Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

WARSZAWA 2015

Redakcja: Dariusz Żukowski

Korekta: Teresa Kruszona

Skład:‌ Elżbieta Wastkowska

Projekt graficzny okładki: Ula Pągowska

Fotoedycja: Sylwia Tukendorf

Przygotowanie zdjęć do druku: Katarzyna Stachacz

Zdjęcia (numery stron dotyczą wydania papierowego): Paweł Małecki/Agencja Gazeta (okładka, s. 83), Arkadiusz Wojtasiewicz/Agencja Gazeta (skrzydełko), Archiwum rodzinne Anety Mrugały (s. 43, 46, 53, 56, 89, 245).

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

WYDAWNICTWO KSIĄŻKOWE:

Dyrektor wydawniczy: Małgorzata Skowrońska

Redaktor naczelny: Paweł Goźliński

Koordynacja projektu: Katarzyna Kubicka

Copyright © 2015, Piotr Głuchowski & Marcin Kowalski

Copyright © 2015, Agora SA

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2015

ISBN 978-832-681-744-1 (epub), 978-832-681-745-8 (mobi)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

Dedykacja

OD AUTORÓW

CZĘŚĆ I. Jest na ciebie wyrok

CZĘŚĆ II. Śmierć będzie straszna

CZĘŚĆ III. Gówna się nie całuje

CZĘŚĆ IV. Odejść na zawsze

CZĘŚĆ V. Będziesz zabity

CZĘŚĆ VI. Gliniarz i prokurator

CZĘŚĆ VII. Klątwa Mroczkowskich

CZĘŚĆ VIII. By zdobyć dom...

CZĘŚĆ IX. Kocham cię, tato

CZĘŚĆ X. Gotowe na wszystko

CZĘŚĆ XI. Człowiek z lasu

ŹRÓDŁA

Wszystkie szczęśliwe rodziny są do siebie podobne,

każda nieszczęśliwa rodzina jest nieszczęśliwa na swój sposób.

Lew Tołstoj „Anna Karenina”

OD AUTORÓW

Historia, którą przedstawiamy, jest po pierwsze, rekonstrukcją niewyjaśnionej zbrodni.

Po drugie, jest opowieścią o tym, jak tabloidy i organy ścigania mogą zniszczyć człowieka.

Po trzecie, historia rodziny Mrugałów to najnowsze dzieje Polski. Ich droga z nędzy do pieniędzy jest naszą wspólną podróżą przez bazary Europy i krajowy small business, przez wstrząsane zorganizowaną przestępczością lata dziewięćdziesiąte, aż do miejsca, w którym się teraz znajdujemy.

Po czwarte, jest to opowieść o rozwoju szaleństwa.

Po piąte i najważniejsze – to także historia nienawiści dziecka do rodzica, nienawiści, która okazała się niewypowiedzianą przez obie strony miłością.

Bez względu na to, jak bardzo dziwna wyda się czytelnikom część opisanych tutaj zajść, niniejsza książka nie jest fikcją. Przedstawione wydarzenia są faktami. Przytaczane rozmowy zostały nam zrelacjonowane przez tych, którzy je słyszeli. Cytaty pochodzą z ust bohaterów i bohaterek, z listów, pamiętników, prasy, akt śledztwa i stenogramów trzech kolejnych procesów.

Ze względu na tych, którzy przeżyli, nazwiska niektórych postaci drugoplanowych pominęliśmy lub zniekształciliśmy, a niektóre miejsca i szczegóły specjalnie przedstawiamy ogólnikowo.

Dziękujemy Anecie Mrugale za pomoc, a jej partnerowi za cierpliwość – bez nich ta książka by nie powstała.

Piotr Głuchowski, Marcin Kowalski,

kwiecień‌ 2015

Tylko jeden z nich ma na głowie kominiarkę. Dwaj pozostali zasłaniają usta chustkami. A może to wysoko podciągnięte golfy? Wyperfumowany mężczyzna w skórzanej kurtce nie widzi dokładnie. 3 listopada po godzinie osiemnastej jest już noc, a on stoi w ciemnym kącie podjazdu tyłem do otwartego, podwójnego garażu. Za plecami we wnętrzu – szary volkswagen. Przed nim srebrna mazda, której nie zdążył jeszcze ubrudzić po ostatniej wizycie w myjni. Przed chwilą z niej wysiadł.

Najniższy z trójki napastników, ten w kominiarce, stanął pomiędzy autem a ścieżką, która prowadzi do drzwi wejściowych rozłożystej willi. Głupio tak dać się zaskoczyć pięć metrów od własnego domu, w którym czeka na niego „Kleopatra”. Ale jeszcze nie przychodzi mu do głowy, że wszystko stracone.

Chcą kasy? OK, można pogadać.

Oni jednak nie będą rozmawiać.

Dwaj więksi zachodzą go z prawej. Grubszy z tej dwójki wali kijem bejsbolowym prosto w skroń. Mężczyzna w skórze, choć oszołomiony, wyciąga lewą rękę, by zasłonić twarz przed następnym ciosem. Z prawej dłoni wypadają mu klucze od auta, z kieszeni kurtki – ciemne okulary. Drugie uderzenie. Znowu w czaszkę. Krew zalewa mu oczy, lecz nie upada. I nie cofa się w głąb garażu. Jeśli go tam zapędzą – nie ma szans.

Pięć‌ metrów i będzie w swoim domu. Dwadzieścia metrów i dotrze do drzwi brata. Silny chłop. Pomoże. Wystarczy krzyknąć. Ale on nie jest w stanie krzyczeć. Nie może nawet nabrać tchu.

Półprzytomny‍ próbuje uchylić się od kolejnego uderzenia. Trzeci cios tylko muska mu ucho i trafia od góry w prawe ramię. Kolejne uderzenie – poprawka – spada na czoło i nos.

Gwałtowny‌ skok ciśnienia, wyrzut adrenaliny. Pękła czaszka, ale on wciąż jest przytomny. Robi jeszcze pół kroku w stronę drzwi. Kopniak w brzuch przełamuje go w pół. Nie czuje nóg, nie czuje rąk, nie czuje już nawet bólu. Nie widzi niczego prócz rozszerzającej się i kurczącej ciemności. W uszach przeciągły i nierówny dźwięk jak pulsująca syrena. W nozdrzach i w ustach krew. Góra i dół powoli, lecz nieuchronnie zamieniają się ze sobą miejscami. Wie już tylko jedno: jeśli straci równowagę i upadnie, zatłuką go na śmierć. Ale długo już nie ustoi. Nie zdoła dopaść drzwi. Ani nacisnąć dzwonka.

Usiłuje‍ jeszcze się wyprostować i nabrać powietrza, by krzyknąć. Tyle że to, co wciąga w głąb gardła, to nie powietrze, lecz krew. Czas stoi w miejscu, nie ma dołu ani góry, a mózg – jak wirujący bąk – wyrzuca pod powieki kolejne obrazy.

Następne‌ – najgorsze – uderzenie w głowę, potwornie silne i zadane od tyłu, prawie odrywa mu czaszkę od kręgosłupa. Krew wpływa między zwoje mózgowe, kolana zginają się same. Odruchowo sięga przed siebie. Chwyta coś, ciągnie. W zaciśniętej dłoni ma teraz kominiarkę niskiego bandziora. Być może jest jeszcze w stanie spojrzeć mu w oczy. Być może go poznaje. Morderca ma tego świadomość. Dlatego wyciąga pistolet z nakręconym na lufę tłumikiem.

Ona‌ tego nie przeżyje

Czwartek,‍ 23 marca 2006 roku, Warszawa

„Nielegalny‍ obrót narkotykami stanowi niebagatelne źródło dochodu świata przestępczego. Szacuje się, że roczne zyski oscylują w granicach 400–500 mld dolarów. Środki uzyskiwane w ten sposób często przeznaczane są na finansowanie grup terrorystycznych...”.

„Wzrost‌ spożycia kokainy w państwach członkowskich Unii Europejskiej to wyzwanie dla strategii polityki i leczenia. UE musi być przygotowana na ciągłe zmiany szlaków przemytniczych, wzrost upraw konopi indyjskich w Afryce, upraw maku w  Afganistanie...”.

„Głównym‍ producentem konopi, z których wytwarza się marihuanę i haszysz trafiające na rynek europejski, jest Maroko...”.

„...według‍ policji na rynku narkotykowym w Polsce liczą się trzy grupy przestępcze, które kontrolują krajowy rynek. Grupy te mają powiązania z liczącymi się kartelami...”.

„...ministrom‌ odpowiedzialnym za sprawy bezpieczeństwa wewnętrznego udało się osiągnąć zintensyfikowanie współpracy w zakresie technik policyjnych...”.

Aneta‍ Mrugała wyrównuje krawędzie składanych kart, liczy strony i podczytuje fragmenty tekstów. Ale myśli o czymś innym. O niejedzeniu.

Wczoraj‍ wieczorem zjadła dwa opakowania musli, słoik nesquiku w płynie, do tego trzy paczki razowych wafelków i litr lodów. Rano obudziła się ciężka i opuchnięta. Od razu pobiegła na sedes, a potem przeszło pół godziny doprowadzała się do porządku, myjąc i wcierając w skórę kremy. Uprasowała białą bluzkę, dwa razy się upewniła, że zamknęła za sobą drzwi.

Teraz,‍ w ciężkim przedwojennym gmachu przy zaśnieżonej alei Szucha, gdzie podczas okupacji usadowiła się niemiecka policja, a dziś polska dyplomacja, pracowita dwudziestoczteroletnia stażystka od rana wykonuje najgłupszą robotę świata. Drukuje i kopiuje dokumenty dla oficjeli, którzy właśnie zjeżdżają się na konferencję. Pretekstem jest nadchodząca polska prezydencja w Europejskiej Grupie do spraw Walki z Narkotykami.

Narkotyki‍ to nie jest jej kłopot. Jej problem stanowi bulimia, która od czasu aresztowania matki weszła w ostrą fazę. Choć patrząc na tę drobną szatynkę, mało kto by uwierzył, że potrafi wepchnąć w siebie kilka kilogramów słodyczy naraz.

Dochodzi‍ południe. Za oknem rośnie temperatura. Śnieg na szerokiej ulicy zmienia się w szarą maź. Z nagich, poskręcanych drzew kapie woda. Jeszcze bindowanie i koniec. Potem zebranie dla niższego personelu Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Zawsze to coś ciekawszego niż ksero. Przesiedzi je na głodno. Nawet słonego paluszka.

Komórka‌ brzęczy, gdy już chce odejść od kserokopiarki.

– Czytałaś?

Babka‌ Lidia pyta wnuczkę, czy widziała dzisiejszy „Super Express”. Oczywiście, że nie widziała. Nie kupuje tabloidów. Nie lubi, gdy ją porównują do nieżyjącego ojca, ale czyta to samo, co on: „Rzeczpospolitą”, czasem „Wyborczą”.

– Ona‌ tego nie przeżyje – mówi babcia Lidzia przejętym głosem.

– Czego‌ nie przeżyje? – Aneta nie rozumie.

Kiedy‌ Lidia kończy opowiadać, wnuczka musi się powstrzymać, by nie klęknąć na popielatej wykładzinie i nie zwymiotować. Jest spocona. W ciągu niespełna dwóch minut świeżo wyprana i wyprasowana bluzka przykleiła się jej do pleców. Niemal po omacku idzie do ubikacji. Nie pamięta, czy rozłączyła rozmowę, czy babka jeszcze coś mówi przez telefon.

– Wszystko‌ w porządku, pani Anetko? – To sekretarka z biura protokołu dyplomatycznego.

– Tak,‍ tak... ja tylko... do toalety.

Nikt‌ nie powinien jej widzieć w takim stanie.

Nie‌ uwierzysz, co napisali

Dwa‍ dni wcześniej, Warszawa, Kielce, Busko-Zdrój

Praga-Południe.‍ Pochmurno, temperatura bliska zera. Przed stojącym wśród niewykończonych blokowisk i zaniedbanych magazynów pięciokondygnacyjnym budynkiem parkuje setka samochodów. Auta dziennikarzy, grafików, sprzedawców reklam, techników komputerowych i menedżerów. Przedpołudniowe kolegium w redakcji „Super Expressu” na pierwszym piętrze zaczyna się nerwowo. Żadna z tuzina osób siedzących wokół stołu z jasnego drewna nie widzi sensownej czołówki na jutrzejszą pierwszą stronę. Baskowie z ETA ogłosili trwałe zawieszenie broni, ale czytelnicy tabloidu mają hiszpańskich separatystów głęboko w poważaniu. O tym może sobie pisać „Wyborcza”. Podobnie jak o protestach opozycji na Białorusi i cyklonie, który we wtorek spustoszył wybrzeże Australii. Gdyby jeszcze było dostępne świeże zdjęcie porwanej przez wicher krowy w zderzeniu z ciężarówką, to może...

Pozostaje‌ nadmuchać któryś z „tematów z dupy wziętych”. Nikt nie pamięta, kto pierwszy – i kiedy – rzucił to określenie, ale się przyjęło. Jest w redakcji nawet coś w rodzaju nieformalnego działu – grupa dziennikarzy i redaktorów zawsze gotowych do zaserwowania tematu o Annie P., lat 30, która poddała się operacji odtworzenia błony dziewiczej, albo o Mirosławie R., lat 50, który nauczył swego węża liczyć. Tym razem proponują Amerykanina, który schudł osiemdziesiąt kilogramów. Albo inwazję dzikich kotów na Warszawę. Do pierwszego tematu są niezłe agencyjne zdjęcia tłuściocha przed i po, a do drugiego można dać ujęcia czworonogów kłębiących się wokół śmietnika położonego gdziekolwiek.

Ktoś‌ rzuca pomysł, by ograć przygotowania do wizyty Benedykta XVI, ale koncept zostaje zduszony w zarodku.

Jest‌ nowy temat:

– Komórki‍ podgrzewają mózg! – redaktor od ciekawostek macha złożoną kartką formatu A4.

Prowadzący‌ numer zapisuje propozycję w tej samej chwili, w której wśród gwaru odzywa się komórka zastępcy szefa działu politycznego. Niepisany zwyczaj każe wyciszać lub wyłączać telefony w trakcie kolegium, ale redaktorzy czekający na ważne wiadomości czasami go ignorują.

Wicepolityczny‌ odbiera rozmowę, zasłania usta dłonią. Dziennikarz po drugiej stronie słuchawki jest zasapany i najwyraźniej dzwoni z ulicy. Tłumaczy, że właśnie wyszedł z prokuratury. Jakiś facet z Międzyzdrojów przysłał donos na Stanisława Łyżwińskiego, posła Samoobrony. Według kwitów składanych w Kancelarii Sejmu „Łyżwa” tankował prywatny samochód używany do celów służbowych. Codziennie za sześćset sześćdziesiąt złotych! To znaczy, że musiałby jeździć osiemnaście godzin na dobę i wykręcać po piętnaście tysięcy kilometrów co tydzień. Teraz najlepsze: „Łyżwa” w ogóle nie ma własnego samochodu. A więc POSEŁ KRADŁ.

Gdy‍ polityczny relacjonuje zebranym historię, przez salę przechodzi pomruk uznania. Dobry reporter... Myśli gotowym tekstem.

Pierwsza‍ strona zaplanowana. Teraz czas na środek. Jest już afera z posłem, są straszne koty, chudnący grubas, niebezpieczna komórka, brakuje czegoś kryminalnego. A kryminał musi być – zamiennie z krwawym wypadkiem drogowym. Kuchnia tabloidu wymaga miksa.

Dział‌ „Wydarzenia” ma niewielki reportaż przygotowany w redakcji krakowskiej. Rzecz dzieje się w Busku-Zdroju. Jest w tej historii okrutna śmierć, duża kasa i tajemnica. Trzeba jeszcze pokazać tekst prawnikowi i można słać do korekty.

* *

Dziesięć‌ godzin później wielka i hałaśliwa maszyna drukarska wypluwa pierwsze egzemplarze gazety. Furgonetka, która zawiezie paczki sprasowanych egzemplarzy do tak zwanej zwrotnicy w Kielcach, podjeżdża pod rampę na tyłach drukarni o drugiej w nocy. Szofer ustawia wóz w rządku samochodów. Za kwadrans rozjadą się w kilkunastu kierunkach. Włącza nawiew pod przednią szybą. Jest już czwartek.

Droga‌ do Kielc zajmuje prawie trzy godziny. Nad asfaltem wisi mgła, do tego w połowie drogi coś się niedawno stało – ludzie w odblaskowych kombinezonach sprzątają po wypadku. Pół godziny czekania na przejazd. Dopiero około czwartej rano, z dwudziestominutowym opóźnieniem, sto paczek po pięćdziesiąt sztuk „Super Expressu” ląduje w zimnej hali przeładunkowej obok zbitych w sześciany numerów „Faktu”, „Echa Dnia”, „Słowa”, „Wyborczej” i kilku tygodników telewizyjnych.

Zatrudnieni‌ w tej tak zwanej zwrotnicy młodzi mężczyźni mają grube, pikowane kurtki, wełniane rękawice bez palców i czapki na głowach. Spieszą się. Zapełniają pakami gazet furgony firmy Kolporter i auta mniejszych dystrybutorów. Pojadą do Starachowic, Jędrzejowa, Pińczowa i odległego pięćdziesiąt kilometrów Buska.

Jest‌ już świt i zaczyna prószyć drobny śnieg, gdy pierwsza paczka dzienników, w sumie czterdzieści sześć egzemplarzy ośmiu tytułów, ląduje w przedsionku całodobowej stacji Orlenu na północnym krańcu szesnastotysięcznego miasteczka.

Stamtąd‌ samochód z gazetami i tygodnikami jedzie do niewielkiego centrum, by stawać kolejno pod sklepami spożywczymi, dyskontami i otwieranymi właśnie kioskami ze wszystkim. Za mokrymi szybami auta przesuwają się niskie kamieniczki i parterowe domy, które równie dobrze mogłyby stać wśród pól.

Na chodnikach‍ wciąż niewielu ludzi. Kto nie musi wychodzić w taką pogodę, nie wychodzi.

* *

Busko‍ składa się właściwie z dwóch części. Większa, północna, to po prostu „miasto”. Mniejsza – odgrodzona od reszty ulicami Waryńskiego i 1 Maja – to Park Zdrojowy albo krócej: „Zdrój”. Tutaj – wśród pałacowych zabudowań, starych drzew, zamarzniętych stawów i małych mostków nad strumieniami – mieszkają kuracjusze. Spośród pół tuzina sanatoriów najbardziej prestiżowy jest dziewiętnastowieczny Dom Zdrojowy „Marconi”. Zawdzięcza nazwę swemu twórcy, włoskiemu architektowi, projektantowi warszawskiego kościoła Karola Boromeusza i dworca kolei warszawsko-wiedeńskiej. Ukryta w parku architektoniczna perła miasta jest wzorowana na antycznych łaźniach rzymskich. Kiedyś w Marconim wypoczywała Helena Modrzejewska, teraz na turnusy zjeżdżają głównie emeryci ze skierowaniami od Narodowego Funduszu Zdrowia. Bywają i tacy, którzy płacą za odpoczynek sami.

W portierni‌ sanatorium kierowca z Kielc kładzie jedną z paczek, przeszło czterokilową. Plastikowa taśma ściska głównie poważne dzienniki centralne: „Wyborczą”, „Rzeczpospolitą” i „Prawną”. Są też cztery egzemplarze kieleckiego „Echa”, cztery „Fakty” i jeden „Super Express”. Młoda recepcjonistka, która o tej porze nie ma wiele do roboty, zaczyna lekturę właśnie od niego. Przegląda podpisy pod zdjęciami. Koty w Warszawie, Łyżwińscy – oszuści, komórki gotujące mózgi... Zatrzymuje się na stronach 10 i 11. Czyta tytuł, notatki pod kilkoma fotografiami. W połowie tekstu czuje, że już nie wytrzyma. Musi komuś opowiedzieć, co widzi! Podnosi słuchawkę telefonu na kontuarze i dzwoni do przyjaciółki, która piętro wyżej ściąga powłokę z kołdry w zwolnionej poprzedniego wieczora dwójce.

– Masz‌ zaraz zejść i coś zobaczyć!

– Tylko‌ jeszcze nie skończyłam.

– Nie‌ uwierzysz, co napisali w gazecie...

Przed‌ ósmą rano cały nakład „Super Expressu” przywieziony tego dnia do Buska jest już sprzedany. Ludzie podają sobie tabloid z rąk do rąk. Ci, którzy wiedzą o publikacji, ale nie zdołali kupić dziennika, idą do najbliższego fryzjera, do przychodni zdrowia albo czytelni przy bibliotece. Podobnie jest w Jędrzejowie, Pińczowie. Nawet w Kielcach.

Zapłacicie‌ mi, skurwysyny!

Czwartek,‍ 23 marca 2006 roku, Kielce i Saska Kępa w Warszawie

Komenda‍ policji w Kielcach – klasycystyczny gmach z nowszymi dobudówkami – stoi w połowie ulicy Seminaryjskiej w centrum miasta. Zabytkowy budynek jest wyremontowany, na parterze nie ma już obskurnej kraty z otworem, tylko przyzwoita recepcja, w korytarzach wykładziny, nowe drzwi.

Komisarz‌ Henryk Haliński – zaczesany do tyłu blondyn z wysokim czołem – siedzi przy biurku w jednym z kilkudziesięciu podobnych do siebie pokoi. Ma lekko odstające uszy, duży nos, wyraziste usta. Na nosie okulary w srebrnej oprawce. Doświadczony i wysportowany glina, mimo czterdziestki przebiega maraton poniżej czterech godzin. Potrafi też – gdy trzeba – zastosować niestandardowe metody śledcze. Kiedy przed dwoma laty w podkieleckim Sędziszowie ktoś udusił i zgwałcił dwudziestotrzyletnią studentkę Papieskiej Akademii Teologicznej, Haliński zalogował się na forum internetowym portalu sedziszow.org jako „heniek”, podał numer swojej komórki i poprosił o dzwonienie z informacjami. Internauci wyśmiali „heńka”, ale ktoś w końcu podrzucił trop. Halińskiemu udało się schwytać mordercę – seryjnego gwałciciela Rafała R.

Komisarz‌ zapala lampkę. W jego pokoju z widokiem na mur sąsiedniego budynku nawet w zwykłe dni nie jest zbyt jasno, a tym bardziej dziś – w tę zgniłą, szarą pogodę. Rozkłada „Super Express” na blacie, gdzie piętrzą się dokumenty – akta, listy w rozerwanych kopertach i notatniki. Wszystko uporządkowane, poukładane w równoległe stosy.

Gdy‍ czyta, kilka razy wymyka mu się przekleństwo. Do kurwy nędzy, po jasną cholerę oni wypisują takie rzeczy? I to teraz, kiedy akt oskarżenia idzie do sądu.

Ostatnia‌ rzecz potrzebna komisarzowi – i prokuraturze – w cholernie trudnej sprawie z Buska to tego rodzaju dziennikarska „pomoc”. Haliński składa gazetę, choć przez chwilę ma ochotę raczej ją zmiąć i wyrzucić przez okno. Wyciąga długopis, pisze odręczną notatkę. W sekretariacie zrobią z tego dwa egzemplarze, z których jeden powinien jeszcze dziś dotrzeć do klawiszy z tutejszego aresztu przy ulicy Zagnańskiej.

* *

Strażnicy‌ wykonują polecenie po południu. Otwierają drzwi trzyosobowej celi. Czterdziestopięcioletnia aresztantka Dorota Mrugała jest sama, siedzi na łóżku.

Kobieta,‌ która jeszcze miesiąc temu nie pokazywała się na ulicy bez porannej wizyty u fryzjera, teraz wygląda fatalnie. Szara twarz, ciemne cienie pod oczami. Obok niej, na kocu w brunatną kratę, leży rozłożony „Superak”. Najprawdopodobniej dostała go od kogoś, kto miał dzisiaj widzenie. Aresztantki z Zagnańskiej mają dostęp do prasy, telewizji i radia, przynoszenie gazet do celi też jest dozwolone. Nie wolno im jedynie korzystać z komórek i internetu.

– Jak‍ się pani czuje?

– Serce‍ mnie boli.

– Lekarza‌ dzisiaj nie ma.

– Wiem,‌ wiem... nie trzeba lekarza. Dojdę do siebie.

Ze sporządzonego‌ później raportu wynika, że „osadzona Mrugała” nie powiedziała w obecności strażnika niczego na temat gazetowej publikacji. Nie zażyczyła sobie rozmowy z wychowawczynią. A wieczorem – o czym już nie napisano w raporcie – nie zjadła kolacji. Za to jej starsza córka obżarła się na całego.

