Co mógłbym ulepszyć?”. Proste pytania, które niegdyś wprawiały w zakłopotanie zawodników drużyny młodzieżowej, potrafiących mówić tylko o swoich błędach i niedostatkach, tak bardzo uformowała ich edukacja akcentująca przewinę lub niedociągnięcia. Nie jest łatwo powiedzieć głośno, że coś nam się udało. Niemniej, ponieważ znałem połowę zawodników, jako że trenowałem ich w młodzieżówce, wyobrażałem sobie, że nie będą zdeprymowani.

Myliłem się. Ta nowość wywołała znaczący opór. W Rennes starsi zawodnicy myśleli tylko o jednym: zaraz po meczu wrócić do siebie. Młodsi zaś, czując, że starsi reagują z milczącą rezerwą, nie wiedzieli, czego się trzymać. Przetrzymałem to. Sesja skończyła się grubo po północy. Zaczynała się w ciężkiej atmosferze, z wolna jednak nabierała pozytywnego klimatu. I choć na końcu byliśmy wyczerpani, czuliśmy zadowolenie.

Lecz w zawodzie trenera jest się zadowolonym zazwyczaj do chwili, w której zajrzy się do gazet następnego dnia rano. Tym razem, z racji późnej godziny, o której skończyliśmy, musiałem poczekać do pojutrza. Otóż prasa wyżyła się na naszej sesji, porównując ją do chińskich tortur. Taki to błogostan towarzyszył moim pierwszym tygodniom na stanowisku trenera kadry. Zawodnicy, których odsunąłem, radośnie dolewali oliwy do ognia, nabijając się z moich metod. Te głupie ataki ani mnie ziębiły, ani grzały. Dla mnie istotna była jedynie relacja z piłkarzami oraz to, co budowaliśmy wspólnie, a nie dziennikarskie bzdury czy frustracja osób pominiętych. Potrzeba nam było jednak trochę czasu, żeby wszystko mogło się dotrzeć.

○ ○ ○

Kolejne mecze nie poprawiły tak naprawdę wizerunku reprezentacji. Były to mecze wsobne, a nawet zaryglowane na podwójny klucz, z serią remisów, które podtrzymywały zarówno nasze szanse w wyścigu o awans do mistrzostw świata, jaki i pytania co do nowej ery.

Nieobecność Zidane’a, Thurama i Makelelego dawała się we znaki okrutnie. Nasza gra była solidna, ale bez polotu. Thierry Henry był skuteczny, ale nie zawsze tak przytomny, jak bym tego chciał. Fabien Barthez angażował się na całego, ale prezentował nierówną formę. Nie martwiłem się jednak, gdyż drużyna powoli chwytała wiatr w żagle, wystarczyło pozwolić jej iść w dobrym kierunku. Niemniej nasze wyniki wzbudzały co rusz krytykę. Niekiedy wychodzącą od wewnątrz, co oczywiście natychmiast podchwytywały media.

○ ○ ○

Kiedy trenowałem młodzieżówkę, zadzierzgnąłem dobre relacje z niektórymi dziennikarzami. Kontaktowali się ze mną, by uzyskać wypowiedź, wyrobić sobie opinię, ugruntować pogląd w czyjejś sprawie lub napisać tekst analityczny. 80 procent artykułów na temat zawodników ze wschodzącego pokolenia opierało się na treściach pozyskanych ode mnie.

Lecz teraz sprawowałem inną funkcję, więc zmieniłem też sposób funkcjonowania. Odmawiałem przekazywania informacji i unikałem tego typu kontaktów. Szokowało to tych, którzy uważają, że stanowią pępek świata i że to do nich wszyscy powinni biegać. W każdym razie nie przejmowałem się nimi zupełnie, gdyż informowanie ich nie wchodziło w zakres moich obowiązków.

Nie starałem się też wniknąć do ich świata i znaleźć kogoś, kto wpłynąłby pośrednio na swoich kolegów i przyczynił się do zmiany ogólnej atmosfery. W wyższych sportowych sferach działa ta sama zasada co w polityce – ja tobie zapewniam poufne informacje, które dzięki temu otrzymujesz jako pierwszy, ty zaś odpłacasz się artykułem wspierającym. Od początku odmawiałem udziału w tym mechanizmie i dziennikarzy traktowałem równo, także tych, którzy byli moimi kumplami. Toteż ci ostatni otrzymywali ode mnie mniej informacji niż za czasów młodzieżówki i rychło zaczęli mi wypominać, że położyłem kres zażyłości i zwierzeniom.

Niebawem zaczęli głosić tezę, że lekceważę prasę, co było pozbawione sensu. Po prostu nie chciałem angażować sił w politykę komunikacyjną, w moich oczach bezużyteczną – byłem przekonany, że za nas będą mówić fakty. Tak więc pomiędzy niektórymi dziennikarzami i mną nastrój szybko się pogorszył, przechodząc w agresję. Nie brałem sobie tego do serca, popełniając fatalną pomyłkę. Siła uderzeniowa mediów przewyższa bowiem wszystko, co można sobie wyobrazić. Jeśli mediów nie masz po swojej stronie, stają się twoim wrogiem.

Obrałem jednak własny kierunek i próbowałem się go trzymać. Znałem ryzyko, wiedziałem, że narobię sobie wrogów, ale nie chciałem w żadnym przypadku stać się więźniem systemu, który wytworzyły media. Często powtarzałem współpracownikom, których niepokoiła ta presja: „Wolę iść naprzód i mieć strzelbę wymierzoną w plecy, niż iść naprzód z kulami u nogi. Przynajmniej mogę biec zygzakiem”. W tej formule słowem ważnym jest „biec”, ponieważ zawód trenera wymaga zdecydowanego podążania do przodu, bez przystawania, nie mówiąc o odwrocie. Nawet jeśli przeszłość wzbudza marzenia na przyszłość, tak jak wspaniała przygoda na mundialu w 1998 roku, nigdy nie może przekształcić się we wzorzec dosłowny. Trzeba iść naprzód, nie troszcząc się o to, co o mnie powiedzą, ani nie słuchając tych, którzy lepiej wiedzą, co zrobić należy, a raczej, co zrobić należało, gdyż – to ciekawe! – lekcji udzielają oni zawsze po zawodach, a nie przed.

Powtarzam – pomyliłem się. Wiem. I choć nie żałuję, że nie dałem się omotać dziennikarzom za cenę cichego z nimi porozumienia, to przecież powinienem był zapewne zatroszczyć się o uruchomienie kilku skutecznych kontrataków. Kiedy pojąłem, że grozi mi pożarcie, było za późno. Prawdę mówiąc, i tak niewiele bym wskórał. Dla dziennikarzy byłem po prostu tym, który albo milczy, albo nie umie rozmawiać z prasą, posługuje się ironią, odmawia sączenia informacji, jak to robią inni trenerzy. Cóż, taką przyprawili mi gębę, a ja aż do końca nie potrafiłem sobie z tym poradzić.

○ ○ ○

Sezon bez starszych, którzy odeszli, wypełniały kłótnie i mecze na wpół udane. Ale też nie ponieśliśmy porażki. Pomimo iż w reprezentacji grało wielu młodych piłkarzy, bez międzynarodowego obycia, drużyna wywalczyła awans do mistrzostw świata w 2006 roku. Ten okres, trudny pod względem sportowym, był bogaty, jeśli chodzi o budowę zespołu. Kiedy później wrócą starsi, dopełnią talentu i doświadczeń, których mu brakowało. Ale powrót ten nie zdałby się na nic, gdyby grupa nie okrzepła już w przeciwnościach, z jakimi musiała się zmierzyć podczas meczów trudnych, a także żyjąc w środowisku, które się niecierpliwi i wszystko poddaje krytyce. W trakcie spotkań kwalifikacyjnych para stoperów Squillaci–Givet nie straciła ani jednego gola. To dzięki takim piłkarzom, potrafiącym przetrzymać burzliwy okres, możliwy był ciąg dalszy.

Lata 2004–2005 były dla mnie nieustającą walką. Tak było już wtedy. Na jesień musiałem nawet pojechać do Arsenalu gasić to, co anonsowano mi jako bunt francuskich piłkarzy z klubu (Thierry Henry, Patrick Vieira, Robert Pires). Wiedziałem, że mogą podłożyć ogień. Spotkałem się z nimi w biurze Arsène’a Wengera, gotów na wysłuchanie ich skarg. Ale skarg tych nie zrozumiałem. Kiedy wypomnieli mi obowiązek wkładania ochraniaczy podczas treningu oraz to, że chcą wstawać na śniadanie później, zacząłem się zastanawiać, po co przyjechałem. Ten wyjazd przynajmniej uświadomił mi, że sam Pires odstaje od innych. Thierry Henry i Patrick Vieira wyznali mi później, że „nawrzucali” wtedy Piresowi: „Tygodniami zawracasz nam dupę, a kiedy stajesz przed nim, nie mówisz nic”. Ten epizod pokazuje, że walka o to, by drużyna mogła się rozwijać, pomimo kampanii w mediach i przeróżnych nacisków, była trudna i skomplikowana.

○ ○ ○

Zinedine Zidane, Lilian Thuram i Claude Makelele powrócili do Niebieskich po roku. Przez ten czas nie przestawałem wierzyć, że wrócą, gdyż po prostu tęsknią za grą w reprezentacji. Toteż utrzymywałem z nimi kontakt. Patrick Vieira, mój kapitan, odegrał tu zasadniczą rolę, nie przestając namawiać kolegów. Kiedy do niego dzwoniłem, padało wciąż to samo pytanie: „I jak? Rozmawiałeś? Na jakim są etapie?”. Przekazywałem też wiadomości przez Jeana-Louisa Legranda, przedstawiciela Adidasa, który miał bezpośredni kontakt ze wszystkimi ważnymi zawodnikami francuskimi promującymi tę markę. Korzystałem też z pośrednictwa Jeana-Pierre’a Doly’ego, który dobrze znał Francka Ribouda, przyjaźniącego się z Zizou. Wiedziałem, że muszę mnożyć kontakty, by nie stracić szansy na ich powrót.

Spotykałem się z nimi, dzwoniłem, interesowałem się tym, co porabiają, i prosiłem, by wrócili. Media o tym nie wiedziały. Działałem dyskretnie, z dala od mikrofonów i pełnomocników, do tego stopnia, że ci, którzy utrzymywali, że wiedzą, choć nie wiedzieli nic, zarzucali mi, że nic nie robię, by ściągnąć gwiazdy na powrót do Niebieskich. W tej sprawie, jak i w wielu innych, nie traciłem energii na zaprzeczanie. Fakty mówiły za mnie, mój prezes zaś mówił tylko za siebie, kiedy ogłaszał, że wysłał list, aby przekonać starszych do powrotu do drużyny. Jego postępowanie, którego celem było przypisanie sobie ojcostwa decyzji, jakie podjęli, dobrze obrazuje funkcjonujący mechanizm. Wysłał bowiem te listy, nic mi o tym nie mówiąc, jakby to on wykonywał pracę selekcjonera. Bo albo myślał, że nie potrafię przekonać piłkarzy sam, co jest dla mnie upokarzające, albo brał mnie za idiotę, pozbawiając głosu w tej sprawie.

○ ○ ○

15 kwietnia 2005 roku poleciałem do Madrytu, by spotkać się z Zinedine’em Zidane’em. Wciąż grał dla Realu, odkąd opuścił Niebieskich po mistrzostwach Europy w 2004 roku.

Chciałem, by wrócił. Nie tylko ja, wiem o tym. Oto, co zapisałem tego wieczoru w moim dzienniku po powrocie z Hiszpanii.

„Spotkanie, na które bardzo czekałem. Umówiliśmy się w zamożnej dzielnicy Madrytu. Powiedział mi, że ma w domu gości, więc zobaczyliśmy się w barze w pobliżu miejsca, gdzie mieszka.

Od jego pierwszych słów na temat reprezentacji wyczuwam stan jego ducha. Mam wrażenie, że chce wrócić, ale nie wie jak. Zdaje się szukać metody. Ale nie chodzi tylko o to. Mówi, że w jego głowie coś pękło, że nie ma już tej samej motywacji do piłki co dawniej. Odpowiadam, że widziałem, jak grał z Juventusem w ćwierćfinale Ligi Mistrzów i że tak jego gra, jak i postawa dowodzą, że wciąż bardzo mu się chce.

Próbuję przekonać go do powrotu. Mówię, że zależy mi tylko na jednym – by znowu z nami zagrał. Wyjaśniam, że wszystko się ułoży, że znajdę łatwo sposób na obwieszczenie tego faktu prasie i piłkarzom.

Waha się. Wyjeżdżam bez odpowiedzi z jego strony, ale dobrze, że pojechałem, by spróbować przekonać go, że Niebiescy go potrzebują. Że potrzebuję go ja. Teraz wie, że na niego czekam. Wie, że ponad wszystko pragnę tego, by wrócił.

Na koniec chciał wiedzieć, czy naprawdę wymuszam na piłkarzach, by wstawali każdego ranka o 8.30 z powodów dietetycznych. Zastanawiam się, który z piłkarzy z nim o tym rozmawiał. Odpowiedziałem, że proponuję to i owo, ale niczego nie narzucam, i że czekamy na niego. I że jest Zidane’em…”

○ ○ ○

On i ja jesteśmy do siebie zbyt podobni, by potrzebować długiej rozmowy. Obaj nie jesteśmy z natury wylewni. Zidane jest skryty, małomówny, musi mieć sprzyjające warunki, by wyjawić coś z głębi duszy. Tę jego cechę zauważyłem, kiedy grał w drużynie młodzieżowej. Już wtedy jego obecność miała niesamowite, fascynujące wręcz oddziaływanie. W grupie nie był jeszcze najbardziej znanym piłkarzem, w każdym razie był mniej znany niż Christophe Dugarry, którego nie opuszczał, za którym nawet się krył. Lecz nie dałem się zwieść tym pozorom. Rzeczywistym przywódcą w zespole już wtedy był Zidane. Posiadał rodzaj naturalnego autorytetu, którego nie trzeba uzasadniać ani na boisku, ani poza nim.

Pamiętam mecz z Izraelem w Miluzie w 1993 roku. Przed wyjściem na boisko moi piłkarze byli kompletnie rozkojarzeni, gdyż z góry byli pewni wygranej. W takim stanie pewne było więc raczej to, że zagrają bez ładu i składu i że oczywiście przegrają. Wziąłem Zidane’a na bok i powiedziałem: „Ty tu dowodzisz. Na świętowanie przyjdzie czas, na razie mecz nawet się nie zaczął. Wpierw trzeba go wygrać. Więc ściągnij ich na ziemię i niech się skupią na skuteczności. Proszę o to ciebie, bo tylko ty potrafisz to przeprowadzić”. Bez słowa kiwnął głową. Po minie, jak to u niego, widać było ogromną koncentrację. I tak się stało, mecz był wyjątkowym widowiskiem. Zdecydował o tym Zidane. Nie popisywał się jak inni, po prostu grał jak Zidane, co zespoliło grupę. Miał wtedy dwadzieścia lat i już był przywódcą.

Podobna siła samej tylko obecności jest czymś rzadkim. Być liderem w grupie jest najtrudniejszą z rzeczy na świecie i nierzadko się zdarza, że to trener musi zdecydować, kto nim będzie. W pamięci wraca mi Yoann Gourcuff z czasu katastrofalnych mistrzostw świata w 2010 roku. Kiedy go słyszałem, musiałem chronić go przed nim samym, aby mógł stać się sobą. Bardzo lubię Yoanna, który jest bardzo dobrym piłkarzem, ale musiałem mu otworzyć oczy, trochę brutalnie: „Posłuchaj mnie uważnie, Yoann. Grałem z Platinim w reprezentacji, widziałem Zidane’a w młodzieżówce. Jeśli nie dostawali piłki kiedy trzeba, obrywali wszyscy, dostając opieprz i wpadając wręcz w panikę. A ty zamiast tego stroisz fochy i cofasz się bez słowa. Różnica jest taka, że oni przewodzili, a ty nie. Jeśli chcesz przewodzić, musisz sam się narzucić, gdyż nikt nie zrobi tego za ciebie. Na co czekasz? Że to ja powiem innym, żeby ci podawali? Żeby byli dla ciebie mili? Chyba śnisz! Nigdy nie posłuchają!”. Mógłbym wtedy dodać: „Nie wystarczy chcieć być Zidane’em”. Ale nie dodałem. Przynajmniej nie zrobiłem tego do dziś. Zresztą ta sama uwaga odnosi się do wielu innych.

○ ○ ○

Moje relacje z Thuramem były dużo bardziej złożone, choć jego także znam od czasu, kiedy trenowałem młodzieżówkę. Lilian nie obdarza zaufaniem od razu, wpierw trzeba mu dowieść, co się umie, zbudować, uzasadnić, gdyż on sam nie odstępuje od wyznawanych przez siebie wartości, a poza tym wymiar emocjonalny jest dla niego czymś zasadniczym w relacjach z innymi.

Przez rok obydwaj graliśmy ze sobą w kotka i myszkę. Odmawiał mi zarówno rozmów telefonicznych, jak i spotkań, o które prosiłem. Koniec końców zgodził się przyjąć mnie u siebie w Turynie. Było to 18 maja 2005 roku, o czym zaświadcza mój dziennik. „Nie osiągnąłem celu. Thuram nie chce wracać do Niebieskich i tak naprawdę nie potrafię go przekonać do zmiany zdania. Ale spotkanie pozwoliło mi przynajmniej stworzyć pewien klimat. Na odchodnym powiedział: «Zidane’owi niech pan proponuje tylko mecze eliminacyjne». W podtekście: ma ochotę grać w mistrzostwach świata w Niemczech. Ja na to: «A tobie»? Nic nie odpowiedział, tylko się uśmiechnął. Mam nadzieję, że zastanawia się dalej. Uspokoił mnie co do Zidane’a. Bo to oznacza, że rozmawiają o tym ze sobą. Thuram na razie mówi nie. Ale Zidane być może nie mówi już nie. Daje mi to pewną nadzieję, a nawet zachęca, by pójść krok dalej. Słyszę w tym jakby zaproszenie: Naprzód, może go pan przekonać. To brzmi jak wsparcie. Więc spróbuję, nie odpuszczę, wciąż nie odpuszczam”.

○ ○ ○

Kiedy czytam te słowa, przypominam sobie również chwile zwątpienia. Niekiedy miałem już dość niekończącego się namawiania Zidane’a i Thurama. Czekałem, żeby i oni zrobili krok w naszą stronę.

Czekałem do lipca 2005 roku. Pewnej niedzieli ktoś zadzwonił do mnie, wyświetlił się numer zastrzeżony. Nie chciałem odbierać, ale pomyliłem się w przyciskach i uświadomiłem sobie, że właśnie uruchomiłem połączenie. Już chciałem odrzucić rozmówcę, kiedy po drugiej stronie usłyszałem cichy głos, tak cichy, że musiałem zatkać sobie jedno ucho, by nie słyszeć hałasu ulicy. „Halo, tu Zizou…” Chciał spotkać się ze mną w następnym tygodniu, w towarzystwie Liliana Thurama i Patricka Vieiry. Uzgodniliśmy, że zostaje to między nami. Rozłączając się, powiedziałem sobie w duchu, że wszyscy trzej z pewnością nie podejmowali tego wysiłku tylko po to, żeby mi obwieścić, iż po raz drugi rezygnują z gry w reprezentacji Francji.

○ ○ ○

Spotkanie odbyło się w hotelu George V w Paryżu. W prasie pojawiły się potem liczne fantazje na jego temat. Dziennikarze chcieliby bardzo zamienić się w myszki, byle wiedzieć, co zostało powiedziane tego dnia, który odmienił los reprezentacji Francji na drodze do mistrzostw świata w 2006 roku. Nic tu wielkiego nie zdradzam, zaświadczam tylko o walce, jaką toczą wszyscy selekcjonerzy. To ogniwo pięknej historii, zakończonej finałem mistrzostw świata. Oto, co zanotowałem w moim dzienniku pod datą „niedziela 31 lipca 2005 roku”.

„Zidane dzwoni do mnie, by potwierdzić spotkanie około 18. Lecz nie wie gdzie, to znaczy jeszcze tego nie wie. Zadzwoni później. Wygląda na to, że jest w formie, odprężony. Na chwilę dopadła mnie wątpliwość, zwłaszcza na wspomnienie niechętnego nastawienia Thurama. Wczoraj Vieira powiedział mi, że Thuram zaczyna główkować. Mam nadzieję, że nie za dużo, bo Thuram i tak ciągle myśli.

Godzina 18. Zjawiam się w hotelu blisko Champs-Élysées. Jestem dziesięć minut przed czasem, wysyłam Zidane’owi esemesa. Jego znajomy przychodzi po mnie do baru. Prowadzi mnie do apartamentu, w którym czekają na mnie Zidane, Thuram i Vieira. Widać, że wcześniej jedli, że są tu od dłuższej chwili, mieli czas na obgadanie sprawy. Tym lepiej.

Spotkanie zaczyna Thuram:

– No to słuchamy pana…

Więc raz jeszcze mówię, dlaczego potrzebuję starszych kadrowiczów w zespole. Kadrowiczów prawdziwych, już im to wyjaśniałem. Uważam, że są niezbędni i dla zespołu, i dla Francji. Muszą wnieść swoje.

Muszą to usłyszeć. Zwłaszcza Zizou. Dodaję:

– Wiem, że macie ochotę wrócić. Jedyny problem to znaleźć najlepszy sposób, by to ogłosić.

Teraz słucham ich. Głos zabiera Zizou.

– To pan powinien o tym powiedzieć.

Ja na to:

– W porządku, biorę to na siebie, ale jeśli ja o tym powiem, to będzie znaczyć, że po prostu zgadzacie się wrócić. Więc co, aranżujemy to tak? – I dodaję: – Musicie przewidzieć skutki i reperkusje w sytuacji, kiedy wasz powrót ogłosiłbym ja.

Po chwili zastanowienia dochodzimy do wniosku, że nie jest to dobre rozwiązanie. Thuram mówi:

– Nie. Lepiej, żebyśmy zrobili to my. Powiemy, że dyskutowaliśmy na ten temat i że mamy ochotę wrócić. Tyle. Tak jest lepiej.

Ale w jaki sposób mają to obwieścić? Zidane proponuje, żeby każdy wykorzystał do tego własną stronę internetową. Tyle że Vieira i Thuram nie mają własnych witryn internetowych. Rozmawiają chwilę na osobności. Uzgadniają wspólnie, że o powrocie ich wszystkich napisze Zizou.

Podjęli też temat samego zespołu. Dyskutowali o tym wcześniej między sobą. Przywołany został Thierry Henry. Jak postępować w jego przypadku, w jakim grać ustawieniu? Jest on przecież niezbędny dla zespołu, to jasne, ale trzeba też ustalić nowy system gry. Nazbierało się tego trochę z przeszłości. Doszło wtedy do mnie, że mistrzostwa Europy w 2004 roku niezmiennie ciążą w głowach wszystkich. Media relacjonowały napięcia pomiędzy Zidane’em a Henrym. Zizou nawiązuje do tego w półsłówkach. Thuram ma inny problem – z młodymi. Odpowiadam, że kiedy będziemy mieli nowy wspólny cel, łatwo będzie wymazać bolesne wspomnienia po turnieju w Portugalii.

Wciągam ich w sprawy sportowe. To pozwoli im się zaangażować, zostawić dyskusję o warunkach powrotu do reprezentacji i rozmawiać tak, jakby już wrócili. Bo przecież jeśli tu są, to dlatego, że chcą wrócić. Wchodzą w to i proponują skład drużyny. Wszystko mi jedno. Nawet gdyby chcieli, żeby Barthez grał na pozycji środkowego napastnika, odpowiedziałbym im, że się nad tym zastanowię.

W środku pola chcieliby widzieć Vieirę i Makelelego, który też zgadza się wrócić. Przychylam się. Tak właśnie zamierzałem zrobić rok temu, nim zdecydowali się odejść. Teraz jakby wracamy do punktu wyjścia. Nie szkodzi. Najważniejsze to móc liczyć na najlepszy zespół przed meczami, jakie nas czekają.

Gallas na środkowej obronie? Wyłamują otwarte drzwi. Ustawiam go tak od dawna, to najlepsza opcja. Ale z Thuramem jako dowodzącym obroną William nie byłby do tego zdolny.

Nie rozmawiamy o napastnikach. Potwierdzam, że ich status liderów w naturalny sposób sprawi, że przyjdzie nam długo ze sobą rozmawiać, chodzi przecież o to, żeby potem przenieśli to na grę. Thuram porusza żartem temat kapitana. I ma rację, to konieczne. Nie ma z tym problemu, Vieira zgadza się, żeby Zidane przejął opaskę. Myślę, że rozmawiali już o tym wcześniej ze sobą.

Dyskusja trwała godzinę. Zanim wyszli, przypomniałem im, że od roku nie zgadzałem się na ich mecz pożegnalny. Żywiłem przekonanie, że znów ich zobaczę i że na ich pożegnanie, owszem, wyprawimy święto, ale po mistrzostwach świata. Powiedziałem, że to ważne i że zasługują na coś takiego.

Zidane i Thuram nie powiedzieli „tak”. Ale i nie przyszli przecież na kawę. Zresztą Pat potwierdził: Alea iacta est. Wróciłem z poczuciem dobrze spełnionego obowiązku. Teraz będę mógł wysłać kilku dupków do diabła. Wiem, że to małostkowe, ale czasem to dobrze robi”.

Ta konkluzja nie jest może zbyt miła, niech będzie. Ale już wtedy wiedziałem, że te powroty wiele zmienią. Mimo wszystko musiałem jeszcze przekonać Liliana Thurama. Trzeba tu powiedzieć, że miał on do mnie żal jeszcze z czasów młodzieżówki. Zdarzyło się wtedy, że nie wystąpił w meczu z Włochami, gdyż – według mnie – nie mógł być w pełni formy. Fizykoterapeuta rozpoznał bowiem u niego dolegliwość, choć on sam nie odczuwał bólu. Minęło wiele lat, a owo nieporozumienie tkwiło w nim niczym zadra. Ponieważ nie porozmawialiśmy o tym nigdy, wciąż miał do mnie żal, wbijając sobie nawet do głowy, że za tą decyzją stały rasistowskie uprzedzenia (takie wyjaśnienie podsunął mu jeden z członków poprzedniego sztabu). Trzeba powiedzieć, że jeśli Lilian wbije sobie coś do głowy, to niełatwo mu to wybić. Jednak zasadniczy powód jego odmowy leżał gdzie indziej; po prostu nie chciał podważać raz podjętej decyzji. Skoro powiedział „nie” reprezentacji Francji, to już tego nie zmieni. Kropka.

Znalazłem argument. „Wiesz dobrze, że mogę cię zobowiązać do powrotu do reprezentacji. Przepisy są jasne: jeśli cię powołam, a ty się nie stawisz, możesz zostać ukarany zawieszeniem na dwa mecze. Oczywiście nie zrobię tego, gdyż szanuję wolę zawodników, ale mógłbym…”

W jego przypadku należało zgodzić się na grę prowadzoną w białych rękawiczkach, na wymianę argumentów. W końcu zaproponowałem mu rozwiązanie, które brało pod uwagę jego drażliwość: wystarczy, że rozpuszczę pogłoskę, że powołałem go oficjalnie i że przepisy nie dają mu wyboru.

Wszystko odbyło się dokładnie tak. Gdy 3 sierpnia Zinedine Zidane zapowiadał na swojej stronie internetowej, że wraca do reprezentacji Francji, pojawiła się nowina, że Lilian też wraca, gdyż zmuszają go do tego międzynarodowe przepisy piłkarskie.

○ ○ ○

Mniej kłopotów miałem z przekonaniem Claude’a Makelelego.

Wiedziałem, że pójdzie w ślad za innymi, żywi bowiem podziw oraz zaufanie do ich oceny sytuacji. Choć wszyscy trzej należą do tej samej generacji, to właśnie Zizou i Lilian są wielkimi figurami futbolu. Zdobyli mistrzostwo świata w 1998 roku, mistrzostwo Europy w 2000. Maké, choć pierwsze powołanie otrzymał w 1995 roku, na dobre wszedł do reprezentacji później, kiedy zdobyła już mistrzowskie tytuły. Poza tym między nim a mną relacja była prostsza, niemal synowska. Sięgała pierwszych kroków, jakie stawiałem w drużynie młodzieżowej w 1993 roku. W swoich wypowiedziach i w postawie Claude Makelele zawsze okazywał niezachwianą i wzorcową wierność. Jest człowiekiem i zawodnikiem, o jakim marzy każdy trener. Niewielu takich spotyka się w życiu trenerskim.

○ ○ ○

W sierpniu 2005 roku trzech powracających piłkarzy było już z drużyną przed meczem towarzyskim z Wybrzeżem Kości Słoniowej w Montpellier. Gazety pisały o powrocie Beatlesów. To przesada, ale rozumiem, że tak można było pisać: gorący doping widowni przywołał we mnie wspomnienie ogólnonarodowej radości, jaka towarzyszyła mistrzostwom świata w 1998 roku. Wygraliśmy 3:0, a jedną bramkę strzelił Zidane. Pomiędzy przemianą Niebieskich a przemianą środowiska miałem niejasne wrażenie, jakbym zmienił i drużynę, i zawód. Zaczął działać pewien mechanizm. Zacząłem też myśleć, że potrafimy zajść bardzo wysoko.

○ ○ ○

Wówczas rozpoczął się najszczęśliwszy okres w moim trenerskim życiu. To prawda, że drużyna nie zbudowała się sama, że sporo wycierpiałem, przeżywałem tysiące rozterek, nie przestawałem mobilizować zawodników, uświadamiając im stawkę i sens naszego przedsięwzięcia, lecz historia ta była piękna aż do dogrywki w finale cudownych mistrzostw świata w 2006 roku.

W tym okresie udało się wszystko lub prawie wszystko. Najdziwniejsze, że posiadałem jakby tajemną umiejętność przewidywania: nie wątpiłem w swoje wybory, a wszystko szło, jak należy. Nie dawałem posłuchu krytykom, którzy podważali moje decyzje. Szedłem naprzód, pewny drogi oraz zawodników. I wszystko się udało.

3 We francuskiej piłce Krajowa Komisja Szkoleniowa określa kierunki rozwoju dla całości francuskiego futbolu, a jej dyrektor jest mianowany wspólnie przez ministra sportu oraz Francuski Związek Piłki Nożnej (przyp. tłum.).

4 Ówczesny szef tejże Komisji, wcześniej trener zwycięskiej drużyny, która zdobyła mistrzostwo świata w 1998 roku (przyp. tłum.).

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

2. „Wygrać mundial 2006”

Seminaria sztabu szkoleniowego nosiły jakże prosty tytuł: „Wygrać mundial 2006”. Porażka z 2002 roku, jaka przyszła po chwalebnym roku 1998, stworzyła poczucie nostalgii. Należało z nią walczyć, tak by znów mocno się odbić i nadać nowy sens etapowi, który przed nami się otwierał. Lecz aby zdobyć mistrzostwo świata, trzeba w ogóle móc o nie powalczyć, co oznacza wcześniejsze wygranie kwalifikacji do finałowego turnieju, a to dla francuskiego futbolu stanowi historyczną już trudność. Ogólnie rzecz biorąc, od 1958 roku reprezentacja Francji albo zdobywała awans w ostatnim możliwym terminie, albo odpadała z tej walki dużo wcześniej. Już samo to zapowiadało, że i teraz przygoda nie będzie łatwa. I nie była.

Powrót starszych kadrowiczów dawał do ręki znaczący atut, ale nie dawał gwarancji. Zmienił się także kontekst. Wyczułem u nich jeśli nie trwogę, to brzemię ciążącej presji. Nie mogli rozczarować. Mieli też zjednoczyć drużynę, która pod ich nieobecność bardzo się zmieniła. Wreszcie – mieli zdobyć awans na mistrzostwa.

Zrobiłem wszystko, by tej presji ulżyć. Żeby pokazać, jak bardzo liczę na ich powrót, sam zmieniłem nieco swoje postępowanie. Tu i ówdzie odpuściłem, nie wdając się w ciągłą walkę. Skoro zawodnicy wiedzą już, jakie są priorytety, niech sami zaczną ponosić za nie odpowiedzialność.

Wybrałem pomiędzy autorytaryzmem a skutecznością. Na przykład przestałem wymagać, by piłkarze zakładali ochraniacze podczas treningu. Spośród czyhających na nas zagrożeń wybrałem mniejsze – wolałem zaryzykować ewentualną kontuzję, niż utracić spójność grupy. Bałem się także, że pojawią się postawy, których niszczycielskiej siły miałem już okazję doświadczyć podczas prowadzenia innych zespołów, czyli odruchy stadne, gdy wszyscy bez dyskusji naśladują zachowanie dominujących osobników. Na przykład gdyby Zidane sprzeciwił się moim decyzjom, młodzi poszliby za nim. Lepiej postępować tak, żeby do tego nie doszło. Wolałem zapewnić poczucie bezpieczeństwa i zbudować mocną relację z kapitanem, by móc lepiej dotrzeć do zespołu ze swoim przekazem.

○ ○ ○

Mogłem liczyć na jakość i solidność mojego sztabu. Jego członkowie są obecni od początku do końca tej historii, na każdej stronie. Niczego nie robiłem sam, z wyjątkiem podjęcia kilku być może głupich decyzji. Mam wobec nich ogromną wdzięczność. Pierre Repellini, zaopatrzeniowiec, był dla mnie stałym wsparciem. W moim dzienniku mało mówi, ale jest ciągle obecny, uważny, gotowy rozwiązać każdy najmniejszy problem z piłkarzami. Posiada zalety najlepszych zaopatrzeniowców na świecie, a nie posiada ich wad. Miałem szczęście, że z nim pracowałem. To prawdziwy przyjaciel.

Pierre oraz Mohamed Sanhadji, przydomek Momo, kapitan francuskiej żandarmerii przydzielony do reprezentacji, nie zawsze dobrze dogadywali się ze sobą, ale obydwaj stanowili ogromne wsparcie, jak dwa bieguny, nawet jeśli czasem bieguny występują przeciw sobie. W ich towarzystwie znajdowałem równowagę, której szukałem. Momo to prawdziwy żołnierz, lojalny, bez względu na to, kto jest szefem, wychodzący z inicjatywą. Czasem skłonny jest wyobrażać sobie najgorsze, ale na tym polega jego praca i wiem, że nie myliłem się, ufając mu w ciemno.

W pracy na boisku mogłem zawsze liczyć na Pierre’a Mankowskiego. Na początku tak naprawdę nie stawiałem na niego. Ale raz zaiskrzyło między nami podczas szkolenia trenerskiego, otwarcie mi się sprzeciwił i to właśnie wzbudziło mój szacunek. Poznał mnie tak dobrze, że potrafił uprzedzić moje napady wściekłości, odrzucenia, uniesienia, najmniejszą z moich reakcji. Podobnym zaufaniem – zaufaniem w ciemno – obdarzałem Brunona Martiniego, sumiennego trenera bramkarzy, który pasjonująco opowiada o ewolucji gry na tej pozycji i którego cechuje wierność. To najbardziej kompetentny człowiek, jakiego znam, jeśli chodzi o przygotowanie bramkarzy. To samo mogę powiedzieć o Robercie Duvernie odpowiedzialnym za przygotowanie kondycyjne. Poznałem go w Lyonie. Jego teorie mogą wydać się czasem przesadne, lecz posiada on zdolność rozumowania, która zmusza trenera do myślenia, co jest bardzo cenne.

○ ○ ○

Aby móc pojechać na mistrzostwa świata, trzeba było stoczyć bitwę w Dublinie, na boisku Lansdowne Road, na byłym stadionie rugby, słynnym z racji pociągu, który przejeżdża pod trybunami. Lecz nasze wspomnienia stamtąd są inne, dziwne i przykre.

Owego 7 września 2005 roku Yann Le Guillard, attaché prasowy francuskiej drużyny narodowej, wpadł z hukiem do mojego pokoju, podekscytowany, z telefonem komórkowym w ręku. Miał na linii prezydenta Republiki. Jacques Chirac pragnął osobiście zamienić ze mną słowo, a także z Zidane’em. Byłem raczej zaskoczony, gdyż przywódca państwa właśnie wylądował w szpitalu z powodu lekkiej dolegliwości.

Nie bez obawy wziąłem telefon do ręki, pytając Yanna: „Jesteś pewny?”. Musiałem zapytać go o to z dziesięć razy, gdyż próbując przejąć aparat, przerwałem za pierwszym razem połączenie. Telefon zadzwonił znowu. Głos, rozpoznawalny pośród tysiąca innych, a jednak nieco inny od tego, który spodziewałem się usłyszeć, zagrzewał drużynę do walki i życzył wygranej. Odpowiedziałem na wszystkie pytania, które mój ważny rozmówca postawił, ale ograniczyłem się tylko do uprzejmego minimum. Coś mi w tym wszystkim nie grało.

Potem poprosił o rozmowę z Zidane’em. Przekazałem słuchawkę mojemu attaché prasowemu, który podszedł do Zizou. Ten zaś, już z natury mało wylewny, tu okazał się jeszcze mnie rozmowny. „Tak, panie prezydencie… Nie, panie prezydencie… Dziękuję bardzo, panie prezydencie…” Wreszcie się rozłączył.

Przywódca państwa życzył sobie, aby podczas hymnu zawodnicy śpiewali z ręką na sercu. Dlaczego nie? Piękny symbol w dzień decydującego meczu, w czasie, gdy skądinąd zdrowie prezydenta Republiki wydawało się chwiejne.

Wieczór był jak wyjęty z marzeń. Marsylianka, zaśpiewana z ręką na sercu, szlachetna postawa piłkarzy, potem nasze piękne zwycięstwo (1:0) po bramce Henry’ego. Chwile szczęścia przerwał program w radiu, w którym przy wtórze fanfar ujawniono oszustwo. Ktoś naśladujący Chiraca wprowadził w błąd mnie i Zidane’a. Jacques Chirac wcale do nas nie zadzwonił!

Nie mogłem tego znieść. Nie dlatego, że zabrakło mi poczucia humoru. Wcale nie, ale dlatego, że nie widziałem niczego śmiesznego w sposobie, w jaki nas ośmieszono, pokazując na cały kraj naszą naiwność i głupotę.

Również i z innych powodów. Po pierwsze, ponieważ intuicja podpowiadała mi przecież, że głos, który słyszę, nie jest dokładnie tym, którego należało się spodziewać. Niestety, sprawdziła się za późno. Byłem też zły, ponieważ jakiemuś szajbusowi udało się nabrać całą drużynę, podczas gdy ta, przez szacunek dla przywódcy państwa, przyjęła wreszcie patriotyczną postawę, której brak wyrzucało jej wcześniej wielu krytyków.

Przysiągłem sobie, że już nigdy więcej nas nie nabiorą. Tyle że mleko się rozlało. Właśnie teraz, kiedy wracaliśmy na tory zmagań o awans do mistrzostw świata, kilka miesięcy po tym, jak obiecano nam piekło, jakiś mąciwoda wykorzystał jeden z najmocniejszych momentów naszego zbiorowego życia. Na dodatek zdobył poklask dla własnego cwaniactwa, jako że wpuścił w maliny nas wszystkich. Podsumowując – nie spodobało mi się to wcale. Tak jest, wyprowadziło mnie wręcz z równowagi. Nie pokazałem tego po sobie, niech nie cieszą się nasi prześmiewcy, a marny talent komika niech nie zyska dzięki temu reklamy. Ale w środku gotowałem się cały.

○ ○ ○

Na szczęście Niebiescy szli naprzód, pod względem sportowym i innym. Tak jak przewidywałem, Zidane przejął szybko przywództwo nad reprezentacją, która skądinąd miała już niemałe doświadczenie, tak że starczyły dwie, trzy dyskusje, by ugruntować strategię.

Po dwóch pierwszych meczach, jakie Zidane rozegrał po swoim powrocie, sprecyzowanie strategii było konieczne. Zidane powiedział mi, że ma wrażenie, że do niczego się nie przydaje, gdyż nie ma pojęcia, w jakim kierunku podążam. W godzinę wyjaśniłem mu, jak widzę jego rolę rozgrywającego oraz kapitana. I już nie musieliśmy do tego wracać. Doświadczenie mnie nauczyło, że jeśli muszę odbywać setki dyskusji z kapitanem, do niczego wspólnego nie dojdziemy.

Tej jesieni 2005 roku drużyna osiągnęła to, o co mi chodziło od początku: zgranie. Pamiętam, jak przed pierwszym treningiem, który poprowadziłem jako selekcjoner kadry w 2004 roku, znużony czekaniem na piłkarza, który się spóźniał, poleciłem kierowcy autokaru, żeby ruszył. Natychmiast pozostali zaczęli perorować, że przesadzam. Zamiast przyznać przed samymi sobą, że spóźnienie ich kumpla marnuje czas ich i mój, woleli twierdzić, że gdyby znaleźli się w podobnej sytuacji, byłoby rzeczą normalną, że autokar na nich poczeka. Ich pobłażliwość nie oznaczała solidarności, była formą egoizmu, rodzajem żądania: „Chcę, żeby i na mnie czekano”.

Zapytałem wtedy: „A gdyby spojrzeć na to z innej strony, to czy dobrze wam z tym, że musicie czekać?”. Chciałem, żeby każdy zaistniał z osobna i nie czuł się jedynie członkiem grupy, z którą ma się solidaryzować za wszelką cenę. Nie było to łatwe, tak jakby cechy właściwe każdemu z osobna uważali za coś, co można wymienić. Odpowiedziałem też piłkarzowi, który oczywiście domagał się wyjaśnień w imieniu grupy (gdyż w takich przypadkach każdy wyraża się zawsze jako rzecznik pozostałych):

– Czy ty, w twoim wieku, potrafisz się rano obudzić?

– Potrafię, ale przecież nie w tym jest problem. To on się nie zbudził, nie ja.

– Więc zastanowi się nad tym następnym razem i obudzi się na czas, tak jak ty, tak jak pozostali.

Zabrakło mu argumentów. W tego typu sytuacjach nie można ustąpić.

Później zasugerowałem piłkarzom, żeby sami wymyślili system kar za uchybienia wobec zasad współżycia w grupie. Metoda zadziałała tak dobrze, że ani ja, ani sztab szkoleniowy nie musieliśmy się tym potem zajmować. Dowodzi to faktu, że w drużynie, która potrafi ustalić własne reguły, piłkarze potrafią ze sobą rozmawiać, być sobą, jednym słowem zachowywać się jak dorośli. Kiedy przywódca mówi: „Płacisz, nie ma wyjścia, takie jest prawo, a jak nie, to odchodzisz”, cel zostaje osiągnięty i wiadomo, że drużyna jest solidna.

Pamiętam, jak na jednej sesji podsumowującej nie odezwałem się ani słowem. To było na mundialu w 2006 roku. Wszyscy siedzieli przy tym samym stole i dyskutowali o płaceniu grzywny tygodniowej, która mogła sięgać nawet pięciuset euro za poważne naruszenie. Przerodziło się to w rodzaj gry, a zebrane sumy zasilały skarbonkę, z której finansowano dobry obiad dla wszystkich, albo też kwotę przekazywano na cele dobroczynne. Otóż dyskusja była wtedy twarda, argumenty fruwały po całej sali. „Nie, nie płacę. To za dużo, nie zasłużyłem” itd.

Już to było dobrym znakiem. Każdy ośmielał się zabrać głos, wyjaśnić, sprzeciwić, i to w swoim imieniu, bez wiecznej obsesji trzymania z grupą. Niemniej trzeba było podjąć decyzję. Willy Sagnol, rzecznik grupy, zwrócił się wtedy do Zinedine’a Zidane’a: „To jak robimy, Zizou?”. Ten uciął: „Przestań dyskutować, nie masz wyjścia, Willy, płacisz”. O to właśnie chodziło. Drużyna przyswoiła sobie prawo i podporządkowała się mu, gdyż autorytet lidera okazał się niepodważalny. Ten rodzaj sytuacji nie wydarzył się już w późniejszym okresie. Trudno było zastąpić Zidane’a. Był bowiem oczywistym przywódcą w grupie i doskonałym piłkarzem na boisku.

○ ○ ○

W końcu zakwalifikowaliśmy się na mistrzostwa świata 2006, nie przegrywając ani jednego meczu, ale i nie wygrywając zbyt wielu, to prawda, kończąc eliminacje zwycięstwem nad Cyprem (4:0) na Stade de France. Żeby zakwalifikować się bezpośrednio, niezależnie od meczu Irlandia–Szwajcaria, który rozgrywał się o tej samej godzinie, należało wygrać 5:0. Ale Djibril Cissé, środkowy napastnik, marnował tego wieczoru okazję za okazją. W końcówce meczu przeżywaliśmy więc trwogę, póki nie przyszła wieść o remisie Irlandii ze Szwajcarią (0:0), który dawał nam bezpośredni awans na mistrzostwa.

○ ○ ○

Dla budowania drużyny i jej motywacji nasz wyjazd na Martynikę w listopadzie 2005 roku miał fundamentalne znaczenie. Był, jak tego oczekiwałem, czynnikiem spajającym, choć nie było z nami Zidane’a, który chciał odetchnąć. Uzgodniliśmy, że oficjalnie odniósł kontuzję, tak by nie musiał przejeżdżać, on za to zregeneruje się w tym czasie przed ostatnim sezonem w karierze. W oczach piłkarzy pochodzących z Antyli wyjazd ten miał znaczenie symboliczne, zwłaszcza że był rodzajem hołdu złożonego ofiarom katastrofy lotniczej, jaka dotknęła wyspę.

Wiedziałem, że kluby sprzeciwią się równie długiej wyprawie, i ustaliłem wcześniej, co sądzą o niej Antylczycy – Lilian Thuram, Thierry Henry i Éric Abidal. „Mecz na Antylach zależy od was. Będę walczył o to, żebyśmy tam pojechali, ale trenerzy i prezesi klubów zrobią wszystko, żeby temu przeszkodzić…” Co też nastąpiło. Arsène Wenger w imieniu Arsenalu i Gérard Houllier w imieniu Olympique Lyon zaprotestowali najgwałtowniej. Skarżyli się, że uprzedziłem ich w ostatnim momencie, ale wiem, co by było, gdybym uprzedził ich wcześniej. Ponieważ porozumiałem się z piłkarzami, nie musiałem stawać do walki z trenerami. Gdyż wszystko wyszło od piłkarzy: dla nich zagranie meczu na Antylach, za który honoraria mieli przekazać rodzinom ofiar katastrofy lotniczej, było dobrym pomysłem. Reprezentacja Francji zagrała tam w ogóle po raz pierwszy, a klimat tak w grupie, jak i wokół nas, był cudowny.

Nieobecność Zidane’a nie była problemem, ponieważ piłkarze antylscy zyskiwali przez to wolną przestrzeń w ich domu. Przypominam sobie ostatni otwarty trening w przeddzień meczu z Kostaryką, w Fort-de-France: chłopcy wyszli na murawę przed czasem, jak nigdy, jedni za drugim, stanęli razem w środkowym kole i pozdrowili cztery strony stadionu, przy niewyobrażalnym aplauzie.

Te trzy dni były wyjątkowe. Poszliśmy też na spotkanie z poetą Aimém Césaire’em. Drużyna potrafiła zdumiewająco uważnie go słuchać. Pomyślałem wtedy, że ta grupa ma w sobie siłę, pokazał to ciąg dalszy. Między nami wyjazd stworzył też nowe więzy, w szczególności w mojej relacji z Lilianem Thuramem. Lilian, to jasne, nie stawiał się w opozycji do trenera, ale też dotąd wydawał się dość neutralny. Otóż od tej chwili stał się prawdziwym liderem, zapewniającym mocną zmianę, a nasze relacje się odmieniły, gdyż biłem się z całą resztą futbolowego świata o to, żeby pobyt na Antylach doszedł do skutku. Widzę go we łzach, w ratuszu Fort-de-France, po tym, jak dotarła do niego słynna wypowiedź Nicolasa Sarkozy’ego o przedmieściach, które trzeba „oczyścić przy użyciu kärchera”. Zaprowadziłem go na balkon, żeby uniknąć fotografów. Odbyliśmy wtedy dobrą rozmowę. Ta relacja położyła fundament pod przygodę, jaka się przed nami rysowała.

○ ○ ○

Osiągnąłem pewność siebie. Ale to nie oznacza, że nie zastanawiałem się, nie wątpiłem, nie ważyłem racji, nie odrzucałem, nie rozważałem, nie nadzorowałem… Wszystko to w zamęcie.

Późno zdecydowałem się na Chimbondę, którego obserwowałem przy okazji meczów w Anglii; ceniłem jego osiągnięcia, tamtego roku znakomite. Otóż potrzebowałem dobrego zmiennika, zawodnika zdolnego także wnieść dobry humor, tak jak potrafił to Vincent Candela w 1998 roku. Program telewizyjny Les Guignols de l’info umocnił mnie w tym przekonaniu, czyniąc z Pascala gwiazdę tego lata.

Za to dwie osobistości wzbudzały od dłuższego czasu spór: Robert Pires i Ludovic Giuly. Wolałem od nich Florenta Maloudę i Francka Ribéry’ego. Dlaczego? Dlatego, że dwaj pierwsi nie pasowali do mojego pomysłu na drużynę. Kropka. Oparłem się więc wszelkim naciskom zewnętrznym i wewnętrznym i postawiłem na taki wybór, nie wahając się ani przez chwilę.

Nawet los wmieszał się w tę dyskusję, a znaki zsyłane przez los nie mylą. Podczas finału Ligi Mistrzów Barcelona–Arsenal sędzia nie uznał bramki Giuly’ego, wyrzucił też bramkarza Arsenalu. W ślad za tym Arsène Wenger, trener Arsenalu, zdjął Piresa z boiska. W swoim dzienniku zapisałem: „Mogliśmy być pod koszmarną presją w sprawie obydwu graczy, których nie powołałem, ale tym razem będziemy mieli spokój. Dziękuję, panie sędzio”.

Dobór, a więc i odrzucenie, nie sprawiły mi kłopotu. Za to próba przedstawienia na żywo w TF1 argumentów za takim, a nie innym składem, okazała się dużo bardziej problematyczna. Byłem zestresowany, blady jak prześcieradło, nie upudrowany (nigdy się nie dowiem dlaczego). Piłkarska Francja czekała na mój werdykt. Postąpiłem tak, jak czyniłem dotąd – pokazałem zdjęcia piłkarzy na ekranach po mojej lewej i prawej stronie. Tyle że kanał, który nadawał konferencję na żywo, dysponował jedynie kamerą ustawioną na mnie. W redakcji panika, musieli improwizować. Ten kiks, za który nie czułem się odpowiedzialny, zaburzył moje stosunki z TF1 na długo.

Ale to, co dla mnie najtrudniejsze, było już za mną. Teraz, po wyborach, jakich dokonałem bez wahania, mogliśmy rozpocząć atak na mistrzostwo świata.

○ ○ ○

Nasze przygotowania rozpoczęły się 21 maja w Tignes. Dwa dni później wyruszyliśmy na lodowiec kolejką linową. Dwie noce mieliśmy spędzić w schronisku. Pomimo iż wyprawa trafiła na pierwsze strony wszystkich gazet, stanowiła zasadniczy czynnik spajający grupę. Wylądowaliśmy wieczorem w schronisku wypełnionym łóżkami polowymi lub materacami położonymi na podłodze. Ponieważ piłkarze byli przyzwyczajeni do luksusu w wielogwiazdkowych hotelach, nie wiedziałem, jak się zachowają. Wysiadłem z kolejkowego wagonu pierwszy i pozwoliłem im wejść do schroniska, rozmyślając nad tym, że nie mam planu B, gdyby odmówili noclegu w tych warunkach. Ale zobaczyłem, jak Zidane kieruje się na swoje miejsce, kładzie plecak i wyjmuje rzeczy. Sprawa była wygrana. Mogli przecież zostać, narzekając. A tu nikt nawet nie zrzędził.

Przewodnicy przedstawili im plan wejścia na lodowiec, na który wybieraliśmy się nazajutrz o świcie. Oczarowani piłkarze słuchali w nabożnym skupieniu. Na wszelki wypadek przygotowałem wcześniej różne pytania, by ożywić rozmowę, ale Niebiescy tak bardzo się wciągnęli, że nie musiałem tych pytań wyciągać z segregatora. Musiałem nawet się wmieszać, żeby zakończyć dyskusję i skierować chłopaków do sali restauracyjnej. Wieczór, jaki spędziliśmy później, był fantastyczny, nie przeżyłem podobnego wcześniej i zapewne już nie przeżyję. Chłopcy grali w karty i w kości do drugiej nad ranem. Nikt nie protestował, wszyscy się bawili, a ja myślałem, że śnię: wreszcie stanowili grupę!

Żeby ich dobudzić przed treningiem, potrzeba zazwyczaj trąb jerychońskich. Lecz tego ranka wszyscy wstali punktualnie o szóstej i przygotowali się do wyjścia, nikt nie musiał im o tym przypominać. Wejście na lodowiec było magiczne. Jedynie Fabien Barthez, za zgodą sztabu medycznego, zawrócił z połowy drogi do hotelu, bo odczuwał uporczywy ból w ścięgnie Achillesa.

Niestety, problemem drużyny narodowej Francji jest to, że piękne dni nie trwają długo. Na szczycie lodowca, w wysokogórskim schronisku, dołączyły do nas kobiety, by zjeść wspólnie posiłek. Fabien powinien był dotrzeć do nas wraz z nimi. Jednak lekarz pozwolił mu pozostać w hotelu, tak by mógł zająć się nim fizykoterapeuta. Kierował się przy tym odruchem serca, co okazało się mieć później katastrofalne skutki dla klimatu w grupie. Trzeba było bowiem zająć się Grégorym Coupetem. Ten, siedząc w schronisku przy piwie i rozmyślając nad nieobecnością Fabiena, swojego rywala, czuł się coraz bardziej urażony i rozgoryczony tym, że nie będzie pierwszym bramkarzem podczas mistrzostw świata. Dowiedział się o tym ode mnie kilka dni wcześniej. Specjalnie pojechałem do niego do Lyonu, żeby mu to powiedzieć.

Tuż przed ogłoszeniem składu 23 kadrowiczów na mistrzostwa świata umówiłem się z nim w hotelu naprzeciw dworca Perrache. Towarzyszył mi Bruno Martini, trener bramkarzy. O mojej decyzji powiedziałem Coupetowi od razu: „Wiem, że w sezonie byłeś najlepszy, ale wybrałem Fabiena. Nie będę ci mówił dlaczego. Po prostu tak zdecydowałem”. Na początku wyglądało, że Grégory przyjął tę wiadomość mężnie, dając nam do zrozumienia, że tego się spodziewał. Rozmawialiśmy zresztą ledwie pół godziny. Przy rozstaniu powiedziałem: „Uściśnij mi rękę raz jeszcze z uśmiechem. Kiedy wrócisz do siebie i usłyszysz, jakie są komentarze, uświadomisz sobie lepiej moją decyzję i będziesz mnie nienawidzić”. I sprawy tak właśnie się potoczyły. Na nieszczęście osobą, na której wyżył się potem Coupet, był Bruno Martini, a zupełnie na to nie zasługiwał, gdyż decyzję podjąłem sam.

Tak więc tego dnia Grégory’emu Coupetowi zawalił się świat, a w Tignes nagromadzone urazy i żale w końcu eksplodowały. Przy zejściu ze schroniska wysłał do diabłów ludzi ze sztabu, próbujących go uspokoić, a kiedy i ja starałem się go udobruchać, zrozumiałem, że to nic nie da, gdyż wciąż nie pogodził się z moją decyzją.

Kiedy wróciłem do hotelu, powiedziano mi, że Coupeta już nie ma, zostawił rzeczy porozrzucane po pokoju, wziął samochód i wyruszył do Lyonu. Informacja rozeszła się błyskawicznie. Otóż w Tignes, górskiej miejscowości zwykle pustej pod koniec maja, pod hotelem ustawiły się kamery, aby filmować przejeżdżające samochody. W zaistniałym kryzysie skuteczny okazał się pierwiastek lyoński: Robert Duverne, odpowiedzialny za przygotowanie kondycyjne u nas, ale także w drużynie Lyonu, przekonał Grégory’ego, by zawrócił. Zdaje mi się, że interweniował także Gérard Houllier, ówczesny trener Lyonu. Kiedy w końcu natknąłem się na Coupeta w hotelu, wyjaśniłem mu, że nie ma prawa wyjeżdżać z pretensjami do Bruno Martiniego, gdyż to ja osobiście zdecydowałem, że numerem jeden na bramce będzie Barthez.

Nazajutrz o całej (lub prawie całej) historii pisały już gazety. Rozdrażniło mnie to i zebrałem piłkarzy w środkowym kole na boisku, tak by nie mogli mnie nagrać dźwiękowcy, i w swojej odprawie skupiłem się na stresie i presji, na roli grupy, która może pomóc tym, którzy przeżywają trudne chwile, a także na woli Grega, by odtąd uczestniczyć w pełni we wszystkich zajęciach. Nikt w drużynie nie robił mu potem wyrzutów z powodu jego postawy. Koledzy wyczuli raczej, że przechodzi trudny okres, jeden z takich, kiedy potrzebuje się pomocy od wszystkich. Pomyślałem sobie, że incydent ten oczyścił ropień, jeszcze zanim mogło to mieć wpływ na wyniki sportowe. Niemniej miałem za złe lekarzowi, że wtrącił się w nie swoje sprawy i że lekko do tego podszedł, gdyż z jego właśnie powodu pojawił się kłopot. W każdym razie owego lata sprawa pomiędzy bramkarzami skończyła się lepiej, niż się zaczęła.

○ ○ ○

To, że te mistrzostwa zostawiły dobre wspomnienia, nie oznacza, że obyło się bez ciężkiej walki. Trzy mecze przygotowawcze dały mi poczucie, że forma pnie się w górę. Trudny był mecz z Marokiem (1:0), ale z Danią poszło już dużo lepiej (3:0). Niełatwe wciąż były moje stosunki z Zidane’em. Wieczorem po meczu z Danią pisałem w dzienniku: „Musiałem wymusić na Zidanie uścisk dłoni. Coś jest na rzeczy. Muszę szybko się dowiedzieć co. Być może źle przyjął fakt, że nie przegadałem z nim składu 23 kadrowiczów, nim ogłosiłem go publicznie. A może się krzywi, bo nie zgadzam się, by do sztabu szkoleniowego dołączył jego własny osteopata? Nie lubię sposobu, w jaki daje mi do zrozumienia, że chce ze mną porozmawiać, a kiedy się widzimy, zachowuje się tak, jakby mnie nie widział. W tym momencie nasze relacje się pogorszyły”.

Dyskutowaliśmy o tym następnego dnia. W szczególności o jego roli lidera. Rozmowa zawsze odsuwa kłopot… do czasu, kiedy znów się pojawi.

○ ○ ○

Nie oceniam dobrze trzeciego meczu z serii przygotowań, rozegranego z Chinami (3:1). Bardzo przeżyłem wypadek Djibrila Cisségo, który złamał nogę, rozbawiła mnie wizyta Jacques’a Chiraca, który chciał sfotografować się ze mną, sam mecz wniósł też niepokój. Po nim właśnie zdecydowałem, że będziemy grali jednym napastnikiem, że Vieira musi przypilnować obrony, zanim przejdzie do ataku, o wszystkim zaś uprzedziłem na czas Zidane’a. Kapitan zgadzał się z trenerem. Czyż Patrick Vieira nie zszedł z boiska wściekły na siebie samego po tym, jak zmarnował kolejne z wielu podań? Ale kiedy mu to obwieściłem, odrzekł: „Rozmowa z panem do niczego nie prowadzi. Na końcu i tak ma pan rację”. Odpowiedziałem mu, że należy szukać jedynie tego, co służy drużynie.

Podczas tego meczu moje relacje z Davidem Trezeguetem też się nie poprawiły. Dlaczego? Bo zastąpił Djibrila Cisségo, a potem zmieniłem i jego. Kiedy jest się zmiennikiem, który sam zostaje zmieniony, nie jest to miła sytuacja.

Na niedługo przed pierwszym meczem na mistrzostwach, przeciwko Szwajcarii, tak pisałem w dzienniku: „W niektóre wieczory mam ochotę gryźć i wrzeszczeć, że to jest tylko sport. Niech przestaną wyobrażać sobie nie wiadomo co, obrażać się z byle powodu, utwierdzać się w przekonaniu, że wróbel pod ich oknem ćwierka tylko po to, żeby ich wkurzyć. Niech przestaną oglądać swój pępek. Wiem, też tak miałem, kiedy byłem zawodnikiem. Ale dziś opadają mi już ręce. Niech to się już wreszcie zacznie!”.

Podczas przedmeczowej odprawy zacytowałem na koniec Saint-Exupéry’ego: „Nie ma rozwiązań, jest drzemiąca energia. Wystarczy ją uruchomić, a rozwiązania same się znajdą”. Amen. Tym, którzy nie całkiem zrozumieli, musiałem trochę objaśnić.

Remis w pierwszym meczu (0:0) nikogo nie zadowolił. Gorzej – stworzył napięcie i wzbudził oczekiwanie. Prasa zadawała pytania, które z pytaniami nic wspólnego nie miały. Były to bowiem niekończące się uwagi na temat tego, co powinienem był zrobić, gdybym przytomnie reagował na bieg wydarzeń. Nie bawiło mnie to bynajmniej. Pamiętam jednak, że broniłem Patricka Vieiry, przepowiadając, że będzie najlepszym piłkarzem mistrzostw. Chciałem uciąć polemiki na temat jego miejsca w drużynie. W każdym razie podobno trzeba było, żebym się uśmiechał, ale na widok niektórych miałem z tym kłopot.

Sytuacja nie poprawiła się po drugim meczu, tym razem przeciw Korei Południowej (1:1). Po bramce straconej pod koniec spotkania dopadły nas wątpliwości. Zdjąłem z boiska Zidane’a na kilka minut przed końcem, co miał mi za złe, ale i tak był zawieszony na następny mecz. Zastanawiałem się też, czy dalej stawiać na Fabiena Bartheza. Tak pisałem: „Wynik niewygodny. Z powodu konferencji prasowej wróciłem do szatni później. Niektórzy brali już prysznic. Zidane wyszedł wcześniej z niewesołą miną. Ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu niektórzy nie mieli pojęcia, co taki wynik oznacza. Lilian Thuram i William Gallas byli nawet przekonani, że zostaliśmy wyeliminowani. Nie do wiary! Mam sobie za złe, że nie wyjaśniłem im tego przed meczem, choć nawet chciałem to zrobić, ale uznałem, że to rzecz oczywista, że muszą to wiedzieć. Ale nie… No i naprawdę mogli wylecieć z mistrzostw, popełnić straszny błąd, roztrzaskać się, a ja tutaj zachowuję spokój, uważając, że przy 1:1 wyjście z grupy wciąż zależy od nas, wystarczy wygrać trzeci mecz z Togo 2:0. Ta ich postawa wpędza mnie w chorobę…”.

Kobiety spędziły wieczór i następny dzień z nami, co załagodziło urazy. Kiedy wychodziły, poszedłem się z nimi pożegnać. Zizou i jego małżonka przeszli przede mną bez zatrzymania. Dopiero kiedy ona zawróciła, by się pożegnać, on zrobił trzy kroki wstecz i podał mi rękę. Nie wierzyłem ani przez moment, że mnie nie zauważył.

Przed trzecim meczem, z Togo, w którym Zidane nie mógł grać z powodu zawieszenia, odbyliśmy raz obydwaj długą rozmowę, przed kolacją. Zapisałem tę rozmowę na gorąco możliwie wiernie:

– Jesteśmy do siebie podobni, ty i ja, mamy tę samą wadę – z trudem przychodzi nam zrobić pierwszy krok. Obserwujemy. Ja potrafię się przełamać, bo taki mam zawód, ale między trenerem a kapitanem musi być coś jeszcze, a ja wyczuwam w twoim zachowaniu duży dystans i rezerwę. Coś cię blokuje i chciałbym zrozumieć co…

– Nie, nic takiego nie ma. Ale skoro już rozmawiamy, rzeczywiście uważam, że do niczego się nie przydaję jako kapitan. Zawodnicy mnie pytają, co się dzieje, i nigdy nie potrafię im odpowiedzieć.

Rozmawialiśmy o ułożeniu programu, o ich wyjściach pozasportowych oraz o sytuacji, kiedy to zdjąłem go w trakcie meczu z Koreą Południową. Tego ostatniego wciąż nie przebolał.

Wyjaśniłem.

– Dla mnie mecz się już wtedy skończył. To nie była kara w stosunku do ciebie. Co miałoby być tego powodem? Wprowadziłem Trezegueta, gdyż ma zagrać w następnym meczu. Twoi przyjaciele i prasa przedstawiają to jako karę, a przecież chodziło mi wyłącznie o przygotowanie kolejnego kroku, następnego meczu.

– Nie obrażając innych – tylko ja potrafiłbym podać Davidowi. A kiedy schodziłem z boiska, nawet pan na mnie nie spojrzał!

– Przestań! Kiedy graliśmy przeciwko Chinom w Saint-Étienne, to ty przeszedłeś przede mną bez spojrzenia, choć patrzyłem ci w oczy. Tu tak samo…

– To prawda. Byłem wściekły. A w Saint-Étienne, nie wiem, szedłem w stronę innych, nie zwróciłem uwagi… A poza tym jest też problem treningów. To jak z wideo, wypompowuje z nas energię. Wciąż mamy wrażenie, jakbyśmy mieli grać z Brazylią, kiedy gramy tylko z Koreą. Czemu służy wzbudzanie paniki?

– Ależ pokazanie wam, jak grają wasi przeciwnicy, jest bardziej niż konieczne! I nie pokazujemy tylko tego, pokazujemy także, co jest pozytywne u was i co trzeba wzmocnić.

– Na treningach każe pan grać z klepki, a dla niektórych to jest niemożliwe. Wolałbym, byśmy ćwiczyli pewne sytuacje, a dopiero potem się kiwali…

– Przecież kiedy to robimy, to się nudzicie…

Ja wysłuchałem jego, on wyrzucił z siebie to, co mu leżało na sercu. Jak mówią, w komunikacji kontakt jest ważniejszy od treści. Na koniec wyjaśniłem, że przygotowujemy już mecz przeciwko Hiszpanii, bo nie mam najmniejszych wątpliwości, że wyjdziemy z grupy. Trzeba tylko pokonać Togo różnicą dwóch bramek.

Przed spotkaniem z Togo tak zakończyłem krótką odprawę dla Niebieskich:

– Będziecie grać dla publiczności i dla ludzi, którzy was kochają. Nie dla jakiejś zemsty, ale dla szczęścia.

Aimé Jacquet odwiedził mnie potem w hotelu. Jego wizyta była jak balsam na serce, gdyż poczułem, że mnie wspiera. Nie rozmawialiśmy długo, ważne, że przyszedł.

Zrobiliśmy to, co do nas należało. Pokonaliśmy Togo (2:0). Awansowaliśmy do jednej ósmej, a mój dziennik tak pamięta powrót do hotelu: „Dotarliśmy o pół do czwartej nad ranem. To piękne móc sobie powiedzieć, że omija nas pakowanie się w środku nocy, aby nazajutrz, po przegranych mistrzostwach, wracać do kraju. Położyłem się, wyciągnąłem na łóżku i uśmiechnąłem. Tak wyglądają chwile szczęścia w tym zawodzie – móc odetchnąć przez dziesięć minut”.

○ ○ ○

Rano w dniu, kiedy mieliśmy zagrać z Hiszpanią, 27 czerwca 2006 roku, w Hanowerze, obudziłem się z hiszpańską drużyną przy łóżku, rozłożoną na tablicy, na wprost mnie. Nie wiem, czy była w formie. Ja, mówiąc szczerze, raczej tak. Trwoga trzymała się z daleka ode mnie. Luz, z jakim piłkarze trenowali poprzedniego dnia, wpłynął na moje samopoczucie. Po wyobrażeniu sobie wszystkich możliwych opcji (zamiast Dhorasoo raczej Ribéry czy Wiltord?) zastanawiałem się, czy Raúl i Fabregas zagrają. Przedyskutowałem to z Zizou na oczach dziennikarzy, przed ostatnim treningiem, ponieważ ten obrazek mógł posłużyć drużynie, uspokajając otoczenie przed równie ważnym spotkaniem. Zizou zresztą szepnął mi do ucha: „Próbują nas skłócić, wnerwia mnie to…”. Zamiast mu odpowiedzieć, że tylko on może położyć kres temu powtarzającemu się refrenowi w mediach, powiedziałem: „Ważne jest raczej to, żebyśmy mogli spojrzeć sobie w oczy. Jeśli będziesz miał coś do mnie, mów, ja też to zrobię. Resztą się nie zajmujmy, gówno nas to obchodzi. Liczy się Hiszpania…”. No tak, Zizou nie miał najmniejszej ochoty na zakończenie swojej kariery tutaj w Hanowerze.

W czasie porannej sesji wideo ktoś napisał na tablicy zdanie naśladujące moją odzywkę pod adresem Thierry’ego Marszalka, zarządzającego magnetowidem: „Thierry… hm… pokaż to jeszcze raz!”.

Jeśli potrafili się śmiać, nawet ze mnie, a nawet przede wszystkim ze mnie, był to dobry znak.

Podczas sjesty drużyna Hiszpanii, rozpisana na tablicy, wciąż stała przy moim łóżku. Nie odrywałem od niej wzroku, potem wziąłem prysznic i ogoliłem się starannie na przedstawienie, które mogło być tym ostatnim. W tym tkwi różnica między futbolem a teatrem – tutaj nigdy nie wiesz, kiedy przychodzi ten ostatni raz.

Na stadion przybyliśmy jako pierwsi, gdyż Momo nam zdradził, że drużyna, która wchodziła na stadion jako pierwsza, wygrała już sześć meczów pod rząd. Faktycznie, Hiszpanie przybyli zaledwie pięć minut po nas – oni też mieli cynk. Nie zostałem długo w zbyt małej szatni. Poza tym czułem, że chłopcy są tak bardzo zmotywowani, że nie miałem już nic ani do zrobienia, ani do powiedzenia, wystarczało im nie przeszkadzać. Więc tylko stanąłem przy wyjściu – właśnie tak, w przeciwnym razie to nie ma sensu – żeby uścisnąć dłoń każdemu, patrząc mu w oczy.

○ ○ ○

Kiedy wygraliśmy z Hiszpanią (3:1) – bramki strzelili Ribéry, Vieira i Zidane – odczułem wyjątkowo dziką radość, wyjątkowo wielką ochotę, by ryczeć. Lubię zdjęcia z tamtego wieczoru, nie tylko dlatego, że przywołują intensywne przeżycia z linii autowej boiska, uczucie zwycięstwa i ciężar odpowiedzialności, lecz także dlatego, że pokazują zawodników, jak przyłączają się do mojego szczęścia, skacząc mi na plecy lub zwyczajnie biorąc za ramię. W takich chwilach, którym obce jest wyrachowanie, obraz szczerego dzielenia się radością dowodził, że i ja miałem udział w sukcesie i w zbiorowym uniesieniu. Jedno i drugie przypominały historię sprzed ośmiu lat.

Uwielbiałem te dziesięć minut dzielonej wspólnie radości po golu Zidane’a, który strzelił z kontry, a którego dzienniki hiszpańskie wysyłały już na emeryturę. Dziękuję, stary! Byłem pełen podziwu dla piłkarzy, co odzwierciedla mój dziennik. Na chybił trafił (choć nie całkiem): „Gallas: nie znoszę już powtarzania tego samego – to pomnik, niewzruszony, odporny na wszystko. Makelele: znów porywający, choć niepozorny; wszędobylski i zawsze dokładny. Vieira: promieniuje tak, że dech w piersiach zapiera; no i ta bramka! Zidane: trzyma przy nodze piłkę, podaje i naciera jak za najlepszych dni; po prostu uczta; jego gol przypominał pchnięcie sztyletem, czysta rozkosz”.

W szatni wszyscy byli w euforii i już myśleli o ćwierćfinale przeciw Brazylii.

Nazajutrz byłem obolały i pękała mi głowa, niczym po przepitej nocy, choć nie zrobiłem nic ponad to, że awansowałem do ćwierćfinału mistrzostw świata z reprezentacją Francji.

Trener jednak nigdy nie może popaść w błogostan. Bo nawet gdyby chciał, zawsze coś go z niego wytrąci, czasem brutalnie. Tak było i tym razem. Rano lekarz doniósł mi, że Zidane odczuwa ból w udzie.

Dzień później, po tym jak prezydent Republiki, Jacques Chirac, tym razem ten prawdziwy, zadzwonił z gratulacjami i zagrzał do walki przed meczem z Brazylią, obwieszczając, że odwołał swoje spotkania, by móc na ten mecz przybyć, zebrałem piłkarzy, aby pójść pod prąd otaczającej nas euforii:

– Brawo, to był piękny wyczyn. Ale teraz musicie się zastanowić, co chcecie z nim zrobić. Jeśli, jak słyszę i jak wszyscy mówią, odnieśliśmy już swój sukces na mistrzostwach świata, to nas uprzedźcie, wtedy i my pójdziemy świętować z wami, przede wszystkim zaś spakujcie rzeczy, żeby zaraz po meczu z Brazylią wrócić do Francji. Bujamy sobie teraz w obłokach, ale spaść z nich jest łatwo. Chyba że uważacie, że dla nas mistrzostwa jeszcze się nie skończyły i że plan pod nazwą „9 lipca” jest aktualny, a wtedy każda sekunda winna was przygotowywać do tego meczu. Każda sekunda jest cenna dla regeneracji. Tyle że, jeśli prawdą jest to, co słyszę, niektórzy z was już mają opóźnienie…

Niektórzy musieli poczuć, że to o nich jest mowa. To właśnie chciałem osiągnąć.

○ ○ ○

W czasie dni, które poprzedzały mecz z Brazylią, nie bujałem bynajmniej w obłokach. Niekiedy byłem wręcz w okropnym nastroju. Ponieważ radość ze zwycięstwa jest ulotna, a stres współzawodnictwa nieprzerwany, ścigałem najmniejszy przejaw śpiączki. Niepokoiłem się, widząc piłkarzy podpisujących koszulki na lewo i prawo, co robili dotąd rzadko. Albo kiedy płacili swoje kary pieniężne podczas obiadu, który przebiegał w szampańskim nastroju. Tak, niepokoiła mnie ta rozbuchana atmosfera, gdyż do mojej pracy należy także interpretacja. Toteż zastanawiało mnie, dlaczego tak chętnie regulowali swoje należności, kiedy przecież mieliśmy być w Niemczech jeszcze przez dziesięć dni.

Próbowałem utrzymać zmienników w mobilizacji, choć siłą rzeczy nie mieli już ochoty słyszeć, że ci, którzy zachowają gotowość do końca, będą mieli okazję zagrać. Lecz kiedy pojawiły się kobiety, zrozumiałem, dlaczego całus pani Trezeguet był lodowaty. Kiedy Vikash Dhorasoo przyszedł powiedzieć mi, że nie rozumie, dlaczego nie gra, choć wystąpił we wszystkich meczach kwalifikacyjnych do mistrzostw, i przypuszcza, że straciłem doń zaufanie, nie miałem doprawdy jak go uspokoić: „Wciąż mam do ciebie zaufanie. Przecież tu jesteś. Decyduje jednak pomysł na grę. Jeśli będziesz gotów walczyć do końca, będziesz miał szansę wejść do gry. W przeciwnym razie nie będę mógł nic dla ciebie zrobić. Wiem dobrze, co możesz wnieść do zespołu, ale na razie jest tak…”.

Wyruszyliśmy do Frankfurtu na przygodę. Podczas ostatniego treningu w przeddzień meczu Francja–Brazylia Zizou i ja ustaliliśmy, że będzie się rozgrzewał tylko wtedy, kiedy będą dziennikarze, ale oszczędzi sobie zrywów.

W mej pamięci pojedynek Francja–Brazylia pozostaje meczem, który należy do klasyki gatunku. To chyba najpiękniejszy mecz w całej mojej trenerskiej karierze. Wygraliśmy go przepięknie, równie dobrze go przygotowaliśmy, biorąc na warsztat słabe strony Brazylijczyków, stałe fragmenty gry i ich mentalną niechęć do obrony.

Podczas odprawy użyłem, pamiętam, obrazu murów:

– Lecz nie są to mury bezwładne, które tylko czekają na ostateczny atak przeciwnika! Wojownicy ukryci w ich wnętrzu sami przygotowują się do wypadu, wpierw po to, by nabroić nieco w obozie przeciwnym, a potem – by zadać śmiertelny cios. On nastąpi, dlatego że Brazylijczycy nie zadowolą się czekaniem i zaatakują, tyle że w rozproszeniu.

Rozwinąłem tę myśl:

– Przede wszystkim nie zostawiajcie im piłki, odbierajcie im ją tak szybko, jak się da, i nie oddawajcie jej nigdy. Zmuście ich, by sami po nią przyszli, zmuście ich do tego, by się cofnęli; ponieważ Brazylijczycy nie lubią grać w obronie, szybko mogą odpuścić. Widzieliście, żeby taki Ronaldo biegał za piłką na całej długości boiska? Nie. I tego nie zrobi. Brazylijscy napastnicy nie zawracają sobie głowy obroną. To jest ich słaba strona. Więc jeśli to wy zapanujecie nad piłką, zrobicie z nimi, co będziecie chcieli. Już was nie dościgną.

I dodałem:

– Jeśli pod koniec meczu Parreira wpuści na boisko dwóch nowych napastników, będzie to znak, że Brazylijczycy są bezsilni i nie wiedzą za bardzo, co zrobić. Pomyślcie sobie wtedy, że wygraną macie w kieszeni, i nie pozwólcie sobie zwłaszcza na chwilę nieuwagi.

Byłem pewny siebie. Wszystko się ze sobą kleiło. Podczas rozgrzewki obserwowałem Zidane’a uważnie, podobnie jak reszta stadionu, skupiona na stanie jego uda. Wydawało się, że jest w porządku, ale strzelał tylko lewą nogą.

W którymś momencie brazylijski szkoleniowiec odpowiedzialny za przygotowanie kondycyjne przyszedł się ze mną przywitać. Obszedł nasze pole techniczne, przechodząc przed naszą ławką, spokojnie, jak gdyby nigdy nic. Próbowałem zachować spokój i trzeźwość umysłu, ale przecież pomyślałem, że właśnie rzuca na nas czary. Pozwoliłem mu się oddalić, po czym sam pokonałem tę samą trasę, tylko w odwrotnym kierunku, wyobrażając sobie w myśli, że ze swojej strony rozrzucam wszędzie miłość i szczęście! Dobrze mi to zrobiło. Gdybym wtedy nie zareagował, wyrzucałbym to sobie do końca życia…

○ ○ ○

Odpowiedź, na którą czekałem, otrzymałem już po dwóch minutach, podczas pierwszej akcji, którą wszyscy zakochani w piłce pamiętają: oto Zidane odzyskuje piłkę, trzech Brazylijczyków naciera na niego, by go otoczyć, a on im się wymyka podwójnym zwodem i podaje piłkę partnerowi, jakby była darem. Odwróciłem się do Pierre’a Mankowskiego i rzuciłem krótko: „Wygraliśmy”.

Później ani przez chwilę nie opadła mnie najmniejsza wątpliwość. Po stałych fragmentach gry Brazylijczycy, tak jak to przewidywałem, myśleli tylko o kontrataku i zapominali o obronie. Wystarczyło poczekać na okazję, w której przeciwnik się rozluźni.

Nadarzyła się w 57 minucie. Rzut wolny wykonywany przez Zidane’a i gol Henry’ego, podczas gdy Roberto Carlos, brazylijski obrońca, zupełnie nie zajmując się obroną, poprawiał sobie sznurówki. Od tej chwili zamęt w obozie przeciwnika był namacalny. Kiedy Adriano i Robinho weszli na boisko, wiedziałem już, zgodnie z przewidywaniami, że Brazylijczycy stawiają wszystko na jedną kartę.

Piłkarze zagrali jak giganci. Wydaje mi się, że nigdy nie widziałem Zidane’a grającego na takim poziomie. W moich notatkach nie pojawia się żaden bemol w stosunku do kogokolwiek. Henry? „Docenił przeciwnika, którego wykończył, absorbując go w każdej strefie. Strzelec bramki. Prawdziwy motor drużyny”. Ribéry? „Rozstrzyga o obronie i ataku wzdłuż całej prawej strony. Kiedy chciałem go zmienić, za każdym razem właśnie wykonywał sprint na 40 metrów, by przycisnąć Brazylijczyków. Poczekałem do 70 minuty, by wstawić za niego Govou, który w ten sam sposób umiał się bić o każdą piłkę, nie pozwalając Brazylijczykom na swobodę aż do końca”.

Wywalczywszy awans do półfinału mistrzostw świata, mogliśmy świętować przez 10 minut w szatni, gdzie zawodnicy postanowili zostać sami ze sztabem. Michel Platini nie mógł wejść. Nawet prezydent Chirac musiał poczekać. Co do mnie, unikałem kilku fałszywych przyjaciół. Zastanawiałem się, czy tradycyjni pogromcy dalej będą określać moją trenerską pracę jako nieistniejącą oraz utrzymywać, że drużyna jest źle przygotowana kondycyjnie.

Poczułem, że w sposób nagły i głęboki zmienia się klimat wokół nas. I doznałem tego wieczoru wrażenia, że wszystko przestaje być rzeczywiste. Jeśli mam być uczciwy, a taki jest cel tej książki, muszę przytoczyć to, co zapisałem tej nocy, przepełnionej trenerskim szczęściem: „Czyżby Francja miała się lepiej? Skądże znowu, jeden mecz nie odmienia życia. My, dostarczający publicznej rozrywki, my, twórcy amnezji, właśnie dokonujemy naszego dzieła. Do roboty, Raymondzie! Wygraliśmy i zdaje się, że życie jest dziś piękniejsze”.

Nie pomnę, czy reagowałem w ten sposób na przesadne komentarze do meczu, czy też na ciężar odpowiedzialności, którą ów stan narodowej euforii zaczął nas obarczać. Tego wieczoru, robiąc taki, a nie inny zapis w dzienniku, chciałem zapewne umniejszyć wagi, jakiej przydawano awansowi do półfinału, która to waga dawała zarazem wyobrażenie krytyki, jaka by na nas spadła, gdybyśmy zostali wyeliminowani.

Niemniej owo zwycięstwo (1:0) pozostawiło we mnie wrażenie czegoś nadzwyczajnego. Wszystko zagrało jak w wymarzonym śnie. Zagłębiłem się w noc w poczuciu szczęścia absolutnego. Żałowałem tylko jednego – że jako trenerowi już chyba nigdy nie uda mi się doprowadzić do czegoś lepszego niż ów mecz Francja–Brazylia, rozegrany wieczorem 1 lipca we Frankfurcie.

○ ○ ○

A teraz trzeba zapomnieć o dokonanym wyczynie, zapomnieć o Brazylii. To właśnie wpajałem zawodnikom od pierwszego treningu w dwa dni po meczu.

– Wiecie, co powiem, ale powiem to mimo wszystko. Brawo, dokonaliście cudownego wyczynu, ale naszym celem pozostaje 9 lipca, dzień finału, a nie 8 lipca, dzień meczu o trzecie miejsce. Toteż trzeba na nowo zabrać się do roboty, która w waszym przypadku polega na tym, że się zregenerujecie i będziecie uważać na głowy. Skończcie rozmowy z kumplami, przestańcie komentować wasz wyczyn. Teraz macie przygotować się do meczu z Portugalią.

Obserwacja Portugalczyków doprowadziła nas do oczywistego wniosku: byli podobni do nas, kontrolowali grę w swojej strefie, wychodzili błyskawicznie do ataku, wypracowali sobie niewiele okazji, ale na jeszcze mniej pozwalali przeciwnikowi.

Ponieważ Portugalczycy grali podobnie, półfinał w Monachium musiał być rozegrany inaczej niż z Brazylią. W ostatnich słowach, jakie wypowiedziałem tuż przed wyruszeniem na Allianz Arena, powtórzyłem jeszcze raz: „Pod względem kondycyjnym, technicznym i taktycznym jesteśmy w formie. Wygra ten, kto najdłużej potrafi utrzymać swój styl gry”.

Zachowałem odruch przesądnej podejrzliwości. Wiem, że wszyscy trenerzy tak mają, wiem także, że nie może to służyć za wymówkę. Podejrzliwość kazała mi wyrzucić trzech Portugalczyków sprzed naszej szatni, w tym wielkiego Eusebio, króla strzelców mistrzostw świata 1966. Ustawili się tam, by poprosić o autograf naszych piłkarzy i porozmawiać z nimi. Moja przesądność sprawiła także, że zawahałem się przywitać ze Scolarim, brazylijskim trenerem Portugalczyków, który przyszedł podać mi rękę. Nigdy mi się nie zdarzyło, żeby mój odpowiednik z drużyny przeciwnej przyszedł do mnie przed meczem. Coś jakby życzył powodzenia, ale nie chciałem z nim rozmawiać, zbyt dobrze go znałem: za chwilę, na swojej ławce, już cię nie będzie znał, wpadnie w swój szał. Poszedłem sobie umyć po tym ręce, co już jest czynem poważnym, ale wręcz wyczułem, że jakby mi chciał coś zabrać. W tym zawodzie można zwariować!

W reakcji na to postanowiłem, wbrew mojemu zwyczajowi, obserwować rozgrzewkę, siedząc na ławce. Potem, kiedy obydwie drużyny stały w korytarzu przed wyjściem na mecz, Luis Figo rzucił butelkę z wodą na naszą stronę, chociaż po swojej stronie miał kosz w zasięgu ręki. Podniosłem ją i odrzuciłem na ich stronę. Byłem świadom, także i w tym przypadku, że jest to zachowanie zupełnie idiotyczne. Ale po tym poczułem się lepiej, niepokojąc się zarazem o swoje zdrowie psychiczne.

○ ○ ○

W tym półfinale, dusznym, napiętym, wsobnym, błysk nas opuścił, ale nie opuściły nas zmysł zespołu ani wola dotarcia do celu. Pamiętam, że był to mecz na krawędzi, zwycięstwo wyszarpaliśmy dzięki karnemu, którego wywalczył Thierry Henry, a w gola zamienił Zidane. Chwilami Portugalia absolutnie przeważała. Lecz nikt z nas nie chciał awansować dalej bez poświęcenia. Już dawno umówiliśmy się na finał 9 lipca. Jakże mocny to widok, Barthez i Signol, ubrani w trójkolorowe koszulki, siedzący we łzach i pytający, czy aby nie śnią.

Po meczu oklaskiwałem Portugalczyków, kiedy przechodzili przede mną. Zinterpretowali to jako prowokację. Mylili się. To był hołd, który przyznawał, jak ciężko się nam z nimi grało i jak bardzo byli waleczni. Tym gorzej dla nich. Byłem szczery. Nie zmienia to faktu, że był to najtrudniejszy mecz na tych mistrzostwach, trudniejszy jeszcze od finału. Jestem przekonany, że gdyby Portugalia wyrównała, nie potrafilibyśmy się podnieść, gdyż brakowało nam już energii. Chcę więc raz jeszcze powiedzieć moim portugalskim przyjaciołom, że nie naśmiewałem się z nich. Dla mnie ich drużyna była na tych mistrzostwach najlepsza.

○ ○ ○

Co selekcjonerowi daje szczęście? W tamtej chwili byłem pewien: nie daje go wygranie półfinału! W tej samej sekundzie, która była dla mnie wytchnieniem, przeszedłem do przygotowywania finału, nie popadając w łatwą satysfakcję i w przekonaniu, że absolutnie trzeba te mistrzostwa wygrać, w przeciwnym razie wszystko, co udało nam się dotąd wywalczyć, straci sens. Ponieważ Portugalczycy załamali się, ze Scolarim na czele, i zaczęli wygadywać dziwne rzeczy, tym szybciej chciałem się odizolować. Odczuwałem bardziej wewnętrzny pokój niż szczęście, do końca wojny było daleko.

Dni przedfinałowe zleciały zbyt szybko. Nie potrafiłem już zasnąć pod presją odliczania, schematów drużyn, różnych scenariuszy rozwoju wydarzeń. Kiedy rozmawiałem z prasą, miałem wrażenie, że ktoś inny mówi za mnie, i uważałem, że doprawdy powtarza w kółko to samo.

A przecież była też cała reszta – gorączka, która opanowała wszystkich, choć nic nie było rozstrzygnięte. Widzieć Vieirę o ósmej rano na śniadaniu, tego, który spał czasem do południa; słyszeć dyskusje o tym, co też zrobimy po powrocie do kraju – że przedefilujemy na Champs-Elysées (wykluczałem takie rozważania, mówiąc, że „nie będzie przemarszu, jeśli przegramy; zrobiła tak partia Zielonych, my nie”); stwierdzić, jak bardzo jedni zaprzątają sobie głowę planami miasta, a inni rezerwują loty dla swoich bliskich… Wszystko to powinno było mnie zaalarmować. Sam Związek dostroił się do tej kakofonicznej atmosfery. Szefowa jednego z biur podróży otrzymała prawo zamieszkania w tym samym hotelu i na tym samym piętrze co zawodnicy, podczas gdy ich małżonki i rodziny musiały dojeżdżać z daleka, spóźnione z powodu korków na mecz, a co dopiero na zwyczajowe spotkanie z zawodnikami przed rozgrzewką… Mówi się, że diabeł tkwi w szczegółach. Otóż kilka takich szczegółów uniemożliwiło konieczne skupienie przed zasadniczą rozgrywką. Wielu zbyt mało myślało o zbliżającym się finale.

Tuż przed wyruszeniem do Berlina, podczas ostatniego seansu wideo zorganizowanego w murach zamku, który mieliśmy opuścić na dobre, wpadłem w furię.

– O tym, że gramy finał, zupełnie już zapominacie! Każdy zajmuje się wszystkim – powrotem, wakacjami, swoim klubem, kumplami. Otóż teraz powinni was zajmować jedynie włoscy zawodnicy. To ostatni finał dla Zizou? Nie, to być może ostatni dla wszystkich. Nikt nie może wam zagwarantować, że wystąpicie jeszcze w jakimś finale mistrzostw świata. Ten mecz nie będzie do ponownego rozegrania za dwa lub cztery lata. Trzeba rozegrać go teraz. I wygrać.

W przeddzień finału, na koniec treningu, kiedy zakończyłem już zajęcia, piłkarze chcieli strzelać karne. Próbowałem ich od tego odwieść. „Te karne będziecie mogli strzelać jutro, po dwóch godzinach gry, przed osiemdziesięciotysięczną widownią, w finale mistrzostw świata, to będzie zupełnie co innego”. Niemniej trzech zostało. Nie pamiętam już trzeciego, ale pamiętam, że byli tam Wiltord i Trezeguet. Wiltord posłał piłkę w okienko. Trezeguet także. Temu ostatniemu powiedziałem: „Chodź, idziemy, zachowaj karnego na jutro…”.

○ ○ ○

Na ten finał patrzę jak na dramat. I jego przebieg, i ból, jaki wywołał, są rodem z dramatu. W teatrze lubię zobaczyć sztukę ponownie. Tej nie chcę oglądać po raz drugi. „Nadziewałem się” później na obrazy z finału i to słowo dobrze oddaje moją reakcję na skalę porażki, poczucie otchłani. Programy telewizyjne próbowały zastawić na mnie pułapkę, gorzej jeszcze – sprawić mi przyjemność, przywołując sceny z finału. Za każdym razem odwracałem głowę. Tu jednak, choć obrazów z finału unikam i nie chcę o nich mówić, czuję powinność, by do nich wrócić, nawet jeśli wspominanie tego historycznego meczu nigdy nie będzie czymś przyjemnym.

Zarzucano mi często stwierdzenie, iż Marco Materazzi, włoski obrońca, był główną postacią finału. A przecież fakty to potwierdzają. Zizou strzelił gola z karnego dlatego, że wcześniej Maloudę sfaulował Materazzi. Włosi wyrównali dlatego, że gola strzelił Materazzi, po rzucie rożnym, który powinniśmy byli skontrować.

W czasie gry mieliśmy przewagę, przyciskaliśmy Włochów, ale oni umieli to przeczekać. Podczas dogrywki przetrwali nawet główkę Zidane’a, którą sparował Buffon. Wtedy wszyscy zaczęli grać na utrzymanie remisu do końca dogrywki, choć Niebiescy częściej atakowali, chcąc rozstrzygnąć mecz wcześniej.

Uderzenie głową? Niczego w tamtej chwili nie widziałem[5]. Choć wyczułem, że coś się stało. Prawdą jest, że protestowałem, że nic się nie stało, bo przecież i sędziowie niczego nie zauważyli. Dopiero kiedy dostrzegłem ekran w strefie czwartego arbitra, niedaleko naszej ławki... Po raz pierwszy w historii mistrzostw świata odwołano się do nagrania wideo, choć FIFA kategorycznie odmawia uznania tego typu technologii. Ale było za późno.

Zidane, po uderzeniu Materazziego głową w klatkę, otrzymał czerwoną kartkę. To pogrzebało nasze nadzieje i przesądziło o naszej porażce. Być może przegralibyśmy i tak, ale miało to negatywne skutki dla drużyny w najbardziej napiętej chwili finału mistrzostw świata, podczas dogrywki. Dotrwać do rzutów karnych, broniąc się przy tym przez cały mecz – już to samo było dla Włochów zwycięstwem. Drugim było wyrzucenie Zidane’a. Wszystko to nakręciło negatywną spiralę. Podczas rzutów karnych David Trezeguet trafił w poprzeczkę, a potem Fabio Grosso zapewnił zwycięstwo swojemu krajowi. Ale wszyscy już znają tę historię.

Nie wiem, jak długo tkwiłem na boisku, stojąc nieruchomo, patrząc na szczęście Włochów, na sztuczne ognie i na rzucane konfetti. Chciałem zostać do końca i zejść z trawnika jako ostatni. Powtarzałem sobie, że następnym razem finał wygramy my, że będę po dobrej stronie. Zacząłem żyć na nowo marzeniem, którego się trzymałem przez ostatnie cztery lata.

○ ○ ○

Napisałem, że nigdy później nie chciałem oglądać obrazów z finałowego meczu, co jest prawdą. Niemniej przez długi czas prześladowały mnie one co noc. Także i ja chciałem odtworzyć całą historię. Wracałem pamięcią wstecz, szukałem popełnionych przez siebie błędów, próbowałem rozgryźć postępek Zidane’a i ocenić stopień swojej odpowiedzialności. A kiedy w moim umyśle zagnieździła się wątpliwość, niczym trucizna, nie było mi łatwo się od niej uwolnić. Uderzenie głową, jakiego dopuścił się Zidane, ujawniło ciemną stronę tego wyjątkowego piłkarza, jakąś wadę, jakąś enigmę. I najgorsze w tej historii jest to, że kiedyś tę wadę dostrzegłem.

○ ○ ○

To był jego ostatni raz, ale nie pierwszy. W swojej karierze Zidane otrzymał czternaście czerwonych kartek. „Złota piłka” za rok 2000, na którą zasługiwał, przeszła mu pod nosem dlatego, że uderzył głową przeciwnika w meczu z Juventusem w Lidze Mistrzów. Było to jesienią, właśnie wtedy, kiedy jurorzy oddawali głosy na najlepszego piłkarza świata.

Zapomina się też często, gdyż finał przeciwko Brazylii wymazał wszystko, że owa ciemna strona wyłączyła go z niemałej części mistrzostw świata w 1998 roku. Wyrzucony już w drugim meczu fazy grupowej za nastąpienie na piłkarza Arabii Saudyjskiej, został zawieszony na trzeci mecz z Danią (2:1) i na ćwierćfinał z Paragwajem (1:0).

Osiągnął pełnię formy podczas mistrzostw Europy w 2000 roku, potem grał genialnie w czterech ostatnich spotkaniach mistrzostw świata 2006, aż do chwili, kiedy niewybaczalnym czynem zrujnował wszystko. Nie przeszkodziło to prezydentowi Republiki usprawiedliwić Zidane’a już nazajutrz, ale to inny temat.

Jeden z piłkarzy doniósł mi o dziwnym zdaniu, które Zidane miał wypowiedzieć po ćwierćfinale z Hiszpanią: „Dojdziemy do finału, zgoda, ale go nie wygramy”. W rzeczywistości zwlekał aż do swojego ostatniego w życiu meczu. Trenował przed nim po raz ostatni, ubrał się po raz ostatni. I ciągle się zastanawiam, czy posuwając się aż do końca, nie wybrał swojego ostatniego razu.

○ ○ ○

Tych scen nie chciałem widzieć, ale je znów zobaczyłem. Nie widziałem Materazziego obrażającego Zidane’a. Widziałem Zidane’a, który się oddala, a potem zawraca w stronę Materazziego, by go zaatakować. Sekwencja ta pozostaje równie zagadkowa, co sekwencja z filmu Zidane – portret z XXI wieku, jakby Zizou odgrywał w niej raz jeszcze swoją rolę, jakby wciąż wyrównywał porachunki ze swoją własną sławą, jakby swój sukces uważał za równie cudowny, co nieznośny. To tylko moja teoria. Wyobrażam sobie, że warta tyle, co inne (a jest wiele innych).

○ ○ ○

Wszedłem do szatni nieco później od piłkarzy, całkowicie przybity. Wszyscy milczeli. Byli wyczerpani. Nasza porażka miała smak popiołu. Każdy myślał to samo: gdyby Zizou nie wyleciał z boiska… Trzeba było coś powiedzieć, żeby złagodzić i ból, i pretensje, przywrócić też bohatera na właściwe mu miejsce, nie zatrzymać się na zawsze nad tym, że dziś przyczynił się do naszej przegranej. W ciszy jak makiem zasiał, kompletnie zagubiony, zabrałem głos. Nie jestem pewien, czy naprawdę chciałem wtedy przemawiać, przeżywałem przecież tę samą co wszyscy udrękę. Ale taka była moja powinność:

– Pragnę wam podziękować za wszystko, czego dokonaliście. Myślę szczególnie o Zizou. To, co mu się przydarzyło, jest sprawą poważną, bolesną, ale tak już jest i nie powinno to przesłaniać faktu, że Zizou odniósł w swej karierze kolosalny sukces. Proszę was więc o oklaski dla niego.

Zacząłem wolno klaskać. Oklaski te rozległyby się w próżni, gdyby nie to, że powietrze w tej smutnej szatni aż drgało od emocji. W kinie, podczas takich właśnie końcowych scen, wszyscy zaczynają klaskać tak głośno, że ledwie słychać skrzypce. Ale w szatni w Berlinie nie było skrzypiec, a jedynie zgrzytanie zębów, do moich oklasków nie przyłączył się spontanicznie nikt. Nie potrafili. Nalegałem. Niektórzy wciąż czuli ogromny żal do swojego kapitana, nawet jeśli nikt tego żalu nie formułował. W drużynie, która przegrała, zawodnik, który wyleci z boiska za świadome przewinienie, zawsze dźwiga na sobie brzemię porażki. A jeśli przegrało się w ten sposób finał mistrzostw świata…

Zinedine milczał znieruchomiały. Znowu gdzieś odpłynął, w ten swój świat, w swoje tajemnice, udał się w sekretną przestrzeń siebie samego, w drogę, w której trudno jest dotrzymać mu kroku. W tym czasie Vikash Dhorasoo filmował jego stopy.

5 Chodzi o Zidane’a, który uderzył głową Materazziego w klatkę piersiową, kiedy ten sprowokował go w obraźliwych słowach, do czego Materazzi przyznał się po roku. Doszło do tego niejako w tle rozgrywanej akcji, na połowie Włochów, podczas gdy gra toczyła się już na połowie Francuzów (przyp. tłum.).

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

3. Od mundialu do Euro

Wakacje po mistrzostwach świata trwały zbyt krótko. Nie zdążyłem się zregenerować ani wyzbyć całkowicie adrenaliny i frustracji. Uśmiechy, jakie kierowali do mnie ludzie na ulicy, krótkie z nimi rozmowy, ich podziękowania przynosiły mi spokój, ale i nie pozwalały zapomnieć. Chorowałem na chroniczną chorobę trenerów – w wyobraźni od nowa rozgrywałem przegrany mecz. Ale żeby móc skupić się na tym, co nas czeka, trzeba umieć zapomnieć.

A mnie trudno było odłożyć na bok uczucia i pomyśleć o przyszłości. Przede wszystkim o własnej. Bo czy nadal powinienem trenować kadrę? Estelle mnie uprzedzała: „Jeśli coś pójdzie nie tak, rzucą się na ciebie, wygadując, że bez Zidane’a ta drużyna jest zerem, jej selekcjoner także”.

Wiedziałem, że ma rację. Musiałem jednak dokonać wyboru. Bo i dlaczego miałbym nie zakładać także sukcesu? Dziś, z perspektywy czasu, kiedy już znam ciąg dalszy, widzę, że właśnie wtedy powinienem był się zatrzymać. W zamian mógłbym spróbować objąć kierownictwo Krajowej Komisji Szkoleniowej. Tyle że decyzję na „nie” podjąłbym przez wyrachowanie. W głębi duszy zaś nie miałem ochoty zrywać ze stanem ekscytacji, w jaki wprawiają zawody na wysokim poziomie oraz odpowiedzialność za wynik. Niemniej przez cało lato, aż do pierwszych dni września, wahałem się i wahałem.

○ ○ ○

Wynik, jaki osiągnęliśmy na mistrzostwach świata, przedłużał automatycznie mój kontrakt o dwa lata. Teraz zażądałem jednak więcej. Negocjowałem ze Związkiem kontrakt czteroletni, by nie było pytań o moją przyszłość już po sześciu miesiącach. Chciałem zaryzykować i powołać do gry młodych zawodników, chronić ich przed niszczącą krytyką i zyskać w ten sposób czas na zbudowanie nowej drużyny. Starsi bowiem szykowali się do odejścia, nie byli przecież wieczni, zatem zmiana była konieczna, to oczywiste, tak samo jak to, że nie obędzie się bez trudności.

Kiedy w sierpniu 2006 roku rozpoczynaliśmy sezon meczem Bośnia–Francja (1:2), negocjacje ze Związkiem wciąż trwały. To, że dotarliśmy do finału mistrzostw świata, było oczywiście moim atutem. Przypominam sobie zresztą interesującą dyskusję z Noëlem Le Graëtem, który był wtedy wiceprezesem Związku. Cenię jego sposób widzenia rzeczy. W wielu punktach myślimy zresztą podobnie, tyle że on wykazuje się ponadto taktem i cierpliwością, cechami, na których mi nie zbywa. To dzięki niemu osiągnęliśmy porozumienie w dość krótkim czasie. Ale przez kilka następnych tygodni nie składałem podpisu. Podświadomie? Wrócę do tego.

○ ○ ○

Trzeba było uruchomić maszynę od nowa, odbudować zespół. Zinedine Zidane zakończył karierę. Za to znów musiałem włożyć wiele energii w to, żeby grali dalej dwaj inni, którzy powrócili rok wcześniej, Lilian Thuram i Claude Makelele.

Pierwszy z nich pokazał, że ma dość osobistą wizję zmiany pokoleniowej, oświadczając latem w „Journal du Dimanche”, że tym razem nikt go do powrotu nie zmusi. Na niedługo przed tym wystąpieniem rozmawiałem z nim telefonicznie, dając wcześniej do zrozumienia w licznych esemesach, że niezmiennie na niego liczę („Wracamy do gry, tak jak rok temu”). Ta rozmowa dała mi nieco nadziei. Lilian chciał na przykład, bym mu wyjaśnił, jaki będzie program działań dla kadry – gdzie, kiedy, jak... Uwielbiam „Tutu”. Czasem jednak nie miałem już do niego cierpliwości...

21 sierpnia pojechałem do niego do Barcelony. W swoim dzienniku notowałem: „Jestem w Barcelonie, by przekonać «Tutu», który przecież jest przekonany. Nie powiedział nie, to znaczy, że powie tak. Trzy godziny na gadki szmatki. Obudziłem go o 10.30. Dzień wcześniej wygrał superpuchar Hiszpanii w starciu z Espanyolem. Grał przez jedną połowę. W Barcelonie żyje mu się świetnie. Podziwia wyszkolenie techniczne piłkarzy i zdumiewa się niewielką ilością czasu przeznaczanego na trening w tygodniu. Też nie odżałował jeszcze finału mistrzostw świata i postępku Zidane’a. Mówiliśmy też o Dhorasoo, o jego postawie, o filmie, który kręcił w szatni i który teraz chce upublicznić. On też nie może w to uwierzyć”.

Dwa dni później Lilian Thuram obwieścił, że kontynuuje reprezentacyjną karierę. Zachowałem się tak, jakbym o tym nie wiedział. W każdym razie „uprzedził” mnie, kiedy już powiedział to publicznie. Zadzwonił około 21, tłumacząc, że nie miał wcześniej czasu. Potrafił nawet się zwierzyć, że to Giuly zasugerował mu tę formę grzeczności, i (oczywiście zupełnie niezobowiązująco!) zapytał, czy Giuly znajduje się wśród zawodników powołanych na mecz Francja–Włochy (listę tę miałem ogłosić nazajutrz). Ciekawe podejście, pomysł na manipulowanie trenerem.

Powiedział, że wraca z miłości do drużyny narodowej. Pięknie. I mimo wszystko mi podziękował, zanim się rozłączył.

Claude Makelele zaś chciał, żebym zadzwonił do José Mourinho, trenera Chelsea, klubu, w którym grał. Chciał, żeby wyglądało na to, że to ja go zmuszam do gry w kadrze. Zrobiłem więcej, niż prosił, pojechałem do Londynu pod koniec sierpnia, by zobaczyć się z Mourinho na obozie przygotowawczym Chelsea. Rozmowa trwała zaledwie 10 minut. Przypomniałem mu, że prawo stoi za mną, że czynny piłkarz nie może nie przyjąć powołania pod karą zawieszenia i że nie zostawiam wyboru Claude’owi Makelelemu. Natychmiast dodałem, że chcę złagodzić spór, że doskonale rozumiem punkt widzenia Chelsea, i zarysowałem kompromis, że powołam ich zawodnika jedynie na trzy pierwsze mecze kwalifikacyjne, a potem zostawię w spokoju. Mourinho odpowiedział, lekko mnie przyciskając, w klasycznym stylu: „A jeśli nie będzie mógł zagrać od razu po waszym meczu? A co, jeśli z powodu wyjazdów na kadrę przegra rywalizację o miejsce w podstawowym składzie Chelsea?”. Wyciągnął też takie słowa jak wolność, demokracja, poziom gry, a zarazem jakby nie mówił do mnie, jakby jedynie bronił zasady, która wykracza poza mój osobisty przypadek. Patrzył mi prosto w oczy, jakby wyzywał mnie na pojedynek. Wiedziałem, że nie znosi nikogo, kto mu się sprzeciwia, traktując go z wyniosłym chłodem, ale wiedziałem także, że prowadzi grę. Nie dałem się sprowadzić do narożnika. Miałem za sobą prawo, bez względu na to, po jakie argumenty by sięgał, musiał się pogodzić z tym, że Claude będzie przyjeżdżał na zgrupowania kadry. Nie chodziło mi o to, żeby go przekonać, ale żeby ochronić „Keke”, podając się za człowieka, który wymuszał na nim grę w drużynie narodowej.

○ ○ ○

Mniej więcej w tym samym czasie „Le Journal du Dimanche” ogłosił wyniki sondażu na najbardziej poważane przez Francuzów osobistości. Zidane wrócił przed Noaha. Nie powstrzymałem się przed wyrażeniem zdziwienia. Nikt nie musi mi tłumaczyć, czym jest magia meczu Francja–Brazylia, rozegranego miesiąc wcześniej, ale przecież według sondaży, które przeprowadzałem tak na ulicy, jak i w klubach, zdawać by się mogło, że Francuzi nie odpuszczają Zidane’owi tej główki, obawiając się rozprzestrzenienia zarazy, zwłaszcza po jego nieudanych przeprosinach. Tym samym mój pokręcony umysł zaczął rozważać, czy aby nie jest tak, że media wcale nie pokazują rzeczywistości. Ależ Raymondzie, co ty wygadujesz!

Co tam, pozwolę sobie na małostkowość. Otóż pisząc o tym sondażu, dziennik ujawnił również, że otrzymałem tak mało głosów, że nawet nie wszedłem do pierwszej pięćdziesiątki poważanych osobistości. Tak więc wygrałem zakład z Estelle, bynajmniej nie przez fałszywą skromność. Choć dotarłem aż do finału mistrzostw świata, mój wizerunek był zszargany, już, wciąż albo jak zwykle.

○ ○ ○

Tego lata nie wszyscy wyjechali na wakacje. W sztabie medycznym zawirowało, lekarz pokłócił się z fizjoterapeutami. Niektóre z zarzutów i sporów z tamtego czasu wyczerpały mnie do cna, zanim jeszcze rozpoczął się okres nowych zmagań. Zdarzało mi się zasypiać wieczorem z pytaniem, czy rzeczywiście dobrze robię, pozostając na stanowisku.

Od pierwszego zgrupowania drużyny, w sierpniu, starałem się zmotywować zawodników. Oparłem się na Patricku Vieirze. Wyczułem, że traktuje serio rolę kapitana. Z Grégorym Coupetem próbowałem wyjaśnić sytuację, upewniając go, że jest teraz bramkarzem numer jeden, i sugerując przy tym, żeby przestał słuchać innych i sam też przestał chlapać na lewo i prawo. I nawet zacząłem chwilami wierzyć, że nie rozpamiętuje już bolesnego faktu, jakim była dla niego pozycja bramkarza numer dwa podczas mistrzostw świata. Lecz okazało się to słodkim złudzeniem.

Spotkałem się z Gallasem, który miał opuścić Chelsea i José Mourinho dla Arsenalu, aby porozmawiać o jego przeszłości, pogratulować mu gry na mundialu i zapytać o przyczyny całkowitej przemiany (stał się radosny, zaczął traktować swe obowiązki poważnie, utrzymywał się niezmiennie w wysokiej formie). Odpowiedział, że wszystko zmieniło się wraz ze stabilizacją jego pozycji na środku obrony. Do nowego kontraktu wprowadził nawet klauzulę, że gdyby miał przejść na boczną obronę, zmienią się także warunki finansowe umowy.

Godzinę dyskutowałem z Davidem Trezeguetem. Powiedział mi, że chce opuścić Juventus, ale Didier Deschamps ogłosił coś przeciwnego i ma do niego o to żal, a także do samego klubu, że wyznaczyli wygórowaną cenę za ewentualny transfer. Dowodził, jak to w Juventusie wszyscy nabijali się z Lyonu, który za Camoranesiego i za niego zaproponował 10 milionów euro. Rozmawialiśmy o mistrzostwach świata (ciężko je przeżył, to jasne), o tym, że trudno mu mieć dobry kontakt z innymi, kiedy czuje się odsunięty, że czekał na wsparcie z mojej strony, na gest, słowo. Wyjaśniłem mu, że nie podważam jego sportowej wartości, że system, w którym graliśmy, dopóki był Zidane, nie pozwalał na dwóch napastników, ale teraz biorę go pod uwagę. „Rozumiem, co przeżywałeś, ale i nie mogłem ryzykować, że cię stracę, kiedy drużyna cię potrzebowała. Przyznaję, jestem winny tego stanu rzeczy, ale musieliśmy zrobić co możliwe, by mieć do dyspozycji dużą grupę”. Powiedział, że cieszy się, że na niego liczę. Ja, że podobnie. Początki sezonów są zawsze bogate w obietnice.

W końcu spotkałem się z Thierrym Henrym. Nie powiedział jednego słowa przeciw Zizou, to nie w jego stylu, ale wyczuwało się, że odchorował finał tych mistrzostw. On też, podobnie jak ja, dopiero dzięki przyjaciołom uświadomił sobie, że przecież dokonaliśmy dużego wyczynu, tyle nasłuchał się wcześniej wyłącznie o tym uderzeniu głową z byka. Nie poruszyłem tematu pozycji, na której ma grać, ani roli, jaką ma pełnić, uważając, że lepiej poczekać, że teraz ważniejsze jest samo spotkanie, a nie jego treść. Żeby ta spotkała się z dobrym odbiorem, trzeba wpierw nawiązać z drugim kontakt.

W Bośni wygraliśmy (2:1). Jednak wydarzeniem owej jesieni 2006 było co innego. W kwalifikacjach do Euro 2008 wpadliśmy bowiem na Włochów, zyskując dzięki temu okazję do rewanżu, 6 września, na Stade de France, cztery dni po meczu z Gruzją, który musieliśmy obowiązkowo wygrać (3:0).

○ ○ ○

Kiedy teraz czytam notatki z ostatnich sześciu lat, najpierw uderza mnie ciężar codzienności, która pokawałkowana jest na setki pytań wymagających natychmiastowej odpowiedzi. Ja zaś w środku tego wszystkiego jestem i skupiony, i bezradny wobec ogromu spraw. Wątpiłem we wszystko, ale nie mogłem tego okazać. Dostrzegałem nadciągające problemy, ale nie zawsze rozpoznawałem je odpowiednio wcześnie.

Oto mój skondensowany zapis z dni, które poprzedzały mecz Francja–Włochy. Był o wiele obszerniejszy, ale – bez jakiejkolwiek autocenzury – skróciłem go o treści, które z upływem czasu przestały mieć większe znaczenie.

„Sobota, 2 września 2006

Zwycięstwo w Gruzji (3:0). Gole Maloudy, Sahy i gol samobójczy Gruzina po dośrodkowaniu Sagnola. Mogliśmy zagrać lepiej, ale najważniejsze, że drużynę wciąż cieszy gra zespołowa. Wydaje się także dość pogodna, co dobrze rokuje na przyszłość. Ciąg dalszy nastąpi, jak zwykle.

W drodze powrotnej, po wejściu na pokład samolotu, wściekłem się, widząc, że jest z nami Larqué, który znalazł się tu na miejsce dziennikarza z TF1, choć nawet nie był przewidziany nazajutrz w programie Téléfoot. Nie życzyłem sobie wśród nas tego prześmiewcy. Podczas kłótni, kiedy tłumaczył mi, że przecież prezes Związku mu pozwolił, tenże w ogóle nie zareagował i tylko wcisnął się głębiej w swój fotel, tuż za mną. Tamten zaś wrócił z nami. Gdzie jest pilot?

Niedziela, 3 września 2006

Umówiliśmy się w szatni o 15 dla uporządkowania spraw, zdecydowaliśmy się bowiem dać piłkarzom wolny wieczór. Zrobiłem 10-minutową odprawę, w której wyjaśniłem im role – że nie stosuję rygorów, ale czynię ich odpowiedzialnymi za samych siebie, i że wszystko, co zrobią, wpłynie na mecz z Włochami w środę. Niech więc wybierają. Opuścili Clairefontaine przed 18. Wolne mieli do północy. Powrócili w sposób monumentalny. Stałem na schodach z «Momo», który liczył ich po kolei. Bawili się tym, przechodząc przed nami, gdyż wiedzieli, że będę czekał. Po czasie wrócił tylko Patrick Vieira. Uprzedził jednak, że spóźni się pięć minut. Zaczekali na niego wszyscy, a kiedy przyjechał, zaczęli wykrzykiwać, ile to ma zapłacić kary («Pięć tysięcy! Pięć tysięcy!»). Cudowna drużyna. Kto by to powiedział rok wcześniej?

W holu zamkowej rezydencji Abidal i Henry gawędzili ze sobą bez końca.

Poniedziałek, 4 września 2006

Zniosłem obowiązkową obecność na śniadaniu. Przestałem walczyć o drobiazgi. Ale uwaga, nie wolno wypuszczać lejców z dłoni. Podczas sesji wideo wskazuję na pewne niedociągnięcia każdego z obecnych. W ten sposób nikt nie poczuje się prześladowany.

Na treningu, późnym popołudniem, niektórzy nie mieli wpierw ochoty grać w tenisa balonowego. Pod koniec nikt nie chciał schodzić z placu.

Po kolacji wygłupiali się do drugiej w nocy, skrajnie pobudzeni z powodu meczu. Fajna jest ta atmosfera podwórkowa, ale uwaga…! Właśnie wtedy, kiedy wszystkich przepełnia radość, nie wolno niczego odpuścić.

Wtorek, 5 września 2006

Rozmowa z Coupetem, potem z Landreau, później z Thuramem i Vieirą. Jakże się to dłuży. Czas stanął w miejscu i ciąży jak nigdy wcześniej. Jakbym wciąż wlókł za sobą te osiem tygodni przeżyte w grupie na mistrzostwach świata.

Rozmawiałem także z Ribérym, żeby mu wyjaśnić swój plan na mecz – że chcę ustawić go na pozycji ofensywnego pomocnika za «Titim» (Henry). «Tak jest, trenerze». Ribéry odpowiada tak zawsze.

Konferencja prasowa. Dominował wątek rewanżu. Zaapelowałem o szacunek dla przeciwnika podczas włoskiego hymnu.

Na treningu zwróciłem zawodnikom uwagę na ich podekscytowanie. «Chłopcy, mecz jest dopiero jutro, uspokójcie się».

Przed kolacją powiedziałem podobnie do Pata (Vieiry): «Spróbuj wszystkich uspokoić, za dużo tej ekscytacji. Nie jesteśmy tu wyłącznie po to, by pobyć w towarzystwie kumpli, ale by ci kumple wygrali mecz».

Środa, 6 września 2006

Na śniadaniu dowiaduję się, że Sagnol, z którym rozmawiałem wczoraj, wyszedł ze stołówki, pyskując: «Znów to samo, kompletnie bez sensu», pijąc do ustawienia z jednym napastnikiem. Chodziło mu oczywiście o mnie. Wczoraj nic mi o tym wspomniał. Jego aluzje w stylu «Wcześniej, kiedy był Zidane…» zaczynają mnie wkurzać.

Wykorzystałem chwilę na spacerze, o 11, by z nim pomówić. Oczywiście zaprzeczył. Powiedział, że rano się wściekł, bo zaczęli się z niego nabijać, zobaczywszy nas wcześniej na rozmowie: «I jak taktyka? Przecież ty ją teraz ustalasz, nie?» Inny temat: Jak to się stało, że skład drużyny znalazł się w dzisiejszym «Le Parisien». Musiał go tam przemycić ktoś od nas. Powiedział, że to nie on, i zaproponował bojkot gazety. Dotykamy tu prawdziwego problemu – to od przecieków do prasy rozpoczął się schyłek drużyny narodowej w 2002 i 2004 roku.

Podczas odprawy, o godzinie 17, piłkarze spodziewali się, że wspomnę o finale. Czułem, że bardzo na to czekają. Nie zboczyłem jednak z tematu i skupiłem się wyłącznie na najbliższym meczu, nie wracając do tamtego. Nie widziałem u nich obawy, raczej zniecierpliwienie, żeby wreszcie pokazać, kto jest lepszy. Musiałem raczej uspokajać, nie podkręcać.

Cóż za klimat na Stade de France… Wszyscy czekali na coś niezwykłego, powietrze było naelektryzowane, a zarazem panowała sielska atmosfera. Kiedy rozbrzmiał hymn włoski, pojawiły się gwizdy, ale potem ucichły. To piękne. Ale najpiękniejsza, najbardziej wzruszająca była minuta ciszy na cześć Facchettiego, kapitana Włochów z lat siedemdziesiątych. Publika uczciła to potem owacją na stojąco. Dostałem gęsiej skórki. Miałem satysfakcję, wszak w przeddzień, na konferencji prasowej, walczyłem o tę ciszę i szacunek dla przeciwników. Mój drogi prezes przypisał sobie tego ojcostwo, ale to nieważne.

Francja–Włochy (3:1): gole Govou, Henry’ego i raz jeszcze Govou. Nie zagraliśmy perfekcyjnie, ale i niewiele do perfekcji zabrakło: klimat gry, opanowanie, technika, a także sekwencje wybitne, zagrania na jedno–dwa podania. Sidney Govou doskonale wytrzymał kondycyjnie, na przekór wcześniejszym zmartwieniom dziennikarzy i Gérarda Houlliera, jego trenera z lyońskiego klubu. Musiał poczuć, iż podważam jego kompetencje, powołując Govou do reprezentacji. Od początku sezonu Gérard Houllier nie wpuścił bowiem Govou do gry ani na minutę. Ja za to byłem pewien swego wyboru, dowód pojawił się sam…

Czwartek, 7 września 2006

Na konferencji prasowej nic specjalnego, odnieśliśmy zwycięstwo, więc o czym tu mówić.

Muszę się zatrzymać. Potrzebuję odpoczynku. Wciąż nie podpisałem nowej umowy. Jest kilka szczegółów do ustalenia. Naraz przeszło mi przez głowę: A gdyby tak podać się do dymisji, właśnie teraz, w najlepszym momencie, po rewanżu na Włochami, z którymi wygraliśmy bez Zidane’a w składzie? Przecież widzę, jak nad drużyną, którą trzeba będzie jednocześnie utrzymać i przebudować, gromadzą się w oddali chmury. Wciąż jednak wierzę, że możemy dokonać czegoś wielkiego”.

Wiele lat po tym prześladuje mnie pytanie: A gdybym się w tamtej chwili zatrzymał? No, ale się nie zatrzymałem. Zdarza się, że tego żałuję.

○ ○ ○

Okres, który nastąpił potem, był względnie spokojny. Nigdy jednak nie ufam podobnej idylli, za bardzo trąci uśpieniem. Tu zaś nawet w prasie krytyka zeszła na drugi plan. Skoro zaszliśmy aż do finału mistrzostw świata, to teraz, jak sobie wyobrażano, z łatwością zakwalifikujemy się na Euro 2008. A przecież gdybym nie szturchnął co poniektórych, nic by się nie wydarzyło. Czekam, aż mi za to podziękują.

A prowokowałem ich nie tylko dlatego, że taki mam temperament, ani dla dodania pikanterii w relacjach z moimi ulubionymi rozmówcami. Prowokowałem, bo cichy głos podpowiadał mi w duszy, że nie czekają mnie ani spokój, ani wygoda. Głos ten wskazywał bez złudzeń kilka pułapek, które na nas czyhały: odmłodzenie drużyny i rosnąca trudność łączenia w jednym zespole różnych pokoleń i różnych systemów szkoleniowych; mentalna ewolucja zawodników w stronę indywidualizmu, wskutek czego sport, jaki uprawiali, tracił cechy zespołowe.

Najdziwniejsze, że po podpisaniu nowej czteroletniej umowy zmieniłem podejście do czasu, i to w sposób nieoczekiwany i paradoksalny. Teraz, kiedy data wygaśnięcia umowy była określona, tygodnie upływały w sposób dziwaczny, jakbym czekał na jakiś koniec. Zgrupowania, mecze, wyprawy za granicę w celu obserwacji piłkarzy, konferencje prasowe – wszystko to robiłem tak, jakbym coś odliczał. I im bardziej skupiałem siły, by podjąć nowe wyzwania, tym bardziej ogarniało mnie poczucie, że wszystko zaraz się skończy. Z upływem lat potrafię to nazwać i przyznać, że straciłem już wtedy orientację co do kierunku, w jakim chcę podążać. Najprostsza inicjatywa kosztowała mnie wiele wysiłku, wątpliwości, wahań i wyrzutów sumienia.

Nie zmieniłem tonu w kontaktach z mediami. Zresztą szanse na to, żeby moje z nimi relacje ucywilizowały się na dłużej, były marne. Ja byłem wypalony, oni podlegali gorączce dnia dzisiejszego bez wgłębiania się zbytnio w temat. Dla wielu dziennikarzy jedna bezwartościowa krytyka, byle wypowiedziana natychmiast, znaczy więcej niż trzy dobre pytania zadane w perspektywie jutra. A ponieważ w moim przypadku prasa rzadko czekała do jutra…

Nasze kalendarze nigdy się nie zbiegały, tak samo jak i nasze interesy. Praca trenera wymaga często umiejętności, które wzajemnie się znoszą; raz konieczna jest dłuższa refleksja i powolność, raz trzeba reagować natychmiast, gdyż wymagają tego okoliczności. Niektóre decyzje podejmuje się samemu, inne kolegialnie. W każdym przypadku zaś muszą zostać wyjaśnione tym, których dotyczą, zawodnikom i członkom sztabu szkoleniowego. Dziennikarze muszą niestety poczekać. Nie chodzi tu o nieufność z zasady. Po prostu czas, który jest czasem dla mediów, nie pokrywa się z czasem refleksji ani z czasem potrzebnym na zarządzanie. Prasa potrzebuje wydarzeń, którym nadaje dramatyzmu i które poddaje ustawicznej ocenie. Ja zaś najczęściej nie mogłem mówić prasie o tym, co właśnie robię, ale wyłącznie o tym, co zrobiłem, wywołując komentarze lub krytykę.

Znam ten mechanizm od dawna. Umawiam się z mediami na przekaz pewnych treści. Ale od chwili, w której je powierzyłem, mogę już tylko modlić się o to, by zaprezentowano je możliwie wiernie. Kiedy trener na konferencji prasowej odpowiada na pytania dziennikarzy, nie zwraca się tak naprawdę do nich, ale do swoich zawodników. W każdym razie tak czyniłem ja. Nie sądzę, aby funkcja publiczna, jaką jest praca trenera kadry, zakładała powinność wyjaśniania czy swoistej pedagogiki. Dla mnie na konferencjach prasowych ważne było jedno – dotrzeć do piłkarzy, ukierunkować ich, przygotować na to, co miało się wydarzyć. Bo nawet gdyby nie oglądali ich w telewizji lub nie śledzili przez internet, to i tak będą na bieżąco, gdyż w tej samej minucie ktoś z ich otoczenia czy rodziny lub ich agent przekaże im, że była o nich mowa.

Poświęcanie uwagi publiczności byłoby równoznaczne z zajmowaniem się także sobą i swoim wizerunkiem, a to nigdy nie było moim priorytetem. Mój priorytet był jasny: zawodnicy.

Niestety dziennikarze nie ograniczają się do roli posłańców, do pośredników pomiędzy publicznością a nami. Wielu uważa się za ekspertów i sędziów. Nic im nie umyka, na wszystko są czujni. Mają wzbudzić zainteresowanie, zaskoczyć i sprzedać. Tak naprawdę jedyny obszar, w którym ich nie ma, to ten, w którym się rzeczywiście pracuje. „Mamy władzę, która nie ponosi odpowiedzialności” – rzekł raz do mnie mój kolega dziennikarz. Świetnie to powiedział, tak właśnie jest. Wiem, taka jest ta gra. Lecz czasem nie ma się już ochoty w nią grać.

○ ○ ○

Ze sportowego punktu widzenia sezon 2006–2007 był linią prostą. Na boisku nie pokazaliśmy niczego zachwycającego. Przegrywając ze Szkocją w październiku (0:1), straciliśmy część tego, co zyskaliśmy dzięki wygranej z Włochami. Na stadionie w Glasgow, na którym panowała niezwykła atmosfera, straciliśmy bramkę po rzucie rożnym, zresztą kolejny raz w taki sposób. A uprzedzałem w przerwie chłopaków: „Gracie dobrze, ale też przysypiacie. Jeśli nie zmienicie tempa, przebudzenie może przyjść za późno”. Mówiłem, żeby zagrywali „od czasu do czasu długie piłki”, ale owo „od czasu do czasu” nie zostało usłyszane. Rozkleili się, przez co nie grali tak, jak umieją, a odpowiedzialność za to byli gotowi przerzucić na mnie. Porażka zafałszowała ich spojrzenie na mecz, więc musiałem pokazać im zapis wideo. W samolocie Patrick Vieira powiedział mi, że starsi z kadry mieli sobie za złe, że nie postawili na remis 0:0 i po prostu parli do przodu bez sensu, nie próbując zapanować nad grą.

W debatach, które przetoczyły się przez media, porażka ta wywołała stare złe duchy. Znów zacząłem słyszeć szelest ich szat i pobrzękiwania. Zawierucha? Nie, jeszcze nie.

W cztery dni później reprezentacja Francji wygrała bezproblemowo z Wyspami Owczymi (5:0). W tym czasie prowadziłem telefoniczne negocjacje z ojcem Gonzala Higuaína, zawodnika Realu Madryt. Chciałem go przekonać, żeby wpłynął na syna, aby ten wybrał Francję, a nie Argentynę. Ojciec Gonzala, Jorge, grał przez rok w Breście, w sezonie 1987–1988, Gonzalo urodził się właśnie wtedy w Bretanii, co pozwoliło mu żyć z podwójnym paszportem. Odczułem wyraźnie, że ojciec wykorzystuje francuskie interesy, by wywindować akcje syna w rozgrywce pomiędzy jego argentyńskim klubem, River Plate, a Realem Madryt, który chciał syna zatrzymać na dłużej. Przy okazji meczu towarzyskiego z Grecją w listopadzie powołałem po raz pierwszy do reprezentacji Gonzala Higuaína i Karima Benzemę. Chciałem zmusić rodzinę pierwszego, żeby w końcu wybrała i przestała traktować mnie instrumentalnie. Zawodnik nie odpowiedział na powołanie. O ironio, nie odpowiedział także Benzema, z powodu kontuzji. Otóż później obydwaj długo rywalizowali o miejsce w Realu Madryt, z którym Gonzalo Higuaín ostatecznie sfinalizował kontrakt w miesiąc po otrzymaniu powołania ode mnie, w rytmie kalendarza, który jego rodzina rozegrała znakomicie. Skończyło się na telefonicznej rozmowie z matką i samym piłkarzem. Doskonale rozumiałem, dlaczego wybiera Argentynę, chciałem mieć tylko spokojne sumienie i zająć się czym innym, gdyż o Higuaína pytano mnie na każdym zgrupowaniu.

Niemniej musiałem poczekać do końca stycznia i pojechać do Madrytu, gdzie piłkarz podpisywał właśnie kontrakt, aby usłyszeć ostateczną odpowiedź. Po ciekawej dyskusji z Fabiem Capello, wówczas trenerem Realu Madryt, spotkałem się w końcu z Gonzalem Higuaínem w biurze, w obecności ojca. W sposób możliwie najgrzeczniejszy, a więc nieco przesadny, ojciec wyjaśnił mi, że chłopak od zawsze mieszkał w Argentynie i że to Argentyna jest jego prawdziwą ojczyzną. Przeczuwałem, że tak się ta historia skończy. Jeśli zdecydowałem się jednak do Madrytu pojechać, to po to, by zamknąć temat i skończyć z zarzutami, że nie próbuję wszystkiego.

Mecz Francja–Grecja (1:0) rozegrany 15 listopada nie posunął nas specjalnie do przodu. W swoich notatkach odnajduję przyszłe tematy. Po każdym meczu wieczorem oceniałem na swój użytek każdego gracza z osobna. W zapiskach tych widzę, że trzy i pół roku przed mistrzostwami świata 2010 trucizna już się rozchodziła.

Oto ocena Florenta Maloudy: „Trzeba będzie przywołać go do porządku. Sława uczyniła go wyniosłym i widać to po jego grze. Także jego gesty, czy to wściekłości, czy odmowy, nie zwiastują niczego dobrego”. Co się tyczy Nicolasa Anelki, już wtedy ująłem wszystko w pigułce: „Mecz nierówny. Ma udane zagrania, ale zwalnia grę, zbyt długo przetrzymuje piłkę i ostatecznie nie dochodzi do sytuacji strzeleckiej. Dużo piany”.

Niedługo potem zadzwonił Fabien Barthez, od mistrzostw świata nie grał w żadnym klubie i pytał mnie o zdanie w sprawie Nantes, z którym zamierzał podpisać umowę, a raczej szukał u mnie potwierdzenia, gdyż sam był już przekonany. Miał szaloną ochotę pojechać na Euro, co wydawało mi się nieco utopijne, ale pomyślałem, że będzie dobrze, jeśli Grégory Coupet poczuje więcej presji. Niełatwe okoliczności przejścia Fabiena do Nantes ostatecznie to uniemożliwiły, lecz ciąg dalszy historii dowodzi, że szkoda, że tak się nie stało.

Coupet w sumie nigdy nie doszedł do siebie po tym, jak wybraliśmy kogoś innego na bramkę na mistrzostwa świata w 2006 roku. Teraz, kiedy nie miał godnego siebie rywala, bez przerwy nagłaśniał tamtą krzywdę, a pewnego dnia nie mogłem uwierzyć, że oświadczył w prasie, iż perspektywa mistrzostw Europy w 2008 roku niespecjalnie go motywuje. Oto, co zapisałem w lutym 2007 roku: „Poświęciłem dużo czasu na rozmowę z Coupetem. Przydałaby mu się psychoanaliza. Barthez prześladuje go do dziś, w dzień i w nocy. Mistrzostwa świata rozpamiętuje nieustannie. Próbowałem mu uświadomić, że nie pozwolę, by wygadywał, jakoby Euro nie było dla niego silną motywacją. On na to, że nic nie poradzi. «Postępuję uczciwie. Mówię to, bo taka jest prawda. Ale do obowiązków podchodzę profesjonalnie». Starałem się mu wytłumaczyć: «Otóż to, podchodzisz do pracy poważnie. Ale musisz to zrobić do końca. Żeby wygrać duże zawody, trzeba przyłożyć się więcej, przynajmniej z uwagi na innych, gdyż jako bramkarze macie na drużynę duży wpływ – możecie albo przydać jej pewności siebie, albo ją zniszczyć». Niestety Barthez zawładnął jego umysłem bez reszty i nie potrafi już się od niego uwolnić. Ale nie mogę powtarzać mu w kółko, że teraz on jest numerem jeden”.

○ ○ ○

W sezonie po mistrzostwach świata żyłem tak w rytmie drużyny, jak i w rytmie wewnętrznych dylematów. Pewne światło rzuciła na nie sesja sztabu szkoleniowego w styczniu w Tignes. Dzięki temu, że udało mi się nazwać trudności i wątpliwości, sesja ta wyciągnęła mnie z letargu, w którym o mało co bym się pogrążył.

Seminaria te przygotowywał ze mną Jean-Pierre Doly. Przedstawiany jako guru lub szara eminencja. Śmieszne twierdzenia. Wszystko było o wiele prostsze. Aimé Jacquet sprowadził go do Akademii Zawodowych Trenerów, gdyż chciał, aby trenerzy oraz dyrektorzy przedsiębiorstw inspirowali się wzajemnie. Z kolei Doly, który pracował dla Francka Ribouda w Danonie, chciał, bym wystąpił na jednym z seminariów poświęconych przedsiębiorstwu. Z czasem zaczął pełnić poniekąd rolę dyrektora ds. zasobów ludzkich w naszym sztabie szkoleniowym, nigdy jednak nie wkraczając w moje kompetencje. Pomagał mi określić cel naszych seminariów i zbudować ich program. Odciążał mnie też w niektórych obowiązkach związanych z organizacją pracy sztabu, lecz nigdy nie pracował bezpośrednio z zawodnikami ani się do tego nie mieszał.

W styczniu 2007 roku w Tignes każdy miał zastanowić się nad celami do osiągnięcia, zarówno na poziomie grupy, jak i w rozwoju osobistym. Zastosowane narzędzia refleksji i komunikacji pozwoliły mi nazwać to, co mi ciąży. Zatem co chciałem osiągnąć? Zachować przytomność umysłu, by nie paść ofiarą łatwości, zachować też jasną wizję tego, co do mnie należy i za co odpowiadam. Uświadomiłem sobie wtedy, że ponawiane przeze mnie starania o objęcie równolegle stanowiska dyrektora pionu szkoleniowego, tym samym sprawowanie podwójnego mandatu, który był przywilejem selekcjonerów kadry w przeszłości, jest tak naprawdę formą ucieczki. Powinienem pełnić swoją funkcję, nie marząc o innej, ściślej nadzorowanej, ale i łatwiejszej do nadzorowania.

Inni przywołali konieczność rozwoju własnego i zadałem sobie pytanie, co w tym kierunku zrobiłem przez ostatnie miesiące. Otóż powinienem być w 100 procentach dyspozycyjny, porzucić wątpliwości, skończyć z postawą wyczekującą, przestać słuchać śpiewów syren, które łudziły, że gdzie indziej byłoby mi z pewnością łatwiej. Należało stanąć oko w oko z rzeczywistością, to znaczy z samym sobą. Zacząłem przemyśliwać, że ideałem byłoby pozostać selekcjonerem kadry tak długo, jak się da. Że po mistrzostwach świata w 2006 roku, które przywołały entuzjazm roku 1998, nabraliśmy wystarczających sił (piłkarze i szkoleniowcy), by sprawić, iż marzenie francuskiej publiczności nie przestanie się spełniać. Ten piękny cel napełnił mnie nową energią. W takim stanie ducha wyjeżdżałem z Tignes.

W styczniu przeżyłem też inny piękny moment – najstarsza córka, Karen, urodziła małego Mylana. Zawsze mnie wspierała i była przy mnie, teraz ja ją wspierałem, choć nie bez żalu, że zrobiła ze mnie dziadka (tutaj śmiech, jak to zaznaczają w nawiasach gazety).

○ ○ ○

Mecze towarzyskie z Grecją (1:0) czy z Argentyną (0:1) nie przyniosły niczego szczególnego, za to w kwalifikacjach szliśmy swoim rytmem, odnosząc ważne zwycięstwo na Litwie (1:0), w marcu 2007 roku, tuż przed wygranym meczem z Austrią (1:0), podczas którego w kadrze wystąpili po raz pierwszy Nasri, Benzema, Diaby i Lassana Diarra. Podczas odprawy zgrałem się z tą falą młodości. „Nie martwcie się, grajcie po swojemu, a jak nie wyjdzie, to powiedzą, że to ja zwariowałem, ustawiając was wszystkich w jednej linii”.

Co do Anelki, który strzelił gola Litwie, moje zapiski szkicują dwie strony medalu: „Przyjemnie popatrzeć. Rusza się, strzela, odgrywa, podaje. Wielka siła i zaangażowanie. Gdybyż mógł taki być zawsze!”.

W tamtym tygodniu otrzymałem także nagrodę za drugie miejsce w plebiscycie na trenera roku, organizowanym przez FIFA, tuż za moim włoskim przyjacielem Marcelemo Lippim. Jako że docenili mnie dziennikarze ze stu krajów, nie umknęła mi ironia tej sytuacji.

Sezon skończył się dwoma wygranymi, niezbędnymi, ale trudnymi, z Ukrainą (2:0) i Gruzją (1:0). Spokój ze strony mediów wcale mnie nie cieszył, nie widziałem w tym zwycięstwa, widziałem raczej niepokojący znak, że coś jest nie tak. 28 maja w Clairefontaine zanotowałem: „Konferencja prasowa rozbrajająco spokojna. Żadnej polemiki, żadnego pytania o kogoś, kogo nie powołałem, zero skandalu. Rutyna. Wszystko przebiega zbyt spokojnie – oto, co przede wszystkim mnie martwi”.