* *

Po zebraniu‌ w ministerstwie, na którym uniknęła paluszków i ciastek, Aneta wraca autobusem do wynajętego mieszkania na Saskiej Kępie. Natychmiast otwiera lodówkę. Dopiero po opróżnieniu do połowy miski lodów posypanych czekoladowymi chrupkami schodzi do sklepu – po gazetę, o której mówiła jej babka.

Mikroskopijny‌ spożywczak na parterze jej bloku oprócz jedzenia i alkoholi oferuje papierosy, kupony lotka i prasę. „Super Express” kosztuje złotówkę i dwadzieścia groszy. Dziewczyna zastanawia się, czy razem z tabloidem nie kupić jeszcze kilku batonów Twix, ale ostatecznie płaci tylko za prasę. Nie czytając, wraca na górę. Zaczyna przerzucać strony dopiero po zamknięciu drzwi mieszkania.

Ogromny‌ nagłówek artykułu o jej rodzinie zapisano w trzech rzędach, a i tak ledwo mieści się na dwóch kolumnach gazety. W prawym rogu zdjęcie legitymacyjne zabitego półtora roku wcześniej ojca – Krzysztofa Mrugały. Poniżej – tata i mama razem, uśmiechnięci, trzymają się pod rękę. On w ciemnozielonym garniturze i pod krawatem. Ona – w szarej sukience.

„Zagadka‍ głośnego zabójstwa Krzysztofa M., właściciela kantoru w Busku-Zdroju, została rozwiązana” – pisze autor Mirosław Koźmin.

Anecie‍ trzęsą się dłonie.

– Poznałam‌ to zdjęcie – powie nam osiem lat później. – Pochodziło z jakiejś naszej rodzinnej uroczystości, na której na pewno byłam jako dziecko. Z jakiej? Tego nie mogłam sobie przypomnieć. Za bardzo byłam przerażona, że w środku Warszawy widzę czarno na białym naszą straszną historię. Że ona się wymknęła. I teraz dotrze do wszystkich w całej Polsce.

Gazeta‌ reprodukuje zdjęcie garażu, przed którym zginął ojciec, i front buskiej willi z pięciokątną wieżą. Podpis: „Ten dom stał się przyczyną tragedii”.

– Nie‌ daruję wam tego, skurwysyny! – Aneta krzyczy nagle do własnego odbicia w oknie. – Zapłacicie mi jeszcze!

On‍ został zamordowany

Środa-czwartek,‍ 3–4 listopada 2004 roku, półtora roku przed publikacją „Super Expressu”, Busko-Zdrój

Barbara‌ chodzi nerwowo po salonie – od kominka z ukrytym nad nim sejfem do rzędu okien i z powrotem. Schodzi na parter, wraca i znowu wygląda przez szybę. Jeszcze raz okrąża cały trzystupięćdziesięciometrowy dom. Willa jest rozległa i wykończona na bogato. Na parterze elegancka toaleta, garderoba, magazynek, kotłownia i pralnia, gdzie obok automatycznej suszarki stoją automaty – zwykły i bąbelkowy. Na pierwszym piętrze – salon przechodzący w wielką kuchnię połączoną z jadalnią. Dywany z włosia o różnej długości – ostatni krzyk mody – dają efekt trójwymiarowego obrazu. Meble z ciężkiego drewna i skór są ogromne – na kanapie zmieszczą się swobodnie trzy osoby, a mogą i cztery. Drewniane stoły i stoliki przyjechały z salonu w podwarszawskich Jankach, kobiecy akt na ścianie namalowała artystka spod Bielska-Białej specjalnie „pod wygląd domu”. Przeszło metrowy telewizor Sony, największy z dostępnych, stoi na potężnej komodzie zamówionej u stolarza z Buska. Obok zestaw dekoderów i sprzęt wideo. Wokoło „porcelanowe” figurki z Chin – kupione w buskim domu handlowym smoki z wielkimi jęzorami i postacie w kapeluszach nad rzeką ze sztucznej laki. Do tego mnóstwo wazoników i innych dekoracji, zegary i sztuczne kwiaty ładniejsze niż prawdziwe. Kompozycje z plastikowych begonii, alokazji i strelicji wykonała – znowu „pod wymiar” – najlepsza kwiaciarka z Buska.

Barbara‍ nie zamówiła wszystkich tych cudów. To pomysły poprzedniej pani tego domu – Doroty Mrugały. Jej to jednak nie przeszkadza. Świetnie się dopełniają: dom pełen pięknych ozdób i ona – luksusowa dziewczyna. W rodzinnym Jędrzejowie nazywali ją „Egipcjanką” albo „Kleopatrą” – to przez umiłowanie do ostro umalowanych kocich oczu i kruczoczarnych fryzur „na pazia”. Lubi czerń, krwistą czerwień, wyrazistą biżuterię i w ogóle komfort. Idealnie zbudowana, zawsze opalona, w sukienkach, które więcej odkrywają, niż zasłaniają. Od kiedy mieszka ze starszym o piętnaście lat Krzysztofem Mrugałą – właścicielem najlepiej prosperującego kantoru w miasteczku – niczego jej nie brakuje.

Jeszcze‍ raz spogląda przez okno. Jest piętnaście po szóstej, zrobiło się zupełnie ciemno, Krzysztof powinien już być w domu. Za szybą otwarta, bogato kuta brama, fragment mokrej, wyasfaltowanej ulicy i żywopłot odgradzający posesję sąsiadów. Nie widać samochodu Krzysztofa. Petrus, pudel miniaturka, który zwykle zaczyna się wiercić, gdy tylko srebrna mazda zwalnia przed posesją, siedzi spokojnie na skórzanej sofie.

Szósta‌ dwadzieścia. Stek dla Krzysztofa trzeba będzie odgrzać. Ale to nie jest teraz najważniejsze. Gorsze są niepokojące myśli, które właśnie rodzą się w głowie Barbary. Na przykład te telefony... Pierwszy Krzysztof odebrał jakieś półtora miesiąca temu. „Jest na ciebie wydany wyrok” – powiedział nieznany męski głos. Potem telefonował jeszcze parę razy.

– Krzysiek‌ uważał, że to był stale ten sam człowiek – opowie później w śledztwie „Kleopatra”. – Ktoś o ochrypłym głosie. Na pewno nie młody gówniarz, ale też nikt bardzo stary. „Zapadło na ciebie zlecenie” – mówił. „Umrzesz za krótką chwilę”.

To nie wyglądało na głupi żart. Ale policjanci z Buska – choć Mrugała ich zawiadomił od razu – nie zrobili nic.

Teraz „Egipcjanka” woła siedzącego w jadalni syna, dziesięcioletniego Piotrka. Prosi, by poszedł do kantoru i sprawdził, czy Krzysztof wciąż tam jest.

– Tylko uważaj, przechodząc przez ulicę, synek.

Chłopiec wraca po dwudziestu minutach. Kantor zamknięty, samochodu „wujka Krzysia” nie widział.

Barbara dzwoni do znajomych. Mrugały nie ma u żadnego z nich, nikt go też nie widział „na Busku”. „Kleopatra” wsiada więc do samochodu i – chociaż to nie weekend – odwiedza ulubione dyskoteki Krzysztofa, w których akurat nic się nie dzieje, oraz sanatoria, gdzie trwa kilka fajfów i wczesnych dancingów dla kuracjuszy.

Kantorowca nikt nie widział.

* *

Tej nocy długo nie może zasnąć. Budzi się wcześnie. Wychodzi do ogrodu. Jest bardzo zimno, przenikliwy wiatr strząsa liście, w wilgotnym powietrzu czuć swąd wystygłej spalenizny, pewnie któryś z sąsiadów palił wczoraj ognisko. Na tyłach willi przed garażem leżą kluczyki od samochodu wraz z pilotem od bramy. Obok – pęk kluczy z kantoru, rozbite okulary słoneczne Krzysztofa i coś, co z początku wygląda na drobne monety.

„Kleopatra” pochyla się, przygląda. Przez chwilę nie chce dopuścić do siebie atakujących ją skojarzeń i myśli. Takie rzeczy tylko w filmach. To niemożliwe. To jakiś żart.

Na wilgotnej kostce leżą dwie łuski po nabojach. „Nie dotykaj” – podpowiada wewnętrzny głos.

„Dzwoń na policję”.

Dzwoni.

Radiowóz zjawia się po kilkunastu minutach. Dwaj mundurowi, dwudziestolatki sprawiający wrażenie świeżo przyjętych do służby, otwierają zamknięte drzwi garażu Mrugałów. Wchodzą ostrożnie, jakby się spodziewali czegoś złego. Zaglądają do bagażnika mazdy. Jest pusty. Drugi samochód – volkswagen passat – podobnie. Oba silniki wystygłe.

– Pana Krzysztofa tu nie ma. – Drobniejszy z policjantów pamięta, jak ma na imię właściciel posesji. Pewnie jest chłopakiem z Buska, choć Barbara nigdy wcześniej go nie widziała.

I on, i drugi młodzian wychodzą na zewnątrz. Dokładnie oglądają prywatne boisko do siatkówki – musieli o nim słyszeć. Potem z przejętymi minami obchodzą wokoło klatki, w których od dawna nie ma psów – tylko trawa. „Kleopatra” myśli, patrząc na krzątaninę tej pary chuderlaków, że gdyby dwa ogromne husky Mrugałów – Lider i Bryza – wciąż żyły, na pewno by szczekały wczoraj wieczór. Albo w nocy. Przecież skoro mazda stoi w garażu, Krzysiek musiał dojechać na miejsce i tutaj z niej wysiąść. Tylko gdzie poszedł? Jeszcze te łuski... Te telefony...

* *

W psiej zagrodzie leży but. Jeden z funkcjonariuszy – ten bardziej mikry z dwójki – wskazuje go ostrożnym gestem. Kolega ze zrozumieniem kiwa głową. But źle wróży.

Za psią zagrodą przystrzyżony dotąd trawnik – od frontu idealnie utrzymany – przechodzi w dziką łąkę. Wśród częściowo uschniętych chwastów leżą różne rupiecie. Między innymi stare deski po szalunku. Grubszy zagląda nad stertę.

– Tutaj! – krzyczy do kolegi.

Barbara chce podbiec, ale szczuplejszy policjant ją zatrzymuje. Jak na takie chuchro uścisk ma mocny. Ten przy płocie, co przed chwilą krzyknął, wygląda, jakby zaraz miał rzygnąć.

Do twarzy Krzysztofa Mrugały – bladej, stężałej i mokrej – poprzylepiały się śliskie źdźbła traw, igły i grudki ziemi. Zimny brud oblepiający nos, zarośnięte policzki i wysokie czoło oznajmia jedno: nie ma po co wzywać karetki.

W zakładzie medycyny sądowej lekarze ustalą później, że nieboszczyk ma przestrzelone lewe płuco, serce i tętnicę główną, a do tego pękniętą czaszkę. Ktoś go przed śmiercią pobił „twardym, tępokrawędzistym narzędziem”, a następnie zastrzelił. Zgon nastąpił w kilkadziesiąt sekund wskutek krwotoku do worka osierdziowego.

* *

– Bożena, chodź tutaj!

– Co chcesz?

– Ciszej... Chodź na bok. Pod twoim starym domem stoi mnóstwo policji.

Młodsza córka Krzysztofa i Doroty Mrugałów w pierwszej chwili nie rozumie sensu słów koleżanki. Od kilku godzin siedzi na lekcjach w liceum przy alei Adama Mickiewicza. To tylko sześćset metrów od ulicy Korczaka, siatkarskiego boiska, garażu i domu z wieżą. Koleżanka, która tego dnia spóźniła się do szkoły, mówi, że coś złego musiało się stać, bo oprócz policyjnych wozów widziała także karawan.

Bożena wyciąga z torby wyciszoną wcześniej komórkę. Widzi sześć nieodebranych połączeń od mamy. Chce oddzwonić, ale w tym momencie dostrzega Dorotę przez okno. Matka idzie szybko od strony nowo wyremontowanego deptaka. Po trotuarze wiatr pędzi jakieś drobne śmieci. W ruchach matki jest coś niepokojącego – idzie jakby po omacku, jak gdyby za chwilę miała się potknąć. Córka wybiega na szkolny dziedziniec, już są obok siebie. Słyszy trzy słowa: „Ojciec został zamordowany”. Mrugałowa mocno przytula dziecko i obie płaczą.

Przez okna trzech pięter szkoły przyglądają się im uczniowie i uczennice – po chwili także nauczyciele. Jeden z uczniów z trzeciej klasy – syn policjantki – puszcza w obieg informację: „pan Krzysiek, kantorowiec z Lotosa, został obrabowany z mnóstwa kasy i zastrzelony pod domem”.

Przestańcie pieprzyć!

Listopad 2004 roku, Busko-Zdrój

– Tata nie żyje – w słuchawce matka głośno płacze, a Aneta nie wie, jak zareagować. Dlaczego teraz? Dlaczego w tym miejscu?

Autobus linii 415 w godzinach szczytu to nie jest dobre miejsce na podobne informacje. Chciałaby usiąść, ale musi stać. Pasażerowie wiszą na rurach jak stłoczone tusze na hakach w chłodni.

„Czterystapiętnastka” jedzie ze stacji Metro Politechnika do wynajętego mieszkania przy ulicy Egipskiej. Mrugałówna jest wykończona. Miała zajęcia od ósmej rano. Ostatni wykład – prawo konsularne.

Nie lubi, kiedy ludzie gadają przez komórki w autobusach. Nie chce wysłuchiwać litanii zakupów, tłumaczeń, pretensji. Sama też prawie nigdy nie odbiera telefonu ani w pociągu, ani w komunikacji miejskiej. Chyba że coś ważnego. Chyba że to matka, która jest ostatnio w takim stanie, że trzeba ją wspierać. Nawet jeśli samemu ma się niewiele sił.

– Dobrze się stało – mówi córka całkiem spokojnym głosem. Chciała to powiedzieć i czuje ulgę. Niech mama wreszcie zrozumie – w końcu będziemy miały spokój.

Pauza w słuchawce. A potem eksplozja:

– Przecież to był twój ojciec! Zakatowali go. Ty wiesz, jak on cierpiał?!

– Wystarczy, że wiem, jak ja cierpiałam przez niego – Aneta stara się nie podnosić głosu. Nie chce zwracać na siebie uwagi. Na szczęście obojętność wobec współpasażerów to warszawska norma. Choć dziewczyna na przemian blednie i czerwienieje, nikt na nią nie patrzy.

Matka zrywa połączenie bez pożegnania.

Po dojechaniu na Egipską Aneta zaczyna się pakować. Wyjazd z Warszawy i droga autem do Buska zajmują jej w sumie trzy godziny. Kiedy staje przed siostrą i mamą, najpierw są łzy, uściski i słowa pocieszenia, ale już po kwadransie – awantura.

* *

– Ten potwór, ten tyran, ten cham, gnojek, damski bokser... nie pójdę! Nie będę udawała! – Aneta wymachuje rękami.

– Nie grzesz, milcz! Musimy być na cmentarzu zjednoczone. Pokazać wszystkim, że jesteśmy dla siebie nawzajem wsparciem.

– Ale nie nad grobem tego typa!

– Przestań! Nic jeszcze nie wiesz! Leżał tam cały zakrwawiony, a ta nawet z domu nie wyszła zobaczyć, co się dzieje! Z naszego domu! Strzałów nie słyszała... jakim cudem, ja pytam?! Spała sobie, a on pod płotem... we krwi. Boże! Dlaczego to spada na nas akurat teraz, kiedy wszystko zaczęło się układać?!

Dopiero kiedy matka zażywa trzecią tego dnia porcję proszków uspokajających i kładzie się na łóżku, Bożena opowiada starszej siostrze o konkretach.

– Bili go najpierw. Bejsbolem. Dostał po głowie, a potem z pistoletu.

Aneta czuje gwałtowny atak głodu.

– Bili go, bo nie chciał im wydać kasy – mówi, chociaż przecież nic nie wie. – Pieniądz zawsze był dla niego ważniejszy niż życie. Niż nasze życie. Pewnie jeszcze im po swojemu pyskował, dlatego go zastrzelili.

Dorota z łóżka powtarza kilka razy, że „tata odpokutował za wszystko, co złego zrobił”.

– Pójdę na cmentarz, mamo – mówi w końcu Aneta. – Ale dla ciebie, nie dla niego.

* *

Policjanci z komendy powiatowej w Busku wszczynają śledztwo natychmiast po odkryciu zwłok. Każdy glina wie, że największe szanse na złapanie sprawcy to pierwsze czterdzieści osiem godzin dochodzenia, gdy trop jest ciepły. Każdy wie także, że w przypadku zabójstwa męża najbardziej podejrzana jest żona – albo była żona. Jedno i drugie wynika ze statystyk. Trudno sobie jednak wyobrazić, by znana wszystkim w Busku „pani Dorotka”, elegantka z domu pod wieżą, choć ostatnio w kłopotach, chwyciła za kij bejsbolowy. Pozostaje poszukiwanie śladów i odtwarzanie ostatnich godzin życia Mrugały. Funkcjonariusze rozmawiają z Barbarą, z Dorotą, z jej córkami, z matką zabitego – Zofią, z trójką jego braci, ze szwagierkami, z sąsiadami mieszkającymi na ulicy Korczaka, z pracownikami Domu Handlowego „Lotos”, w którym zabity prowadził kantor.

Informacji dostają wiele, ale niewiele z nich na razie wynika poza tym, że osób życzących kantorowcowi źle jest aż nadto. Miał dłużników, jak to w interesach. Miał też ewidentnych nieprzyjaciół, bo dostawał telefoniczne pogróżki. Ktoś go ostrzegał przed rychłą śmiercią. Mrugała nie wiedział kto, nie miał też żadnych konkretnych podejrzeń. Był skonfliktowany nie tylko z eksmałżonką, od której domagał się pieniędzy, ale i z dziećmi – Bożeną i Anetą. Szczególnie starsza córka była na niego cięta.

Teraz ślady: napastnik mógł być jeden, ale prawdopodobnie było ich kilku. Nie wiadomo, jaką drogą wtargnęli na posesję. Któryś użył kija bejsbolowego albo podobnego narzędzia – może były nawet dwa kije. Inny – albo i ten sam – strzelił przynajmniej dwa razy. Ktoś ściągnął z konającego – lub nieżywego – złoty łańcuch, bransoletkę i sygnet. Ktoś zabrał z mazdy torbę z kantorowymi pieniędzmi i kosztownościami. Jeśli sprawcy zaskoczyli kantorowca przy wysiadaniu z wozu, to być może oni sami schowali potem wóz w garażu i zamknęli skrzydło. Czemu?

Dalej – przeciągnęli ciało pod płot. But, który spadł z nogi Mrugały, wrzucili do psiej zagrody. Dlaczego nie zostawili trupa, tak jak padł?

Ani na samochodzie, ani na gałce od garażowej bramy, ani na bucie nie znaleziono odcisków palców. Nie ma też żadnych śladów stóp w mokrej ziemi – niczego łatwego. Tylko te dwie łuski kaliber 9 mm. Z pistoletu wzór Makarowa albo jakiegoś gnata samoróbki. Na przykład przerobionego gazowca.

* *

Czterdzieści osiem godzin mija, a sprawcy nie są nawet wytypowani. To mogli być bandyci polujący na bogatego właściciela kantoru – w ciągu ostatnich kilku lat w południowej Polsce było kilkanaście skoków na waluciarzy. W Kraśniku, Tarnowie i Myślenicach zabójcy strzelali w serce. Robili rozpoznanie przed napadami. Na Korczaka też zaatakowali w odpowiednim momencie – Mrugała akurat miał ze sobą pół miliona w złotówkach, walucie i kosztownościach. Kolejna zbieżność to brak śladów. Wygląda na to, że we wszystkich przypadkach działali zawodowi przestępcy, a nie amatorzy.

Druga wersja: zabił – albo raczej zlecił zabójstwo – któryś z kontrahentów Krzysztofa. Ktoś, kto miał mu oddać pieniądze, ale nie zamierzał tego zrobić. Lub ktoś, kogo Mrugała wyrolował w interesach.

Trzecia możliwość: ktoś z rodziny.

Akta puchną, buscy policjanci grzebią w przeszłości Mrugały, wzywają na przesłuchania kantorowców, dociskają informatorów w Kielcach, Jędrzejowie i samym Busku, dociskają znanych sobie paserów – szukają zrabowanej biżuterii, sprawdzają, czy ktoś ze stałych klientów tutejszego komisariatu nagle nie szasta pieniędzmi. Czują presję – zbrodnia na ulicy Korczaka stała się przedmiotem gorących obrad rady miejskiej Buska. Z Kielc przyjechał korespondent „Gazety Wyborczej” Ziemowit Nowak. Teraz pisze, że lokalni przedsiębiorcy „boją się powtórki skoku”.

Jeden z bogaczy kupił sobie wytresowanego do obrony rottweilera, drugi wynajął stałego anioła stróża z firmy ochroniarskiej. Wielki facet chodzi za swoim klientem krok w krok – tego jeszcze „na Busku” nie widziano, żeby człowiek szedł po chodniku z prywatnym gorylem.

* *

Dziesięć dni po morderstwie rodzina, znajomi i trochę ciekawskich – w sumie ponad sto osób – zbierają się wokół małej kaplicy na buskim cmentarzu. Otoczona niskim murem, brzydkimi betonowymi latarniami i nielicznymi drzewami nekropolia jest gęsto zastawiona pomnikami. Po przejściu w stronę świeżo wykopanego grobu Dorota i jej córki przyjmują kondolencje. Ludzie podchodzą, mówią, jak bardzo cenili kantorowca, jak „pan Krzysiek” kochał sport, jaki był inteligentny, jak lubili z nim rozmawiać.

Do starszej z dziewcząt jako jedna z ostatnich podchodzi Ewa, koleżanka ze szkoły. Ma smutną twarz i mówi, jak bardzo jest jej przykro.

– Myślałam sobie: „Dlaczego to jej, a nie tobie jest przykro?” – powie nam później. – I zaraz się uspokajałam: „Spokojnie, to tylko frazesy, oklepane sformułowania, wszyscy mówią, co muszą powiedzieć w takiej sytuacji”. Ale mimo to miałam ochotę krzyknąć na cały cmentarz: „Przestańcie pieprzyć! Nie znaliście go! To był zły człowiek! Nie znacie naszej historii! Nie macie pojęcia, co się działo w tym domu, co ten potwór robił, ile wycierpiałyśmy z mamą i Bożeną. Nie macie pojęcia o niczym!”. Gdybym wtedy, na cmentarzu, mogła im wszystkim wykrzyczeć prawdę w oczy, zaczęłabym chyba od opisania dnia, w którym pierwszy raz zobaczyłam ojca okładającego pięściami mamę. Albo jeszcze wcześniej... Od tego, kiedy sama zostałam pobita za to, że piłka uderzyła w samochód. Albo i od samego początku.

Zakochana bez pamięci

Lata siedemdziesiąte XX wieku, Busko-Zdrój i Kielce

Końcówka epoki Gierka. Polska Rzeczpospolita Ludowa zaczyna się już zapadać. Ubrania ludzi są szare, tak samo jak papier, w który sklepowe pakują trudno dostępne mięso albo chudy twaróg. Radioodbiorniki mają w środku szklane lampy elektronowe, a telefony – tarcze na sprężynach. Żeby zadzwonić za granicę, trzeba zamówić rozmowę za pośrednictwem poczty, a potem czekać na połączenie – nie odchodząc od aparatu – cały dzień. Istnieją tylko dwa programy telewizji. Po wąskich szosach jeżdżą konne furmanki, brudne ciężarówki państwowych przedsiębiorstw i namiastki samochodów: fiaty 126p. Na tak zwany przydział mieszkania spółdzielczego – za które oczywiście trzeba zapłacić – czeka się dwadzieścia lat. Jeziora są jednak niebieskie, trawa zielona, a lasy na Mazurach pachną żywicą.

Szesnastoletnia Dorota Mroczkowska i starszy o dwa lata Krzysiek Mrugała poznają się nad Śniardwami. Obóz namiotowy zorganizowało Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Handlu Wewnętrznego w Kielcach – macierzysty zakład pracy matek ich obojga. Mama Doroty, Lidia, z zawodu krawcowa, jest ekspedientką w kieleckim sklepie wielobranżowym. Mama Krzysztofa – Zofia – kimś więcej: kierowniczką stoiska tekstylnego w buskim Domu Handlowym „Lotos”.

Dorota, córka ekspedientki, to urocza, szczupła blondynka o zgrabnych, długich nogach, prostych włosach, ładnie zaznaczonych kościach policzkowych i nieco skośnych oczach. Uczy się w kieleckim Liceum im. Juliusza Słowackiego. Na ostatnim świadectwie ma same czwórki i piątki.