Anelka znów zdobył bramkę, w meczu z Ukrainą. Grał bardzo dobrze. Gdyby nigdy nie był tak dobry, wszystko byłoby oczywiście o wiele prostsze. Oto moja ocena tamtego wieczoru: „Nie ma o czym gadać, gra o klasę wyżej. Gra swobodnie, czasem za bardzo, ale jest pożyteczny. Stara się nawet wracać do obrony. Szuka piłki, umie ją przytrzymać i strzelić. Czego oczekiwać więcej?”.

○ ○ ○

Niemniej w Auxerre, przed meczem z Gruzją, wydarzyło się coś, co powinno mi dać do myślenia. Prezes Escalettes pojawił się w szatni jak obłąkany, przebiegł przez nią jak tajfun w kierunku mnie i szkoleniowców, z którymi rozmawiałem. W końcu wykrzyknął w moją stronę:

– Czytał pan? Laurent Blanc podpisał umowę z Bordeaux, więc teraz nie będą mi już mogli powiedzieć, że…

Nagle przerwał zmieszany, uświadamiając sobie, co mówi, w szczególności treść tego, czego nie zdążył wyartykułować: „Teraz nie będą mi już mogli powiedzieć, że nigdy nie był trenerem i że nie ma dość doświadczenia, by prowadzić reprezentację”. Nominacja na trenera Bordeaux bowiem znosiła ciążącą na Blancu hipotekę, z której powodu nie został trenerem kadry w 2004 roku. Wtedy, mimo iż w oczach innych decydentów brak podobnego doświadczenia stanowił poważny mankament, prezes stawiał zdecydowanie na Blanca. Radość, jaką okazywał teraz w Auxerre, dowodziła, że Laurent Blanc nie przestawał być w oczach prezesa selekcjonerem idealnym i najlepszym. Ale żeby na świadka w tej sprawie brać akurat mnie?… Spojrzałem mu w oczy. Zbladł.

Wszyscy, jak tam staliśmy, popatrzyliśmy na siebie nawzajem, podczas gdy Jean-Pierre Escalettes zmykał tam, skąd przyszedł, bez słowa, zdawszy sobie sprawę ze skali gafy, jaką popełnił, i z tego, co ujawniał ten podświadomy wybuch.

W pierwszym odruchu zobaczyłem w tym jedynie komizm, nie dostrzegając przepowiedni. Lecz już kilka tygodni później zrozumiałem, że prezes podtrzymywał mnie równie szczerze, jak sznur podtrzymuje wiszącego. Gdyż prawda jest taka, że zamiast mnie wolał od początku kogoś innego. Ponieważ jednak odnosiłem sukcesy, musiał się z tym kryć. Lecz kiedy tylko pojawią się trudności, wszystko stanie się jasne.

Wtedy jednak byłem daleki od takich zmartwień. Wszystko zdawało się do nas uśmiechać. Mogłem w pogodzie ducha pojechać na wakacje na Île de Ré, by spędzić czas z Estelle i dziećmi. Po Victoire na świat przyszedł jej braciszek Merlin, 25 lipca 2007 roku. I nieważne, że nie było słońca, w każdym razie niewiele, były to bowiem wakacje piękne, spokojne, niczym niezakłócone, regenerujące, bez rysy, bez trwożliwych myśli, bez jednego kłopotu. To oderwanie się było tak głębokie, że wręcz się zdziwiłem, iż potrafię w nim zasmakować.

Miesiąc później wakacje dobiegły końca. Ostatniego dnia, otwierając okno wychodzące na ogród, odczułem szalone pragnienie, by te dni trwały wiecznie. Zabierałem ze sobą obraz Victoire, która tupta po posadzce, jej kaprysy, które mnie bawiły, i dobre chwile z Estelle.

Jednocześnie przeczuwałem, że na płaszczyźnie zawodowej chmury zbiorą się przy pierwszej okazji.

○ ○ ○

Problem w tym, że pierwszą okazję sam sprowokowałem. Wpakowałem się w kłopoty przez nadmiar szczerości w wywiadzie udzielonym „Le Parisien” w połowie sierpnia. Mowa była o Włoszech, z którymi mieliśmy się znów spotkać we wrześniu, by rozegrać decydujący dla kwalifikacji mecz. Podzieliłem się własną historią spotkań z Włochami i przypomniałem pewien podły wieczór, który przeżyłem, prowadząc francuską drużynę młodzieżową. Ten mecz przegraliśmy w sposób haniebny na skutek obiektywnie skandalicznych decyzji sędziego, co pozbawiło nas udziału w igrzyskach olimpijskich w 2000 roku. Podczas wywiadu powinienem był na tym poprzestać. Ale powiedziałem do końca, co myślę, czyli coś, czego się głośno nie mówi – że „sędzia był przekupiony”.

Było czym rozpalić kłótnię w kosmicznej skali!

Drugi cios zadała mi mylna interpretacja zdania o Materazzim, mianowicie to, że nazwałem go „główną postacią finału mistrzostw”. Opinia publiczna uznała, że w ten sposób bronię prowokatora. W innych okolicznościach być może mógłbym tak zrobić, ale nie tu. Tutaj przeciwnie – chciałem podkreślić, że prowokacja na boisku istnieje, że trzeba jej stawić opór, że słaby jest ten, kto pozwoli się sprowokować, to wszystko.

○ ○ ○

W tej burzliwej atmosferze wygrana ze Słowacją (1:0) przeszła prawie niezauważona. UEFA napadła na mnie, grożąc mi zawieszeniem. Po ukazaniu się wywiadu jej przewodniczący, Michel Platini, zadzwonił do mnie z wyrazami oburzenia. Musiałem więc przygotować obronę, osłaniając także drużynę narodową, którą przygotowywałem do dwóch decydujących meczów, jednego we Włoszech, drugiego w Szkocji, na początku września. I tak naprawdę to tymi meczami byłem rzeczywiście zajęty, skupiając się szczególnie na meczu z Włochami, dla których stałem się wrogiem numer jeden.

Kolejne wydarzenia oraz śledztwa włoskiej policji wykazały (lepiej, niż zrobiłem to ja), że we Włoszech istniał system ustawiania meczów, a zamieszani weń byli i ważni decydenci, i sędziowie, i piłkarze. Jeśli więc włoski wymiar sprawiedliwości udowodnił, że zjawisko to było rzeczywistością, nie wątpiłem ani przez chwilę, że UEFA możliwie szybko wycofa swoje oskarżenia przeciw mnie.

Tymczasem w środku zgrupowania drużyny francuskiej zostałem wezwany do siedziby UEFA w Nyon, przed komisję dyscyplinarną, co przywołało we mnie wspomnienia młodego wąsatego obrońcy.

Pod datą 4 września dziennik mój długo opowiada o tym szczególnym dniu.

„Wczesnym rankiem wyjechaliśmy z Toussus-le-Noble i byliśmy na miejscu przed czasem. Miałem dzięki temu okazję podyskutować z prokuratorem, prawnikiem w Lozannie, który przeprowadził śledztwo. Wygląda na sympatycznego, a swoją robotę po prostu musi wykonać. Klasyka. Podczas posiedzenia przewodniczący komisji, Szwajcar, atakuje mnie i zarzuca, że nie przeprosiłem, robiąc z tego główny punkt oskarżenia. To prawda, nie przeprosiłem, widać i tu popełniłem błąd, choć przecież wiem, że w tym świecie opłaca się udawać. Ale ja nie mogę. Kropka. Próbowałem wyjaśnić, że w wywiadzie, jakiego udzieliłem, chciałem jedynie wyciągnąć lekcję ze sprawy Zidane’a i przestrzec piłkarzy francuskich, do których tak naprawdę mówiłem, by umieli zareagować na prowokację i niesprawiedliwość. Przyznałem, że przekaz ten popsuło to p… zdanie na temat tego sk… sędziego z Portugalii. Na końcu złożyłem przeprosiny, ale i tak było za późno – o wyniku rozgrywki przesądzono już wcześniej, co przewodniczący komisji potwierdził, rzucając tuż przed wydaniem wyroku: «Cieszę się, że pan Platini się w to nie mieszał». W rzeczywistości przewodniczącemu chodziło tylko o to, żeby pokazać, jak bardzo są niezależni, zatem nie chcieli oddalić sprawy, aby nie wyglądało, że trzymają z Platinim lub chcą mu się przypodobać.

Dostałem zakaz boiskowy na jeden mecz, nie miałem prawa siedzieć na ławce ani być z piłkarzami w szatni. Niemniej członkowie komisji czuli się zakłopotani i anulowali karę pieniężną, co w przypadku UEFA jest rzadkie. Jeszcze w trakcie posiedzenia przewodniczący zapytał mnie, z czyich środków będzie opłacona kara, jakby go to obchodziło. Odpowiedziałem, że sam ponoszę odpowiedzialność za swoje czyny i nie będę prosił Związku o pomoc. I po takim pytaniu pomyślałem, że wyrok już zapadł, gdyż posiedzenie jeszcze się nie skończyło, a już pytano, kto opłaci karę.

Poza tym pan przewodniczący jury wykazał się niemałym tupetem, rzucając «bez ironii», że dali mi tylko zakaz boiskowy, ale jeśli francuski Związek obawia się zamieszek na trybunach, to nie muszę w ogóle pojawiać się na stadionie.

Słowo jeszcze o moim obrońcy, czyli o własnym prezesie. Za każdym razem kiedy otwierał usta, dawał przeciwnikowi argument uzasadniający wyrok. Kiedy wyjeżdżałem, powiedziałem do niego ze śmiechem, że odwołam się do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Przeraził się na tę myśl.

Po południu powróciliśmy do Clairefontaine. Spotkałem się z dziennikarzami. No comment – odpowiadałem krótko. Próbowałem nakierować rozmowę na zbliżający się mecz, na wydarzenie sportowe. Nie bez trudu. Są podekscytowani tą aferą, a ja – dwoma meczami, które nas czekają. Będę uważał, nim następnym razem otworzę gębę. Słowo. Przygotuj się, Raymondzie, na to, że cię rozstrzelają”.

○ ○ ○

Poza tym? Poza tym dobrze przygotowaliśmy się na ten mecz z Włochami. Patrick Vieira, który gra z Materazzim w Interze (ciągle ten Materazzi!), powiedział mi, że wie od tamtego, że 0:0 to byłby dla Włochów dobry wynik. Nie wiedziałem, czy można mu wierzyć. Podziękowałem także Franckowi Ribéry’emu, który oświadczył w prasie, że moja obecność na ławce i w szatni jest niezbędna. Zjadłem także obiad z moim prezesem. Siedzieliśmy obok siebie, ale prawie zwróceni plecami do siebie nawzajem, jakbyśmy nie mieli sobie nic do powiedzenia, w każdym razie prezes przez cały czas czytał wiadomości na swoim laptopie.

Rano, w dniu meczu, 8 września dopracowaliśmy system nasłuchu i nadawania, by móc komunikować się między ławką a trybunami tak, by nikt nie zauważył. Z Pierre’em Mankowskim i Brunonem Martinim, moimi asystentami, przestudiowaliśmy opcje zmian w czasie meczu stosownie do przebiegu wydarzeń. Późnym popołudniem skończyłem odprawę z zawodnikami, umawiając się z nimi na spotkanie po meczu.

Po przybyciu na stadion wymusiłem z całą grupą wejście do szatni, pod pretekstem zostawienia w niej moich rzeczy. Nikt nie odważył się mi tego zakazać. Niemniej po pięciu minutach musiałem udać się do pomieszczenia, które oddano mi do dyspozycji, naprzeciw szatni włoskiej. Napotkałem Cannavara, który przywitał się ze mną uprzejmie i nawet pamiętał, że brałem udział w finale mistrzostw świata.

Sam mecz? 0:0. Innymi słowy, wynik, na którym nam zależało i którego chcieli także oni. Patrząc z trybun, czułem, że nie może wydarzyć się nic innego. Nie mogłem udać się do szatni po meczu. Powtarzano mi, że jestem zawieszony.

Jak to – zawieszony po zawieszeniu? Premiera światowa!

○ ○ ○

Dolać oliwy do ognia. Znacie to? Nazajutrz Téléfoot zaprezentował ogromny materiał, by rozwinąć temat użytych przeze mnie sposobów komunikacji (ciekawe, co by powiedziano, a contrario, gdybym nie zadziałał w stosunku do Niebieskich tak, jak wymaga tego mój zawód?), rozpowszechniając sekwencję, w której podaję kartkę jednemu z członków sztabu. Na szczęście niewiele było na niej widać. Oczywiście wszystkiemu zaprzeczyłem. Ale zadałem sobie pytanie, po co był komu ten donos.

Trener w stosunku do mediów nie może popaść w paranoję, w jego interesie jest móc pracować w spokoju. Toteż zawsze źle znosiłem sytuację, kiedy nazajutrz znajdowałem w gazecie dokładny raport z zamkniętych sesji treningowych, choćby dlatego, że jakoś nigdy nie mogłem przeczytać w prasie o tym, co też przygotowują nasi rywale. Wiem, że francuski czytelnik mało się interesuje wyjściowym składem Litwy, niemniej ujawnianie tego rodzaju informacji o nas stwarzało nierównowagę mogącą nam zaszkodzić w sytuacjach, w których chcieliśmy coś ukryć przed przeciwnikiem. Otóż w Clairefontaine wystarczyło dziennikarzom wyjść na dach samochodu, by widzieć wszystko, a więc i wszystko wiedzieć. W rezultacie, po wielu pertraktacjach ze Związkiem i dyrektorem Clairefontaine, została założona plandeka zasłaniająca dziennikarzom widok. Tyle że żadna plandeka nie zaradzi przeciekom z wewnątrz...

○ ○ ○

Remis z Włochami powinien nam pomóc w przygotowaniach do meczu Francja–Szkocja, który mieliśmy rozegrać zaraz potem. Niestety ponieśliśmy kolejną porażkę (0:1), w dodatku na Parc des Princes. Źle to zniosłem, podobnie jak źle zniosło to wielu innych. Tak naprawdę zniosłem to gorzej niż zwykle, pewnie dlatego, że na stanowisko szefa Krajowej Komisji Szkoleniowej powrócił Gérard Houllier. Nie wróżyło mi to wiele dobrego. Nade wszystko zaś nasze przygotowania do Euro 2008 napotykały nową trudność.

Poza tym trzeba było zająć się przypadkiem Trezegueta. We wtorek przed meczem poprosiłem go, by wytłumaczył się z niektórych wypowiedzi na temat swojej gry. I nadziałem się na ów wspaniały egoizm, który pozwolił mu zrobić karierę, ale który w tym konkretnym przypadku wkurzył mnie do potęgi. Poruszył kwestię swojego miejsca w drużynie, swojego znaczenia i doświadczenia, tego, że nie chce już przyjeżdżać na kadrę w roli prostego rezerwowego, że oczekuje też innego systemu gry (dwoma napastnikami i jednym rozgrywającym, to znaczy systemu, który obowiązywał w 2004 roku i który doprowadził do porażki, choć o tym już zapomniał). Przypomniałem mu, że chcę pracować z prawdziwym Trezeguetem, a nie z piłkarzem, który w poprzednim sezonie strzelił 13 bramek we włoskiej drugiej lidze. Pod tym warunkiem zgodziłem się wstawić go do składu wyjściowego.

Nazajutrz zagrał. I przegraliśmy. Oto mój werdykt na gorąco: „Nie rozumiem. Trzymałem go na boisku, myśląc, że może choć raz wykorzysta zamieszanie i przejmie bezpańską piłkę. Skądże znowu. Nie wypracował sobie nawet cząstkowej okazji. Dramat. Najgorsze, że zostawiłem go na boisku do końca. Nie reagowałem na wydarzenia i kierowałem się intuicją, ale tak, żeby nikt się do mnie nie przyczepił, dogadzając oczekiwaniom. A powinienem zrobić to, co zrobić należało, i już. Zapomniałem, że nie wygrywamy wtedy, kiedy martwię się o swój los, ale wtedy, kiedy nie przejmuję się tym, co powiedzą, nie boję się żadnego ryzyka. No i teraz leżymy”.

Wyszliśmy z kryzysu dzięki ciężkiej pracy. W następnym miesiącu pytano mnie znów o Trezegueta. Odpowiedziałem, że drzwi dla niego stoją otworem, dla siebie tylko zachowując fakt, że już wiem, czego się trzymać, oj, wiem. Więc kiedy Lilian Thuram zasugerował mi powołanie Trezegueta, przypomniałem mu po prostu, że przegraliśmy cztery ostatnie mecze, a Trezeguet grał w nich jako nasz żelazny wysunięty napastnik.

○ ○ ○

Nie zapomnę nigdy naszej słynnej wyprawy na Wyspy Owcze i naszego tam zwycięstwa (6:0), kiedy to Thierry Henry wyrównał rekord Platiniego w liczbie goli strzelonych w reprezentacji Francji. Zawsze coś się nam zdarza, kiedy wybieramy się na ten archipelag usytuowany na szerokich wodach pomiędzy Szkocją a Islandią. Już w 2004 roku połowa reprezentacji Francji musiała zostać na nim dzień dłużej z powodu mgły, nazajutrz po meczu (druga połowa wróciła w nocy dzięki samolotom wyczarterowanym przez kluby). Spędziliśmy wtedy magiczny dzień, z dala od świata.

Tym razem nie było magii, było coś z przekleństwa… I ciągle z powodu mgły. Thorshavn, stolica Wysp Owczych, ma lotnisko, które wymaga od pilotów specjalnego wyszkolenia. Z racji gór, które wymuszają kilka akrobacji przed wypoziomowaniem samolotu w ostatniej chwili, lądować tam można wyłącznie przy użyciu ręcznego steru. Otóż wskutek mgły nie mogliśmy wylądować w przeddzień meczu. Maszyna długo krążyła wokół archipelagu, nim zawróciła i wylądowała wpierw w Szkocji, potem w Norwegii, gdzie zostaliśmy na nocleg. W dniu meczu warunki atmosferyczne nie zmieniły się. Ale nie mogliśmy wiecznie krążyć wokół Wysp! Samolot nabrał więc wysokości, po czym zanurkował we mgle. Siedziałem blisko okna. Nagle zobaczyłem, jak pod brzegiem skrzydła wyrasta góra – mogłem jej wręcz dotknąć! Odruchowo rzuciłem się w drugą stronę, jakbym chciał ją ominąć, absolutnie bez świadomości, co się dzieje, nie zdążyłem się nawet przerazić. Wszyscy, którzy siedzieli z tej samej strony, przeżyli podobny szok. W rzeczy samej zdjęcia zrobione z lotniska pokazują, jak maszyna wynurza się z mgły na styku z łańcuchem górskim całkowicie wychylona w górę i wraca do normalnej pozycji dopiero w momencie zetknięcia się z pasem. Nie zapomnę tego strachu na trzy godziny przed meczem, a także godzinnej jazdy autokarem wzdłuż fiordów! Czy nie jest tak, że w futbolu o wszystkim decyduje przygotowanie? Po dziesięciu minutach prowadziliśmy 2:0.

Cztery dni później przyszło piękne zwycięstwo nad Litwą (2:0) w Nantes, dzięki dwóm kolejnym golom, które strzelił Thierry Henry. Byliśmy coraz bliżej awansu. Został on przesądzony na kilka dni przed naszym meczem z Ukrainą w listopadzie. Dowiedziałem się o tym, oglądając mecz Litwa–Ukraina, dzień po meczu Francja–Maroko. O naszym awansie zdecydowała wygrana Włochów w Szkocji tego samego wieczoru.

W Kownie byłem skoncentrowany na meczu i na przyszłym przeciwniku, nie chciałem znać żadnych innych wyników. Ale w przerwie, spragniony dobrej wiadomości, zadzwoniłem do Estelle. Już po jej głosie znałem wynik. Ale nie mogłem rzucić notesu i z radości wskoczyć dziennikarzom na plecy. Toteż odegrałem scenę, że oto jestem rozdarty pomiędzy ulgą a żalem, iż francuska drużyna nie zagra ostatniego meczu pod presją wysokiej stawki. Trochę tak rzeczywiście myślałem, ale prawdę mówiąc, cieszyłem się jak szalony i bardziej niż dwa lata wcześniej, w chwili awansu do mistrzostw świata. Do Paryża wróciłem w nocy, uszczęśliwiony. A nawet z powodu tej euforii nie zmrużyłem oka.

○ ○ ○

Ostatni mecz w roku 2007 graliśmy w Kijowie przeciw Ukrainie (2:2). I pokazaliśmy wystarczająco dużo umiejętności, by złośliwcy nie krzyczeli, że awans zawdzięczamy wyłącznie Włochom. Anegdota – w tym meczu Frey przepuścił główkę Szewczenki z dwudziestu metrów, tłumacząc, że przeszkodziło mu oświetlenie. Doprawdy, piłkarze są niereformowalni.

Euro się rozpoczęło. W dniu meczu, pod nieobecność Sagnola i Vieiry, zaprosiłem na spotkanie Thierry’ego Henry’ego, Liliana Thurama, Claude’a Makelelego i Williama Gallasa, aby uświadomić im odpowiedzialność, jaka na nich spoczywała.

– Stanowicie trzon kadry. To wy ucieleśniacie zwycięskiego ducha drużyny, ducha 1998 roku. A ducha drużyny buduje się zawsze od wewnątrz. Inni potrzebują was, a wy ich. Wysokie wymagania są waszą siłą. To wyraża się najpierw w znakomitej grze. To dzięki niej cieszycie się swą obecną pozycją. Ale wyraża się też w postawie. Pozostali wyczują ducha, który będzie w was – wolę zwycięstwa.

Lilian Thuram wspomniał tych, którzy też powinni uczestniczyć w naszej rozmowie, Érica Abidala czy Francka Ribéry’ego. Odpowiedziałem, że gdy przywódców jest zbyt wielu, rozmywa się moc przywództwa i że oni plus Vieira i Sagnol absolutnie wystarczą. Gallas nie powiedział słowa. Cieszył się, że znalazł się na tym spotkaniu. Ale sam już wiedziałem, że nie stanie się nigdy przywódcą.

○ ○ ○

W kalendarzu krajów liczących się w futbolu na pierwsze sześć miesięcy w latach parzystych przypada czas odliczania. Mecze towarzyskie stają się meczami decydującymi o powołaniu do reprezentacji, a powszechna gorączka w sprawie listy dwudziestu trzech wybrańców powołanych na zbliżające się mistrzostwa świata lub Europy rodzi niekończące się dylematy. Wie o tym dobrze także selekcjoner kadry, gdyż przeżywa to samo. To znaczy prawie to samo, gdyż dysponując innymi jeszcze danymi, wychodzi z innego punktu i nie dochodzi do tych samych wniosków.

Lecz to tylko jedna z presji. Inna, zasadnicza, dotyczy budowania drużyny z uwzględnieniem nie tylko równowagi sportowej, ale także pokoleniowej. W okresie sześciu miesięcy, które poprzedzały Euro 2008, przegraliśmy w lutym z Hiszpanią (0:1), następnie wygraliśmy w marcu z Anglią (1:0), która to naprzemienność utrzymywała nas i w niepewności, i w złudzeniach.

Poza tymi dwoma meczami zorganizowałem także dwa spotkania dla drużyny narodowej A’[6], jedno z Kongiem w Maladze, drugie z Mali na stadionie Charléty w Paryżu. Stąd lista łącznie trzydziestu piłkarzy, którzy byli brani pod uwagę, co było błędem. Już wcześniej każdy z powołanych wyobrażał sobie, że gra w drużynie narodowej, nie widząc jasno hierarchii, a teraz sam wzmacniałem to złudzenie. Było to źródłem głębokich problemów, jakie napotkaliśmy podczas Euro 2008 – każdy z dwudziestu trzech piłkarzy uważał, że jest najważniejszy, podczas gdy grupa dobrze działa tylko wtedy, kiedy każdy zna swoje miejsce, w szczególności zmiennicy. W trzydziestoosobowej grupie trudno wyodrębnić francuską drużynę podstawową, a przecież na płaszczyźnie sportowej i społecznej hierarchia okazuje się sprawą zasadniczą.

Czytając dziś swoje zapiski, wyłapuję inne jeszcze znaki ostrzegające przed tym, co miało się wydarzyć. Z drugiej strony, czy teraz nie widzę ich jasno dlatego, że znam ciąg dalszy? Niemniej o występie Karima Benzemy w meczu z Hiszpanią napisałem: „Zagrał, jakby to było boisko szkolne i popis przed kumplami. Za piłką mają biegać oni, on zaś może ją luzacko tracić. Nie wyszedł poza ten poziom, choć miał jedną lub dwie piękne okazje, raz trafiając w poprzeczkę. Po meczu powiedziałem mu po raz kolejny, że brakuje mu jeszcze «krzepy», jak mawiał Aimé Jacquet do Roberta Piresa w 1998 roku”.

W swoich zapiskach odnajduję także irytację starszych tak wobec egoizmu, jak i ogromnego talentu Hatema Ben Arfy. Jeden z nich streścił naszą wspólną diagnozę w tych słowach: „Dać mu kopa, bez zastanowienia”.

Miesiąc później, po meczu z Anglią, zdenerwowała mnie z kolei dyskusja z Samirem Nasrim. Kiedy mu tłumaczyłem, że oczekiwałem od niego o wiele więcej, rozsierdził mnie stwierdzeniem, że „to zespół nawalił”. Kiedy wyczuł, że nie podoba mi się ta odpowiedź, próbował nadrobić miną, ale mu przerwałem: „Zadaj sobie proste pytanie, ty, który grasz na pozycji rozgrywającego – kto zawinił? Nie odwracaj kota ogonem, w każdym razie twoja pozycja nie pozwala ci na to. Grałeś, jakbyś był dziadkiem, jak Larqué trzydzieści lat temu. W każdym meczu masz dawać z siebie wszystko, do granic możliwości, nawet jeśli teraz nie potrafisz zagrać do granic możliwości”.

○ ○ ○

W lata parzyste w okresie od stycznia do maja życie selekcjonera polega także na tym, że bez przerwy przerabia w głowie listę zawodników do powołania na turniej finałowy. Wybiera ich sam albo ze swoim sztabem. Odnalazłem ślady różnych notatek („Z formą, jaką prezentuje teraz Mandanda, ciężko będzie Landreau zachować status bramkarza numer dwa”), a pod datą 31 marca 2008 znalazłem nawet roboczą listę pod tytułem „Gdyby to było dzisiaj…”. Ponieważ był jeszcze czas, zarysowałem skład szerszy od tego, który ostatecznie ogłosiłem półtora miesiąca później: Coupet, Landreau, Mandanda (bramkarze); Clerc, Sagnol, Thuram, Gallas, Abidal, Evra, Escudé, Squillaci (obrońcy); Makelele, Vieira, Toulalan, L. Diarra (pomoc); Ribéry, Govou, Valbuena, Malouda, Henry, Anelka, Benzema, Nasri.

W dzienniku zapisałem taką właśnie listę, ale w głowie nie przestawałem jej układać wciąż na nowo. Zmieniała się z tygodnia na tydzień. Ostatecznie na Euro nie pojechali Landreau, Escudé i Valbuena, ale Frey, Boumsong i Gomis. W mediach nie przestawano pokazywać mnie jako kogoś upartego, podczas gdy ja sam sobie długo stawiałem pytania, dorzucałem, odejmowałem, zmieniałem układ sił w drużynie, próbowałem wyobrazić sobie, kto z kim najlepiej się uzupełnia, po czym sam to podważałem. Byłem otwarty na wszystkie rozwiązania, nawet na te, na które patrzyłem sceptycznie. Trener zawsze jest gotów zmienić zdanie, jeśli tylko praktyka udowodni mu, że się myli. Zresztą tylko na to czeka. Przemierzyłem Europę w poszukiwaniu znaków, spędziłem weekendy i wieczory przed telewizorem. Wszystko to przyczyniło się do ugruntowania we mnie takich, a nie innych przekonań. Nie miałem ich nigdy gotowych, zresztą nigdy też nie są ostateczne – powołanie w ostatniej chwili Ribéry’ego i Chimbondy w 2006 roku, Gomisa w 2008, Valbueny w 2010 dowodzi, że w moim przypadku otwartość nie jest sloganem. Nie mówię o otwartości mojego umysłu – nie ja powinienem wypowiadać się w tej materii (chociaż, Raymondzie, chociaż…) – mówię o otwartości drużyny narodowej na pojawiające się talenty. Żaden selekcjoner nie jest tak niemądry, by przejść obojętnie obok gracza, który jego drużynie może zapewnić zwycięstwo.

Czytając całość swoich notatek na temat występów Mexèsa wiosną 2008 roku, odnajduję na przykład racje, które przemówiły za niepowołaniem go na Euro. „Ani dobry, ani słaby. Jest w stanie ekscytacji, który dowodzi, że się nie zmienił. Dla drużyny może być niebezpieczny. Gra w swoim rytmie, ściślej: nie daje sobie rady, kiedy mecz toczy się szybko. Nie wezmę go, chyba że pojawi się duży problem w strefie, w której gra”.

Stres wzmacnia się z każdą zapisaną stroną, a to, co dziś czytam i w czym pomaga mi upływ czasu, kontrastuje z arogancją, prowokacją i pewnością siebie, w które media opakowywały moje publiczne wystąpienia. „W jakim stanie skończę? Niechże to się już zacznie… Jest ze mną kiepsko. Czuję się niezmiennie atakowany, żyję w napięciu. Jeśli chcę zachować trzeźwość umysłu, muszę się uspokoić”. Prawdę mówiąc, te zdania nawet mnie nie zaskakują, gdyż dokładnie tak to pamiętam. Dobrze też pokazują, z czym zmaga się selekcjoner na krótko przed ważnymi zawodami i że wszyscy w kraju mają wyrobione zdanie na temat dokonywanych przez niego wyborów.

Żyłem w niepokoju, często, zawsze. Tak oto pisałem o Anelce po meczu z Chelsea: „Niewiele znaczy dla meczu. Dziwne to wrażenie: choć niczemu nie służy, to rozciąga się wokół niego wyjątkowa aura. Powiedziałbyś – Cantona”. Zapisałem także, że z Patrickiem Vieirą nie jest najlepiej i że konieczny będzie szczególny wysiłek w Tignes przed Euro.

14 maja wspólnie ze sztabem sporządziłem listę dwudziestu dziewięciu piłkarzy, na której figurowali Rami i Gomis, ale nie Cissé i nie Mexès. Cztery dni potem ostateczna lista 30 graczy zostaje formalnie ogłoszona. Są na niej i Cissé, i Mexès. Życie selekcjonera to nieustający dylemat.

○ ○ ○

Próbowałem nawiązać do tej samej dynamiki co przed mistrzostwami świata w 2006 roku. Jednak natknąłem się na opór. Spowodowany był zmianami w piramidzie pokoleń, a co za tym idzie zaburzeniami w równowadze sił i w życiu grupy. Podobna praca nigdy nie była spacerkiem, nawet wtedy, kiedy w 2005 roku powróciło trzech starszych – Zidane, Thuram i Makelele. Także wtedy nie brakowało napięć, starć, kłótni, były to jednak dyskusje ludzi dorosłych umiejących przedstawić swoje racje, a zarazem zdolnych przyjąć po dłuższej rozmowie inny punkt widzenia. Teraz, wiosną 2008 roku, odczułem wyraźnie, że pomiędzy pokoleniami tworzy się przepaść, a dyskusje są nijakie. Sądziłem, że wrzenie spowodowane masowym napływem młodych wyjdzie drużynie na dobre, a mieszanka pokoleń przerodzi się w siłę. I tak się stało, tyle że siła ta przybrała zły kierunek. Aby podobna mieszanka zadziałała pozytywnie, boisko musiałoby zapewne wyrobić wyraźniejszą hierarchię. Gdyby granica pomiędzy starszymi a młodszymi była jasno wytyczona, każdy zapewne pozostałby na swoim miejscu. Dysponowałem jednak graczami, z którymi mógłbym stworzyć trzy równorzędne reprezentacje. Wbrew temu, co się myśli, nie jest to wcale dobra wiadomość. Bo jeśli nic nie narzuca się samo, to znaczy, że nie istnieje też żadna pewność. Kiedy wszystko jest warte siebie nawzajem, wszystko też staje się podważalne. I rzeczywiście jest podważane.

W 2006 roku listę powołanych sporządziliśmy w godzinę. Dwa lata później posiedzenia sztabu były częste i trwały długo, co dało dziennikarzom asumpt do przedstawiania mnie jako selekcjonera o niespójnej myśli. Co powiedziawszy, mogę im zarzucić to samo, bo gdyby im wierzyć, to raz byłem tym, który nie wiedział, a raz tym, który się nadto upierał.

Faktem jest, że podchodziłem do Euro z poczuciem, że wszystkiemu brakuje solidności i że wszystko mi przecieka pomiędzy palcami. Drużyna z 2004 roku przypominała jeszcze tę z 1998, zachowywała się także według tych samych prawideł. Po porażkach poniesionych w 2002 i 2004 roku trzeba było ją odbudować, podnieść na duchu i znów zacząć wygrywać. Na wyniki nie trzeba było czekać. Teraz jednak znikł sam kręgosłup i niepewność zaczęła wkradać się we wszystko. Nadeszło pokolenie nowych piłkarzy, którzy w niczym nie przypominali swoich poprzedników.

○ ○ ○

Wraz z upływem czasu we francuskim futbolu przekazywanie pałeczki między pokoleniami dokonywało się coraz gorzej. To samo się tyczy trenerów. Kiedy obejmowałem stanowisko w 2004 roku, nie znalazłem żadnych archiwów, maleńkiej choćby cząstki, która by mi pozwoliła uchwycić się jakiejkolwiek historii. Futbol francuski zdaje się nie cenić swojej kultury i swych korzeni. Oto przykład, zaczerpnięty z setki podobnych. W swojej paryskiej siedzibie Francuski Związek Piłki Nożnej eksponuje zdjęcia byłych prezesów, co jest zrozumiałe, gdyż fakt, iż we Francji związkami sportowymi zarządzają społecznicy, jest słusznym powodem do narodowej dumy. Za to, aby odnaleźć zdjęcie selekcjonera – z wyjątkiem Aimégo Jacqueta – trzeba już pogrzebać w archiwach. W 2005 roku chciałem zaprosić wszystkich byłych selekcjonerów na mecz na Stade de France, ale Związek mi odmówił, biorąc za pretekst fakt, że Roger Lemerre rozstał się ze Związkiem, wytaczając mu proces. Cóż, Roger był zaledwie asystentem Aimégo Jacqueta w 1998 roku i zaledwie mistrzem Europy w roku 2000! Żałosne…

W Clairefontaine walczyłem o to, żeby budynek, w którym przebywa zazwyczaj reprezentacja Francji, nabrał wyjątkowego charakteru. Ponieważ jestem wrażliwy na sprawy dziedzictwa, na to, co każde pokolenie zawdzięcza poprzednim, na fakt, że kiedy umie się pielęgnować pamięć, to szacunek dla poprzedników staje się stanem ducha, wreszcie wrażliwy na myśl, że bycie ostatnim ogniwem w długim łańcuchu nakłada obowiązki, uważałem (i wciąż uważam), iż prawdziwy mistrz winien być świadom historii swojej dyscypliny. Byłem więc zszokowany faktem, że zawodnicy mieszkają w pokojach, nie mając pojęcia, kto je zajmował przed nimi. W moim odczuciu dwudziestoletni piłkarz nie może być obojętny na myśl, że śpi w pokoju, który kiedyś zajmował na przykład Zidane. Toteż zasugerowałem, żeby umieścić tabliczki na drzwiach, i dopiąłem tego. Z tym że tabliczki te zostały umieszczone przypadkowo, tak że Zidane być może nigdy nie mieszkał w pokoju, który teraz nosi jego imię. Przekazywanie sportowej historii mogłoby mieć jednak więcej sensu…

Ostatnia anegdota na ten temat. Przed Euro 2008 zamieszkałem w pokoju, który bynajmniej nie budził mojego zaufania, gdyż nosił imię Nicolasa Anelki. Ze względu na ciąg dalszy historii myślę sobie, że być może naprawdę był to jego pokój i owszem, na pewno coś mi przekazał.

6 Rodzaj reprezentacji drugiego planu (przyp. tłum.).

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

4. Pełne emocji Euro 2008

Lista. Wciąż lista. Kiedy rozpoczynamy przygotowania do Euro 2008, 19 maja w Clairefontaine, lista zaczyna się ukonkretniać. To znaczy udaję, że tak jest i że należy być o tym przekonanym. Prawda zaś jest taka, że nie jestem pewien niczego. Stres nie pozwala mi odnaleźć ducha sprzed dwóch lat, kiedy szykowaliśmy się do mistrzostw świata. Teraz czekam tylko na jedno – żeby wreszcie rozpoczęły się mecze, zniknęły moje wątpliwości, a wyniki mogły utwierdzić mnie w dokonanych wyborach.

Na krótko przed Euro postawa zawodników zaczyna mnie zastanawiać. Żadnego niepokoju czy niecierpliwości. Za to kojący klimat wakacyjnego klubu. Czyżby radzili sobie tak dobrze z oczekiwaniem? Źle oceniali stawkę? Czy też Euro było im po prostu obojętne? Dużo tych pytań.

„Otoczenie”, na zasadzie kontrastu, pogłębiało niepewność. Ataki ze strony mediów, taki sobie hotel w Szwajcarii, do którego jechałem podobnie bez entuzjazmu jak poprzednimi razy, wreszcie rozleniwieni zawodnicy – miałem wrażenie, że okrążają nas coraz bardziej złe siły.

Okres oczekiwania poprzedzający rozpoczęcie zawodów był równie trudny jak zwykle. Szczególnie w czasie ostatnich dni przed turniejem wydarzenia posypały się jedno za drugim. Zapowiedź Pałacu Elizejskiego, że prezydent może złożyć nam wizytę w przedostatnim dniu przed wyjazdem; uroczysta kolacja gromadząca sztab szkoleniowy, zawodników, żony i dzieci, podczas której porozmawiałem z każdym, tak by odczuwalna była jedność i by nikt nie czuł się pominięty. Kolacja ta była miłą towarzyską chwilą, ale i wyznaczała granicę, tak w każdym razie to widziałem. Wkrótce mieliśmy zamknąć się niczym w dużej bańce i to, co było na zewnątrz, winno zniknąć nam z oczu.

Podkreśliłem ten aspekt już na drugi dzień rano, przypominając każdemu jego powinności wobec grupy. Nie wzbudziło to szczególnych reakcji, a wolałbym napotkać nieco oporu, miast uległości, prawie że apatii.

○ ○ ○

Kilka dni później wyruszyliśmy z trzydziestką zawodników do Tignes. Jednak zbyt wiele pytań pozostawało bez odpowiedzi, w dodatku piłkarze mieli jeszcze kilka meczów do rozegrania, w tym finał Pucharu Francji, Lyon–PSG (1:0). W tej sytuacji nie sposób było rozeznać przydatności jednych i drugich. I chociaż próbowałem wyciągnąć z treningów potrzebne mi dane, wzbierał we mnie niepokój. O Anelce pisałem tak: „Doprawdy nie rozumiem, jak grając w ataku, można być tak ślamazarnym. Jeśli go wezmę, wejdę poniekąd w konflikt z samym sobą. Nie powinienem stawiać na niego. Jest na zgrupowaniu tylko dlatego, że grał w meczach kwalifikacyjnych do Euro i w dodatku strzelał decydujące gole. Ale nie widzę, co w przyszłości miałby wnieść jako drugi napastnik”.

Sparing zagraliśmy z Ekwadorem (2:0), ale bez lyończyków. W pierwszym swoim reprezentacyjnym meczu dwa gole strzelił Bafé Gomis. Moja ocena na gorąco: „Jego zaangażowanie pozwala rozwinąć skrzydła pozostałym. Prawie szkoda, że strzelił, bo teraz wszyscy powiedzą, że na Euro pojechał z powodu tych goli… Ale w sztabie wiemy, że na liście był już przedtem. Wyboru dokonałem wcześniej”. Czytam ponownie ten komentarz 27 maja. Nazajutrz miałem ogłosić słynną listę. Podły dzień na horyzoncie.

Nie istnieje żaden dobry sposób na wyjaśnienie, dlaczego wybiera się raczej tego, a nie innego piłkarza, dlaczego jednemu mówi się „tak”, a drugiemu – czekającemu z nadzieją – „nie”. Toteż zdecydowałem, że wpierw wyjaśnię całemu zespołowi, jakimi kierowałem się kryteriami, następnie zaś udam się do pokojów piłkarzy, którzy nie znaleźli się na liście, by im o mojej decyzji powiedzieć. Grałem człowieka, który całą odpowiedzialność bierze na siebie. W rzeczywistości wolałbym w tym czasie być zupełnie gdzie indziej. W żołądku rosła mi kula.

W korytarzu trafiłem na Henry’ego, Thurama, Vieirę, Sagnola i Anelkę. Nie wrócili do swoich pokoi i rozmawiali sobie spokojnie, wiedząc od miesięcy, że należą do wybrańców. Skierowałem się do pokoju 218, który zajmował Escudé. Jego przypadek był prosty – doznawszy kontuzji, spodziewał się wyroku. Poleciłem mu zadbać o zdrowie, by wrócił do nas w pełnej formie we wrześniu. On zachował się elegancko i życzył nam powodzenia.

Alou Diarra zajmował pokój 219, tuż obok. Kiedy otworzyłem drzwi, zobaczyłem u niego wielkie zaskoczenie. Cofnął się w stronę łóżka, w ściszonej telewizji leciał jakiś pojedynek z Rolanda-Garrosa. Kiedy przekazałem mu złą wiadomość, zamknął oczy. Spróbowałem skierować rozmowę na przyszłość, zapytałem, czy będzie dyspozycyjny w okresie do 9 czerwca, na wypadek gdyby ktoś doznał kontuzji. Szukałem rozluźniającego tonu. „Jeśli nie, zrozumiem i nie będę miał żalu. Nie będzie to miało wpływu na przyszłe powołania do kadry”. Zawahał się. Zaplanował, że w przypadku, gdyby nie pojechał na Euro, wyjedzie z żoną w dalekie kraje. Zdecydowałem za niego: „Jedź, życzę ci dobrych wakacji, zobaczymy się na początku nowego sezonu”. Chciałbym porozmawiać chwilę o jego grze, ale uznałem, że moment nie jest odpowiedni. To mogło poczekać.

Następnie skierowałem kroki do pokoju numer 221, w którym przebywał Ben Arfa. Zapukałem w sposób zdecydowany – sam nie wiem dlaczego – i wszedłem. Na stole królowało zdjęcie jego dziadka, a on sam sprawiał wrażenie, jakby się modlił. Spróbowałem powiedzieć swoje możliwie jasno:

– Na twojej pozycji liczy się tylko liczba decydujących podań i liczba goli. Resztą nie ma co sobie zawracać głowy. Kiedy to zrozumiesz, osiągniesz poziom reprezentacyjny. Jak dotąd jeszcze tego nie chwyciłeś. Czy w okresie do 9 czerwca jesteś do dyspozycji?

– Tak, oczywiście, będę w Tunisie.

– Cokolwiek się zdarzy do tego czasu, wiedz, że we wrześniu reprezentacja Francji dalej będzie dla ciebie otwarta.

Idę na piętro, ku ostatnim czterem graczom, których nie powołałem. Przemierzyłem cały korytarz, by opóźnić przekazanie złej nowiny Mickaëlowi Landreau. Zacząłem więc od Mexèsa. Ten zostawił drzwi na wpół uchylone i czekał na mnie na balkonie. Poprosiłem, by usiadł na łóżku, a ponieważ nie było wolnego krzesła, zostałem na stojąco.

– Żałuję, że przyszedłeś do zespołu, nie wierząc w swoje siły – zacząłem.

– Pan już wcześniej miał w głowie swój zespół – odparł. – Więc trudno mi znaleźć w nim swoje miejsce.

– Tyle że nigdy nie chciałeś się w ten zespół wpisać. A przecież Lilian sam twierdzi, że jego następcą jesteś ty. Niemniej za każdym razem, kiedy cię powoływałem, miałeś kontuzję. Kiedy widzę, jak grasz w klubie, wiem, że możesz aspirować do kadry. Ale czy tobie na pewno też na tym zależy?

– Tak, oczywiście, ale to nie jest takie łatwe…

– Dobra. Zobaczymy się na jesień. Jesteś do dyspozycji?

– Tak.

– Więc być może do zobaczenia wkrótce.

Flamini także zostawił uchylone drzwi do swojego pokoju nr 324, spodziewając się mojej decyzji po długiej kontuzji. Pod względem sportowym umiał docenić swoją obecność na zgrupowaniu, jakby to był podarunek. Skądinąd pogratulowałem mu meczu sparingowego i zapewniłem, że wpisuje się w przyszłą reprezentację Francji.

Za to nie czułem się swobodnie, kiedy zapukałem do pokoju numer 321, który zajmował Djibril Cissé. W pokoju było ciemno. Skierowałem się do okna, by przesunąć zasłonę. Twarz Djibrila wydała mi się pozbawiona uczuć. Na podłodze leżała waga.

– Jeździsz z wagą?

– Nie, to waga hotelowa.

Usiadł na łóżku przybity. Myślami błądził daleko.

– Nie za wiele mam ci do powiedzenia, Djibrilu. Jest jak jest, tak zdecydowałem.

– Czułem to.

Panował nad sobą. Pomiędzy nami żadnych emocji. Struna była zerwana.

– Wyjeżdżasz na wakacje?

– Nie, żona jest w siódmym miesiącu.

– Zostajesz w Marsylii?

– Nie sądzę. Nie mam na to ochoty. Otrzymuję różne propozycje, więc się zastanawiam.

Poradziłem mu, by przestał zmieniać tak często kluby, gdyż moim zdaniem nie może zbudować solidnej kariery, postępując w ten sposób.

– Nie przetrawiłem jeszcze tego sezonu w Marsylii – odparł. – Chcę wyjechać. Ale jeśli trzeba będzie wrócić z panem przed 9 czerwca, to wrócę.

Najtrudniejsze dopiero mnie czekało.

Od czasu, kiedy prowadziłem francuską drużynę młodzieżową, Mickaël Landreau był mi niezmiennie bliski. Kiedy wszedłem, siedział w głębi pokoju na łóżku, blady jak śmierć. Nie mogłem postąpić kroku. W gardle mi zaschło. Zanurkowałem: „Przeżywam trudną chwilę w mojej karierze…” – zacząłem, ale do oczu napłynęły mi łzy. Ze smutku nie wiedziałem, co powiedzieć. Coś w końcu powiedziałem, ale zapewne mówiłem bardziej do siebie niż do niego. W końcu nie wytrzymałem: „Pogadamy o tym kiedyś”. Wstałem, ledwie powstrzymując emocje. Wyszedłem na korytarz i oparłem się przez chwilę o mur. Ciężka próba.

○ ○ ○

Skończone. Czułem się pusty, zdruzgotany, ale jak zawsze musiałem nadrabiać miną, musiałem też porozmawiać z prezesem Escalettes’em, który chciał poznać moje decyzje. Po jego reakcji uświadomiłem sobie, że jednak trochę mnie zna: „To musiało być trudne. Wbrew temu, co o panu myślą, jest pan człowiekiem wrażliwym”.

Następnie wróciłem do sali, w której trzy kwadranse wcześniej odbyło się zebranie. Grupa starszych cierpliwie czekała w holu. Podszedłem do nich. Lilian Thuram zapytał, czy może poznać listę powołanych. Trzymałem ją właśnie w dłoni i bez słowa podałem mu do przeczytania. Przebiegł po niej wzrokiem i popatrzył na mnie, nie wierząc, że potrafię się pozbyć Mickaëla Landreau i Djibrila Cisségo. Thierry Henry po przeczytaniu listy rzucił tylko: „Miałem rację. Nikt nie może czuć się pod ochroną”.

Stanąwszy przed prasą, jakoś wytrzymałem, choć o mało co bym się popłakał. Mówiłem ze ściśniętym gardłem i czułem, jak wzbierają we mnie łzy. Ale trzeba było zachować godność i profesjonalizm, przetrwałem więc konferencję prasową, choć jak we mgle. I nie jestem pewien, czy zrozumiałem wszystkie pytania.

Kiedy wracaliśmy do hotelu, Willy Sagnol zapytał:

– Tematem są wszyscy, tylko nie pan. Jak u pana, wszystko w porządku?

– Nie bardzo.

– W każdym razie potrafił pan to zrobić. Brawo. Ma pan jaja.

– Ale nie mam już żołądka…

Uciekłem do pokoju, a potem schroniłem się w saunie, by ukryć smutek i wymieszać łzy z wilgocią. Po południu zapomniałem nawet, o której jest trening. Na szczęście sztab wziął sprawy w swoje ręce i zorganizował co należy. Sesja treningowa zaczęła się, nim przyszedłem. Toteż stanąłem z boku i robiłem za figuranta.

Dowiedziałem się później, że Samir Nasri chciał nastraszyć co poniektórych i zapukał do ich drzwi, że to niby ja. Kawał o powalającej inteligencji i klasie! Jakże mnie rozczarował – taki to był czas. Gdybym dowiedział się o tym tego samego dnia, wyrzuciłbym go natychmiast. Nie można opierać się na zawodniku zdolnym postąpić w taki sposób!

○ ○ ○

Wieczorem piłkarze gadali do późna w holu, grali w karty lub w kości, jakby sami chcieli odtworzyć atmosferę z 2006 roku. Ale czułem, że po drodze coś się zgubiło. Nad wszystkim zaczęły ciążyć różnice pokoleniowe, rosnące żądania, dyskusje do drugiej nad ranem o tym, kto ma jaki kontrakt i co będzie robił w przyszłości.

Zapis z 29 maja: „Pat Vieira przyszedł mi powiedzieć, że Ribéry skarży się, iż gra na prawej stronie. O co mu chodzi? Chce wykosić Maloudę? «Tak mu właśnie odpowiedziałem» – odrzekł Pat. Będę musiał z nim pogadać. Podczas sesji szkoleniowej miałem wrażenie, że to, co mówię do Benzemy, trafia w pustkę. Nigdy nie wiadomo, czy zrozumiał, czy właśnie próbuje to sobie przełożyć na swój język, czy też okazuje w ten sposób pogardę wobec mojej małości. Faktem jest, że kiedy przeżywa trudności, zaczyna się wywyższać, rośnie w butę, jakby był wybitnym piłkarzem, choć jeszcze nim nie jest. Najważniejsze, żeby wszystko zagrało…”.

Dwa dni później, przed trudnym meczem z Paragwajem (0:0) w Tuluzie, pierwszym meczem przygotowawczym, spróbowałem dotrzeć do świadomości piłkarzy, podkreślając wagę zaangażowania się w nadchodzący turniej: „Nie odnoszę wrażenia, żebyście myśleli wyłącznie o Euro. A przecież te mistrzostwa już się zaczęły. Do sukcesu talent nie wystarczy. Powiedzie się tylko tym, którzy bardziej zaangażują się w odnowę, pracę, i nie będą się rozpraszać. I przestańcie gadać o nowych kontraktach klubowych. To jest reprezentacja Francji! Co nie zmienia faktu, że jeśli dobrze zagracie na Euro, uda wam się wszystko, na czym wam będzie zależeć. Ale tym niech zajmą się wasi agenci, w końcu biorą za to od 7 do 10 procent, tyle mogą zrobić. Wy się skupcie i całą energię skierujcie na zbliżający się turniej!”.

Tego wieczoru w Tuluzie podczas rozgrzewki Patrick Vieira doznał kontuzji uda. Nazajutrz okazało się, że doszło do naderwania. Kiedy dziś czytam swój dziennik, wyczytuję w nim ostrzeżenie. Tyle że przychodzi za późno: „Nie chcę żyć w ciągłym oczekiwaniu na jego możliwe wyleczenie. Ile potrzebuje czasu, żeby dojść do siebie? I w ilu meczach da wtedy radę zagrać? Nie, szkoda tej energii, to strata dla wszystkich, wyścig z czasem skazany na porażkę. Dowodzą tego doświadczenia z 2002 roku z Zidane’em i z 2004 roku z Desaillym”.

Niedługo potem prezydent Sarkozy przyjechał złożyć nam wizytę w Clairefontaine. Towarzyszyła mu prawdziwa armia prowadząca kampanię wojenną: szef gabinetu, lekarz, dwóch ministrów, Roselyne Bachelot i Bernard Laporte, ludzie z ochrony oraz inne osoby o funkcjach trudnych do rozpoznania. Dwa helikoptery Puma, którymi przelecieli, wyrobiły dziury na boisku treningowym, czym nie przejęło się specjalnie otoczenie szefa państwa. Za to obiad przebiegł w miłej atmosferze. Prezydent był wyluzowany. Żartował z piłkarzami, wbił trochę szpilek urzędnikom, pozwolił sobie na jedną lub dwie ironiczne uwagi pod adresem Roselyne Bachelot, która – na szczęście – ich nie dosłyszała, potem rozmowa przeszła na młodość, która przemija, sport oraz kobiety – czyli temat łączący wszystkich. Thierry Henry zdobył się na śmiałość: „Zmienić kobietę to jakby zmienić klub, zaczynamy od nowa”. Na co prezydent subtelnie zauważył, że to nie to samo: „Kiedy zmienia się klub, to się na tym zarabia. Kiedy zmienia się kobietę, to się na tym traci”. Wokół stołu wybuchnął śmiech. Podsumowując – obiad jak na Francuzów przystało.

○ ○ ○

Tuż przed wyjazdem do Szwajcarii zwycięstwo z Kolumbią (1:0) na Stade de France wzbudziło we mnie przelotną nadzieję. Ale grupa, w której mieliśmy zagrać na Euro, nie zapowiadała niczego dobrego, gdyż były w niej Rumunia, Holandia i Włochy, a tylko dwa miejsca były premiowane awansem do ćwierćfinałów. Choć turniej miał się zacząć lada chwila, nie umiałem odnaleźć w sobie uczucia, które żywiłem dwa lata wcześniej, przed mistrzostwami świata (choć bardzo tego szukałem): owego wewnętrznego przeświadczenia, że przyszłość należy do nas i że nic nas nie zatrzyma na drodze do sukcesu.

Na lotnisku Villacoublay nasz samolot miał problem ze startem. Oczywiście zobaczyłem w tym zły znak. Zepsuł się zapłon głównego silnika i musieliśmy przesiąść się do samolotu, którym leciało kierownictwo Związku. Z kolei ich samolot raczył zadziałać dopiero po godzinie. Nawet nie trzeba było szukać specjalnie analogii – obawa, że przyszłość będzie do tych początków podobna, narzucała się sama. Długo stałem na pasie startowym. Wsiadłem ostatni.

Kiedy przybyliśmy do Szwajcarii, do hotelu usytuowanego na wzgórzach Vevey, pogoda była paskudna. Kolejny znak. Sale i pokoje pogrążone były w mroku, mgła zaś zakrywała widok na Jezioro Genewskie. Choć mieszkaliśmy w górnej części tej grzędy, mieliśmy przygnębiające wrażenie zamknięcia. Boisko treningowe? Trawa zbyt gęsta. Cała atmosfera niewymownie smutna.

Jakby tego było mało, przed pierwszym meczem z Rumunią trzeba było jeszcze zapanować nad serialem z kontuzją Patricka Vieiry. Ostatecznie postanowiłem zatrzymać go w drużynie. W Szwajcarii, tuż przed datą pozwalającą jeszcze na zmiany w kadrze, zaniepokoił mnie jeden z treningów. Patrząc na biegającego Vieirę, Robert Duverne, odpowiedzialny za przygotowanie fizyczne, rzucił w moją stronę:

– Pat jest załatwiony…

Podszedłem zaraz do Vieiry.

– Jak się czujesz?

– W porządku…

– Co robimy? To ty musisz rozstrzygnąć, czy możesz nie grać przez pierwsze mecze…

– Zostaję.

Tuż po tym w dzienniku zapisałem jednak, że nie uważam, by Vieira wytrzymał, ani fizycznie, ani psychicznie.

By wyleczyć swoją kontuzję, Vieira domagał się iniekcji, którą przeprowadziłby w Monachium lekarz Bayernu, Müller-Wohlfahrt. Sprzeciwiał się temu nasz lekarz, Jean-Pierre Paclet. Ja sam chciałem dowiedzieć się więcej o tym sposobie leczenia i starałem się, żeby zespołowi nie udzieliła się niepewność co do losu jego kapitana. Pomysł z iniekcją upadł, kiedy dowiedzieliśmy się, że zabieg trwa dwanaście dni i że zawiera… produkt, który budzi wątpliwość lekarza! Pytaniem była teraz sytuacja Patricka wewnątrz zespołu. Od zawsze było dla mnie jasne, że zawodnik kontuzjowany winien być usunięty, teraz jednak nie potrafiłem się na to zdobyć. I ustąpiłem, jak wcześniej inni trenerzy w takich sytuacjach, a potem gorzko tego żałowałem, podobnie jak gorzko tego już pożałowali inni trenerzy.

W tej historii nie pomogły nam niepewne zazwyczaj prognozy lekarzy. Kiedy ostatnim razem Vieira doznał kontuzji, lekarze zapowiedzieli mu trzytygodniową przerwę, a on mógł zagrać już po trzech dniach. Utrata zaufania do sztabu medycznego tylko zwiększała zamieszanie w sytuacji, kiedy chcieliśmy z jednej strony pokazać, że chcemy, by Vieira został, z drugiej – pomyśleć, kto miałby go zastąpić.

Poczułem tę samą nieufność wtedy, kiedy kontuzja nie pozwoliła Henry’emu zagrać przeciw Rumunii. Zawodnicy nakręcali się wzajemnie przeciw lekarzowi, tworząc szkodliwe napięcie. Szóstego czerwca pisałem: „Ogarniają mnie wątpliwości. Jakby nigdy nic gromadzą się chmury. Kontuzja Vieiry zaważy nad prowadzeniem zespołu. Wpadłeś w pułapkę, Raymondzie. Nie ty ją zastawiłeś, ale ty pozwoliłeś, by do tego doszło. Teraz z nerwów będziesz gryzł palce”.

Z perspektywy czasu uważam, że decyzja w sprawie Vieiry – a raczej brak decyzji – dowodzi mojej słabości. Ceniąc wszystko, co Vieira dotąd wniósł, rolę, którą odegrał na boisku i poza nim, dopuściłem do głosu emocje. A to zawsze jest błędem. Patrząc na moją sześcioletnią karierę trenera kadry, uważam, że od tego właśnie dnia przestałem zważać na podstawy mojego zawodu. A przecież od zawsze uprzedzałem swój sztab: „Gdybym kiedyś chciał powołać zawodnika kontuzjowanego, macie mi tego zabronić!”. Na próżno jednak powtarzamy sobie, jak należy postąpić. Kiedy musimy podjąć decyzję, powołujemy gracza z kontuzją, mając nadzieję, że się wyleczy, gdyż nadzieja jest rzeczą ludzką. Tylko że w zawodach na międzynarodowym poziomie ten rodzaj nadziei prowadzi do martwego punktu, a do tego nie należy dopuścić.

9 czerwca, w dniu meczu Francja–Rumunia, „Pat” zrobił test. Wynik nie był optymistyczny, ale decyzję pozostawiłem jemu. W zaistniałej sytuacji stawał się ostatnim środkowym obrońcą, którego mogłem brać pod uwagę, po Makelelem, Toulalanie i Lassanie Diarze. Zapytałem go: „Czy potrafisz zaakceptować ten stan rzeczy bez wybuchów? Co będzie, kiedy poczujesz się lepiej i zechcesz grać? Czy potrafisz wtedy usiąść na ławce rezerwowych? Jeśli nie dasz rady zdecydować sam, zrobię to ja. Na chłodno”. Jako że pozostawiłem mu wybór, postanowił zostać. Najdziwniejsze jest to, że zgodziłem się na to, nie żywiąc najmniejszych złudzeń, przewidując dokładnie, co się wydarzy. Tego dnia zanotowałem w dzienniku wymowną konkluzję: „Nie wierzę, by potrafił zapanować nad sobą. Pęknie”.

○ ○ ○

Ostatnia sesja treningowa przed meczem z Rumunią była wspaniała. Ale nazajutrz zagraliśmy byle jak (0:0). Upał, wysuszona trawa zwalniająca bieg piłki, wreszcie rozlazłość Niebieskich, grających bez polotu, bez ambicji. Zagubili gdzieś ducha zwycięzców. Więcej – ich postawa po meczu zszokowała mnie. Wyglądali na niemal usatysfakcjonowanych. Tylko Claude Makelele miał naburmuszoną już na odległość minę, przystającą do okoliczności. W pociągu, którym wracaliśmy z Berna do Vevey, pokazałem im zapis wideo z meczu, licząc na to, że zrozumieją popełnione błędy. Niektórzy jednak, zajęci kartami w drugim wagonie, nawet się nie pofatygowali.

Dowiedziałem się kilka dni później, że jeden z graczy uznał za śmieszne przyklejenie w sali wypoczynkowej strony z kolorowego magazynu, pokazującej znaną partnerkę jednego z kadrowiczów, która wychodziła z hotelu pod rękę z pewnym koszykarzem. Albo chciał zrobić kawał, a jeśli tak, to nie był śmieszny, albo chciał zranić, a to nie mogło pozostać bez skutku. W takich przypadkach, wbrew wymuszonym uśmiechom, w zespół wsącza się trucizna. Przejawia się w oporze wobec gry zespołowej, w chęci upokorzenia partnera, w czyhaniu na okazję do zemsty. I często właśnie w ten sposób słabnie duch zespołowości. W dzienniku odnajduję ślad pytań i zagubienia z tego okresu:

„Dziennik pokładowy to owszem, piękny pomysł, ale łapię się na tym, że kiedy chcę wyrazić to, co się dzieje, brakuje mi pisarskiego talentu. Można uporządkować daty, liczby, nazwiska, ale jak zapisać wymowne milczenie, uśmieszki, półsłówka rzucone niby przypadkiem, spojrzenia? A przecież tworzą życie grupy, szczególnie kiedy pojawia się presja. Właśnie, żałowałem, że nie odczuwam presji. Teraz nas przygniata i każdy w swoim kącie próbuje od niej uciec, przerzucając na drugiego ciężar odpowiedzialności za wyniki meczów. A ja tylko czuję, że wszystko mi się wymyka i tylko za wszystkim podążam. Nie udaje mi się nadać tonu, gdyż nie wiem, jaki ton byłby właściwy. Czego im potrzeba? Szturchnięcia? Wzmocnienia? Wprawienia w twórczy niepokój? Nawet aspekt organizacyjny i niedomagania w tym względzie nie potrafią mnie zmobilizować. Boję się porażki, boję się ciągu dalszego, boję się spojrzenia ludzi, a przecież przed mistrzostwami świata, przy nieporównywalnie większej presji, umiałem przejść obok tego wszystkiego. Nie umiem sobie tego wyjaśnić. Cierpię. Rozmawiałem z wieloma. Nie pomaga. Próbuję znaleźć ujście dla swojej niepewności, to wszystko.

Przygotowałem skład nowej drużyny na piątek, wstawiłem nowe nazwiska, tylko nie widzę w tym nic rozstrzygającego, wszystkie opcje się równoważą, dziś kołami ratunkowymi są ci, których nie brałem pod uwagę wczoraj”.

Być może przesadzam. Być może liczyłem wtedy na terapię poprzez spowiedź i pisanie? Tego też nie jestem pewien. Nazajutrz mój dziennik przynosi odpowiedź:

„Zebranie sztabu. Poddaję się jego przebiegowi. Nie mam odpowiedzi, nie mam pomysłu. Wszystko to po mnie spływa. Hej, ty, do cholery, przebudź się wreszcie! Przypomina mi się Aimé Jacquet, który opowiadał mi, jak Philippe Bergeroo (jego asystent) potrząsnął nim, widząc, że popada w marazm. Muszę potrząsnąć sam sobą”.

○ ○ ○

Z Pierre’em Mankowskim szukaliśmy rozwiązań. Wydawało się, że szansę winni otrzymać Govou, Evra, Lassana Diarra. Byłem pewny Evry, liczyłem na Govou, by zatkać prawą stronę. Ale za kogo miałby wejść Diarra? Położyłem się spać targany wątpliwościami. Ogromny wybór, a żaden nie zadowala. Obudziłem się z tymi samymi pytaniami. Nie sposób się uspokoić. Rozważam różne warianty. I trwało to, aż w końcu wybrałem.

Udało mi się zmylić prasę, okazując luz, humor, a nawet szczerość. Wiedziałem, że nikt się nie zorientuje. Kierownik prasowy doniósł mi, że dziennikarze byli zadowoleni. Nie poprawiło mi to bynajmniej humoru. Kiedy ci ludzie są ze mnie zadowoleni, zawsze się niepokoję. Telewizja, radio, prasa, studio TF1 – przerobiłem je w jednym ciągu, co pozwoliło mi przekazać hurtem dobrze pozorowaną ufność. W dodatku 11 czerwca, na dwa dni przed meczem z Holandią, zmyliłem tropy, przenosząc trening bez uprzedzenia prasy. Chciałem pokazać drużynie, że jeszcze potrafimy zgubić przeciwnika. Przede wszystkim chciałem zyskać godzinę lub dwie prawdziwego spokoju, na lepszym boisku, w otoczeniu, które przypominało prawdziwy stadion.

W rozmowie z zawodnikami ograniczyłem się do kilku słów: „Jeśli się boimy, że nas wyeliminują, powiedzmy to sobie od razu i wyjeżdżajmy. Zostawmy słowa, przejdźmy do czynów. Zwątpienie jest zabójcze. Drużyna, która tworzy się latami, może umrzeć z powodu jednego meczu, jeśli każdy przypisze sobie prawo do krytykowania drugiego…”. A to właśnie przeżywaliśmy w szwajcarskim hotelu.

Ale 13 czerwca Holandia załatwiła nas 4:1 i nie stało się to bez mojego udziału. Mój dziennik przywołuje wszystko, co wyrzucałem sobie w noc po meczu, nie potrafiąc zasnąć: „Powiedzmy to sobie jasno – nie zapanowałem nad tym meczem, nie poszedłem za własną intuicją. Nie powinienem był zostawiać Sagnola do końca, był załatwiony kondycyjnie. Powinienem był wpuścić Benzemę na miejsce Gomisa. Nie liczyć na Anelkę w trakcie meczu (stroi fochy, bo ustawiłem go na prawej stronie), powinienem był zdjąć Maloudę po dwudziestu minutach, miast zdejmować go w drugiej połowie, kiedy zaczynał dawać sobie radę. Dokonałem fatalnych wyborów, zarządzając meczem na poziomie ludzkim, a nie sportowym”. Gomisa zaś zżarły stres i wywierana przez innych presja. Współczułem mu podczas zgrupowania, kiedy niektórzy nabijali się z niego, że ma więcej w nogach niż w głowie.

Lecz nie wylecieliśmy jeszcze za burtę. Gdybyśmy wygrali z Włochami dwoma bramkami, weszlibyśmy do ćwierćfinałów. W szatni zabrałem głos. Chciałem, by moi zawodnicy zmobilizowali się na nowo, nie poddali się zniechęceniu i stonowali wypowiedzi w mediach. Podczas drogi powrotnej autokarem zainwestowałem w to, by skupili się na meczu z Włochami. Widziałem po ich spojrzeniach, że jedni za mną podążają, niektórzy hamują. Zresztą wieczorem jeden ze starszych kadrowiczów wyznał mi, że przeraża go brak determinacji u napastników, zwłaszcza tych młodszych. „Czeka ich wersja Nico”, jak stwierdził. W ich języku oznacza to zmarnowanie kariery w stylu Nicolasa Anelki.

Nie miałem okazji porozmawiać z prezesem. Schował się w samochodzie, milczący i zdruzgotany, gotowy już wracać do domu. Biorąc pod uwagę to, jak przebiegało Euro, wcale nie oczekiwałem z jego strony wsparcia. Niemniej jego zagubienie czyniło go niebezpiecznym. Jeśli już w normalnych warunkach nie potrafił zapanować nad swoją dialektyką, co dopiero kiedy ogarniał go strach – wówczas z jego strony można było obawiać się wszystkiego. Znów błysnął klasą, nie podając mi ręki, a tylko koniuszki palców, i umknął po tym bez jednego spojrzenia.

Lecz nazajutrz znowu był dzień. Zastanawiałem się, czy zostawić Coupeta, który wydawał się godzić na wszystko, nie angażował się. Przejrzałem montaż wideo z meczu z Holandią, stanowiący prawdziwy akt oskarżenia przeciwko Lilianowi Thuramowi i Willy’emu Sagnolowi. Cóż, musiałem przewrócić stronę szybciej, niż sądziłem. Musiałem też zająć się przypadkiem Patricka Vieiry. Budząc w nim z początku nadzieję, że być może zagra w meczu z Włochami, wbiłem sobie w stopę nie cierń, a kołek. Gdyż podczas jednego z treningów złapał kolejną kontuzję! W niedzielę 15 czerwca, na pięć minut przed wystąpieniem w programie Téléfoot, kiedy zastanawiałem się, jak powiedzieć o tym bezsensownym fakcie, zadzwoniłem do niego, by dać mu nauczkę i przekonać, byśmy mówili podobnym językiem.

– Trenerze, gram…

– Grasz?

– Tak, gram…

– (Cisza) Nie, nie grasz. Za nic w życiu nie wezmę na siebie ryzyka, że po kwadransie złapiesz jeszcze jedną kontuzję. Przykro mi. To prawda, że ci powiedziałem przed meczem z Holandią, żebyś się przygotował na Włochów, ale teraz zmieniły się dane. Mówię „nie”.

– Zrobi pan, co pan uważa.

– Zadzwoniłem do ciebie, żeby móc możliwie najlepiej przedstawić tę sprawę w mediach, a nie po to, żeby teraz prowadzić z tobą spór.

– Jak pan uważa.

Po czym zaległa cisza. Rozłączyłem się. Na treningu wieczorem „Pat” ćwiczył strzały, pozorując przyspieszenia, by pokazać wszystkim, że może grać. Ale ja już zdecydowałem i po ostatniej wymianie zdań przez telefon nie podjąłem już kolejnej rozmowy.

W przeddzień meczu z Włochami podczas ostatniego treningu nie chciałem postawić Liliana Thurama wobec faktu dokonanego, zasługiwał na więcej. Wstawiłem go więc do pierwszej drużyny, tak samo jak Sagnola, nie mając zamiaru wypuszczać ich na boisko nazajutrz. W środku zajęć Thuram wyznał mi, że nie może już dalej i nie dociągnie do końca treningu. Po obiedzie porozmawialiśmy szczerze. Z przykładną otwartością i świadomością oświadczył, że nie może zagrać z Włochami, gdyż czuje się wyczerpany. Chciałem dobrze to zakończyć. „Powinienem był dać ci do zagrania dwa mecze sparingowe z rzędu, aby cię sprawdzić…” – powiedziałem. Później rozmawialiśmy o drużynie i oczywiście o młodych. W pewnej chwili nie wytrzymał: „Są wśród nich dupki, niech pan tego dobrze posłucha, trenerze, zasrane dupki”. Potem poleciały nazwiska. Po meczu z Holandią próbował z niektórymi porozmawiać, otworzyć im oczy, ale mieli to gdzieś. Podziękowałem mu za prawość i powiedziałem, że go podziwiam i szanuję. Nie zmuszałem się do takich słów ani przez sekundę.

Wieczorem tuż przed wejściem na konferencję prasową dowiedziałem się, że towarzyszyć mi będzie Patrick Vieira. Wyczułem perfidną pułapkę. Przecież nie po to szedł do studia, by głosić, jak to w drużynie narodowej Francji wszystko jest pięknie. Przed spotkaniem z dziennikarzami znaleźliśmy się przez chwilę sami. Spróbowałem nawiązać z Patrickiem rozmowę, ale tak mocno tkwił w swojej nienawiści, że było to niemożliwe. Miał żal do wszystkich, do doktora, do mnie, wszak powinienem był zrobić dla niego więcej. Odpowiedziałem, że próbowaliśmy go przecież od nowa uruchomić na boisku, ale nie chciał niczego słyszeć. „Chyba zapomniałeś o wspólnym zobowiązaniu – rzekłem na to. – Zostałeś w zespole pod pewnymi warunkami, tylko że teraz znów jesteś kontuzjowany”.

Podczas konferencji prasowej w przeddzień decydującego meczu zaatakował lekarza drużyny za postawioną diagnozę, a mnie zarzucił, że nie pozwalam mu grać. Lecz kiedy wracaliśmy razem samochodem, usłyszałem, jak przyznał w telefonicznej rozmowie z przyjacielem, że wciąż odczuwa ból… Dla piłkarzy rzeczywistość to jedno, a opowieści w mediach to drugie.

W dzień meczu z Włochami, 17 czerwca, w duszy grało mi zgoła co innego niż dwa lata wcześniej podczas mistrzostw świata. Wtedy nawet nie zastanawiałem się nad możliwymi skutkami porażki. Tym razem tak.

Podczas sjesty dojrzałem przez okno włoską flagę wiszącą na czyimś balkonie. Wziąłem to za kolejną przepowiednię. Pocztą elektroniczną nadchodziły wyrazy wsparcia. Brzmiały tak, jakbyśmy udawali się na ceremonię pogrzebową. Mecz skończył się bardzo szybko. Trudno jest rozegrać partię, kiedy po 10 minutach traci się Ribéry’ego na skutek kontuzji, Abidal wylatuje z boiska, a w dwudziestej minucie strzelają nam gola po rzucie karnym. Kiedy z boiska wyleciał Abidal, zdjąłem młodego napastnika Nasriego, aby za niego mógł wejść Boumsong, obrońca. Oczywiście Nasri tego nie pojął i odstawił takie fochy, jakby to jego los był dla drużyny najważniejszy.

W dziesięciu przeciw jedenastu i przy stanie 0:1 pozostawało nam tylko się modlić. Ale sędzia nie okazał się przesadnie katolicki[7]. Przegraliśmy 0:2. W dwa lata po tym, jak reprezentacja Francji otarła się o tytuł mistrza świata, na Euro 2008 dała się wyeliminować już w rozgrywkach grupowych, nie wygrawszy nawet jednego meczu

○ ○ ○

W szatni Lilian Thuram, który nie grał, wybuchnął płaczem. Pozostali milczeli jak kamień. Mimo wszystko chciałem im pogratulować, przede wszystkim dzielności. Przyznaję tylko, że nie skierowałem żadnego słowa do Anelki. Bez przesady! Claude Makelele powiedział do mnie cicho: „Daleko nie zajdą. Nie wiedzą, gdzie żyją, nie widzą szansy, jaką otrzymali”. Lilian Thuram życzył mi powodzenia… na dalszej drodze „z tą bandą półgłówków”. Willy Sagnol przyszedł mi podziękować za wszystko, co przeżyliśmy wspólnie. Wzruszyło mnie to. Pomimo burzliwych chwil między nami, należy on do piłkarzy, z którymi utrzymuję przyjacielskie stosunki, jakbyśmy należeli do jednego pokolenia. Przypominam sobie mecz kwalifikacyjny w Izraelu (1:1) w marcu 2005 roku, kiedy domagał się innej zmiany niż ta, na którą się zdecydowaliśmy, co odbyło się na widoku wszystkich kamer. Podbiegł do ławki wykłócać się o to w momencie, w którym sam przeżywał na boisku trudności. Później wygarnąłem mu podczas rozmowy w cztery oczy, co o tym myślę. Ale wobec niego i kilku innych piłkarzy z jego pokolenia mogłem być sobą, mogłem na przykład powiedzieć im wprost, że „mają mnie gdzieś”, co bynajmniej nie pociągało za sobą szkodliwych skutków. Ich następcom też mogłem wszystko powiedzieć, tylko że oni nie potrafili zrozumieć, w czym rzecz.

Tego samego dnia musiałem także odpowiadać w studiu M6 na pytania, które zadawał Jean-Philippe Doux, przyjaciel Estelle, mojej partnerki. Kiedy odpytał mnie z bilansu meczu i Euro, zadał też pytanie bardziej osobiste dotyczące planów na zbliżające się lato. Odnosząc wrażenie, że rozmawiam z kumplem – i zapewne potrzebowałem towarzystwa kumpla w tych chwilach straszliwej samotności – rzuciłem się na głęboką wodę, prosząc publicznie Estelle o rękę. Chciałem uchwycić się ludzi, których kocham, i powtórzyć im, że ich kocham, potrzebowałem tego. Ten, kto nigdy nie doświadczył podobnego uczucia, niech pierwszy rzuci kamień. To, co zapisałem wtedy w dzienniku, mówi samo za siebie: „Celuję w samobójstwach. Wypowiadając te słowa, czułem, że popełniam fatalny błąd. To nie było dobre do tego miejsce. WIEM”. Twierdzono, że nigdy nie potrafię przyznać się do błędów. A przecież do tego błędu przyznaję się zawsze. Estelle jest dziennikarką i moje wyznanie postawiło ją w trudnej sytuacji. Myślałem wtedy tylko o sobie, a nie o skutkach mojego wyznania. Ta historia, w której zabrakło mi roztropności, po raz kolejny wymiotła z pola widzenia blamaż zawodników. Wszyscy skupili się na tych kilku moich słowach, niektórzy przypuszczali nawet, że zrobiłem to świadomie. Otóż nie zaprzeczam, poprosiłem partnerkę mojego życia o rękę w telewizji na żywo po przegranym meczu. Ale nie ma co szukać racjonalnego wyjaśnienia. To był impuls.

○ ○ ○

Nazajutrz rano, kiedy przyszedłem na śniadanie, prezes Escalettes, nie zauważywszy mnie, pomstował na mój występ w telewizji: „Raymond jest sympatyczny, ale tu akurat…”. Stałem za nim i podjąłem: „Tak jest, panie prezesie, popełniłem błąd w komunikacji. Kiedy jest z nami źle, bywa, że wypadamy z torów…”. Ponieważ przyznałem się do wpadki, nie powiedział już ani słowa.

Zebraliśmy zawodników po raz ostatni. Przemówienie prezesa było uczciwe i spójne. Potem zabrałem głos ja. Mój dziennik przywołuje te chwile: „Wczoraj myślałem, że powiem im o emocjach, uczuciach, życiu, futbolu, o nich, o zespole, ot tak, by się tym podzielić. Dziś rano mi przeszło i byłem bardziej profesjonalny. Próbowałem im uświadomić wagę gry w reprezentacji, wymagania, jakie to stawia, i to, że pokazali to znakomicie piłkarze z pokolenia 1998–2000. Powiedziałem, że określenie «nie odpuszczać», dziś nadużywane, wówczas miało swój sens i że najstarsi żegnają się z nami, zostawiając takie właśnie przesłanie. «Mam nadzieję, że to pojmiecie…» Rozwijałem ten temat i widziałem u jednych znudzenie, u drugich kosmiczną pustkę w oczach, u większości jednak wsparcie. Przekazałem głos Lilianowi Thuramowi. Mówił podobnie. Wzrok miał przymglony: «Weźcie to sobie do serca, wszystko tak szybko przemija». Myślę, że niektórzy młodzi, do których się zwracał, mieli to kompletnie gdzieś, choć słowa Thurama były według mnie trafne i poruszające, wyrażały prawdziwą wielkość. Wiedząc, co myśli o poniektórych, obawiałem się, że nie wytrzyma. A zarazem miałem nadzieję, że to zrobi, wówczas nie musiałbym tego robić później ja, a dojdzie do tego nieubłaganie, jeśli pozostanę. Przez głowę przechodziły mi przeróżne refleksje. O przeroście indywidualizmu, przede wszystkim zaś o drastycznych niedoborach podstawowej kultury”.

○ ○ ○

Pod wielkim namiotem, pod którym mieściło się centrum prasowe, na łące w pobliżu szwajcarskiej wioski po raz ostatni w czasie tego Euro 2008 spotkałem się z dziennikarzami. Na ataki, zresztą stonowane, odpowiedziałem spokojem. Pytanie o moje ewentualne odejście powracało dwanaście razy i sam nie wiem, co jest dziwniejsze – ten powracający refren czy zapamiętana przeze mnie liczba. Ograniczyłem się do stwierdzenia, że decyzja nie należy do mnie, i dyskusja skierowała się w stronę trudności, których nastręcza łączenie w drużynie kilku pokoleń, a także w stronę przyszłości reprezentacji. Wówczas użyłem porównania, które siłą rzeczy musiało poruszyć dziennikarzy:

– Spójrzcie na wasze zespoły redakcyjne. Młodzi, nawet jeśli szanują starszych, myślą tylko o jednym – żeby już starsi odeszli. Starsi zaś uważają, że młodzi mają przed sobą jeszcze wiele czasu.

Konferencja ta pozostaje dla mnie bolesnym wspomnieniem. Kiedy się rozchodziliśmy, jeden z ludzi ze sztabu nalegał, bym zobaczył migawki z filmu nakręconego podczas wczorajszego meczu w okolicach stadionu w Bazylei. Odkryłem na nich członka mojej rodziny, walczącego z francuskimi kibicami, którzy mi ubliżali. Był tak wściekły i rozjuszony, że nieomal nie skończyło się to źle. Bił się, krzycząc: „Możecie sobie mówić, co chcecie, bando dupków, ale Domenech to także moje nazwisko”. Pękłem, patrząc na tę migawkę, sparaliżowały mnie strach, który już znałem, i rozpacz. Widok bliskiej mi osoby, która broniła mnie przed brutalami, spowodował przypływ gwałtownych emocji – smutku i cierpienia, które powstrzymywałem od wielu godzin. Wściekłość i przygnębienie były silniejsze ode mnie. Wybuchnąłem płaczem. Sytuacja ta wryła się w moją pamięć po dziś dzień. Wystarczy, że o niej pomyślę, a wzbiera we mnie to samo przygnębienie, co wtedy.

Gdyby prezes był wtedy w pobliżu, podałbym się do dymisji bez chwili wahania. Czułem się odpowiedzialny za zło, które rozpętałem. Estelle miała żal, że ujawniam nasze prywatne życie przed kamerami. Pozostała rodzina żyje pod taką presją, że ryzykuje wręcz życie w bójkach.

To jedyny raz, kiedy zachowanie publiczności wycisnęło mi łzy. We wszystkich innych sytuacjach tego typu zachowywałem kamienny spokój. Znam analizę zachowań tłumu, którą przeprowadził Gustave Le Bon, i nigdy nie mogłem się nadziwić, jak bardzo się ona sprawdza. Le Bon zauważa, że tłum równa zawsze do najniższego poziomu i najniższe triumfują w nim uczucia: strach, nienawiść, wściekłość. W tłumie pojedyncze osoby wpadają w irracjonalny stan, który nimi owłada – tracą zdolność do analizy i świadomość tego, co robią. Potrafią więc zachować się tak, jak nigdy by się nie zachowały, gdyby były same.

○ ○ ○

Po powrocie ze Szwajcarii obawiałem się spojrzeń. Myliłem się. Nigdy nie okazano mi tylu wyrazów wsparcia. Zacząłem sporządzać samokrytyczny bilans. Wyrzucałem sobie, że straciłem ostrość spojrzenia oraz że chwilami zabrakło we mnie ognia i siły przekonywania. Nie poświęciłem zawodnikom dość czasu, wolałem trzymać się z dala od wszystkiego i wszystkich. Przekazano mi też inny zarzut: „Od kilku miesięcy zmieniłeś się w relacjach z mediami, gdyż obawiałeś się, że stracisz stanowisko…”. Zabolało mnie to. Ale czy zarzut ten w całości był nieprawdziwy?

W następnych dniach rozpoczęła się batalia polityczna w sprawie dalszego pozostania przeze mnie na stanowisku trenera kadry. Zaangażowałem się w nią, ponieważ lubię walkę i przegrane sprawy. Piłkarze nadsyłali wyrazy poparcia. Większość z nich je upubliczniała. W niektórych przypadkach, przyznaję, pomyślałem, że szukają przykrywki wobec krążących pogłosek.

Bardzo chciałem wygrać tę walkę, gdyż nie lubię, kiedy inni decydują o moim losie. Kiedy spotkałem się z prezesem Escalettes’em, niezmiennie wikłającym się w niejasne stwierdzenia, potrzebował dwóch godzin, by mi dać do zrozumienia, że nie wycofa swojego dla mnie poparcia, musi jedynie znaleźć dobry sposób na przekazanie swojego stanowiska kierownictwu Związku. Dwa dni później regionalny dziennik z siedzibą w Paryżu potwierdzał obawy prezesa, ogłaszając na pierwszej stronie: Francuzi nie chcą już Domenecha. Ten rodzaj tytułów nie może nie wstrząsnąć już od rannego przebudzenia. Ale i wiedziałem, że sprawy nie mają się tak prosto. Jeszcze nie przegrałem.

Tego dnia, podczas obiadu, który zjedliśmy sami w argentyńskiej restauracji, mojej ulubionej, w dzielnicy Montparnasse, minister sportu Bernard Laporte zadeklarował mi swoje poparcie. Gest prawie naturalny – minister Republiki opartej na sporcie zespołowym wyczuł, co się szykuje.

○ ○ ○

Mój los został przesądzony podczas posiedzenia Związku, 4 lipca. Pogoda, jaką okazałem wobec moich „sędziów”, zaskoczyła mnie samego. Gdybym okazał podobną podczas Euro… W dwadzieścia minut wyłożyłem cztery punkty mojego planu: sztab, media, opieka medyczna, organizacja. A potem spokojnie przyjmowałem krytykę. Tak jest, zamierzam prowadzić komunikację inaczej. Nie, nie potrafię powiedzieć, czy wierzyłem, że z dotychczasową komunikacją dopnę celu. Za to wiem, że media zawsze mają do trenerów pretensję o komunikację, jakakolwiek by ona była. Dziennikarze krytykują z zasady.

Odpowiedziałem na wszystkie pytania. Ich wachlarz był szeroki – od pytań o brak zaangażowania się reprezentacji po telewizyjne oświadczyny. W kwestii organizacji gry Niebieskich Gérard Houllier, dyrektor pionu szkoleniowego, przedzierzgnął się w obrońcę, co wobec zaszłości pomiędzy nami nie było faktem najbardziej spodziewanym.

O godzinie trzynastej zadzwoniono do mnie, by mi przekazać, że pozostaję na stanowisku selekcjonera kadry. Pod zwyczajowymi warunkami: ponowne podsumowanie w październiku, po pierwszych meczach kwalifikacyjnych do mistrzostw świata, oraz, do tego czasu, naniesienie wskazanych korekt w funkcjonowaniu kadry. Obiecałem spełnić te warunki, to oczywiste. Wieczorem zapisałem w swoim dzienniku: „Hej, to wciąż ja!”.

○ ○ ○

Wakacje spędziliśmy w naszym nowym domu w Bretanii nad brzegiem morza. Powoli opadało napięcie pomiędzy Estelle i mną. Doskonale rozumiałem, że ma do mnie żal. Źle się z tym czułem, raz chciałem mnożyć przeprosiny, raz pragnąłem się ze wszystkiego wytłumaczyć. Zbytnio niegdyś marzyłem o tym, by moje oświadczyny przybrały kształt wyjątkowy i romantyczny. I owszem, nawet się to spełniło, tyle że konsekwencje były trudne do udźwignięcia dla nas obojga, a zawiniłem tylko ja.

W środowisku piłkarskim niektórzy niezmiennie mi to wyrzucają. Skądinąd ludzie z ulicy lubią do tego wracać, często wręcz uważają, że moje oświadczyny miały coś z poezji, o której kiedyś marzyłem. Kobiety mówiły, że moja śmiałość była cudowna i pełna uczucia, niczym finałowe sceny w komediach romantycznych. Mężczyźni zaś niezmiennie zarzucali mi coś, co odbierałem pozytywnie: otóż moje oświadczyny odebrały im wszelkie naboje. Cóż mogli jeszcze wymyślić po takim coming oucie? Czym zaskoczyć swoją partnerkę?

Estelle usłyszała sławetne wyznanie w chwili, kiedy właśnie miała wejść na antenę. Sparaliżowało ją całkowicie. Lecz w godzinę później, kiedy opuściła już studio i otworzyła swojego laptopa, odkryła mnóstwo sygnałów od przyjaciół i znajomych, którzy gorąco jej gratulowali. Próbowałem czasem jej uświadomić, że stała się ofiarą zawodu, jaki wykonuje, i plotek środowiskowych. Lecz rozumiem, że nie od razu dopuściła do siebie podobne rozumowanie. Jedyne, co w tamtym momencie widziała na horyzoncie, to zbliżający się dramat, grad krytyki i drwin. I miała rację, gdyż stały się częścią rzeczywistości.

○ ○ ○

Podczas lata udało mi się oderwać od Euro i zmagań paryskich. Ale powracało jedno pytanie: dlaczego do tego stopnia walczyłem o pozostanie na stanowisku? W Bretanii czułem się tak dobrze, że ani przez chwilę nie miałem ochoty jej opuszczać. Gdyby nie to, że praca trzymała Estelle w Paryżu, myślę, że zaproponowałbym jej przeprowadzkę do naszego domu nad brzegiem morza. Opuszczałbym go tylko na zgrupowania w Clairefontaine i na kilka zebrań. Może nawet porzuciłbym to wszystko. Niektórych kusiła Wenecja, mnie kusiła Bretania.

Po czym na powierzchnię wypłynęła znów piłka. A z nią rychło smak walki. Trzeba było dalej budować. Czekały nas mistrzostwa świata. Zacząłem rozmyślać o RPA. I zaczęła puchnąć mi od tego głowa.

7 Gra słów. Użyty przez autora przymiotnik catholique prócz konotacji religijnych odnosi się także do czegoś poprawnego, zrobionego tak jak trzeba. Tym samym słyszymy tu ukrytą sugestię podważającą rzetelność sędziego (przyp. tłum.).

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

5. Z krótką wizytą w wielkim gwiazdozbiorze. Współczesny futbol (jak i ten wcześniejszy, mój)

W okolicach 2000 roku francuski futbol zmienił się bardziej niż w ciągu wcześniejszych dziesiątków lat. Aż do końca ubiegłego wieku istniał hierarchiczny system wynagrodzeń i premii – młodzi piłkarze musieli poczekać do zawarcia drugiego zawodowego kontraktu, aby zacząć zarabiać. Ale prawo Bosmana, które od 1996 roku umożliwiło transfer pracowników z krajów europejskich, zmusiło kluby do tego, żeby zabezpieczyć się przed ucieczką młodych zawodników poprzez zawieranie z nimi kontraktów. Młodzi zaczęli zarabiać więc duże pieniądze w wieku, w którym łatwo traci się poczucie rzeczywistości. Dziś właśnie stajemy naprzeciw dzieci z pokolenia Bosmana.

Nie chcę przez to powiedzieć, że wcześniej było lepiej. Takie porównywanie mnie nie interesuje. Chcę jedynie wyrazić przekonanie, że tendencja ta osłabiła rozwój i karier sportowych, i charakterów. Ja zacząłem grać z zawodowcami w wieku lat osiemnastu w Olympique Lyon i przebiegło to w najnaturalniejszy sposób na świecie. Pod koniec roku szkolnego trener klubu Aimé Mignot rzucił krótko w moją stronę: „Chciałbyś potrenować z zawodowcami w sierpniu?”. Tak naprawdę ani nie pytał, ani nie oczekiwał odpowiedzi. Po prostu zapraszał do gry z zawodowcami. Innymi słowy, realizował moje marzenia. Nie myślałem o przyszłej karierze, mniej jeszcze o możliwym kontrakcie.

Powtórzę – nie staram się przeciwstawić moich czystych intencji z tamtych czasów, mojej prostej miłości do futbolu, temu, czym żyją dziś młodzi gracze. Wtedy nie ja decydowałem o takim wejściu na ścieżkę kariery, oni dziś także nie. Tyle tylko, że mój kontrakt stażysty opiewał na 900 franków miesięcznie, mniej więcej tyle, ile zarabiał mój ojciec w fabryce. Zdawało mi się, że śnię. Byłem królem świata, gdyż ucząc się w liceum, jednocześnie grałem w piłkę, a jeszcze mogłem zaprosić kumpli do restauracji i miałem za co kupić kwiaty dla dziewczyn.

Przeszedłem na kontrakt zawodowy rok później. I wtedy moja pensja zwiększyła się dziesięciokrotnie, sięgając miesięcznie sumy, na którą mój ojciec musiał pracować przez rok. Trzeba dużego odklejenia, żeby nie widzieć różnicy.

○ ○ ○

Urodziłem się i wychowałem w Lyonie, w ósmej dzielnicy, dziś wciąż najwyższej w mieście. Moja rodzina opuściła dzielnicę Croix-Luizet w Villeurbanne i zamieniła mieszkanie z piecykiem na środku pokoju na piękny blok, który zdał mi się rajem, w dzielnicy États-Unis. Mieliśmy centralne ogrzewanie, łazienkę, kilka pokoi. Na dodatek pod blokiem był trawnik, widoczny z naszego okna. Pamiętam, graliśmy na nim mecze z Albertem, moim młodszym o rok bratem. Albert rozwijał się potem w klubach zawodowych Lyonu i Martigues. W południe mama wołała nas na obiad. Odkrzykiwaliśmy, że natychmiast idziemy, ale nigdy nie szliśmy od razu, szliśmy bowiem łeb w łeb, więc jak tu przerwać?

Już wtedy każdy mecz oznaczał walkę. Moja wiara była wiarą wojownika. Biegałem szybko i nie bałem się niczego, do tego stopnia, że o mało co nie złamałem swojemu trenerowi nogi, robiąc nakładkę. Miałem wtedy 10 lat i odczułem największy wstyd w życiu. Nie chciałem mu tego zrobić, chciałem jedynie odebrać mu piłkę, ale był to instynkt witalny – musiałem mu tę piłkę odebrać, była moja. Zawsze tak rozumowałem. Nawet grając potem z dorosłymi.

Futbol był moją pasją. W wieku 16 lat chciałem absolutnie przejść do liceum im. Ampère’a, by móc grać w drużynie piłkarskiej. Ponieważ moja średnia wynosiła 11, a trzeba było mieć 12, żeby móc zapisać się do tej szkoły, postanowiłem powtórzyć klasę i poczekać rok. A potem zapisałem się do Ampère’a, a nasza drużyna doszła do finałowej fazy mistrzostw Francji. W naszej drużynie grał Michel Maillard, który będzie potem strzelał bramki w Lyonie i Valenciennes, zanim stanie się moim asystentem na początku lat 90. w Olympique Lyon.

Kiedy byłem w ostatniej klasie, grałem już w drużynie zawodowej. Do liceum przyjeżdżałem samochodem rodziców, choć nie miałem prawa jazdy. Można powiedzieć, że byłem gwiazdą licealnego podwórka. Ale najbardziej żałuję tego, że nie poszedłem zdawać matury na drugi dzień po finale Pucharu Francji w 1971 roku, rozegranym z Rennes (0:1). Myślałem sobie, że teraz jestem piłkarzem i że nie potrzebuję matury. To była zarazem prawda i zupełna nieprawda. Żaden z moich późniejszych pracodawców nie zażądał ode mnie dyplomu, ale powinienem był dojść do końca tych licealnych lat. Zakończenie szkoły na dwa tygodnie przed jej końcem nie miało najmniejszego sensu.

Mój ojciec był robotnikiem, formierzem odlewnikiem w zakładach Roux. Potem sprzątał w Nouvelles Galeries. W lecie 1970 roku harowałem z nim. W ciągu dnia trenowałem z zawodowcami, w nocy dołączałem do niego. Kończyliśmy o drugiej lub trzeciej nad ranem i spotykaliśmy się później nad brzegiem Rodanu. Zdarzało mi się pracować do szóstej rano. Opychałem się wtedy eklerkami z czekoladą lub konfiturą, znajdowanymi w lodówce, i dostawałem potem niestrawności.

A kiedy pojawiła się szansa, nie pozwoliłem jej przejść koło nosa. Dzięki mojemu pierwszemu kontraktowi zawodowemu kupiłem mieszkanie w dzielnicy Vaise niedaleko Saony. Przetestowano mnie podczas kilku meczy towarzyskich na początku sezonu, a potem zacząłem kosić wszystko, co pojawiło się na mojej drodze, wiedziony organicznym instynktem zwycięzcy. Zawsze uważałem, że przeciwnik nie ma prawa zabrać mi piłki. Jest moja. W tym samym mniej więcej czasie zapuściłem wąsy. Nie miałem ich jeszcze w wieku osiemnastu lat, moda na nie przyszła w tym samym czasie co moda na długie włosy. Wąsy zachowałem przez całą piłkarską karierę i przemieniły się w element mojej panoplii, w atrybut złośliwości, którą mi przypisywano. Ale czy naprawdę grałem złośliwie? Czasami owszem. Przede wszystkim jednak byłem na tyle mądry, że nie starałem się zbyt szybko zmienić krążącej o mnie opinii. Pozwoliło mi to górować w pojedynkach. Jeśli wyrządzałem czasem krzywdę, to nigdy z premedytacją. Po prostu rywal nie miał prawa mnie przejść. Więc kiedy uświadomiłem sobie, że mogę budzić postrach, posługiwałem się tym, przyznaję. Nigdy jednak nie zastanawiałem się wiele, prąc w stronę rywala. Inaczej mówiąc, szedłem do przodu bez zatrzymywania.

Popełniałem spektakularne faule, robiące wrażenie na publiczności i przeciwnikach. Strój sportowy zawiera miejsca bardziej strategiczne od innych, nie musiano mnie tego uczyć. Skądinąd dużo grałem rękami i dosyć drapałem. Kiedy graliśmy derby lokalne z Saint-Étienne, baliśmy się bardzo. Więc trzeba było się bronić, nie mówiąc o ataku. Legenda głosi, że byłem przyczyną kontuzji Christiana Sarramagni, prawoskrzydłowego Zielonych. To nieprawda. On tylko odbił się ode mnie i poleciał na okrążający murawę tor żużlowy, uderzając w żelazną palisadę. Nie doznał więc kontuzji w wyniku starcia ze mną, ale w zetknięciu z palisadą. Taka byłaby linia obrony, którą zasugerowałbym prawnikowi, gdybym musiał takiego zatrudnić.

Dzięki wąsom i kilku innym zaletom udało mi się załapać do reprezentacji Francji dziewięć razy w ciągu siedmiu lat. W rywalizacji z Gérardem Janvionem i Maxime’em Bossisem, żelaznymi kadrowiczami w tamtym czasie, niewiele miałem do powiedzenia. Byli ode mnie lepsi, to wszystko. Nie miałem formatu piłkarza zdolnego do wielkiej reprezentacyjnej kariery. Ale po moim odejściu z Lyonu w 1979 roku, sięgnąłem po mistrzostwo Francji, grając w Strasburgu. Potem zdobyłem mistrzostwo z Bordeaux. Nie osiągnąłem tego, posługując się łokciami. Ponieważ mieliśmy przewagę, byliśmy tym samym w posiadaniu piłki, więc nie musieliśmy jej odzyskiwać wszelkimi sposobami. Miałem dużą przyjemność, demonstrując ten styl gry, szczególnie w Strasburgu.

Zawsze dyskutowałem z trenerami, nie zadowalając się ich odpowiedziami. Już wtedy broniłem żarliwie tego, w co wierzyłem. Zapewne byłem uciążliwy, mówiąc łagodnie, ale nie chodziło mi o kontestację, lecz o próbę zrozumienia. Dialog ten był zawsze możliwy i wzbogacający, z wyjątkiem jednego trenera w Paris Saint-Germain.

Trenerem zostałem prawie naturalnie. W 1984 roku podpisałem z Miluzą kontrakt w podwójnej roli – trenera i zawodnika. W latach osiemdziesiątych podobna utopia jeszcze istniała. Dziś już wiadomo, że nie da się trenować zespołu wysokich lotów nawet w pojedynkę. W tamtych czasach sądzono jednak, że do obowiązków trenerskich można jeszcze dorzucić grę na boisku. Doświadczyłem tego tylko przez sześć miesięcy, zapewne dlatego, że popełniłem błąd i wybrałem grę na pozycji strategicznej, jako środkowy obrońca. Kiedy więc zawaliłem gola, trudno było mi powiedzieć zawodnikom w szatni, że o tym golu mają zapomnieć i że liczy się jedynie druga połowa…

W Miluzie spędziłem cztery lata, kolejne cztery w Lyonie; wróciłem tam w 1988 roku na prośbę Jeana-Michela Aulasa, który został wtedy prezesem. Następnego roku awansowaliśmy do ekstraklasy, a potem, w 1991 roku, zakwalifikowaliśmy się do rozgrywek w Pucharze UEFA. W Lyonie zostałem do wygaśnięcia kontraktu i odszedłem w 1993 roku, wyczerpany przez – tak to odbierałem – nieprzerwane zmagania. Owe pięć trenerskich lat przyprószyło moją czuprynę sporą dawką soli.

○ ○ ○

W lecie 1993 roku zacząłem pracować we Francuskim Związku oraz w Krajowej Komisji Szkoleniowej, zostając trenerem francuskiej drużyny młodzieżowej. Jean-François Jodar zgotował mi wspaniałe przyjęcie. Był moim przyjacielem. Graliśmy razem w Lyonie i Strasburgu. W kontaktach z nim nauczyłem się więcej niż przez dziesięć lat trenowania klubów.

Ta nowa misja i nowe spojrzenie, którego wymagała, były dla mnie pasjonujące. Nagle jakby opadły mi z oczu klapki. W klubach przestałem się rozwijać, zanurzony w paranoicznym systemie, który dotyka większości trenerów, systemie albo uprzedzeń, albo wyjątkowo złej woli – niektórzy będą twierdzić, że wróciło to później, ale właśnie, jest to temat na później. Przede wszystkim zaś moje nowe funkcje i odpowiedzialność w wymiarze krajowym pozwoliły mi zdecydowanie poszerzyć myślenie.

Wszystko to ukształtowało we mnie selekcjonera, z którym mieli do czynienia później piłkarze. Ów bagaż doświadczeń nie oddzielał mnie od nich, a stały kontakt z kolejnymi pokoleniami pozwalał mi być na bieżąco. Niemniej nasze drogi nie były do siebie podobne. Kiedy byłem czynnym zawodnikiem, miałem świadomość, nawet grając w kadrze, że po skończeniu kariery będę zmuszony poszukać pracy, jak wszyscy. Najwięcej zarabiałem w czasie ostatniego roku w Bordeaux, 50 000 franków miesięcznie. Niemała suma, ale i nie jakaś fortuna. Wtedy zbliżałem się już do trzydziestki.

○ ○ ○

System eksplodował niedługo potem. Zidane został powołany do kadry w wieku 22 lat. Grał wtedy w Bordeaux i zarabiał mniej, niż zarabia dziś osiemnastolatek, którego klub chce zatrzymać umową. We współczesnym futbolu wynagrodzenia poprzedzają rozwój i związane z nim uznanie, hamując i jedno, i drugie.

Kiedy zdarza mi się palnąć w żartach, że jeśli tylko dwudziestoletnie gwiazdy chcą, mogą dziś co miesiąc zmieniać ferrari, moi rozmówcy mi nie wierzą. A przecież to prawda. Bywa zresztą, że piłkarze tak robią. Jeśli dziś piłkarz klasy międzynarodowej kończy karierę w wieku 30 lat, nie musi szukać pracy. Do końca życia może czerpać jedynie z odsetek od kapitału, który nagromadził, nie ruszając samego kapitału.

Już w wieku 18–19 lat niektórzy piłkarze zaczęli zarabiać sumy astronomiczne. Karim Benzema, nie mając jeszcze 20 lat, swój drugi kontrakt zawodowy podpisał na 250 000 euro miesięcznie. Ta radykalna zmiana w statusie i zarobkach pociągnęła siłą rzeczy modyfikacje w samej grze, w której trudniej przychodzi podjąć wysiłek dla innych. Karim jest dobrym przykładem tego zawrotu głowy i jego skutków. I nie jedynym. Wszyscy dwudziestoletni piłkarze wchodzący w dorosłość są tym zjawiskiem dotknięci, natomiast w tym samym wieku Thierry Henry wiódł niełatwe życie, czy to w Monako, czy potem w Juventusie Turyn. Obserwacje te streściłbym w jednym zdaniu – dziś kluby przepełnione są piłkarzami młodego pokolenia, którzy zarabiają ogromne pieniądze, nie dowiódłszy niczego wielkiego.

○ ○ ○

System współczesnego futbolu, jego transfery i przyprawiające o zawrót głowy wynagrodzenia, kryje w sobie perwersję tym większą, że zostawia zwycięzców owej loterii sam na sam z tym sukcesem. Nie tylko nie myśli się o wsparciu psychologicznym, ale i pogłębia się przepaść pomiędzy graczami. Zacząłem to dostrzegać w 2006 roku, wraz z napływem nowego pokolenia. Punkt odniesienia, którym byli starsi, siła przykładu, jaki dawali, wartości, których byli ucieleśnieniem w oczach młodych, wszystko to rozpadło się na kawałki.

Tego, co taki sport jak piłka ręczna potrafił zachować, owego stopniowego integrowania młodych ze starszymi, przekazywania wartości i wymagań, w futbolu nie udało się zrobić. Tu wejście młodszych było brutalniejsze, zapewne dlatego, że starsi nie odeszli na czas i zmiana pokoleniowa nastąpiła za jednym zamachem. Oczywiście nie żałuję, że starsi umieli trwać czy powrócić, a w każdym razie utrzymać się w grze, wszak wkład pokolenia 1998 i 2000 w mistrzostwa świata w 2006 roku był zasadniczy, każdy to pamięta. Ale przekazywanie sobie wartości z pokolenia na pokolenie ucierpiało z tego powodu. Dla młodych odchodzący giganci byli już tylko mało interesującymi staruszkami.

A jako że w tym samym okresie przypływ pieniędzy zmienił dogłębnie postawy piłkarzy, pojawiło się nowe pokolenie gwiazd. Składało się z dużych i zagubionych nastolatków o kruchej psychice. Po okresie sukcesów przyszedł czas, w którym zaczęła się ujawniać druga strona medalu. Nikt tego ani nie rozumiał, ani nie zamierzał znosić.

○ ○ ○

Nie chcę opisywać tego nowego świata w kategoriach manichejskich. Nie tak łatwo oddzielić odpowiedzialnych za ten stan rzeczy od ludzi niewinnych. Jest poza dyskusją fakt, że nowi piłkarze zachowują się inaczej od starszych. Ale czy starsi dołożyli wysiłku, by dostosować się do nowych? Nowi żyją w swoim świecie, a starsi, pośród nich ja pierwszy, należą do świata, który jest im zupełnie nieznany, a więc zbyt często niezrozumiały. Kto próbował zrozumieć drugich i zbliżyć się do nich? Starsi nie wysilili się bardziej niż młodzi.

Skądinąd, jeśli się dobrze temu przypatrzeć, rytm życia dzisiejszych piłkarzy nie zawsze bywa tak absurdalny, jak się wydaje na pierwszy rzut oka. Spać kładą się późno, to prawda, ale robią sjestę po obiedzie i po każdym treningu. A kiedy spało się trzy–cztery godziny w ciągu dnia, to i nie pada się ze zmęczenia o jedenastej wieczór. Tylko czy przyswoiliśmy sobie te obyczaje, pomimo iż pochodzą z innych stron? Na chybił trafił zacytuję tu kilka: upodobanie do długich wieczorów i niekończących się rozmów; zblazowany i zmęczony wyraz twarzy, skrywający tak naprawdę wątpliwości i niepewność siebie; łatwość łamania reguł życia w grupie, czy to w obrębie zespołu, czy to w życiu prywatnym; przyjaźń eksponowana jako wartość najwyższa, a jednocześnie kasowana z powodu byle obrazy lub słów, o których ktoś doniósł. Mają swój styl, my też mieliśmy własny. Dość powiedzieć, że nawet jeśli trudność zwana życiem przybiera u nich zbyt często pozę prowokacji, to przecież młodzi z nowego pokolenia mają prawo oczekiwać od nas czegoś innego niż obojętność.

Na biegunie tego pozornego „olewactwa” można wskazać na ogrom energii i miłość do piłki, jaką zachowują młodzi piłkarze. W tym nie są zblazowani, lubią grać, cenią trening, pod warunkiem że nie zawiera zbyt wielkich ograniczeń. Zresztą kiedy ich poprosisz, by skończyli grać, nie słuchają od razu. Użyty tu czasownik nabiera skądinąd swojej wagi: grać to nie znaczy pracować, a jeszcze mniej wykonywać zawód. Grać to przedłużyć okres dorastania, bawić się. Uważny selekcjoner nie powie im więc, że zaczyna się trening. Powie: „Chłopaki, chodźcie, zagramy”.

Ów rozdźwięk między pokoleniami, dotykający dyscypliny polegającej na grze zespołowej, osłabia podstawy i trwałość każdej budowli. Zjawisko to jest zresztą zauważalne także w innych przestrzeniach społecznych – walka o przejęcie władzy, podważanie autorytetów. Podważają je zresztą tak ci, którzy – będąc pod ich naciskiem – negują je, jak i ci, którzy są swego autorytetu niepewni i wahają się go użyć.

○ ○ ○

Do tych wszystkich czynników wyjaśniających trudności, jakie przeżywała francuska reprezentacja po mistrzostwach świata w 2006 roku, dochodzi ten ostatni, wpisany w historię futbolu: logika cykliczności, naprzemienności okresów tłustych i chudych. Kiedy pojawia się wyjątkowe pokolenie, rozpala publiczność, dominuje w mediach oraz drenuje portfele. Następne pokolenie z tego korzysta, nie musząc wykazywać się niczym szczególnym. Doświadczyliśmy już tego zjawiska po odejściu pokolenia Platiniego, w 1986 roku. Francuski futbol dotknął wtedy z bliska różnicy pomiędzy spadkobiercami a kontynuatorami. Pierwsi odcinają kupony od zwycięskiej passy poprzedników i zarabiają duże pieniądze dzięki zasługom tamtych. Drudzy, przeciwnie, przejmują pałeczkę, utrzymując wysoki poziom wymagań i wyników. Niestety, w futbolu, podobnie jak gdzie indziej, mamy nadmiar spadkobierców i niedobór kontynuatorów.

Francuski futbol musiał się z tego zbierać dziesięć lat. Kolejny okres tłusty rozciąga się, z małymi przerwami, którymi były w szczególności porażki na mistrzostwach świata w 2002 i na Euro w 2004 roku, od roku 1996, w którym doszliśmy do półfinału mistrzostw Europy w Anglii, grając w nim z Czechami, aż do roku 2006. Okres po Zidanie był równie trudny, jak po Platinim. Kiedy giganci zajmują całe boisko, następcy czekają i czekają. A kiedy możliwość wreszcie się pojawia, kandydaci są zbyt młodzi. Tymczasem starsi albo już zniknęli, albo się zniechęcili, w każdym razie młodzi nie mają czasu nabyć koniecznego im doświadczenia.

Żeby pałeczka mogła być przekazywana bez przeszkód, musi się stosować metodę kroplówki. Do drużyny wchodzi dwóch lub trzech młodszych, nim dołączą następni. Lecz w 2006 roku jedynym dużym talentem, któremu udało się wejść do francuskiej drużyny narodowej, był Franck Ribéry. Innym się nie powiodło. W 2008 roku luka ta doprowadziła do nieporozumień i utraty ducha zespołowości. Młodzi domagali się wysokiej pozycji w reprezentacji, zanim czegokolwiek dowiedli. Tylko jakim sposobem pokolenie, które bardzo szybko miało prawo do wszystkiego, miałoby uszanować starszych, bez względu na to, czy są to piłkarze, czy trenerzy?

Do tego dochodzi francuska mentalność. Nie umiemy pielęgnować pamięci o naszej piłkarskiej kulturze i sprawić, by to, co stanowi o jej tożsamości, utrzymało się z biegiem lat. Oczywiście nie myślę o tożsamości etnicznej czy wspólnotowej, ale o zbiorze cech, które wytrzymają próbę czasu, zarówno na boisku, jak i w sposobie bycia poza boiskiem. Dlaczego niektóre drużyny, jak Brazylia, Hiszpania, Niemcy czy Włochy, potrafią zachować osobowość w sposób trwały? Dlaczego nie my?

Prawdę mówiąc, możliwe jest, że nowa tożsamość właśnie się rysuje, oparta na maniakalnym indywidualizmie i wymieszaniu się osobowości i kultur rdzennych. Czasami, choć rzadko, moc tkwiąca w grupie potrafi przezwyciężyć indywidualizm. Wszystko wtedy ze sobą się zgrywa, wydarza się cud i jedno lato wystarczy, by przemienić Francję, jak w roku 1998. Najczęściej jednak drużyna pozostaje mozaiką. Wszystko wtedy rozpada się na wszystkie strony, w ogromnym zamieszaniu, w którym zagrania genialne sąsiadują z zagraniami nikomu niepotrzebnymi, wynikającymi jedynie z chęci dania nauczki całemu światu. Że daleko to nie prowadzi? Nie szkodzi, za to nikt nam się nie wtrąca, bo przecież i tak – to oczywiste! – jesteśmy najlepsi.

○ ○ ○

Kiedy Francja ponosi klapę, jak na mistrzostwach świata w 2010 roku czy w roku 2002, gremia kierownicze nagle domagają się wielkich wyjaśnień. W 2010 roku pod naciskiem polityków zrodził się nawet pomysł „zgromadzenia narodowego w sprawie futbolu” (koncept robi wrażenie!). Przeróżne komisje deliberowały nad różnymi aspektami problemu – społecznym, ekonomicznym, politycznym. Wnioski zaskoczyły tylko naiwnych. Otóż wszystkiemu winni są ludzie, w pierwszym rzędzie selekcjonerzy.

Metoda kozła ofiarnego pozwala ominąć to, o czym woli się nie wiedzieć, mianowicie, że zjawisko, o którym mowa, stawia pod znakiem zapytania w pierwszej kolejności kulturę i edukację. Kiedy do głosu dochodzi to właśnie nowe pokolenie, ci, którzy ucieleśniają wymagania, nie odważają się wymagać, a ci, którzy winni się im poddać, odmawiają tego. Często przytaczam słowa młodego piłkarza marsylskiego, wypowiedziane pod adresem szefa szkoleniowego, który tamtemu zwrócił uwagę: „A ty kim jesteś?”. Otóż zamiast wesprzeć szkoleniowca, klub wolał mu wyjaśnić, że trzeba siedzieć cicho i dowartościować młodego, tak aby sprzedać go za wyższą cenę i w ten sposób się pozbyć. Jak w takich warunkach trener może zachować swój autorytet i swoje prawa wobec podobnych graczy?

Moja diagnoza przyczyn moralnego kryzysu we francuskim futbolu nie będzie więc oryginalna: utrata autorytetu, brak przekazu systemu wartości wewnątrz zespołów, napływ pieniądza. Nigdy jednak nie wrócimy do wcześniejszej sytuacji. Tyle tylko, że aby publiczność mogła utożsamiać się ze swoimi bohaterami, ci jeszcze nie mogą jej zdradzać. Wiecznie będzie na nich spoczywać powinność przedkładania gry w piłkę ponad wszystko, co ją otacza. Trudno jednak nie pomyśleć, że niektórzy zaniedbują tę powinność…

○ ○ ○

Jestem przekonany, że stała opieka psychologa pozwoliłaby młodym przezwyciężyć przeszkody, uniknąć pułapek i uświadomić sobie, w jakim żyją systemie. Ale trzeba by zacząć od zdecydowanie młodszych. Osobno wierzę w siłę kultury – pobudza ona do refleksji, rozwija innego typu kreatywność, niż czyni to sport, pozwala uchwycić wagę zespołu. Dlatego też każdy trener winien pozostać w duszy edukatorem. Co do mnie, starałem się nim być. Nie zawsze mi się udawało. Ale próbowałem, niezmiennie próbowałem.

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

6. Wyszarpany awans

Ktoś podzielił się ze mną uwagą, że żadnemu jeszcze trenerowi reprezentacji Francji nie udało się wywalczyć trzy razy z rzędu awansu do mistrzostw Świata czy Europy. Mnie to było obojętne, nie miałem wyboru – moim zadaniem było trzeci raz z rzędu poprowadzić Niebieskich do zdobycia awansu dającego prawo do gry w turnieju mistrzowskim. I tyle. U końca obecnej drogi były mistrzostwa świata w 2010 roku. W podobnych sytuacjach rzadko się myśli, że wszystko pójdzie po linii prostej, że popłyniemy spokojną rzeką. Niemniej wtedy, we wrześniu 2008 roku, zupełnie bym nie przypuścił, że te czternaście miesięcy, które miałem przed sobą, okażą się czasem tak ciężkim i skomplikowanym.

Choć na początku nowego sezonu w sierpniu wygraliśmy na wyjeździe w meczu towarzyskim ze Szwecją 3:2, nie było łatwo. Porażka na Euro i napięcia związane z moim pozostaniem na stanowisku lub ewentualnym odejściem wyczerpały mnie do cna. Wpadłem w stan przygnębienia. Nie mogłem jednak dać tego poznać po sobie. Na szczęście powrót do zajęć z drużyną dobrze mi zrobił, znów rzuciłem się w wir codziennych zmagań. W dzienniku zapisałem: „Spory z Maloudą. W ubiegłym tygodniu sprowokował gówniany wywiad o Euro, w którym krytykuje on wszystkich i wszystko, przede wszystkim mnie. Poszedłem wysondować, w jakim jest stanie ducha. Przy okazji wyjawił mi, jakoby Ribéry miał mu powiedzieć na odchodnym po którejś z sesji podczas Euro: «Jeśli nie zagram na lewej stronie, to nie gram w ogóle…». Między nimi panuje ostry konflikt. Zapytałem, czy może porozmawiać o tym z Ribérym, skoro obydwaj chcą grać na tej samej pozycji. Twierdził też, że poprzez artykuł chciał tylko odreagować, gdyż myślał, że w swoim jubileuszowym występie, w meczu z Holandią na Euro, zagra do końca, i był przekonany, że zdejmując go z boiska, uległem naciskom. Tym samym wrócił do dyskusji, którą już zamknęliśmy wówczas pod hotelem”.

Prawdę mówiąc, nie rozumiałem, dlaczego Maloudy nie stać na odrobinę wdzięczności. Przecież w 2006 roku wybrałem jego, a nie Piresa, i stanąłem w jego obronie w mediach. Krótką pamięć mają ci zawodnicy.

Podobne starcie przeżyłem później, podczas mistrzostw świata w 2010 roku. Bo kiedy Malouda nie ma odwagi stanąć twarzą w twarz z tymi, do których ma żal, swoją złość wyładowuje na mnie. Taki znalazł sobie sposób – omijać kłopoty, przerzucając je na kogoś innego.

○ ○ ○

W naszej grupie kwalifikacyjnej znalazły się reprezentacje Serbii, Rumunii, Austrii, Litwy i Wysp Owczych. W pierwszym meczu, 6 września, walczyliśmy na wyjeździe z Austrią. Atmosfera, jak to zawsze na początku nowych przygód, była swobodna. Mnie, mówiąc szczerze, nie było lekko na duszy. Odnajduję w zapiskach poczucie wyczerpania pod datą 31 sierpnia: „Nie czuję się dobrze. Zawroty głowy. Od dawna. Noszę w sobie stres, który zżera mnie od środka. Nadrabiam miną, ale wiem, że nigdy nie byłem tak bliski końca i że tym razem nie będzie odroczenia”.

W przeddzień meczu w Wiedniu Związek sprezentował dziennikarzom koszulkę reprezentacyjną. Nie mogłem się powstrzymać w środku konferencji prasowej, by nie rzucić: „Ani myślimy was tym podarunkiem kupić. Możecie wciąż pisać, co chcecie!”.

Prasa zaś rozprawiała o selekcjonerze, który ulega wpływom, szczególnie od chwili, kiedy na asystenta wziąłem Alaina Boghossiana, jednego z tych, którzy zdobyli mistrzostwo świata w 1998 roku. Dziennikarze pisali, że to objaw mojej słabości, wbrew rzeczywistości. Wiem jednak, że niektórzy marzyli o przejęciu przez Boghossiana pałeczki, jeśli w pierwszych meczach powinęłaby mi się noga. Oto kilka zdań zapisanych w Wiedniu przed meczem z Austrią: „Skończy się wielką presją. Trudno znieść sytuację rogacza – ludzie na mnie patrzą i myślą: «Biedny, nie zdaje sobie sprawy…». Nie potrafią sobie wyobrazić, do jakiego stopnia mam to gdzieś. Od początku jestem świadom, że to będzie katorga. Nie mam nic z błyskotliwego Cyrana, bliżej mi do sępa, który bije się o pozostające jeszcze kawałki. Kiedyś miałem w sobie płomień. Nie wiem, czy wciąż go mam. Robię, co do mnie należy, ale by się chronić, by nie przegrać, brakuje mi ducha zdobywcy. Żadnego błysku. Koniec będzie smutny. Co tam, wpierw trzeba rozegrać czekające nas mecze. Potem się zobaczy”.

W Wiedniu wszystko poszło źle, przegraliśmy 1:3. Niepokojący początek. Po porażce na Euro personalizacja wiedeńskiej klęski wywołała we mnie natychmiastowe wrażenie, jakbym dostał się do bębna pralki. Odwirowywanie zaczęło się tuż po meczu. W spojrzeniach i uściskach dłoni czułem, że ludzie już mnie skazali. Prezes zachował się wobec mnie normalnie, ale zapewne dlatego, że czuł, że i jego czeka egzekucja, więc mnie potraktował jak poniekąd siebie. Podczas konferencji prasowej trafiłem na inteligentnego tłumacza, który znał się na piłce i umiał przedłużyć tłumaczenie, ograniczając liczbę pytań w ten wieczór klęski. Wiedziałem jednak, że z ukrycia wysłano już w moją stronę strzały i że ich grad zacznie spadać od następnego dnia.

Przede wszystkim zdawałem sobie sprawę, że cztery dni później na Stade de France walczyłem o posadę selekcjonera, tym razem w meczu przeciwko Serbii. Drużyna nie mogła sobie pozwolić na porażkę w dwóch pierwszych meczach kwalifikacyjnych, a ja jeszcze mniej. Krótko mówiąc – start miałem trudny. Uratowali mnie… zawodnicy! Uratowali, choć wbrew sobie. Wyprowadzając mnie z równowagi, oddali mi najlepszą możliwą przysługę.

Pierwsza scena rozegrała się w noc po porażce z Austrią, w autobusie, który wiózł nas z lotniska do Clairefontaine (proszę, już wtedy doszło do afery w autokarze). Muszę najpierw wyjaśnić, że w czasie przedłużonych zgrupowań w lesistym terenie miałem zwyczaj zezwalać zawodnikom na wyjścia w niedzielne popołudnia. Jednak po wiedeńskiej klęsce okoliczności się zmieniły. Konieczna była odnowa przed drugim meczem o kapitalnym znaczeniu, więc żadne wyjście nie mogło być brane pod uwagę. Zaproponowałem im więc spędzenie niedzieli w towarzystwie ich partnerek i dzieci. Ale odmówili, gdyż Paryż był o wiele bardziej kuszący niż niedziela na wsi.

W pewnej chwili Thierry Henry i William Gallas podeszli do mnie z pozornie niewinnym pytaniem, choć było to pytanie od wszystkich:

– Panie trenerze, to jak robimy w sprawie niedzieli?

– Żarty sobie stroicie, chłopcy?

– Panie trenerze, skądże znowu! Pytamy tylko, czy w niedzielę mamy wolne.

– Czy zauważyliście może, że dopiero co przegraliśmy ważny mecz?

– Zgoda, ale mimo wszystko potrzebujemy odprężenia.

– Świetnie, odprężymy się więc wszyscy razem. W niedzielę kąpiele i zabiegi, co do poniedziałku i wtorku – zobaczymy. W środę mecz. Przypominam wam o tym, gdybyście już zapomnieli.

– Skoro tak, to zobaczy pan w środę…

Groźba padła ze strony Gallasa. Sam Thierry Henry, który był kapitanem, nie nalegał. Ludzie ze sztabu spojrzeli po sobie zszokowani.

Nawet gdybym założył, że Gallas tak może pomyśleć, to jednak nie przeszłoby mi przez głowę, że może rzucić takie słowa prosto w twarz. Może źle zrozumiałem? Postanowiłem go przycisnąć:

– Czy słyszysz, co do mnie mówisz? Możesz powtórzyć?

Powtórzył. Inni zawodnicy, ze spuszczonymi głowami, wcisnęli się w swoje fotelach bez słowa. Atmosfera zaczęła gęstnieć.

I nie był to koniec.

○ ○ ○

Po przyjeździe do Clairefontaine, około pierwszej w nocy, zawodnicy wezwali nowego lekarza, Alaina Simona. Dowiedziałem się o tym nazajutrz. Po meczu z Austrią zjedli kolację, ale dalej byli głodni. Ponieważ nie było niczego gotowego, po godzinnej pyskówce ich opór skierował swe ostrze w nową stronę. Teraz podważali wyżywienie w ogóle, a to dlatego, że – mówiąc krótko – doktor Simon przywrócił do rozkładu dnia zasady żywieniowe, które z takim trudem próbowałem wprowadzić na początku, w szczególności obowiązek spożywania śniadania, podstawowego posiłku dla każdego wyczynowca z wysokiej półki. Oni jednak woleli spać. Tej nocy posunęli się jednak do ultimatum: „Albo wycofasz te pierdoły z godzinami i żarciem, albo zjeżdżasz. Albo ty, albo my”. Nazajutrz doktor, kompletnie rozbity, chciał podać się do dymisji. Odpowiedziałem mu, że biorę sprawy w swoje ręce. Szkoda, że nie miałem więcej rąk, każdy z osobna dostałby wtedy w gębę.

Podczas śniadania, które przebiegło w dusznej atmosferze, zaczął wzbierać we mnie gniew. Słowa cisnęły się same. O 16.30 w szatni, w której gracze zachowywali się, jakby nic się nie stało, zacząłem swoją przemowę. Krzyczałem jak rzadko, jak nigdy. Niczego nie napisałem sobie wcześniej, wszystko miałem w głowie. Spisałem to potem wieczorem, na tyle rzetelnie, na ile to możliwe, gdyż wzburzenie mnie nie opuszczało.

– Postanowiłem odczekać, by z wami porozmawiać. Nie lubię działać na gorąco, gdyż czasem żałuje się słów wypowiedzianych pod wpływem gniewu. Więc teraz posłuchajcie, co mam wam do powiedzenia prosto w oczy i co naprawdę myślę.

Cieszyłem się, widząc was wczoraj wieczorem po przyjeździe, jak się zbieracie między sobą. Powiedziałem sobie – świetnie, sami chcą poszukać przyczyn klęski, znaleźć sposób na dobre przygotowanie, wzajemnie się zmotywować, zebrać wszystkie siły na środowy mecz. I pomyślałem – mamy wreszcie prawdziwą drużynę, mężczyzn, którzy przyjmują na siebie odpowiedzialność. (Kiedy wypowiadałem te słowa, miałem nadzieję, że piłkarze usłyszą w nich ironię, że ani przez moment nie uwierzą, że tacy naprawdę są). Dziś rano budzę się i ku swojej rozpaczy słyszę, że w nocy chodziło wam o… godziny śniadania! Wstyd mi! Nie znajduję na to wystarczająco mocnych słów. A raczej to wy powinniście się wstydzić. Wasze ultimatum „albo lekarz, albo wy” jest nie do przyjęcia! Macie na ustach słowo dialog, ale dialog to właśnie wymiana, nie ultimatum. W kwestii śniadania nie będzie zmian z wyjątkiem dni, w których nie ma treningu, wtedy możecie jeść między 8.30 a 9.30. Kiedy słyszę, jak ciągle ktoś narzeka, obnosząc się ze swoją krzywdą, kiedy słyszę Gallasa, który mi mówi, że w środę pożałuję… Doprawdy, powtarzam, ze wstydu powinniście się spalić!

William Gallas próbował coś powiedzieć, ale mu przerwałem:

– Dopiero co zainkasowaliśmy trzy gole w Austrii, po tym jak wcześniej spieprzyliśmy Euro. A wy podnosicie bunt w sprawie śniadania? Właśnie, porozmawiajmy o Euro. Doprowadzaliście mnie do szału, kłócąc się jak gówniarzeria z podwórka, plotkując, obmawiając drugich za plecami, nie mając ani razu odwagi, by powiedzieć otwarcie o tym, co się dzieje! Ale ja potrafię powiedzieć to w oczy – doprowadzaliście mnie do szału, niewyobrażalnego szału! Przynajmniej dajcie sobie raz po mordach! Statek nabiera wody, a nikt się nawet nie odezwie. Wolę, kiedy jest burza, wtedy mogę chwycić za ster. Teraz mam już dość takich zachowań, tego, że każdy boi się coś powiedzieć, aby nie urazić tego lub tamtego. Obchodzi was tylko śniadanie. Otóż nie przeszkadza mi, że wychodzę na dupka w oczach Francuzów albo na dyletanta w oczach dziennikarzy, bylebym czuł wsparcie facetów, którzy potrafią dać z siebie wszystko i stawić czoło wyzwaniom, a nie palantów, którzy myślą jedynie o własnej wygodzie! Nie zdajecie sobie nawet sprawy, jaki poziom reprezentujecie. Kiedy po podobnej klęsce przechodzicie przed dziennikarzami z uśmiechem, myślą sobie, że macie ich w dupie. To poważna sprawa!

W ten sposób nawijałem przez kwadrans, wyciągając też przykład pokolenia 1998 roku. Potem pozwoliłem Alainowi Boghossianowi dokończyć, co było dużym błędem, gdyż rozmył siłę mojego gniewu w kojących usprawiedliwieniach.

Potem nie poprowadziłem treningu. Poczułem się lepiej, wyrzuciwszy z siebie rosnącą gorycz, którą musiałem znosić od tak dawna. Teraz mogłem tylko czekać, aby sprawdzić, czy moja diatryba odniesie skutek.

○ ○ ○

W poniedziałek rano historia ze śniadaniem oraz moje spóźnione pojawienie się na treningu widniały ze szczegółami w „L’Équipe”. Artykuł stawiał mi zarzut niewłaściwego prowadzenia zespołu, podważał też moją przyszłość na stanowisku selekcjonera. Ale zarzut był źle sformułowany. Media krytykowały mnie za to, że w Austrii posadziłem na ławce Maloudę, choć przyznały wcześniej, że podczas Euro stawiałem na niego ze złym skutkiem. Zarzucano mi także wprowadzenie Mexèsa, podczas gdy wszyscy domagali się właśnie tego. Skopano mnie, czepiając się wszystkiego i czegokolwiek. Szczególnie czegokolwiek.

Ujawnienie afery śniadaniowej, tak ją nazwijmy, przebudziło trochę chłopaków. Zdali sobie sprawę, że zaraz także staną się celami ataków. Tyle że nie zajmowało ich to, co się w istocie wydarzyło, tylko kto poinformował prasę. Thierry Henry i Mathieu Flamini wezwali dwóch dziennikarzy „L’Équipe”, próbując się tego dowiedzieć. Oczywiście nic z tego nie wyszło. Pomimo gorących dni nakręcało ich tylko jedno pytanie: kto zdradził stado? Nie było to jeszcze takie polowanie na zdrajcę, jakie odbyło się w Knysnie, ale ich postawa już teraz niczym się nie różniła.

Po południu, pod rozgrzanym namiotem prasowym w Clairefontaine, rozpocząłem konferencję prasową od przywołania zapachu krwi, nim pogratulowałem samemu sobie zlikwidowania stanu wyjątkowego i gilotyny. Obraz pozostał, moje słowa także, a kiedy dziennikarze nawijali o rychłej porażce, która oznaczać będzie moje odejście, ja próbowałem mówić o przeszłym meczu. Z trudem, gdyż nagle opanowała mnie trema i pamięć o tym, co chciałem powiedzieć, zanikła. Ciśnienie skoczyło do dwustu i w gardle mi zaschło. Dziennikarze wyczuli napięcie i emocje w moim bezbarwnym głosie. Stąd to zdanie w dzienniku, zapisane tego samego wieczoru: „Lawina wyrazów wsparcia i głosów otwarcie trzymających moją stronę, jakby rychłość mojej śmierci zmuszała odważnych do ujawnienia się. W takich momentach nie wiem, jak powiedzieć dziękuję”.

○ ○ ○

Nazajutrz, wstając po nieprzespanej nocy, zastanawiałem się, co im powiem w przypadku zwycięstwa. Byłoby to coś w rodzaju „Nie jestem pewien, czy będę w tym miejscu za miesiąc. Zbyt wielka na was ciąży presja z mojego powodu. A liczy się wywalczenie awansu, nie mój los osobisty”. Estelle przestałaby znosić drwiny w swojej pracy, a dzieci żyłyby w spokoju. Ale obmyślałem także inne słowa, inne scenariusze. W dzienniku, przed wyruszeniem na Stade de France, znalazły się takie gryzmoły: „Jest szesnasta. Piszę zapewne ostatni raz o reprezentacji Francji. Niedługo odprawa. Dam na niej z siebie wszystko, na co mnie stać. Potem droga na stadion. Przyjeżdżamy. Chyba nie wyjdę z szatni. Nie chcę dawać kierownictwu i sponsorom argumentu do ręki, którym stałyby się gwizdy publiczności przed rozpoczęciem meczu. Nie chcę wystawiać się bezinteresownie na wyrok tłumu. Wiem, chleba i igrzysk… Muszą znaleźć ofiarę”.

Ostatecznie zostałem w szatni nie dlatego, aby uciec od fotografów i od gwizdów, lecz żeby mieć spokój, posmakować tego, co uważałem za moje ostatnie chwile z reprezentacją Francji. Przed wyjściem na boisko zawodnicy przeszli jeden za drugim przede mną. Powiedziałem każdemu słowo i uścisnąłem dłoń. Nie potrzebowałem się w niczym upewniać, potrzebowałem po prostu prawdziwego z nimi kontaktu, nim wyjdą na arenę i rozpoczną walkę. Poczułem u nich prawdziwą siłę, z wyjątkiem Benzemy, którego uścisk dłoni był sflaczały, a spojrzenie uciekało na boki.

Walczyliśmy razem i razem odnieśliśmy nad Serbią cudowne zwycięstwo (2:1). Wielkim objawieniem był Yoann Gourcuff, a w drugiej połowie świetnie zagrali Henry i Anelka, który zastąpił Benzemę. Ocena, którą sporządziłem wieczorem, dowodzi, że selekcjoner przeżywa huśtawki nastroju, i pokazuje, jak bardzo prawda o piłce jest zmienna. O Benzemie: „Denerwował mnie już w Austrii, ale tu szydzi sobie już ze wszystkich. Jaki ma cel? Być może mentalnie nie dojrzał jeszcze do poziomu reprezentacji. Ciągle gra na szkolnym podwórku. Przegrał wszystkie pojedynki i odegrał przede mną Anelkę z czasu Euro. Zdjąłem go z boiska bez cienia wątpliwości”. O Anelce właśnie: „Wychodził na pozycje, strzelił bramkę, wygrywał pojedynki. Prawdziwy środkowy napastnik, wielka klasa”. Nie zawsze w ten sposób pisałem o nim później? To prawda, ale i nie zawsze grał w taki sposób.

Po zakończonym meczu doznałem dziwnego skądinąd uczucia. Otóż nie odczuwałem radości. Dalej tkwiliśmy w niepewności, póki co w kwalifikacjach wygraliśmy jeden mecz na dwa, do rozegrania pozostało ich wiele. Jednocześnie miałem ochotę wykrzyczeć swoją wściekłość. Zresztą o mało co, a wyszedłbym z siebie podczas konferencji prasowej, kiedy pewien dziennikarz uznał za nienormalne, że po strzeleniu zwycięskiej bramki zawodnicy nie przybiegli do mnie, co w jego oczach pokazywało brak porozumienia pomiędzy zespołem a selekcjonerem. To oznaczało, że nic się już nigdy nie zmieni. Nawet w taki wieczór nie miałem prawa tak do pochwał za odniesione zwycięstwo, jak i do pochwał za dokonane wybory i za trenerską robotę. Ich efekt, przecież widoczny, wzbudził nazajutrz jedynie kilka dyskretnych wzmianek w prasie.

○ ○ ○

Podobnie jak po zwycięstwie z Włochami (3:1) we wrześniu 2006 roku, zastanawiałem się teraz, czy nie powiedzieć wszystkiemu „dość”. Żeby odejść po zwycięstwie, za przyczynę podając wypalenie, zmęczenie, wieczne trudności z przekonywaniem i sklejaniem w całość. Ale po meczu na Stade de France w szatni ludzie z najbliższego otoczenia znaleźli słowa, które mnie przekonały: „Teraz, kiedy stworzyłeś drużynę, która jest do czegoś podobna, nie możesz jej tak zostawić, postąpiłbyś bezsensownie…”. Tego samego wieczoru pisałem: „W tym, co mówią, jest dużo racji. Ale presja nie ustanie i będzie rosnąć z każdym meczem. I nie ma co liczyć na prezesa, nie będzie chciał ryzykować przed niedługimi wyborami”.

○ ○ ○

Później jednak imadło zgniatało mnie coraz mocniej. Ciśnięto z zewnątrz (dziennikarze) i od wewnątrz (kierownictwo). Nawet gdybym wygrał z Rumunią na początku października 2008 roku, rozważano by zwolnienie mnie z pracy. Zatrute strzały nadlatywały z zewsząd, na przykład ze strony prezesa Ligi, Frédérica Thirieza, który publicznie zaproponował, żeby zastąpił mnie Deschamps, potem zaś ogłosił, że następny mecz zadecyduje o mojej przyszłości. W siedzibie Związku dyrektor ds. komunikacji, pan Golven, przyszedł raz do mnie na zwiady i przedstawił pomysł „intelektualnie czarujący”, jak powiedział, mianowicie, żebym podał się do dymisji po ewentualnym zwycięstwie z Rumunią. Uczynił to na sposób porucznika Columbo, zadając pytanie ot tak, na odchodnym, tylko że daleko mu do Columbo – nawet w obydwu swoich oczach nie miał tyle przebiegłości co porucznik w jednym.

Posłałem go do wszystkich diabłów. „Czy wiesz, z kim rozmawiasz? Zawsze, nawet przegrywając trzy do zera na dwie minuty przed końcem, wciąż wierzę, że wygram. Przekaż więc swoim przyjaciołom, że zostaję i że nieraz jeszcze ich wkurzę”. Niedługo później nie zdziwiło mnie, że dziwnym zbiegiem okoliczności ów pomysł przekształcił się w pogłoskę rozpuszczoną po kilku redakcjach. Podobne napięcia wyczerpywały, ale zarazem wzmacniały. Nie chciałem odpuścić, nie w ten sposób!