Krzysztof, syn kierowniczki, jest chudzielcem. Spodnie na nim wiszą, ale zawsze są to markowe dżinsy. Nawet jeśli ta marka to polska Odra. Ma długie gęste włosy, prosty nos, wysokie czoło, żywe oczy, delikatne dłonie o kościstych palcach i miły głos. Jasne, że podoba się dziewczynom. Tym na obozie i tym nielicznym, które chodzą z nim do technikum budowlanego w Nowinach koło Kielc.

Krzysiek wie, że koleżanki rozmawiają o nim między sobą. Robi sporo, by się podobać. Jest wysportowany – gra w siatkówkę, ma miękki chód i uważne spojrzenie inteligentnego chłopaka. Starannie fryzuje włosy, nosi na co dzień modne rozszerzane dżinsy – tak zwane szwedy – a do tego koszule z wielkimi, spiczastymi kołnierzami i obcisłe swetry w serek. Jego ciuchy pochodzą z buskiego komisu, czyli ówczesnego second-handu, który różni się od późniejszych o dwadzieścia lat lumpeksów tym, że sprzedawana tu używana odzież z Zachodu stanowi szczyt luksusu. Rzeczy po Niemcach i Skandynawach nie kupują swym dzieciom ubodzy, ale finansowa elita Buska-Zdroju: taksówkarze, kierownicy sanatoriów, właściciele sadów, warsztatów samochodowych i kwiatowych inspektów oraz Zofia Mrugałowa, matka Krzyśka. Koleżanki i koledzy ze szkoły zazdroszczą chłopakowi ciuchów, ale nie wiedzą, że w głębi duszy młody Mrugała jest nieszczęśliwym dzieckiem.

Zofia – skrajnie surowa – od małego bije syna za byle co.

Ojciec nigdy nie bierze go w obronę.

Chłopak ucieka na ulicę. Już jako dwunastolatek zadaje się z buskimi łobuziakami i dziewczętami z trudnych rodzin. Kiedy mu się jakaś podoba, bierze rurę i próbuje ją okładać.

* *

Dorota Mroczkowska zakochuje się w przystojnym chłopaku bez pamięci. Krzysztof na spacerach opowiada jej o rodzinie, jaką chciałby mieć. Ona zaś od kilku lat o niczym nie marzy tak bardzo, jak o opuszczeniu czterdziestosześciometrowego mieszkania, w którym oprócz rodziców i niej mieszka jeszcze młodsza siostra – Małgosia. Słowa Krzysztofa działają więc jak balsam.

Ojciec Doroty, Zdzisław Mroczkowski, jest alkoholikiem. Pracuje w kieleckim PZU na stanowisku referenta, co oznacza, że po prostu przekłada papiery z jednej kupy na drugą. Pije i w pracy, i po robocie. Na rodzinnych uroczystościach zalewa się w trupa, przynosząc wstyd córkom i żonie, która nie jest w stanie wyprowadzić go z imprezy, póki alkohol stoi na stole. Pijany Zdzisław tkwi w fotelu, milczy albo wyjmuje wycinek z przedwojennej gazety i czyta, a właściwie ogląda go po raz nie wiadomo który. Pożółkły, zatłuszczony i wytarty na brzegach skrawek artykułu jest ledwo czytelny, ale Mroczkowski nie musi czytać, bo zna treść na pamięć.

Gdy ojciec wyciąga ten świstek ze schowka, którego nie zna ani jego żona, ani córki, matka złości się bardziej, niż kiedy wraca pijany.

Dorota zapamiętała dwa słowa, które ojciec powtarzał jej w związku ze starym tekstem: „klątwa” i „tajemnica”.

Lidia krzyczy, grozi, a czasem błaga, by mąż zniszczył wycinek – spalił albo spuścił w sedesie. Zdzisław nie odpowiada. Trzyma papier przy piersi i mruczy do siebie.

Kładzie się spać dopiero nad ranem. Nazajutrz bierze u kierownika „kacowe”.

* *

Jest jesienny późny wieczór, rok 1979. Zdzisław leży w łóżku pijany, lecz jeszcze nie śpi. Lidia, zmęczona po pracy i coraz bardziej senna, nie może się doprosić, by wyrzucił śmieci. Prośby zmieniają się w pretensje, a pretensje w krzyki. Siedemnastoletnia Dorota i piętnastoletnia Gosia patrzą w milczeniu, jak matka podnosi w końcu kołdrę i wysypuje zawartość kubła na męża. Zdzisław wstaje dopiero teraz. Otrzepuje się, bez słowa zbiera odpadki do wiadra, wkłada ubranie i wychodzi przed blok.

Czteropiętrowy klocek z końca lat sześćdziesiątych nie różni się niczym od innych stojących gęsto przy ulicy Spółdzielczej. Do pokrytego eternitem śmietnika z białych pustaków raptem trzydzieści metrów wzdłuż rządka rachitycznych drzewek, z których co trzecie jest ułamane. Zdzisław wyrzuca, co ma do wyrzucenia – głównie obierki – po czym wraca na trzecie piętro i wciąż nic nie mówiąc, kładzie się do łóżka.

Rok później Lidia składa pozew o rozwód. Mąż opuszcza mieszkanie. Zaczyna tułaczkę po kwaterach kumpli od kieliszka i po rodzinie Mroczkowskich. Rozwiedziona matka Doroty i Małgorzaty nie wejdzie już w nowy związek. Zostanie sama z dwiema córkami.

Młodsza będzie w przyszłości fryzjerką. Wyjdzie za mąż za pośrednika w handlu trzodą chlewną, urodzi mu trójkę dzieci.

Starsza będzie pielęgniarką, handlarką, gastarbeiterką, żoną, przyjaciółką, matką, właścicielką kantoru, szanowaną obywatelką miasta, ofiarą napadu, rozwódką, podejrzaną, oskarżoną i bohaterką programów telewizyjnych.

Nie wychodź za tego, kogo masz na myśli

Rok 2005 i lata wcześniejsze, Busko-Zdrój i Kielce

Po trzech miesiącach od zbrodni prokurator nadzorujący dochodzenie w sprawie zabójstwa kantorowca przedłuża śledztwo o kolejne dziewięćdziesiąt dni. Niewiele to zmienia. Postępowanie przypomina śledczym brnięcie pod górę w głębokim piachu. Trzy miesiące po zbrodni kryminalni z Buska mają już zapisane przeszło trzysta stron protokołów. Stenogramy przesłuchań, korespondencja urzędowa, notatki ze spotkań z informatorami. Przełomu wciąż nie ma.

Numer, z którego dzwonił do Krzysztofa grożący mu śmiercią nieznajomy mężczyzna, okazuje się niemożliwy do identyfikacji. Ślepy tor.

Policyjni wywiadowcy, którzy spotkali się ze swymi kontaktami, nie stwierdzili, by gdziekolwiek wypłynęła większa ilość waluty. Żaden z okolicznych bandziorów nie wydaje nagle niespodziewanej kasy. Nigdzie też nie pojawia się żaden z charakterystycznych fantów, które zgarnął morderca lub mordercy: nie ma łańcuszka, bransoletki ani złotego sygnetu.

Trwa analiza finansów kantorowca. Mrugała prowadził zapiski i policjanci przesłuchują teraz – jednego po drugim – jego dłużników. Ich uwagę zwraca szczególnie niejaki A.B., waluciarz spod Kielc, który od lat winien jest Krzysztofowi pięćdziesiąt cztery tysiące dolarów. Choć panowie spisali umowę pożyczki w obecności świadka, A.B. uważa, że pieniądze się nie należą. Nie ma jednak dowodów na to, by w ostatnim czasie Krzysztof go naciskał. Poza tym dłużnik ma alibi.

Zgodnie z paremią is fecit, cui prodest drugą osobą, która odniosła korzyść ze śmierci kantorowca, jest jego żona. Krzysztof – co potwierdzają jego matka Zofia i brat Sławek – domagał się od niej pieniędzy, które przed rozwodem zabrała z ich wspólnego sejfu. Do tego 3 listopada rano zameldował w domu na Korczaka swą ostatnią kochankę – Barbarę.

To wszystko są potencjalne motywy zbrodni. Jednak dowodów nie ma. Poza tym policjantom z Buska trudno sobie wyobrazić, aby „pani Dorotka” była zdolna do wynajęcia oprychów. Wedle ich wiedzy nie miała i nie ma odpowiednich kontaktów w świecie przestępczym, aby zatrudnić zabójcę z bronią.

Dalsze dochodzenie prowadzone jest zatem „w kierunku” napadu rabunkowego, a nie morderstwa na zlecenie. Funkcjonariusze szukają podobieństw z innymi napadami, ze szczególnym uwzględnieniem skoków na kantory i ich właścicieli. Jest tego trochę, podobne wydają się zwłaszcza zbrodnie w Tarnowie i Myślenicach. Kryminalni badają losy sprawców tamtych rabunków i ich kompanów: kto obecnie siedzi, kogo można wezwać na przesłuchanie, kto ma alibi na feralny dzień listopada, kto był widziany w Busku lub okolicach w tygodniach poprzedzających napad na ulicy Korczaka.

Wgryzają się też w historię małżeństwa Doroty z domu Mroczkowskiej z Krzysztofem Mrugałą, synem Alojzego i Zofii.

* *

To był mezalians – tyle że w socjalistycznym wydaniu. Dorota, dziewczyna z blokowiska, zakochała się w dziecku z kręgów prywatnej inicjatywy. I paradoksalnie kręgi te reprezentował nie tyle Krzysztofowy ojciec – piekarz Alojzy – ile zatrudniona na państwowym etacie matka – Zofia.

Dom Handlowy „Lotos”, w którym Mrugała seniorka kierowała sprzedażą tkanin – jednopiętrowy kloc przy zadrzewionym placu Zwycięstwa – pod koniec lat siedemdziesiątych był dla miasta tym, czym później staną się galerie handlowe – centrum życia. W środku było naprawdę ładnie: stoiska kosmetyczne, jubilerskie, zabawkarskie, spożywcze i tekstylne. Na tym ostatnim – oprócz widocznych beli tanich materiałów – leżały pod ladą: sztruksy, teksasy, denimy. A na zapleczu prawdziwe skarby: kilimy i dywany z fabryki w Kowarach.

Dywan i kryształ to najcenniejsza rzecz w każdym szanującym się buskim domu. Jedno i drugie – na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych – da się wymienić na wszelkie inne dobra. To ustawia Zofię Mrugałową na jednym poziomie z buskimi badylarzami, taksówkarzami i ajentami, czyli dzierżawcami państwowych w teorii sklepów. Seniorka rodu Mrugałów jest w mieście kimś tak ważnym, że udaje jej się nawet załatwić talon na nowego dużego fiata.

Rodzinny dom przy ulicy Korczaka, w północno-zachodnim krańcu Buska, także staje głównie dzięki zaradności Zofii. To typowy klocek o maksymalnej dozwolonej obywatelowi powierzchni mieszkalnej – dziewięćdziesiąt dziewięć metrów. Ma podniesioną ponad grunt mieszkalną piwnicę, której nie wlicza się do ogólnego metrażu, wysoki parter, jedno piętro i niski strych. Prócz Zofii, Alojzego i ich pierworodnego Krzysztofa mieszka tu jeszcze trzech synów.

Stary Mrugała – zwany przez rodzinę Lolkiem – pracuje po nocach w prywatnej piekarni i co rano przynosi do domu świeże bułki. Jest milczący, podobnie jak nieznany mu jeszcze Zdzisław Mroczkowski, ojciec Doroty. Różni ich to, że tata Krzysztofa nie pije. Jest za to uzależniony od papierosów – sięga do miękkiej paczki raz na dziesięć minut. Po sześćdziesiątce będzie miał z tego powodu poważne problemy z płucami, które ostatecznie doprowadzą go do śmierci. Na razie przesuwa się pod domem Zofii jak duch. Jeżeli nie odsypia nocki spędzonej przy wypiekach, to siedzi w fotelu w grubym, szarym zapinanym z przodu swetrze i ćmi sporty. Okruchy tytoniu wypluwa razem z flegmą do kryształowej popielnicy.

Dwa razy dziennie dźwiga się, zakłada stojące pod drzwiami gumiaki i wychodzi na brudne podwórze, by nagotować w parniku kartofli, a potem nakarmić trzymane za domem świnie i kury.

* *

Zimą z przełomu roku 1979 na 1980 Krzysiek Mrugała i Dorota Mroczkowska regularnie wymieniają się listami. W kopertach wędrujących z Buska do Kielc pełno jest miłosnych wyznań i wierszy. Gdy Krzysztof przyjeżdża na ulicę Spółdzielczą, chodzą z narzeczoną na lody do kawiarni, która mieści się w parterze sąsiedniego bloku, i na pizzę do jedynej w tamtym czasie kieleckiej pizzerii.

Matka Doroty, Lidia, krzywo patrzy na adoratora. Powód jest banalny: gdy Krzysiek przyjeżdża w konkury, kąpie się w wannie Mroczkowskich. Musi przed randką nadrobić higieniczne braki. Jego własna matka jest skąpa do tego stopnia, że zimą nie pozwala synowi używać ciepłej wody. Może wystarczyłoby, aby o tym kłopocie powiedział mamie swej sympatii – i po sprawie. Ale Krzysiek się wstydzi.

Gdy Dorota przyjeżdża do Buska, sytuacja nie wygląda lepiej. Także ona nie robi dobrego wrażenia na potencjalnej teściowej. Dlatego Krzysztof, aby nie drażnić surowej matki, po pierwszej nieudanej wizycie na Korczaka rezygnuje z przyprowadzania narzeczonej do domu. Prosto z dworca autobusowego idą spacerować po części zdrojowej, a potem w gościnę do „cioci” Wacławy, siostry Alojzego Mrugały.

Ciotka mieszka w małym parterowym domku wśród pól przy wychodzącej z miasteczka ulicy Młyńskiej. Zawsze częstuje młodych obiadem – w odróżnieniu od Zofii, która gotuje kiepsko i niechętnie stawia cokolwiek na stół. Chyba że musi. Tym bardziej że o żywność coraz ciężej.

Nadchodzi lato roku 1980. W większych miastach zaczyna się karnawał „Solidarności”, lecz nie w miejscach takich jak Busko. Tu nie ma ani fabryk, ani uczelni, w których mógłby się zrodzić ferment. Odkąd ubecja rozprawiła się w 1950 roku z konspiracyjną grupą młodzieży o romantycznej nazwie Legion Czarnego Lwa, nie ma jednego choćby opozycjonisty. W Busku, Jędrzejowie, Staszowie i Ostrowcu Świętokrzyskim widać głównie zmiany na gorsze. Najpierw pojawiają się kolejki pod rzeźnikiem, a potem – wszędzie.

Oprócz obowiązujących od kilku lat kartek na cukier komuna wprowadza talony na mięso, kaszę, masło i mąkę. Gwoździe, papier toaletowy, szampon, olej, jaja – wszystko to są teraz towary deficytowe.

* *

Jesienią 1980 roku Zofia Mrugała znajduje lepszą niż Dorota partię dla swego syna.

Bożena pochodzi z bogatego domu i ma rodziców z układami. Gdy posłuszny matce Krzysztof zaczyna się spotykać z „właściwą” sympatią, osiemnastoletnia Dorota jest zrozpaczona. Wyjeżdża do Bydgoszczy do stryjenki Bronisławy, siostry ojca zwanej ciocią Bronką. Ma już za sobą maturę. Zapisuje się do dwuletniej szkoły pielęgniarskiej. W dużym i brzydkim mieście jest jej niedobrze, chociaż na brak adoratorów nie narzeka. Urodę jasnowłosej uczennicy, która odbywa praktyki w szpitalu położonym w środku betonowego pustkowia, docenia nawet jeden z lekarzy. Ale co z tego? Dla Doroty magister nauk medycznych to człowiek z innego świata. Wykształcony, oczytany, władczy, budzący respekt personelu. Dziewczyna z Buska jest tak onieśmielona, że nawet nie odważa się odpowiedzieć na zaloty. Wciąż myśli o Krzysztofie, który po skończeniu technikum budowlanego poszedł do wojska.

Wysyła mu listy do jednostki w Giżycku.

Krzysztof Mrugała jako żołnierz służby zasadniczej. Rok 1980, okolice Giżycka.

Tam – na Mazurach – chłodne lasy, poniemieckie koszary oplecione szarymi dobudówkami z betonu. Do jedzenia kasza i kartofle. Brud, smród, wrzaski i fala.

Krzysiek tęskni za dziewczyną, która wciąż go kocha.

30 września 1980 roku siada nad kartką gładkiego papieru wyrwaną ze szkolnego zeszytu, który kupił w kiosku obok kantyny. Trzydzieści cztery lata później jego starsza córka pokaże nam pożółkły i wyblakły list:

„Kochana Dorotko!

Jestem zdrów razem z kolegami na kompanii. (...) Dostałem w paczce kilka konserw i czekolad, więc chociaż przez kilka dni będę mógł zaspokoić głód. (...) Do tej pory nie miałem czasu odpisać Ci na Twoje tak cudowne listy. (...) Nie miej nawet przez chwilę wątpliwości co do mej miłości do Ciebie. Kocham Cię najszczerzej, tak bardzo, jak żaden mężczyzna jeszcze Cię nie kochał. Jesteś dla mnie w istocie jedyną rzeczą, jaka się liczy w moim życiu. (...) Jesteś marzeniem moich marzeń. Nie ma nic ponad Ciebie, (...) jesteś Ty, jedynie Ty, zawsze Ty.

Kochanie, wysyłam Ci moje zdjęcie...”.

Po kilku tygodniach na przepustce młody wojak oświadcza się Dorocie.

Dziewczyna niczego bardziej nie pragnie, niż powiedzieć „tak”. Ale na wszelki wypadek radzi się wróżbity.

„Nie wychodź za tego, kogo masz na myśli, bo życia z nim nie będziesz miała, a śmierć będzie straszna”.

Nie słucha. Oświadczyny zostają przyjęte. Dorota wraca na stałe do Kielc. Na uroczystość zaręczynową przyjeżdżają do bloku Mroczkowskich rodzice i bracia Krzysztofa. Sprawa jest już poważna, na stół wjeżdża więc wódka, a Lidia podaje obfity obiad z kompotem na deser.

I tylko jeden zgrzyt: goście z Buska, również przyszli teściowie, w trakcie imprezy kolejno pytają, czy mogą się wykąpać.

Błagam cię, rzuć ten nóż!

Lata osiemdziesiąte XX wieku, Busko-Zdrój

Gdy Krzysztof Mrugała i Dorota Mroczkowska biorą ślub, w kraju dzieją się rzeczy niebywałe. Strajkują drukarze i tramwajarze. W Poznaniu zostaje odsłonięty pomnik Ofiar Czerwca 1956 roku. Po ulicach Łodzi idą „marsze głodowe” z transparentami „Żądamy chleba”. W Kielcach strajkuje najpierw fabryka samochodowa Polmo-SHL, potem zakład produkcji łożysk Iskra. Na początku sierpnia w proteście „przeciw złej sytuacji zaopatrzeniowej” staje co drugie przedsiębiorstwo.

Dorota i Krzysztof są jednak zbyt zajęci ślubem, by zwracać na to wszystko uwagę.

Ona występuje w białej sukni, on – z wielkimi wąsami zapuszczonymi w wojsku – ma na sobie ciemny garnitur.

Pierwsza część uroczystości odbywa się w kieleckim kościele pod wezwaniem Świętego Wojciecha. Część weselna – nie w mieszkaniu, jak to wówczas bywa, ale w restauracji Winnica naprzeciw teatru.

To najlepsza knajpa w mieście: jest szatnia, na stołach podwójne obrusy, flakony z goździkami i kryształowe popielniczki, do tego obsługa w firmowych strojach.

Orkiestra gra przeboje Boney M, nowy hit Jak się masz, kochanie i obowiązkowego Białego misia. Zofia Mrugała postarała się o aprowizację: nie brak ani kotletów, ani kartkowej wódki. Nikt jednak nie pije na umór, nikt się nie bije. Wchodzi co prawda jakiś nieproszony gość, który konsumuje za dwóch, ale gdy biesiadnicy orientują się, że nie jest członkiem żadnej z rodzin, po prostu go wypraszają.

Po weselu młoda para wraca do Buska samochodem Zofii. Kieruje jeden z braci Krzysztofa. Zasypia za kierownicą i auto wpada do rowu. Po latach – w areszcie – Dorota napisze wspomnienia: „Cud, że wtedy przeżyliśmy. A teściowa nie spytała nawet, czy jesteśmy zdrowi, tylko nakrzyczała: jak mogliśmy zniszczyć jej nowy samochód?! I tak to wkroczyłam w życie u boku ludzi, których z perspektywy czasu oceniam jako stado żmij i demonów”.

* *

Zofia Mrugała z pewnością jest materialistką, ale ma i zalety – szczególnie przydatne w ciężkich czasach. Nie ma dla niej rzeczy niemożliwych. Krótko po ślubie załatwia synowej przeniesienie do szkoły pielęgniarskiej w Busku. Kiedy Dorota ją kończy, jest już w ciąży.

Dorota Mrugała (ostatnia w szeregu) promowana na pielęgniarkę. Jest już w ciąży z pierwszą córką, Anetą. Rok 1981, Busko-Zdrój.

Karnawał „Solidarności” zostaje przerwany. Generał Jaruzelski wprowadza stan wojenny. Polacy powtarzali sobie „zima wasza, wiosna nasza” i „na wiosnę zamiast liści będą wisieć komuniści”, a tu bzy kwitną, kasztany też – i nic się nie zmienia. Mieszkańcy Buska są jeszcze biedniejsi niż dotąd i całkowicie zrezygnowani. Coraz więcej towarów na kartki – a i tak ich brakuje. Pieniądz bez wartości. Praca bez sensu. Nie ma benzyny. Co rusz wyłączają prąd. Na przejazd z województwa do województwa trzeba mieć pozwolenie wojskowego komisarza. Żeby pomalować płot, położyć parkiet, naprawić samochód – trzeba się nakombinować, naprosić, nastać w kolejkach. W tym najtrudniejszym dla prawie wszystkich okresie – w maju 1982 roku – Dorocie i Krzysztofowi rodzi się pierwsza córka – Anetka. Poród jest opóźniony. Młoda matka cała w nerwach, ale w końcu wszystko przebiega bez komplikacji i po dwóch dniach wraca ze szpitala do domu.

A raczej czegoś – jak ówczesna czekolada – domopodobnego.

Małżonkowie mieszkają w przerobionej z chlewu parterówce na podwórzu za klockiem Zofii i Alojzego. Nieotynkowany, porośnięty mchem budynek ma niespełna pięćdziesiąt metrów kwadratowych: dwa pokoje, kuchnię i prowizoryczną łazienkę. Ciasne kąty Krzysztof i Dorota dzielą z jeszcze jedną obcą sobie rodziną. Zofia Mrugałowa umieściła tych ludzi razem z synem i synową, aby ściągać czynsz. Ziemia przy Korczaka wraz ze wszystkim, co na niej stoi, jest jej własnością i musi na siebie zarabiać.

W środku podłogi bez cementowych wylewek – zwykłe klepisko. Zimą jest lodowate, wiosną, gdy lód topnieje, spod mebli wyrasta trawa. Jeden sedes i jedna umywalka wspólne dla wszystkich lokatorów. Do tego owady i mrówki: w cukrze, w pojemniku na chleb, w łóżku małej Anetki. Dziewczynka, gdy potrafi już chodzić, nie wchodzi do wykrojonej w kącie chlewu łazienki, nim matka nie pozabija tłustych pająków.

Wyposażenie składa się głównie z podniszczonych szaf pamiętających wczesne lata siedemdziesiąte. Ciężkie, zrobione kiedyś na wysoki połysk, a teraz obdrapane meble dotykają niskiego sufitu pełnego szpar. Drzwi się nie domykają. Okna – tak samo. Luksusy? Telewizor Rubin i stary barek na alkohole. Kilkuletnia Aneta przechowuje w nim kredki i największy skarb – batona Twix z Peweksu. Dostała go od „wujka Mirka”, bogatego brata babki Lidii, cinkciarza handlującego walutą w Kielcach.

* *

Komuna komuną, ale latem bywa całkiem miło. Ulica Korczaka – wcześniej polna droga oflankowana łanami zboża i zagonami kartofli – stała się jedną z ładniejszych w miasteczku. Domy jedno- i dwurodzinne, w większości nowe, piętrowe i szeregówki. Przy domach zadbane ogródki. Drzewa owocowe, kwiaty na rabatach, wzdłuż płotów pierwsze ozdobne krzewy: forsycje i kaliny. Ludzie siedzą przed domami przy stołach wystawionych na zewnątrz. Jest bezpiecznie, dzieci swobodnie biegają po ulicy, bardzo rzadko przejeżdża jakiś samochód lub traktor. Sąsiedzka sielanka. Nikt się nie domyśla dramatu rozgrywającego się za ścianami domku po chlewie.