○ ○ ○

Pierwszego dnia zgrupowania poprzedzającego mecz Rumunia–Francja, kiedy zebrałem sztab przed przyjazdem zawodników do Clairefontaine, byłem już nakręcony jak wahadłowy zegar:

– Macie mieć w oczach pioruny. Stańcie się zabójcami, skończcie z miłymi panami. Nie oszczędzajcie ani mnie, ani nikogo. Wiem, że przed nami same trudności, że zagramy może po raz ostatni, ale bić się będziemy do końca. To mamy przekazać zawodnikom, uwolnijmy się od tworzonej przez media aury wokół przyszłości mojej, a zatem i waszej. Gramy mecz kwalifikacyjny mistrzostw świata, i tyle. Obraz, który musimy mieć w oczach, to już nie obraz z 2006 roku, ten wieśniaka, który w deszczu idzie z wozem, ale obraz żołnierza, który atakuje pod ogniem maszynowym i musi uważać na kule świszczące także od strony przyjaciół. Te są najgroźniejsze…

Wiedziałem doskonale, że to nie będzie zwyczajny tydzień, że będzie nam ciążyć niepewność co do tego, czy pozostanę selekcjonerem. Tym ważniejsze było to, żeby cały zespół znów się skupił na podstawowym celu, żeby przebudził się od pierwszego dnia, żeby zapamiętał, że nie należy ulegać presji. Był wtorek po południu, w szatni w Clairefontaine. I nie chodziło tym razem o zwyczajową odprawę. Stanąłem wśród zawodników. Każdy po kolei zobaczył wymierzony w niego mój palec. Oto, co zapisałem wieczorem:

„Walczymy tu tylko o jedno – o awans na mistrzostwa świata w RPA. Resztę potraktujcie tak jak ja – zapomnijcie o niej. Wspólnie mamy żyć jednym tylko celem – awansem. Dla mnie ważna jest zawsze zespołowość, bo tylko dzięki niej zajdziemy daleko, i oczekuję, że przyjmiecie tę samą postawę. Czasami się wkurzam. Kiedy widzę Flo (Maloudę)… Wygaduje różne rzeczy przed meczem ze Szwecją, wylewa żale w mediach, po czym wyjaśniamy sobie wszystko i znów to samo przed meczem z Austrią! Winy zawsze szukacie poza sobą. Flo, nie zagrałeś nie dlatego, że chciałem cię ukarać za to twoje gadanie, wyjaśniłem ci to już raz – nie zagrałeś, bo nie byłeś w formie i był ktoś lepszy od ciebie, to wszystko. Kiedyś, mówię teraz do wszystkich, musicie zrozumieć, że jest was dwudziestu dwóch, a grać może jedenastu. Nie twierdzę, że tych jedenastu gra najlepiej, oni po prostu najlepiej pasują do danego meczu. Jedni z moimi wyborami się zgadzają, inni nie. Kiedy dajecie głośno do zrozumienia, jak zrobił to Franck (Ribéry), że «chcę grać na takiej a takiej pozycji», zapominacie, że ktoś na tej pozycji już gra i że wypowiadając takie słowa, postępujecie tak, jakbyście dawali mu w gębę. A i media tylko na to czekają, chcąc zdestabilizować zespół. Umiejcie raczej wziąć na siebie odpowiedzialność, jak zrobił to Philippe Mexès po meczu z Austrią – kiedy wam nie poszło, nie musicie o tym opowiadać, ale też zachowajcie się dojrzale i nie zwalajcie winy na drugich.

W tym tygodniu zadadzą wam różne pytania. W odpowiedzi mówcie jedynie o meczu, kwalifikacjach, grze. Oczywiście to nie jest dyktatura, jesteście wolni, ale macie myśleć o drugich, macie myśleć o zespole. Osłabiając go, osłabiacie siebie. Przypomnijcie sobie, co się stało na Euro. A teraz do roboty”.

○ ○ ○

Trzy dni później, 10 października, w Konstancji po niespełna dwudziestu minutach przegrywaliśmy z Rumunią 0:2. W tym momencie nie musiałem się nawet odwracać, by zobaczyć uśmieszki i nadzieję moich licznych „przyjaciół”, którzy przynieśli na trybuny przenośne gilotyny. Co innego jednak mnie zajmowało. Najpierw trzeba zdjąć Maloudę. Nie miałem żadnego powodu, by go oszczędzać. Są jakieś granice – robił, co mu się podobało, a raczej niewiele. Stroił fochy w szatni przed meczem, gdyż Franck Ribéry odzyskał numer 7, a on odziedziczył numer 6. Sprawę rozdmuchał do tego stopnia, że rzucił odpowiedzialnemu za koszulki: „Nie zrobiliście tego Vieirze, a mnie tak. Trener postąpił tak specjalnie, żebym dobrze się przygotował…”. I zamknął się w sobie, siedząc na ławce, z zatkanymi uszami, szczególnie podczas meczu. Miałem ochotę, przyznaję się do tego, dać mu w gębę. Ale Patrick Vieira, stając na wysokości kapitańskiej funkcji, ustawił go: „Dajesz d…, skończ z tymi bzdetami…!”.

Gdyż trzeba wiedzieć, że numery na koszulkach są w karierze reprezentacyjnej sprawą, której wagi się nie podejrzewa. Karim Benzema w tym samym momencie zawładnął numerem 10, nie mówiąc nic o tym Sidneyowi Govou, który grał z tym numerem od kilku miesięcy. Benzema zapewnił Adidasa, który dostarczał wyposażenie sportowe jemu osobiście oraz reprezentacji, że Sidney się na to zgodził, podczas gdy „Sid” nic o tym nie wiedział, choć grali ze sobą w jednej drużynie, w Lyonie.

Tego wieczoru Vieira nie mógł grać. Poczuł ból w łydce podczas rozgrzewki. Miał też za sobą trudny tydzień. „Le Parisien” zaatakował go, twierdząc, że podczas Euro 2008 chciał poddać się zabiegowi z użyciem szkodliwych dla zdrowia środków. Podobny atak głęboko dotknął tego wrażliwego chłopaka.

Po pierwszej połowie przegrywaliśmy jeszcze 1:2, ale mało co, a przegrywalibyśmy dużo więcej. W przerwie w szatni panowała cisza. Zawodnicy na coś czekali. Jak to często się zdarza, okazję dla mnie stworzył Ribéry. W pierwszej połowie starł się mocno z przeciwnikiem i teraz położył się na stole do masażu. Ale masażysta zawahał się.

– Nie będzie wam przeszkadzać ta chwila masażu? – zapytał uprzejmie Franck, nie chcąc wprawiać w zakłopotanie innych.

Pozwoliło mi to odbić się od jego pytania, jako że zwracał się do wszystkich.

– Nie, mnie to nie przeszkadza. Ale przeszkadza mi to, co się dzieje na boisku. Odpuszczacie przy każdym pojedynku, przy każdym sprincie. Kiedy spada piłka, nie ma przy niej nikogo. Przy każdej akcji Rumuni rozgrywają bez problemu piłkę głęboko na waszej połowie. I to owszem, bardzo mi przeszkadza! Katastrofa wisiała w powietrzu, taki wynik jest cudem. Ale piłka ciągle jest w grze, więc pokażcie, że jesteście godni koszulek, które nosicie.

Po czym wyjaśniłem, co trzeba zmienić, wkładając w to całą siłę, na jaką mnie było stać. Po raz pierwszy w karierze selekcjonera usłyszałem od kilku zawodników oklaski. Ale oczywiście powiedzą, że sami chcieli w ten sposób dodać sobie odwagi przed powrotem do gry…

Druga połowa była z pewnością najdoskonalszą i najprzyjemniejszą, jaką przeżyłem z reprezentacją Francji. Przez czterdzieści pięć minut to atakowali, to się bronili, na pełnych obrotach. Klasyka gatunku! Gourcuff wyrównał strzałem z trzydziestu metrów, a Ribéry miał stuprocentową okazję, by strzelić zwycięskiego gola, niestety piłka tylko musnęła bramkę. Tak więc wynik 2:2 był czymś więcej niż remisem.

Znałem prognozy prasowe. W razie zwycięstwa być może pozostanę. W razie remisu lub przegranej – zostanę zwolniony. Mecz zakończył się remisem. Ale sposób, w jaki go wywalczyliśmy, wzbudził we mnie wręcz poczucie tryumfu. I w takim właśnie nastroju schodziłem z boiska. Czyż nie dowiedliśmy, że nasz zespół ma duszę? Moja satysfakcja brała się też stąd, że wyobrażałem sobie tortury, jakim teraz byli poddani moi liczni „przyjaciele”. Teraz zobaczyli zespół, który nie zamierzał niczego odpuścić. Wpadłem na prezesa Ligi, Frédérica Thirieza, który rzucił ledwie słyszalne: „Gratuluję mimo wszystko”. Uwielbiam to „mimo wszystko”. Wobec mediów okazałem stonowanie, spokój i optymizm. Tego wieczoru, dobrawszy się sprytnie do mikrofonów, Noël Le Graët oddał mi dużą przysługę, podkreślając, iż mecz ten wzbudził dużą nadzieję (czym podciął skrzydła moim przeciwnikom).

Moja przyszłość pozostawała jednak narodowym suspensem, który stawał się nieznośny. Toteż mecz towarzyski z Tunezją, który miał się odbyć trzy dni później, zapowiadano jako narodowy plebiscyt. We wtorek 14 października o świcie pisałem: „Kiedy myślę, że moja przyszłość i część mojego życia zdecydują się w tym meczu, mam dość. O ile w meczu z Serbią czy Rumunią rządziła normalna zasada, że decyduje wynik, o tyle teraz decyzja opiera się wyłącznie na mojej relacji z publicznością. To wkurzające, gdyż nawet nie można potraktować tego meczu tak, jak by należało, to znaczy nie da się sprawdzić nowych graczy na przyszłość”.

Z Tunezją wygraliśmy jednak 3:1, a prasa więcej rozpisywała się o wygwizdanej przez tunezyjskich kibiców Marsyliance niż o okrzykach „Domenech do dymisji”. Od meczu z Rumunią wiatry zaczęły wiać w inną stronę.

Nazajutrz, w środę 15 października, zarząd Związku przegłosował dalsze pełnienie przeze mnie funkcji selekcjonera przy dziewiętnastu głosach za oraz jednym wstrzymującym się. O mało co, a osiągnąłbym jednomyślność. Ale czy bym się po tym pozbierał? W sztabie próbowaliśmy się czasem doliczyć, ile razy zostałem „ponownym” selekcjonerem. W sprawie liczby nie doszliśmy do porozumienia nigdy, za to zgadzaliśmy się wszyscy, że w tej kategorii jestem światowym rekordzistą.

○ ○ ○

To powiedziawszy, przypomnijmy, że na drodze do mistrzostw świata celem pracy selekcjonera reprezentacji Francji nie jest trwanie na stanowisku, ale zdobycie awansu. Tak więc trzeba było walczyć dalej. Echa tej walki odnajduję w różnych zapiskach z tamtej jesieni. Dają miarę wyczerpania, które czasem mnie dopadało.

14 października: „Czuję teraz, że każdy mecz wypompowuje ze mnie ogromną energię i że koniecznie potrzebuję czasu dekompresji pomiędzy bitwami, aby potem móc działać skutecznie. Ponieważ jednak muszę panować nad sobą przez cały czas, padam na pysk”.

16 października: „Nic nie przeczytałem, niczego nie posłuchałem. Zupełny wrak. Nie mam już ochoty na nic, padam ze zmęczenia. Chciałbym przerzucić się na coś innego, rozpuścić się, ulotnić, odetchnąć. Nie jestem pewien, czy wytrzymam w tym stanie do końca”.

28 października: „Padam na pysk. Kompletnie poza rzeczywistością. Jedyne, na co mam ochotę, to przejść się po plaży w Bretanii. Cała reszta mnie męczy. Okropnie bolą mnie plecy. Chyba że boli mnie niżej: brakuje mi j…”.

○ ○ ○

Rok 2008 zakończył się pozbawionym znaczenia meczem towarzyskim z Urugwajem (0:0). Dziennik przypomina mi, że wróciłem do sił. Ale w lutym w Marsylii przegraliśmy z Argentyną (0:2). Pomimo porażki poczułem, że drużyna się stabilizuje. Trzeba było jeszcze to pokazać w czasie dwóch meczów kwalifikacyjnych z Litwą. Miecz Damoklesa wciąż nade mną wisiał, czułem niezmiennie jego cień nad głową, nawet jeśli z czasem do tego cienia się przyzwyczaiłem. W niedzielę 22 marca, w chwili ponownego spotkania z Niebieskimi w Clairefontaine, pisałem tak: „Znowu gramy. Najwyższy czas. Nie mogłem się już doczekać. Nawet jeśli ma to być ostatni raz, chcę w to wejść na całego. Odczuć frajdę, uświadomić sobie, jakie to szczęście pracować na takim stanowisku i co ono sobą przedstawia. I niczego nie żałować. Pobiegałem przez godzinę w lesie. Czuję się dobrze, wyszły ze mnie wściekłość i złość. Powierzyłem je drzewom, niech je strawią. Oczyszczam się, aby znaleźć energię”.

W tym zawodzie wszelka pewność jest ulotna. Pierwszy mecz na Liwie (1:0) był udany. Ale wcześniej, w miarę jak się zbliżał, czułem się fatalnie – brak snu, stres, możliwość porażki i jej konsekwencji dla mnie. Lecz tym razem, nie tak jak na Euro, posłuchałem własnej intuicji. Przysiągłem to sobie, a dotrzymawszy słowa, znalazłem spokój.

Podobał mi się ten mecz. Dawno już nie panowaliśmy tak dobrze nad sytuacją, zrobiliśmy to, co mieliśmy do zrobienia. Wyrazy wsparcia i gratulacje napływały zewsząd. Uświadamiało to skalę zewnętrznej presji. Wilki wciąż czyhały na mój koniec, niemniej zyskałem cztery dni spokoju w mediach.

Nie mogę powiedzieć tego samego o moim wnętrzu. W dzień drugiego meczu, 1 kwietnia 2009 roku, zapisałem: „Po kolacji nie mogłem zasnąć. Teraz kręcę się w kółko, przygotowuję rzeczy na powrót. To może ostatni raz, chcę to dobrze wykorzystać. Spędzam pół godziny na zewnątrz, patrząc na krajobraz, a potem pakuję walizkę. Nie mogę skupić się na przedmeczowej odprawie. Nie wiem, co powiem, będę improwizował. Niekiedy mam poczucie pewności, wiem, że improwizacja jest już przygotowana w mojej głowie, ale teraz głowę mam pustą. Stres totalny. Błogosławieni ci, którzy umieją zatrzymać się na szczycie”.

Odprawa trwała kwadrans, próbowałem znaleźć właściwe słowa, ale myślami byłem gdzie indziej. Czy zawodnicy to odczuli? Wygraliśmy z Litwą po raz drugi (1:0), znów po bramce Ribéry’ego, ale w bólach, nie oczarowując nikogo, ani publiczności, ani trenera. Niemniej to zwycięstwo przyniosło mi ulgę. Przepędzało chmury aż do nowego początku sezonu we wrześniu. Wcześniej mieliśmy rozegrać tylko kilka meczów towarzyskich. Z drugiej strony, gra Niebieskich budziła wątpliwości, które szybko trzeba było wyjaśnić.

Już wcześniej musiałem zająć się złożonymi relacjami pomiędzy Nasrim a Ribérym, potem pomiędzy Gallasem a Nasrim. Ci dwaj ostatni nawet przestali podawać sobie rękę przed meczem. Teraz z kolei czułem, że na wojnę w sprawie własnego ego idą Thierry Henry i Franck Ribéry. Poza tym każdy z nich chciał być kapitanem, a Ribéry chciał grać na lewej stronie, tam, gdzie planowałem ustawić Henry’ego. Thierry w końcu wyrzucił z siebie to, co miał do konkurenta. „Nie wystarczy biegać z piłką i podawać ją ponad głowami. Ja przy golu Francka rozejrzałem się i mu podałem...” Oczywiście wobec dziennikarzy obydwu chwaliłem tak samo. Ale wiedziałem, że problem będzie nas długo prześladował.

○ ○ ○

Nasze zgrupowanie w czerwcu i dwa towarzyskie mecze, jeden z Nigerią (0:1) w Saint-Étienne, i drugi z Turcją (1:0) w Lyonie, potwierdziły te tendencje, tyleż podskórne, co toksyczne.

Słaby mecz przy trybunach ledwie w połowie zajętych – taki był smutny bilans wieczoru w Saint-Étienne. Spodziewałem się, że pytania dziennikarzy kręcić się będą wokół podobnej obojętności kibiców. Ale skąd miałem wiedzieć, dlaczego przyszło ich tak mało? Wyrzucałem sobie, że zgodziłem się na te dwa mecze towarzyskie, które nie miały większego znaczenia. Chodziło raczej o to, żeby Związek mógł podreperować swój budżet. Trudno, trzeba było dołożyć się do jego wysiłków w cenie pięciu milionów za mecz. Ale przez tydzień musiałem uprawiać żonglerkę zarówno wobec piłkarzy, jak i wobec mediów, twierdząc, że mecze te są przydatne, kiedy w rzeczywistości nie mieliśmy z nich żadnego pożytku. Cóż, wierzyłem w solidarność!

Mecz w Lyonie był lepszy, i na płaszczyźnie chęci, i na płaszczyźnie organizacji. Na dodatek znów zobaczyliśmy dobrego Maloudę. Pamiętam, że w szatni powiedziałem do niego z uśmiechem: „Wolę, kiedy grasz, niż kiedy się wypowiadasz”. Niestety, kiedy w relacjach pomiędzy piłkarzami znikał jeden problem, od razu pojawiał się drugi. Tym razem wojna wybuchła pomiędzy Ribérym a Vieirą, w dodatku na oczach wszystkich. Prawdą jest, że sprawa nie była błaha. Podczas meczu w Lyonie Vieira z ławki rezerwowych kpił sobie z Ribéry’ego, wołając, by przestał wciąż podnosić ręce na znak, że mają mu podać. Ribéry był na Vieirę wściekły. W pewnym momencie mecz został przerwany z powodu burzy – tej prawdziwej, nie naszej – a ja musiałem udać, że chcę Ribéry’emu coś powiedzieć, byle tylko oddalił się od ławki rezerwowych, gdyż rwąc się do Vieiry, powtarzał: „Załatwię tego dupka, załatwię!”.

Po zakończeniu meczu poprosiłem Érica Abidala, żeby miał na oku Francka, gdyż ten szukał Vieiry pod prysznicami, by powiedzieć tamtemu, co myśli. Za tę akcję dyplomatyczną zasłużyliśmy wszyscy na medal. Ale czy na pewno należało rozbrajać ten konflikt? Z perspektywy czasu myślę, że nie powinienem im stawać na drodze do bójki. Wszystkie spory ujawniłyby się wtedy raz na zawsze i wiedziałbym, kto za mną pójdzie w ogień, a kto nie. Dyplomacja z jednej strony uratowała spokój, z drugiej pozbawiła szansy na jasną odpowiedź.

○ ○ ○

Kolejne miesiące przybliżały mnie nieubłaganie do końca historii. Najpierw niezmiennie musieliśmy wywalczyć awans. Na początek nie mogliśmy dać się nabrać na egzotykę i pozorną łatwość na Wyspach Owczych w połowie sierpnia (1:0, gol Gignaca), potem czekały nas decydujące mecze z Austrią, Serbią i Rumunią.

Wcześniej jednak należało uciszyć wszystkie ego, które wstrząsały zespołem. Na przykład Benzemy. Rzucał wyzwiskami („jesteście wszyscy dupkami”), ponieważ nie zagrał z Wyspami Owczymi. Co więcej, to jego zmiennik, Gignac, strzelił tam gola. Zapisałem tego wieczoru: „Zapamiętam. Będę udawał jeszcze przez jakiś czas, nigdy nie wiadomo. Ale…”.

Już wtedy przeczuwałem, co będzie po tym „ale”. Niemniej pojechałem porozmawiać z Benzemą w Madrycie pod koniec sierpnia, chcąc mu uświadomić różnicę w jego zaangażowaniu pomiędzy początkami a okresem późniejszym. Nic z tego. Agent Benzemy ciągle się wtrącał, mówiąc za niego. Rozmowy wydłużyły się do trzeciej nad ranem. Nie osiągnąłem jednak niczego. Dostrzegłem tylko uderzające podobieństwo Benzemy do Nicolasa Anelki z wczesnych lat.

Franck Ribéry zaś niezmiennie rozkładał zespół, niczym przewrażliwiona diwa. Na początku sezonu, we wrześniu 2009, przed kluczowym meczem z Rumunią, zaczął na treningu stroić fochy, gdyż ustawiłem go na prawej stronie podczas gry ćwiczebnej. Musiałem mu uzmysłowić, że to, jak się zachowuje, nie jest bynajmniej normalne i że nie ma do tego prawa. Wrócił trenować, ale bez przekonania. Nazajutrz znów musiałem pomówić z nim na osobności i przypomnieć mu, że nie ma mojej zgody na podobne postępowanie. „Rozumiem, że wolisz grać na lewej, łatwiej z tej pozycji strzelić gola. Ale kiedy tego żądasz, podważasz, podobnie jak na Euro, tego, kto na tej pozycji już gra. A jest to Thierry Henry. Więc czego chcesz? Żebym wyrzucił go z drużyny, aby zrobić ci miejsce? Mówisz, że nie czujesz się dobrze na prawej stronie, ale przecież twoje umiejętności pozwalają ci grać na każdej pozycji! Przypomnij sobie też mistrzostwa świata w 2006 roku. Wtedy grałeś na prawej!”

I zapowiedziałem, że podczas meczu z Rumunią wejdzie w trakcie gry na lewą lub prawą stronę, że jeszcze zobaczę. Wierzyłem w siłę wyjaśnień, ale podczas następnego treningu ich skutek był fatalny, Ribéry posunął się nawet do stwierdzenia: „Tak czy owak pan nie ma pojęcia, gdzie mam grać. To normalne, w futbolu jestem ch…”. Tą złośliwą uwagą przypominał mi, jaki ma status w Bayernie.

Ribéry ratował nas wiele razy, szczególnie w meczach z Litwą. Ale miałem już serdecznie dość rozmawiania z nim na boku i łechtania jego próżności, tak by dał się przekonać.

Właśnie przed meczem z Rumunią wydarzył się incydent, który prasa nazwała „aferą różanego salonu”. Otóż rozpowszechniono plotkę, jakoby przed tym meczem zawodnicy zażądali ode mnie zmiany taktyki, co wyjaśniałoby ich dobrą postawę i błyskotliwą grę trzy dni później. Ale nic takiego nie miało miejsca. Zresztą nie ja jeden dementowałem te opowieści – Thierry Henry zaprzeczył im osobiście w TF1, w dzienniku o dwudziestej.

Gdyż prawda bardzo się różniła od tego, co przedstawiali dziennikarze. Było to w czwartek. Spotkaliśmy się na sesji wideo. Zacząłem od przywołania treningu z poprzedniego dnia – tego, jak ważne jest ustawienie, odpowiedzialność, zaufanie. A ponieważ żadnej z tych rzeczy nie zobaczyłem w praktyce, przypomniałem szczegóły w kwestii prowadzenia przez nas ataku i dodałem, że w żadnym wypadku nie chcę przyznawać racji tym, którzy twierdzą, że są w drużynie talenty, ale nie mamy utalentowanej drużyny.

W tym właśnie momencie odprawa zamieniła się w szczegółową analizę. Thierry Henry, kapitan, powiedział, że nie wie, w którą stronę ma pędzić, aby wyjść na pozycję. Na co Anelka rzucił, że nie potrafimy prowadzić gry, Abidal zaś utrzymywał, że zabraniam mu iść do przodu i przesuwać strefę. Odparłem pewnie każdy argument, oni zaś nie wiedzieli, co na to powiedzieć. Narysowałem więc na tablicy wszelkie możliwe schematy taktyczne, od pierwszego zagrania piłką przez zaangażowanie się każdego zawodnika, i pokazałem, że gra egoistyczna blokuje możliwości pozostałych. Miałem nadzieję, że te pół godziny dyskusji było pożyteczne, uważając podobną wymianę pomiędzy trenerem a zawodnikami za rzecz znakomitą.

Sam mecz zagraliśmy naprawdę dobrze, nade wszystko Thierry Henry. Zasługiwaliśmy na więcej niż remis (1:1), który był skutkiem nieszczęśliwie straconego gola. Za to Franck Ribéry i Karim Benzema weszli do gry w trakcie meczu, wręcz wlokąc nogi za sobą, a przecież był to mecz, w którym drużyna grała o swoją przyszłość. Nie zamierzałem tego tolerować. Uwagi zapisane na gorąco wyrażają moją wściekłość i oburzenie.

„RIBéRY: hańbą jest to, co dziś zrobił. Nie chce grać na prawej stronie i demonstracyjnie daje to do zrozumienia. Wałęsa się po boisku, opieprza innych i sam się nabzdycza. Ponieważ reszta sztabu nalegała i ponieważ bywam mięczakiem, zmieniłem organizację gry i przeniosłem go ostatecznie na lewą. Ale na lewej nie grał lepiej, ustawił się w jednej linii za dwoma napastnikami! Całe szczęście, że w środku pola grają dwa potwory – Toulalan i L. Diarra.

BENZEMA: robił to samo. Ale nie wiem, czy on akurat robił to specjalnie. W szatni patrzył na mnie lekceważąco i przebierał się jednocześnie, jakby mnie nie było obok. Swoją postawą zdawał się mówić: «O co ci chodzi? Śmiałbyś mi coś powiedzieć?»”.

Tylko likwidacja któregoś z tych nieznośnych ego mogła wskrzesić płomień w Niebieskich. Nie wiedziałem, czy taka decyzja będzie wystarczająca, ale nie mogłem czekać – na horyzoncie była kluczowa wyprawa do Serbów, cztery dni później. Nazajutrz zebrałem zespół. Temat? „Zamknąć mordę, zewrzeć szyki i pójść w ogień”. Po raz kolejny wziąłem na bok Ribéry’ego, by mu wyjaśnić, że dzień wcześniej o mało co nie rzuciłem wszystkiego w diabły, bo jeśli zawodnicy, w których pokładam nadzieję, pozwalają sobie zachowywać się tak jak on, moja rola w reprezentacji Francji traci sens. Ten ton go poruszył. Przyznając się do winy i przywołując problemy w klubie, posunął się nawet do przeprosin. Wówczas zapytałem: „Czy mogę nadal ci ufać? Jeśli w Belgradzie zagrasz na prawej stronie, czy będziesz ze mną współpracował?”. Odpowiedział twierdząco, jak to on.

Ale w następne dni znów pogrążył się w swoich urojeniach, a ja nie miałem już ochoty za nim podążać. Odwrócił problem, zapomniał o swoich przeprosinach, wypomniał mi wręcz moje słowa. Na przykład powiedział mimochodem do członków sztabu, że nie zagra w Serbii i nie wróci już do kadry. Ponieważ selekcjoner musi czasem zdecydować, którą z bitew wybrać, uznałem, że gdybym go wyrzucił, jak na to zasługiwał, sprzeniewierzyłbym się niejako swojej funkcji, więc lepiej go odzyskać, choćby i tracąc część duszy.

W dniu meczu, rano, podczas spaceru, wziąłem go za ramię, jakby był moim przyjacielem od dwudziestu lat, i powiedziałem cicho: „Posłuchaj, Franck, chyba zrozumiałem. Przeżywasz trudną sytuację w Bayernie i bardzo potrzebujesz, by ktoś cię wysłuchał. W tej sytuacji nie możesz grać na prawej. Jeśli zagrasz, to tylko na lewej. Ustawię drużynę tak, żebyś czuł się dobrze. Ufam ci, wiem, że możesz roznieść mecz w pół godziny. Wierzę w ciebie”. Moja misja polegała na rozbrojeniu bomby. Potem się zobaczy.

W Belgradzie, przegrywając 1:0 po niesłusznie podyktowanym karnym, który spowodował jeszcze bardziej niesłuszne wykluczenie Llorisa decyzją włoskiego arbitra, drużyna pokazała wspaniałego ducha walki i niezwykłe zasoby, które pozwoliły nam wyrównać podczas gry w dziesiątkę przeciw jedenastu (1:1). W momencie, w którym zostało nas na boisku dziesięciu, zachowałem dwóch napastników i trzech pomocników, co w podobnych sytuacjach trenerzy robią rzadko. Choć nikt w najmniejszym stopniu nie docenił tej odważnej strategii (co sprawia, że muszę podkreślić ją sam), jestem dumny ze sposobu, w jaki rozegrałem ten mecz.

Ten remis odsyłał nas do baraży. Choć Henry i Anelka rozegrali wielki mecz, w warunkach skrajnie trudnych dla napastników, problem Ribéry’ego pozostawał w całości nierozwiązany. W szatni, kiedy chciałem mu podziękować, podobnie jak innym, odsunął się, cofając rękę: „Proszę mnie nie dotykać!”. Zachowałem zimną krew, gdyż tego wymagała moja rola i ponieważ Pierre Mankowski, mój asystent, mnie powstrzymał. Ale gotów byłem go wtedy powiesić pod sufitem!

Baraże się zbliżały. Dawno nie odczuwałem podobnego zmęczenia i pustki, z mieszanką wściekłości i rozpaczy. Całkiem niepotrzebnie przeczytałem i posłuchałem w mediach tego, co napisano i powiedziano. Ciężko to było udźwignąć...

○ ○ ○

Na szczęście istnieją także chwile wytchnienia. Nasz mecz w Guingamp z Wyspami Owczymi do takich należał.

Dzięki tym kilku dniom spędzonym w spokoju nad morzem, na tym wspaniałym wybrzeżu z różowego granitu, a także dzięki gorącej i pełnej szacunku publiczności, nabrałem nowej energii. Kiedy na dodatek tę chwilę wytchnienia przypieczętowuje piękne i bezapelacyjne zwycięstwo (5:0), dzięki golom Gignaca (dwa) oraz Benzemy, Anelki i Gallasa, czego chcieć więcej? Dziękujemy ci, Bretanio.

Potem jeszcze powrót do Paryża na mecz Francja–Austria, który był formalnością. O wszystkim bowiem miały decydować baraże z Irlandczykami.

○ ○ ○

Po meczu z Austrią (3:1) wchodziliśmy więc w fazę baraży z Irlandią. Pamiętam cudowny stadion i wyjątkową atmosferę wyjazdowego meczu w Dublinie, 14 listopada 2009. Widzę na nowo nasze kłopoty w pierwszej połowie w szybkim rozgrywaniu piłki, które rozwiązujemy w drugiej połowie, i odtąd panujemy nad sytuacją, a Anelka strzela gola. Gdyby nie kilka indywidualnych błędów technicznych, nie mielibyśmy się czego obawiać. Zwycięstwo to (1:0) stwarzało nam świetną sytuację dla wywalczenia awansu do mistrzostw świata w Republice Południowej Afryki.

Podczas konferencji prasowej pytano mnie o rzekomą awanturą z Henrym, której powodem miałoby być niepowołanie Patricka Vieiry. Spadłem wtedy z obłoków, więc wolałem wstać i wyjść. Nazajutrz, kiedy o tym rozmawiałem z „Titim”, ten o niczym nie wiedział. Cóż, to, co współczesne media uważają za esencję, a co za rzecz drugorzędną, nie przestaje mnie zaskakiwać.

○ ○ ○

Rewanż w tych barażach był długim oczekiwaniem, a potem długim… cierpieniem. Myśl, że może to być mój ostatni wieczór na czele reprezentacji Francji, prawie nie zaprzątała mi głowy. Najważniejszy był mecz i jego stawka. Nie będę opowiadał o tym meczu, o ogromnym strachu, o Irlandii, która prowadzi 1:0, mając za sobą dwadzieścia tysięcy kibiców ubranych na zielono i śpiewających z całej duszy, o wyjątkowej grze Hugona Llorisa, wreszcie o wyrównującym golu, który – po zagraniu piłki ręką przez Henry’ego – strzelił dla nas William Gallas (1:1).

A przecież dopadło mnie natychmiast poczucie, że przyjdzie się nam wręcz tłumaczyć z tego awansu. Myśl, że oto otwiera się przed nami nowy horyzont, była tylko miłym marzeniem. Z powodu owego zagrania ręką, którego nie zobaczył sędzia, rozpętała się medialna burza na całym świecie. Wszyscy jakoś zapomnieli, że i bez tego, przy stanie 0:1, wcale nie byliśmy poza burtą, że historia futbolu pełna jest pomyłek sędziowskich, że Irlandczycy doszli do baraży dzięki udawanemu faulowi w polu karnym i wydumanemu rzutowi karnemu. Jeśli ktoś chce koniecznie sporządzić bilans niesprawiedliwości, to powinien przypilnować, żeby spis był pełny, a waga ważyła równo.

Nazajutrz po meczu nie miałem ochoty na czytanie gazet. Czułem ulgę i szczęście. Nie zdawałem sobie jeszcze sprawy ze skali medialnej fali, której uderzenie wkrótce trafi mnie prosto w twarz. Hańba, oszuści, mecz do powtórki – media i klasa polityczna wypowiedziały nam wojnę, a ja nie rozumiałem dlaczego. Wzniecono burzę, która nie podniosłaby się w żadnym innym kraju szczycącym się kulturą sportową, a Irlandczycy, gdyby tylko byli na naszym miejscu, nie żądaliby powtórnego meczu. Zresztą nikt nigdy o coś podobnego wcześniej nie wniósł.

Zadzwoniłem do Henry’ego, aby go podtrzymać na duchu, choć nie było powodu do obaw. Ale wskutek tej wydumanej dyskusji obawa jednak się pojawiła. Dwa dni później FIFA ogłosiła, że powtórnego meczu nie będzie. Ale Thierry, z którym byłem w regularnym kontakcie telefonicznym, z trudem znosił fakt znalezienia się w środku całej tej burzy i ostatecznie poprosił o powtórzenie meczu. W niczym nam to nie pomogło, kryzys trwał w najlepsze, a jeśli Thierry zrobił ten gest, to zapewne dlatego, że nie czuł żadnego wsparcia ze strony kierownictwa Związku.

A ja? Nazajutrz po wywalczeniu awansu poszedłem spotkać się z Jeanem-Pierrem Escalettes’em, moim prezesem. Chciałem podziękować mu za wsparcie i usunąć niejasności co do tego, czy będę selekcjonerem kadry na mistrzostwa świata.

Głęboko ceniłem sobie pana Escalettes’a, kiedy byłem trenerem reprezentacji młodzieżowej. Jego zmysł pedagogiczny, stawianie na młodych, nieustające ich wspieranie i zachęcanie – wszystko to zasługiwało na najwyższą pochwałę. Był człowiekiem szlachetnym, uczciwym, inteligentnym, zaangażowanym. Funkcja prezesa Związku stawia jednak inne wymagania. Kiedy musiał o czymś zdecydować, gubił się zupełnie i wikłał w mglistych ni to wyjaśnieniach, ni to tłumaczeniach. Stwarzał wtedy wrażenie kogoś, kogo wydarzenia przerastają, kto miota się między przeciwstawnymi siłami i troszczy się przede wszystkim o to, co o nim powiedzą inni. Nieustannie się obawiał, że odkryje w mediach szkodliwe informacje zdolne rozbić harmonię futbolowego świata. Jako jeden z ostatnich jeszcze w takową wierzył.

Wszystko to sprawiało, że odpowiadał na każde zawołanie mediów. Żył, sprawdzając jednym okiem telefon komórkowy, drugim – pocztę elektroniczną. Nie sposób było porozmawiać z nim pięć minut spokojnie, gdyż niechybnie odzywał się dzwonek jego komórki. „Przepraszam pana, muszę odebrać, to ważne”. Bardzo dobrze. Czekam, drżąc z obawy, by wiedziony miłością do mediów prezes znów nie puścił w obieg potężnej bujdy albo nie upublicznił dyskretnej sprawy. Gdyż oddając się do nieustającej dyspozycji prasie i przekazując jej mniej lub bardziej dobrane informacje, był przekonany, że nasyci tym sposobem dziki, podczas gdy tylko wzmacniał ich apetyt na więcej.

Tego dnia, ledwo otworzyłem usta, przerwał mi, mówiąc:

– Dobrze, dobrze, mistrzostwa świata, ale po nich wystarczy, kończymy…!

– Z czym kończymy, panie prezesie?

Nie wiedziałem, do czego zmierza. Kończymy z futbolem? Z zawodami? Z udziałem w mistrzostwach? Z prezesowaniem?

– Kończymy. Po mistrzostwach świata pan odchodzi. Muszę się do tego przygotować, wybrać nowego trenera. Pański następca przyjdzie z klubu, ma z nim kontrakt. Muszę więc podyskutować z jego klubem, by miał czas sobie wszystko poukładać… Rozumie pan.

W jego głowie było to ważniejsze niż nadchodzące mistrzostwa. Powtórzyłem z dziesięć razy „mistrzostwa świata”, ale zupełnie to do niego nie docierało. Za każdym razem odpowiadał jedynie: „Dobrze, dobrze, mistrzostwa świata, ale po nich kończymy…”. Martwił się jedynie o strategię wobec Bordeaux, o to, jak ma negocjować z prezesem klubu, którym był Nicolas de Tavernost. Gdyż oczywiście w trakcie rozmowy wyciągnąłem od niego, że przyszłym selekcjonerem będzie Laurent Blanc. Na próżno próbowałem mu wytłumaczyć, jakie konsekwencje dla mistrzostw świata będzie miało ogłoszenie tej nominacji przed turniejem. Nie chciał o niczym słyszeć. Zresztą myślami i tak był gdzie indziej. Wychodząc od niego z biura, zrozumiałem, że sam będę dźwigał ciężar turnieju, który był przed nami, że nie mam co liczyć na jakiekolwiek wsparcie ze strony prezesa potrafiącego jedynie użalać się na problemy związane z kontraktem, który ma zawrzeć z przyszłym selekcjonerem.

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

7. Przed mundialem

5 stycznia, kiedy wracałem samochodem do domu, „miłą” niespodziankę sprawił mi Jean-Pierre Escalettes, który udzielał właśnie wywiadu radiowego z San Domingo, gdzie przebywał na zimowych wakacjach. Człowiek ten rzadko kiedy rozczarował mnie podczas publicznych występów. Tym razem wyciągnął temat mojego następcy. Ogłosił, że widzi trzech kandydatów, Laurenta Blanca, Didiera Deschamps’a i Jeana Tiganę (kilka dni później powie jeszcze o Alainie Boghossianie). Tym wystąpieniem prezes dawał więc jasno do zrozumienia, że epoka Domenecha dobiegła końca, a ja, poniekąd „oficjalnie”, stawałem się odtąd figurantem. Innymi słowy prezes nadawał sygnał, że coś się skończyło, choć nowe jeszcze się nie zaczęło, i że zajmuje go wyłącznie przyszłość. Dlaczego nie potrafił zrozumieć, że jego los jest powiązany z moim? Tuż po zdobyciu przez nas awansu na mistrzostwa świata okazywał jeszcze pewne zakłopotanie, poruszając temat mojego następcy. Teraz przestał się krępować, nie zastanawiając się wcale, czy aby jego słowa nie przyniosą negatywnych skutków.

Zresztą co tam, jednym z tych, którzy mieliby mnie zastąpić, był nie kto inny jak mój własny asystent, Alain Boghossian, sam zresztą przyjaźniący się z Laurentem Blankiem.

Nietrudno się domyśleć, że słowa prezesa mnie zabolały. Wiem dobrze, że nie ma idealnej pory na przygotowanie następcy selekcjonera, który wciąż pełni swą funkcję. Poruszanie tego tematu przed ważnym turniejem jest przedwczesne, a z kolei po nim może już być za późno. Jednak w tym przypadku prezes mógł przynajmniej wziąć pod uwagę całościowy kontekst. Czyżby już zapomniał o tajfunie, który przeszedł po nas po zdobyciu awansu, jako że podważano ten awans z powodu ręki Henry’ego? Mógłby więc wykazać minimum psychologicznego wyczucia i nieustannie wspierać selekcjonera, choćby dla zasady. Zamiast tego pan Escalettes ujawnił publicznie, że teraz priorytetem nie są bynajmniej mistrzostwa świata, ale pogoń za moim następcą. Mistrzostwa pomylił z kampanią wyborczą, w której zamierzał ubiegać się o drugą kadencję. Tym samym znacząco zmalał tak mój autorytet, jak i moja władza.

Wskutek podobnego podejścia skazano mnie niejako z góry. Lepiej już, gdyby pozwolił mi ogłosić osobiście, że po mistrzostwach odejdę. Zresztą przyzwyczaiłem się już do dwuznaczności „poparcia” ze strony prezesa, choć dobrze wiem, że życie selekcjonera nie jest usłane różami. Jednak na sześć miesięcy przed mistrzostwami trudno jest zdystansować się do podobnego epizodu. Dwa dni po tym radiowym wywiadzie prezesa zapisałem w dzienniku: „Dziś imieniny Raymonda. Wszystkiego dobrego na każdy kolejny dzień!”.

Mimo tego, co się działo, nie zauważyłem znaczącej zmiany w postawie zawodników. Trudności z nimi były te same co zwykle, ani mniejsze, ani większe. Za to poczułem, że wokół mnie jest coraz mniej ludzi. Wsparcie ze strony Związku, i tak już rzadko okazywane, teraz zupełnie zanikło. Trudno, zaatakuję Mount Everest w tenisówkach.

○ ○ ○

Niektóre wpływowe osobistości ze Związku, które odsunąłem w 2004 roku, kopały pode mną ze szczególną intensywnością, podrzucając mediom materiały, które te następnie publikowały jako niezwykle istotne. Na przykład któregoś dnia stołeczny dziennik oburzał się na sposób, w jaki ustawiam samochód na parkingu Związku. Także rzekomy skandal z premiami pobieranymi przez zawodników, który tak bardzo wstrząsnął umysłami w czasie trwania mundialu, zrodził się w Związku. Kwoty zaś sfałszowano zapewne po to, by zatrzeć ślady i chronić źródło przecieku.

Niewątpliwie każdy trener staje się paranoikiem i uważa, że przed wydaniem wrogowi bitwy bardziej jeszcze musi strzec się przyjaciół. Ileż to jednak rozpuszczano plotek mnie dotyczących! Ktoś z mojej ekipy stwierdził, że za szczególnie ważne informacje, w szczególności dotyczące składu drużyny, musiano informatorom płacić. Nie sądzę. Ale w wewnętrznym gronie trudno było oprzeć się smutnej prawdzie – wszystko, co chcieliśmy utrzymać w dyskrecji, ukazywało się potem w prasie.

Istnienia przecieków nie można zatem podważać. Wystarczyło wypuścić mylną informację na temat przyszłego składu drużyny, żeby być pewnym pojawienia się jej nazajutrz w prasie. Dziennikarze przez długi okres mogli podglądać treningi zamknięte dla publiczności, gdyż wystarczyło im stanąć na dachu samochodu lub uczepić się gałęzi drzewa. Jednak nawet wtedy, kiedy zawiesiliśmy wokół stadionu plandeki, i tak mieli dostęp do tych samych co wcześniej informacji, co dowodzi, że te pochodziły od wewnątrz. Od piłkarzy? Od ich otoczenia? Być może. W Clairefontaine duże okna biur wychodzą na boisko treningowe. Drogą dedukcji doszliśmy w sztabie do wniosku, że podejrzewać można wyłącznie dwie osoby. Powiedziałem o tym prezesowi, ale nie chciał o niczym słyszeć.

Problem z paranoją jest taki, że zawsze bazuje na konkretnym szczególe. Przykład? W Clairefontaine wiszą zdjęcia wybitnych reprezentacji z 1958, 1998 i 2000 roku. Ale już nie ma wśród nich reprezentacji z roku 2006, choć była finalistką mistrzostw świata, nie ma też zwycięskiej drużyny olimpijskiej z 1984 roku, którą prowadził Henri Michel. Dyrektor ośrodka głuchy był na nasze prośby. Któregoś wieczoru Fabrice Grange, asystent trenera bramkarzy, oraz Robert Duverne, odpowiedzialny za przygotowanie kondycyjne, postanowili przybić pinezkami do szacownych murów zamkowej rezydencji plakat z reprezentacją 2006. Wcześniej rzucili ten pomysł przy obiedzie, założyliśmy się z nimi o to, czy to zrobią, a wtedy Robert oznajmił:

– Teraz to już musimy. W przeciwnym razie nie wywalczymy awansu.

Plakat wisiał pięć dni. Został jednak zdjęty, gdy tylko wyjechaliśmy z bazy.

Pomijając kilka osobistych animozji, nie potrafię do dziś podać, z jakich to powodów czuliśmy się niechciani. Możliwe, że nie umiałem pielęgnować kontaktów – albo robiłem to źle – z ludźmi z Clairefontaine, w szczególności z Krajowej Komisji Szkoleniowej, choć pracowałem z nimi wcześniej przez dziesięć lat. Ale i tak nie wyjaśnia to wszystkiego. Nawet z perspektywy czasu nie potrafię zrozumieć niektórych faktów.

Kiedy objąłem stanowisko selekcjonera w 2004 roku, obowiązujący wówczas system premii obejmował wyłącznie sztab szkoleniowy reprezentacji, pomijając członków Krajowej Komisji Szkoleniowej. Kierując się poczuciem sprawiedliwości, postanowiłem rozciągnąć ów system także na tych ostatnich, co było wielką nowością. Tym samym każda z piętnastu osób należących do Krajówki otrzymała pokaźną sumę pieniędzy. Być może nie wiedzieli, że inicjatywa wyszła ode mnie? Choć przecież od jednej osoby usłyszałem podziękowanie. Za to po mistrzostwach świata ci sami ludzie podpisali petycję sprzeciwiającą się mojej kandydaturze na szefa Krajowej Komisji Szkoleniowej. Czyżby w tym geście skumulowały się stare zazdrości, spowodowane moją nominacją w 2004 roku oraz moimi późniejszymi decyzjami w kwestii sztabu szkoleniowego reprezentacji? Stałabyż za tym czyjaś krecia robota? A może wszystkiemu winne były okresy długiej nieobecności w Clairefontaine, jako że biuro selekcjonera kadry znajduje się w Paryżu? Wszak kiedy jesteśmy na miejscu, sami jesteśmy źródłem informacji i kształtujemy przekaz. Kiedy nas nie ma, źródłem informacji są inni, zatem i przekaz nie jest taki sam.

Kończąc wątek szpiegowski, który powróci przy okazji afery z obraźliwą odzywką Anelki podczas mistrzostw świata, dodam tylko, że nie zajmował nas on szczególnie. Najczęściej traktowaliśmy go na wesoło. W dłuższej perspektywie zajmowanie się plotkami przydaje zbyt wiele wagi dziennikarzom, a lepiej, żeby ci po prostu dobrze wykonywali swoją pracę i dostarczali równie ciekawych informacji, tyle że o naszych przeciwnikach. Na takie czekam zawsze!

Zarzucano mi złą komunikację z mediami. Mogę to zrozumieć. Ale (jedynie to stwierdzam) Związek nigdy nie pomyślał o specjalnej komórce ds. komunikacji, zwłaszcza w warunkach kryzysu, która umiałaby odpowiedzieć na potężne zainteresowanie, jakie budzi reprezentacja Francji. Gdyby podczas mistrzostw świata 2010 roku podobny organizm wziął na siebie medialne trzęsienie ziemi, jakie wówczas nas nawiedziło, wypracowałby właściwą strategię i opanowałby kryzys. Ale Francuski Związek Piłki Nożnej nie był zdolny do podobnego myślenia, co potwierdziła rzeczywistość. Komunikacja związana z reprezentacją Francji spoczywa bowiem wyłącznie na barkach selekcjonera, a tym samym podlega stanom zmęczenia i rozdrażnienia, do jakich dziennikarze umieją doprowadzić. Stając naprzeciw nich, nie zawsze, siłą rzeczy, reagowałem tak, jak powinienem, co jest jednym argumentem więcej za tym, żeby komunikacja dotycząca Niebieskich nie zależała od jednej osoby, szczególnie jeśli posiada mój charakter.

○ ○ ○

Trudności z piłkarzami nie ustawały. Zresztą nie ustały nigdy. 15 lutego spotkałem się z Franckiem Ribérym w Monachium. Był ze mną Alain Boghossian, który dołączył do sztabu pod koniec lata 2008 roku. Oto, co zapisałem tego samego wieczoru. Chmury już się zbierały, dziś rozpoznaję każdą:

„W centrum szkoleniowym Bayernu natykamy się na Francka przed jego treningiem. Potem rozmawiamy chwilę z Van Gaalem, jego trenerem. Wyjaśnia mi, w jaki sposób pracuje. Nie ukrywa, że Franck przysparza mu wiele kłopotów. Nie mówi, że ma go dość, ale daje do zrozumienia, że Franck kosztuje go bardzo dużo energii. Rozumiem dobrze, co chce powiedzieć. Kiedy Franck przyszedł się z nami przywitać, miał taką minę, jakby pytał, czego tu szukamy. Po treningu nie spieszył się na spotkanie. Nieważne. Postanowiłem być z nim nieskończenie cierpliwy. Niemniej nie był to dobry znak. Franck przyszedł na spotkanie około 13.30. Powiedzieć, że rozmowa nie była udana, trąci eufemizmem. Uparł się grać na swojej pozycji i wszelkie próby wyjaśnienia, że tylko gra zespołowa pozwala na zwycięstwo, nie robiły na nim szczególnego wrażenia. Miałem nieustające poczucie, że rozmawiam z powietrzem. Pytał:

– Znaczy, że na 99 procent zagram na prawej stronie?

Gorzej jeszcze:

– A co by pan powiedział, trenerze, gdybym zagrał na pozycji… hm… libero?

Udałem, że nie rozumiem, tak żeby powtórzył raz jeszcze. Tak jest, nie chciałem rozumieć tego, co wygadywał, że najlepiej by było, gdyby grał według własnego widzimisię.

Na nic przypominanie, że i tak często schodzi na prawą stronę. Zero porozumienia. Zamknął się w sobie i już.

– Cóż, mógłbym cię łudzić, że zagrasz na innej pozycji, ale nie jestem taki. Więc ci powtarzam, choć wiem, że nie lubisz tego słuchać – musisz zacząć służyć zespołowi.

Udało mi się to powiedzieć serio. Na co miał tupet odpowiedzieć, że rzeczywiście niektórzy grają tylko swoje i że powinienem ich wyrzucić! Mało co, a przywołałbym mecz z Rumunią – jak człapał po boisku, żeby pokazać, jak cierpi, nie grając na swojej ulubionej stronie. A przecież był to mecz decydujący o przyszłości całej drużyny! Ale spokojnie, spokojnie, muszę nastawić się pozytywnie, moją rolą jest budować. Odpowiedziałem mu zatem, że o grze rozmawiam z każdym z osobna, a więc także z nim, ale jeśli nie będzie chciał zrozumieć, to go nie powołam, i kropka. Nie jestem pewien, czy wziął to do siebie.

Poruszyłem sprawę Bayernu, porannego treningu i jego samego.

– Widziałem, w jakim nastroju trenowałeś. Nudzisz się jak pies, widać to na kilometr. Straciłeś radość gry. A jeśli starsi w reprezentacji będą emanować smutkiem, to już po nas. Właśnie ty, Titi (Henry) i Nico (Anelka) możecie tchnąć ducha w zespół. Musicie się dogadać, jak się wzajemnie uzupełniać. Każdy musi być otwarty na drugiego.

Uśmiechnąłem się na to w duchu. Przeszliśmy do jego sytuacji w klubie. W głowie mu tylko Barcelona albo Real. Chyba śni! Kogo miałby tam zastąpić? Wrócił do Van Gaala, ale nie pozwoliłem mu, aby rozwinął przed nami litanię swoich krzywd. Któregoś dnia powie to samo o mnie, wiem. Patrzyłem za nim na odchodnym. Wyglądał na kompletnie zgaszonego, bez cienia radości, ochoty do czegokolwiek.

Wyjechałem zniechęcony. Powiedziałem do Alaina Boghossiana, że niepotrzebnie przyjechaliśmy, że niczemu to nie posłuży. Jak rozwiązać problem? Myślę, że mecz z Hiszpanią przyniesie pierwszą odpowiedź. Jeśli się potwierdzi bezużyteczność Ribéry’ego dla zespołu, stanę przed pytaniem, czy poradzimy sobie bez niego. Dyskutowaliśmy o tym z «Bogho». Wniosek? Absolutnie musimy trzymać Ribéry’ego z daleka od młodych, niech ma kontakt wyłącznie ze starszymi, gdyż zdolny jest do wszystkiego. Sam siebie potrafi wysadzić w powietrze. A przy okazji i nas”.

○ ○ ○

Do Niebieskich wróciłem w poniedziałek 1 marca, czyli na dwa dni przed meczem towarzyskim z Hiszpanią, który miał być rozegrany na Stade de France. Widzieliśmy się razem po raz pierwszy od czasu burzy, jaka rozpętała się po tym, gdy w listopadzie ubiegłego roku Henry zagrał ręką, a także po raz pierwszy od chwili, w której „mój” prezes ogłosił, że po mistrzostwach odchodzę.

Odprawa w szatni w Clairefontaine trwała czterdzieści pięć minut. Zacząłem od tematu solidarności, odpowiedzialności i dojrzałości.

– Źle oceniam fakt, że nikt poza Flo (Maloudą) i Bakiem (Sagną) nie wsparł publicznie Titiego po barażach. Byłby to przejaw odwagi i solidarności, gdyż, przypomnę, awans obejmuje wszystkich i wszyscy z niego odnosimy korzyść. Oczekiwałbym więc reakcji zespołowej. Wasza drużyna pójdzie naprzód tylko wtedy, kiedy będziecie postępować jak ludzi dorośli i odpowiedzialni. Przedsięwzięcie pod nazwą mistrzostwa świata 2010 winno być wasze. W 2006 roku sam wziąłem sprawy w swoje ręce i umówiłem się ze wszystkimi na 9 lipca, na dzień finału. Teraz oczekuję, że to wy podejmiecie taką decyzję. Swoje ambicje realizujcie jak ludzie dojrzali. Zespół jest ważniejszy od każdego z was. A ponieważ nie chcę przeżyć po raz drugi tego, co musiałem znosić na Euro 2008, zrobię wszystko, aby wam na to nie pozwolić. Kolejna sprawa. Wolałbym sam wam powiedzieć, że po mistrzostwach świata odchodzę, ale nasz drogi prezes wolał zająć się tym osobiście. Nieważne. Niemniej może to odbić się na was, gdyż w maju będzie znane nazwisko nowego selekcjonera, a przecież nie będę jedynym, dla którego te mistrzostwa będą ostatnie, tak samo będzie dla kilku z was. Toteż nie pozjadajcie się nawzajem. Proszę starszych, żeby na konflikty reagowali na bieżąco, wszystko jednak musi zostać pomiędzy nami, nic nie może wyjść poza próg szatni. Tu możemy powiedzieć sobie wszystko, nawet dać sobie w gębę, jeśli będzie trzeba, ale nie na zewnątrz. Swoje sprawy musimy załatwiać w rodzinie.

Czytając dziś swoje zapiski, widzę, że rzeczywiście powiedziałem: „Nic nie może wyjść poza próg szatni”. Wizjoner, czy co?

Nazajutrz raz jeszcze muszę zająć się stanem ducha Francka Ribéry’ego. Tym razem, choć czuł się źle, wziął udział w treningu. W trakcie sesji wziąłem go na bok i powtórzyłem, że ani dla niego, ani dla drużyny nie było rzeczą dobrą, żeby grał na lewej stronie. Jak zwykle odpowiedział:

– Tak jest, nie ma sprawy.

Ale jego oczy mówiły coś przeciwnego. Wieczorem ludzie ze sztabu usłyszeli, jak rozmawiał ze swoim agentem, Jeanem-Pierrem Bernès’em. Otóż oświadczył mu, że nie wyjdzie na mecz z Hiszpanią, jeśli miałby zagrać na prawej, że ma swój honor i że nie pojedzie na mistrzostwa świata. Wszystkim tym, którzy przypominali mu, że grał na prawej stronie przez całe mistrzostwa świata w 2006 roku, odpowiadał:

– Mam to gdzieś, w przyszłym roku będę grał w Realu albo w Chelsea…

Nie chcę przytaczać wszystkiego, co zapisałem na jego temat tego wieczoru, dość powiedzieć, że określenie „chory na przerost ambicji” było jednym z sympatyczniejszych. Rozumiałem, że z różnych powodów przeżywał trudny dla siebie okres, ale uważałem, że uleganie jego kaprysom byłoby nie do przyjęcia.

W dzień meczu doniesiono mi, że wygadywał bzdury na mój temat, opowiadając na lewo i prawo, jak to go wystawiłem do wiatru. Nie wiedziałem za bardzo, o co może mu chodzić, ale ponieważ mój bagaż kozła ofiarnego i tak każdego dnia rósł, po co miałbym sobie tym zawracać głowę? Napisałem tylko: „Potwierdza się. Będzie ciężko. Ale jeśli trzeba będzie z tym skończyć, uczynię tak bez wyrzutów sumienia i bez żalu”. Niestety mój instynkt łagodzi często wola dialogu. Z perspektywy czasu widzę, że nie zawsze była to dobra rzecz. Ale czy zawód selekcjonera nie polega właśnie na tym, że próbuje się zrozumieć innych, posklejać i iść naprzód? A w każdym razie przynajmniej się próbuje?

By posklejać rozbite kawałki i „iść naprzód”, przed obiadem zobaczyłem się na osobności z Thierrym Henrym. Sam świadom był strat, jakie nam grożą. „Jeśli nie rozwiążemy tego problemu, roztrzaskamy się o mur”. Powtórzył to zdanie wiele razy. Przedstawiłem mu pomysł z ustawieniem drużyny na wieczorny mecz – Anelka na środku ataku, on na lewej, Ribéry na prawej. Zgadzał się z tym, wychwalając przy tym ofensywne zalety „Nico”. Zapowiedziałem mu wtedy, że po obiedzie doprowadzę do spotkania całej trójki napastników, aby oczyścić atmosferę, nawet za cenę natychmiastowego zerwania z Ribérym.

Zobaczyłem się więc potem z Thierrym, Anelką i Ribérym i przedstawiłem im swój plan.

– Wszyscy trzej jesteście jednymi z najlepszych piłkarzy na świecie. Kto inny stanowi podobną siłę w ataku? Ale to zakłada, że zrozumiecie swoje role. Drużyna jest ważniejsza od każdego z was. Potrafię zrozumieć, że każdy wolałby grać na innej pozycji, ale prawdę mówiąc, liczy się tylko skutek całościowy.

Każdy czekał na reakcję Francka. Ten znów rozpoczął gadkę o tym, jak przywiązany jest do reprezentacji Francji, ale czuł, że co do reszty jest przyparty do muru, bo jakże miałby ujawniać przed innymi, że odmawia gry na prawej stronie? Próbowałem go zagonić w kąt, aby otwarcie oświadczył, że zgadza się na przedstawioną strategię, ale mi się wywinął, jak przewidywałem. Wtedy stwierdziłem jasno, że jeszcze tego wieczoru mecz z Hiszpanią przyniesie – albo i nie – dowód na to, czy Franck naprawdę gotów jest grać zespołowo.

○ ○ ○

Z Hiszpanią przegraliśmy 0:2, gdyż dwa razy głupio straciliśmy piłkę. Pod względem ofensywnym mecz był katastrofą, a sedno problemu to trzej napastnicy. Ribéry nie grał dobrze, ale nie on był najgorszy. Na gorąco oceniałem ten mecz dość chłodno: „Anelka – grał jak za swoich złych dni. Nic nie robił, niczego nie próbował, psuł wszystko. Henry – rzadko kiedy z takim smutkiem patrzyłem na jego grę. Nic. Zero ruchu, zero panowania nad piłką, zero zaangażowania się w grę. Jakby go w ogóle na boisku nie było. Jeśli wszystkiego nie przemyśli, straci miejsce w składzie Barcelony. W rezultacie Gourcuff nabrał werwy dopiero wtedy, kiedy tych trzech zdjąłem z boiska”.

W przerwie próbowałem dyplomatycznie wyjaśnić Anelce, co powinien zmienić. Nic nie zrozumiałem z jego odpowiedzi. Tym razem o naszej wymianie zdań nic nie było nazajutrz w prasie. Po meczu w szatni panowała milcząca, ciężka atmosfera. Nie wyczuwałem w tym rozczarowania drużyny, która przegrała, dając z siebie wszystko. W powietrzu gęstniały zarzuty. Szybko zdałem sobie sprawę, że zawodnicy byli wzburzeni zachowaniem napastników.

Porozmawiałem także z Yoannem.

– To do ciebie należy rozgrywanie piłki stosownie do tego, czego wymaga sytuacja i czego wymagam od ciebie ja. Musisz więcej zagrywać na dobieg…

– Ale nikt się nie ruszał…

– Wiem, ale w takich właśnie sytuacjach twoja rola ma kapitalne znaczenie. To ty dyrygujesz, ty wybierasz zagranie, ty rozkazujesz. Masz podawać na dobieg, nawet jeśli inni nie od razu się ruszą. Ale w końcu się ruszą! Skądinąd ciekawe, dlaczego lepiej grałeś pod koniec meczu, choć byłeś już wypompowany.

– Bo wtedy biegali więcej…

W tym miejscu byliśmy ze sobą zgodni.

○ ○ ○

Mecz z Hiszpanią ujawnił w całej okazałości problem egoistycznych postaw rozsadzających reprezentację Francji, w szczególności egoizm napastników. Oto moja ocena bez okoliczności łagodzących, zapisana w dzienniku: „Najgorsze, jak sądzę, jest to, że nie ma przywódcy z prawdziwego zdarzenia zdolnego zmobilizować innych do gry na odpowiednim poziomie, w szczególności gwiazdorów. Pat Vieira potrafiłby taką rolę spełnić, ale sam musiałby być w formie. A do tego mu daleko”.

Dziesięć dni później w Lyonie, podczas posiedzenia sztabu, wróciliśmy do meczu z Hiszpanią. Dla wszystkich stawało się jasne, że między napastnikami a pozostałymi graczami poszerza się przepaść. Szybko więc nakierowałem dyskusję na konieczność poszukania równowagi, w przeciwnym razie podczas zbliżającego się lata spadniemy z wysoka: „Owszem, wkurzają nas wszystkich. Owszem, z Hiszpanią zagrali poniżej zera. Ale nie zapominajcie, że aby zdobyć mistrzostwo, potrzeba nam piłkarzy wybitnych, to oni właśnie trzymają klucz do sukcesu. Pozostali wykonują swoją robotę porządnie, ale to nie wystarcza. A więc nie zatrzymujmy się na pojedynczym meczu czy na pojedynczym zachowaniu. Do gry zespołowej trzeba zmobilizować wszystkich, także tych, którzy mają powody do skarg”.

Ale w duchu zastanawiałem się, czy rzeczywiście powinienem stosować podobną politykę i czy wspólny interes nie powinien skłonić mnie raczej do wysłania niektórych na ławkę rezerwowych, a nawet do domu. Jeśli ostatecznie nie powołałem Benzemy ani Nasriego, to także z powodu postawy Ribéry’ego. Nasri i on przestali się do siebie w ogóle odzywać z powodu kłótni w rodzinie i jakiejś historii z pieniędzmi. Nie chciałem też doprowadzić do tego, żeby w drużynie nawarstwiły się wątki indywidualne lub indywidualistyczne – tak to nazwijmy. Wiem, popełniałem błędy, nie będę tego nigdy ukrywał, ale w tym akurat względzie nie sądzę, żeby Euro 2012 nie przyznało mi racji.

Przez kilka dni po meczu z Hiszpanią Henry i Anelka udawali głuchych, nie odpowiadając na żaden z moich esemesów. Moje wątpliwości narastały. „Czy mogę obyć się bez nich obydwu? – notowałem w dzienniku. – Czy uwolni to pozostałych? Ale zarazem – czy pozostali mają tyle umiejętności, by wznieść się na poziom mistrzowski? Zresztą czy to ja mam sprzątać w reprezentacji, przygotowując jej przyszłość? Moim celem, moją rolą jest wygrać mistrzostwa świata. Uzbrój się więc w cierpliwość. Jeszcze trochę”.

○ ○ ○

Tygodnie, które poprzedzały listę dwudziestu trzech, a także nasze przygotowania do mistrzostw, były dla mnie okresem rosnącego znużenia. Dłużąca się walka, trwająca wręcz bez końca, nadwerężała moje przekonania i wypompowywała ze mnie energię. W przerwie meczu z Hiszpanią nie potrafiłem trafić do zawodników. Także po meczu nie umiałem znaleźć odpowiednich słów, rozdarty pomiędzy wolą szukania pozytywnych stron a ciężką atmosferą, która wypełniała szatnię.

Z perspektywy czasu widzę, że energia zaczęła mnie opuszczać od Euro 2008 roku. Czy jednak nie sam jestem temu winien, skoro chciałem kontynuować pracę selekcjonera? To prawda, ale nie mnie jednemu na tym zależało. Wierzyłem ponadto, niezależnie od stopnia wypalenia, że uda mi się przeprowadzić zmianę pokoleniową. Poza tym za pierwszym razem udało mi się dojść do wielkiego finału, za drugim poniosłem porażkę, chciałem więc bardzo, aby za trzecim znów odnieść sukces.

Niektórzy powiedzą, że wybieram zawsze najtrudniejsze wyzwania i że zmagam się z nimi, dochodząc do stanu, którego nie da się udźwignąć. Zapewne tak jest. Prawdą jest bowiem, że żaden trener nie trenował tak długo Olympiqu Lyon, odkąd Jean-Michel Aulas został prezesem klubu. I żaden selekcjoner nie prowadził reprezentacji Francji w tylu meczach. Kiedy jednak wypocznie mi głowa, przyznaję, że w obydwu wypadkach pracowałem zbyt długo. Tyle że podobna jasność myśli krystalizuje się w czasie pokoju. Kiedy zaś człowiek znajduje się w samym ogniu walki, to – choćby i tracił resztki sił, choćby z munduru zostały już tylko strzępy – czy mógłby wycofać się, nie tracąc honoru?

Praca selekcjonera jest pracą non stop. Zarazem musi on dobrze zaplanować przerwy, gdyż istnieją dłuższe okresy bez zgrupowań. A ponieważ lubię obserwować grę piłkarzy, uwielbiałem każdą stronę tego zawodu. Podarował mi on możliwość przeżywania intensywnych wieczorów na największych europejskich stadionach, gdyż obowiązkiem, a zarazem czystą rozkoszą selekcjonera jest oglądanie wielkich drużyn w akcji. Mogłem przeżyć także piękne chwile na Parc des Princes. W siedzibie Związku, w której bywałem niemal codziennie, zawód ten motywował mnie do walki o słuszne sprawy. W sytuacjach z góry przegranych musiałem uznać się za pokonanego, ale wygrałem w innych, nie przestając dbać o francuski futbol, tak obecny, jak i przyszły.

Lecz było też i tak, że w przerwach pomiędzy meczami padałem ze zmęczenia i całkowicie uchodziło ze mnie powietrze. Klasyczny objaw dekompresji z braku przedmeczowej adrenaliny. Ale kiedy tylko rozlegał się dzwon zwiastujący kolejny mecz, błyskawicznie wracała chęć walki.

W przeszłości doświadczyłem już tego rodzaju emocjonalnej huśtawki, kiedy grałem w teatrze amatorskim w Lyonie, w Petit Théâtre de la Croix-Rousse. Było to w 1990 roku. Trema chwytała mnie niczym w kleszcze, bałem się stresu, jaki wiąże się z przedstawieniem i publicznym występem, bałem się nagłej dziury w pamięci, tego uczucia paniki, która ogarnia i paraliżuje w momencie wejścia na scenę. A przecież bez tej tremy nie mogłem żyć. Kiedy przedstawienie się kończyło, spodziewałem się chwili ulgi, ale nic z tego – zacząłem raczej odczuwać dojmującą pustkę i gotów byłem znów grać, byle szybko. Kiedy myślałem o następnym przedstawieniu, bolał mnie brzuch, podobnie jak przed kolejnym meczem, ale i całe moje życie streszczało się w tym oczekiwaniu. Niewykluczone, że w futbolu poszukiwałem tych samych wzruszeń, co w teatrze – szukałem energii zespołu, odczucia, którego niepodobna czymkolwiek zastąpić, uświadomienia sobie, że życie zespołowe rozpada się, kiedy wypadnie z niego choćby drobny element.

Poprzez to porównanie chcę dać do zrozumienia, że nie piastowałem tak długo trenerskich stanowisk powodowany pychą albo z racji innej nagannej pobudki. Trzymałem się ich dlatego, że umożliwiały doświadczenie pełni życia, emocje z niczym nieporównywalne, że poszukiwanie czegoś, co potrafi połączyć zespół, jest wyzwaniem fascynującym, czy chodzi o mecz, czy o sztukę w teatrze. Zapłaciłem za to wysoką cenę, gdyż ostatecznie mnie to przerosło. Ale wciąż nie wiem, czy… tak zupełnie tego żałuję.

○ ○ ○

Zbliżał się czas ustalenia listy i rozpoczęcia przygotowań do mistrzostw świata. Ani jednego spokojnego tygodnia. Musiałem wziąć pod uwagę głębokie konflikty w zespole, takie jak napięcia pomiędzy Ribérym a Nasrim, zazdrość tego pierwszego, zabarwiona nienawiścią, jaką żywił do Gourcouffa, czy jego trudne relacje z Maloudą.