– Zobaczysz, na co mnie stać!

– Doigrasz się! – w końcu ci tak przypierdolę, że zaśniesz na amen!!

Awantury wybuchają z byle powodu. Bo kubeł z pomyjami nie wyniesiony, bo kury nasrały na próg. To młody mąż i jego matka rządzą na tej posesji, a żona – przybłęda z blokowiska – ma się słuchać i służyć.

Pewnego ciepłego dnia wściekły o jakiś drobiazg Krzysztof wywleka nagą Dorotę z wanny i wyrzuca na podwórze. Ta awantura będzie wspominana w rodzinie głównie z tego powodu, że wydarzyła się w Boże Ciało i – jak to określi potem jedna z ciotek – „wszystko zobaczyli ludzie idący do kościoła”.

* *

W 1984 roku Dorota z dwulatką na rękach ucieka od męża.

Dzień wcześniej Krzysztof ubzdurał sobie, że żona ma kochanka. Zaczęło się od śliskich żartów.

– Widziałem, jak się na ciebie gapił... A czemu się gapił? No, powiedz: czemu?! Czego nie gadasz?! Puszczasz się?! Puuuuszczaaasz?!!

Dorota, skulona na krześle w swej najczęściej noszonej jasnoróżowej sukience z gumką, zaczyna płakać.

– Wcale go nie znam, tyle co ze sklepu. Uspokój się...

– Ty mi będziesz mówiła, co mam robić? Kim ty w ogóle tu jesteś?

On wymachuje rękoma nad jej głową, ona coraz mocniej się kuli.

– Przepraszam... Wybacz... Już nie mogę... Co ja mam zrobić?!

– Albo on, albo ja! Wybieraj!

– Jaki on?! Co ty wygadujesz? Nie mam nikogo przecież, jak możesz...

– Będziesz mi jeszcze pyskować tutaj?!

Aneta ogląda tę scenę przez uchylone drzwi swojego pokoju. Pierwszy raz widzi płaczącą matkę. Ojciec, czerwony na twarzy i rozgrzany własnym krzykiem, ściąga z siebie koszulkę polo. Stawia krzesło naprzeciw Doroty, siada, w ręce trzyma nóż. Przykłada ostrze do własnego nadgarstka.

– Mów, z kim się puszczasz! Gadaj natychmiast tutaj, bo się pochlastam!

Dorota znów zapewnia, że jest niewinna, błaga męża, by rzucił ostrze. W końcu porywa Anetkę i wybiega z nią na ulicę.

Jedzie pekaesem do Kielc. Tam w szpitalu robi obdukcję – ma jeszcze na ciele ślady wcześniejszych pobić. Wnosi pozew o rozwód.

Wszystko będzie jak dawniej

Lata osiemdziesiąte XX wieku, Busko-Zdrój i Kielce

Na ulicach Kielc milicja dla zabawy legitymuje i upokarza przechodzące młode kobiety. Na dziurawych chodnikach pod zasikanymi bramami leżą obdarci pijacy. Na ich widok Dorota czuje strach – wie, że którymś z tych ludzkich strzępów może się okazać jej własny ojciec.

Mieszka z matką i Anetką w bloku na Spółdzielczej. Pracuje w szpitalu. Kiedy matka i babka są w pracy, mała Aneta siedzi sama w domu albo bawi się u prababci Władysławy. Tam, w niewielkim domku na peryferiach Kielc, nie ma ani umywalki, ani sedesu. W ogródku stoi drewniana sławojka. Anetka boi się z niej korzystać. Ma prawie cztery lata, ale wciąż załatwia się do nocnika. A czasem – w majtki. Jest nerwowa. Krzyczy w nocy. W dzień też, kiedy długo zostaje sama. Uspokaja ją noszenie na rękach. Dorota kołysze córkę godzinami, aż jej ramiona mdleją.

Czasami ma tego wszystkiego dość. Zarobki w szpitalu – głodowe. W państwowych sklepach nie ma proszku do prania, pasty do zębów ani waty. Pielęgniarki nie stać na kupowanie u prywaciarzy. Koleżanki ze szpitala przynajmniej jeżdżą latem nad morze, chodzą na dyskoteki albo do kina. Ona czuje, że została pogrzebana za życia. Z wyjątkiem sobotnich wieczorów, kiedy zostawia córkę z babcią, by uciec z koleżankami „na miasto”, wciąż siedzi w domu. Sześć wieczorów w tygodniu ze znerwicowanym dzieckiem. Czasami, gdy kołysze płaczącą Anetkę, życzy jej, żeby Bóg pokarał ją kiedyś takim samym wrzeszczącym bachorem.

* *

– A mama tu czego szuka? – na widok stojącej w progu Zofii Mrugałowej Dorota czuje ukłucie strachu pod żebrami, ale stara się, aby jej głos zabrzmiał pewnie, zaczepnie. Tu, na kieleckim blokowisku, to ona jest u siebie. A przynajmniej u swojej matki.

– Chciałam tylko porozmawiać. Chyba nie odmówisz herbaty?

Synowa nie odmawia, teściowa – jak się okazuje – przyjechała prosić w imieniu syna, by Dorota wycofała pozew rozwodowy. „Bo ludzie na Busku gadają”.

– To on sam nie może przyjechać?

– On się krępuje. On chce się godzić. Tak będzie lepiej...

Pierwsze posiedzenie przy herbacie do niczego nie doprowadza, ale Zofia Mrugała potrafi być uparta, kiedy jej na czymś zależy. Przyjeżdża jeszcze raz, i jeszcze. Każda wizyta w kieleckim bloku to nowe argumenty i nowe prezenty dla małej Anetki. W ciasnym mieszkaniu jest coraz więcej metalowych garnuszków i drewnianych mebelków. Ale Dorota pozostaje nieugięta – wniesiona sprawa rozwodowa biegnie swoim torem. Sąd wyznacza termin pierwszej rozprawy.

Brakuje do niej kilku dni, gdy Zofia wsadza wnuczkę do fiata i zawozi na Korczaka, do ojca w odwiedziny. Dorota uległa i zgodziła się, by mała zobaczyła tatę, ale teraz musi po nią jechać do Buska autobusem. Trzeba się spotkać z teściową i mężem na ich terenie, wypić fusiastą kawę ze szklanki, wysłuchać kolejnych nalegań, obietnic i wezwań do zgody. Krzysztof jest znowu grzeczny, przymilny – jak w najlepszych narzeczeńskich czasach.

Ostatni autobus odjechał. Anetka zasnęła w domu babki. Krzysztof namawia żonę, żeby z nim przenocowała. Jest czuły i przymilny.

Po miesiącu Dorota orientuje się, że znowu jest w ciąży.

Postanawia usunąć dziecko. Nie ma przecież oszczędności, nie ma mieszkania – w Kielcach nocuje raz u swojej matki, raz u babki. Nie wierzy Krzysztofowi, który dzwoni i dalej obiecuje, że „wszystko będzie jak dawniej”. Nie ma żadnego planu na przyszłość. Czeka ją posiedzenie rozwodowe, a potem – niewiadoma. Pieniądze na zabieg pożycza od koleżanek. Aborcja na żądanie jest jeszcze legalna, a procedura – prosta. Wystarczy wejść do tak zwanej spółdzielni lekarskiej prosto z ulicy, zapłacić i wyjść po godzinie.

Dorota wchodzi, rozejrzawszy się, czy któraś z koleżanek nie idzie akurat ulicą. Nie ma żadnej. Przeszklone, niedomyte drzwi, poczekalnia wyłożona boazerią, krótka rejestracja, zapłata z góry, godzina oczekiwania na niewygodnym krześle, gabinet. I przerażenie: lekarz jest Murzynem. Dorota nigdy nie widziała czarnoskórego z bliska. Nie wyobraża sobie, aby mógł jej dotykać „taki” mężczyzna.

Bąka coś niezrozumiale i wychodzi. Z nerwów zapomina odebrać pieniądze od rejestratorki.

Wraca do matki. Nic jej nie mówi.

Jeszcze przed porodem wycofuje pozew rozwodowy.

Jedzie do Buska i znów zamieszkuje z mężem przy Korczaka. Znajduje pracę w sanatorium wojskowym w centrum Parku Zdrojowego.

Druga córka przychodzi na świat w lutym 1987 roku. Na chrzcie dostaje imię Bożena na cześć dawnej narzeczonej ojca. Dorota przełyka upokorzenie bez oporu. Liczy, że dzięki temu imieniu Krzysztof pokocha młodszą córkę bardziej niż Anetę. Że w ogóle pokocha.

* *

Bożenka okazuje się zupełnie innym dzieckiem niż starsza siostra. Grzeczna, spokojna, dużo śpi i rzadko płacze. Dorota na urlopie macierzyńskim krząta się wokół noworodka wciąż w tej samej coraz bardziej poplamionej różowej sukience. Jeżeli nie pochyla się nad skrzypiącym łóżeczkiem ze szczeblami ani nie robi akurat prania, najczęściej zastać ją można przy garnkach w kuchni. Robi placki ziemniaczane, lepi pierogi z twarogiem albo bezmięsne kotlety z jajka i mąki. Tyje i zaczyna się zamieniać w małomiasteczkową gospodynię domową. Brakuje jej tylko chustki na głowie. Ale ciągle ma nadzieję na zmianę. Tym bardziej że Krzysztof chwilowo nie wszczyna awantur ani nie bije. Od niedawna pracuje jako agent PZU. Jego stanowisko nazywa się oficjalnie „inspektor do spraw budownictwa”. Jeździ po wsiach i ubezpiecza nieruchomości w gospodarstwach. To obowiązkowe ubezpieczenie. Od metra. Rolnicy za niedoliczony metraż dają drobne łapówki w naturze. Więc od czasu do czasu w dawnym chlewie pojawia się rarytas: mięso.

Chrzciny drugiej córki Krzysztofa i Doroty – Bożenki. Mrugałowie i starsza córka Aneta – na stojąco. Becik trzymają kuzyn i kuzynka. Rok 1987, Busko-Zdrój.

Drzewa pomarańczowe

Lata osiemdziesiąte XX wieku, Busko, Mińsk, Lwów, Stambuł, Budapeszt, Bukareszt, Barcelona

Gdy Aneta ma sześć lat, rzucona przez nią piłka odbija się od wymytego, jeszcze ociekającego wodą kremowego „malucha”. Samochód, dumę ojca, kupiła mu babka Zofia. Piłka niczego nie uszkodziła, ale mogła! Córka dostaje pierwsze poważne lanie i po raz pierwszy dostrzega w twarzy Krzysztofa zacięty, zwierzęcy grymas. Gdy ojciec krzyczy, zauważa, że tylne ściany jego zębów są całkiem czarne. U nikogo innego nie widziała czegoś takiego.

– W moim dziecięcym umyśle pojawiała się myśl, że pewnie z ojcem jest tak jak ze złymi psami – powie nam po latach. – Mama nieraz zaglądała w podniebienia psów i tłumaczyła mi, że jeśli jest tam czarno, to znaczy, że pies jest zły. Więc pomyślałam, że dlatego tata jest niedobry, bo ma te zęby jak smoła. Kiedy miałam jakieś dwanaście lat, ojciec je sobie wyrwał. Nosił potem sztuczną szczękę. Nowe zęby były już idealnie białe. Ale to jakoś nie zmieniło mu charakteru.

* *

Jeden z wielu wieczorów: Dorota maluje powieki przed lustrem zawieszonym na gwoździu i wychodzi na nocny dyżur. Urlop macierzyński już się jej skończył. Krzysztof leży w samych majtkach pod kołdrą, Aneta też jest już w łóżku w mniejszym z dwóch pokoi. Kilka chwil po wyjściu matki dziecko zaczyna pochlipywać, a potem krzyczeć. Ojciec próbuje zabawić córkę. Wstaje z pościeli, pokazuje kolorowe gazety, ale po pięciu minutach traci cierpliwość i zaczyna Anetę szarpać. Ściąga ją z łóżka.

– Zaraz tak dostaniesz w dupę, że popamiętasz!

Córka nie chce albo nie potrafi się uciszyć. Płacze i piszczy. Zaczyna się bicie: ręką, paskiem od spodni, po pupie, po nogach, po plecach. Znów ma tę wściekłą, zaciętą, a jednocześnie dziwnie zadowoloną minę. Ściśnięte usta, zaczerwienione policzki, wytrzeszczone oczy.

Gdy się męczy i nieco uspokaja, oboje wracają w milczeniu do swoich łóżek. Do następnego razu, na który nie trzeba długo czekać. Którejś nocy, gdy starsza córka dręczona koszmarami sennymi nie pozwala spać do północy i Krzysztofowi, i małej Bożence, ojciec chwyta ją za nogę, ściąga z pościeli i okłada pięściami na podłodze. Rano Aneta jest cała w siniakach. Kiedy Dorota wraca z nocnego dyżuru, zabiera małą do lekarza do Kielc. Nie może pokazać pobitej Anetki w buskiej lecznicy, żeby ludzie się nie dowiedzieli. Dorota boi się Mrugałów. Gdyby wybuchł skandal, ukaraliby i ją, i dziecko.

W kieleckim szpitalu dziewczynka przechodzi badanie EEG, rozmawia z nią psycholożka. Matka i córka nie mówią jej o biciu, tylko o upadku ze schodów – tak to we dwie ustaliły. Pani psycholog daje małej do rozwiązania testy rysunkowe, potem zadaje serię pytań. Stwierdza, że Aneta jest bardzo inteligentnym, ale nadwrażliwym dzieckiem. Będzie spokojna, jeśli wszystko w domu zostanie zorganizowane według jej życzeń.

Przez najbliższy miesiąc rzeczywiście tak jest. Dziewczynka ogląda telewizję tak długo, jak chce: siedzi przy kinie nocnym i przy horrorach. Złość na okrutnego ojca i mamę, która nie jest w stanie jej obronić, przenosi na małą siostrzyczkę. Kiedy Bożenka ma półtora roku, Dorota wchodzi do wspólnego pokoju dziewcząt i widzi starszą pochyloną nad łóżeczkiem młodszej. Aneta próbuje wyciągnąć ją z pościeli.

– Po co to robisz? – matka od razu czuje, że coś jest nie tak.

– Bo chcę ją wyrzucić przez okno! – córka ma zaciętą minę przypominającą Dorocie jeden ze złowróżbnych grymasów męża.

– Co ty opowiadasz?!

– Wyrzuć ją tam, gdzie kury srają! Na śmieci.

Kilkanaście tygodni później, gdy Dorota prasuje ubrania i na chwilę odchodzi od deski, Aneta przykłada rozgrzane żelazko do rączki niespełna dwuletniej siostry.

Tego popołudnia starsza z sióstr po raz pierwszy dostaje lanie nie od ojca, ale od mamy.

Aneta i Bożenka w przemyconych przez tatę dżinsach. Zarówno sukienki, jak i spodnie musiały być za duże, aby na dłużej starczyły. Rodzina nie ma jeszcze własnego aparatu, dlatego zdjęcie wykonano u fotografa. Rok 1988 lub 1989, Busko-Zdrój.

* *

W lutym 1988 roku władze ogłaszają wielką podwyżkę cen. Ludzie, wcześniej zastraszeni, teraz są tak zdesperowani, że całkiem jawnie psioczą na rząd i partię. Trwający od siedmiu lat kryzys przeszedł w stan chroniczny. Busko pije tanią, śmierdzącą wódkę Vistula i głośno narzeka. Kwitnie korupcja i drobna przestępczość: z zaparkowanych samochodów giną koła i boczne lusterka, z nielicznych placów budów – wszystko, nawet szpadle. Państwo udaje, że płaci, a ludzie udają, że pracują. Pielęgniarka w wojskowym sanatorium dostaje za miesiąc pracy równowartość pięciu dolarów po czarnorynkowym kursie. Starcza na jedną nogawkę od dżinsów z kieleckiego Peweksu przy ulicy Sienkiewicza.

Jako tako radzą sobie ci, którzy mają rodziny na Zachodzie lub potrafią wyjechać na handel. Wielu znajomych z Buska od miesięcy wozi przez rozszczelnioną granicę pękate walizki. Na dworcu w Kielcach zatrzymują się przepełnione pociągi do Wiednia – siedzą w nich ściśnięci ludzie z towarem na sprzedaż. Wiozą kołnierze z lisów, elektryczne latarki, żyrandole, wódkę, papierosy, jaja i sery. Wszystko, co można zaoferować na austriackich pchlich targach i dzikich targowiskach – głównie polskim emigrantom i śniadolicym gastarbeiterom oszczędzającym każdego szylinga.

Krzysztof wsiada do „malucha” i też jedzie, ale nie do Austrii, tylko dalej – do Turcji. Zabiera ze sobą baterie, alkohol, kryształy, aluminiowe naczynia i inne zdobyte dzięki Zofii dobra. Z powrotem przywozi cienkie bluzki z wszytymi aplikacjami ze sztucznej angory oraz mnóstwo dżinsów: kurtki, spodnie, płaszcze, kamizelki, nawet niebieskie krawaty marmurki. Aneta wreszcie dostaje pierwsze prawdziwe teksasy, a Bożenka i jej mama – od razu po dwie spódnice z denimu. Krzysztof poleca wszystkim ubrać się w te skarby i cała czwórka maszeruje do fotografa na rynku, by zrobić sobie zdjęcie w ciuchach koloru posiwiałego indygo.

Obie dziewczynki są na fotografii smutne. Stoją sztywne, patrzą na rozkaz w oko obiektywu. Aneta ma usta wygięte w podkówkę, dłonie zaciśnięte, wygląda, jakby się miała zaraz rozpłakać, Dorota jest zmieszana, wąsaty Krzysztof – jako jedyny – zadowolony. Jego mina mówi: „To wszystko moje”.

* *

Poza bluzkami-kotkami i najtańszymi dżinsami Mrugała przywiózł na dachu „malucha” kilkadziesiąt dresowych bluz – podróbek Hugo Bossa. Do tego damskie legginsy w panterkę albo z cekinami. Przez kilka dni Bożenka śpi na jednym posłaniu z Anetą, bo jej dziecięce łóżeczko ze szczeblami jest wypełnione towarem.

Wszystkie ubrania idą w Busku jak woda – kupują nawet ajenci prowadzący kioski z warzywami. Wywieszają bluzki między pietruszką i marchwią.

Dorota też zaczyna handlować. Jeździ na „turystyczne” wycieczki do ZSRR. Wywozi z Polski plastikowe portfele wytwarzane przez kieleckich rzemieślników. Kolorowe portmonetki ozdobione są reprodukcjami zdjęć modelek z niemieckiego katalogu „Burda”. Dla kobiet radzieckich taki piterek to szczyt elegancji. Z powrotem przywozi łyżwy – jedne dostaje Aneta – złote kolczyki, obrączki, pierścionki. Na pojedynczej wycieczce zarabia tyle, ile przez rok pracy na etacie.

Wkrótce oboje Mrugałowie i ich krewni kursują przez wszelkie granice, na których przepuszczają Polaków. Dorota – z bratem męża, teściową i Elżbietą, przyrodnią siostrą swojej matki – jeździ między innymi do Rumunii i na Węgry. Na bagażniku dachowym dużego fiata prowadzonego przez babkę przywozi stamtąd ogromną lalę dla Bożenki. Zabawka wygląda jak żywy bobas, więc polscy milicjanci co rusz zatrzymują auto, myśląc, że Mrugałowie wiozą na dachu dziecko.

Gdy Zofia i Dorota handlują drobnicą, Krzysztof próbuje zarobić prawdziwe pieniądze. Po rodzinnej naradzie z udziałem teściowej decyduje się wziąć urlop z PZU i wykupić morską wycieczkę do Hiszpanii. Sprzedaje małego fiata. Starcza akurat na bilet.

* *

Po przekroczeniu granicy w porcie Barcelona rzekomy turysta z Buska zgłasza się od razu do stojącego w szczerym polu ośrodka dla azylantów. W tamtym czasie kraje zachodniej Europy azyl polityczny przyznają już niechętnie, ale mieszkając w ośrodku w ramach tak zwanego pobytu tolerowanego, można się starać o wizę imigracyjną do Kanady, Australii lub Nowej Zelandii. Krzysztof wypełnia stosowne papiery i w oczekiwaniu na spotkanie, które ma zdecydować o jego dalszych losach, idzie piechotą kilkanaście kilometrów do miasta. Dowiedział się już, że na przemysłowych przedmieściach Barcelony jest kilka półlegalnych punktów zbiórek: Polacy, Słowacy, Jugosłowianie i Marokańczycy stoją w rządku, paląc papierosy i czekając, aż jakiś Hiszpan podjedzie z ofertą pracy: skopać ogródek, oczyścić basen, zebrać oliwki. Czasem trafi się coś grubszego albo na dłużej.

Mrugała ma szczęście. Po kilku drobnych fuchach znajduje pracę w rezydencji ludzi tak bogatych, że ma wrażenie, iż przeniósł się do filmu. Fabio i Augustyna – dla niego señor i señora – są właścicielami fabryki płytek ceramicznych. Polak z Buska-Zdroju wkrótce stanie się ich pomocnikiem od wszystkiego.

Do ośrodka dla azylantów już nie wraca, na spotkanie w sprawie wyjazdu za ocean nie idzie. Po kilku miesiącach ściąga do rezydencji Dorotę – pisze jej w listach, że w ogrodzie señora i señory rosną drzewa pomarańczowe. Nauczył się już kilkunastu słów po hiszpańsku i gdy żona przybywa, tłumaczy jej polecenia pracodawców.

On robi zakupy, wyprowadza psy na spacer, wynosi śmieci, naprawia drobiazgi, myje samochody. Ona czyści schody i okna, pieli ogród, gotuje. Nigdy nie narzekają, są całą dobę do usług, wykonują polecenia szybko i dokładnie. Są cztery razy tańsi niż hiszpańska służba. Wieczorami oboje powtarzają sobie podstawowe zwroty.

Po roku już właściwie należą do rodziny. Kąpią się w wielkim basenie przy domu, po pracy spacerują nad ciepłym morzem. Płyną z pracodawcami jachtem na Majorkę. Codziennie piją do śniadania sok świeżo wyciśnięty z pomarańczy, jedzą warzywa o egzotycznych nazwach, poznają jogurt – rzecz w Busku niewystępującą – i maczają chleb w oliwie, co wydaje się obojgu szczytem ekstrawagancji.

Nie ma lepszego interesu niż kantor

Lata 1989–1992, Barcelona, Warszawa, Busko-Zdrój

Aneta jest eurosierotą, choć w tamtym czasie nikt jeszcze nie zna tego słowa.

Dom z chlewika stoi pusty, siedmioletnia dziewczynka widzi przez okno, jak porastają go chwasty. Mieszka teraz u babki Zofii i dziadka Lolka. Jest jeszcze stryjek Sławek, najmłodszy brat ojca, który wciąż nie wyprowadził się na swoje. Mała coraz bardziej tęskni za mamą, przekłada z miejsca na miejsce prezenty od niej, jest zbuntowana przeciw całemu światu. Pewnego ranka upiera się, że pójdzie do szkoły w piżamie przysłanej z Hiszpanii – i tak idzie.

Rzadko odrabia lekcje, prawie się nie myje. We włosach ma wszy. Chodzi głodna. Zauważa to wychowawczyni, która prosi koleżankę z klasy, by dała małej Mrugałównie kanapkę. Aneta chce w tym momencie zniknąć z powierzchni ziemi.

Babka nie ma czasu dla wnuczki: od rana do wieczora, jeśli nie pracuje w Lotosie, to handluje. Dziadek snuje się po pokojach, jakby go nie było. Do piekarni już nie chodzi, stęka, kaszle, znika w oczach. Anetą – zgodnie z obietnicą daną Krzysztofowi – powinien się zajmować jego brat, raptem dziesięć lat starszy od dziewczynki. Ale jego interesują dziewczyny i uzupełnianie kolorowej kolekcji pudełek po zachodnich papierosach przyczepianych do słomianej makatki. Wieczorami w pokoju Sławka koledzy słuchają piosenek Lombardu, Bajmu, Pet Shop Boys albo George’a Michaela. Gdy uczennica pierwszej klasy im przeszkadza, „stryjek Sławek” straszy, że zamknie ją w piwnicy.

Bożenka ma więcej szczęścia. Mieszka z Wacławą, siostrą dziadka Alojzego, niespełna kilometr od ulicy Korczaka. „Ciocia Waca” pracuje w domu. Robi wieńce na zamówienie – ma czas zajmować się małą. Młodsza z sióstr chodzi zadbana, dobrze się uczy, nikt jej nie straszy piwnicą. Gdy dziewczynki spotykają się czasem u Wacławy, Aneta zazdrości Bożenie otaczającego ją ładu, porządku, ciepła, opieki. Tego, że jest chwalona jako dziewczynka grzeczna, kochana, dobra. Ona sama czuje się jak coś gorszego – podłe, niechciane dziewuszysko.

Paczki od Krzysztofa i Doroty przychodzą do Buska rzadko, ale za to coraz lepsze! Pewnego dnia listonosz przynosi wielkie pudło, a w nim dwie lalki na baterie, które śpiewają i mówią, do tego bajecznie kolorowe ubrania, hiszpańskie czekolady... W innej z przesyłek Dorota umieszcza zielone oliwki zerwane z drzewa, ale nie pisze, do czego służą, więc śliskie i miękkie kulki – jako zepsute jagody – natychmiast lądują w śmieciach za domem Zofii.

W innej paczce przychodzą naklejki na paznokcie. Wielobarwne tipsy są dodatkowo ozdobione błyszczącymi kryształkami. Anecie wydają się tak śliczne i wyjątkowe, że nigdy ich nie naklei. Żeby nie zużyć.

Najpiękniejszym ze wszystkich prezentów jest walkman. To nic, że w Busku nie można kupić kaset magnetofonowych. Wystarcza jedna, od Sławka. Dał bratanicy wiejską muzykę: „czerwone i bure, i bure, chodź ze mną na górę, na górę...”. Aneta słucha tego w kółko, chodzi po ulicach ze słuchawkami na uszach. Wszystkie dzieciaki jej zazdroszczą.

* *

Dorota i Krzysztof coraz częściej dzwonią z Hiszpanii do Polski – już ich na to stać – i wiedzą z grubsza, co to jest plan Balcerowicza. Mają zebrany kapitał i jako taką wiedzę o gospodarce wolnorynkowej. O powrocie do Buska decyduje ona. Ma poczucie, że zrozumiała, czym wolny świat tak naprawdę różni się od PRL-u. Kolorowe samochody i pełne półki są ważne, ale ważniejsza jest wyższa edukacja, oszczędzanie i pomnażanie majątku. To wszystko zaobserwowała w domu bogaczy, gdzie dobra od dziesięcioleci przekazywało się z pokolenia na pokolenie. Señora skutecznie inwestuje w nieruchomości, czasem opowiada o tym Dorocie, która już nieźle rozumie hiszpański i też chciałaby żyć tak jak jej pracodawczyni.

Już wie, że nie zostanie na resztę życia gospodynią domową sprzątającą po kurach i usługującą mężowi wiecznie w tej samej starej podomce.

Zarobiła pieniądze i ma plany.

W kwietniu 1992 roku, krótko przed pierwszą komunią Anety, Mrugałowie przylatują na Okęcie, które wygląda wówczas jak większy dworzec PKS. Aneta i babka Zofia obserwują z tarasu widokowego, jak Krzysztof i Dorota – oboje opaleni na brąz – idą przez płytę lotniska w stronę niskiego pomieszczenia zwanego dumnie halą przylotów.

– Chyba się niczego nie dorobili, bo mają te same ciuchy, w których polecieli – babka jak zwykle rzuca kąśliwą uwagę.

Nic bardziej mylnego. Małżonkowie faktycznie nie wydawali na konfekcję, ale dzięki temu, że oszczędzali na wszystkim, wiozą przeszło pięćdziesiąt tysięcy dolarów. Przy aktualnym kursie można za to kupić kilkadziesiąt małych fiatów, dwadzieścia mieszkań własnościowych w Kielcach albo kwartał kamienic w centrum Buska.

Na razie ani babka, ani Anetka nie wiedzą, co się święci.

Córka się cieszy, że wreszcie będzie z mamą i ktoś ją przytuli. Jest tak uradowana, że wyściskuje nawet ojca.

* *

Wracają do chlewika. I naradzają się, co dalej robić. Nie ma sensu wracać do pracy na państwowych posadach. Trzeba zahandlować, ewentualnie zrobić biznes – to już postanowili w Hiszpanii.

Ale jaki biznes?

„Wujek Mirek”, przyrodni brat babki Lidii, który w latach osiemdziesiątych był cinkciarzem na ulicy Sienkiewicza w Kielcach, teraz po ukończeniu kursu kasjera dewizowego handluje walutą legalnie.

– Słuchaj mnie... Własny sklep czy hurtownia nawet da ci dobry pieniądz... – tłumaczy Krzysztofowi. – Ale najwięcej daje wymiana. Jak ktoś, przykładowo ty, ma swoje środki na start, to nie ma dla niego lepszego interesu w świecie. Znaczy... legalnego, mówię.

Robota jest czysta, a różnica między ceną skupu i sprzedaży walut – nawet dziesięcioprocentowa. Trzymając dolary w banku, można dostać kilkanaście procent odsetek rocznie. Prowadząc kantor – dziesięć procent w minutę!

Pieniądze w pralce

Lata 1992–1993, Busko-Zdrój

Maleńkie, obite drewnem pomieszczenie ma półtora na półtora metra. W środku, za szybą, krzesło dla kasjera i telefon. Przez lata siedziała w tej klitce kobieta, która repasowała mieszkankom miasteczka rajstopy i pończochy. Teraz tureckie, indyjskie i chińskie nylony są już tak tanie, że naprawianie starych nie ma sensu. Miejsce po repasaczce jest jednak wartościowe, jak każdy metr na parterze Lotosu, w którym babka Zofia wciąż handluje materiałami. Ulokowana tu od niedawna największa wypożyczalnia kaset wideo w okolicy sprawia, że drzwi piętrowego pawilonu nie zamykają się od dziesiątej rano do późnego wieczora.

Początkowo Krzysztof pracuje w kantorze sam. Dorota nie chce go zastępować. Jeszcze trochę się boi. Dostaje migreny, gdy ma wręczać i odbierać od obcych ludzi grube pliki pieniędzy. W końcu daje się przekonać mężowi i siada w okienku. Do prowadzenia interesu trzeba co najmniej dwóch osób. Choćby po to, aby jedna mogła się co kilka godzin przejść po rynku i zobaczyć, jakie kursy walut ma konkurencja. W Busku są już dwa, a po roku – trzy kantory. Z czasem dojdzie jeszcze czwarty.

Dzień pracy małżonków zaczyna się od sprzedawania dolarów, niemieckich marek, brytyjskich funtów. Po południu trzeba podjąć decyzję – zamienić złotówki na walutę czy trzymać przez noc. Jeżeli kursy dewiz do wieczora rosną – a na początku lat dziewięćdziesiątych najczęściej tak jest – warto natychmiast zamienić złote na dolary, by od rana znów je sprzedawać.

Dorota już od godziny czternastej obdzwania właścicieli kantorów w województwie. Dzwoni głównie do Kielc, gdzie działają więksi waluciarze. Jeden zwany jest od szyldu prowadzonego przez siebie interesu „Marynarzem”. Działa też dewizowy hurtownik Ryszard Zieja i inny cinkciarz o ksywce „Złotnik”. Przy jednej tylko ulicy Sienkiewicza – tam, gdzie jest Pewex – stoi osiem punktów wymiany.

Gdy Mrugałowa telefonicznie ustali cenę, po jakiej większe ryby w biznesie są w stanie sprzedać walutę, mąż bierze w siatkę umówione sumy – zazwyczaj jest to równowartość pięciu do dziesięciu tysięcy dolarów – i jedzie do Kielc albo do Krakowa. Już nie ma „malucha”. Pędzi ładą samarą, którą wkrótce wymienia na czerwonego peugeota 105. Francuskie cacko ma takie przyspieszenie, że pięćdziesięciokilometrową trasę Busko – Kielce Krzysztof jest w stanie pokonać w ciągu pół godziny. Trzeba się spieszyć – chodzi o to, by cena z godziny czternastej nie zdążyła się zmienić na niekorzyść. Wymiana – z ręki do ręki – prowadzona jest, gdzie popadnie: na zapleczach kantorów, w restauracjach, w barach, na parkingach i stacjach benzynowych. Choć wokół kręci się mnóstwo cwaniaków i naciągaczy, to w rozliczeniach pomiędzy cinkciarzami nikt nikogo nie oszukuje. Wszyscy trzymają się zasad. Każdy przecież fantastycznie zarabia i bez robienia wałków – a jak komu brakuje pieniędzy, koledzy pożyczą.

W 1993 roku handlarz A.B. pożycza od Mrugały pięćdziesiąt cztery tysiące dolarów i kilka tysięcy marek. Oddaje tylko marki, dolarów – nie. Suma, którą sobie przywłaszczył, to równowartość przeszło tysiąca miesięcznych pensji polskiej pielęgniarki. Przeszło sześćdziesiąt lat pracy na państwowym etacie! Ale nawet taki cios nie przewraca biznesu Krzysztofa i Doroty. Mrugałowie są już ustawieni.

* *

Kiedy starsza córka ma dziesięć lat, w odwiedziny do domu z chlewika przychodzi nauczycielka pracująca w buskiej podstawówce – Małgorzata Szymańska. Przyprowadza dwunastoletniego syna Norberta. Ojcem chłopca jest kierowca ciężarówki, który już zdążył zniknąć. Choć Szymańscy i Mrugałowie są spokrewnieni, nie spotykają się często. Aneta pierwszy raz usłyszała o istnieniu Norberta dopiero kilka miesięcy przed jego wizytą. „Pani Małgosia”, która uczyła ją przyrody i środowiska, wytłumaczyła, że Norbercik to jej kuzyn, a ona sama jest jedną z kilkunastu „cioć”.

Chłopak, pozbawiony opieki taty i rozpieszczany przez matkę, od małego wyrasta na łobuza. W czasie wizyty u Mrugałów pyta córkę, czy domek z chlewa ma zamontowane alarmy, jakie są tutaj zamki. Naiwna Aneta wszystko mu tłumaczy. Krótko potem Krzysztof i Dorota zostają obrabowani. Policja nie znajduje sprawców, ale rodzina jest przekonana, że to mały Norbert z kumplami zrobili włam. Na podłodze zostały ślady sportowych butów o numerze osiem albo mniejszym. Do tego mali złodzieje wypili na miejscu cztery szampany, które stały na szafie. Ukradli telewizor i błyszczące drobiazgi. Pieniądze z kantoru, ukryte wśród brudnych rzeczy w pralce, ocalały.

Po przeszło dwudziestu latach Aneta powie, że gdyby Norbert zajrzał wówczas do bębna i ukradł rodzicom cały majątek, być może rodzina wpadłaby znowu w biedę, ale ojciec by żył.

Na razie wydaje się jednak, że bieda nigdy nie wróci.

* *

Pieniędzy w pralce jest coraz więcej. Nie tylko tych z kantoru. Trwa hossa na młodej polskiej giełdzie. Wystarczy mieć gotówkę, by zarabiać pięćdziesiąt procent tygodniowo. Ulubionym papierem wartościowym spekulujących jest Universal, niegdyś państwowa centrala handlu zagranicznego, obecnie współwłaściciel telewizji Polsat i fabryki prezerwatyw Unimil.

To zresztą nieważne, co robi i czym handluje spółka. Liczy się kurs. Universal debiutuje w 1992 roku w cenie dziesięć tysięcy za akcję – w przeliczeniu na nowe pieniądze to złotówka. Dwa lata później jest wart ponad pół miliona złotych za akcję, czyli sześćdziesiąt siedem złotych po denominacji. To oznacza, że firma dała każdemu akcjonariuszowi prawie siedem tysięcy procent zysku z zainwestowanego kapitału.

Mrugałowie inwestują ostro. Kupują spółki od Sasa do Lasa, bo wszystkie drożeją – te najlepsze po dziesięć procent dziennie. W ciągu pół roku Krzysztof i Dorota pakują w giełdę co najmniej miliard ówczesnych złotych – sto tysięcy nowych. Gdy przychodzi pierwszy spadek, nie wycofują pieniędzy, licząc, że akcje jeszcze wzrosną. Ale tak się nie dzieje. Z miliarda zostaje im nieco ponad pięćdziesiąt milionów.

Dziewięćdziesiąt pięć procent zainwestowanego majątku szlag trafił.

Odbijają to sobie na świadectwach udziałowych NFI.

Narodowe Fundusze Inwestycyjne to dziecko eksperymentu o nazwie Program Powszechnej Prywatyzacji. W 1993 roku prawie każdy dorosły Polak dostaje elegancko wydrukowany „papier wartościowy”, który wygląda jak przedwojenna obligacja. Obywatel może go zachować, by w przyszłości wymienić na akcje spółek giełdowych, albo sprzedać każdemu, kto gotów jest zapłacić.

Ceny świadectw idą w górę praktycznie od razu po ich rozdaniu. Mrugałowie skupują kwity tysiącami i odsprzedają dalej. Wkrótce bańka pęknie, program prywatyzacyjny okaże się klapą, a świadectwa – makulaturą na pamiątkę. Na razie jednak trwa karnawał i Krzysztof ma nadmiar pieniędzy. Zaczyna pożyczać kasę na wysoki procent i pod zastaw. Dom zamienia się w lombard. Oba ciasne pokoje – rodziców i dziewczynek – wypełnione są teraz odtwarzaczami wideo, sprzętem grającym, pudłami pełnymi zegarków.

Pod zastaw kalkulatorów, telewizorów i odtwarzaczy Mrugała daje drobne pożyczki. Większe wymagają poważniejszego zabezpieczenia – na przykład samochodu. Na zabłoconym podwórzu za domem Zofii – kur już nie hodują, bo nikt nie ma do tego głowy – co rusz staje nowe auto. Gdy pożyczkobiorca nie oddaje długu, Krzysztof uważa wóz za swój. Szczególnie lubi jeździć czarnym BMW zastawionym przez kontrahenta z Kielc. Jeździ tym cackiem pięć dni, gdy przychodzą do Lotosu czterej postawni goście o twarzach recydywistów. Każą zamknąć kantor i wsiadać do beemki. Wywożą Mrugałę do lasu – a tam spuszczają mu łomot. Wraca na Korczaka piechotą, w środku nocy. Dorota zawiadamia policję, ale funkcjonariusze z komisariatu nie chcą nawet przyjąć zgłoszenia. Krzysztof zadarł z takimi, z którymi się nie zadziera – policja nic tu nie pomoże.

Mrugała nie odzyskuje ani pożyczki, ani wozu. Po kilku miesiącach dowiaduje się od znajomego policjanta, że BMW było kradzione, więc i tak by je kiedyś stracił.

Złote czasy papieru

Lata 1990–1993, Warszawa

To są szalone dni. Szybkie biznesy robią nie tylko waluciarze, przestępcy i już wcześniej ustawieni przedstawiciele czerwonej nomenklatury. Praktycznie każdy, kto ma jakiekolwiek wolne pieniądze, może zostać drobnym przedsiębiorcą – tak się przynajmniej wydaje odważnym. Z jednej strony wciąż kwitnie szara strefa: na targowiskach handluje się jawnie spiratowanymi filmami wideo, wszędzie stają barobusy, składane na noc stragany-szczęki i kramy z łóżek polowych. Z drugiej strony rodzą się prawdziwe płacące podatki prywatne firmy produkcyjne, w tym także poważne przedsięwzięcia medialne: rozgłośnie radiowe, telewizje i wydawnictwa.

W styczniu 1990 roku w eterze pojawia się radio RMF FM, po nim Radio Gazeta, które szybko zmienia nazwę na Radio ZET. W grudniu 1992 roku nadawanie rozpoczyna Polsat. Następuje wysyp nowych tytułów prasowych: motoryzacyjnych, wędkarskich, także jawnie pornograficznych: „Sexrety”, „SexOla”, „PeepShow” i tak dalej. Rewolucję przeżywa również codzienna prasa polityczno-społeczna. Sejm przegłosował właśnie ustawę o likwidacji Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch”. Prawdziwa rewolucja. Dotychczas wszystkie gazety codzienne – i lwia część tygodników – były de facto własnością Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej oraz jej przybudówek. Komuniści mieli w sumie czterdzieści pięć dzienników z flagową „Trybuną Ludu” na czele plus dwieście trzydzieści pięć innych pism o łącznym nakładzie trzy i pół miliona egzemplarzy. Teraz koniec z tym.

Do rozparcelowania i sprzedania majątku RSW liberalny rząd Jana Krzysztofa Bieleckiego powołuje komisję likwidacyjną. Komisarze mają zbyć między innymi siedemnaście drukarni i cztery ośrodki wczasowe dla dziennikarzy, ale przede wszystkim – tytuły razem z całymi redakcjami. Proces przekształceniowy od samego początku jest chaotyczny i wzbudza niesłychane emocje. Pod młotek idą bowiem nie tylko partyjne gadzinówki, których nikt nie żałuje, ale także lubiane przez czytelników dzienniki regionalne i miejskie popołudniówki, czyli gazety dostarczane do kiosków po godzinie trzynastej. W odróżnieniu od porannych płacht papieru zadrukowywanych przez dziesięciolecia obrzydliwymi komunikatami o życiu partii komunistycznej, te mniejsze i tańsze „Wieczory”, „Dzienniki”, „Kuriery” i „Expressy” od lat pełne są krzyżówek, rubryk humorystycznych, informacji sportowych, a czasami trafia się zdjęcie roznegliżowanej panienki. W latach osiemdziesiątych – bywało – kupujący ustawiali się w kolejkach po te gazety już o wpół do pierwszej.

W grze o majątki, czytelników i wpływy jako potencjalni nabywcy tytułów pojawiają cztery główne grupy. Trzy pierwsze to związki zawodowe – przede wszystkim „Solidarność” – partie polityczne, wreszcie zagraniczni inwestorzy z Niemiec, Szwajcarii i Norwegii.

Politycy i związkowcy nie mają pieniędzy, a obcokrajowcy – owszem, dlatego ci pierwsi i drudzy rozpętują przeciwko trzecim kampanię pod hasłem „zahamować wyprzedaż polskiej prasy w obce ręce”. Hasło jest nośne – mamy okres, w którym naród bombardowany jest ze wszystkich stron groźnymi informacjami o wyprzedawaniu przez liberałów fabryk, kopalń i ziemi. Prym w kampanii wiodą partie chłopskie i prawicowe: Konfederacja Polski Niepodległej, Porozumienie Centrum, Polskie Stronnictwo Ludowe i Porozumienie Ludowe oraz zasiadający w parlamencie związkowcy z „Solidarności”.

Czwartą grupą aktorów spektaklu pod tytułem „likwidacja RSW” są wpływowi redaktorzy naczelni gazet i ich zespoły. Oni też mają chrapkę na majątek po kompartii. Zakładają spółki, spółdzielnie, fundacje – i próbują walczyć o swoje miejsca pracy.

Po wielu przepychankach na wielu frontach większość pism trafia początkowo w ręce spółdzielni dziennikarskich, które dopiero z czasem – już dobrowolnie i zwykle bardzo korzystnie – sprzedadzą tytuły niemieckim, szwajcarskim i norweskim holdingom: Orkli, Marquardowi, Passauer Verlagsgruppe oraz tak znienawidzonemu kiedyś przez komunę koncernowi Axela Springera, twórcy niemieckiego tabloidu „Bild Zeitung”.

* *

Spółka dziennikarska powstaje także w redakcji warszawskiej popołudniówki „Express Wieczorny”. Gazeta ma milionowy nakład, co daje jej miejsce w pierwszej trójce polskich dzienników. Zatrudnia przeszło setkę dziennikarzy i redaktorów, którzy teraz stają do przetargu, by uzyskać prawo pierwokupu tytułu. Konkurentem spółdzielni jest Fundacja Prasowa „Solidarność”. To oficyna prasowa Porozumienia Centrum powołana do życia między innymi przez Jarosława Kaczyńskiego – ministra stanu i szefa kancelarii prezydenta Lecha Wałęsy – oraz przez Krzysztofa Czabańskiego, wicenaczelnego „Tygodnika Solidarność”, a w przyszłości prezesa Polskiego Radia.

Kaczyński i Czabański mają potrzebne wpływy i właśnie ich fundacja kupuje „Express” razem z drukarnią i siedzibą w centrum Warszawy za czterdzieści dwa miliardy starych złotych. W proteście przeciw „oddaniu tytułu politykom” większość pracowników odchodzi z newsroomu. Doświadczenie ostatnich miesięcy pokazało im, że partie i związki zawodowe niszczą powierzone im dzienniki, zamieniając je w biuletyny jednej opcji. „Tygodnik Solidarność” – niegdyś poważany i rozchwytywany w środowiskach intelektualistów – obecnie cienko przędzie jako pismo związkowców i ostrej prawicy. Swoje gazety rozłożyli na łopatki działacze PSL i KPN. Żurnaliści z „Ekspresiaka” nie zamierzają służyć nowym panom z PC i patrzeć, jak tytuł się stacza. Pod wodzą Grzegorza Lindenberga, redaktora i menedżera, który właśnie odszedł z „Gazety Wyborczej”, zakładają pismo, jakiego jeszcze nie było – tabloid.

Lindenberg, zwany w światku dziennikarskim „Larrym”, jest błyskotliwym człowiekiem. Z wykształcenia socjolog, z zamiłowania redaktor, a przede wszystkim wizjoner. „Larry” dobrze wie, co się dzieje na światowym rynku prasy. W Niemczech, Austrii, Anglii, a nawet Finlandii od lat najlepiej sprzedają się wcale nie gazety opiniotwórcze czy popołudniowe. Rekordowe nakłady mają dostarczane rano bulwarówki.

Hamburski „Bild” Axela Springera co rano wyjeżdża z przeszło trzydziestu drukarni w liczbie prawie pięciu milionów egzemplarzy i jest największym tytułem w Europie Zachodniej. Bezpardonowo wali w polityków i samorządowców – szczególnie tych z lewicy – tropi korupcję, rozwiązłość obyczajową, błędy urbanistów, lekarzy, urzędników i policjantów z drogówki. Zgodnie z przykazaniem samego Springera nie atakuje tylko Żydów, konstytucji federalnej i idei zjednoczenia Niemiec.

Tytuł zdążył się już dorobić złej sławy. Jeszcze w połowie lat siedemdziesiątych lewicowy dziennikarz Günter Wallraff, podszywając się pod inną osobę, przez kilka miesięcy pracował w hanowerskiej redakcji „Bilda”, a potem – w książce pod tytułem Wstępniak – opisał redakcyjne metody manipulacji faktami, podkręcania newsów i kreowania nieistniejących wydarzeń.

Jeszcze więcej szkody wyrządził tabloidowi laureat Literackiej Nagrody Nobla Heinrich Böll.

W 1974 roku opublikował opowiadanie Utracona cześć Katarzyny Blum albo: Jak powstaje przemoc i do czego może doprowadzić. Akcja dzieje się w latach, gdy lewaccy terroryści z Rote Armee Fraktion w imię komunistycznych i maoistycznych ideałów napadają na banki, atakują instalacje wojskowe i porywają ludzi. Tytułowa bohaterka tekstu, młoda rozwiedziona Niemka, pracuje jako gosposia i wiedzie przeciętne, nudne życie. Na przyjęciu u ciotki poznaje interesującego mężczyznę Ludwika – jak się okazuje, poszukiwanego przez policję za zdezerterowanie z wojska. Katarzyna zakochuje się od pierwszego wejrzenia i zaprasza go na noc. Rano jej wybranek musi już uciekać przed policjantami, a ona – współpracowniczka terrorysty – staje się obiektem ataku prawicowej prasy i telewizji. Jako „dziwka”, „kłamczucha”, „córka prostytutki i komunisty” zostaje zaszczuta i ostatecznie – w akcie desperacji – strzela do prześladującego ją cynicznego reportera, pracownika tabloidu.

Heinrich Böll nie podał w opowieści nazwy gazety, którą uczynił negatywnym bohaterem noweli, ale we wstępie do Utraconej czci... napisał: „Osoby i akcja niniejszego opowiadania są całkowicie zmyślone. Jeśliby natomiast przedstawione w nim pewne praktyki dziennikarskie przypominały praktyki gazety »Bild«, nie jest to ani zamierzone, ani przypadkowe, lecz nieuniknione”.