Na głowę sypały się także już bardziej klasyczne kłopoty sportowe. Środkowa obrona pozbawiona była zupełnie stabilności. Thierry Henry od pewnego czasu był w bardzo nierównej formie. Prześladowały nas kontuzje, na przykład uraz łydki u Williama Gallasa. Kiedy 31 marca jechałem zobaczyć mecz Arsenalu z Barceloną (2:2), wiedziałem, że ma problemy ze zdrowiem. Na godzinę przed meczem Fabio Capello, który był wówczas selekcjonerem angielskiej reprezentacji, wprowadził mnie do strefy, do której Arsenal zaprosił jego, choć nie zaprosił mnie. Dzięki temu mogłem zamienić słowo z Arsène’em Wengerem, z którym od dawna miałem chłodne kontakty. Otóż nie mogłem uwierzyć własnym uszom, słysząc od niego, że William Gallas jednak zagra. Byłem oszołomiony i wściekły. Przecież Gallas ryzykował w ten sposób dalsze pogorszenie zdrowia, a konsekwencje tego dotkną też nas. Trudno, żeby jego chora łydka zniosła bezkarnie rytm gry Barcelony i żeby nadążyła za jej szybkimi napastnikami. I tak się stało, William musiał zejść z boiska po czterdziestu minutach.

Gdyby coś podobnego wydarzyło się w reprezentacji Francji, ucięto by mi natychmiast głowę, a prasa nie zostawiłaby na mnie suchej nitki. Nie to co Arsène Wenger, który może pozwolić sobie na wiele i który w przypadku Gallasa podjął wysokie ryzyko, a mimo to zostawiono go w spokoju. Bezkarność, którą u mediów cieszy się Wenger, jest trudna do wytłumaczenia. Ileż to jednak razy pozwalał sobie udzielać lekcji reprezentacji Francji, choć zarówno jego stanowisko, jak i jego doświadczenie czynią z niego kogoś, kto nie rozumie, czym jest reprezentacyjne powołanie. Raz tylko wypowiedział się pozytywnie w związku ze mną, kiedy w telewizji w 2010 roku oświadczył, że niczego nie można osiągnąć z drużyną, która nie ma klasy.

Skąd się bierze chłód w naszych relacjach? Z przeszłości. Poznałem Wengera w Strasburgu pod koniec lat siedemdziesiątych. Grał na pozycji libero, w niegdysiejszym rozumieniu tej roli, w drużynie rezerwowej, w trzeciej lidze. Miał pozytywny wpływ na młodych. Kiedy drużynę zawodową przerzedziła epidemia, zagrał z nami kilka razy. Pokłóciłem się z nim później, kiedy zostałem trenerem Lyonu. Zarekomendował mi wtedy Jamesa Debbaha, którego prowadził jako trener w Monako. Szybko jednak zorientowałem się, że pożytek z tego zawodnika jest wątpliwy. Powiedziałem mu wtedy, że ja nigdy nie zrobiłbym tego koledze. Na co odparł, że dla niego ważniejszy jest klub. Od tego czasu gniewamy się na siebie i jak dotąd nie doszło do pojednania.

○ ○ ○

Thierry’emu okazywałem niezmiennie wsparcie. Nie mogłem dodzwonić się do niego po meczu z Hiszpanią, ale później sam zadzwonił, kiedy usłyszał w telewizji komentarz na temat swojej „mizernej gry” w Barcelonie. Był na bieżąco z tym, o czym się mówi i co się pokazuje, ode mnie potrzebował tylko upewnienia, co też uczyniłem, stawiając mu jednak warunki:

– Wziąłem cię w obronę, ale przygotuj się na kampanię przeciw tobie w mediach; chcą, żebym cię odsunął. Kiedy w Barcelonie wchodzisz do gry w trakcie meczu, bądź świetnie przygotowany. Jesteś typem diesla, a w dodatku masz swoje lata, więc musisz lepiej się przygotowywać do wejścia do gry. Popracuj też więcej na treningu, żeby złagodzić braki w kondycji.

Główkowałem w poszukiwaniu rozwiązań i być może w ten sposób wykopałem sobie własny grób. Gdyż bezsenne noce dokładały się do nerwów i zmęczenia, pogłębiały też niepewność towarzyszącą podejmowaniu najprostszych decyzji. Ponieważ wszystko było tyle samo warte, nic nie było naprawdę cenne. Więc jak spać spokojnie, kiedy nie jest się pewnym niczego? Tymczasem moją rolą było sprawić, że podejmowane przeze mnie decyzje budzić będą zaufanie i że tym samym tchnę w drużynę pozytywną siłę. Skutek był taki, że choć ani przez chwilę nie przyjąłem pozy pewności siebie, to drażniły mnie, bawiły lub raniły – w zależności od nastroju – oskarżenia o arogancję. Podobny rozziew tkwił w zarzutach, że jestem selekcjonerem upartym, a zarazem chwiejnym strategiem. Musi mi to ktoś wytłumaczyć… Choć szczerze mówiąc, wydaje mi się, że rozumiem.

Powiedzą na pewno, że moje bicie się w pierś nie jest zbyt szczere, gdyż to, co sobie wyrzucam, obarcza tak naprawdę innych. Ja natomiast naprawdę obwiniam się o to, że przeceniłem umiejętności piłkarzy tworzących francuską drużynę narodową. Wielcy wojownicy, jakimi byli piłkarze poprzedniego pokolenia, myślący tylko o zwycięstwie, potrafiliby zachować się dojrzale i swój bunt przekuć na sportową walkę. I choć w 2002 i 2004 roku ponieśli porażkę, to dzięki mocnym osobowościom potrafili przezwyciężyć kłopoty, stawiając sobie wysokie wymagania. Niebiescy z roku 2010 także protestowali, ale brak charakteru pociągnął ich na dno. Ponieważ nie zawiązała się nić porozumienia pomiędzy pokoleniami, nie tworzyli też rzeczywistego zespołu. Ustąpienie im nie prowadziłoby do niczego, gdyż sami nie byli zdolni zainicjować niczego pozytywnego. A skoro nie objawił się wśród nich prawdziwy przywódca, wszystko na powrót się waliło. To wyjaśnia, dlaczego pomiędzy 2006 a 2010 rokiem wielkie chwile zdarzały się rzadko. Piłkarze ci osiągali niekiedy stan łaski, ale przez jedną połowę. Bardzo rzadko stan ten utrzymywał się przez cały mecz. Ich drużyna potrafiła wykrzesać z siebie iskry, ale już nie potrafiła rozpalić płomienia.

○ ○ ○

Presja nie ustawała, podobnie jak moje wątpliwości i bezsenność. Działo się wszystko, czego z góry się obawiałem – podważano z zewnątrz moje decyzje, sposób komunikowania się, jak i w ogóle moje kompetencje, i tak do samych mistrzostw świata. W życiu bym jednak nie przypuścił, że któregoś dnia stanę wobec skandalu, którym będą zajmować się sądy – wobec afery Zahii[8]. Wiosną 2010 roku, kiedy wybuchła ta historia, nie umiałem ochronić wplątanych w nią reprezentantów. A taka przecież była moja rola.

Można mi zarzucić wszystko, tylko nie to, że nie dbałem o swoich zawodników. Kiedy widzę, jak niektórzy koledzy po fachu przywłaszczają sobie chwałę zwycięstwa, szerokim gestem uwydatniając swoje porywające strategie, a potem przy porażce ubolewają, że to dlatego, że ich zawodnicy nie mają odpowiednich umiejętności albo że nie zastosowali się do ich zaleceń, to nie wiem za bardzo, czy mam się na nich oburzać, czy im zazdrościć. Zarzucano mi, że nie dość mocno uderzyłem się w pierś. Zgoda. Ale i nigdy nie zdarzyło mi się publicznie wskazać palcem piłkarza, aby zrzucić na niego własną odpowiedzialność za porażkę. Zawsze na siebie brałem presję wywieraną na piłkarzy. Oczywiście nie czynię z tego tytułu do chwały, gdyż po prostu takie mam zasady. Ale czy wyznając je, potrafiłem się dostosować do okoliczności nieoczekiwanych i nowych? Wciąż stawiam sobie to pytanie.

Wieczorem 16 kwietnia 2010 roku otrzymałem esemesa zapowiadającego burzę. W tej samej chwili już wiedziałem, że nie mam szans, aby ją uspokoić. Telewizyjny kanał M6 przygotowywał się do ujawnienia sprawy nazwanej potem „aferą Zahii”, w którą wplątanych było czterech piłkarzy wchodzących w skład reprezentacji Francji. Ich nazwiska zostały rychło rzucone na pożarcie, byle odwrócić uwagę od różnych osobistości ze świata mediów, sztuki i polityki, które także figurowały w aktach. Z czasem rozdźwięk pomiędzy medialną nagonką a wynikami śledztwa pokaże mniej zaślepionym, że niektórzy autorzy przecieków mieli wyraźny zamiar zaszkodzenia reprezentacji w przededniu mistrzostw. W każdym razie ja tak właśnie to odbieram. Nie zaprzeczam, że niektórzy ze wspomnianych piłkarzy rzeczywiście brali udział w tej brudnej historii, postępując bezsensownie. Niemniej trudno nie zauważyć, że sprawa została przywołana w momencie, który najlepiej się nadawał do tego, by nami wstrząsnąć. Z drugiej strony przestrzegałem wcześniej piłkarzy, by unikali takich pokus i nie prowokowali zagrożeń; a mówiłem to nie z perspektywy moralnej, ale z perspektywy ewentualnych konsekwencji, jakie podobne zachowania mogą mieć dla ich życia, ich kariery oraz reprezentacji, w której grają.

W każdym razie bardzo szybko ataki skoncentrowały się na Francku Ribérym. Człowiek, który dla rozśmieszenia kumpli zdolny był zasiąść za kierownicą autokaru na dziedzińcu Bayernu i manewrując pojazdem, urwać część burty wskutek zahaczenia o drzewo, jako że nie umiał zakręcić, potrafił tak samo w ogóle nie pomyśleć o ochronie swojego prywatnego życia. W tamten weekend zanotowałem: „Ani chwili oddechu. Jeśli rzeczywiście, jak pokazuje historia, zespoły mające przed mistrzostwami świata mnóstwo kłopotów zachodzą potem daleko, to niechybnie zdobędziemy tytuły mistrzowskie we wszystkich kategoriach… Nawet mecze przestają mieć teraz znaczenie. W Barcelonie Thierry Henry wszedł na boisko w 58 minucie meczu, ale Canal+, pokazując skróty z tego meczu, nie dał ani jednej z nim migawki. Robi się poważnie… Govou w ogóle przestał grać w Lyonie. Wszystko podszyte jest aferą, która nabiera rozpędu”.

W poniedziałek po tamtym weekendzie nagonka w mediach sięgnęła zenitu. Prezes i ja okazaliśmy sobie dowód wzajemnego zaufania. Każdy wysłał drugiemu wiadomość, by się upewnić, że tamten nie będzie się wypowiadał. Ja wiedziałem, jakie czyha niebezpieczeństwo. Jeśli natomiast prezes uważał, że to ja zabiorę głos, oznaczałoby to, że naprawdę uważa mnie za debila. Ponieważ nie należało ani niczego robić, ani niczego mówić. Tylko tak można było uspokoić burzę, przy której uziemione z powodu wybuchu islandzkiego wulkanu samoloty to naprawdę pestka.

A jednak, pomimo wybuchu tego wulkanu, media o mnie nie zapomniały. Żeby zaś wprawić mnie w tym większy ambaras, wyjęły jedno zdanie z wywiadu Michela Platiniego. Choć w swoim długim wywodzie podkreślał brak wysokiej klasy zawodników w reprezentacji Francji, media wyprodukowały tony papieru na temat krótkiego urywka, który streszczał się w słowach: „Domenech się zbłaźnił”. Otóż Platini, wypowiadając te słowa, nie odnosił ich ani do bilansu mojej pracy, ani do sposobu prowadzenia drużyny, ani do moich umiejętności, ale komentował w ten sposób moje słynne oświadczyny. Wyrywając podobne zdanie z kontekstu i cytując je bez wyjaśnienia, otrzymuje się kuszącą mieszankę, której trudno wręcz się oprzeć. I dziennikarze tej pokusie się nie oparli.

W środku huraganu o nazwie Zahia próbowałem możliwie najlepiej chronić narodową drużynę Francji, aby zdołała osiągnąć wysoką formę na mistrzostwa świata. Pojawiła się – a raczej została wysunięta – kwestia powołania Ribéry’ego. Agent Francka, Jean-Pierre Bernès, wielce zaniepokojony, zadzwonił do mnie w drodze do Monachium, dokąd udawał się samochodem (także na nim chmura islandzkiego wulkanu wymusiła taką podróż). Prosił, żebym uspokoił Francka, choć już wcześniej to uczyniłem, wysyłając esemesa. Powiedziałem mu jeszcze to samo przez telefon. Słuchając go, uświadomiłem sobie, że wydarzenia kompletnie go przerosły. Musiałem wręcz mobilizować go przed półfinałowym meczem Ligi Mistrzów z Lyonem, który odbywał się następnego dnia. Zaproponowałem mu nawet, żeby przyjechał poszukać spokoju u mnie w Bretanii. Moja rola selekcjonera wymagała tego, bym wysyłał sygnały pozytywne i uspokajające.

Ale w meczu z Lyonem Ribéry wyleciał z boiska, co potwierdzało tylko, że nie radzi sobie z samym sobą. Przestał w ogóle się uśmiechać, skandal wstrząsnął nim do głębi. Jak sprawić, żeby znów wrócił do najwyższej formy w miesiąc później, kiedy wybije godzina przygotowań do mistrzostw świata? Trzy dni później wysłałem do niego kolejnego esemesa: „Los się uwziął, lecz widać już światełko. Sam musisz mu pomóc”. Zastanawiałem się, czy taki przekaz czemukolwiek służył. Mnie nie uspokajał nikt.

○ ○ ○

Słynna Zahia skierowała do mnie list, wyobrażając sobie zapewne, że go upowszechnię. Ponieważ tego nie uczyniłem, zajęła się tym sama. Przepraszała w nim, starając się jednocześnie wybielić wszystkich. Ale ta reżyseria niczego już nie zmieniła. Mleko się rozlało.

○ ○ ○

Jeśli chodzi o płaszczyznę sportową, zawodnicy znajdowali się w kiepskim stanie. Każdy mecz Manchesteru City, z którym Patrick Vieira podpisał kontrakt w styczniu, potwierdzał, że daleko mu do mistrzowskiej formy. Mecze Barcelony napawały nas obawą o kondycję Thierry’ego Henry’ego oraz o jego status w drużynie. Chciałem też ostatecznie wiedzieć, co ma w głowie Nicolas Anelka, jako że od zawsze mam słabość do spraw, które skazane są na porażkę.

Pojechałem do Anelki, do Londynu, w piątek 7 maja. Zjedliśmy razem obiad. Chciałem, żeby rozwinął to, co rzucił do mnie w przerwie meczu z Hiszpanią:

– Nie rozciągamy gry.

Tłumaczył to tak: koledzy, prowadząc akcję, winni rozciągać grę, gdyż wtedy zyskałby więcej miejsca do przejęcia piłki, a tak to gra na wysuniętym ataku jest dla niego nużąca i trudna i nie daje mu najmniejszej okazji do strzelenia gola. Jednocześnie sam odmawiał szybkiego przechodzenia na skrzydła. Krótko mówiąc, Anelka nie szukał rozwiązania problemu, ale stawiał żądanie: chcę grać, jak mi się podoba, wychodzić do piłki, kiedy mi się zechce, grać w strefie, którą sam sobie wybiorę; co mi tam interes i równowaga drużyny.

Jak odpowiedzieć na podobny indywidualizm? Pokręcić głową, jakby się stawało wobec sprawy dotyczącej sumienia, wręcz moralnego dylematu, a potem wrócić do refrenu na temat organizacji gry oraz zespołowości. Powtórzyłem mu, że od napastników oczekuję, żeby napędzali grę i przemieszczali się w rytmie podań. Po długiej wymianie zdań na temat tego, jak ma chodzić piłka w zależności od ustawienia, sam przywołał przykład swojego klubu, Chelsea, w kwestii ruchu oraz gry strefą. Zapytałem go więc, dlaczego nie miałby tak grać w reprezentacji Francji. Wymigał się od odpowiedzi. Wyczułem, że odpowiedzialność przerzuca na mnie. A więc chciał grać po swojemu, ale zarazem oczekiwał ode mnie systemu nakazowego, nie widząc w tym zupełnie sprzeczności. Zapewne w jego oczach powinienem być bardziej „nakazowy”, ale wobec innych, każąc im oddać się do dyspozycji jednemu zawodnikowi, który sam grałby tak, ja mu przyjdzie do głowy.

Odpowiedziałem w ten sposób:

– Zależy mi, żebyście umieli być dorośli na boisku i poza nim. Kto pierwszy da przykład? Weźmy temat premii. Czy ktoś go podjął? Nikt. A to tak jak z grzywnami: gdyby ich nie było, to koniec, zespół się sypie, bo nie ma reguł. Ale nikt wam niczego w tym względzie nie narzuci. Pomyślałeś, jak porozumiewać się z innymi na boisku? Przecież podczas meczu musicie się wszyscy zgrać, to i owo sobie powiedzieć. Sam tego oczekujesz. Tylko pomyśl – kiedy urywasz się do przodu do podania, ktoś z tyłu musi wbiegnąć na pole, które zostawiasz wolne. Kto?

Jestem pewien, że – znając ciąg dalszy – każdy wyczyta ironię w podwójnym wniosku, jaki sformułowałem wieczorem w swoim dzienniku po tej londyńskiej wyprawie: „Chce, żebym określił granice innym, ale nie jemu. Znaczy, że mam w drużynie o jedno ego więcej. Dowiedziałem się też, że chce grać z przodu, ale nie na skrzydłach. Świetnie. Znaczy, że mam wysuniętego napastnika, tyle że cofniętego w myśleniu. Cóż, jednego więcej. Na szczęście sam obiad był sympatyczny. Nawiązałem do autobiografii, którą opublikował i w której raczej prawi mi komplementy, pisząc, że jestem pierwszym selekcjonerem, który go zrozumiał. Przynajmniej relacje między nami nie wyglądają najgorzej. Zagram także i na tym”.

○ ○ ○

Teraz musiałem pomyśleć także o trzecim gwiazdorze – Thierrym Henrym. Nie był to przypadek najłatwiejszy, gdyż Henry był mi bliski, wspólna historia zobowiązuje. Kiedyś byliśmy razem w młodzieżowej reprezentacji Francji, wiosną 1998 roku. Wtedy namówiłem Aimégo Jacqueta, by go powołał na mistrzostwa świata. Kiedy sam stałem się selekcjonerem reprezentacji, nie wszystko zawsze było proste, zwłaszcza że Arsenal wywierał na niego negatywny niekiedy wpływ. Teraz jednak, owej wiosny 2010 roku, kłopot był jeszcze innego rodzaju – Henry miał za sobą bezbarwny sezon w Barcelonie, przestał grać na swoim normalnym poziomie i miał duży problem z odzyskaniem formy.

Zbliżała się ważna sesja sztabu, podczas której mieliśmy ustalić listę dwudziestu trzech zawodników na mistrzostwa. Niestety, mecze, które w tym czasie oglądałem, w niczym nie rozwiały mgły, ani co do Henry’ego, ani co do Vieiry. Do końca czekałem na przejaśnienie. W przeddzień ostatecznych decyzji pojechałem do Londynu zobaczyć jeszcze raz, jak gra Vieira, bo chciałem mieć czyste sumienie. Decyzja zapadła, czego odzwierciedlenie znajduję w swoich notatkach: „Ten sam Vieira, co przez ostatnich kilka miesięcy, bez dynamiki, przegrywa wszystkie pojedynki. Po kwadransie mógłbym już wracać. To poziom absolutnie niewystarczający i na jego miejsce mam kogoś lepszego”.

○ ○ ○

Wielkie przedstawienie z ogłoszeniem listy zaplanowane było na wtorek 11 maja. Listę tę miałem ogłosić w dzienniku o godzinie dwudziestej w TF1. Czekano na dwadzieścia trzy nazwiska. Ja ich miałem trzydzieści. Wszyscy potem na mnie naskoczyli. Normalka. Woleliśmy jednak znosić tego typu krytyki niż zaryzykować ogłoszenie listy dwudziestu trzech, wśród których byłby kontuzjowany Gallas, Abidal, na dodatek brakowałoby Henry’ego. Nie mam żadnego powodu, by to ukrywać – po dwóch dniach sztabowych dyskusji obfitujących w tysiące pytań podjęliśmy decyzję, że nie zabieramy Henry’ego do Republiki Południowej Afryki.

Nie chcę w niczym zdradzać upodobań czy przekonań ludzi ze sztabu, poprzestanę na ujawnieniu własnych. Oto zasadnicza treść dyskusji, jaką zapisałem w swoich notatkach.

„Zaczynamy od pytania o liczbę zawodników. 30, 25, 23? Spiszmy jednak nazwiska, jedno pod drugim, żeby móc rozpocząć rzeczywistą dyskusję. Mamy dylemat z kontuzją Gallasa (łydka) – nie wiadomo, czy będzie mógł zagrać. Nie wiadomo też, kiedy wyleczy się Abidal. Skupiamy się więc na środkowej obronie. Ktoś proponuje rozwiązanie z Toulalanem. Jestem za. Uważam, że to najlepsza opcja ze wszystkich. Escudé? Wierzę w niego, ale gra zbyt przewidywalnie. Nie wiem już, kto przywołał Planusa. Jestem za. Ale ktoś inny wyraża wątpliwość, argumentując, że Planusowi brakuje szybkości. To prawda. Ale jego charakter i wyczucie gry stanowią dla mnie wystarczające zalety, by widzieć w nim prawdopodobnego zmiennika. Z drugiej strony nie zapominam, że w 2006 roku obydwaj rezerwowi środkowi obrońcy, Boumsoung i Givet, w ogóle nie zagrali.

Kto po bokach? Na lewej wykluczamy Cissokho, z różnych powodów. Zagrają tam Clichy i Evra. Na prawej Sagna, a za nim w tyle albo Réveillère, albo Fanni. Jestem za Réveillère’em. Inni są przeciw, kierują się logiką i doświadczeniem z przeszłości. Ale pytanie brzmi inaczej – kto lepiej zastąpi Sagnę, jeśli ten złapie kontuzję? Według mnie Réveillère. Wrócimy do tego później.

W środku pola widzimy Lassanę i Alou Diarrę. Ale w jakim systemie zagrać na mistrzostwach świata – z jednym defensywnym pomocnikiem czy z dwoma? Jestem za tym, żeby w linii pomocy grało trzech zawodników, z Maloudą i Gourcuffem po bokach. To pozwoli ustawić Ribéry’ego na lewej, Anelkę na środku ataku, a Govou w roli wahadłowego skrzydłowego na prawej, co tym samym nasuwa pytanie o Henry’ego. W kwestii Patricka Vieiry jesteśmy zgodni, żeby go nie brać. Ale jeśli Toulalan przejdzie na środkową obronę, trzeba będzie znaleźć zmienników na każde z opuszczonych miejsc. Jesteśmy za Diabym i Mvilą. Mvila miał zagrać z Hiszpanią, ale złapał kontuzję. Jeśli w pomocy zagra trzech, Lassana i Diarra mogą grać na prawej na miejsce Gourcuffa.

Na skrzydłach sprawa jest najprostsza. Ribéry zagra na lewej, nawet jeśli broniłem zdania, że nie należy mu ustępować ani natychmiast, ani zbyt szybko. Jest najlepszy, więc trzeba mu zapewnić optymalne warunki. W środku ataku Anelka i Gignac narzucają się sami, ale trzeba nam jeszcze kogoś trzeciego. Cissé? Briand? Nawet nie chcę słyszeć o Benzemie, ze względu na jego zachowanie i słaby sezon w Realu. Na prawym skrzydle wybór nie jest prosty. Bierzemy pod uwagę Valbuenę i Ben Arfę, choć długo nad tym debatujemy. Co do bramkarzy jesteśmy zgodni: Lloris, Mandanda, Carrasso. Uprzedzi się Micka Landreau, że będzie czwarty. Zrobimy tak tylko w jego przypadku.

Najdłużej dyskutujemy nad Thierrym Henrym. Pytań nie brakuje. Jaka jest jego przydatność? Czy wróci do formy? Czy przypadkiem nie zależy mu wyłącznie na tym, by wejść do Historii, grając na czwartych dla niego mistrzostwach świata? Czy nie będzie spowalniał, a może nawet zbyt kombinował? Czy z braku formy nie stanie się martwym punktem drużyny? A może pójdźmy na kompromis: niech weźmie udział w zgrupowaniu, a potem oznajmimy mu decyzję, stosownie do jego postawy? Nie uważam tego za dobry pomysł. Albo przygotowujemy go do gry na mistrzostwach, albo nie bierzemy go wcale. Na bazie tego stwierdzenia pojawia się pytanie: jeśli już, to na jakiej pozycji go ustawić? Zwierzył się Alainowi Boghossianowi, że nie ma już specjalnie ochoty grać na lewej, a więc celuje w środek ataku, co jeszcze bardziej komplikuje sprawę. Podejmuję decyzję – uważam, że nie powinien przyjeżdżać na zgrupowanie kadry. Nie wiem jednak, kiedy mu o tym powiedzieć. Co do meritum, jestem pewny swojej decyzji. Co się zaś tyczy sposobu, przygotowałem już go na możliwą odmowę, zalecając mu, by unikał kontuzji i zwiększył dawkę treningową w Barcelonie. Kontuzji uniknął, to prawda, ale ani jego plecy, ani ścięgna nie pozwoliły mu trenować intensywniej.

Gdybym jednak ujawnił w telewizyjnym dzienniku o dwudziestej, że Henry nie jedzie z nami na mistrzostwa świata, uruchomiłbym prawdziwą bombę. Ktoś z nas wpadł więc na wersję złagodzoną – ujawnijmy listę trzydziestu i poczekajmy jeszcze z ogłoszeniem składu ostatecznego. Bo gdyby na przykład Anelka złapał kontuzję w Chelsea? Teraz więc przedstawię listę trzydziestu, pojadę też do Barcelony porozmawiać z „Titim”.

○ ○ ○

Słynna lista trzydziestu została więc dopięta następnego dnia rano. Nie było na niej Benzemy. Zbyt często zachowywał się w sposób dla mnie nie do przyjęcia, a pod względem sportowym nie przypominał piłkarza sprzed dwóch lat. Zabrałem go w 2008 roku, gdyż był najlepszym napastnikiem ligi francuskiej i właśnie uosabiał nadzieję na przyszłość. Mówiąc ściśle – nadzieję na mistrzostwa świata w 2010 roku. Wystarczyłoby więc, żeby popracował w Realu. Dwa lata później nie grał już jednak w podstawowym składzie Realu, przybrał także na wadze, do czego zresztą się później przyznał. A przecież gdyby był w formie, byłby bezkonkurencyjny, nie miałby sobie równego. W tym czasie jednak trener Realu Madryt, Manuel Pellegrini, nie wiedział, co z nim zrobić. Szczęśliwie dla Benzemy trenerem Realu został José Mourinho. Wówczas Benzema, który talent ma wyjątkowy, wziął się w garść. I tak już zostanie. Póki Karim będzie musiał stawać do walki o miejsce w drużynie, rywalizując z godnymi rywalami, nie przestanie być wielkim piłkarzem.

Sprawa Henry’ego wróciła na tapetę. Pamiętam, że podczas dyskusji wyraziłem wątpliwość, nie co do meritum, ale co do sposobu podjęcia decyzji. Z jednej strony nie dawałem mu żadnych szans, a równolegle podtrzymywałem w sobie myśl, że przygotowując się z nami, być może wróciłby do rytmu gry, i w dobrej wierze skłonny byłem uznać, że być może nie dołożył wszystkich wysiłków, by dojść do formy. Więc trzeba spróbować.

Tak więc wieczorem 11 maja ujawniłem listę trzydziestu nazwisk i odpowiadałem na pytania przez dwadzieścia minut. TF1 zarejestrowała w tym czasie szczytowy poziom oglądalności – dwanaście milionów telewidzów.

○ ○ ○

Tak naprawdę spałbym lepiej, gdyby lista zawierała tylko dwadzieścia trzy nazwiska, nie pozwalając mi już na zmiany. Aż do spotkania z Thierrym Henrym w Barcelonie w niedzielę 16 maja ważyłem, rozważałem, podważałem możliwe w związku z nim rozwiązania. W piątek pisałem: „Zżera mnie niezdolność do podjęcia decyzji. Jakie są plusy jego obecności z nami? Żadnego. Prócz tego, że pozostali nie są gwiazdami i nie dowiedli niczego wielkiego na międzynarodowej arenie. Wyruszamy na przygodę z zespołem solidnym, ale mało utalentowanym. Źle śpię. Ale trzeba będzie pojechać do Barcelony i tracę pewność siebie. Ostatecznie rano znalazłem takie wyjście: podyskutuję z nim, nie mówiąc mu otwarcie, z czym przyjechałem. Poczekam na to, co powie, na to, co da w rozmowie od siebie. Sam sobie wytłumaczyłem, że potrzebuję tej rozmowy, aby albo ugruntować, albo odmienić mój osąd na temat jego zdolności do budowania konstruktywnej atmosfery i patrzenia dalej niż własny nos”.

W sobotę wieczorem wysłałem esemesa do „Titiego”, że nazajutrz do niego przyjeżdżam. Zadzwonił do mnie trzy razy z zastrzeżonego numeru. Nie odebrałem, czekałem, aż mi odpowie esemesem. Ponieważ chciał wiedzieć, dlaczego jadę do Barcelony, odpowiedziałem tylko: „Nic poważnego”. W końcu usłyszeliśmy się przez telefon, gdyż Henry bardzo chciał już teraz rozpocząć rozmowę, ja jednak wolałem poczekać na bezpośrednie spotkanie, aby przegadać najważniejsze sprawy na miejscu. Przesłał mi swój adres, raz jeszcze się upewniając: „Mam nadzieję, że to nic poważnego?”. Jego niepokój stawał się namacalny. W kolejnym esemesie pytał, czy na pewno doszedł ten z jego adresem. Co za zawód!

Byłem od tego chory. Jak oznajmić mu złą wiadomość? W dodatku u niego, a nie na neutralnym terenie? Tego samego wieczoru Thierry zadzwonił do kilku ludzi ze sztabu, by wywiedzieć się, co się święci, dając dowód, co zrozumiałe, obawy, jaką zaczął żywić.

○ ○ ○

Napisano potem, że podczas tego niedzielnego spotkania Thierry Henry wybłagał u mnie, bym go zabrał na mistrzostwa świata. Wszystko to nieprawda. Wszystko przebiegło też dużo prościej. Oto nierówny, ale rzetelny raport z tej rozmowy.

„Wyruszyłem o szóstej rano. Wcześniej niż planowałem. W nocy nie udało mi się zasnąć, głowa mi pękała. Co mam zrobić? Co mu powiem? Jak na to zareaguje? I czy to dobra decyzja? W Barcelonie wylądowałem o 10.15. Samolot miał opóźnienie, gdyż czekał bezczynnie na swoją kolej, jako że inny blokował mu pas. To znak, że nie powinienem lecieć… Przecież decyzja jest już podjęta! Spadaj!

Henry mieszka na barcelońskich wzgórzach, w rezydencji z widokiem na stadion i morze. Przystań absolutnego spokoju. Czekał na mnie. Zresztą wysłał mi komórką pytanie, czy już wylądowałem. Był naprawdę niespokojny.

Po jego szerokim uśmiechu, którym mnie powitał, wiedziałem już, że nie mogę go ot tak wyrzucić. Wykonałem więc swoją robotę łagodnie. Wyjaśniłem mu, że tematem nie jest to, czy go brać, czy nie, ale to, czy jest świadomy, że nie może grać tak jak z Hiszpanią, że musimy dysponować więcej niż tylko jednym wysuniętym napastnikiem i że w tej chwili nie spełnia oczekiwań.

– I jak niby miałbyś sobie poradzić, tym bardziej że nie jesteś typem dżokera, który potrafi wejść pod koniec i rozstrzygnąć mecz?

Szybko przyjął, że będzie rezerwowym. Zbyt szybko, być może ze strachu, że nie zostanie powołany. Gotów jest zrobić, co trzeba, byle nie stanowić żadnego problemu pod względem sportowym. Gotów jest walczyć i budować pozytywną atmosferę w drużynie. Przyznał, że kiedy gra dobrze, może pociągnąć innych w górę, ale bywa też odwrotnie. Powiedział nawet, że nie jest ślepy, i uczciwie mówiąc, nie zasługuje na grę w pierwszym składzie, a gdybym do takiego składu sam chciał go wstawić, popełniłbym szaleństwo. Gotów jest więc być rezerwowym, powtórzył mi to z dziesięć razy. I gotów jest także wspierać innych. Przez cały czas prowadził rozmowę w tym tonie. Wyczuwał instynktownie, że jego powołanie wisi na włosku. Jeszcze tego samego wieczoru, kiedy wróciłem już do Paryża, zadzwonił do mnie, powtarzając, że gotów jest pełnić rolę rezerwowego i być do dyspozycji całego zespołu”.

Na drugi dzień, kiedy trzeba było zawęzić grupę już tylko do dwudziestu trzech zawodników, wyjaśniłem współpracownikom ze sztabu swoją decyzję, starając się ich przekonać, że na miejsce Henry’ego nie mamy żadnego wartościowego rozwiązania, dysponujemy jedynie grupą zawodników bez doświadczenia, których gra to wielka loteria.

Dyskusja nie trwała dłużej niż godzinę. W którymś momencie zadaliśmy sobie pytanie, czy należy chronić Yoanna Gourcuffa, któremu niechętni są pozostali napastnicy. Odpowiedź przyszła szybko – nie. On sam musi wziąć sprawy w swoje ręce. Nie można ustalać składu, kierując się podobnymi kryteriami.

Ponieważ nie było pewne, czy Gallas wyleczy swoją kontuzję na czas, zachowaliśmy dwudziestu czterech graczy. Odrzuconych poinformowałem albo bezpośrednio, albo esemesem. Mickowi Landreau zostawiłem wiadomość głosową. Zatrzymujemy Djibrila Cisségo? Tak jest, zespół potrzebuje oddechu.

○ ○ ○

Wróćmy jednak do Henry’ego. Ze względu na to, co wydarzyło się później w RPA, nie mogę zadowolić się jedynie transkrypcją naszej rozmowy w Barcelonie, tak jak ją zapamiętałem. Książka, którą piszę, a także późniejsze wydarzenia, wymagają głębszej analizy.

Thierry’ego znałem od 1998 roku. Po tym jak poprzedniej jesieni pojawił się po raz pierwszy w drużynie narodowej, powołałem go do francuskiej reprezentacji młodzieżowej w chwili, kiedy przeżywał trudniejszy okres w AS Monaco. Potrzebował wtedy mocnej motywacji i cieszyłem się, że w ostatniej chwili udało mi się przekonać Aimé Jacqueta, żeby wciągnął Henry’ego na listę dwudziestu trzech, którzy przygotowywali się do mistrzostw świata rozgrywanych wtedy we Francji. Traktowałem go jak syna, a z czasem nasze liczne rozmowy stały się ważne też dla mnie.

Ale prawda wymaga ode mnie także, abym przyznał, że właśnie ta bliskość przeszkodziła mi w podjęciu dobrej decyzji. Kiedy siedziałem już w samolocie do Barcelony, wszystkie wspólne chwile przewinęły się w mojej pamięci. Nie miałem ani siły, ani odwagi, by mu powiedzieć, że coś się kończy. I to był błąd. Cztery lata wcześniej, jestem tego pewien, bez trudu zamknąłbym sprawę. Kiedy w 2008 roku zdecydowałem, że nie powołam Micka Landreau, piłkarza, który jest mi być może najbliższy, zrobiłem tak. W przypadku Thierry’ego poczucie wdzięczności oraz strona emocjonalna miały na mnie niewątpliwy wpływ, choć selekcjoner powinien szukać wyłącznie rozwiązań skutecznych. Trzeba było nie jechać do Hiszpanii, powiedzą niektórzy. Owszem, ale taka ucieczka byłaby z kolei tchórzostwem. Odmawiam takiego załatwiania spraw.

Mówiąc krótko, pod względem sportowym powołanie Henry’ego nie było zasadne, ale wzgląd emocjonalny sprawił, że nie potrafiłem zostawić go w domu. Poza tym to dzięki niemu zakwalifikowaliśmy się na mistrzostwa. Miałbym go więc zostawić w domu z powodu owego zagrania ręką w meczu z Irlandią? Nie, przekraczało to moje siły. Była to jedna z niewielu decyzji w całej mojej selekcjonerskiej karierze, kiedy przywiązanie do zawodnika wzięło górę nad oceną sportową. Nie mówię tego, by się usprawiedliwić, ale by powiedzieć, jak bardzo byłem wtedy chwiejny oraz jak trudny bywa ładunek psychologii, który w tym zawodzie ogromnie ciąży.

○ ○ ○

Chcieliśmy, żeby przygotowania nie były monotonne. I tak się stało – Tignes, Lens, Paryż, Tunezja, wyspa Réunion, nim wylądowaliśmy w RPA.

Zgrupowanie w Tignes przebiegło wyśmienicie. Myślałem nawet, że wreszcie znalazłem lekarstwo na kłopoty, w szczególności na brak jedności w zespole, który od lat zatruwał nam życie. Pamiętam pierwszą odprawę po kolacji. Czytałem kolejno krótkie maksymy, które dyrektor ds. osobowych w sztabie, Jean-Pierre Doly, przykleił na ścianie.

Pierwsza z nich „Najgorsze nigdy nie musi się spełnić” pozwoliła mi dobrze wystartować:

– Wielu czeka na nasz upadek. Mówią, że niemożliwe jest zwycięstwo w przypadku piłkarzy, którzy są w takiej formie jak wy, a ich selekcjonerem jest ktoś taki jak ja. Że liczyć można tylko na cud. Ale wiemy dobrze, i wy, i ja, że zbyt wielu by się ucieszyło z naszej klęski. Jestem przekonany, że waszym celem jest zupełnie co innego. Nie tylko wyjście z grupy, nie tylko ćwierćfinały, nie tylko półfinał, ale finał i zwycięstwo. Zadecyduje o tym siła waszego ducha. Jak to osiągnąć? Oto druga wskazówka: „Wszyscy za jednego, jeden za wszystkich”. Musicie zostawić wasze ego, gdyż nikt nie wygra w pojedynkę. Tylko wzajemna pomoc sprawi, że będziecie lepsi. Sztab i ja jesteśmy tu tylko po to, by was ukierunkować. Samą prawdę możecie udowodnić tylko wy. Jeśli w waszej drużynie nie będzie ducha, to już teraz rezerwujcie czas na wakacje po 23 czerwca. Ja sam nie schodzę z pola walki. W 2006 roku obiecałem wam, że wejdziemy do finału. I tak było. Dziś to wy musicie określić swoje marzenia i znaleźć pomysł na ich realizację.

Po mnie pałeczkę przejął odpowiedzialny za komunikację. Tematem były relacje z prasą. Zaczął wymieniać ograniczenia związane z mediami, które dotyczyły drużyny, kiedy przerwał mu Anelka:

– A czy wciąż płacimy grzywny?

Na chwilę zaległa cisza. Nabrałem powietrza i odpowiedziałem oschle:

– Nie, nie ma płacenia grzywien. Głównie dlatego, że musiałbym wiedzieć, ile zarabiasz, żeby ustalić twoją stawkę. Co nie znaczy, że jeśli znikają kary finansowe, to znikają reguły postępowania. Gdyż przyjęcie reguł – i ich szanowanie – jest dla każdego źródłem siły. Trudno zawodnikowi powiedzieć, żeby na boisku ruszył się i wysilił, jeśli nie można mu zwrócić uwagi na to, że jest zbyt powolny.

Ponieważ system kar reguluje życie zespołu, pokazując, czy jest on zdolny do przestrzegania dyscypliny, i wspomaga inne zachowania, byli zaskoczeni moją odpowiedzią. Zareagowałem przesadnie. Na szczęście Anelka, zamiast się spiąć, prawie że się ubawił:

– Jak tylko tak zapytałem…

Atmosfera zaczęła się rozluźniać. Podsumowałem:

– Wszystko zależeć będzie od was. Jeśli od dziś przez najbliższe dni nic się nie wydarzy, to znaczy, że data waszego powrotu z mistrzostw będzie znana. Ale jeśli przemyślicie sobie słowa i maksymy, które tutaj wypisaliśmy, i jeśli zapadną w was głęboko, wówczas będziecie zdolni zamienić je w czyny i „Obrócić przygodę w spełnienie”, jak mówi jedno z tych zdań. Wówczas wypełnimy treścią ostatnie z nich: „Przeliczyłem wszystkie nasze siły. Nie damy rady. Więc zrobimy to!”.

○ ○ ○

Wyjaśniałem tak i przekonywałem przez ponad godzinę. Pozostawało poczekać na skutki. Ale nauczyłem się już czytać w ich oczach, by wiedzieć, czy biorą moje słowa do siebie czy nie. W tym przypadku w ich postawie wyczuwałem zgodę, ale jakąś sztuczną, więc trwałem wciąż w oczekiwaniu, ściślej mówiąc – żywiłem sporo wątpliwości.

○ ○ ○

Otwieram nawias w sprawie grzywien. Po Euro 2008 była mowa o tym, że piłkarze winni podpisać kartę reprezentanta określającą ich obowiązki oraz konsekwencje, jakie wynikają z ich naruszenia. Przy okazji meczu z Argentyną Związek wręczył każdemu piłkarzowi książeczkę z tymże tekstem, jak również książeczkę, która zawierała liczbę ich powołań do reprezentacji. Ale prezes Związku tak bardzo obawiał się reakcji Niebieskich, że udał mu się nie lada wyczyn – dał im do podpisania jedynie dokument ze zdjęciem i liczbą powołań, ale już nie książeczkę określającą kary finansowe. Tylko kapitan wiedział, że takie są przewidziane, ale nigdy nie powiedział o tym pozostałym. Haniebna hipokryzja! Jak można myśleć, że zawodnicy staną się bardziej odpowiedzialni, jeśli każe się im podpisać jedynie kartkę ze swoim zdjęciem? Dla nich był to jeden autograf więcej, żadne zobowiązanie.

○ ○ ○

W okresie przygotowań pojechaliśmy do Tignes, w góry. Ale wieczór i noc spędzone w schronisku nie przypominały w niczym tych, które przeżyliśmy w 2006 roku. Zmienił się zespół, zmienił się jego rys psychologiczny.

Lassana Diarra narzekał na bóle brzucha, na które nie pomagały żadne lekarstwa. Długo rozmawiałem z nim w drodze powrotnej, nalegając, żeby przyszedł na trening. Wyglądało na to, że bóle te były objawami psychosomatycznymi, a ich źródło wywodziło się z konfliktu z Pellegrinim, trenerem Realu, i z niepokoju przed mistrzostwami świata. Ponieważ nazajutrz nie nastąpiła poprawa, pojechał do szpitala na dodatkowe badania. Po nich lekarz zabronił Lassanie treningów i nie zostawił nam żadnych złudzeń co do jego udziału w turnieju w RPA. 22 maja, przed treningiem, pojechałem do niego do szpitala w Bourg-Saint-Maurice. Nie muszę zaglądać do dziennika, by dokładnie przywołać to, co wtedy przeżyłem: „Poruszające, chwytające za serce. Zrozumiał, że nie ma szans jechać na mistrzostwa. Próbowałem pocieszyć go, mówiąc, że zdrowie jest najważniejsze i że rychło wróci do gry. Odpowiedział:

– Panie trenerze, tak bardzo chciałem wygrać te mistrzostwa z panem i powiedzieć to panu na ucho po wieczornym finale…

Miałem łzy w oczach. No i nie musiałem już nikogo wyrzucać. Lista dwudziestu czterech stopniała nagle do dwudziestu trzech”.

Zachęcającym znakiem był mecz z Kostaryką, rozegrany kilka dni później w Lens. Wygraliśmy 2:1. Nawet media doceniły i podkreśliły radość, zaangażowanie i kunszt w rozgrywaniu piłki. Ale w moich zapiskach ocena nie była równie przychylna: „Nie łudź się. Owszem, było miło, ale przecież nie graliśmy z nikim znaczącym”.

○ ○ ○

W Tunezji dołączyły do nas rodziny zawodników. Pomysł był taki, żeby stworzyć atmosferę wakacji, zawodnicy zaś spotykaliby się ze sobą wyłącznie na treningach i podczas meczów. Sprawdziło się to rok wcześniej w Lyonie. Niestety, tym razem afera z Zahią zajęła w umysłach tyle miejsca, ile zajmuje słoń w korytarzu. Żony i partnerki piłkarzy zamknęły się we własnym kręgu, co, mówiąc delikatnie, nie budowało dobrego klimatu. Nie potrafiły zrozumieć, że ta sprawa nie dotyczy w ogóle pozostałych dwudziestu dwóch piłkarzy z kadry. Z tego powodu niektóre pary przeżywały napięcie, słyszało się zabójcze odzywki. W każdym razie żadnej harmonii, o której marzyliśmy przed wyruszeniem na mistrzostwa.

Poza tym nic specjalnego, codzienna łamigłówka. Kłótnie o sposób gry, czasem budujące, częściej jednak męczące i jałowe. Ekscesy przy rozmowach na temat premii. Jeden uważa, że powinien mieć prawo do darmowego i pełnego wózka w Carrefourze, który był głównym sponsorem reprezentacji. Drugi narzeka, że sponsor oferuje mu jedynie tysiąc euro miesięcznie na rozmowy telefoniczne, a sam właśnie odmówił podpisania kontraktu na dziewięćdziesiąt pięć tysięcy euro tygodniowo. Jestem w szoku! Czego jeszcze chcą prócz ogromnych pieniędzy, które zarabiają? Robić zakupy, nie płacąc za nie? Wrzucać do koszyka, co się im podoba, za darmo? Dzwonić bez limitu? Jakże się odkleili od rzeczywistości. Czasem mi wstyd, kiedy ich słyszę. Wstyd mi nawet, że pośród nich jestem.

Z Tunezją wywalczyliśmy remis (1:1). Ale brakowało na boisku czegoś, co zawodników spaja, brakowało im ducha jedności. W ten sposób dawały znać małżeńskie napięcia. Kilka dni wcześniej w meczu z Kostaryką pokazali wielką chęć gry, teraz próżno było jej u nich szukać. Ta tendencja wzbudziła we mnie niepokój. Podczas przygotowań nie można stanąć w miejscu, ma być coraz lepiej. Cóż dopiero, kiedy zaczynamy się cofać! Dziś dwa z zapisków przyciągają moją uwagę: „Anelka wciąż gra po swojemu. Długo trzyma piłkę, zanim ją poda, a uwag na ten temat w czasie przerwy nie przyjmuje”. Przyszłość już w tym miejscu została zapisana.

○ ○ ○

Do rozmowy między nami doszło na wyspie Réunion, gdzie mieliśmy ostatni przystanek przed Republiką Południowej Afryki. Rozmowa odbyła się, zanim jeszcze w przygnębiającym stylu przegraliśmy mecz towarzyski z Chinami (0:1). Nicolas Anelka przyszedł do mnie przed obiadem, by „ze mną pomówić”. Natychmiast odparłem:

– Dobrze się składa, bo ja też tego chcę. Otóż dwa razy rozmawiałem z tobą o tym, że rozbijasz grę, i wyraźnie wciąż się nie rozumiemy. Pokażę ci nagrania…

– Ależ panie trenerze, właśnie to przerabiamy na treningach!

– Tak, ale nie w tych strefach i nie cały czas. Nie możesz się urywać, tak jak w Chelsea, gdzie na wysuniętym ataku gra Drogba. U nas, kiedy ty się urywasz, w ataku nie ma nikogo więcej.

Wydawało mi się, że Anelka mniej żąda, a więcej czeka na wyjaśnienia. Pewnie usłyszał, jak krytykują go dziennikarze. Wieczorem przestudiowaliśmy nagrania wideo, które jasno dowodziły, że kiedy on ucieka, atakując środkiem boiska, niczemu to nie służy, ale kiedy ucieka skrzydłami, okazuje się to użyteczne. Wyglądało na to, że dotąd naprawdę nie widział problemu, jak sam stwierdził. Dzięki wideo uświadomił sobie, które z jego zagrań są bezużyteczne, a w których do czegoś się przydaje. Całość nie trwała więcej niż pół godziny. Odniosłem wrażenie, że wychodzi zadowolony.

Jednocześnie musiałem zająć się stanem ducha Williama Gallasa, który stawał się nieznośny dla wszystkich, i kryzysem Henry’ego, który przeżywał mocno publikacje twierdzące, jakoby wybłagał u mnie powołanie na mistrzostwa świata. Pisano też, że na konferencjach prasowych nie zważałem zupełnie na opinię publiczną. To jedno akurat było prawdą spośród wszystkich rzeczy wówczas publikowanych, które były zwykle bujdą. Z dziennikarzami spotykałem się z obowiązku i nikt nie mógł mnie zmusić do tego, żebym im opowiadał coś ciekawego.

Porażka z Chinami (0:1) na wyspie Réunion była bolesna. Przed wyjazdem do Johannesburga pisałem: „Nie panujemy nad tym, jak gramy, brakuje nam swobody, ciągle zagrywamy na granicy błędu. Zbyt wielu niewiele wnosi. Energii nam nie brakuje, za to brakuje klasy. Musimy też kończyć akcje strzałami, jeśli chcemy daleko zajść. Z tego właśnie powodu zdjąłem dziś Henry’ego. Teraz trzeba dalej umacniać środek pola. Po meczu ciężko mi było znaleźć właściwe słowa. Długo milczałem. Także zawodnicy, zmiażdżeni porażką, nie wydusili z siebie słowa. Zabrałem w końcu głos, żeby ich uspokoić, wyjaśnić, że ciężko będzie do samego końca i że tylko solidarność, wytrwałość i wola walki, a nie wzajemne docinki, pozwolą pokonać kolejne przeszkody. Więc odtąd gęba na kłódkę. W przyszły piątek rozpoczynamy mistrzostwa meczem z Urugwajem. Wtedy zagramy o wszystko, kropka. Teraz mierzymy się z rzeczywistością”.

Nie przewidywałem tylko, że przyjdzie mi zmierzyć się z nierzeczywistością.

Na przykład Gallas. Żądał opaski kapitana i chciał sam decydować o tym, ile gra, choć przez cały okres przygotowań ledwo dochodził do siebie po kontuzji. O funkcji kapitana marzył od dawna. Od maja 2005 roku, od meczu towarzyskiego z Węgrami w Metzu (2:1), miał do mnie żal, że poprosiłem zawodników, by sami wybrali kapitana, a ci wskazali na Boumsonga. Przy okazji – nie mylę się tak bardzo, twierdząc, że zawodnicy często się ze mną zgadzają.

Gallas pokazywał więc wszystkim, a mnie w szczególności, jak bardzo jest obrażony. Pamiętał, że oświadczyłem mu kiedyś, że nigdy nie będzie u mnie kapitanem (opaskę otrzymał Patrice Evra). Do tego nie zgodziłem się z jego planem, że w pierwszym meczu przygotowawczym (z Kostaryką) nie zagra w ogóle, w drugim (z Tunezją) zagra pół godziny, a w trzecim (z Chinami) zagra całą połowę. Nie można powiedzieć, że w tym założeniu nie ma stopniowego wchodzenia w grę. Gallas zapomniał tylko, że skład na mistrzostwa chciałem opublikować po pierwszym z trzech meczów. Więc rzekłem do niego stanowczo:

– Zrobisz tak, jak ci powiem. Muszę szybko się dowiedzieć, czy w ogóle jesteś w stanie zagrać na mistrzostwach świata. A jeśli cię to nie zadowala, trudno. I powtórzę, że nie będziesz nigdy kapitanem.

Gdyż dla mnie zasadniczą sprawa było poznać jego formę fizyczną. Jeśli nie mógłby zagrać, Jérémy Toulalan musiałby stanąć na pozycji środkowego obrońcy, na środek pola zaś musiałbym wstawić dodatkowego pomocnika.

W rezultacie Gallas stroił fochy przez całe mistrzostwa, nie przestając zrzędzić, że trwonimy wszystkie jego przygotowania. Chętnie zrewanżuję mu się pytaniem: czy aby nie chodziło mu głównie o to, żeby zagrać po raz setny w drużynie narodowej Francji?

Co do Patrice’a Evry, pokazał on, że umie być kapitanem zaangażowanym w sprawy drużyny. To prawda, że miałem do niego cholerny żal, że nie uprzedził mnie w dzień afery autokarowej o tym, co się święci. Gdybym wtedy to wiedział, być może uniknęlibyśmy katastrofy, znajdując na czas kompromis pozwalający zawodnikom wyrazić swoją złość bez niszczenia godności reprezentacji i bez prowokowania przeciw sobie całego kraju. Niemniej Patrice wywiązał się z funkcji kapitana tak dobrze, jak mógł. Wiem też, że rozmawiał z Gallasem, przekonując go do zmiany postawy. Nie on jeden zresztą. Ale, jak już widzieliśmy, nie odniosło to skutku.

8 Czwórka francuskich piłkarzy – Franck Ribéry, Sidney Govou, Karim Benzema oraz Hatem Ben Arfa – została oskarżona o korzystanie z usług nieletniej prostytutki. Oskarżenie wniesiono, choć Zahia zapewniała, że nigdy nie ujawniła im swojego prawdziwego wieku. Benzema, Govou i Ben Arfa zaprzeczyli także, by kiedykolwiek mieli z nią kontakt. Do chwili wydania tej książki sprawa ciągnie się w paryskim sądzie, oskarżonymi są Ribéry i Benzema (przyp. tłum.).

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

8. Afrykańska katastrofa

Knysna jest przedstawiana jako południowoafrykańskie Saint-Tropez. Tłumaczy to zapewne liczbę napotkanych tam policjantów. Wolę pożartować od razu, gdyż zaraz stracę do tego ochotę. Nawet poczucie humoru, które zawsze się mnie mocno trzymało, teraz mnie opuściło. Nie miałem czasu skosztować lokalnych ostryg, siedząc na tarasie, ani popłynąć statkiem wycieczkowym. Kursowałem między hotelem a boiskiem treningowym, między pokojem a salą szkoleniową, kręcąc się w kółko pośród cudownych krajobrazów, za nieodłącznych towarzyszy podróży mając zwątpienie i udrękę.

Hotel? Mieliśmy dysponować dwiema murawami, jedną na prawdziwym stadionie usytuowanym w mieście, u stóp wzniesienia chroniącego Pezula Resort od wścibskich spojrzeń, drugą w obrębie terenu hotelowego, jako murawę zastępczą. Ale na dwa miesiące przed mistrzostwami świata FIFA przydzieliła tę dobrą murawę Duńczykom. W ostatniej chwili musieliśmy doprowadzić do jako takiego stanu boisko przy hotelu. Popełniliśmy w ten sposób pierwszy błąd: gdybyśmy nie rozpoczęli tych prac, FIFA musiałaby zgodzić się na wspólne z Duńczykami użytkowanie „piękniejszej” murawy. A tak zostaliśmy z trawnikiem, który przy deszczach stawał się nieużywalny. W takich sytuacjach przed każdym treningiem trzeba było osuszyć go za pomocą specjalnej maszyny. Czy ktoś przypadkiem nie powiedział, że w sporcie na wysokim poziomie o zwycięstwie decydują szczegóły?

○ ○ ○

Przygotowania do pierwszego spotkania, z Urugwajem, przebiegały w napiętej atmosferze. Co prawda ani moja pamięć, ani mój dziennik nie przywołują szczególnych powodów do stresu czy też presji zewnętrznych, niemniej te zapiski zdanie po zdaniu odsłaniają wewnętrzną walkę. Wciąż jeszcze nie brakowało mi energii. Zapewne brała się ona z nadziei, jaką pielęgnuje w sobie każdy selekcjoner przed międzynarodowym turniejem.

Mój dziennik strona po stronie przynosi także zapis raniących ciosów, szpilek i kłótni, w których wyniku traciłem ducha. Ale rejestruje też znaki nadziei. Cytuję go dalej w układzie chronologicznym, aż do dnia, kiedy było już po meczu z Urugwajem. Usunąłem z niego niektóre przekleństwa i wyzwiska, służące zwykle terapii na własny użytek, a także raporty z naszych sesji treningowych, wyliczających czas ich trwania oraz czas regeneracji po nich, wreszcie wszystko, co w moich oczach przestało być istotne. Moje wywody na temat czasu, meczów innych drużyn czy czytanych w tamtym czasie książek nie wciągałyby chyba współczesnego czytelnika. Więc je wykreśliłem. Ale pozostawiłem wszystko inne, łącznie z napadami złości, co sprawia, że używam niekiedy mało wybrednego języka.

„PONIEDZIAŁEK 7 CZERWCA. «Titi» próbuje coś zrobić dla atmosfery w drużynie, ale potrafi też burknąć w moją stronę: «Pan zdaje się nie brać mnie pod uwagę...». Zaczyna do niego docierać, że naprawdę usiądzie na ławce rezerwowych. Kiedy w jego miejsce zagra Gignac, będzie koniec. Tylko jak on jeszcze potrafi myśleć, że wezmę go pod uwagę? Przez ostatni rok zagrał od początku do końca tylko jeden mecz. W ogóle nie powinno go tu być. Ale chodzi i ma muchy w nosie, nie wywiązując się ze swej roli. A ja co, miałbym brać go pod uwagę? Nie rozumiem, co to ma znaczyć…

Na treningu ostry rytm zajęć. Rozpierało ich do tego stopnia, że musiałem przerwać trening. Wchodzili w siebie czasem na granicy faulu.

WTOREK 8 CZERWCA. Trening zbyt intensywny, muszą dobrze rozłożyć siły. Ribéry jest nieuchwytny, w dobrym tego słowa znaczeniu. Za to Anelka wciąż gra jak amator, w czasie tych zajęć niewiele strzelił goli.

Dowiedziałem się, że Gallas odmówił pojawienia się na konferencji prasowej. Lloris musiał więc sam dawać wszystkie wywiady, i dla radia, i dla prasy, i dla stacji telewizyjnych, wyszedł z tego półżywy. Postanowiłem ograniczyć czas wywiadów i zbierać razem wszystkie media. Piłkarze nie są tu od gadania, ale od gry.

Późnym wieczorem Robert Duverne, odpowiedzialny za przygotowanie kondycyjne, zapukał do moich drzwi. Dowiedział się, że Yoann Gourcuff otrzymał telefoniczną wiadomość, że jutro w «L’Équipe» ukaże się artykuł utrzymujący, że przyjdzie do mnie czterech piłkarzy, by mi powiedzieć, że nie chcą z nim grać. Mieliby to być Gallas, Henry, Evra i Anelka. Zobaczymy jutro. Zaczynam mieć dosyć ich bzdur.

ŚRODA 9 CZERWCA. Dopadłem Gourcuffa. Powiedziałem, że powinien przyjść do mnie z tą wiadomością, to raz, a dwa – że jeśli rzeczywiście myśli, że buduję drużynę, ulegając naciskom to jednych, to drugich, to bardzo mnie rozczarowuje. Myślałem, że dam mu w gębę, widząc, jak przybiera tę swoją minę nieszczęśliwego chłopczyka, któremu wszyscy chcą zrobić krzywdę. Przywódca to wojownik, a nie ktoś, kto drepcze za innymi. Yoann, zbudź się!

O jedenastej sesja taktyczna. Studiujemy na wideo sposób gry Urugwajczyków. Potrzebne to było, by wejść już w mistrzostwa świata, gdyż napięcie rośnie i wyczuwam u wszystkich nerwowość. Ale czy nie za dużo czasu poświęcamy jednodniowemu przeciwnikowi?

(…)

Leje rzęsisty deszcz. Nasza murawa praktycznie nie nadaje się do użytku, za to murawa, na której ćwiczą Duńczycy, jest gładka jak stół bilardowy. Raz jeszcze dzięki!

(…)

Wczesnym popołudniem zadzwonił prezydent Nicolas Sarkozy. Od pamiętnej wpadki w Dublinie stosuję wszelkie środki ostrożności, kiedy zapowiadają mi prezydenta na linii. Jednocześnie nie zdarza mi się to co tydzień. Prezydent był bardzo serdeczny, jak zawsze wobec sportowców.

– Problemy z mediami to nic poważnego! – mówi. – Znamy to dobrze z Carlą…

Rozmawia ze mną, jakbym przyjaźnił się z jego rodziną. Pyta, czym zamierzam zająć się po wszystkim.

– Najpierw mistrzostwa świata, panie prezydencie! – odpowiadam.

Mówi też, że czytał artykuł w «L’Équipe», i dodaje:

– Gdyby pan czegokolwiek potrzebował, proszę do mnie zadzwonić w sobotę po meczu…

Temat schodzi na jego ministrów. Sugeruję, żeby Rama Yade, sekretarz stanu w ministerstwie sportu (która poruszyła w mediach temat naszego hotelu), nie przyjeżdżała do RPA. Ucina krótko:

– Powiedziałem jej, żeby się uciszyła. Myśli pan, że jest mi z tym miło?

I obiecał, że zobaczy, co da się w tej sprawie zrobić, dodając, że jest z nami duchem i że chętnie by przyjechał.

Dziewiętnaście minut telefonicznej rozmowy z prezydentem kraju. Jaki inny zawód daje podobną sposobność? Ale nie uważam się za nie wiadomo kogo, wiem, że prezydent zadzwonił do selekcjonera, nie do mnie.

(…)

Przed treningiem robię krótką odprawę. Dzielę ją na dwa tematy.

– Ważne jest wierzyć w siebie. Nie skupiajcie się na sile przeciwnika, już ją znacie. Ważne jest nie to, że gramy z Urugwajem, ale że gramy nasz pierwszy mecz na mistrzostwach świata. Musicie użyć własnej broni, uwolnić energię, jaka w was jest.

W drugiej części poruszam sprawę wypowiedzi dla mediów i ich skutków dla drużyny:

– Powtórzę, że ci wynoszący na zewnątrz sprawy, o których mówimy we własnym gronie, nie są wcale waszymi przyjaciółmi. Przypomnijcie sobie Euro w 2008 roku. Odetnijcie się więc od wszystkiego. To, o czym tutaj mówimy, ma zostać między nami. Nie życzę sobie, by wychodziły stąd informacje na zewnątrz, podobnie jak nie życzę sobie, by informacje z zewnątrz zatruwały nam atmosferę.

(…)

Na treningu po jednej stronie ustawiłem tych, którzy mają zagrać z Urugwajem, po drugiej rezerwowych, którzy mieli naśladować styl Urugwaju. Tylko że jeśli Urugwaj zagra tak, jak zagrali ci rezerwowi, to nie mamy żadnych szans…

Muszę przede wszystkim rozwiązać problem dwójki Malouda–Gourcuff. Dlaczego nie chcą albo nie potrafią zrozumieć, o co mi chodzi? Mają grać razem w pomocy, w której jest łącznie trójka zawodników. Tylko że Maloudzie nie podoba się pozycja defensywnego pomocnika, a Gourcuff prycha, bo ma to w swojej naturze i wyostrzony zmysł zespołowy nie pozwala mu pojąć ustawienia Maloudy. Taka już dola selekcjonera, że odpowiada za swoje decyzje. Ale czy moje decyzje są rzeczywiście najroztropniejsze? Przyznaję, że pod koniec treningu ogarnęły mnie poważne wątpliwości. Wyrzucić któregoś z nich ze składu? Pierwszego? Drugiego? Obydwu?

Ćwiczenia polegały na uwalnianiu się od pressingu przeciwnika. Efekt? Ribéry podaje, wyklinając na tych, którzy nie wychodzą do jego podań. Anelka się wścieka, że jest osamotniony. Gourcuff albo przysypia, albo zupełnie już nie wie, komu podać, byle tylko się od niego odczepili. Malouda ma pretensje, że nie podają mu piłki w tempo. Mówiąc poważnie, nie wygląda to dobrze. Choć skończyłem książkę na temat siły sugestii, namacalna rzeczywistość dołuje mnie i nie pozwala wzlecieć.

CZWARTEK 10 CZERWCA. Trening poranny. Chce mi się płakać. Jutro mecz, więc koncentracja i zaangażowanie winny być maksymalne. Ale gdzie tam! Humory Maloudy uniemożliwiają przećwiczenie taktyki, co udziela się pozostałym. Wszyscy zaczynają dorzucać swoje, każdy wie lepiej, jak ma grać, szczególnie zaś, jak mają grać inni.

Florent stroi fochy za każdym razem, kiedy mu podpowiadam, jak ma zagrać. Nie panuje nad sobą do tego stopnia, że ze złości zrobił nakładkę Valbuenie, potem Diaby’emu. Wyżył się na nich, bo stracił piłkę. Tak naprawdę zaś nie umie pogodzić się z faktem, że to nie on jest liderem w ataku, i chce za wszelką cenę być numerem 10, kropka. Nie cackając się, upomniałem go przy wszystkich:

– Nie podoba ci się? To spadaj... Jeśli sądzisz, że wjeżdżając w kości kolegów, rozwiążesz własne problemy, to spadaj od razu!

Nie odpowiedział. Na swoje szczęście. W przeciwnym razie siedziałby już w samolocie powrotnym do Francji.

Anelka też ciągle ma coś do powiedzenia. Znów mi wyjechał z tym, że nie rozciągamy gry. No to się rusz, a samo przyjdzie! Zaczynają mnie wkurzać. Chyba już wiem, co powiem na odprawie jutro: „Idźcie do diabła!”.

To samo ze stałymi fragmentami gry. Robią, co im się żywnie podoba. «Titi» patrzy na to z daleka, nic go nie obchodzi. Każdy ma ubaw i zagrywa byle jak. Choć nie, nie każdy, zwłaszcza rzekome gwiazdy, bo nawet Evra się wkurzył, krzycząc:

– Panowie, superzabawa, każdemu wesoło, tylko zobaczymy, jak nam będzie jutro!

Govou jeden na to zareagował. Ale on pracuje normalnie. Mam już dosyć tej zespołowej inercji. Pragnę tylko jednego – niech sobie idą! Niech sami sobie radzą, skoro tacy mądrzy.

Po obiedzie dyskutujemy o tym, jak powstrzymać Urugwaj. Musimy zagrać dwoma defensywnymi pomocnikami, by zapanować nad szybkim Forlanem. Nie mam zamiaru wystawiać Maloudy. Będzie z tego powodu nerwowo, ale co tam, i tak sprawy zaszły daleko…

PIĄTEK 11 CZERWCA. Gramy w Kapsztadzie. Podczas obiadu wspólnie ze sztabem sprawdzamy raz jeszcze strategię. Czy jesteśmy pewni wszystkich decyzji? Ja tak. Po obiedzie uprzedzam starszych kadrowiczów, Evrę, Henry’ego i Ribéry’ego:

– Sami widzicie, że nie możemy tak dalej. Flo nie chce grać na pozycji defensywnego pomocnika, powiedział mi to osobiście, choć mu powtarzam, że to kwestia zgrania się z Yoannem Gourcuffem. Nie pytam was o zdanie, biorę to na siebie, informuję was tylko, że dziś zagra nie Flo, ale Diaby.

Po ich minach widziałem, że nie są tym ani rozczarowani, ani zaskoczeni.

O 14.30 uprzedziłem Diaby’ego. Był właśnie u masażysty. Poprosiłem go do siebie i poczułem pewność, że wybierając go, dobrze zrobiłem. Nie było w nim żadnego wahania, ale siła i spokój, które mnie pokrzepiły.

Z Flo spotkałem się w obecności Pierre’a Mankowskiego.

– Ponieważ odmawiasz angażowania się w strefie obronnej podczas tego ważnego meczu, dziś cię nie wystawię. Tego wymaga taktyka gry z dzisiejszym przeciwnikiem, ale nie jest to decyzja podjęta raz na zawsze. Teraz sam się zastanów, co z tym zrobisz…

(…)

Zwarcie z Maloudą, do jakiego doszło podczas treningu, trafiło na strony «L’Équipe». Mamy w zespole kreta, który wynosi sprawy na zewnątrz. Nie wykluczam żadnego tropu.

(…)

O siedemnastej odprawa przed meczem. Krótka.

– Gramy z Urugwajem, nie z Brazylią. Urugwaj to inny poziom. Nie musicie im niczego zazdrościć.

Podkreślam, że fakt obecności tutaj i w tej chwili, kiedy rozpoczynają się mistrzostwa świata, jest szczęściem i szansą. Ale mówię też o grze. Uwolnić głowę, zagrać dla wspólnej przyjemności, nie dla własnych ambicji, nie grać we własnym zakątku, w sposób niewidoczny, w stylu Zorro. Oczywiście sprawić, by ta radość trwała do 11 lipca.

(...)

W ogromnej szatni kapsztadzkiego stadionu, zrobionej z amerykańskim rozmachem, piłkarze puścili muzykę na całego. Obserwuję ich i powtarzam ostatnie zalecenia. Do Gourcuffa:

– Tobie dałem klucze. Teraz ty.

Czy jest świadom tego, że rozgrywa w tym momencie cząstkę swoich mistrzostw świata? Nie wiem. Najgorsze w tej chwili jest spojrzenie Francka Ribéry’ego. Może mam zbyt bujną wyobraźnię, wydaje mi się jednak, że w tym spojrzeniu jest nienawiść, pogarda, zazdrość. Nie znosi Gourcuffa, to pewne, a jeśli zdarza mu się powiedzieć coś przeciwnego, to dlatego, że przystosowuje się do okoliczności. Obserwuję Govou – z nim wszystko w porządku. Pytam Toulalana – jego odpowiedź dowodzi, że wie, jak ma grać. Dobrze jest mieć w drużynie takich jak oni…

(…)

Oczekiwanie zdaje się nie mieć końca. Mistrzostwa świata zaczynamy zbyt mocnym przerzutem do Ribéry’ego. Kończymy remisem (0:0), jak zwykle w naszym pierwszym meczu. Tak było w 2006 roku w Niemczech, tak samo w 2008 roku w Szwajcarii. Z tym wyjątkiem, że tym razem był to dobry mecz, taktycznie dojrzały. Niestety, nasza nieskuteczność w ataku wywołuje ciągły niedosyt”.