* *

„Larry” doskonale zna tabloid Springera i wie o jego fantastycznych wynikach sprzedaży, ale swoje pismo zamierza wzorować na drugim co do wielkości europejskim tytule: brytyjskim „The Sun”. To dziennik rodzinny i ciepły, łatwy i przyjemny w odbiorze, nie tak brutalny jak ten springerowski. Od dwudziestu lat drukuje na trzeciej stronie najpiękniejsze dziewczyny topless. Ma też inną uroczą cechę – od czasu do czasu raczy czytelników zupełnie zmyślonymi newsami przypominającymi współczesne „wiadomości z internetu”. Jakiś John Smith spod Glasgow zauważył na księżycu zarys samolotu Spitfire. Czy to możliwe, by któryś z bohaterów bitwy o Anglię zapuścił się aż tam? Inny posiadacz doskonałego teleskopu dostrzegł na bliżej niesprecyzowanej planecie zarysy ludzkich postaci przesuwających się w powłóczystych szatach. Czyżby astronom amator odkrył Niebo?

Poza takimi „newsami” pełno jest informacji z życia gwiazd futbolu, tenisa i rugby, porad dla gospodyń domowych, kryminalnych wiadomości ze Zjednoczonego Królestwa, Europy i USA, plotek na temat rodziny panującej i świeżych doniesień o życiu potwora z Loch Ness.

Teksty są krótkie, pisane prosto i bogato ilustrowane. Lindenberg, który chce, aby jego „Super Express” – tak jak w Anglii – czytali robotnicy, do lektury pierwszych artykułów zatrudnia ludzi prosto z ulicy. Jeżeli jakiś tekst wydaje im się niezrozumiały lub nieciekawy, nie idzie do druku.

– Przed rokiem 1991 ponad dziewięćdziesiąt procent społeczeństwa polskiego nie miało wykształcenia wyższego – i właśnie do tych osób adresowałem nasz tytuł – powie nam Lindenberg po przeszło dwudziestu latach. – Powtarzałem dziennikarzom jak mantrę: „Największym grzechem gazety jest nuda! Musimy budzić emocje, bawić, wzruszać, zaciekawiać, współczuć, ale unikać siania strachu, zagrożenia, paniki. Jak najwięcej pozytywnych wiadomości. Czytelnik ma dość swoich problemów. Bieda, bezrobocie, przestępczość – to widzi wokół siebie. W gazecie szuka odskoczni”.

* *

„Larry” stawia sobie i zespołowi ambitny cel: stworzyć największą gazetę w Polsce ze sprzedażą na poziomie miliona egzemplarzy. Zaczynają w redakcji wydzielonej na zapleczu dawnej państwowej drukarni. Część pomieszczeń nie ma nawet okien, jest za to mnóstwo zapału.

– W dusznych pokojach aż kipiało od szczerych chęci – opowie po latach naczelny. I powtórzy nam kilka razy, że w odróżnieniu od „The Sun” jego bulwarówka nie zamieszczała informacji wyssanych z palca. – Teksty musiały być rzetelne, czyli prawdziwe. Informacja sprawdzona, niepodkręcana. To nic, że robiliśmy gazetę rozrywkową. Taki termin najtrafniej oddawał cel, do jakiego zmierzaliśmy. Ale to była jednak normalna gazeta informacyjna. Za zmyślenie czegokolwiek obowiązywała jedna kara – zwolnienie z pracy.

Lindenberg wymaga od dziennikarzy zaangażowania, muszą mieć szeroko otwarte oczy, gdy idą „na materiał”. Czytelnik z tekstu ma się dowiedzieć, jak wygląda bohater, ile ma lat, jak się prezentuje opisywane miejsce – jak tam pachnie, co widać z okna. Tekst nie może przekraczać półtora tysiąca znaków, czyli pół kartki maszynopisu. W wyjątkowo ciekawych przypadkach można napisać dwa i pół tysiąca.

Po serii numerów zerowych, prób, błędów i redakcyjnych kłótni 22 listopada 1991 roku pierwsze wydanie „Super Expressu” – jeszcze czarno-białe – jedzie do kiosków i sklepów. Wydawca – spółka Zjednoczone Przedsiębiorstwa Rozrywkowe. Nakład – czterdzieści tysięcy egzemplarzy. Objętość niewielka – dwanaście stron. Za to cena bardzo atrakcyjna: osiemset złotych, czyli nowe osiem groszy. Na pierwszej stronie wstępniak:

„Dlaczego »Super Express«? Skąd te nagłe eksperymenty z wyglądem pisma? (...) Chcemy zachować to, co w dawnym »Expressie« [Wieczornym] było najcenniejsze, co podpowiadają nam w listach Czytelnicy: bliski kontakt i klimat daleki od agresji, wzajemnych ataków, niechęci i uprzedzeń. Rzetelnie informując, chcemy, aby naszej gazecie można było po prostu ufać. Redakcja”.

Obok wstępniaka polityczny tekst: Walka o fotele, dalej – zapowiedź artykułu o porwaniu świętego Franciszka – z materiału w środku wynika, że chodzi o obraz ukradziony z kościoła.

W kolejnych numerach „SE” donosi, że działalność uzdrowiciela Anatolija Kaszpirowskiego powoduje zmiany w mózgu jego podopiecznych. Tytuł: Kaszpirowski leczy i zabija.

* *

Przez pierwsze osiem miesięcy nakład i sprzedaż „SE” rosną lawinowo. W lipcu 1992 roku druk dochodzi do pięciuset tysięcy egzemplarzy i – co bardzo cieszy redaktorów – dzieje się to w tym samym czasie, kiedy rządzony przez polityków „Express Wieczorny” tonie w zwrotach i stratach.

W lipcu 1992 roku „Superak”, nadal bardzo tani w porównaniu z innymi gazetami, publikuje na pierwszej stronie relację jedynego polskiego marynarza, który ocalał z katastrofy u wybrzeży Norwegii. Tytuł: Wróciłem z zaświatów. W sierpniu gazeta pisze o Barbarze Piaseckiej-Johnson, wywodzącej się Polski właścicielce imperium kosmetycznego, która zapowiedziała pozew przeciwko wydawcom jej skandalizującej biografii. Tytuł: Nie byłam Kopciuszkiem. Poniżej reportaż z polskich więzień pod tytułem Tak siedzą obywatele 33 krajów.

– Chciałem, aby żaden z autorów nie miał powodu do tego, by się wstydzić, że pracuje w „Super Expressie” – powie nam „Larry”. – Świętą zasadą było niegrzebanie w życiu prywatnym osób publicznych. Byliśmy wtedy gazetą przyzwoitą.

Lindenberg organizuje między innymi kampanię „Stop pijanym kierowcom”. Gazeta wysyła do Sejmu petycję z żądaniem zaostrzenia kar. Pod obywatelskim projektem zmian w kodeksie zbierają sto tysięcy podpisów. Odnoszą sukces – pojawia się przepis, wedle którego jazda po pijanemu nie jest już wykroczeniem, za które delikwent staje przed dobrotliwymi starszymi paniami z kolegium do spraw wykroczeń. Teraz jest to przestępstwo – wkracza prokurator.

Przed wyborami parlamentarnymi w 1993 roku „Superak” świadomie łamie absurdalną „ciszę wyborczą”, publikując wyniki najnowszych sondaży.

W 1995 roku dziennikarze przeprowadzają głośną prowokację – za pięć tysięcy nowych złotych kupują od policjanta na Okęciu trotyl, zapalniki i lont. Chcą pokazać, jak łatwo przeprowadzić w Polsce zamach terrorystyczny. Zamierzają – w świetle kamer – zaprezentować materiały wybuchowe na konferencji w swojej redakcji. Organizują ją w niedzielę, gdy w polityce i gospodarce mało się dzieje, więc łatwiej nagłośnić sensację. Jednak wcześniej do siedziby gazety wkraczają antyterroryści i wynoszą zdobycz. Lindenberg, który jest teraz prezesem spółki wydającej gazetę, i nowa redaktor naczelna Urszula Surmacz-Imielińska, zostają zatrzymani. Prokuratura stawia im zarzut przechowywania bez zezwolenia materiałów wybuchowych. Przesłuchani wychodzą na wolność nad ranem w poniedziałek. Po ośmiu latach i dwóch odwołaniach sąd umorzy postępowanie przeciw obojgu.

Czytelnikom bitna postawa redakcji bardzo się podoba. W połowie maja 1995 roku „Super Express” – już kolorowy – drukuje rekordowy nakład: dwa miliony egzemplarzy. Nie byłoby takiego wyniku, gdyby nie reklamowana w telewizji i dołączona do gazety karta-zdrapka, która umożliwia wygranie różnych nagród, ale i tak można mówić o wielkim sukcesie. Takiego nakładu nie ma nawet „Wyborcza” – lider codziennej sprzedaży.

„Superak” pęcznieje. Już nie ma dwunastu stron, ale – zależnie od dnia i tak zwanego pokrycia reklamowego – dwadzieścia cztery albo i czterdzieści. Redakcja zatrudnia prawie czterysta osób, oprócz centrali i sześciu oddziałów miejskich opłaca dwudziestu czterech korespondentów terenowych w mniejszych ośrodkach. To tak zwane złote lata papieru w Polsce. Rynek dzienników wydaje się solidny i trwale podzielony. „Gazeta” Adama Michnika zajmuje się polityką, „Rzeczpospolita” pod kierownictwem Dariusza Fikusa – prawem i gospodarką, a „Super Express” – sprawami zwykłego człowieka.

– Naszym zadaniem było robić gazetę dla czytelnika, który zarabia mniej niż średnią krajową, najważniejsza jest dla niego rodzina, a przy tym ma gdzieś sportowy styl życia i prawa mniejszości – powie nam po latach E.W., były redaktor „Superaka”. – Ważna dla niego i dla nas była cena leków i chleba. Piętnowaliśmy polityków złodziei i darmozjadów urzędasów. Pisaliśmy z perspektywy bloku na osiedlu, ogródka działkowego pod miastem, ławki koło wiejskiego sklepu. Gdy pojawili się Niemcy ze swoim „Faktem”, zmusili nas do reakcji, do zmiany priorytetów. To, co było wcześniej dobre, przestało wystarczać. Okazało się, że ten czytelnik, którego niby tak dobrze znaliśmy, potrzebuje też ostrych bodźców. Uwielbia podglądanie sławnych osób, okrutne jatki, obnażanie słabości, krew i grozę. Przede wszystkim musiała być wszędzie ta ich cholerna „groza”!

Dom pod wieżą

Rok 1994, dziesięć lat przed zabójstwem Mrugały, Busko-Zdrój

Nowy dom ma być świadectwem sukcesu Krzysztofa i Doroty.

Mrugała wymusza na matce przepisanie na niego połowy działki – tej, gdzie stoi domek z chlewika i pusty kurnik. W ciągu niespełna roku dobudowuje obok klocka drugą bryłę, tak że obie razem tworzą solidny bliźniak.

Solidny, ale nie symetryczny.

W odróżnieniu od sześcianu Zofii i Alojzego, którego jedyną ozdobą są dwa balkony z giętą balustradą, willa Krzysztofa i Doroty to fikuśny stwór. Małżonkowie na tegorocznych wczasach nad Bałtykiem podpatrzyli coś takiego przy wjeździe do Władysławowa. I postanowili dodatkowo po swojemu przyozdobić projekt.

Ludzie z Buska schodzą się teraz na Korczaka, by zobaczyć ten cud w budowie. Ich wzrok przykuwa przede wszystkim bajkowa wieżyczka. Trochę w niej Wawelu, trochę Disneylandu. Na czubku – metalowa chorągiewka z inicjałami DKM – Dorota i Krzysztof Mrugałowie.

Buska ulica rozszyfrowuje ten skrót inaczej: Dolar, Korona, Marka.

Miejska legenda głosi, że z ruchów chorągiewki na wieży przy Korczaka można odczytywać spodziewane kursy walut. Pod chichotem jest jednak ukryta zazdrość: czegoś takiego jak miniatura zamku jeszcze w Busku nie było. Już wkrótce jednak kilku zamożniejszych posesjonatów zafunduje sobie podobne cudeńka.

Stary chlew zostaje zburzony. Na jego miejscu Krzysztof każe zbudować połączony z domem wielki garaż na dwa samochody – jego dach jest jednocześnie tarasem, na który wchodzi się bezpośrednio z salonu. Dalej powstaje jeszcze pełnowymiarowe boisko siatkarskie. Plac o wymiarach dziewięć na osiemnaście metrów jest wyłożony gumą amortyzującą i otoczony pięciometrowym ogrodzeniem z siatki, by piłka nie uciekała do sąsiadów.

Mrugała kocha siatkówkę. Za młodu gorąco kibicował drużynie Huberta Wagnera, która zdobywała złote medale na mistrzostwach świata w Meksyku i igrzyskach w Montrealu. Nie opuszczał żadnego ważnego meczu w telewizji. Sam też grywał. Jeszcze jako inspektor PZU potrafił jeździć po Polsce, by kibicować drużynom z Kielc i Krakowa.

Pochodzący z Buska Ireneusz Mazur – były trener kadrowiczów – to dobry kolega Krzysztofa. Za jego namową Mrugała zapisuje do klubu siatkarskiego Bożenkę – teraz uczennicę trzeciej klasy podstawówki, która powoli przestaje być spokojnym, grzecznym dzieckiem. Lubi markowe ubrania i chce być lubiana w szkole. Trenuje codziennie z rówieśnikami, a raz w tygodniu – z ojcem i jego kolegami, którzy zjeżdżają na Korczaka. Po kolacji, kiedy kumple ojca rozchodzą się do domów, młodsza córka musi każdorazowo wysłuchać wykładu pod tytułem: „jak dziś grałaś i jakie były błędy”. Krzysztof daje fachowe wskazówki i jednocześnie nie może się powstrzymać od krytyki, więc dziewczynka słucha, „co źle zrobiła”, „jakie zagranie było beznadziejne” i tak dalej. Na jednym z meczów dostaje piłką w twarz. Płacze, lecz ojciec nie zamierza jej przytulić.

– Musisz być twarda, nie becz, do cholery!

Daje spokój dopiero wtedy, gdy jego koledzy stają w obronie dziesięciolatki.

Obok boiska Krzysztof poleca wybudowanie wybiegu i domku dla psów. Mrugałowie mają teraz dwa rasowe husky: czarno-białego Lidera i rudo-białą Bryzę. Oba są ulubieńcami Krzysztofa. Potrafi spacerować z nimi godzinami po Parku Zdrojowym. Kiedy Bryza zdechnie, Mrugała zawiezie jej zwłoki do kieleckiej kliniki weterynaryjnej, by zrobić sekcję i poznać przyczynę śmierci – czy aby pies nie został przez kogoś otruty. Niczego konkretnego nie usłyszy.

* *

W centralnym punkcie willi Krzysztofa i Doroty – pośrodku salonu – stoi barek i kominek. Bryły piaskowca, którymi fachowcy obłożyli palenisko i czopuch, pokrywają także fragment sąsiedniej ściany. Pozornie tylko dla ozdoby. Faktycznie jeden rząd kamieni po naciśnięciu w odpowiednim miejscu odskakuje jak tylna klapa w aucie typu kombi. Pod spodem widać drzwi do sejfu – klasyczne: z szyfrowym zamkiem i otworami na dwa klucze.

Dom Mrugałów – stan z roku 2013. Bajkową wieżyczkę-wykusz wieńczyła wcześniej metalowa chorągiewka z literami DKM jak Dorota-Krzysztof-Mrugała. W miasteczku mówiło się jednak, że to skrót od Dolar-Korona-Marka.

Kuchnia – cała w bieli. Wysoko nad jasnym zlewozmywakiem i zmywarką po szczytach szafek pną się sztuczne zielone bluszcze. Szafki podświetlone – każda półka osobno. Dorota ustawia tam kolorowe i przejrzyste kieliszki do szampana i martini. Aneta będzie w tych kieliszkach pijać coca-colę do obiadu.

W jadalni na wielkim stole, przy którym swobodnie mieści się dziesięć osób, ręcznie haftowany obrus i serwety oznaczone „DKM”. Takie „rodowe” hafty małżonkowie podpatrzyli u swoich katalońskich pracodawców. Señor i señora kazali pooznaczać w ten sposób swą garderobę – Mrugałowie będą mieli tak samo.

Na drugim piętrze – sypialnie dziewcząt i wielka łazienka, właściwie salon kąpielowy. Na dużym poddaszu użytkowym – pokój dla gości. Tu też nie ma żadnej prowizorki. Fachowcy instalują nieznane wcześniej w Busku ogrzewanie podłogowe. Płytki – tylko hiszpańskie, najlepszego sortu, koniecznie bardzo duże. Na schodach i parapetach – włoski marmur. Drzwi i okna – antywłamaniowe, a na parterze nawet kuloodporne. Do tego całodobowy monitoring firmy ochroniarskiej.

Aneta dostaje rattanowe meble. W ścianę jej pokoju wmontowana jest ogromna szafa, cała w lustrach. Dziewczynka puszcza sobie Maanam albo Roda Stewarta z nowego sprzętu stereo i tańczy przed lustrami.

Szafa starszej z córek jest przepastna. Osobno wiszą sukienki, spódnice, koszule, swetry, wszystko według wielkości i koloru – od najjaśniejszego do najciemniejszego. Pozostałe ściany pokoju zajmują półki z książkami. Aneta czyta Świat Zofii, greckie mity, książki historyczne Henryka Samsonowicza i szkolne lektury, których nie wypożycza z biblioteki, jak jej koleżanki. Ona chce mieć wszystkie książki na własność. Koniecznie nowe, bo te przez kogoś już czytane – jak mówi mamie – „śmierdzą stęchlizną”. A drukarniany zapach spod nieotwartej jeszcze okładki jest taki przyjemny.

* *

Pod koniec podstawówki starsza córka dostaje od Doroty peceta i komórkę. To największa radość. Ale z nutką goryczy, bo ojciec powtarza, że komputer odciąga od nauki, wchodzi do pokoju, by sprawdzić, co córka z nim robi.

– Te bzdury i głupie gierki kradną ci czas na naukę – powtarza.

Jest w tym sporo racji: w połowie lat dziewięćdziesiątych nie ma Wikipedii, bo internet dopiero się rozwija. Pierwszy rodzimy portal informacyjny dopiero ma powstać na Politechnice Gdańskiej – będzie się nazywał Wirtualna Polska. Nikt nie ogląda na pecetach filmów – procesory są jeszcze za słabe. Metalowe pudło wielkości szafki z ważącym dziesięć kilo kineskopowym ekranem służy do grania w najprostsze gry – pasjansa i Herkulesa, disnejowską dwuwymiarówkę, która dwadzieścia lat później może wzbudzić tylko uśmiech politowania ze strony najmłodszych. Dużo więcej satysfakcji daje Anecie żółto-czarna Nokia.

– To było szaleństwo móc zadzwonić do domu z korytarza w szkole albo z ławki w parku, o ile był zasięg – wspomni po latach. Nokia ma czarno-biały prymitywny wyświetlacz, a rachunki za krótkie rozmowy są wysokie. Dorota opłaca je jednak bez wahania. Widzi, że radość starszej córki – porównywalna jedynie z ekstazą, w jaką wprawiło ją posiadanie pierwszego w Busku walkmana – jest wielka.

Bożenka – zdaniem ojca za mała na własny telefon – ma w swoim pokoju elektryczne organy i coś, czego wcale tak bardzo nie chciała, lecz Krzysztof się uparł: zrobiony na zamówienie zgrabny sekretarzyk z szufladami. Do odrabiania lekcji.

W każdym z pokoi dziewcząt stoi oczywiście kolorowy telewizor niewiele mniejszy od tego w salonie. Wreszcie skończyły się wojny o to, kto jaki program chce oglądać.

* *

Posesja od strony ulicy wygląda na niewielką, ale faktycznie ciągnie się daleko w głąb pól nie tak dawno jeszcze porośniętych kapustą i ziemniakami dla świń. Wydłużony prostokąt z jednej strony dotyka terenu babki Zofii, z drugiej – sporego sadu i małego ogródka z szarym sześcianem, w którym mieszka zaprzyjaźniona rodzina geodety. Trzeci bok działki ciągnie się wzdłuż ogrodzenia Szkoły Podstawowej nr 2 , która nie ma tak ładnego placu do gry w siatkówkę. Dlatego na boisko Mrugałów wciąż schodzą się koledzy i koleżanki córek. Fajni, wysportowani chłopcy przez całe lato i ciepłą część jesieni grają w siatkę, śmieją się i przekomarzają do późna w nocy. Dorota robi dla nich kanapki, a Aneta po gówniarsku się zakochuje.

Młodsza z dziewcząt, choć tak usportowiona, po skończeniu jedenastu lat coraz rzadziej bywa na boisku. Ciągną ją raczej te koleżanki i kumple, którzy popalają papierosy i włóczą się po Zdroju do późnego wieczora. Bożenka kocha klipsy, szminki, modne ubrania i wieczorne imprezy w „wolnych chatach” u znajomych. Mimo że jest jeszcze smarkata, wraca do domu tylko wtedy, kiedy musi.

– Nienawidziłam tam być. Mierziła mnie atmosfera oczekiwania na kolejną awanturę, jaką wywoła ojciec. Ciągle coś wisiało w powietrzu – powie nam po latach. – Z Anetą nie miałam żadnego kontaktu. Ona – prymuska niewystawiająca nosa z książek. Najlepsza uczennica w szkole, czerwone paski na świadectwach i same piątki. Ja żyłam w swoim rozrywkowym świecie.

* *

Na parterze domu od strony ulicy Dorota umieszcza zakład fryzjerski. Zarządza nim niezależnie od obowiązków w kantorze. Pomna hiszpańskiej lekcji ekonomii stara się zorganizować wszystko tak, by kosztowna willa z wieżą mogła na siebie zarobić. Salon fryzur ma trzy stanowiska, pracują w nim na prowizję czasem dwie, a czasem trzy kobiety.

Fryzjerki zmieniają się, przychodzą i odchodzą. Najdłużej pracują u Mrugałowej „pani Gabrysia” i „pani Asia”. Pierwsza ma duży problem z alkoholem. Dorota nieraz doprowadza ją do porządku, kiedy przychodzi do pracy pijana. Druga jest pracownicą sumienną i szybką. Przyciąga najwięcej własnych klientek, takich, które chcą się strzyc i farbować tylko u niej. Ma córki bliźniaczki, dlatego Dorota daje jej ubrania po Anecie i Bożenie. Kiedy jedzie z dziewczynkami na wakacje, zawsze kupują coś dla babki Lidii, dla „cioci Wacy”, dla „cioci Elżbiety” i dla zaprzyjaźnionej fryzjerki. Gdy szefowa trafi do aresztu, „pani Asia” będzie pisała do niej listy pełne pocieszających zaklęć.

Póki nas na wszystko stać

Lata 1992–1995, Egipt, Wyspy Kanaryjskie, Kraków, Zakopane, Busko-Zdrój

– Dla mnie to było megaodkrycie, że człowiek może tak żyć, że jest wolny. Że co chce, to ma. Wcześniej przecież wszystko się kombinowało, na wszystko trzeba było czekać, liczyć pieniądze – powie później Aneta.

Mrugałowie już nie oszczędzają pieniędzy jak w Hiszpanii, nie zastanawiają się nad wydatkami, jak to robili zaraz po powrocie. Zarabiają i wydają pełnymi garściami. Krzysztof, który nosi teraz wąsy i krótko przystrzyżoną bródkę, ubiera się w garnitury. Do tego złoty sygnet, bransoletka, krótki, cienki złoty łańcuch pod koszulą. Drugi na wierzchu. W ręce – skórzana dyplomatka na zamek szyfrowy.

Dorota obwiesza się biżuterią. Najchętniej złotą i dużą. Wielkie naszyjniki, bransolety, kolczyki... Nie ceni „tych cienkich, co ledwo je widać”, także dlatego, że jest już kobietą puszystą i złoto musi być proporcjonalne do jej sylwetki. Lubuje się w ogromnych, natapirowanych fryzurach, które co drugi dzień misternie układa jej „pani Asia”. Raz jest jasną blondynką, innym razem farbuje gęste włosy na rudo lub amarantowo.

Kolejny konik Mrugałowej to markowe buty na wysokich obcasach, których w Busku oczywiście nikt wówczas nie sprzedaje. Nawet w Kielcach nie ma jeszcze butików z renomowanymi zachodnimi markami ani tym bardziej żadnej galerii handlowej. Matka i córki jeżdżą więc na zakupy do Krakowa. Aneta dostaje wreszcie wymarzony dres i bluzę Adidasa, do tego dżinsy Wranglery, potem francuskie Morgany. I kosztowności od Swarovskiego. Po zakupach na Floriańskiej idą we trzy do restauracji węgierskiej – to ulubiona kuchnia Doroty i Krzysztofa. Czasem przyjeżdżają tu także bez córek. Mrugała bierze żonę do samochodu i jadą do Krakowa tylko po to, by zjeść dobrą kolację popitą winem. Promilami we krwi mało kto się w tamtych latach przejmuje. Banknot stuzłotowy – a jeszcze lepiej dwa – zazwyczaj kończy formalności w trakcie kontroli drogowej. A Mrugałowie mają masę banknotów. Z czasem węgierska restauracja wydaje im się już nazbyt skromna. Chodzą do Wierzynka, Pod Anioły, zamawiają najdroższe dania i alkohole.