Oto oceny, jakie tego dnia wystawiłem niektórym zawodnikom:

„Ribéry. Upierał się przy samotnych rajdach, z których nic nie wynikało. Dwa razy stworzył w ataku przewagę, ale nie pomyślał, co dalej, więc i z tego niewiele wyszło. Po zdjęciu Gourcuffa ustawiłem go na środku, od razu przeszedł na prawą stronę. No i jak go zrozumieć…? Powinienem go zdjąć, ale sytuacja jeszcze do tego nie dojrzała.

Gourcouff. O mało co o nim nie zapomniałem. Nie kieruje, podąża za innymi. Dużo biega, ale nic tym nie wnosi. Zbyt wolny, brakuje mu lekkości. Malouda, który go zastąpił, dał na początek dobrą zmianę, ale potem bez ikry. Byłby bardziej pożyteczny, gdyby nie upierał się przy swoim.

Anelka. Zagadka. Nic. Nie dzieje się nic. Cztery mecze pod rząd, w których gra jako nominalny napastnik, i ani jednej wypracowanej sytuacji. Zero uwagi dla innych, marzy tylko o tym, by przedryblować wszystkich i w pojedynkę zdobyć gola. Nigdy nie odgrywa z klepki. Udało mu się nawet przeszkodzić w pięknej okazji, jaką do strzelenia gola miał Govou, ale Anelka został na spalonym. Także i w jego przypadku muszę szybko zareagować, w przeciwnym razie…”

Dzień później podsumowałem:

„SOBOTA 12 CZERWCA. Wróciliśmy w nocy do Knysny. Jeszcze tylko miesiąc.

○ ○ ○

Przez kolejne dni chodziliśmy niczym po linie. Każda drużyna, która zaczyna turniej od remisu, przeżywa podobną niepewność i trwożliwe oczekiwanie. W rezultacie dopiero drugi mecz określa jej sytuację.

Osoby z kierownictwa Związku nie opuszczały hotelu, jakby ich wcale nie było. Na szczęście przybyły małżonki piłkarzy, wnosząc swój uśmiech. Zwiedziliśmy najbliższy rejon, wybierając na to inny dzień niż Rama Yade, sekretarz stanu w ministerstwie sportu, która zarzuciła nam, że w RPA wybraliśmy luksusowy hotel. Aby jej słowa i czyny nie przeczyły sobie wzajemnie, sama musiała anulować rezerwację hotelu o bardzo wielu gwiazdkach, zamieniając go na przyzwoity pokój gościnny, ale podobno nie mogła odzyskać zaliczki na pierwszą rezerwację. Cudowna to demagogia. Mnie samemu nie bardzo podobał się pomysł na turystyczne zwiedzanie okolicy, ale nie mieliśmy wyboru. Cholernie nie pasowała mi rola podglądacza rzucającego pieniądze dzieciom, które akurat wtedy cywilizowany świat obdarzał jałmużną, choć na co dzień nie przejmuje się, że umierają z głodu.

W każdą niedzielę pomiędzy meczami miałem obowiązek uczestnictwa w programie Téléfoot. Po meczu z Urugwajem padło pytanie o to, co trzeba zmienić. Wykorzystałem je do tego, aby jak najdłużej utrzymać się przy głosie i nie dopuścić do innych pytań. Bixente Lizarazu zdążył postawić jednak jedno pytanie, na szczęście klasyczne pytanie bez końca. Mnożył bowiem po drodze inne pytania, na które jednocześnie sam dawał odpowiedzi, więc poradziłem sobie z nim bez trudu, tym bardziej że na końcu już nie wiedziałem, o co chciał spytać na początku.

Wziąłem na bok Gourcuffa i Gignaca, zaproszonych na drugą część programu. Chciałem im uświadomić, co ich czeka przed kamerami, że będą to pytania bardzo indywidualne. Zaleciłem im, by trzymali się tematu zespołowości i odpowiadali ogólnikowo. Gignac dał sobie świetnie radę. Za to Gourcouff na pytanie „Dlaczego w ataku idzie wam gorzej?” znalazł takie oto świetne wyjaśnienie:

– Dlatego, że obrona nie wyprowadzała dość szybko piłki i nie stwarzała sytuacji do kontry.

Ręce mi opadły. Nie dość, że nie znosili go już napastnicy, to teraz robił sobie wrogów także wśród obrońców. Pomijam już, ile razy słyszałem, jak mówi głośno, tak bym to dobrze usłyszał, że Franck Ribéry i Nicolas Anelka specjalnie go pomijają, podając piłkę innym. Reprezentacja Francji zbyt często myliła mistrzostwa świata ze szkolnym podwórkiem.

Przed następnym meczem wierzyłem w siłę obrazu i w to, że dzięki temu przełamiemy się wreszcie i pójdziemy naprzód. Chciałem obudzić w piłkarzach myślenie. Na przykład u Anelki, kiedy pokazałem mu akcję, w której wyrywa się sam do przodu, nie czekając na Ribéry’ego i Gourcuffa po bokach. Ale musiałem bardzo pociąć ten materiał, bo zorientowałem się, że większość złych zagrań wynikała stąd, że piłka powinna była powędrować do Gourcuffa, a tak nie było. Nie chciałem więc skupiać się na tych sytuacjach, bo jeszcze bardziej osamotniłoby to Gourcuffa, gdyż wtedy koledzy już na pewno mieliby ochotę go powiesić. Powtórzyłem też Ribéry’emu, że nie powinien trzymać się wyłącznie swojego kawałka boiska na lewej stronie. Jak zawsze odpowiedział, że dobrze, że się ruszy.

Jednak oglądane sekwencje nie uspokoiły mnie wcale. Nie ukrywam, że poczułem znużenie, widząc brak zespołowej energii oraz kłopoty, jakie ujawniały. Komentując je, zawodnicy krytykowali innych i nie zastanawiali się nad własną grą. W jednej chwili miałem po dziurki w nosie wszystkich ich narzekań.

A przecież musiałem zastanowić się nad najlepszą możliwie drużyną do wystawienia w meczu z Meksykiem, w drugim meczu. Dyskutowaliśmy nad tym w sztabie. Zaproponowałem Ribéry’ego na środku oraz wyznałem, że waham się pomiędzy Anelką a Henrym na szpicy. Na treningu rozwiązanie to się sprawdziło, gdyż nawet Anelka grał tak, jak tego oczekiwałem.

○ ○ ○

Środa, 16 czerwca, kierunek Polokwane. Wszyscy mieliśmy ochotę na zmianę atmosfery. Ale po wieczornym treningu zrozumiałem, że przejaśnienie będzie trwało krótko. Zapiski poczynione jeszcze tego samego wieczoru w pokoju hotelowym w Pezuli wyrażają niezrozumienie wobec postawy piłkarzy i dowodzą uchodzącej ze mnie energii, zanikających motywacji, które niegdyś mobilizowały mnie do walki.

„Ustawiłem drużynę, która ma zagrać z Meksykiem. Co za nuda. Zostawiłem ich w spokoju. A ponieważ zostawiłem w spokoju, nic się nie wydarzyło. Ribéry pokonał biegiem może pięć metrów. «Titi» uważał się za sędziego i dyrygenta. Malouda robił, co chciał. Anelka człapał… Nie potrafię ich już znieść. Wiem, że liczy się tylko jutro, ale nie mam już sił. Znielubiłem ich. Mam dość ich kaprysów”.

Trening potwierdził również problem z Gourcuffem, którego nie znosili koledzy. W pierwszej części, kiedy z nimi nie grał, stosowali się rzetelnie do wszystkich moich zaleceń. Ale kiedy dołączył do nominalnej drużyny, zignorowali całą taktykę i wszystko zaczęło zgrzytać. Tego samego wieczoru patrzyliśmy na transmisję z meczu Urugwaj–RPA (3:0). Wynik meczu oznaczał, że przegrana z Meksykiem praktycznie wyeliminuje nas z mistrzostw. W noc poprzedzającą mecz prawie nie spałem, choć dobra książka pozwoliła mi na chwilę zapomnieć o niepokoju. Jak przeżywałem sytuację w podobnych okolicznościach, cztery lata wcześniej, w Niemczech? Myślę, że wtedy także nie spałem. Tylko że stawiałem sobie pytanie nie o siebie, ale o Estelle i dzieci, o to, co będzie potem.

Następny dzień był taki sam. Byłem wyczerpany, zbierało mi się na wymioty. Stres wszechogarniający. Po sjeście przeczytałem kilka esemesów. Powtarzałem sobie, że ten zawód daje dużo szczęścia, że nie trzeba odpuszczać, że będę walczył do końca. Po czym ogoliłem się i wszedłem w skórę selekcjonera. Ułożyłem w myśli zasadnicze punkty odprawy i jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki stres nagle się rozwiał.

○ ○ ○

Przychodzi kolej na strony dziennika, których bardzo nie lubię. Kiedy kartkuję swoje zapiski na chybił trafił, niektóre wywołują u mnie uśmiech. Niestety, zapiski z dni, które teraz nastąpią, rozrywają mi serce. Przy każdym zdaniu odczuwam na nowo ten sam ból, tę samą rozpacz, a w głębi kiełkuje nienawiść, której nie potrafię powstrzymać, gdyż katastrofa, jaka zaraz nastąpi, powoli staje się oczywista.

○ ○ ○

Niedługo wydarzy się historia z Anelką. Ale zanim o niej opowiem, chciałbym wyjaśnić i dowieść, że w relacjach pomiędzy piłkarzem a selekcjonerem nic nie układa się w linii prostej. Mam ochotę przypomnieć (prawie że przypomnieć samemu Anelce, gdyby rzecz miała dla mnie jeszcze jakieś znaczenie), że nigdy nie przestałem tak walczyć o niego, jak i walczyć z nim. Trener nie utrzymuje stałej relacji z ważnymi dla niego zawodnikami dlatego, że ceni sobie z nimi rozmowę (jeśli tak jest, co szczęśliwie się zdarza, winien to uważać za plus), czyni tak z powodów sportowych. W czasie mojej selekcjonerskiej kariery – kiedy prowadziłem wpierw młodzieżową, a potem narodową reprezentację Francji – ceniłem sobie bliższą znajomość w przypadku takich osobowości jak Mickaël Landreau, Lilian Thuram, Claude Makelele, Jean-Alain Boumsong, Vikash Dhorasoo, Willy Sagnol czy Jérôme Bonnissel. Moje relacje z innym piłkarzami wynikały przede wszystkim z obowiązków selekcjonera, który kieruje się interesem reprezentacji kraju.

Zanim Nicolas Anelka zbluzgał mnie w przerwie meczu z Meksykiem, dużo z nim rozmawiałem, często wysoko oceniałem i zawsze broniłem, on zaś, po trzech nieudanych mistrzostwach świata z trzema różnymi selekcjonerami, napisał w swojej autobiografii na wiosnę 2010 roku, że jestem pierwszym, który go naprawdę zrozumiał.

Żeby popatrzeć na słynny incydent w kontekście długo trwającej relacji, postanowiłem przeczytać cały dziennik, który pisałem przez sześć lat swojej misji. Chciałem wychwycić w nim sytuacje, które albo zwiastują, albo przeczą zachowaniu się Anelki w 2010 roku. Podczas tej lektury uderzyła mnie przede wszystkim nieregularność zarówno w jego grze, jak i w postawie.

Październik 2006, po meczu z Wyspami Owczymi (5:0). „Wciąż momenty przestoju i nieprzemyślanej gry. Ale za to jaka moc…”

Listopad 2006. „Porozmawiałem z nim, żeby czuł, że go rozumiem. Powiedziałem mu, że widziałem jego ostatnie mecze.

– Dysponujesz najlepszym uderzeniem na świecie. Jest czyste, natychmiastowe, jak u Ronaldo. Dlaczego więc rzadko strzelasz na bramkę? Urwij się lewą stroną, zejdź na środek pola i strzelaj…

Słucha uważnie, ale trzeba by go mieć pod ręką przez cały dzień, żeby być pewnym, że zrobi postępy”.

Listopad 2006, Francja–Grecja (1:0). „Mecz nierówny. Ma udane zagrania, ale zwalnia grę, zbyt długo przetrzymuje piłkę i ostatecznie nie dochodzi do sytuacji strzeleckiej. Dużo piany”.

Marzec 2007, Litwa–Francja (0:1). „Przyjemnie na niego popatrzeć. Rusza się, strzela, odgrywa, podaje. Wielka siła i zaangażowanie. Gdybyż mógł taki być zawsze! Podszedłem do niego, by mu pogratulować”.

Marzec 2007, Francja–Austria (1:0). „Znów dobry mecz, ale muszę przypilnować, żeby nie przesadzał w swoich kombinacjach. Niemniej co za moc i kunszt w przejmowaniu piłki”.

Czerwiec 2007, Francja–Ukraina (2:0). „Nie ma o czym gadać, gra o klasę wyżej. Gra swobodnie, czasem za bardzo, ale jest pożyteczny. Stara się nawet wracać do obrony. Szuka piłki, potrafi ją przytrzymać i strzelić. Czego chcieć więcej?”

Październik 2007, trening. „Podczas ćwiczenia strzałów na bramkę najsmutniej było patrzeć na Anelkę. Sprawia wrażenie, jakby nie miał odwagi spudłować. Więc miga się od strzałów”.

Luty 2008, mecz Tottenham–Chelsea (2:1) oglądany w telewizji: „Grał. Wydaje się nawet, że został na boisku do końca. Trudno mi w to uwierzyć. Do niczego się nie przydawał”.

Czerwiec 2008, Francja–Rumunia (0:0). „Chciałoby się, żeby na powrót stał się czarnym charakterem, jak dawniej. Teraz się ugrzecznił. Jego gra także”.

Czerwiec 2008, Francja–Holandia (1:4). „Powinienem naprawdę sobie zaufać. Są tacy, którzy nigdy nie będą mogli być rezerwowymi. On się nabzdycza, bo poprosiłem go, żeby zagrał na prawej stronie, co robił świetnie, kiedy ćwiczyliśmy takie ustawienie dzień wcześniej. Tym gorzej dla niego”.

Czerwiec 2008, Francja–Włochy (0:2). „Niewidzialny. I pomyśleć, że nikt go potem za to nie skrytykował. Jestem w szoku. Jego zachowanie to po prostu hańba”.

Wrzesień 2008, Francja–Serbia (2:0). „Wprowadziłem go po pierwszej połowie. Nie byłem tego pewien, ale nie miałem wyjścia. Otóż wychodził na pozycje, strzelił bramkę, wygrywał pojedynki. Prawdziwy środkowy napastnik, wielka klasa. Dowiedziałem się, że chce złożyć oświadczenie, że nie czuje się kadrowiczem, że nie jest poważany, że ma dosyć wchodzenia do gry na trochę i że towarzystwo dupków go już męczy. Makelele i Thuram wybili mu to na razie z głowy, ale na jak długo?”

Wrzesień 2008, spotkanie z jego agentem. „Ciekawe. Powiedział mi, że dla Nico liczy się wyłącznie osobista relacja z trenerem (to już zauważyłem, dziękuję) i że swoją grą dał mi właściwą odpowiedź, gdyż zrobiłem bezwiednie coś, co go wkurzyło – podczas gier ćwiczeniowych nie ustawiałem go w drużynie nominalnej. No więc podczas meczu pokazał mi, co o tym myśli. Przede wszystkim niech postępuje tak dalej. Ale czy będę umiał za każdym razem wynaleźć coś, żeby osiągnąć ten właśnie skutek? Dyskutowaliśmy godzinę. Wiem, że agent przekaże Nicolasowi wszystko, tamten czekał na niego z niecierpliwością. Wolałbym jednak, żeby odpowiadał na moje esemesy. Przekazałem więc, że liczę na niego, że w meczu z Serbią był jedynym, który grał na najwyższym poziomie, że nie będziemy już grać w ustawieniu 4–4–2, że «Titi» (Henry) przejdzie na skrzydło, ale że on też musi wziąć się do roboty i nie zdawać się jedynie na innych”.

Styczeń 2009, u niego w Wimbledonie. „W rodzinie, przy swoim synu, jest inny, bardziej otwarty. Obecny jest Doug, jego agent, który odpowiada na esemesy. Zaczęliśmy gadać o wszystkim i o niczym, po czym przeszedłem do tematu pozycji, na której gra, a wtedy wszyscy inni jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki udali się do kuchni. Próbowałem przywołać Euro.

– Nie jest łatwo…

Od razu zareagował:

– Patrzyłem na wszystko z boku i natychmiast doszedłem do wniosku, że to się nie uda. Nie podobała mi się postawa młodych. Młodzi i starzy żyją w swoich klanach.

Wyjaśniłem mu, że czuję, iż powinienem bardziej wychodzić mu naprzeciw i nie pozwolić, by się zniechęcał. I przerzuciłem pomost w stronę przyszłości:

– Masz konkurencję dlatego, że schodzisz o poziom niżej. Jeśli grasz na swoim normalnym poziomie, nie masz sobie równych.

I stwierdziłem jasno:

– Teraz wszystko zależy od ciebie. I nie będę ci już tego powtarzał.

Wyglądał na uszczęśliwionego, a nawet zdeterminowanego. W każdym razie zrobiłem swoje. Anelka należy do tych, którzy decydują o sukcesie albo o porażce. Nie należy tego zaniedbywać”.

Luty 2009, Chelsea–Juventus (1:0). „Widziałem cień Anelki grający na lewej stronie. Katastrofa. Taki sam jak w reprezentacji. Nudzi się, wkurzając innych. Kopie piłkę, ale w ogóle nie myśli”.

Maj 2009, Chelsea–Barcelona. „Pozostaje zagadką. Jak można w ogóle wpuszczać go do gry? Nie wnosi niczego”.

Czerwiec 2009, mecze z Nigerią i Turcją. „Zrywa się nie w tempie, nie zgrywa się z innymi, żadnej pracy w obronie. Nie ma w tym złej woli. Po prostu nigdy nie udaje mu się grać drużynowo. Swoje numery wykonuje niekiedy z błyskiem. Ale jeśli ma wiedzieć, jak wracać do obrony na bokach, będzie musiał przyjechać w drugim tygodniu po naukę”.

Wrzesień 2009, Serbia–Francja (1:1). „Wszedł jako wysunięty napastnik, kiedy przedwcześnie schodził Gignac po wykluczeniu z gry Llorisa. Zagrał wielki mecz. Biegał, walczył i zachował sprinterską szybkość przez cały mecz. Brawo. Wspomagał innych. To także po jego strzale «Titi» zdobył bramkę”.

Październik 2009. „Przede wszystkim powiedziałem mu, że się cieszę, że staje się liderem także poza boiskiem. Czasem trzeba skłamać”.

Listopad 2009, baraż z Irlandią (1:0). „Zastanawiałem się, kim i jak go zastąpić, tak bardzo nie wyczuwał rytmu gry. Czekał na piłkę, zwalniał, blokował przestrzeń. Ale strzelił gola i wypracował sytuację, w której Gignac powinien był strzelić drugą bramkę. Nazajutrz na konferencji prasowej wyraził się dość niezręcznie, mówiąc, że grał na własne wyczucie. To akurat zrozumiałem już dużo wcześniej”.

Marzec 2010, Francja–Hiszpania (0:2). „Anelka grał jak za swoich złych dni. Nic nie robił, niczego nie próbował, psuł wszystko. Cała nadzieja leży w rozwiązaniu problemu z gwiazdorami. W przerwie próbowałem wyjaśnić, dlaczego nam nie idzie w ataku. Rzeczywistym powodem było to, że Nico w ogóle nie szukał dogodnych pozycji na skrzydłach. Poprosiłem go dyplomatycznie, żeby ustawiał się także po bokach, aby można mu było zagrywać długie piłki na linię i dać wsparcie pomocników. Odpowiedział mi gburowatym tonem:

– «Nie mogę, bo nie rozciągamy».

Udałem, że nie rozumiem, i przeszedłem do innego tematu. Nie chciałem prowokować kłótni w takiej chwili”.

12 marca 2010. „Od Anelki nie mam wiadomości”.

14 marca 2010. „Dziś są jego urodziny. Przesłałem mu życzenia. Wciąż nie odpowiada”.

21 marca 2010 roku, Blackburn–Chelsea. „Anelka, który wciąż mi nie odpowiedział, jest wciąż tak samo bez formy. Po prostu wałęsa się po boisku. Robi tak często, kiedy nie gra sam jeden na szpicy i musi dzielić się chwałą”.

7 maja, w Londynie, u niego. Opowiedziałem już o tym spotkaniu i o nadziei, jaką we mnie wzbudziło.

○ ○ ○

W nocy po naszej porażce z Meksykiem (0:2) w Polokwane nie potrafiłem nic napisać aż do świtu. Był 18 czerwca. Z moich zapisków zaczyna przebijać rozpacz. „Nadchodzi kres. Zamieniamy się w łup. Przegraliśmy i nie ma już nadziei. Wyczuwa się wyraźnie, że drużyna nie potrafi wyjść poza poziom personalnych ambicji, a ja niewątpliwie mam w tym swój udział, to oczywiste. Najbardziej dołuje mnie ten właśnie fakt, że aż tak się pomyliłem. Tylko w czym? Spróbuję to odkryć dziś rano, choć znajduję się w zupełnej rozsypce. Jestem w dołku, czuję się pusty, ścięty, u kresu sił. Dzwoni telefon, przesyłają mi wyrazy wsparcia, ale nawet nie mam ochoty odpowiadać. Wróciliśmy o piątej nad ranem. Nie są to idealne warunki do przygotowania trzeciego meczu, który normalnie powinien być meczem rozstrzygającym. Ale taki nie będzie. Już nie”.

○ ○ ○

Pierwsze wspomnienie z szatni w Polokwane, jakie mam, to wspomnienie dźwiękowe. Ci, którzy nie szli walczyć na murawę, Thierry Henry i Djibril Cissé, bawili się w dyskdżokejów. Rezerwowy „Titi” nie zrobił ani jednego ruchu, żeby się rozgrzać. Był nieobecny duchem i czuję się za to winny, skreśliłem go już bowiem ze swojej pamięci, wręcz wyparłem, podczas gdy zawodnika takiego kalibru nigdy nie zostawia się za linią autową bez wcześniejszej z nim rozmowy. Wyrzucałem to niektórym z moich trenerów, a teraz sam to zrobiłem z Thierrym i Gallasem. Tyle że Gallas znikał z moich myśli już od początku przygotowań, dając mi się we znaki kłopotami, jakie sprawiał. Wcześniej jeszcze znosiłem ich obydwu. Teraz już przestałem.

Pamiętam, że w chwili, kiedy wychodziłem na stadion, pojawił się w tym miejscu Gérard Houllier. W nocy po przegranej z Meksykiem zastanawiałem się, jak on sam przeżył i odbił się od nowa po selekcjonerskiej porażce i niezakwalifikowaniu się Niebieskich na mistrzostwa świata w 1994 roku. Doszedłem do wniosku, że mój przypadek jest inny, że jestem daleko od kraju, w Republice Południowej Afryki, i że będę miał trochę wytchnienia w lecie, w okresie wakacji. Jemu przydarzyło się to w listopadzie, w środku sezonu, w Paryżu, i musiał nauczyć się z tym żyć od razu, znosić wszystkich od następnego dnia rano, i to od progu swojego mieszkania. W tę gorzką noc spędzaną w hotelowym pokoju w Knysnie, widząc na bezpośrednim horyzoncie tylko porażkę i jej konsekwencje, nie wiedziałem doprawdy, skąd znaleźć siły, by to przetrzymać.

Od chwili zakończenia meczu z Meksykiem (0:2) nie potrafiłem zamienić z zawodnikami słowa. Zrobiłem nawet wszystko, by od nich uciec. Nie dlatego, żebym był na nich zły. Powód był jeszcze smutniejszy – czułem się odpowiedzialny. Owo poczucie winy sprawiało, że unikałem najprostszych choćby kontaktów lub rozmów po meczu, od ławki rezerwowych do szatni, od szatni do lotniska, od Polokwane do lotniska George, od lotniska do Knysny, od hotelowego korytarza do mojej samotni. Miałem wrażenie, że zaciągnąłem dług wobec innych i że właśnie ten dług tworzy barierę między mną a nimi.

Ktoś mnie zapytał tej nocy, czy nie czuję się zdradzony. Nie, nawet nie, odczuwałem tylko upokorzenie, że pomyliłem się aż tak, że wierzyłem – i przekonywałem do tego innych – że mam rację, że mój pomysł jest najwłaściwszym rozwiązaniem, że moje decyzje oraz wybór tych, a nie innych piłkarzy są decyzjami trafnymi. Ale czy naprawdę wierzyłem we wszystkie te rozwiązania? Czy miałem dość odwagi, by podjąć istotne decyzje? Nie, oczywiście, że nie. Ale czy miałem inne wyjście? Nie widzę niczego, co by na to wskazywało.

Kiedy przewijałem w głowie film ukazujący raz jeszcze to wielkie fiasko, kiedy starałem się dojść do źródeł rozpadu tego piłkarskiego świata, kiedy poddawałem wielorakiej analizie naszą katastrofę, ostatecznie namierzyłem to, co sprawiło, że w końcu się roztrzaskaliśmy, reprezentacja i ja. Tej nocy zapisałem: „Sprowadza się to tak naprawdę do dwóch przypadków, które zatruły ducha zespołu. Być może trzy. Wszystkie są ze sobą powiązane. Gdyby wybierać między Anelką a Henrym, to który z nich jest solidniejszy, użyteczniejszy? Teraz już wiem. Nie Anelka. Rozgrywał wyłącznie swoją osobistą kartę, jak zawsze. A ty o tym wiedziałeś, Raymondzie, dobrze wiedziałeś... Drugi przypadek to Ribéry. Wystarczyło zapamiętać jego zachowanie, kiedy wchodził na boisko w meczu z Serbią (1:1). Na co ty jeszcze u niego liczyłeś? Ribéry nie różni się od dwóch pozostałych, dla których wszystko kręci się wokół ich pępka. Kiedy wszystko gra, przyłączają się do drużyny, ale to nie oni są motorem, nie oni napędzają drużynę. Kiedy zaś zaczyna zgrzytać, pierwsi uciekają z pokładu”.

○ ○ ○

Szczerze mówiąc, już na początku meczu z Meksykiem zrozumiałem, że nie mamy żadnych szans na strzelenie gola. Toteż uczepiłem się nadziei na remis 0:0. Uświadomiła mi to błyskawicznie pierwsza akcja, kiedy Ribéry odzyskał piłkę, a Anelka, który stał dziesięć metrów dalej, ani drgnął, nie szukając pomysłu, nie próbując wyjść na pozycję. Próbowałem ich nakierować, krzycząc co trzeba w ich stronę, ale stadionowa wrzawa i wuwuzele uniemożliwiały wszelką komunikację z boiskiem. Więc krzyczałem bez sensu, wiedząc, że nic z tego nie usłyszą… Zresztą i tak tego, co do nich mówię, słuchają jednym uchem, a wypuszczają drugim.

Jak zwykle podawali sobie piłkę bez najprostszego choćby pomysłu na jej rozegranie. Jedni czekali bez ruchu, aż doleci im do nogi, inni biegli z nią, nie wiedząc, komu podać. Poza tym nie było komu. Gallas spanikował zupełnie i położył naszą obronę, gorączkując się i nie pilnując pola. Choć to nie on, a Éric Abidal skrewił przy próbie złapania przeciwnika na spalonym, prowokując karnego, który był dla nas ciosem śmiertelnym. Patrice Evra potwierdził, choć wiedziałem to już wcześniej, że nie wytrzymuje ciężaru następujących po sobie meczów podczas tego typu rozgrywek. Osobnym obciążeniem było dla niego, jako kapitana, mobilizowanie każdego z osobna do zwarcia szyków, wzbudzenia ducha drużyny. Niewątpliwie dużo go kosztowało wzięcie na siebie zaszczytnej funkcji, która okazała się dlań zbyt trudna.

Pierwsza połowa była doprawdy nijaka. Ale i tak okazała się cudowna w porównaniu z drugą. Najbardziej jednak, co oczywiste, zabolało mnie to, co wydarzyło się w przerwie między nimi. Historię z obraźliwą odzywką Anelki każdy przedstawił po swojemu. Oto wersja moja, która zapisałem na laptopie nazajutrz, nie wiedząc za bardzo, czy robię to, by niczego nie opuścić, czy też dlatego, że chcę uwolnić się od tysięcy natrętnych myśli doprowadzających mnie do szaleństwa.

○ ○ ○

„Do szatni przyszedłem w poczuciu bezradności. Nie wiedziałem, co powiedzieć. Chyba że miałbym powtarzać to samo. Czułem w sobie pustkę. Myślałem, że naprawdę już czas, bym się zatrzymał. Tak będzie lepiej dla wszystkich. Musiałem chwilę odczekać, żeby się uspokoić. Pod koniec pierwszej połowy Toulalan dostał żółtą kartkę, poświęcając się dla ratowania niewiarygodnej obojętności Anelki, który stracił piłkę – przy naszym własnym rzucie wolnym! – i nawet nie drgnął, by ją odzyskać. Wchodząc do szatni, kipiałem ze złości na niego. Miałem nadzieję, że ktoś nakrzyczy na Anelkę za to nieodpowiedzialne i obojętne na los drużyny zachowanie. Ale nikt tego nie zrobił. Tak jest wtedy, kiedy drużyna nie ma przywódcy. Zacząłem więc w ten sposób:

– Nie wiem, czy jest sens cokolwiek do was mówić, bo gdy umawiamy się na coś, wy i tak nic sobie z tego nie robicie. Prosiłem cię, Nico, żebyś wychodził na pozycje, a ty przy pierwszej piłce, jaką przejmujemy, stoisz w miejscu i się gapisz. Musisz wyjść wtedy do podania, szukać pola!

– No właśnie, znowu ja…

– Tak, znowu ty, gdyż to ty odstajesz i nie wychodzisz na pozycję.

Siedział przygarbiony.

– Ależ wychodzę.

– Nie.

– Właśnie że tak.

– Ależ nie! Nie wygaduj takich rzeczy. Dziesięciu nas siedzi na ławce i widzimy wszyscy to samo, że nie wychodzisz.

Zaczął coś przebąkiwać, ale w stronę Ribéry’ego, nie patrząc na mnie, jakby mnie tam nie było.

– Zaczyna mnie wnerwiać! Co to ma być? Ciągle ja!

Patrice Evra spróbował wytłumić rosnące napięcie:

– Chłopaki, już w porządku, dajcie spokój, nic straconego, jest jeszcze druga połowa…

Ale Anelka, rozjuszony, warknął w moją stronę:

– Jesteś popieprzony, sam sobie rób tę twoją gównianą drużynę! Nie gram…

Nie wszystko dosłyszałem, harmider przykrył końcówkę zdania. To dziwne, ale zszokowała mnie nie tyle obraźliwa odzywka, co przejście na ty, obalające granice, jakie wyznaczały funkcja, wiek i hierarchia.

– Tak jest, lepiej, żebyś już nie grał. Pierre, powiedz Dédému, żeby zaczął się rozgrzewać.

Po tym jak poprosiłem Pierre’a Mankowskiego, mojego asystenta, żeby wysłał Gignaca na boisko, aby się przygotował do gry, Anelka nie przestawał bluzgać, ale nie słyszałem, co mówi. Dalej mnie przeklinał?

Zbyt późno zrozumiałem błąd, jaki wtedy popełniłem. Otóż powinienem był wpuścić do gry Henry’ego. Poczułby, że oto nadarza się świetna okazja, aby przejąć pałeczkę, odmienić nasz los i stać się bohaterem. Być może przeważyłby szalę na naszą stronę. Co za sk… zawód, w którym nawet samokrytyka nie pozwala iść naprzód, w którym jedyną alternatywą wobec złego wyboru jest zaledwie hipoteza. Cóż, przegranych meczów nie można rozegrać raz jeszcze.

Wyszedłem z szatni dwie minuty przed drugą połową. Kompletnie wypompowany.

Druga połowa przerodziła się w piekło. Anelka rozwalił drużynę do reszty. Graliśmy chaotycznie i bez sensu.

Co było dalej? Konferencja prasowa. Byłem zdruzgotany. Nie mogłem się pozbierać. I chyba myślałem już o czymś innym. Zresztą kiedy w sali, w której odbywała się konferencja, mignęła na ekranie moja twarz, ujrzałem nie siebie, ale kogoś, kogo już tu nie ma.

Nawet nie wspomnę o osobach z kierownictwa. Przyszły, ale dla nich już nie istniałem. Było dla mnie jasne, że znakomicie nadaję się na kozła ofiarnego. Sam zresztą wiele zrobiłem, aby tak było.

Na koniec, po całej tej klęsce, poruszyła mnie trochę pewna scena. Tuż po zakończeniu meczu zobaczyłem, jak Gallas i Anelka zanoszą się od śmiechu. Niewiarygodna tępota umysłu. Wyglądało, że cieszą się z porażki, a tym samym chcą wybielić samych siebie… Jak mogłem aż tak się pomylić?

○ ○ ○

„Jest południe. Wczoraj wieczorem ponieśliśmy porażkę. Zapisałem dotąd zaledwie jedną setną z tego, co od tamtej chwili buzuje mi w głowie. W tym zgiełku trudno coś zobaczyć wyraźnie. Próbuję ogarnąć skalę tego, co się wydarzyło, wyciągnąć z tego jakieś wnioski.

Wszystko się sypie, kiedy odpuszczają mocni kadrowicze (Anelka, Henry, Ribéry, Gallas, a w powiązaniu z nimi także Abidal i Evra – aż tylu, to zdecydowanie za dużo), kiedy rezerwowi nie potrafią wznieść się na właściwy poziom, kiedy piłkarze nie robią postępów na swojej pozycji lub mają opóźnienia w przygotowaniach (para stoperów Gallas–Abidal, a także po części Ribéry), wreszcie – kiedy sam nie słucham rady starszych. To jeden z wielu błędów. Po Euro w 2008 roku jeden z odchodzących przestrzegł mnie przed Ribérym, a ja Ribéry’emu właśnie oddałem stery! Ależ dupek ze mnie! I właśnie to dołuje mnie najbardziej – wiedziałem, ale nie mogłem nic zrobić, wolałem nie widzieć, zbudowałem sobie system obronny, żeby być… No właśnie, durniu, żeby być kim? Protektorem, ojcem, bohaterem w typie bohaterów Racine’a? Pewne jest jedno, że wyszedłeś na dupka, to tak. Gdyż tego wszystkiego, co teraz zapisujesz, nie będziesz mógł nigdy nikomu wyjaśnić…

Pękam. Mam ochotę wyć, ryczeć. Boję się spojrzeń ludzi. O trzynastej jest obiad, a ja myślę o jednym – żeby uciec daleko stąd, daleko od wszystkiego.

Wyszedłem na obiad już kwadrans po dwunastej, aby móc to przetrwać, aby być jednym z pierwszych. To nawet dobry pomysł. Piłkarze będą musieli przejść przede mną i się przywitać. Zrobili to wszyscy, z wyjątkiem Anelki, który wszedł, uciekając ode mnie wzrokiem. Odmawia podania ręki? Zwymyślał mnie od najgorszych, a teraz w dodatku to podtrzymuje? Przynajmniej upraszcza podjęcie decyzji. Wyrzucę go bez najmniejszych skrupułów. Właśnie zakończył swoje mistrzostwa świata. Nasze też pewnie niedługo się skończą. Prawdę mówiąc, nie spodziewałem się specjalnie, że przeprosi, za dobrze go znam. Dla niego nie jest ważne to, co się wydarzyło, ważny jest tylko on. Ma w nosie fakt, że unosząc się ambicją, rozwalił drużynę. Nie, nie można na niego liczyć.

Napotkałem Henry’ego. Ale tym razem to ja nie miałem ochoty zamienić z nim słowa. Bo co miałbym mu powiedzieć? Że liczę na niego w trzecim meczu? Albo przeciwnie, że wylatuje z drużyny z powodu swojego zachowania? Prawdą jest, że kiedy zobaczyłem, że w ogóle się nie rozgrzewa, skreśliłem go w myśli z listy rezerwowych. Przebrał się dopiero wtedy, kiedy inni byli już po rozgrzewce. Pierre Mankowski, mój asystent, który zna mnie dobrze, ukrył to przede mną, wiedząc, że ze złości mogę wykluczyć go z całego meczu. Lecz Alain Boghossian, który zna mnie gorzej, powiedział mi o tym. Nie powinien, nieważne. Niezależnie bowiem od wszystkiego powinienem wprowadzić Henry’ego na drugą połowę zamiast Gignaca. To był błąd. Gdyby przerwa przebiegła normalnie, gdybym miał dwie minuty na zastanowienie i nie musiał wskazywać zmiennika Anelki w sekundę po tym, jak ten mnie znieważył, na pewno bym postawił na Henry’ego. Ten zaś z rozkoszą wcieliłby się w rolę zbawcy. Skądinąd był rzeczywiście jedynym, który mógł jeszcze cokolwiek zmienić.

Porozmawiałem także z Gourcuffem. Że jego wściekłość w szatni po meczu dowodzi, że potrafi się wkurzyć, ale że zdecydowanie bym wolał, aby z podobną cechą charakteru zdradził się wcześniej, szczególnie wobec innych napastników. I że kiedy krytykuje ofensywną grę drużyny, niech nie zapomina, że sam do formacji ofensywnej należy. Odpowiedział mi:

– Zgadzam się. Ale to pan powinien wyjaśnić rzecz pozostałym. Nie ma pan prawa pobłażać tym, którzy grają tylko dla siebie. Im nie mówi pan nic.

Odrzekłem, że sztab ma zupełnie odmienną wizję rzeczy, ale że to normalne, iż ocenia sytuację z własnego punktu widzenia. A kiedy go zapytałem, dlaczego w drugiej połowie z Meksykiem wszyscy grali, jak grali, nie potrafił mi tego wyjaśnić. Przywołałem trening sprzed dwóch dni, kiedy Ribéry oraz inni położyli ćwiczenia, kiedy tylko znalazł się w ich drużynie. Twierdzi, że niczego nie zauważył. Wtedy pomyślałem, że wciąż nie wyszedł z piaskownicy.

Wrócił do sesji wideo, z której wyciąłem większość sekwencji świadczących na jego korzyść. Do szału doprowadza go to, co musiał znieść od innych na boisku, kiedy akurat to on chce grać zespołowo. Na koniec powiedziałem mu, że reprezentacja będzie inwestować w młodych uzdolnionych graczy, ale że on sam musi zrozumieć różnicę pomiędzy klubem a drużyną narodową.

– W reprezentacji autorytetu nikt nie rozdaje, autorytet się zdobywa. Nikt tego nie zrobi za ciebie.

(…)

Obiad o godzinie trzynastej. Anelka siada do stołu, nie mówiąc nic, bez jednego słowa przeprosin, bez najmniejszych wyrzutów sumienia.

Spróbowałem potem zasnąć, ale w głowie wciąż kłębiły mi się obrazy. Niekończące się nagranie. Ledwo przymknąłem oczy, a znów wszystko analizowałem od nowa: «A gdybym zrobił inaczej, a gdybym zrobił tak…».

(…)

Dzwoni do mnie Noël le Graët. Tak samo zdruzgotany. Nie próbuje mnie uspokajać, ale ukierunkować.

– Francuzi czekają na grę ofensywną. Istnieje jeszcze pewna szansa. Trzeba ją wykorzystać do końca.

Wraz ze mną szuka rozwiązań. Na koniec stwierdza z wyrzutem, przyznając jednocześnie, że wykonałem wcześniej kawał roboty:

– Podczas tej wyprawy postawił pan na starszych, zaufał im pan…

Jeszcze nie wiedział, co wydarzyło się w przerwie. Przez czterdzieści minut układamy drużynę na trzeci mecz i rozważamy możliwe warianty. Okazuje mi prawdziwe wsparcie, które bardzo sobie cenię. Dziękuję! Na koniec sugeruje:

– Niech pan zakończy te mistrzostwa golami. Czas na wielkie sprzątanie przyjdzie potem.

Nie podejmuję ostatniego wątku, gdyż w tym momencie kompletnie mnie nie obchodzi, co będzie potem. Żołądek zaczyna mi podchodzić do gardła. W głębi siebie odczuwam nienawiść. Muszę ją opanować. Natychmiast.

(…)

O 16.45 wyjazd na stadion treningowy. Sfora już się gromadziła. Na szczęście przybyliśmy tuż przed. Przemawiając do zawodników, stanąłem tyłem do zgromadzonych, zawodnicy do nich byli zaś zwróceni twarzami. Nie będą mieć zdjęć ze mną, a jeśli ze mną, to od tyłu. Powiedziałem:

– Są w życiu chwile trudne, dla wszystkich, dla was, dla nas. Każdy robi teraz podsumowanie albo będzie je robił. Jesteśmy jednak zawodowcami, a pozostaje wciąż malutka nadzieja. Nie możemy nie próbować wykorzystać jej do końca. Mówię to do tych, którym zależy. Inni mogą przyjść mi powiedzieć, że nie grają, a potem mogą sobie pójść, nie ma sprawy. Taki mamy program. Bądźcie pewni, że zrobimy wszystko, jak zwykle, by zapewnić wam możliwie najlepsze warunki.

Świadomie użyłem słowa «program», żeby było dla nich jasne, że po meczu wracamy do Knysny, cokolwiek się zdarzy.

W czasie treningu rozmawiałem ze szkoleniowcami o wszystkim i o niczym. Uderza ich niski poziom inteligencji gwiazdorów. Za to, podobnie jak ja, chwalą niektórych innych zawodników. Niestety, nie są to ci, którzy mogliby zagrać.

(…)

O 19.30 zebranie w sztabie. Chcę im podziękować za wsparcie. Przynajmniej oni mnie nie rozczarowali. Kiedy zacząłem: „Wczoraj wieczorem było ciężko…”, poczułem gulę w gardle i napływające do oczu łzy, ale się opanowałem. Poruszyliśmy kwestię wykluczenia Anelki. Uznałem, że noc przyniesie radę.

Ale w nocy źle spałem. Najpierw dlatego, że oglądałem Algierię w meczu z Anglią (0:0). Otóż Algieria pokazała naszym gwiazdorom, co znaczy wypluć płuca oraz poświęcić się dla drużyny! Dalej dlatego, że stan przygnębienia powoli ustępował we mnie narastającej złości, co zdecydowanie wolę, choć podchodzę do takiego stanu nieufnie, szczególnie wtedy, kiedy muszę podjąć decyzję. Wreszcie dlatego, że o pół do drugiej w nocy dowiedziałem się od szefa serwisu prasowego, że wybuch Anelki znajdzie się nazajutrz w «L’Équipe». Pomyślałem: «Trzeba się położyć. Jutro zanosi się na wielki dzień»”.

○ ○ ○

Pomiędzy Francją a Republiką Południowej Afryki nie ma różnic czasowych. Więc pierwszą stronę „L’Équipe” otrzymaliśmy o tej samej porze co wszyscy. Bez znieczulenia. Tytuł rozciągał się na osiem kolumn. Były dwa zdjęcia, Anelki i moje, zmontowane tak, że stoimy naprzeciw siebie. I to zdanie, ujęte w cudzysłów, wytłuszczone, dobrze wytłuszczone: „Pieprz się, skurwysynu!”. W tej samej minucie zrozumiałem, że kończy się afera w szatni, a zaczyna publiczny skandal. W hotelu Pezula odtrąbiono alarm.

Powiadomiłem prezesa Escalettes’a. Nie wyglądał na szczególnie zaskoczonego. Szef serwisu prasowego poszedł porozmawiać z Anelką. Ten odpowiedział jasno, że nie przeprosi i że w dodatku odmawia rozmowy z członkami sztabu. Zadzwoniłem do prezesa, abyśmy spotkali się razem jeszcze przed południem w celu podjęcia decyzji. Prezes okazał stanowczość:

– Odsyłamy go do domu, ze względu na przyszłość, ze względu na wizerunek reprezentacji oraz dla przykładu.

Udało nam się skontaktować z Patrice’em Evrą. Ledwo się zbudził i o niczym nie wiedział. Był zdumiony radykalnością naszej decyzji, musiałem mu więc przypomnieć film z ostatnich dwóch dni: Anelka, który nie podaje mi ręki przy wejściu na obiad, a dziś rano odmawia wszelkiej dyskusji, ignorując sztab. Podczas dyskusji Evra, który był kapitanem, zapytał:

– Jeśli się z nim zobaczę, a on zgodzi się przeprosić, to czy będzie mógł zostać?

Prezes odparł:

– Jest to możliwe.

Po czym ustaliliśmy warunki: Anelka złoży przeprosiny publicznie, w obecności sztabu i drużyny.

Evra opowiedział nam przy tym historię pewnego gwiazdora z Manchesteru United, który odgryzł się raz Fergusonowi. Ten rzucił do niego krótko:

– Jeszcze raz mi przerwiesz, a w tej samej chwili przestajesz tu grać.

Wydarzyło się to w wewnętrznym gronie, dzięki temu wszystko można było rozwiązać. Ale kiedy afera przedostaje się do mediów, przestajemy nad nią panować. Kiedy się rozstawaliśmy, przeprosiłem Evrę, że obarczyłem go rolą kapitana. Zaangażował się w nią całkowicie, ale w przypadku tej drużyny okazało się to stratą energii. Spalał się w próbach z góry skazanych na niepowodzenie, próbując posklejać różne kawałki. Przynajmniej jednak to robił.

Jakie było jego pierwsze pytanie? Ktoś sypnął. Miał swój typ. Każdy miał swój, ja też. On podejrzewał Henry’ego, nie mając na to, rzecz jasna, żadnych dowodów. Oddaliłem tę hipotezę:

– Możliwe, że to on, ale równie możliwe, że jest to ktoś inny. A tych innych może być wielu. Tyle tylko, że nic nam o tym nie wiadomo. Więc mam to gdzieś.

○ ○ ○

Dość szybko zrozumiałem, że w swoim gronie mieliśmy nie jednego kreta, ale cały zastęp, a każdy nadawał w środowisku, które lubiło ploty. Jaki był tego mechanizm? Wydaje się, że wpierw któryś z graczy zwierzył się znajomemu dziennikarzowi, że w przerwie meczu z Meksykiem coś się wydarzyło, ale nie ujawnił dokładnie co. Kiedy usłyszeli o tym dziennikarze „L’Équipe”, zestawili różne źródła, które – jeśli wierzyć wersjom przedstawionym w różnych gazetach – różniły się co do słów, które Anelka wypowiedział.

Mnie nie obchodziło za bardzo, jakie dokładnie słowa padły. Sam nie usłyszałem tych słów, które znalazły się na okładce „L’Équipe”. Przypomnę, że wszystko, co usłyszałem, to: „Jesteś popieprzony, sam sobie rób tę twoją gównianą drużynę!”. Ale wtedy tytuł w „L’Équipe” musiałby być dłuższy o jedną linijkę. A przecież to nie słowa wywołały kataklizm, ale reżyseria wydarzeń, która puściła je w szeroki obieg.

Gotując się do odesłania Anelki, wyszukaliśmy połączenie samolotowe. Godzina wylotu – 14.30. Trzeba było się spieszyć. I w tym właśnie momencie nasza machineria zazgrzytała. Logicznie rzecz biorąc, powinniśmy szybko go wezwać, zażądać przeprosin, a jeśli odmówi, natychmiast wyrzucić z drużyny. Rano rzuciłem do prezesa Escalettes’a:

– Anelki nie chcę już widzieć. Niech wyjeżdża.

Przeceniłem jednak zdolność prezesa do podejmowania decyzji. W pewnej chwili przyszedł do mnie Mohamed Sanhadji, odpowiedzialny za bezpieczeństwo, i powiedział:

– Nico nie chce wyjeżdżać. Chce się jeszcze pożegnać z innymi. Więc nie możemy chyba zmusić go do wyjazdu siłą…

A niestety, tak właśnie trzeba było zrobić.

Gdyż odroczenie, jakie uzyskał Patrice Evra, doprowadziło do trudnej sytuacji. Każdy chciał wykryć źródło przecieku. Każdy podejrzewał każdego, skutkiem czego stracili z oczu pierwszą przewinę: fakt, że zawodnik znieważył selekcjonera, a potem odmówił przeprosin.

Toteż zespół pogrążył się w dyskusjach bez końca. Niektórzy chcieli przyłączyć się do Patrice’a Evry, by porozmawiać z Anelką. Wpierw chcieli zobaczyć się tylko ze mną, w kolejnej zaś wersji wspólnie z Evrą, Anelką i ze mną. Odrzuciłem te pozorne rozwiązania, bo chciałem, żeby Anelka odpowiedział na jedno proste pytanie: Czy jest gotowy publicznie uderzyć się w pierś?

O 15.30 Patrice Evra poinformował nas, że nie otrzymał pozytywnej odpowiedzi od Anelki. Tenże gotów był przeprosić w obecności zawodników i mnie, ale nie publicznie, gdyż jego adwokat poradził mu wytoczyć proces „L’Équipe”. Toteż oficjalne przeprosiny tylko osłabiłyby jego pozycję. Adwokat Anelki czuwał zresztą przed wejściem do hotelu, utrzymując, że ma dla niego nowy kontrakt z Chelsea do podpisania! W środku mistrzostw świata? Postanowiłem wykluczyć Anelkę w sposób ostateczny, a prezes zgodził się ze mną. Sam Anelka nie próbował bynajmniej spotkać się ze mną, dowodząc tym samym, że ze wszystkiego zupełnie nie zdawał sobie sprawy. Kiedy prezes powiadomił go o wykluczeniu, nie zareagował szczególnie.

– Proszę bardzo. I tak nikt nigdy mnie nie zrozumie.

Właśnie, znowu on, on i tylko on. Cała reszta, na przykład rozumienie, czym jest drużyna, zupełnie go przerasta.

Podczas gdy Evra i prezes udawali się na konferencję prasową, zgromadziłem piłkarzy tuż przed treningiem, który odbywał się późnym popołudniem, aby przekazać im tę wiadomość:

– Postanowiłem wykluczyć Nico za to, co powiedział w przerwie meczu z Meksykiem, przede wszystkim zaś za to, że nie chciał przeprosić, a następnego dnia odmówił podania mi ręki. Mam 58 lat i nigdy nie pozwolę na to, by ktokolwiek wyzywał mnie od „popieprzonych”. Nie przestaję być selekcjonerem i to do mnie należy podejmowanie decyzji. Otóż na podobne zachowania nigdy nie będzie mojej zgody. Teraz jednak, jeśli ktoś się ze mną nie zgadza, może odejść, nie ma problemu. Wybierajcie, czekam. Jeśli nie, zajmiemy się meczem, który nas czeka. Teraz to najważniejsze.

Miałem wrażenie, że wyjaśniłem im sytuację, wskazując, że sankcja nie wynika z mojej zranionej dumy, ale z odmowy Anelki, który nie chce przeprosić. Tak więc idziemy dalej. I owszem, trening przebiegł w dynamicznej atmosferze. Ale chwila wytchnienia nie trwała długo, gdyż afera biegła oczywiście swoim torem, a nawet spuchła. Kiedy pod wieczór wróciliśmy z treningu, Anelka wciąż był na miejscu i nie wyglądał na kogoś, kto zbiera się do wyjazdu. Przez cały wieczór czułem, jak wzbiera w nim postanowienie, które można by streścić tak: „Zostanę. I jeszcze pożałujecie”.

○ ○ ○

Na prośbę niektórych piłkarzy, Abidala, Henry’ego i w szczególności Ribéry’ego, Anelka zjadł kolację wspólnie ze wszystkimi. Potem poszli razem do hotelowego salonu i skończyli spotkanie o 22. Lecz nawet w takich okolicznościach nie umieli zdobyć się na solidarność, gdyż musieli ściągać tych, którzy poszli już sobie do pokojów. Szczerze mówiąc, nie uważam, żeby ci ostatni byli mniej winni. Tyle samo żalu żywię do tych, którzy wzniecili bunt, co do tych, którzy za nimi podążyli.

Jak przekazali mi dziennikarze, podczas tego wieczornego spotkania w salonie prym wiódł Thierry Henry. I chociaż to jego podejrzewano, że jest kretem, potrafił odsunąć od siebie te podejrzenia, zdołał nawet podsunąć myśl, że to ja mogłem sypnąć. Trudno mi w to uwierzyć, tak bardzo by to mną wstrząsnęło. „Titi”? On? Nie, to niemożliwe! Osobiście ani przez moment nie wierzyłem w istnienie jakiegoś jednego kreta, nawet jeśli piłkarze byli o tym przekonani, co było tym bardziej absurdalne, że ich wiedza opierała się jedynie na tym, co jeden drugiemu powiedział. Ale czemu się tu dziwić? Wygodniej im było oskarżać jakiegoś hipotetycznego kreta, bo w ten sposób uciekali od odpowiedzialności, jaką ponosił każdy. Bo przecież każdy pisnął to i owo różnym osobom z zewnątrz. Nawet w nieszczęściu niezdolni byli trzymać się razem...

○ ○ ○

Atmosfera pożegnań z Anelką sprawiła, że w mniejszych grupach wywiązały się różne dyskusje. Tu jakaś narada, tam jakaś debata… Kiedy się zbliżałem, nie śmieli spojrzeć mi w oczy i przerywali rozmowy. Coś ciężkiego wisiało w powietrzu, ale trudno było odgadnąć co. Zespół zamknął się w swojej skorupie, a rozmowy zamieniały w spiskowanie.

Przyszedł do mnie Abidal w towarzystwie Evry. Już wcześniej chciał mi wyłożyć swoją wizję rzeczy i powiedzieć, że ma już wszystkiego dosyć. Ze swej strony także miałem powyżej uszu roztrząsania od kilku godzin wciąż tych samych argumentów, niemniej cierpliwie wyjaśniłem mu raz jeszcze przyczyny i skutki obecnej sytuacji. Słuchał tego z napięciem w twarzy i chmurnym spojrzeniem. Ponieważ podważał naszą decyzję, próbowałem mu pomóc:

– Czy możesz przyjąć, że nie podzielam twojego punktu widzenia? Czy można było postąpić inaczej, skoro Nico nie chciał publicznie naprawić swojego błędu? Po publikacji w „L’Équipe” stało się to sprawą publiczną i prezes nie mógł nie zareagować…

– Tylko dlaczego upiekło się kretowi?

– Jeśli wiesz, kto to jest, zgadzam się, by i jego wykluczyć. Ale muszę mieć dowody. A dowodów nie masz żadnych. Nikt ich nie ma. Éricu, nie ufaj plotkom, dość już wyrządziły szkody drużynie.

Wtedy nie wytrzymał i wylał całą żółć. Wszystko to, co według niego nie grało od 2008 roku, od kiedy to stracił przyjemność z gry w reprezentacji, a niektórych kadrowiczów przestał znosić, zwłaszcza Gallasa. (A ja stawiałem na ich obydwu w środkowej obronie…). Wyznał też, że nie może się odnaleźć pomiędzy starszymi i młodszymi, że nudzi mu się na wszystkich treningach, że nie może wysiedzieć na sesjach wideo, które i tak niczemu nie służą, jednym słowem, że już dłużej tego nie zniesie.

Poczekałem, aż wyrzuci z siebie wszelkie zarzuty i skargi, by poczuł się lepiej. Po czym odparłem:

– Szkoda, że nie powiedziałeś mi tego wszystkiego wcześniej! Ale słuchałem cię uważnie. Musi być w tym ziarno prawdy.

Starałem się go odzyskać, żeby mógł zagrać we wtorkowym meczu z RPA w miejsce Gallasa, ale Abidal był już u kresu sił i powtarzał, że nie mogę na niego liczyć. Próbowałem mu uzmysłowić, że rezygnując z gry, pozbawiał mnie wyboru i w rzeczywistości sprzyjał tym, których nie znosił. Ale był na to głuchy. Także jego wszystko przygniatało ponad miarę, o czym świadczyły jego słowa oraz to, co odczuwał. Stał się ofiarą zespołowej przemocy, kompletnego zaniku zmysłu wspólnoty. Więc jak mógłbym mieć do niego żal?

Przypatrując się rzeczy wnikliwie, bałem się, że Abidal znajduje się na skraju depresji. Raz ulegał ekscytacji, raz wpadał w przygnębienie, w którym uchodziła z niego wszelka energia. Być może nie miał dość odporności, by znieść panujące w drużynie napięcia. Wydaje mi się, bez popadania w tanią psychologię, że u źródeł tego kryzysu były czerwone kartki oraz błędy, jakie popełniał, grając w takim zespole. W RPA zdał sobie sprawę, że nie potrafi udźwignąć ogromnej presji. W Barcelonie presję tę brała na siebie cała drużyna. Éric jest sympatyczny i niegłupi, pomimo to nie uświadomił sobie, że przerzuca na innych stres, który go przerasta, jak na przykład wtedy w autokarze, kiedy podsycał bunt, waląc pięściami w okna. Myślę, że nie był zdolny zmierzyć się z tym, co mu uświadamialiśmy, i jego sprzeciw wobec wideo jest tego symptomem. W meczu z Włochami na Euro w 2008 roku miał pilnować tylko jednego napastnika – Toniego. Ale dał się nabrać na jedną z jego akcji i sprowokował karnego, dostając czerwoną kartkę. W kryzysie, jaki przeżywaliśmy w RPA, szukanie kreta oznaczało unik, odmowę spojrzenia prawdzie w oczy. I Abidal tak właśnie robił.

○ ○ ○

Na drugi dzień rano nie mogłem uwolnić myśli od sprawy Anelki. Była jak wirus, zarażała wszystko.

Dowodem jest choćby wizyta w studiu Téléfoot, w którym rozmowę podczas owego niedzielnego poranka prowadzili Bixente Lizarazu i Vincent Duluc z „L’Équipe”. Oczywiście wszystkich zajmował głównie temat Anelki. Ku własnemu zaskoczeniu ze spokojem wyjaśniłem to, co zaszło, a później starałem się nakierować dyskusję na zbliżający się mecz i na cel, jaki chcemy osiągnąć – pokonać RPA dwoma bramkami, licząc jednocześnie na to, że Urugwaj zremisuje z Meksykiem.

Niespodziewanie, w środku programu, do studia wpada Franck Ribéry, wszyscy to zapewne pamiętają, choć nikt go nie zapraszał. Przyszedł w klapkach, usiadł obok mnie, wziął mikrofon i już go nie oddał. Nie przyszedł bronić drużyny, był wściekły na telewizję, która rozprawiała w kółko o tym, jak to się pobił z Yoannem Gourcuffem w samolocie powrotnym z Polokwane. Czysty surrealizm! Więc kiedy tuż potem usłyszałem, że mu jest przykro, bo rozczarował Francję, i że przeprasza, i że w ogóle przyrzeka nie odpuszczać zbliżającego się meczu, uznałem, że wreszcie ruszyło go sumienie. Ale do dziś nie jest dla mnie jasne, czy udawał, czy był szczery. Jeśli udawał, to kpił w żywe oczy, bo wiedział, że za kilka godzin zastrajkuje i nie wyjdzie na trening. Jeśli zaś naprawdę był szczery, to mam z tym inny kłopot. Bo albo w ten sposób zabezpieczał sobie tyły, na wszelki wypadek, albo wparował do studia pod wpływem impulsu pozbawionego skądinąd jakiejkolwiek logiki. Co też nie jest wykluczone, gdyż Ribéry potrafi bronić z tą samą szczerością dwóch przeciwstawnych poglądów, i to w ciągu pięciu minut.

Jego występ próbowałem przykryć podsumowaniem:

– Jak widać, piłkarze świadomi są swoich błędów.

Ech, mogłem sobie darować ten odruch optymizmu.

○ ○ ○

Po wyjściu ze studia napotkałem Evrę. Uderzyło mnie, że ucieka wzrokiem. Zaniepokoiło mnie to w najwyższym stopniu. Więc natychmiast go przestrzegłem:

– Chłopaki, nie róbcie głupstw. Sam się dobrze nad tym zastanów i przekaż pozostałym, niech pomyślą o konsekwencjach. Nie zapominaj, że nosicie koszulki reprezentacyjne Francji, że jesteście ambasadorami swojego kraju, a ty, jako kapitan, odpowiadasz za drużynę.

Wówczas wywiązała się między nami żywa rozmowa, ale niczego mi nie wyjawił.

– Nie mogę nic panu powiedzieć. Ale nawet sobie pan nie wyobraża…

Ponieważ miał spotkać się z kolegami, wiem, że na pewno przekazał to, co usłyszał ode mnie.

Niestety, dwie godziny później rozpoczęła się autokarowa afera.

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

9. Akt ostatni

Po całej tej autokarowej historii – serii moich ostrzeżeń, pyskówkach, chwilach zawahania, daremnych wysiłkach, zdumiewających wypowiedziach Escalettes’a, a zwłaszcza po odczytaniu oświadczenia ogłaszającego strajk piłkarzy, nie do pomyślenia było, żebym wracał autokarem wspólnie z zawodnikami. Wróciłem więc do hotelu sam, osobnym samochodem.

Reprezentacja Francji właśnie ukrzyżowała samą siebie. Publicznie, na żywo, na oczach kamer z całego świata. Dotąd sprawa dotyczyła jedynie Anelki, mnie, Związku oraz mediów. W ciągu godziny zamieniła się w wojnę, w której tym razem wszyscy już piłkarze ściągnęli sobie na głowę wszystkich. Nie byłem taki pewny, czy to do nich dociera. I tak zresztą było już za późno. Piekielna machineria wystartowała, spychając Niebieskich w przepaść, i nikt nie da już rady jej zatrzymać.

Z tego, co właśnie zrobili, piłkarze zaczęli zdawać sobie sprawę w drodze do hotelu. Ich strajk transmitowały na żywo wszystkie kanały francuskiej telewizji. Teraz ich telefony rozgrzewały się od przychodzących wiadomości, w których rodzina lub znajomi, kompletnie zszokowani, nazywali ich zachowanie haniebnym. Piłkarze powoli lądowali w twardej rzeczywistości. Trudno, żebym ich teraz żałował.

Ale i tak, jakby wszystkiego było mało, nie przyszli na masaże i regenerację, choć od trzeciego meczu dzieliło nas zaledwie czterdzieści osiem godzin. Kiedy mi o tym doniesiono, znajdowałem się w hotelowym holu. Wówczas już nie wytrzymałem. Wyrwałem przed siebie, krzycząc na tyle głośno, żeby wszyscy mnie usłyszeli:

– Mnie już tu nie ma! Nie będę się chrzanił z tą bandą debili!…

I zażądałem, żeby natychmiast wyszukano mi samolot powrotny, po czym zaszyłem się w swoim pokoju. Ta reakcja uruchomiła pod moim pokojem rodzaj baletu. Członkowie sztabu oraz jeden z piłkarzy, Djibril Cissé, zebrali się na odwagę, aby przyjść i zapukać.

– Panie trenerze – mówił Cissé – chcę panu powiedzieć, że trochę mi wstyd, że nic panu nie powiedziałem, że nic nie zrobiłem. Nie wszyscy piłkarze popierali ten strajk. Teraz każdy żałuje. Jeśli chodzi o mnie, bardzo bym nie chciał, żeby pan wyjeżdżał, nie w taki sposób.

– Dziękuję, to miłe, ale mleko już się wylało… Kto był za strajkiem?

– Na początku dwóch, może trzech, nie więcej…

Nie chciało mi się już dopytywać o nazwiska, straciło to dla mnie znaczenie. Taki sam żal czułem do prowodyrów, co do tych, którzy za nimi poszli. Djibril tylko potwierdzał tezę o pośredniej presji, której istnienia się domyślałem. Było to dla mnie jakimś wyjaśnieniem, ale nie okolicznością łagodzącą.

Ostatecznie opuściłem pokój i spotkałem się z członkami sztabu oraz delegacji w barze, gdzie utopiłem smutki w piwie. Po czym przyznałem, że zareagowałem pod wpływem złości, że powinienem się zastanowić nad tym, co mówię, i że zostaję z drużyną do końca.

○ ○ ○

Dopóki walczyłem, aby piłkarze zmienili swoją postawę, próbowałem ich zrozumieć. Ale kiedy przekroczyli granice, nie byłem już skłonny ani ich rozumieć, ani im przebaczyć. Bo nawet jeśli zbuntowali się nie przeciw mnie, ale przeciwko Związkowi, to i tak nie znajdowałem najmniejszego powodu, który by ich zachowanie tłumaczył. Żaden piłkarz nie ma prawa świadomie rozpirzyć mistrzostw świata, nawet gdyby popełniona została niesprawiedliwość. A tu trudno nawet mówić o czyjejkolwiek krzywdzie!

Kiedy Jean-Pierre Escalettes był prezesem ligi amatorskiej, która to funkcja jest często wstępem do starań o funkcję prezesa Związku, miał niemałe wyczucie rzeczywistości i umiał porozumieć się z młodym pokoleniem. Kiedy jednak zderzył się z innym światem, z wyzwaniami zupełnie innego kalibru, a także z presją mediów, której nigdy wcześniej nie doświadczył w takim stopniu, nie potrafił się do tego świata przystosować. Kryzys w Knysnie był przecież także, a może przede wszystkim, kryzysem władzy. Ponieważ było już pewne, że zastąpi mnie Laurent Blanc, podkopywało to moją władzę, sam prezes zaś okazał chwiejność. Przyznał zresztą, że wydarzenia go przerosły, i na jego obronę trzeba przyznać, że ich skala miała prawo go przytłoczyć.

Na miejscu nie było więc przedstawiciela silnej władzy, do czego przyczyniła się nieobecność osób z najwyższych kręgów kierowniczych. Gdyby Jean-Michel Aulas i Noël Le Graët byli wtedy z drużyną, jak w 2006 roku, umieliby rozbroić tykającą bombę, gdyż potrafią rozmawiać ze wzburzonymi ludźmi. Jean-Michel Aulas, prezes Lyonu, nie pozwoliłby reprezentantom, którzy grają w jego klubie, szkodzić pośrednio wizerunkowi tegoż klubu. W jego obecności piłkarze ci poczuliby, gdzie są granice i jakie czekają ich konsekwencje, jeśli je przekroczą. Co się tyczy Noëla Le Graëta, umiałby przekonać piłkarzy do nabrania dystansu. Cóż z tego. Wielkie katastrofy wynikają z serii pomniejszych rzeczy. Przypomniałem sobie, jak Noël Le Graët zaproponował mi kilka dni wcześniej, że do nas dołączy. Odparłem, żeby przyjechał na trzeci mecz, gdyż nie ma nic pilnego, czym trzeba by się zająć. Do dziś pluję sobie w brodę, mówiąc łagodnie.

Tak więc w czasie tych upiornych dni zawodnicy mieli naprzeciw siebie jedynie zramolałe władze związkowe. Zostawieni sami sobie, bez reguł i punktów odniesienia, znalazłszy się pod szkodliwym wpływem co poniektórych, zaczęli błądzić jak dzieci we mgle, gotowi do wszystkiego, w tym przypadku do totalnej głupoty.

○ ○ ○

W Bloemfontein nie można było myśleć o meczu, a przynajmniej wyłącznie o meczu. Każda rozmowa lub postawa przywoływały to, co właśnie przeżyliśmy. Niemniej moja funkcja nakazywała mi przygotowanie drużyny do ostatniego meczu na mistrzostwach świata. Z punktu widzenia matematyki wciąż jeszcze mogliśmy awansować, ale kiedy brałem pod uwagę to, co musiałoby się konkretnie wydarzyć, cud wydawał mi się niemożliwy.

Przybywszy na trening, uprzedziłem Evrę, że nie wprowadzę go do gry, gdyż jest kondycyjnie wyczerpany. Postanowiłem tak, choć wiedziałem, że Abidal podtrzymuje swoją decyzję, że w trzecim meczu nie zagra. Ale tylko Evrę uprzedziłem, przez wzgląd na to, co musiał przejść, wypełniając kapitańską funkcję. Jego odpowiedź zabrzmiała jak stwierdzenie:

– Znaczy porzuca mnie pan, panie trenerze…

Zrozumiałem, że choć brakuje mu już sił, pragnie naprawić wizerunek drużyny po strajku. Dowiódł tym samym, że tylko Thierry Henry mógłby być kapitanem tego zespołu. Niech Evra mnie dobrze zrozumie. Otóż w tej drużynie nie do pomyślenia było utrzymanie się w formie, a zarazem angażowanie się w godzenie zwaśnionych stron i zajmowanie się różnymi fochami. A Evra naprawdę wydał na to mnóstwo energii. Nie to, co Thierry Henry. Ten bez problemu mógłby być kapitanem takiej drużyny, bo miał gdzieś problemy innych.

Kiedy zawodnicy wysiedli z autokaru, nie zamierzałem poprawiać im humoru:

– Mam nadzieję, że jesteście świadomi skutków waszej decyzji. Zresztą już to zauważyłem. Żałuję, że nie znalazłem dość mocnych słów, które wyciągnęłyby was wczoraj z autokaru. Spróbowaliśmy wszystkiego z wyjątkiem siły. Zanadto uwierzyłem w waszą inteligencję oraz trzeźwość umysłu. Ktoś powiedział, że była to wasza najlepsza akcja zespołowa na tych mistrzostwach. Świetnie ujęte. Ale zostaje jeszcze jeden mecz i możecie w nim jeszcze wszystko nadrobić, odkupić. Tylko że trzeba go rozegrać. Jeśli więc ktoś nie czuje się na siłach, jest teraz chwila, żeby mi to powiedzieć.

Odezwał się Patrice Evra:

– A co z tymi, którzy chcą grać, ale pan nie chce, żeby grali?

– Nie o to tu chodzi. Swoją robotę wykonam do końca i dobiorę skład, który wyda mi się najlepszy. Teraz chodzi mi o to, aby wiedzieć, czy ktoś wolałby nie grać. Nikogo takiego nie ma? Bardzo dobrze.

○ ○ ○

Niektórzy w drodze na trening zamienili ze mną kilka słów. Czułem, że są spanikowani z powodu całej sytuacji. Pod koniec zajęć Bacary Sagna nawet odgryzł się Henry’emu:

– Masz pretensję, że nic nigdy nie mówię. No to mówię!

Pierwszy i ostatni raz usłyszałem, jak podnosi głos. Szkoda, że nie robił tego wcześniej.

Zanim wysiedliśmy z samolotu w Bloemfontein, Patrice Evra zgłosił, że chce iść na przedmeczową konferencję prasową. Oznajmiłem François Manardo, mojemu asystentowi prasowemu:

– Nie chcę tam widzieć żadnego z zawodników. Dość już napletli bzdur.

Śmieszność może jednak zamęczyć. Wysiadłem pierwszy, gdyż znajdowałem się najbliżej wyjścia. Ale kiedy wsiadłem do samochodu, który czekał na nas na pasie, Manardo spojrzał za siebie i powiedział do mnie:

– Poczekaj, Pat właśnie do nas dobiega…

– Mam to gdzieś, nie chcę widzieć żadnych piłkarzy.

Kiedy byliśmy w drodze, Evra wydzwaniał do Manardo na telefon komórkowy. Nim Manardo odebrał, rzuciłem:

– Powiedz mu jasno, że nie zgadzam się na jego obecność.

Ale mój asystent prasowy wolał tamtemu powiedzieć tylko, że musieliśmy się spieszyć, po czym wykazał się niebywałą odwagą:

– A teraz daję ci trenera.

Wobec Evry niczego jednak nie odwołałem:

– Nie chcę, żebyś przyjeżdżał, kropka. Możesz sobie mówić, co chcesz. Jadę na konferencję sam. Wystarczy, że sami toczycie między sobą wojny… Poza tym dziennikarze by cię zjedli, nie jesteś dość odporny, by przetrzymać wszystko, czym by cię obrzucili. A jeśli masz zamiar przepraszać jak Franck Ribéry, który w niedzielę rano wyrażał skruchę, a po południu strajkował z innymi, to sobie daruj. Nie trzeba.

Przed dziennikarzami stanąłem więc sam. Wyjaśniłem, że popieram sankcje Związku wobec Anelki, przedstawiłem powody, dla których przeczytałem oświadczenie dziennikarzy, i skierowałem rozmowę na mecz z RPA.

○ ○ ○

Na tym dzień się nie skończył. Pani minister Roselyne Bachelot zapragnęła spotkać się z nami w Bloemfontein. Miała nam do przekazania słowo od prezydenta.

Przed mistrzostwami Nicolas Sarkozy zaprosił mnie na rozmowę. Przebiegała tak bardzo nieformalnie, że zastanawiałem się na końcu, czego chciał. Myślę, że tak naprawdę badał, czy francuska reprezentacja ma jakieś szanse na tych mistrzostwach. Chciał się ustawić pod względem politycznym, przygotowując się albo na zwycięstwo, albo na porażkę. Rozmowa dotyczyła drużyny i poszczególnych piłkarzy. I miał nosa, nie poleciał do RPA. Założę się, że wyczuł, iż nie panuję nad sytuacją. Jego delegatkami zostały więc Rama Yade, podsekretarz stanu w ministerstwie sportu, oraz jej szefowa Roselyne Bachelot. Obydwie zaś rywalizowały ze sobą o to, która bardziej się wykaże.

W Bloemfontein pani minister spotkała się więc ze sztabem, a następnie z piłkarzami, z którymi chciała rozmawiać bez nas. Ciekawe, że aby mówić o solidarności, miała potrzebę oddzielenia drużyny od sztabu… Nikt nie dał się na to nabrać, wyjąwszy może ją samą. Jeden z jej doradców powiedział mi na odchodnym:

– Była doskonała, rozmawiała z nimi jak matka. Miałem w oczach łzy.

Wkrótce się dowiedziałem, że niektórym piłkarzom rzeczywiście popłynęły z oczu łzy, ale bynajmniej nie z tych samych powodów, co doradcy pani minister. Tylko że ani pani minister, ani jej doradcy nie rozumieją nic z realnego świata. „Jak matka”? Do dziś nie wiem, czy się śmiać, czy płakać. Kilka dni później, w Zgromadzeniu Narodowym, stosując swoją zwyczajową demagogię, Roselyne Bachelot raz jeszcze ukazała oblicze matki i mówiła o „niedorozwiniętych gangsterach”. Po czym ruszyła machineria polityczna, a w tego typu przypadkach kręci się ona zawsze w jednym kierunku. Kiedy pewna stacja radiowa nadała petycję, żeby piłkarze zwrócili premie, wykazała się tą samą demagogią, tym samym populizmem. Nie mówię, że nie należało tego zrobić. Mówię, że pierwszą i fundamentalną rzeczą było wyciągnięcie z tej katastrofy wniosków, a nie używanie jej do własnych interesów.

○ ○ ○

Wtorek 22 czerwca w Bloemfontein był moim ostatnim aktywnym dniem na stanowisku selekcjonera. Ogłosiłem skład wyjściowy drużyny. Thierry Henry, którego w tym składzie nie było, stał akurat w polu mojego widzenia. W kąciku ust pojawił się u niego uśmieszek, który oznaczał mniej więcej: „Skoro mi wypowiadasz wojnę, to teraz zobaczysz…”. Skład ten wybrałem, zastanawiając się jednocześnie, czy aby wszyscy mają dość odporności, by przetrzymać kataklizm, który nami wstrząsnął. Na prawej stronie ustawiłem Gignaca. Wiedziałem, że nie ma w swoim arsenale środków do szybkiego oswojenia się z tą pozycją, ale i tak uważałem, że ma szanse na strzelenie gola.

Tyle że meczu tak naprawdę nie było. Przy stanie 1:0 dla RPA Gourcuff dostał czerwoną kartkę i mistrzostwa świata skończyły się dla nas kolejną porażką (1:2). Nie mogliśmy już więc liczyć na odkupienie win ani ich przebaczenie.

○ ○ ○

Nie chcę pisać na nowo historii, skoro zapisałem ją już raz w ogniu tych trudnych dni. Oto ślad, jaki znajduję w moim dzienniku pokładowym po tym wtorkowym meczu, pod datą 22 czerwca. (Zaraz pojawią się w nim czyste strony).

„Po wykluczeniu Gourcuffa powinienem był natychmiast zdjąć Gignaca, który właśnie zawalił stuprocentową okazję i zmarnował inną, nie podając do Cisségo. Ale nie wykonywałem tego ruchu i po tym widzę, że już dawno powinienem się był zatrzymać… Chciałem szybko wprowadzić Govou, to zresztą powiedziałem Ribéry’emu, kiedy mnie pytał, jak teraz mają się zorganizować, grając w dziesięciu przeciw jedenastu. Ale usłyszałem, jak z tyłu część sztabu nalega:

– Zostawmy jednego napastnika, wciąż mamy szanse strzelić gola...

Fakt, że naciskali głośno w ten sposób, dowodzi, iż wyczuli we mnie wahanie. Zresztą było ono oczywiste. Wciąż odwlekałem podjęcie decyzji, czekając na przerwę. Tak doczekałem się drugiej strzelonej nam bramki. Właśnie to wahanie wszyscy mogą mi słusznie wyrzucać, najbardziej ze wszystkiego. Nie umiałem zareagować na sytuację na boisku, nie wyprzedzałem jej, tylko statystowałem, nie umiałem rozstrzygnąć też sporu wewnątrz sztabu. Wyparowała ze mnie wszelka energia, przestałem widzieć, doszedłem do stanu zupełnego wypalenia. A kiedy tkwiłem w swej bezradności, sztab przekonał mnie do tego, żeby wszedł Henry, choć przed meczem powiedziałem jasno, że na środku ataku lepszy od Henry’ego jest Réveillère. Ale rytuałowi musiało stać się zadość, sztab miał rację, dla Henry’ego to był ostatni mecz, w dodatku z Republiką Południowej Afryki, czyli z krajem, z którym zagrał, kiedy debiutował w reprezentacji. Tak jest, to niewątpliwie symboliczne zwieńczenie jego kariery. U mnie inaczej, mnie kariera zaprowadzi na szafot, ale to już inna historia…

Po meczu Thierry nie zająknął się słowem, że właśnie zostaliśmy wyeliminowani. Interesował go tylko wywiad, który ukazał się w «La Charente libre» i w którym osoba z kierownictwa Związku wskazała właśnie na niego jako inicjatora strajku.

(…)

Wróciliśmy do Knysny spakować walizki. Choć w głowie miałem sieczkę, to po przyjeździe zebrałem wszystkich, aby «postawić kropkę nad i», w szczególności zaś uprzedzić, że po powrocie do kraju zacznie się wielkie rozpakowywanie. Zacząłem od zdania:

– Dla mnie przygoda skończona.

Użyłem trochę wazeliny, dziękując za wszystko, cośmy razem przeżyli, w tym za nadzwyczajne chwile, w obydwu tego słowa znaczeniach.

– Dla mnie trwało to aż sześć lat i teraz kończę. Ale dla innych gra toczy się dalej, i w sierpniu, i we wrześniu. Zaczyna się walka o awans na Euro w 2012 roku. Najlepsze, co możecie zrobić, to przestać paplać. Nikt nic nie zyska na gadatliwości.

Nieszczęśni, myśleli, że mówię to po to, aby chronić siebie. Na próżno im tłumaczyłem, że mnie nie ochroni już nic, że najlepiej będzie, jeśli wyjadę z Francji, aby mieć spokój. Nic z tego nie zrozumieli. Trudno, sami odkryją, jakie wynikną dla nich konsekwencje. Patrice Evra wyleciał z propozycją, że opowie wszystko na konferencji prasowej. Ale co tak naprawdę ma do powiedzenia nowego? Że zabronili mu mówić? To prawda. Że wszyscy zgodzili się na strajk? Mam to gdzieś.

Wówczas głos zabrał «Titi». Ogólny nastrój był ciężki. Wylecieliśmy właśnie z mistrzostw, już po fazie grupowej. Wylecieliśmy w porażających okolicznościach. Wstydziła się za nas cała Francja. Nabijał się z nas cały świat. A on, ze łzami w oczach, oznajmił, że niełatwo mu zabrać głos tak przed wszystkimi. Pomyślałem, że chce powiedzieć coś o drużynie. Ale nie, skądże znowu. Chciał ogłosić, że oto rozegrał ostatni mecz w reprezentacji Francji. Zajął się tylko sobą. Rozległy się słabiutkie, grzecznościowe oklaski. Zabawny to moment. On tu siebie daje za punkt odniesienia, gra starszego brata, a w tym czasie niektórzy z jego kolegów wciąż się zastanawiają, czy to nie on właśnie jest kretem. On, który oblał swój setny występ w reprezentacji, którego wygwizdano, kiedy schodził z boiska (to zachowanie francuskiej publiczności uważam za zawstydzające), kończył teraz karierę w drużynie, którą zatruła autokarowa afera. Jakże niesprawiedliwy to koniec, zasługiwał na lepsze pożegnanie. Bo nawet w tak smutnym momencie trudno mi było nie pomyśleć o wszystkim, co przeżyliśmy razem i co Henry wniósł do futbolu.

Kiedy piłkarze wyszli, Djibril Cissé płakał.

Położyłem się spać po kilku piwach. Właściwie po kilku litrach. Zostaliśmy ze sztabem we własnym gronie. Nie mieliśmy już ochoty na kolację w towarzystwie piłkarzy. Trener swoich piłkarzy musi lubić, cenić to, kim są albo co sobą reprezentują. Tyle że tej miłości już w sobie nie odnajduję. Myślę tylko o jednym – położyć się spać. Wreszcie”.

○ ○ ○

Nazajutrz przy pakowaniu walizek na duszy wciąż było mi ciężko. Nie mogłem na nich patrzeć, tym bardziej patrzeć z sympatią. A przecież musiałem trzymać fason aż do ceremonii pożegnań. Próbowałem przekonać Patrice’a Evrę, że w interesie Niebieskich jest milczeć, że ich strajk nabrał wymiaru politycznego, że Front Narodowy aż zaciera od tego ręce. Przypomniałem mu, że to nie mnie zawdzięczają, iż incydent z Anelką stał się głośny. Zapytał mnie wtedy:

– Czy ma pan do mnie żal?

– O co?

– Że nie powiedziałem ani słowa o tym, co mamy zamiar zrobić.

– Gdybyś powiedział mi o tym dzień wcześniej, znalazłbym sposób, żebyście wyrzucili to z siebie, i atmosfera by się oczyściła. Przynajmniej nie pojechalibyśmy na trening. Jako kapitan powinieneś mi był o tym powiedzieć. Teraz to już nie ma znaczenia. Pakuj się na wakacje…

Niedługo potem dowiedzieliśmy się, że Thierry Henry ma spotkać się z prezydentem kraju na żądanie tego ostatniego. Patrzyliśmy na siebie z niedowierzaniem, czy przypadkiem nie śnimy. Henry jednak sam mi to potwierdził podczas krótkiej wymiany zdań:

– Titi, rozminęliśmy się w ciągu ostatnich dwóch tygodni…

– Trenerze, kiedy zostałem rezerwowym, moja pozycja osłabła. Spotykali się już beze mnie. Sam pan słyszał w autokarze, jak im mówiłem, żeby pomyśleli nad konsekwencjami. Ale byłem solidarny i nie wysiadłbym z autokaru.

– To dlaczego miałeś ze sobą buty?

Nic na to nie odpowiedział, wielka u niego rzadkość.

Porozmawiałem także chwilę z Gourcuffem. Zmartwiłem się o jego przyszłość, kiedy znów mi zarzucił, że nie dość chroniłem go przed innymi. Jak przy takim myśleniu pełnić funkcję lidera lub ważnej figury w drużynie?

Sidney Govou zaś przyszedł mi podziękować. Uśmiechnąłem się.

– Za cały ten burdel?

– Za to też…

Nim wyjechaliśmy, jeden z piłkarzy podszedł do mnie rozbawiony:

– Panie trenerze, nie mógłby pan powiedzieć prezesowi, żeby już zostawił ten fliper?

To, że prezes gra na fliperze, nie jest samo w sobie czymś złym. Ale w oczach zawodników fakt, że prezes gra na fliperze w takich okolicznościach, uzasadniał opinię, jaką mieli na temat Związku. Cóż, nie pierwszy raz zabrakło mu wyczucia.

○ ○ ○

Nie wiem, kiedy ostatni raz szczerze się śmiałem. Nie do wytrzymania była ta atmosfera, w której każdy wymądrza się na temat wszystkiego i wszystkich. Chciało mi się od tego wymiotować, krzyczeć i zwiewać.

Pogubiłem się, wiem, i ponoszę tego konsekwencje. Ale żeby pomylić się do tego stopnia na temat samych piłkarzy? Tego wciąż nie potrafię zrozumieć. Nie tylko nie oceniłem właściwie ich formy, ale i przeceniłem ich poziom umysłowy. Dwa lata później wciąż nie mogę pojąć, jak niektórzy z nich mogli okazać się tak słabi i oderwani od rzeczywistości. Mam żal szczególnie do tych, których miesiącami wspierałem i powoływałem do reprezentacji, wystawiając się prasie na pożarcie. Nie zauważyłem w ich oczach żadnego przebłysku wdzięczności, choć przecież tyle mi zawdzięczali. Jaki z tego wyciągam wniosek? Że już nie potrafię przystosować się do ich świata. Wiedziałem, jak funkcjonują inni, i tamci w niczym mnie nie zaskoczyli. Ale ci, o których tak długo walczyłem, winni byli przynajmniej mieć odwagę i przyjść mi powiedzieć, co nie gra.

Po przylocie do Paryża piłkarze pożegnali się ze mną, jeden po drugim, patrząc mi w oczy. Z dwoma wyjątkami. Nie pożegnałem się w ogóle z Toulalanem, nie wiem, gdzie się zapodział. Drugim wyjątkiem był Gallas. Tak bardzo nie panował nad swoją niechęcią do mnie, że wolał przejść obok, udając, że mnie nie widzi.

Wróciłem do siebie. Paparazzi już czekali na tarasie restauracji naprzeciwko. Moja selekcjonerska kariera dobiegła końca. Zaczynało się lato.

○ ○ ○

Dziesięć dni później, 2 lipca, w siedzibie Związku odbyło się kryzysowe posiedzenie zarządu. Trzeba było opowiadać, wyciągać wnioski, wybielać się, obiecywać poprawę. Mówię to o innych. Ja nie musiałem niczego odgrywać, nie miałem nic do zyskania, nic do stracenia. Duchem byłem już gdzie indziej. Nim otrzymałem głos, prezes streścił przebieg wydarzeń. Co do mnie, poruszałem się na płaszczyźnie ogólności.

– Mam tylko nadzieję, że za kilka miesięcy, kiedy drużyna narodowa zostanie odbudowana, będzie można powiedzieć, że tę katastrofę spowodował wyłącznie mój sposób prowadzenia reprezentacji.

Po czym szybko dałem do zrozumienia, że w ogóle w to nie wierzę, mówiąc, że konieczna jest głęboka edukacja i szukanie rzeczywistych rozwiązań, a nie wyznaczanie kozłów ofiarnych. Tylko tak unikniemy kolejnej katastrofy. Po wydarzeniach na Euro w 2012 roku niektórzy, mam nadzieję, pamiętają o tej przestrodze, wyrażonej co prawda w formie żartu, ale zarazem jakoś przenikliwej.

Głos zabrał Gervais Martel, zarzucając mi, że tuż po meczu z Meksykiem nie powiedziałem prezesowi ani słowa o incydencie z Anelką. Tylko jak na to odpowiedzieć przed podobnym audytorium? Że nie mogłem wszystkiego opowiadać prezesowi, bo bałem się, że na drugi dzień znajdzie się to w gazetach? No tak, zgoda, przecież i tak znalazło się w gazetach…

Lilian Thuram, podówczas członek związkowego zarządu, wytoczył całą listę zarzutów:

– Selekcjoner utracił władzę nad piłkarzami, a Związek nad selekcjonerem. Piłkarze? Mamy do czynienia z (…) i z nimi nigdy nie wiadomo, jaki numer wykręcą. Im więcej mają władzy, tym trudniej przewidzieć, co im strzeli do głowy.

Krytykował Ribéry’ego, w którym od początku widział groźnego, szkodliwego manipulatora, ale miał pretensje także do kapitana, Patrice’a Evry, do Thierry’ego Henry’ego i Érica Abidala. Skończył na prezesie, oskarżając go o osłabienie autorytetu selekcjonera i ujawniając w tym gronie, że rozmawiał z prezesem telefonicznie po tym, jak ten zapowiedział, iż stanowisko po mnie obejmie Laurent Blanc.

– Ależ nie wymieniłem wyłącznie jego nazwiska – bronił się prezes. – Wspomniałem także o innych.

– A jakże, wspomniał pan także o innych – ripostował Lilian. – Ale przecież sam pan mi mówił, że tylko po to, aby zmylić trop…

Milczałem. Prezes wpadł w szał:

– Już wiem, dlaczego odchodzę! Bo jeśli mam być tak traktowany…

Thuram zażądał, aby Evra nigdy już nie otrzymał powołania do reprezentacji. Wniósł także, aby przesłuchać wszystkich odpowiedzianych, jednego po drugim, i aby wymierzyć im sankcje finansowe.

Na koniec posiedzenia prezes poprosił, żebym opuścił salę, gdyż chce pomówić o zarządzaniu. Przestałem należeć do rodziny i dał mi to wyraźnie do zrozumienia.

○ ○ ○

Futbol kręcił się dalej. Mistrzostwa świata także. Urugwaj doszedł do półfinału, wzbudzając we mnie jeszcze inny żal. Bo oto zrozumiałem, że na tych mistrzostwach zagraliśmy bez stylu. Tylko pierwszy mecz, właśnie z Urugwajem, był pod tym względem jasny – broniliśmy się, zachowując moc w kontrataku. Potem ta filozofia się nam rozmyła, nie wiedzieliśmy już, czy mocnym punktem jest u nas atak, czy obrona. A trzeba było wybrać, postawić na obronę i nie liczyć na naszych napastników, uwolnić się od ich terroru, a tym samym od sporej części kłopotów, jakie na nas spadły. Doszedłem do tego w jednej sekundzie. Tyle że było już na to za późno. Na tym zresztą polega definicja samego żalu.

○ ○ ○

Pośród spraw, które mi zarzucano, na wysokim miejscu znajduje się odmowa podania ręki selekcjonerowi reprezentacji RPA, Brazylijczykowi Carlosowi Albertowi Parreirze. Chcę się więc z tego wytłumaczyć.

Wszyscy już zapomnieli, co powiedział po naszych barażach z Irlandią. Otóż Parreira oświadczył wtedy, że Henry jest oszustem i że powinniśmy się wstydzić zdobycia awansu w podobnych okolicznościach. Jego słowa wywołały we mnie bunt. Jak już to napisałem, błąd popełnił sędzia, a nie Henry.

Niektórzy przytaczali argument, że ten mój gest naruszał dobry wizerunek Francji. A przecież było odwrotnie – po prostu nie podałem ręki człowiekowi, który Francję zmieszał z błotem. Tego wymagały zasady, którym pozostaję wierny, jak i solidarność z drużyną.

○ ○ ○

Przeszedłem przez wszystko. Przez zarząd Związku, komisję informacyjną, komisję śledczą, Zgromadzenie Narodowe, komisję dyscyplinarną. Podczas tego lata myślałem, że złość we mnie opadnie, ale skąd, zamieniła się jeszcze w nienawiść. A przecież nie lubię uczuć, które sieją we mnie niepokój. Być może działo się tak dlatego, że wtedy nic nie potrafiło mnie uspokoić.

Pod koniec lipca, tym razem przed komisją śledczą, po raz kolejny odpowiadałem na precyzyjne pytania. I tym razem wolałem poruszać problemy ogólniejsze, by pomóc w użytecznej refleksji. Mówiłem:

– Piłkarze są jedynie owocem pewnej generacji, pewnej kultury. Najwięcej strat nie przyniósł incydent w czasie przerwy. On został rozwiązany, to zwyczajna historia z szatni, zdarzają się takie w każdym klubie. Mistrzostwa świata skończyłyby się dla Anelki szybciej, a po tym fakcie zajęlibyśmy się bez kłopotu czymś innym. Problem powstał wraz z przeciekiem i pierwszą stroną w „L’Équipe”. Więc nie organizujcie teraz polowania na czarownice, lecz zanalizujcie te przewinienia tak, by postawić wszystkich do pionu oraz wzmocnić władzę selekcjonera i Związku. Piłkarze muszą zrozumieć, że kiedy otrzymują powołanie do reprezentowania kraju, tracą wszelkie prawa, a wykonują jedynie obowiązki.

Stanąłem także przed komisją kultury Zgromadzenia Narodowego. Posiedzenie to było parodią. Podobno na zewnątrz pobito rekord liczby kamer przypadających na metr kwadratowy, co było niepotrzebnym oddawaniem mi honoru. Faktem jest, że tego dnia zleciało się w tym miejscu więcej fotografów, niż gdybym pojawił się na czerwonym dywanie w Cannes. Posłowie wyrazili też zgodę, żeby sam przebieg posiedzenia transmitowany był na kanale parlamentarnym. To miłe z ich strony, ale w obecności kamer oddaliby się swoim zwyczajowym popisom, a ja nie potrzebowałem ani nie miałem ochoty na tego rodzaju rzeczy. Musiałem więc przekonać prezesa, że nie powinno być transmisji na żywo, choć mogą sobie oczywiście filmować.

Byłem oszołomiony skalą, jaką przybrała ta afera. Jean-François Copé pierwszy zadał pytanie, a po nim inni, którzy przyszli odegrać swój polityczny show na nasz koszt, nawet jeśli brak transmisji ich rozczarował. Mają szczęście, że nie mam pamięci do nazwisk. Ich wystąpienia ciągnęły się w nieskończoność, a kiedy wreszcie stawiali kropkę, nie byłem w stanie sobie przypomnieć, jakie w istocie było pytanie.

Co więcej, niektórzy z nich zaczęli relacjonować przebieg posiedzenia na żywo na Twitterze. A więc tak sobie wyobrażają pracę parlamentarnej komisji? Tego lata mój kraj mógł się z pewnością wstydzić swojej reprezentacji. Ja wstydziłem się naszej politycznej elity.

○ ○ ○

Później, kiedy komisja dyscyplinarna zawiesiła Anelkę, Evrę, Ribéry’ego i Toulalana, oczyściłem Abidala z zarzutu odmowy gry. Na mistrzostwach nie mogłem pytać zawodnika, czy czuje się gotowy do gry, a potem go potępić, jeśli odpowiedział mi szczerze. I postawa Abidala, i moja były proste do wyjaśnienia. Zresztą komisja dyscyplinarna pytała mnie tylko o Abidala. O pozostałych nie zapytała w ogóle.

○ ○ ○

Moja selekcjonerska kariera nie była ani łatwa, ani przyjemna. Wszystkie moje laury miały kolce. Wciąż wracają do mnie kłótnie i burze, szczególnie pomiędzy Euro w 2008 roku a mistrzostwami świata w roku 2010. Męczące było to ciągłe podważanie mojej pozycji i kompetencji.

Prasa nie dawała mi spokoju. Co prawda taka jej rola, tyle że używała metod w moich oczach dyskusyjnych, opierając się na zdaniu byłych piłkarzy, którzy teraz zostali ekspertami na usługach mediów. Robert Pires wpływów nie miał wielkich, gdyż nie wybił się na poważnego komentatora. Ale Bixente Lizarazu i Christophe Dugarry nie odpuszczali mi ani na chwilę. Co prawda formułowali zarzuty, które sam sobie stawiałem, czy to na temat mojej komunikacji, czy zmieniających się strategii. Tylko że nie mają pojęcia ani o pracy trenerskiej, ani w ogóle o prowadzeniu drużyny. W dodatku ich władza jest wolna od odpowiedzialności, bardzo to wygodne, nic więc dziwnego, że cała ich robota polegała na tym, że wymądrzali się po fakcie, a nie przed.

Zapomnieli, co sami myśleli o dziennikarzach i ich ekspertach, kiedy grali na boisku. Pamiętam pewne starcie z Bixente’em Lizarazu w okresie, w którym w niczym mnie nie oszczędzał. Przypomniałem mu, jak przyszedłem do niego w 2004 roku, oferując mu pracę w sztabie szkoleniowym reprezentacji. Kilka dni później przekazał mi przez osobę trzecią, że odmawia.

– Dlaczego nie powiedziałeś mi tego sam, z taką samą szczerością, z jaką dziś oceniasz reprezentację? Byłeś przecież pierwszy na liście zaproszonych do współpracy!

– Dlatego, że pana argumenty mnie nie przekonały.

– Chcę ci uwierzyć. Tylko dlaczego nie powiedziałeś mi tego wprost, dlaczego wolałeś wyręczyć się kimś innym? Czyżby łatwiej przychodziło ci mówić o innych aniżeli o sobie? Dobrze, gdybyś o tym pamiętał teraz, kiedy rozwijasz teorie na temat wszystkiego, co należałoby zrobić…

Zawodnicy, którzy po zakończeniu kariery sami udzielają innym lekcji, pamięć mają krótką. Czy Jean-Michel Larqué już zapomniał o swoich chwalebnych osiągnięciach w reprezentacji, a potem w klubie, gdzie pracował jako trener? A czy Bixente i Christophe, grający w reprezentacji, która w 2002 roku na mistrzostwach świata zawaliła trzy mecze z rzędu i nie wyszła z grupy, zapomnieli już, ile kosztuje gra w zespole, który gubi się w strategiach i nie odnosi żadnego sukcesu? Przecież poznali na własnej skórze przekleństwo dni, kiedy nic nie wychodzi, a każdy się wymądrza, choć jego teorie funta kłaków są warte. Dobrze wiedzą, jak smakuje gorycz piłkarza, którego oceniają eksperci rozparci wygodnie w fotelu. Tak szybko zapomnieli?

○ ○ ○

Mój dziennik zaświadcza, że nie przestałem walczyć. Z czasem opuszczała mnie energia pierwszych lat. Niemniej nigdy, przy żadnej bitwie, nie chciałem wypuścić z głowy tych słynnych wersów Cyrana:

Ha, ha, ha! Przesądy, Podłości, Kompromisy!...

Co, chcecie, bym wchodził w ugodę?

Nigdy, nigdy! – Ach! jesteś, Głupstwo, wiecznie młode!

– Wiem, że zduszą mnie wasze uściski padalcze;

Nic nie szkodzi; ja walczę! ja walczę! ja walczę!

Wydzieracie mi wszystko, róże, laury wieszcze!

Wydzierajcie! Wbrew waszej woli jest coś jeszcze,

Co unoszę, czem, teraz, gdy wejdę do Boga,

Zmiotę proch w mym pokłonie z gwiaździstego proga,

Jest coś, co bez zagięcia, bez plamy, z dni chwały

Unoszę… To jest…

Pióropusz mój biały[9].

Nie mam talentu Cyrana. Ani talentu Edmonda Rostanda. Ale nie uchyliłem się od żadnej walki. Także takiej, której nie chciałem.

Jakiś czas temu pewna dziennikarka przyznała z uśmiechem na zakończenie naszej rozmowy toczącej się przy kolacji:

– Okazuje się pan całkiem sympatyczny… Co nas brało wtedy, kiedy pisaliśmy o panu? Wyliśmy w jednej watasze jak wilki...

Odparłem, także z uśmiechem:

– Malutka poprawka: beczeliście jak barany.

9 Edmond Rostand, Cyrano de Bergerac, akt V, sc. 6, przeł. Maria Konopnicka i Włodzimierz Zagórski, „Gazeta Polska”, 1898.

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

Epilog

Byłem pod obstrzałem mediów. Ich głównie. Nie sądzę, że byłem wrogiem publicznym numer jeden. Trzymałem się blisko życiowych spraw, żyłem normalnie i to zapewne mnie chroniło. Kibicowano mi, proszono o autografy. Prócz rodziny oraz kręgu bliskich znajomych chcę podziękować wszystkim, których osobiście nie znam, a którzy pomogli mi przetrzymać, tym, którzy gestem lub słowem dawali mi znać, że świetnie rozumieją, co przeżywam, i podtrzymywali mnie na duchu. Zawsze czułem rozdźwięk między tym, czego doświadczałem na ulicy, gdzie ludzie z uśmiechem mnie pozdrawiali, a klimatem, który tworzono wokół mnie w sporcie.

To na stadionach dochodziło do spięć i skandowania obraźliwych tekstów. Byłem ich celem z racji pełnionej funkcji. Na ulicy nigdy nie poczułem się nieswojo. Z jednym wyjątkiem, kiedy to dwóch kibiców PSG, mających pretensje do mnie, że mówiłem o „tumanach z trybuny Auteil”, chciało mi udowodnić koniecznie, że miałem co do tego rację. Kupowałem wtedy bilet w automacie. Bilet wolno wychodził. Oni w tym czasie stali obok i mnie wyzywali. Udawałem, że nie zwracam na nich zupełnie uwagi, jakbym w ogóle ich nie słyszał. To jedyny raz, kiedy pomyślałem, że jeśli zareaguję, źle się to skończy. Ale ich złość związana była z PSG, a nie z reprezentacją.

Po zakończeniu swej misji selekcjoner Niebieskich nie zrywa z futbolem. Przynajmniej tak było w moim przypadku. Po lecie 2010 roku postanowiłem dalej śledzić piłkę oraz losy francuskiej reprezentacji. Nie uniknąłem poczucia pustki (tak mają selekcjonerzy, kiedy odchodzą ze stanowiska), odczułem ją nawet głęboko i dotkliwie. Niemniej wciąż chciałem przypatrywać się piłce i móc zrozumieć, co się z nią dzieje, unikając przy tym, na ile to możliwe, goryczy i małoduszności.

Po mistrzostwach świata wiele osób, bliższych i dalszych, przesyłało mi wyrazy wsparcia. Ale po publicznym napiętnowaniu, jakie przeżyłem, wszystko tylko pogłębia w człowieku myśl o jego odpowiedzialności oraz winie. Inni uczestnicy wydarzeń z Knysny wrócili do gry, podjęli nowe wyzwania. Podsumowali sprawę mniej lub bardziej boleśnie, po czym na powrót zajęli się sportem, w którym mecz po meczu wystawiano im nowe oceny. Ja nie zająłem się niczym nowym, zostałem w domu, jeśli zaś wystawiano mi jakieś oceny, to niezmiennie za historię z autokarem.

Ciężko jest żyć z podobnym ciężarem, wyczuwając rodzaj zawahania lub wątpliwości w spojrzeniu drugiego. Nawet w rodzinie, nawet pośród swoich bliskich. Na początku próbowałem rzecz wyjaśnić, potem próbowałem znowu, w końcu dałem spokój, mając już dość wyjaśniania czegokolwiek.

○ ○ ○

Przebieg mistrzostw Europy w roku 2012 nie ulżył mi wcale. Kiedy człowiek długo walczył o reprezentację Francji, to życzy jej niezmiennie powodzenia, także z innym trenerem. Ale Euro 2012 pomogło mi przynajmniej sporo zrozumieć, a tego potrzebowałem bardzo. Wciąż bowiem nie pojmowałem, albo nie chciałem pojąć, dlaczego tamta przygoda zakończyła się klęską. Coś wyjaśniły uwarunkowania, które już przywołałem – wypalenie, wyczerpanie, utrata trzeźwej oceny sytuacji. Ale droga, jaką przebyła francuska reprezentacja na Euro 2012, potwierdziła coś ważnego – kwestię poziomu, której nie chciałem jasno zobaczyć, pomnożoną przez chwiejność całości zarządzania (problem nierozwiązywalny z pozycji selekcjonera). Uświadamiałem to sobie powoli, krok po kroku, aż wreszcie stało się to dla mnie oczywiste.

Wiedziałem już wcześniej, że kwestia poziomu piłkarzy jest kluczowa, ale po tak radykalnej i osobistej porażce nie byłem tego pewien. Wyobrażałem sobie, że ktoś inny, dysponując tymi samymi elementami, poradziłby sobie dużo lepiej. Więc przez dwa następne lata obserwowałem reprezentację Francji, chcąc zrozumieć, jak można ją wprawić w ruch, mówiąc ściślej – jak ktoś inny się do tego zabiera. Czasami myślałem sobie à propos Laurenta Blanca: „Cóż on może zrobić? I co ja zrobiłbym na jego miejscu?”.

To prawda, że kampania, jaka przetoczyła się w mediach i w polityce po mistrzostwach świata w RPA, sprawiła, że piłkarze zaczęli bardziej uważać na to, jak się zachowują. To jedno się zmieniło. Ale poziom ich gry pozostał ten sam. Selekcjoner nie zmieni ludzi. Oczywiście może stworzyć grupę, która będzie czynić postępy, wspierając indywidualności, co i ja starałem się robić. Ale nie zauważyłem znaczącej ewolucji w poziomie gry piłkarzy. Nie można oczekiwać, że dokonamy niemożliwego z chłopakami prezentującymi ten poziom. Ani Laurent Blanc, ani ja.

W reprezentacji Hiszpanii gra pięciu zawodników z Barcelony, czterech z Realu, jeden z Chelsea, jeden z Manchesteru City. Reprezentacja Francji szukała swoich kadrowiczów w Sochaux, Montpellier, Newcastle. Nic więcej nie trzeba wyjaśniać, niczego dodawać. Selekcjoner hiszpański, Vincente del Bosque, były trener Realu, zbudował drużynę na piłkarzach należących do wyjątkowego pokolenia. Niebiescy takim pokoleniem nie są, tak samo jak nie istnieje kultura futbolu w naszym kraju. To w sposób zasadniczy wyjaśnia przebieg ostatnich turniejów mistrzowskich. Reszta się nie liczy.

Nie wiem, dlaczego Laurent Blanc postanowił zakończyć selekcjonerską karierę. Rozstrzygnął to sam ze sobą, ewentualnie z Noëlem Le Graëtem, prezesem Związku. Ale wiem, co by go czekało, gdyby kontynuował pracę na tym stanowisku. Do ostatnich mistrzostw Europy debata skupiała się na piłkarzach, na ich poziomie i ich postawie. On, gdyby pozostał na stanowisku, wnet by się wypalił, gdyż dyskusja na temat francuskiej piłki skupiłaby się na nim i to on stałby się z czasem głównym winowajcą, wystarczyłoby nowe niepowodzenie. Dwa lata później, w 2012 roku, świat mediów rzucił się na niego za niewinne zdanie wypowiedziane po meczu z Hiszpanią („Nie spodziewałem się, że stracimy tak szybko bramkę”). Wyrażało jego zagubienie, nic więcej. Ale wystarczył mu już ten lekki deszczyk, postanowił nie czekać na burzę, która pojawiłaby się w późniejszym czasie. I dobrze zrobił, wiem, co mówię, mógłbym wręcz prowadzić zajęcia na temat zasady wiru, który porywa nas wszystkich.

Zatem po ostatnim Euro, przyznaję, nieco odetchnąłem i nie czuję z tego powodu wyrzutów sumienia. Od tego czasu zacząłem widzieć w oczach ludzi coś innego niż tylko „Aha, to ten…”. Podobny ciężar nosiłem na swoich barkach przez dwa lata. Męczył mnie do granic wytrzymałości. Uśmiechałem się, kiedy ludzie mówili do mnie:

– To nie pana wina.

Sam wręcz wtedy protestowałem, odpowiadając:

– Ależ skąd, ja też jestem po części winny, w końcu byłem selekcjonerem.

Ta skrajna nieporadność w okazywaniu mi sympatii była tym bardziej nużąca, że przypominała mi to, co moi rozmówcy musieli gdzie indziej słyszeć, albo co może sami myśleli.

Gdyby Blancowi udało się zapanować nad drużyną narodową oraz jej problemami, powiedziałbym wtedy: „Czapki z głów, brawa dla Blanca! Cóż, ja nie umiałem”. Teraz może trochę smutno coś takiego powiedzieć, ale to, przez co Blanc przeszedł, trochę mnie uspokaja.

○ ○ ○

Fakt, że przestałem być jedynym winnym grzechów francuskiej reprezentacji, doprowadził także do zmiany spojrzenia ze strony innych. Teraz znów mogę być trenerem, a kiedy zajrzą do mojego CV, przypomną sobie także grę w finale mistrzostw świata.

W 2006 roku nie zabrakło odpowiedzialnych ludzi i wielkich piłkarzy. Obecny zespół nie ma podobnej jakości. Jeden z sondaży ujawnił, że tylko co piąty Francuz szanuje reprezentację swojego kraju, co dowodzi, że władze niespecjalnie przejęły się wcześniej opinią publiczną krytykującą piłkarzy i ich zachowanie. Euro w 2012 roku musiałoby być doprawdy wyjątkowe, żeby opinia publiczna puściła w niepamięć swój oczywisty osąd. Ale takie nie było.

Teraz, po wszystkim, co się wydarzyło, piłkarze nie potrafią już nawet zaśpiewać Marsylianki. No to niech przynajmniej udają! Kiedy się patrzy, jak Gianluigi Buffon, w wieku 36 lat, na całe gardło śpiewa hymn Włoch, z zamkniętymi oczami… Nie chodzi tu o nutę nacjonalizmu, ale o pokazanie publiczności, że ktoś angażuje się całkowicie w reprezentację i wzrusza go koszulka, którą nosi, jej symbolika, historia, a także to, że zaraz, wspólnie z kolegami, wybiegnie do walki. Jeśli tak jak Buffon idzie się na całość, rycząc swój hymn, to znaczy, że za chwilę będzie się gotowym dać głowę za swoją drużynę. Ci, którzy mruczą hymn pod nosem, twierdząc potem, że przecież śpiewali, niczego nie rozumieją.

Samir Nasri dobrze ilustruje to gigantyczne skupienie się piłkarzy jedynie na sobie. W dodatku Nasri posiada okruch inteligencji, który sprawia, że mniej mu wybaczam. Pomimo talentu i sprinterskiego wyniku na 100 metrów uosabia on problemy, jakie ujawniły się na ostatnim Euro. Nie powołałem go w 2010 roku, gdyż dwa lata wcześniej był źródłem tych samych kłopotów. W zespole potrafi uderzyć w miejsce, które boli najbardziej, i zamiast opatrzyć rany, jeszcze je rozdrapuje. Nic więc nie przynosi drużynie. Stroi się przy tym w piórka przywódcy, choć nim nie jest. A ponieważ nie wyróżnia się na boisku, bilans jest kiepski. Ciągle szuka zwady, co na dłuższą metę wykańcza zespół. Kiedy rozważałem w 2010 roku, co może mi przynieść, a jakie problemy stworzyć, uciąłem krótko – jedziemy bez niego.

Po tym jak zachowują się piłkarze, zastanawiam się czasem, czy w ogóle jeszcze ich lubię. Niektórzy z pewnością warci są tego, by się o nich bić, nie można popadać w uogólnienia. Ale pozostali? Czy warto ich chronić? Mówiąc wprost: czy żałuję, że w 2008 i 2010 roku tak bardzo chroniłem reprezentację Francji?

Możliwe, że jeśli teraz stanę na czele drużyny, to zmienię sposób jej prowadzenia, nie mając już pewności, czy bez wyjątku należy stosować zasadę chronienia piłkarzy i zespołu. Lepiej wytknąć piłkarza palcem, ściągając na siebie jego złość do końca życia, tyle że on pod wpływem tej złości, jak i podrażnionej ambicji, da wtedy z siebie wszystko, aniżeli bawić się z nim bez końca, dając się nabrać na pozory jego przydatności, a on tak naprawdę ani razu nie usłyszy, co o nim myślę, i przy pierwszej okazji zagra mi na nosie. Niegdyś trener wzbudzał w piłkarzu respekt i wdzięczność. Teraz, ponieważ ta druga zanikła, tym bardziej nie bójmy się wzbudzać respektu.

Nie mam jednak planu zastępowania jednej żelaznej zasady drugą. Tak naprawdę chcę tylko dalej trenować, gdyż lubię ten zawód i kocham futbol. Sympatia dla piłkarza lub jej brak nie powinny być sprawą kluczową. Interesować mnie będzie jedno – czy są w formie, czy nie. Ale jeśli znów miałbym uciec się do trików, żeby byli w formie? O nie, starych zagrywek już nie powtórzę. Do tego, czego próbowałem z Franckiem Ribérym czy Nicolasem Anelką, nie ucieknę się już nigdy. Przeciwnie, nie będę owijał w bawełnę i powiem: „Nie potrzebujmy ciebie, ani ja, ani drużyna”.

Ciągnąć za sobą piłkarzy, znając ich wady, słabości i zły wpływ na innych, służyć im za wsparcie, żeby nie upadli, w nadziei, że któregoś dnia zdecydują o wspólnym sukcesie? O nie, już dziękuję.

Różnica pomiędzy wicemistrzami świata z 2006 roku a pokoleniem, które po nich przyszło, tkwi właśnie w tym. Przepaść utworzyła się w roku 2008, i to gwałtownie. Nie dość o tym było wiadomo, bo i nie dość opowiedziałem, ale prowadzenie zespołu podczas Euro 2008 roku było o wiele trudniejsze niż w roku 2010 podczas mistrzostw świata. W RPA wydarzyła się afera w autokarze. W 2008 roku dupy dali wszyscy.

○ ○ ○

Z upływem czasu muszę stwierdzić, że doświadczenie przynosi owoce. Z tego, co dane mi było przeżyć, wyciągam lekcje. Ale nie przestaję być Raymondem Domenechem.

Często słyszę zarzut, że lubię prowokować. To prawda, mogę na to tylko przytaknąć. Bo przecież kiedy oglądam telewizję lub słucham radia i słyszę w nich potok gładkich słów, niezależnie od materii, zdania bez wyrazu, powalająco banalne, trudno bym nie buntował się przeciw politycznej poprawności i stosował podobny język, upraszczający, a nawet przekłamujący. Poza tym to, co niektórzy biorą za prowokację, jest u mnie przejawem humoru. Przyznaję, że humor to specyficzny, ale taki już jestem. Tylko czy wszystko należy przepuszczać przez sito powagi i posępności w świecie, któremu i tak nie brakuje szarości?

Co do powracającej wciąż kwestii mojego „upodobania do prowokacji” (w szlachetnym tego słowa znaczeniu), pragnę dodać, że jeśli prowokując, czasem się mylę, biorę na siebie ów błąd w ocenie sytuacji. Istnieje jednak duża różnica pomiędzy skruchą (tu na mnie nie ma co liczyć!) a doświadczeniem. Przez te dziesięć burzliwych lat, z początku pomyślnych, potem coraz bardziej skomplikowanych, dużo się nauczyłem. Tylko że patrząc na rzeczy z perspektywy czasu, nie mogę wyciągnąć wniosku, że wszystko było beznadziejne, a tak to widzą, w sposób jednostronny, moi przeciwnicy. Dlaczego to drogę, jaką przebyłem, miałyby streszczać mistrzostwa świata w 2010 roku? Dlaczego to miałbym ukrywać piękną historię z roku 2006? Dlatego, że w ogóle nie powinienem był zostać selekcjonerem reprezentacji, jak to wielu nie przestało sądzić, a nawet pisać?

Nie odkrywam tu niczego nowego, to podejrzenie naszło mnie już w 2004 roku, a uważna lektura dziennika przy pracy nad tą książką pokazała mi, że owo niesłuszne i podstępne oskarżenie prześladowało mnie cały czas. Nieustanne ataki, brak oparcia w Związku, w ogóle brak poparcia, wreszcie całe sekwencje wydarzeń, wszystko to potwierdza, że niezmiennie widziano mnie jako pomyłkę. W oczach różnych środowisk, jak i w mediach, jak i jeszcze gdzie indziej, uważano, że nic nie uprawnia mnie do tej funkcji. Dlaczego? Dlatego, że widzieli we mnie nie tyle byłego piłkarza, co „działacza” Krajówki? Pewnie tak. W rezultacie, ponieważ i media, i niektórzy członkowie Związku, a czasem także publiczność, kojarzyli mnie z piłkarzem z czasów ich dzieciństwa, teraz okazywałem się być nie na swoim miejscu. Tylko czy Aimé Jacquet, trener wybitny, był wcześniej wielkim piłkarzem? I czy ten sam Aimé Jacquet, nim wygrał mistrzostwa świata w 1998 roku, nie usłyszał tego samego zarzutu? Zresztą pytanie o to, na ile byli piłkarze są idealnymi kandydatami do pełnienia tej jakże złożonej funkcji, ożywia niekończącą się debatę, a ta książka też niczego w tym względzie nie rozstrzygnie.

○ ○ ○

Żyjąc futbolem, nie przestałem go śledzić. Praca dla kanału Ma Chaîne Sport, którą podjąłem na jesieni 2011 roku, dobrze mi zrobiła. Oglądałem mecze, w których padał jeden tylko gol, i znów zacząłem analizować pojawiające się tendencje, nowe rozwiązania. Nie skupiałem się na czymś szczególnie, po prostu chciałem być aktywny w świecie, który był moim życiem i pasją. Wcześniej zdążyłem otrzymać dwie–trzy propozycje trenerskiej pracy, ale nie mogłem ich przyjąć, musiałem najpierw uwolnić się od Knysny i od poczucia winy, które wciąż mi ciążyło. Dziękuję Nicolasowi Rotkoffowi[10], że nie bał się mnie zatrudnić i zaufać publicznie w kwestii mojej fachowości, wbrew wszystkim. Z mojej pracy jest zadowolony, ja także ją lubię, zatem układ jest uczciwy. W każdy poniedziałek idę na żywioł wraz z Nicolasem Vilasem, specjalizującym się w piłce portugalskiej. A kiedy widzę, że praktycznie każde moje słowo jest potem cytowane gdzie indziej, a tak było szczególnie podczas Euro w 2012 roku, śmiem wierzyć, że mam prawo mówić o futbolu, w każdym razie mój głos jest zauważalny.

Przez ostatnie dwa lata zajmował mnie także UNECATEF, związek zawodowy francuskich trenerów. Prawie codziennie udawałem się do siedziby Związku, w której spotykałem się z Pierre’em Repellinim. Przykładałem się do tej roboty, wciągała mnie. Utrzymywała mnie w świecie piłki i w towarzystwie przyjaciela, który, dyskutując ze mną o problemach związanych z tą pracą, pobudzał mnie do działania. W ten sposób przetrwałem pierwszy okres. Nigdy nie wyrażę dosyć wdzięczności Pierre’owi, że wymyślił mi to zajęcie u swego boku.

○ ○ ○

Równocześnie sytuacja stała się dziwaczna. Moje biuro znajdowało się w siedzibie Związku, kilka pięter poniżej biur kierownictwa. Innymi słowy, pracowałem w budynku, w którym 3 września 2010 roku otrzymałem pismo wypowiadające mi pracę, za przyczynę podające moje „ciężkie przewinienie”. Mówiąc wprost, nie rozwiązywano ze mną kontraktu, który i tak po mistrzostwach świata w 2010 roku miał dobiec końca, ale po prostu wyrzucano mnie z Krajowej Komisji Szkoleniowej, w której pracowałem na czas nieokreślony od lata 1993 roku. Wezwano mnie do kadr i zażądano, bym oddał klucze i komputer. Zaniemówiłem. Zrozumiałem wtedy, jaki szok przeżywają pracownicy zwalniani w ten sposób.

Od lipca 2010 roku, choć o niczym nie wiedziałem, mogłem się domyślać takiego końca. W lipcu zadzwoniłem bowiem do Gérarda Houlliera, który wtedy był szefem Krajówki, a który słynie z pokrętnego lub niejednoznacznego stawiania sprawy. Wiedziałem, że w tym czasie Krajowa Komisja Szkoleniowa ma się zebrać, aby wypracować plan pracy na nowy sezon i przydzielić różne funkcje trenerom krajowym. Ponieważ byłem padnięty, chciałem go uprzedzić, że nie od razu potrafię włączyć się do prac. Gérard na to odpowiedział:

– Oczywiście wypocznij, nie ma sensu, żebyś teraz przyjeżdżał. Nabieraj sił. A ja na początku sezonu, we wrześniu albo w październiku, zobaczę, co ci powierzyć w dalszej perspektywie.

Wnet się okazało, jak jest naprawdę. A przecież rozmawiając ze mną, nie mógł nie wiedzieć, że chcą mnie wyrzucić. Jestem wręcz przekonany, że kto jak kto, ale on musiał być dobrze poinformowany.

Pismo informujące mnie, że tracę posadę w Krajowej Komisji Szkoleniowej, otrzymałem 3 września. Natychmiast porozmawiałem z Fernandem Duchaussoy, pełniącym wtedy obowiązki prezesa Związku. Doskonale pamiętam, co mu powiedziałem:

– Panie prezesie, myślałem, że nasze relacje mogą się obejść bez tego typu procedur. Gdyby pan przyszedł i powiedział: „Posłuchaj, myślę, że powinniśmy zakończyć współpracę. Poszukajmy więc wspólnie rozwiązania”, to doskonale bym zrozumiał, że mój powrót do pracy w Krajówce okazuje się kłopotem i dla pana, i dla mnie.

I z łatwością byśmy się porozumieli, a potem z przyjemnością zmienilibyśmy temat, bo ja bez problemu zgodziłbym się na połowę sumy, którą i tak później otrzymałem.

Nie zależało mi na pieniądzach. Odszedłbym łatwo i szybko. Tylko że władze Związku wolały wyreżyserować „ciężkie przewinienie w pełnieniu obowiązków zawodowych”, żeby przypodobać się opinii publicznej i wykorzystać ten fakt w okresie przedwyborczym w Związku. Toteż świadomie nadały mojemu odejściu wymiar prawny i spektakularny. Tylko że w ten sposób skopały mnie publicznie, zmuszając do obrony. Nie przebaczę im tego aktu agresji, który zatruł mi całe dwa lata. Ci ludzie nie odróżniają sportowej porażki od ludzkiej przewiny. To, że przegrałem w RPA, jest faktem, ale taki jest futbol, a porażka to nic innego jak wynik. Co innego oskarżać mnie o „ciężkie przewinienie”, bo to jest sprawa zupełnie innej natury. To tak, jakby chcieli mnie rzucić lwom na pożarcie, a sami umyć ręce od wszelkiej odpowiedzialności. W perwersyjny sposób odwracali sytuację, z faktu zwolnienia czynili dowód na „ciężkie przewinienie”. Już samo to określenie ma znamię niegodziwości i niczym nie zasłużyłem na taki zarzut. Przecież Fernand Duchaussoy też był w Knysnie jako delegat ligi amatorów i wiceprezes Związku. Wolno spytać, jakąż to budującą inicjatywę wykazał na miejscu?

Wprowadzony w błąd przez różne osobistości ze Związku zapewniał mnie, że jest to normalna procedura, choć sam w ten sposób robił unik, podobnie jak pozostali. Otóż ta normalna, jak zapewniał, procedura polegała na doręczeniu mi pisma, w którym rzucano mi w twarz ciężkie oskarżenie. Kiedy mężczyzna w trakcie rozwodu dowiaduje się, że jego żona rozpowiada o nim niestworzone historie, znajduje pomoc w postaci prawa, które sprzeciwia się tego typu podłości i doprowadza do uczciwych negocjacji. Nie zmienia to faktu, że już sama lektura wytoczonych zarzutów sprawia, że grunt się pod człowiekiem osuwa.

Czyniłem starania w stronę ugody. Ale Związek nieoczekiwanie postanowił uczynić ze mnie jedynego winnego, co było dla nich wygodne. Przy okazji postanowili nie wypłacić mi ani grosza. Otóż nie tak wyglądają negocjacje, tak wygląda egzekucja. Fernand Duchaussoy wbił sobie do głowy, że będzie prezesem, który niczego mi nie wypłaci, przekonany, że przypodoba się w ten sposób środowisku amatorów, którzy mieli głosować w zbliżających się wyborach. Ten plan rzeczywiście świetnie wypalił, bo na prezesa wybrano Noëla Le Graëta. Aby zdobyć władzę, gotów był iść po trupach. „Ciężkie przewinienie”? Po tym wszystkim, co przeszedłem? Owszem, pod względem sportowym poniosłem klęskę. Ewentualnie można też mówić o porażce w kierowaniu ludźmi. Ale niegodziwość? Na czym miałaby polegać moja niegodziwość? Jeszcze dziś, kiedy o tym pomyślę, burzy się we mnie krew. Przez siedemnaście lat biłem się o francuski futbol, a teraz Francuski Związek Piłki Nożnej próbuje mnie zmiażdżyć, podobnie jak czyniły to media, rozgrywając swoje wewnętrzne sprawy. To dopiero jest klęska!

Gdyby ludzie z kierowniczych gremiów zostali na stanowiskach, nie odpuściłbym im do końca. Jeśli ustąpiłem, to dlatego że moi „agresorzy” odeszli, a mnie nie chodziło o pieniądze. Kiedy prezesem związku został Noël Le Graët, sprawa szybko dobiegła końca i zgodziłem się na odszkodowanie o wiele mniejsze, niż domagali się tego moi adwokaci. Le Graët postawił sprawę jasno:

– Tyle możemy panu zaoferować. Nie więcej. Jeśli to pana nie satysfakcjonuje, konieczny będzie proces.

Dla mnie było to rozwiązanie uczciwe, godne prawdziwego prezesa, świadczące przy tym o jego politycznej mądrości. Nie zastanawiając się długo, powiedziałem tak. W tej samej chwili poczułem ulgę, że przestano widzieć we mnie kogoś, kto zawinił moralnie. Wycofano „ciężkie przewinienie”, a wprowadzono zapis o częściowej odpowiedzialności, z czym się zgadzam.

Poprzednie władze, które oskarżyły mnie o „ciężkie przewinienie”, mogą się cieszyć, że nie doszło do procesu. Gdyż proces ten by pokazał, jestem tego pewien, że odpowiedzialność rozkłada się zupełnie inaczej. Chcieli się wylansować moim kosztem. Tylko dlaczego myśleli, że im się to uda? Co do Gérarda Houlliera, to trudno mi uwierzyć, że ich jakkolwiek do tego zniechęcał.

○ ○ ○

Dlaczego nie napisałem tej książki wcześniej? Pytano mnie o to przez ostatnie dwa lata. Odpowiadałem niezmiennie:

– Piszę. Ale nie jestem pewien, czy teraz jest moment, aby ją wydać.

I aż dotąd to nie był ten moment, choć już w 2006 roku wahałem się, czy takiej książki nie napisać, gdyż wielu na to nalegało, skoro jednak miałem pozostać selekcjonerem, nie było uczciwe wobec moich piłkarzy, żebym wówczas taką książkę publikował. W 2010 roku też się wahałem, ale pomyślałem sobie, że czytelnikom zabraknie dystansu i że ich bardzo zaboli, tak jak mnie bolało wszystko, co wcześniej przeżyłem. Nie zależało mi na zaognianiu publicznego sporu, zależało mi raczej, żeby reprezentacja szła do przodu. Więc jak miałem napisać to, co myślę (dziś zresztą myślę to samo, co wtedy) i co przebija z tych stron, mianowicie, że dopóki w reprezentacji grają niektórzy z piłkarzy, sukces jest niemożliwy. Nie mogłem wtedy tego napisać, nie w tamtych warunkach, nie z pozycji, którą wtedy miałem.

Sam też potrzebowałem dystansu. Ile razy pomyślę o tym, co wydarzyło się dwa lata temu, tracę od nowa nerwy. Więc uważam, że gdybym w listopadzie 2010 roku odpalił tę petardę, nie posłużyłoby to nikomu, a mnie już najmniej. Nie czynię się sędzią futbolu, futbol po prostu mnie interesuje, w końcu jestem z nim od lat zawodowo związany. Nie chciałem więc do publicznej dyskusji dorzucać swojej goryczy. Chcę, żeby ode mnie przebiło się co innego. Chyba że na wszystkim miałbym zbijać forsę, jak robią to inni, i poprowadzić piromański program w radiu, udowadniając już teraz bez żadnej dyskusji, że do futbolu mam pełne prawa.

Tylko że nie chciałem pójść na podobną łatwiznę. W moich oczach futbol jest czymś innym – wspaniałym sportem, którym nie przestaję żyć.

Zatem czemu publikuję tę książkę dziś? Dlatego, że teraz właśnie odczuwam taką potrzebę. Często mnie pytano, co przeżyłem i jaki jest mój punkt widzenia. Zastanawiałem się nad użytecznością podobnych odpowiedzi. Ale to, co zdarzyło się na Euro w 2012 roku, owa smutna ciągłość pomiędzy mistrzostwami, czyni moje uwagi pożytecznymi. Gdyby francuskiej drużynie te mistrzostwa się udały, i tak napisałbym tę książkę, tyle że powiedziałbym w niej: Brawo! I dałbym jedynie zapis własnych doświadczeń, zostawił ślad zmagań, ukazał, co mi się nie udało i czym źle pokierowałem.

Teraz jednak to doświadczenie przestało być jednostkowe. Laurent Blanc stanął przed tymi samymi problemami i przed tym samym brakiem rozwiązań. Nic dziwnego, te same przyczyny pociągają te same skutki.

Napisałem tę książkę także z innej potrzeby, bardziej rodzinnej i osobistej. Myślę tu o swoich braciach, którzy ostatnimi laty przeżyli piekło tylko dlatego, że noszą nazwisko Domenech i są trenerami piłki nożnej. Albert, były piłkarz zawodowy, który grał w Lyonie, wiele się nasłuchał z mojego powodu tam u siebie, na południu. Jeden z braci przestał trenować, bo miał już dość. Chciałbym, żeby moim bracia mogli powiedzieć tumanom, którzy odradzali im czytanie tej książki, żeby w trakcie lektury przynajmniej wyrobili sobie własną opinię.

Myślę o mamie, która pewnego dnia zobaczyła okładkę „L’Équipe” i od tego czasu już się z tego nie podniosła. Tą książką chcę powiedzieć im wszystkim: „Głowa do góry, możecie być dumni z waszego nazwiska!”.

Myślę o moich dzieciach, dwojgu starszych i dwojgu młodszych. Myślę o Estelle. Dla tego kręgu najbliższych mi osób nie mogłem nic nie zrobić, nie mogłem czekać, aż wszystko pójdzie w zapomnienie, a po mnie zostanie jedynie historia z autokarem. Nie taki chciałem pozostawić ślad po sobie.

Wiem, co przeżyła Estelle, szczególnie w swoim środowisku zawodowym. Nie mogłem nic zrobić, podczas gdy ona w ciszy cierpiała. Chcę ją prosić o wybaczenie. Piastując wysokie stanowisko, publicznie eksponowane, człowiek zatapia się w swoim świecie tak bardzo, że traci świadomość, jaki ciężar każe nieść innym. Żałuję, że gwałtowność ostatnich lat nie zatrzymała się na mnie. Jakże chciałbym im służyć za tarczę, chronić lepiej.

I takie to są sprawy futbolu, teraźniejsze, jak i niedawne, kiedy to byłem selekcjonerem. Był to okres przejściowy, wymieniały się piłkarskie pokolenia i mieszali ze sobą gracze o zróżnicowanych umiejętnościach, a przez media przetaczały się tajfuny z piekła rodem. Od tych obydwu – od piłkarzy i od mediów – oberwałem prosto w twarz, świadczą o tym niezagojone wciąż rany. Ale to, ku czemu zmierza zadufany światek mediów, w ogóle mnie nie zajmuje, to nie mój świat, nie tym żyję. Żyję za to futbolem. I tak pozostanie już zawsze.

10 Prezes kanału Ma Chaîne Sport (przyp. tłum.).

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com

Podziękowania

Członkom rodziny, dla których nazwisko, jakie noszą, było wielkim ciężarem przez tych ostatnich sześć lat.

Osobom ze sztabu szkoleniowego reprezentacji Francji, które także nie odpuszczały i walczyły: Alainowi, Fredowi – wyjątkowym asystentom, obydwu Pierre’om, na których zbudowałem swój zespół, obydwu Brunonom – bramkarzowi i fizjoterapeucie, Robertowi, który jest latającym chronometrem, Fabrice’owi – naszemu wesołkowi, Alainowi – uczniowi Hipokratesa, drugiemu Alainowi, Thierry’emu i Ericowi – futbolowym filmowcom, Yannowi i Olivierowi – naszym braciom Karamazow, François, Manu – portugalskiej mrówce, Geoffreyowi, Michelowi, Patrice’owi – którzy urabiali muskuły, Jeanowi-Pierre’owi, co zgrywał ze sobą różne talenty, Marcowi, któremu przyznaję pięć gwiazdek, Momo – strażnikowi świątyni… oraz wszystkim, którzy działali na rzecz pogodnej atmosfery w zespole.

Panu Le Graëtowi i prezesom klubów, lig czy okręgów, którzy wspierali mnie w najtrudniejszych okresach, czyniąc to z taktem, delikatnie, ale szczerze.

Tym, którzy pomogli mi uporządkować porozrzucane notatki z sześciu lat, co nie było zadaniem oczywistym. Podjęli się go Jean-Philippe, Bruno, Vincent, Thierry, Jean-Yves, Pascal oraz Estelle.

Ilustracje

Mój ojciec, Raymond, szczęśliwy, że zdobyłem puchar – jeden z wielu. Za nim stoi mój pierwszy samochód.

© archiwum Raymonda Domenecha

Z siostrą Christiane i bratem Albertem (z prawej). Dwaj inni bracia, Éric i Laurent, są na kolejnym zdjęciu.

© archiwum Raymonda Domenecha

Czterej bracia, dla których sport jest całym życiem.

© archiwum Raymonda Domenecha

Z Estelle, moją towarzyszką życia, podczas przyjęcia.

© Ber trand Rindoff Petroff/Global Gift Gala/Getty Images/Flash Press Media

Moja matka, Germaine, pośród swoich wnuków: Karen, Victoire, Merlina i Maëla.

© archiwum Raymonda Domenecha

Moja juniorska drużyna Olympique Lyon.

© archiwum Raymonda Domenecha

Jako prawy obrońca w Olympique Lyon, w którym grałem w sezonie 1970–1971 i 1976–1977. I nosiłem wąsy.

© Corbis/FotoChannels

Rok 2004. Jeden z moich pierwszych meczów w roli selekcjonera kadry. Wielka radość, choć trudno ją odczytać na mojej twarzy.

© Corbis/FotoChannels

Rok 2004. Pierwszy sezon z Niebieskimi.

© EPA/OLIVIER HOSLET/PAP

Thierry Henry. Nasze wieczne dyskusje…

© Ross Kinnaird/Getty Images/Flash Press Media

Mistrzostwa świata w 2006 roku. Mecz z Hiszpanią. Chwile radości po zwycięstwie.

© Martin Rose/Bongarts/Getty Images/Flash Press Media

Ten sam mecz i to samo poczucie dumy, tym razem dzielone z Thierrym Henrym.

© Martin Rose/Bongarts/Getty Images/Flash Press Media

Z Williamem Gallasem – radość po wygranej z Portugalią w meczu półfinałowym.

© Alexander Hassenstein/Bongarts/Getty Images/Flash Press Media

Stres i pasja przeżywane na ławce trenerskiej. Tego dziś brakuje mi najbardziej.

© Gamma-Rapho via Getty Images/Flash Press Media

Nieszczęsna główka…

© PAP/DPA

Zidane schodzi z boiska, marzenie o Pucharze Świata oddala się coraz bardziej.

© Agencja BE&W

Włosi mistrzami świata. Miało być inaczej…

© Michael Steele/Getty Images/Flash Press Media

Przyjęcie w Pałacu Elizejskim. Pośród przyjaciół – od lewej: Sidney Govou, Zinedine Zidane, Jacques Chirac, Franck Ribéry, Bernadette Chirac, ja, Noël Le Graët, Jean-Pierre Escalettes.

© archiwum Raymonda Domenecha

Na balkonie hotelu Crillon przy placu Concorde. Ech, wolałbym świętować zwycięstwo.

© François Durand/Getty Images/Flash Press Media

Mistrzostwa Europy, 2008 r. Mobilizuję Niebieskich. To znaczy próbuję…

© Corbis/FotoChannels

Po wysokiej porażce z Holandią.

© Agencja BE&W

Przegrany mecz z Włochami. Henry jeszcze wyjaśnia wątpliwości z sędzią Ľubošem Michelem.

© Ian Walton/Getty Images/Flash Press Media

Z prezydentem Sarkozym, prawdziwym fanem futbolu.

© Gamma-Rapho via Getty Images/Flash Press Media

Republika Południowej Afryki, mistrzostwa świata, 2010 r. Koniec przygody. Nikt mnie nie słucha.

© Jamie McDonald/Getty Images/Flash Press Media

Przekonywać, wyjaśniać, czasem zdzierać gardło: taki zawód.

© Agencja BE&W

Wydanie dziennika „L’Équipe” z 19 czerwca 2010 r. W przerwie meczu z Meksykiem Nicolas Anelka w niewybrednych słowach zarzucił mi niewłaściwe prowadzenie drużyny.

© PAP/EPA

20 czerwca 2010 r.: zawodnicy pod przewodnictwem kapitana drużyny Patrice’a Evry samowolnie odwołują otwarty dla publiczności trening.

© Paris Match via Getty Images/Flash Press Media

Trener przygotowania fizycznego, Robert Duverne, dowiaduje się o strajku piłkarzy. Doznaje szoku, wpada we wściekłość. Doskonale go rozumiem.

© AFP/ EAST NEWS

W ręku trzymam oświadczenie, którego nie powinienem był nigdy odczytać i z którym nie miałem nic wspólnego.

© PAP/EPA

Po burzy, jaka rozpętała się w mediach, uznałem, że moją powinnością jest chronić piłkarzy. Okrutna pomyłka.

© AFP/ EAST NEWS

Z Patricem Evrą przed ostatnim meczem mistrzostw świata w 2010 r.

© Shaun Botterill/FIFA via Getty Images/Flash Press Media

To już koniec... Przegrana z reprezentacją RPA 1:2.

© Dominic Barnardt/Getty Images/Flash Press Media

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Dedykacja

Przedmowa. „Tato, ale nie pójdziesz do więzienia, prawda?”

Prolog. Za zasłonami

1. Dzień zwycięstwa

2. „Wygrać mundial 2006”

3. Od mundialu do Euro

4. Pełne emocji Euro 2008

5. Z krótką wizytą w wielkim gwiazdozbiorze. Współczesny futbol (jak i ten wcześniejszy, mój)

6. Wyszarpany awans

7. Przed mundialem

8. Afrykańska katastrofa

9. Akt ostatni

Epilog

Podziękowania

Ilustracje

Strona redakcyjna

Tytuł oryginału: Tout seul

Copyright © Editions Flammarion, Paris, 2012

Copyright  © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd.,  Poznań 2013

All rights reserved

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Krzysztof Tropiło

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce: © DPPI/BE&W

W publikacji wykorzystano czcionkę z rodziny Liberation (https://fedorahosted.org/liberation-fonts/)

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Straszliwie sam. Mój dziennik, wyd. I, Poznań 2013)

ISBN 978-83-7818-210-8

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersja do formatu epub:

AKAPIT, Poznań, tel. 61-879-38-88

Książka przygotowana dla zamówienia numer W3598 w sklep.weszlo.com