W sobotę, gdy kantor nie pracuje, a Krzysztof ma dobry humor, cała rodzina jedzie – ot, tak sobie – do Zakopanego. Szosa z Krakowa jest w tamtym czasie w miarę pusta i sportowy peugeot pokonuje trasę z Buska pod Giewont w niespełna trzy godziny.

W Zakopanem rodzina zaczyna od spaceru po Krupówkach i dobrego jedzenia. Potem kolejny spacer. W czasie pierwszej wycieczki w góry Dorota tak bardzo chce dobrze wyglądać, że idzie nad Morskie Oko w szpilkach. Na szczęście po drodze stoją stragany i w trakcie marszu może zmienić wysokie obcasy na nowe kierpce. Wybiera najdroższe. Nocleg – naturalnie w hotelu Kasprowy. Wśród życzliwych uśmiechów obsługi Anetka i Bożenka uczą się nowego życia. Początkowo nie mogą się przyzwyczaić do tego, że boye hotelowi noszą im walizki. Że rano wystarczy zejść z piętra i już czeka śniadanie na kilkunastu półmiskach. Dorota dobrotliwie strofuje dwie małe dzikuski, które biegają po hotelowych korytarzach. Szczególnie młodsza nie może się wszystkiemu nadziwić, nacieszyć możliwościami... Obie pierwszy raz widzą kryty basen i bezszelestne windy, które wydają się największą atrakcją. W Busku nie ma przecież ani jednej.

Dorotę interesują sklepy z perfumami i biżuterią, zakłady fryzjerskie i nieznana jej wcześniej kosmetyczka, która robi jakieś fantastyczne zabiegi upiększające. Mrugałowa zamawia cały zestaw.

* *

Nadwyżki pieniędzy Mrugałowie inwestują. Krzysztof kupuje grunty, Dorota nabywa dla swojej matki, Lidii, zaniedbany, ale dobrze położony miejski dworek przy ulicy Andrzejewskiego blisko centrum miasteczka. Poza tym kasa idzie na podróże. Letnie wakacje Mrugałowie spędzają na wycieczkach do Hiszpanii, gdzie czują się zupełnie inaczej niż w gastarbeiterskich czasach, do Chorwacji, do Francji... Zwiedzają Costa Brava, Dubrownik, Niceę, Lazurowe Wybrzeże. W czasie zimowych ferii szkolnych wybierają Egipt, Teneryfę lub Gran Canarię. Jest jeszcze piękniej niż w Zakopanem i Krakowie. W hotelach stoły uginają się od egzotycznych przysmaków, jakby codziennie było wesele. Pomoc ze strony hotelowych posługaczy stała się już oczywistością. Dorota i Krzysztof dają napiwki i korzystają z wszelkich dodatkowo płatnych atrakcji. Córki pływają wśród koralowców, jeżdżą na wielbłądach, objadają się przygotowywanymi specjalnie dla nich słodkościami.

Dorota i Krzysztof Mrugałowie na wakacjach. Oboje najchętniej wybierali Hiszpanię, gdzie kiedyś pracowali jako służba. Teraz mogą tu wrócić jako zamożni turyści. Teneryfa, rok 1998.

Kiedy Aneta – już szesnastoletnia panna – zaczyna jeździć za granicę sama, matka, dając jej pieniądze, mówi: „Masz tyle, że wystarczy ci na wszystko. Baw się i broń Boże nie przeliczaj na złotówki, bo to najczęstszy błąd Polaków. Potem jeden z drugim narzeka, że było drogo, że nie weszli ani do muzeum, ani do kawiarni, że nie korzystali... Ty masz się czuć swobodnie, rozumiesz? Rzeczy za granicą są piękne, więc korzystaj”.

Dorocie wciąż towarzyszy świadomość, że wymiana walut i handel złotem – bo biorą się z Krzysztofem i do tego – nie będą trwały w nieskończoność. Kiedy w towarzystwie Bożenki kupuje choinkowe prezenty dla całej rodziny, mówi jej: „Karta się zawsze może odwrócić. Dlatego musimy brać z życia, póki nas na wszystko stać”.

Bożena zapamiętuje te słowa na zawsze. A konsumpcja rozkręca się nadal.

Jej mama ma teraz własny samochód – nowego renault megane. Tak bardzo boi się go uszkodzić w wypadku, że przez pierwsze miesiące unika skrzyżowań, na których trzeba skręcić w lewo, czyli przeciąć przeciwległy pas. Woli nadłożyć dwadzieścia kilometrów i pojechać po pętli, zawsze skręcając w prawo.

Zaczyna dbać o ciało. Ona – niedawno jeszcze z czerwoną szminką na ustach, złotymi kolczykami w uszach i blond tapirem na głowie – teraz profiluje brwi i zamawia za granicą drogie kosmetyki. Wreszcie może sobie pozwolić na balsam do ciała Diora, taki, jakiego używała hiszpańska señora. Pieniędzy starcza i na kremy przeciwzmarszczkowe, i na wizyty u dietetyczki, i na zajęcia z aerobiku, i na kapsułę odchudzającą w salonie piękności w Kielcach, i na ostatni krzyk mody: permanentny makijaż wykonany przez specjalistę z Krakowa.

Sprawia sobie futro i kilka skórzanych kurtek, o których marzyła w młodości. Gdy nadchodzą święta wielkanocne, wykupuje całe półki w najlepszej cukierni w Kielcach. Wyłącznie najdroższe ciasta i torty... Do tego prezenty dla wszystkich w dużej rodzinie i paczka dla buskiego domu dziecka.

Krzysztof, ciągle tak samo szczupły jak po wyjściu z wojska, ale już z dużo mniejszym wąsem, ubiera się na przemian w markowe dresy i garnitury. Lubi łańcuchy i sygnety, zbiera złote i srebrne numizmaty, kupuje drogie alkohole. Sącząc drinki, czyta powieści kryminalne i sensacyjne. Regularnie ogląda wiadomości w telewizji, interesuje go wszystko, co może wpłynąć na cenę złota – aktualnie dziewięć i pół tysiąca dolarów za kilogram – na kurs waluty albo stabilność złotówki. Prenumeruje „Rzeczpospolitą” i „Wyborczą” – zagląda głównie na strony ekonomiczne. Poza siatkówką lubi grę w brydża. Jeździ na turnieje karciane. Powtarza żonie i córkom, że „to sport dla inteligentnych ludzi”, a on się za takiego uważa. Jest elokwentny i towarzyski, uprzejmy wobec klientów kantoru, sąsiadów, kolegów z boiska i ogólnie – wobec znajomych. Ugrzeczniony, czysty, miły, chętnie zaprasza do domu. Jako człowiek sukcesu zna mnóstwo osób w Busku – nikt z nich nie ma pojęcia, co faktycznie dzieje się w willi pod wieżą.

Zabiję twoją matkę

Lata 1994–1996, Świnoujście, Busko-Zdrój

– Nie będziesz się obijać, dziewucho!

Kiedy Mrugała wraca z kantoru do domu, zaczyna od dyrygowania. Młodszej córki zazwyczaj nie ma na miejscu, więc bierze się za starszą. Daje pięć minut na pozmywanie naczyń. Aneta odmawia. Ojciec zdejmuje pasek od spodni, wrzeszczy, zaczyna bicie. Zadaje ciosy, dopóki się nie zmęczy albo dopóki córce nie uda się uciec na podwórko. Jeżeli nie ma możliwości ucieczki, dziecko kuli się w kucki, a on leje po udach, stopach, rękach, bije we wszystkie części ciała, do których ma dostęp. Tak jak zawsze czerwienieje na twarzy, zaciska zęby, w przerwach między zadawaniem razów wymachuje rękoma.

Aneta:

– Z tym jego podgolonym wąsikiem kojarzył mi się z Hitlerem.

Czasem rozjuszony ojciec leje starszą córkę płaską ręką w twarz. Bezradna Dorota krzyczy, że tak się dziewczynek nie bije. „Tyłek jest od bicia, jak już musisz!”.

Aneta dostaje za bałagan w pokoju, za nie dość dobre oceny w szkole – choć poniżej czwórek nie schodzi – czasem za to, że nie zgadza się pocałować ojca na przywitanie. Sterroryzowana Dorota pyta ją: „Dlaczego nie chcesz się ugiąć przed tatą, dziecko? Nie lepiej bez zatargów, jak twoja siostra? Czy nie możesz okazać odrobiny czułości?”.

Ale ona nie zamierza dać się złamać.

– Bałam się ojca i brzydziłam nim jednocześnie. Był dla mnie gównem, traktowałam go jak gówno, a gówna się przecież nie całuje. Myślę, że nienawidziłam go, od kiedy zyskałam świadomość. Tyle tylko, że to uczucie było systematycznie blokowane przez mamę, przez jej teksty typu: „To jedyny ojciec, jakiego masz”. Albo: „Nie masz prawa go oceniać, jesteś za mała, za mało rozumiesz”. Słuchając mamy, czułam się winna, ona we mnie rzeźbiła jak w glinie, choć może lepiej powiedzieć: w kamieniu, bo materiał nie był przecież miękki.

* *

Dorota przekonuje Anetę, że córka musi, po prostu musi, jako pierwsza z rodziny dostać się na studia. Jest przecież zdolna, tego nie można zmarnować. Matka cierpliwie tłumaczy, że ludzie wykształceni robią to, co ich interesuje, a przy tym mają z tego dobre pieniądze.

– Kobieta musi być mądra, zadbana, inteligentna, a przede wszystkim: powinna zarabiać na siebie – powtarza. – Żeby nigdy, przenigdy nie być zależna od faceta.

Znerwicowana nastolatka systematycznie poprawia i tak bardzo przyzwoite wyniki w szkole. Klasa postrzega ją jako kujonkę, ale ma to też dobre strony: Mrugałówna czuje się szanowana. Pod koniec podstawówki dołącza do grona najlepszych uczniów. Po przyjściu ze szkoły od razu powtarza materiał z lekcji, w weekendy poświęca na naukę co najmniej dwie lub trzy godziny dziennie. Nie choruje, nie wagaruje, nie opuszcza żadnego dnia szkoły nawet wtedy, gdy źle się czuje.

– Robiłam to dla mamy – wspomni po latach. – Skoro ona tyle mi dawała i się poświęcała, żyjąc z tyranem, to moim obowiązkiem była nauka. Tak wtedy rozumowałam. Jakbym nie chciała być człowiekiem, ale instytucją. Pewną, solidną instytucją, na której można zawsze polegać. Kimś takim jak mama.

* *

Bożenka – która jako małe dziecko kochała ojca tak, że ciągnęła go za nogawkę, by nie wypuścić z domu do pracy – wciąż stara się uciekać od obojga rodziców. Gdy jest głodna, woli zjeść u swojej dawnej opiekunki, „cioci Wacy”. Poza tym są jeszcze mieszkania koleżanek. Jedynym dniem, w którym przychodzi jej się zmierzyć z podminowanym ojcem, zestrachaną matką i obcą sobie siostrą, jest niedziela. Wszyscy znajomi ze szkoły siedzą ze swoimi rodzicami – w kościele albo na rodzinnych obiadach – i ona też powinna. W pełnej napięcia atmosferze przy wielkim stole wśród błyszczących marmurów, złoconych okuć i kosztownych drobiazgów młodsza siostra czeka tylko, aż rodzice się pokłócą, by prysnąć do swojego pokoju i się tam zamknąć. A wieczorem – do koleżanek.

Od kilkunastu miesięcy ona też dostaje w skórę od Krzysztofa. O ile jednak starszą córkę Mrugała bije przy żonie, o tyle przemoc wobec Bożenki próbuje ukrywać. I po każdym laniu prośbami, obietnicami lub drobnymi przekupstwami skłania dziewczynkę, by nie poskarżyła się Dorocie.

Gorzej, kiedy dwunastolatka musi wyjechać z ojcem na kilka dni. Na przykład na jakiś mecz siatkarski w Kielcach albo Krakowie. Jeżeli w samochodzie i hotelu są z nimi koledzy Mrugały, najlepiej z dziećmi, jest w miarę bezpiecznie. W dodatku dziewczynka ma towarzystwo. Jeśli wyjazd obejmuje tylko ojca i córkę, mała jest zestresowana już kilka dni wcześniej. Wie, co się będzie działo. Bez amortyzującej obecności postronnych wystarczy najmniejszy drobiazg, by tacie puściły hamulce.

W trakcie deszczowego weekendu w Świnoujściu wściekły z powodu jakiegoś drobiazgu Krzysztof bije córkę na chodniku twardą rączką od parasolki. Kiedy oboje wracają do pokoju, każe jej stać w kącie przez kilka godzin. Sam układa w tym czasie pasjansa. Wyjaśnia córce, że sprawdza w kartach, czy Dorota go zdradza. A karty mówią: jesteś rogaczem.

W drodze powrotnej autem do domu ojciec już nie ucieka się do przekupstwa i nie prosi o milczenie. Nakazuje.

– Jeżeli komukolwiek powiesz, że dostałaś lanie, zabiję twoją matkę. Rozumiesz to?!

Bożenka pochlipuje na tylnym siedzeniu i kiwa głową.

* *

W ciepłe dni wakacji na siatkarskie boisko przy Korczaka przychodzą między innymi chłopcy z miejscowego technikum mechanicznego. Niektórzy z nich są już pełnoletni. Aneta zakochuje się w jednym z nich, ale prawie cztery lata różnicy to zbyt dużo. Wysportowany chłopak o szerokich ramionach – i już z zarostem! – nie zwraca uwagi na chuderlawą smarkulę. Platoniczna miłość gaśnie, zostawiając w sercu dziewczyny smutny osad. Trzy lata później, już jako uczennica ogólniaka, starsza siostra zwraca uwagę na kolejnego kolegę z klasy – Michała. Uczucie do inteligentnego i oczytanego chłopaka jest odwzajemnione.

– I wtedy właśnie coś się ze mną takiego stało, że nagle zrobiłam się dla niego niedobra – wspomni po latach dorosła kobieta. – Gdy zrozumiałam, że Michaś mnie kocha, zaczęłam się nad nim psychicznie znęcać, pomiatać nim. Przynieś mi, odnieś, czekaj, nie przeszkadzaj... i tak dalej. W trzeciej klasie po szkolnej zabawie zerwał ze mną. Muszę przyznać, że zrobił to kulturalnie.

Jest druga w nocy, w miarę ciepło, bezwietrznie. Michał odprowadza Anetę do domu pustą o tej porze ulicą Bohaterów Warszawy. Wypił wcześniej sporo na odwagę i teraz mówi jej wprost, że to już koniec znajomości. Ona nie może uwierzyć. Płacze, krzyczy na chłopaka, a potem zagryza palce. Dopada ją nieznane jeszcze uczucie – jak gdyby ktoś wbijał jej coś w ciało. Już nie płacze, tylko ryczy. Zanosi się szlochem, wciąż idąc obok chłopaka po spękanym chodniku i nie widząc niczego przed sobą. Chce się jej wymiotować.

Michał nic nie mówi, podtrzymuje chwiejącą się dziewczynę i zaciska usta. Pragnie tylko, tak jak sobie postanowił, dojść pod bramę na Korczaka, pożegnać się i wrócić do siebie. Drzwi willi otwiera Dorota. Widząc roztrzęsioną i zapłakaną córkę, nakrywa dłonią mimowolnie otwarte usta, by nie krzyknąć. Narzeczony ulatnia się bez słowa. Tej nocy matka i córka śpią przytulone w jednym łóżku. Ojciec już wcześniej położył się osobno – to ostatnio normalne. Rodzice już ze sobą nie sypiają.

Dorota głaszcze osiemnastolatkę, jakby była małym dzieckiem, ociera krańcem pościeli jej łzy i szeptem tłumaczy: „Na pewno nie kochał cię tak naprawdę. I ty jego też nie kochałaś do końca. Nie martw się... Prawdziwa miłość jest do końca życia. Bez względu na trudności”.

Aneta słyszy, że mama pociąga nosem, i wydaje jej się, że ona też płacze. Gdy w końcu zasypia, córka długo jeszcze wpatruje się w ciemność pod sufitem. Chce wierzyć matce. Ale jeżeli jej uczucie do Michała nie było miłością – to co nią jest?

Przez dwa tygodnie rozpacza i jednocześnie próbuje walczyć o chłopaka. Chowa głęboko urażoną dumę, dzwoni do niego, przeprasza za wszystko, co złe, błaga, by wrócił. Nic nie pomaga.

– Wtedy dopiero się przeraziłam, że jestem podobna do ojca. Doszłam do wniosku, że może wcale nie potrafię kochać. Poczułam się pusta.

Spienione fale Dunajca

Lata dziewięćdziesiąte XX wieku, Gaboń, Muszyna, Stary Sącz, Nowy Sącz, Tarnów

Nad parterowymi domkami o skośnych blaszanych dachach nisko lata helikopter. Wąskimi uliczkami biegną na ugiętych nogach antyterroryści w czarnych hełmach i kamizelkach kuloodpornych. W rękach broń automatyczna. Policjanci za pomocą czarno-żółtej taśmy zamykają okoliczne przecznice.

Stary Sącz, który swą historię wywodzi jeszcze od księcia Bolesława Wstydliwego, tylu ludzi z karabinami nie widział od sierpnia 1942 roku, kiedy Niemcy likwidowali getto.

Niektórzy przechodnie są przekonani, że telewizja kręci film – to już się zdarzało. Ale nie tym razem.

Teraz aresztują Władka Chowańca, który właśnie z żoną i dziećmi przyjechał do miasteczka na zakupy. Już leży na asfalcie, już potężni faceci w kominiarkach zakładają mu od tyłu kajdanki. Jest rok 1998. Kończy się „wolnościowy” etap bandyckiej kariery podhalańskiego Ala Capone.

Zaczął rozrabiać siedemnaście lat wcześniej. Już w 1981 roku milicja z Nowego Sącza, wówczas siedemdziesięciotysięcznego miasta wojewódzkiego, założyła mu kartotekę: „Chowaniec Władysław, lat 16, pochodzenie: syn rolników, zamieszkały: Gaboń nad Dunajcem, przyczyna zatrzymania: pobicie”.

Gaboń liczył wówczas około tysiąca mieszkańców. Winnice, plantacje chmielu, tartak i duża cegielnia. Największy atut – wspaniałe położenie u podnóża góry Przehyby. Wiosną i latem wśród świerkowych i bukowych lasów odpoczywali tu na stancjach turyści z Sącza, a nawet z Krakowa. Wczesną jesienią pojawiali się długowłosi z namiotami. Ci nocowali na dziko i już od rana opróżniali z piwa jedyny sklep spółdzielczy. Po łąkach kręcili się także abstynenci: oazowicze z religijną pieśnią na ustach. Mało kto z przyjezdnych zachodził jednak na koniec wioski, gdzie przy bystrym strumieniu płynącym do Dunajca mieszkała rodzina Chowańców. Było ich czworo: ojciec, matka i dwóch synów. Starszy Władysław i młodszy – Ryszard.

Chłopcy od dziecka pokazywali harde, góralskie charaktery. Obaj szybko rośli. Za domem, wśród gospodarskich gratów i sągów drewna, urządzili siłownię. Rozbudowa mięśni i ich wykorzystywanie – to była wspólna pasja obu braci. Władek bił kolegów już w szkole podstawowej. W ogrodniczej zawodówce spuścił lanie nauczycielowi. Zbił go na tyle mocno, że do szkoły przyjechała milicja. Chłopak był nieletni i niekarany, więc na razie sprawy sądowej mu nie założyli, ale kartotekę – owszem. Z czasem policyjna teczka Władysława Chowańca stała się jedną z najgrubszych w Małopolsce.

* *

Gdy upadła komuna, Władysław i Ryszard otworzyli w Gaboniu dwa sklepy: spożywczy i przemysłowy. Jeden obok drugiego. W ten sposób stali się pierwszą konkurencją dla istniejącej tu od zawsze gminnej spółdzielni, obecnie w ajencji. Konkurencja między zasiedziałym ajentem i nową prywatną inicjatywą nie trwała zbyt długo. W roku 1990 GS został puszczony z dymem. We wsi cicho się mówiło, że stoją za tym Rycho i Władek zwany „Bacą”, ale otwarcie nikt tego nie powiedział. Chowańcowie to dwumetrowe chłopy, każdy sto kilo wagi, dłonie wielkości bochnów chleba, szerokie bary, w oczach agresja. I żadnych skrupułów.

W ciągu trzech lat GS-owski sklep był podpalany trzy razy. Spółdzielnia remontowała go dwukrotnie – i w końcu zamknęła. W tym samym czasie w obrębie dziesięciu kilometrów od Gabonia zapłonęły także inne sklepy – w tym te prywatne. Żaden z właścicieli nie odważył się odbudować interesu. Żaden oprócz Jana Króla, dzierżawcy niewielkiego pawilonu handlowego w Gaboniu. Ale i on dał sobie spokój, gdy ktoś wrzucił mu do komina niewielką bombę domowej roboty.

Dopiero po kilku latach ajent odważy się opowiedzieć o tym wszystkim tygodnikowi „Przegląd”:

– Po napadzie żona ze strachu przestała w ogóle spać i wychodzić z domu, obojgu nam nerwy wyszły na wierzch. Przed policją zatailiśmy, kogo podejrzewamy.

* *

W latach 1995–1998 Władysław i Ryszard opanowali tereny w promieniu pięćdziesięciu kilometrów od Nowego Sącza. Ściągali haracze od sklepikarzy, właścicieli warsztatów i pierwszych prywatnych fabryk. Nikt im się nie postawił: trzymali pod bronią grupę silnorękich od mokrej roboty – Hucułów z ukraińskimi paszportami.

Nad strumieniem w Gaboniu w niespełna rok stanęła willa Władka wzorowana na rezydencji Blake’a Carringtona z popularnego wówczas serialu Dynastia. Ludzie ze wsi rzadko się do niej zbliżali. Przez całą dobę przy pętli kończącej drogę nad strumieniem – miejscowi nazwali to miejsce Kołem Fortuny – stały samochody z przyciemnionymi szybami. Ochroniarze strzegli w ten sposób bossa, którego już nikt nie nazywał „Bacą”, tylko „Alem Capone”.

Wielki Władek tak lubił.

Budził postrach nie tylko wśród konkurencji, ale i między swoimi. Poza reketem od 1996 roku wydawał „pozwolenia na pracę” bandziorom od Tarnowa po Zakopane. Jeśli któryś ze złodziei nie odprowadzał do Gabonia procentu od akcji, w lepszym przypadku tracił uszy – do obcinania używano zwykłych nożyczek szkolnych – w gorszym wypadku: życie. Ofiary były najpierw katowane kijami bejsbolowymi, potem skuwane i wrzucane do Dunajca. W przynajmniej jednym przypadku nieszczęśnik przed utopieniem został polany kwasem – to była kara za to, że podobała mu się ta sama dziewczyna, która wpadła w oko „Alowi Capone”.

Rok przed akcją w Starym Sączu grupka pokrzywdzonych – właścicieli sklepów, restauracji, dyskotek i agencji towarzyskich – odważyła się zgłosić do prokuratury. Choć szybko odwołali zeznania, śledczym udało się sformułować zarzuty. I dlatego teraz „gumisie” zatrzymują gangstera, by prokurator mógł mu je odczytać: wymuszenia haraczy, pobicia, udział w fałszowaniu pieniędzy. Żadnego zabójstwa.

Mimo to i tak „Al Capone” dostaje osiem lat – co nie oznacza końca działalności gangu. Dalszy ciąg kariery Władysława przebiegnie za więziennymi murami. Za dwa tysiące złotych miesięcznie strażnik z więzienia w Nowym Sączu dostarcza mu do celi komórkę i Chowaniec zdalnie kieruje grupą. Udaje mu się nawet rozwinąć działalność, rekrutuje nowych ludzi – między innymi Krzysztofa Łazarza zwanego „Łylim”.

* *

„Łyli” ma opinię okrutnika nieustępującego w sadyzmie swojemu szefowi. Wiele lat później „Gazeta Krakowska” napisze o nim: „W środowisku przestępczym południowej Polski uchodził on za bandytę wyjątkowo bezwzględnego i brutalnego”.

Pochodzi z Tarnowa, od dziecka zwiedzał poprawczaki. Jako młodzieniec żył z włamań. Potem wielokrotnie siedział oskarżany na podstawie wielu artykułów kodeksu karnego z przewagą paragrafów opisujących różne formy kradzieży.

Sztuki rozpruwania kas pancernych nauczył się od starego włamywacza, który za kratami przekazał wiedzę kilku zdolnym adeptom. Na początku lat dziewięćdziesiątych mistrzowi i jego uczniowi w jedną noc trafiał się miliard starych złotych (dziesięć tysięcy nowych) i więcej.

„Umiał rozbrajać systemy alarmowe – napisze »Krakowska«. – Poza tym był to człowiek, który przez lata pracował nad swoim image’em twardziela. Choć po kolejnych zatrzymaniach policja przedstawiała mu niezbite dowody winy, nigdy się nie przyznał, nigdy nie wkopał swoich kolegów”.

* *

Włączony do gangu „Ala Capone” „Łyli” robi porządki w imieniu osadzonego szefa. Od strzału w głowę przed furtką własnego domu ginie niejaki „Lechman”, który naraził się próbą przejęcia zysków z nowego, bardzo intratnego biznesu grupy Chowańca – handlu narkotykami.

Prócz „Lechmana” znika jeszcze paru innych konkurentów bossa, a także jego żołnierze i porucznicy, których policja próbuje przekonać lub zmusić do współpracy – i czasem jest blisko sukcesu. Najczęstsze scenariusze: utopienie, poderżnięcie gardła, strzał z przyłożenia w tył głowy. Agenci Biura do Walki z Przestępczością Zorganizowaną i pokrewnego Biura do spraw Narkotyków zauważają oczywiście, że w okolicach Sącza znikają najbardziej znani przedstawiciele świata przestępczego i potencjalni świadkowie koronni, ale w większości przypadków nie ma nawet pewności, że zostali zamordowani. Żony, dziewczyny, rodzice ofiar – choć wiedzą doskonale, kto wydaje rozkaz zabicia – nie mówią nic. Strach przed „Alem Capone” paraliżuje.

– Ludzi ubywa, nie wiadomo, co się z nimi dzieje, lecz skoro nie ma zwłok, to organy procesowe mogą prowadzić jedynie sprawy o zaginięcie – mówi wówczas prasie prowadzący dochodzenie prokurator z Krakowa.

„To były ciche i bezbłędnie przeprowadzone egzekucje” – napisze tygodnik „Przegląd”.

W kolejnych latach grupa „Ala Capone” – kierowana teraz przez młodszego Chowańca i jego prawą rękę, czyli Krzysztofa „Łylego” Łazarza – fałszuje wódkę, rozprowadza przemycone z Ukrainy papierosy i narkotyki, wreszcie – napada na małopolskie plebanie. Życie bandytów pełne jest krwawych, a niekiedy i romantycznych przygód.

Ryszard Chowaniec zakochuje się w konkubinie niejakiego Bogdana P., szanowanego za kratami złodzieja, który odsiaduje wyrok w tym samym nowosądeckim zakładzie karnym co „Al Capone”. Piękna Izabela, trzydziestoczteroletnia matka, z zawodu technik budowlany, odwiedza partnera w godzinach, w których Ryszard czeka na widzenie z uwięzionym Władysławem. Młodszy brat z Gabonia i urodziwa Iza zaczynają rozmowę w obskurnej więziennej poczekalni. Potem jest regionalna kawiarnia w centrum miasta, spacer po parku i mieszkanie.

Gdy Bogdan P. wychodzi na wolność, okazuje się na tyle nieostrożny – lub zaślepiony miłością – że upomina się o matkę swego dziecka obecnie już mieszkającą z Ryszardem Chowańcem. Ten nie zamierza oddawać kobiety. Każe porwać konkurenta, a egzekucja – tradycyjnie – odbywa się w sielskiej scenerii nad Dunajcem. Skuty kajdankami Bogdan P. zostaje skatowany kijem bejsbolowym, a następnie – wciąż żywy – ląduje w spienionych falach rzeki.

* *

Seryjne rabowanie plebanii to autorski pomysł „Łazarza”. W lutym 2000 roku obrabowany zostaje proboszcz w Starym Sączu, w marcu – dobrodziej ze wsi Zabrzeż koło Łącka. Później są miejscowości Trzetrzewina, Muszyna i Przydonica. W tej ostatniej proboszcz i jego rodzice ledwo uchodzą z życiem – gangsterzy wiążą ich i biją żelaznymi prętami, by dowiedzieć się, gdzie schowali pieniądze.

Ściąganie haraczy z agencji i przemyt papierosów to jedno, ale napady na duchownych – coś dużo poważniejszego. Szczególnie na Podhalu. Oburzeni są parafianie, lokalni politycy i powiatowa prasa. Policjanci depczący gangsterom po piętach dostają większe uprawnienia i dodatkowych ludzi. Kilkanaście osób na zmianę bez przerwy śledzi „Łylego”, młodszego Chowańca i ważniejszych kompanów. Podsłuchują rozmowy, próbują werbować świadków, intensywniej niż dotąd nachodzą rodziny ofiar. Kilkoro świadków – zapewnionych o stuprocentowej ochronie – zgadza się mówić. Czując zaciskającą się pętlę, Ryszard ucieka do USA.

„Łazarz” nie ma tyle szczęścia. Zostaje złapany i skonfrontowany z obciążającymi go zeznaniami świadków. Widzi, że żarty się skończyły. Po raz pierwszy w życiu idzie na układ z prokuratorem. Jako tak zwany mały świadek koronny w zamian za złagodzenie kary ujawnia szczegóły wykonanych egzekucji, podział ról w gangu, kulisy przepływu pieniędzy. Dzięki jego wyjaśnieniom udaje się odnaleźć poćwiartowane i wypalone kwasem zwłoki kilku zakopanych ofiar. Zaczyna się proces dziewiętnastu gangsterów, w tym obu Chowańców – bowiem policja z USA wytropiła, a władze federalne wydały Polsce młodszego z braci. Teraz za kratami są już obaj – i obaj dostają dożywocie bez możliwości ubiegania się o zwolnienie przed 2040 rokiem. Łazarz inkasuje „tylko” dwadzieścia jeden lat z możliwością wyjścia po dziesięciu. Jako że dawni koledzy serdecznie życzą mu śmierci, władze kolejnych więzień umieszczają go w celach z osadzonymi możliwie niegroźnymi i niezwiązanymi ze zorganizowaną zbrodnią.

Lepiej, żebyś się zabił

Lato 2000 roku, Busko-Zdrój

– Krzysiek, nie wygłupiaj się, otwórz, ja chcę ci pomóc! Wszyscy chcemy ci pomóc! Przyszedł pan doktor!

Za drzwiami cisza.

Mrugała od pół tygodnia siedzi zabarykadowany w domu na Korczaka. Nikogo nie wpuszcza, nawet braci i matki. Nie otworzył kantoru. Dorota prosi telefonicznie psychiatrę z Buska, żeby z nim porozmawiał, ale lekarza także nie wpuszcza za próg.

Miesiąc wcześniej – to był ostatni tydzień czerwca – Aneta pierwszy raz zobaczyła na własne oczy, jak Krzysztof okłada pięściami Dorotę. Był późny wieczór, ale Bożenka nie wróciła jeszcze do domu. Aneta w swoim pokoju na górze rozmawiała akurat przez telefon z Ewą, jedną z najbliższych koleżanek. Kiedy skończyła połączenie, usłyszała dobiegający z dołu błagalny i płaczliwy głos mamy: „Krzysiu, nie, proszę cię, nieeee!”.

Już w pierwszej chwili domyśliła się, co ten krzyk może znaczyć. Zbiegła do kuchni. Wszystkie światła zapalone. Matka w rozchełstanym szlafroku i z rozczochranymi włosami przegięta do tyłu nad pełnym naczyń blatem próbowała uchylać się przed ciosami. Tusz na policzkach miała rozmazany, jeden z jej butów leżał na środku terakotowej podłogi. Ojciec – czerwony ze złości – walił ją w głowę zaciśniętymi pięściami: raz w jedną skroń, raz w drugą.

Aneta zaczęła krzyczeć:

– Przestań! Natychmiast przestań!! Dzwonię po policję!!

Krzysztof jeszcze raz uderzył Dorotę i zerwał się w kierunku schodów. Zawsze był bardzo szybki, ale i córka zareagowała błyskawicznie. Popędziła na górę. Ojciec tuż za nią.

Dziewczyna wpadła do swego pokoju, lecz nie miała już czasu, by zatrzasnąć za sobą drzwi. Rzuciła się w stronę zostawionej na łóżku komórki. Rozjuszony Krzysztof stanął w progu i sapał. W ręce miał drewniany drąg zakończony metalowym hakiem. Na co dzień służył do otwierania klapy poddasza. Aneta – z podkurczonymi nogami w pościeli – stukała drżącymi palcami w klawisze telefonu.

– Dzwonię na policję!

Ojciec walił drągiem raz w ścianę, raz w podłogę.

– Na ojca będziesz dzwonić?! Będziesz donosić na swojego ojca?!

– Będę! Zobaczysz, że będę! Już dzwonię! Halo!! Halo!!

Telefon milczał jednak, bo roztrzęsiona osiemnastolatka nie była zdolna wybrać żadnego numeru. W drzwiach pojawiła się jednak Dorota ze strażnikami miejskimi.

To był przypadek – patrol akurat przechodził obok domu z wieżą, a pobita matka, widząc mundurowych przez okno, wybiegła w szlafroku na ulicę. Teraz uciekać musiał Krzysztof – przez klapę wdrapał się na poddasze. Strażnicy nie chcieli włazić za nim, próbowali negocjować dobrowolne zejście na dół, ale on nie odpowiadał. W tym czasie Dorota wypakowała z szaf najpotrzebniejsze rzeczy – swoje, Anety i Bożenki, która właśnie wróciła do domu. Pod ochroną municypalnych i z pomocą córek matka ułożyła w dwóch walizkach bieliznę na zmianę, buty, biżuterię, trzy kosmetyczki i tym podobne rzeczy. Wzięła pieniądze, wrzuciła do torebki kluczyki od szarego renault i podziękowała mundurowym za pomoc. Kiedy strażnicy skończyli pisać „notatkę z interwencji”, matka i córki wsiadły do samochodu. Wbrew radom funkcjonariuszy Dorota nie pojechała do szpitala na obdukcję, ale prosto do swojej matki – na ulicę Spółdzielczą w Kielcach.

* *

Teraz Aneta jedzie na Korczaka po potrzebne mamie i obu siostrom ubrania, kosmetyki, buty i tak dalej. Spodziewa się, że nie będzie jej łatwo wejść do domu, ale jest wściekła, zdesperowana i ma własny klucz. O dziwo, drzwi nie są zamknięte na wewnętrzny skobel. Ojciec siedzi w salonie. Jest w dziwnym stanie. Ani pijany, ani do końca trzeźwy, oczy zarazem rozbiegane i nieobecne, wydaje się, że schudł. Tkwi na kanapie w niewygodnej, skręconej pozie, a obok niego leży zerwany kabel od depilatora Anety.

Najpierw nie chce rozmawiać, potem mówi nieswoim głosem, że próbował się powiesić, lecz mu „nie wyszło”.

Córka już wcześniej postanowiła, że jeżeli przyjdzie jej rozmawiać z „potworem”, będzie twarda i bezwzględna. Mama i Bożena instruowały ją przed wyjazdem: „Masz tylko zabrać rzeczy, nie wdawaj się w rozmowy ani kłótnie, bo on jeszcze coś ci zrobi”. Dlatego teraz odpowiada sztywnym tonem:

– To wielka szkoda. Lepiej by było dla nas wszystkich, gdybyś się zabił.

Po powrocie do Kielc opowiada matce, co zobaczyła i usłyszała. Dorota jest przerażona. Próbuje od razu dodzwonić się do męża. Telefonuje raz na komórkę, raz na numer domowy. Krzysztof początkowo nie odbiera, a gdy wreszcie podnosi słuchawkę, nic nie mówi. Cisza trwa dziesięć sekund, piętnaście, dwadzieścia.

– Krzysztof... Krzysiu... Jesteś tam?!

Nic.

Żona rozłącza się i próbuje raz jeszcze. Znowu to samo. Po czwartym albo piątym takim telefonie Mrugała w końcu się odzywa. Mruczy coś niezrozumiale, wypowiadając z mozołem urwane słowa. Z kontekstu można zrozumieć, że ma pretensje. Do żony, bo go zostawiła, do starszej córki, bo go nie kocha. Dorota prosi, żeby zgłosił się na leczenie w szpitalu psychiatrycznym.

– Już z nimi rozmawiałam, tu, w Kielcach, wszystko jest załatwione, lekarz cię przyjmie od razu – mówi. – Tylko tam idź. Czekają na ciebie. Pomogą ci.

Brak odpowiedzi.

* *

We wrześniu 2000 roku Krzysztof jednak jedzie do psychiatryka. Gdy wprowadza się do ponurego pawilonu na przedmieściach Kielc, Dorota z córkami mogą wrócić do Buska. Zaczynała się szkoła. Starsza z dziewcząt idzie do ostatniej klasy ogólniaka, młodsza do drugiej gimnazjum. Przez dwa miesiące jest spokój. Gdy w listopadzie ojciec wraca ze szpitala, jest wyciszony i nieobecny. Zażywa kilka leków: pastylki tonujące nastrój, antydepresanty i środki nasenne. Nie wygląda na kogoś, kto byłby zdolny wziąć się ponownie do bicia i terroryzowania domowników. Ale atmosfera jest równie ciężka jak wcześniej. Albo nawet gorsza.

Kiedy Krzysztof zagaduje Anetę, ta reaguje płaczem.

– Wystarczył sam jego widok – opowie po latach córka. – Nie wiem, co się ze mną wówczas działo. Po prostu nie mogłam przestać płakać, kiedy on był w domu. To było dziwne uczucie, niezrozumiałe, bo w tym czasie niczego mi nie robił. A łzy leciały ciurkiem. Nie umiałam się uspokoić. Mama mówiła mi, żebym wzięła się w garść, pytała bezradnie: „Co mam teraz zrobić? Przecież nie wyrzucę go chorego z domu”. To były jej słowa. Na szczęście on długo z nami nie zabawił.

Za radą kieleckich lekarzy pacjent jedzie na trzy tygodnie do sanatorium w Krynicy Górskiej. Dorota szybko dostaje informację, że zdemolował pokój. Trzeba pokryć straty. Lekarze ze szpitala w Kielcach, z którymi Mrugałowa utrzymuje teraz stały kontakt, mówią jej, że dla dobra swojego i dzieci musi od męża odejść. Chory ma osobowość psychopatyczną i nie odczuwa żadnych wyrzutów sumienia. Obwinia otoczenie, uważa się za człowieka pokrzywdzonego, niecnie wykorzystanego przez żonę i córki. To przekonanie narasta w nim z każdym miesiącem. Dorota słyszy, że jeśli pozostanie przy mężu, może zostać poważnie skrzywdzona.

Krok po kroku przygotowuje się więc do odejścia na zawsze. Bez awantur, na zimno. Od powrotu z Hiszpanii, a może od czasu, gdy sobie to wszystko dobrze przemyślała, nie jest już wystraszoną kurą domową. Potrafi planować i realizować wyznaczone cele. Zaczyna od tego, że do kupionego wcześniej starego dworku przy ulicy Andrzejewskiego sprowadza z Kielc Elżbietę, przyrodnią siostrę babki Lidii.

Prawie stuletni budynek, cofnięty od linii zabudowy ciągnącej się gęsto wzdłuż wąskiej uliczki, zgodnie z filozofią Mrugałów powinien na siebie zarabiać. Dlatego najpierw doprowadzi się go do porządku, a potem podzieli na części. Jedną będzie zajmował bar piwny z przekąskami – zajmie się nim Elżbieta. W drugiej zainstalowany zostanie zakład fryzjerski, który poprowadzi „pani Asia”. Pierwsze piętro pod skośnym dachem ma być w przyszłości mieszkaniem dla matki i córek. Na Andrzejewskiego nie jest co prawda tak ładnie jak na Korczaka – mało tu zieleni, dominują brzydkie, niskie oficyny, stoi trochę ruin i trochę nowych szeregówek w budowie – ale dom Doroty ma mały ogródek z krzewami i tujami, a co najważniejsze – nie będzie w nim Krzysztofa.

To jest kochanka ojca

Lata 2000–2001, Busko-Zdrój i Warszawa

Na razie wszyscy mieszkają pod wieżą. Mrugała, zażywając psychotropy, nie powinien pić alkoholu. Ale pije. Nawet więcej niż kiedyś. Wciąż nie otworzył kantoru. Siedzi w salonie w dużym skórzanym fotelu, przy nim butelka whisky albo wódki. Nocą leży w miejscu, z którego widać barek, ścianę ukrywającą sejf, główne wejście i schody na piętro. Materac rozłożył tuż pod największym z domowych telewizorów. Ogląda ostre porno. Gdy Bożena albo Aneta przechodzą przez pokój, muszą słuchać kopulacyjnych jęków i plaśnięć damskich pośladków o męskie uda. Ojciec, z dziwacznym uśmiechem na ustach, namawia do wspólnego oglądania. Jeżeli opuszcza pokój, to tylko po to, by iść do magazynku i uzupełnić zasoby w barku, skorzystać z toalety albo z lodówki w kuchni. Nad ranem, kiedy Dorota i dziewczęta już śpią, puszcza na cały regulator jazgotliwą muzykę techno.

W piątkowe i sobotnie wieczory wychodzi do dyskoteki. W Busku są wówczas dwie: VIP i Imperium. Potrafi wrócić po dwóch, trzech dniach.

Dorota i córki są przekonane, że ojciec zaczął brać narkotyki. Wcześniej ospały po lekach, teraz przed każdym weekendem robi się nienaturalnie podkręcony. Odziany w ciasny błyszczący podkoszulek, przystrojony złotem, podrywa w Imperium dziewczyny ledwo starsze od Bożenki. Choć nie powinien jeździć samochodem, zawozi nastolatki do zajazdów, kupuje im ubrania, kosmetyki, elektroniczne gadżety. O swych podbojach mówi w domu jawnie, mimo że ani Dorota, ani jej córki nie chcą tego słuchać. Opowiada ze szczegółami, jaki rodzaj seksu ostatnio uprawiał i gdzie. Chwali swe nastoletnie „przyjaciółki” za to, że są chętne – „biorą do buzi i w tył”. Opisuje, jakie mają ciała, jak bardzo się różnią od Doroty, jakie są zgrabne, wyćwiczone w łóżku i namiętne.

Dorota milczy. Sama prowadzi kantor w Lotosie, szykuje remont w domu na Andrzejewskiego. Nie ma już złudzeń co do przyszłości swego małżeństwa. Cała rodzina – babka Zofia, prababka Władysława, bracia Krzysztofa i jego szwagierki, wszystkie „ciotki”: Wacława od wieńców, Bronisława z Bydgoszczy i Elżbieta z Kielc – wreszcie fryzjerka Asia... wszyscy już przecież wiedzą, co Mrugała wyrabia „na Busku”. Kantorowiec jest tak znany jak jego dom. Dorota, siedząc w Lotosie, musi słuchać „życzliwych doniesień”. Ludzie opowiadają – a to, że widzieli Krzyśka z tą, a to, że z tamtą. Żona próbuje przyjmować opowieści z kamiennym uśmiechem wyższości. Nie ma już niczego do ukrycia. W rozmowie z „ciotką Elą” – siedzą akurat we dwie przy kawie w pomieszczeniu, które ma się stać nowym zakładem fryzjerskim – głośno wyraża zdziwienie, jakim cudem jej mąż zaspokaja młode panny.

– Ze mną jest od dawna impotentem – mówi. – Śpimy osobno już drugi rok.

Elżbietę zadziwia co innego:

– Powiedz mi, jak to możliwe, że matki pozwalają smarkulom spotykać się z takim starym facetem.

* *

Kiedy Aneta uczy się do matury, Dorota po raz pierwszy zauważa poważne braki we wspólnej kasie. Dyskotekowe znajomości męża z nastoletnimi dziewczętami to nie wszystko. Krzysztof spotyka się też ze starszymi kobietami, wyjeżdża z nimi w Polskę. Nocują w najdroższych hotelach, bawią się na całego w Krakowie i w Zakopanem.

– Ojciec, korzystając ze swego statusu chorego psychicznie, stał się regularnym pasożytem – powie nam potem Bożena. – Mama sama prowadziła i kantor, i zakład fryzjerski, ogarniała wszystkie tematy, a on tylko przepuszczał kasę. Młodsze laski jeszcze nie ciągnęły tak dużo, gorsze były te starsze: większe wymagania, droższe weekendy, wakacje. Chyba nawet którejś kupił mieszkanie.

Pewnego dnia, parkując przy przecinającej miasto ulicy Bohaterów Warszawy, Dorota pokazuje młodszej córce kobietę na chodniku po przeciwnej stronie. Babeczka ma około trzydziestu lat i duży biust. Jest korpulentna, elegancko ubrana, lecz – jak się wydaje wówczas Bożenie – brzydka.

– Zobacz, to jest kochanka ojca – Dorota mówi to zdanie spokojnie, z mieszaniną zawodu i zdziwienia. Córka nie pyta o nic więcej. Obie wchodzą do sklepu spożywczego, biorą koszyki i robią duże zakupy.

* *

Gdy Krzysztof wyjeżdża z którąś ze swoich znajomych na dłużej, żona – jeśli nawet cierpi jej duma – robi się spokojniejsza. A razem z nią obie córki. Bożena – teraz wyższa od Anety – bawi się z koleżankami w plenerze albo na domówkach, gdzie dziewczęta przytulają się do chłopaków. Starsza siostra nie ma wielu przyjaciół. Jej najbliższą psiapsiółką jest inna uczennica buskiego liceum im. Kościuszki – ciemnowłosa Ewa. Obie są bardzo do siebie podobne, także fizycznie: szczupłe, drobnokościste, o wysokich czołach i ładnie zarysowanych kościach policzkowych. W piątkowe wieczory chodzą we dwie na spacery do części zdrojowej, w sobotnie przedpołudnia – do kawiarni. Ewa lubi słodycze i lody, Aneta – ostatnio jakoś nie. Im bliżej do matury, tym gorszy ma apetyt. Początkowo wcale jej to nie martwi. Chude dziewczęta są przecież bardziej lubiane. Zresztą teraz to nie jest tak ważne. Egzamin dojrzałości za dwa tygodnie. Mrugałówna wkuwa non stop, z przerwami na niewielkie porcje jedzenia i sen. Książki, korepetycje i znowu książki. Chce zdawać na stosunki międzynarodowe do Szkoły Głównej Handlowej. Jedna z koleżanek matki wysłała tam swoje dziecko i teraz jest zachwycona. Opowiadała w zakładzie fryzjerskim, że absolwenci SGH są rozchwytywani, nie mają żadnego problemu ze znalezieniem pracy, także za granicą.

Żeby zostać studentką handlówki, trzeba jednak zdać egzaminy z niemieckiego, angielskiego, historii i matematyki. Dlatego teraz Aneta nawet w niedzielę wstaje o czwartej lub piątej rano, by siedzieć nad lekcjami i słownikami. Sama o sobie mówi, że stała się „terminatorem nauki”. Wszystko ma skrupulatnie zaplanowane: droga ze szkoły do domu – dziesięć minut, piętnaście minut na obiad, potem po dwadzieścia minut na mniej ważne przedmioty, trzy godziny na ważniejsze. O osiemnastej odcinek Klanu w telewizji i chwila z mamą po jej powrocie z kantoru. O dwudziestej kąpiel, o dziewiątej wieczór starsza siostra jest już w łóżku. Młodsza zazwyczaj dopiero o tej porze pojawia się w domu. Ma teraz chłopaka – to Mateusz Szymański, brat łobuza Norberta. Superprzystojny.

* *

Intensywna nauka przynosi efekty na maturze. Aneta dostaje piątkę z polskiego, szóstkę z matematyki i piątkę z angielskiego. Ciężkie egzaminy na stosunki międzynarodowe w SGH trwają cztery dni. Mama i córka mieszkają na warszawskim Mokotowie w wynajętym pokoju blisko uczelni. Dorota codziennie odprowadza Anetę pod drzwi szkoły przy alei Niepodległości, a potem spaceruje po Polu Mokotowskim, karmiąc kaczki i czekając na wyjście córki z budynku uczelni. Po południu idą we dwie na obiad, potem kandydatka na studia powtarza materiał na kolejny dzień, a jej matka śpi. Jest w takim stanie, że może spać całymi dniami. Zmęczenie i chroniczny ból głowy nie odstępują jej nawet chwilę. Momentami nie może już sobie przypomnieć, jak wyglądało normalne życie: spokój, dobry nastrój, pogoda ducha. Pamięta, że takie chwile jej się przecież zdarzały, lecz już nie może ich poczuć.

* *

Gdy latem 2001 roku Aneta zostaje studentką – drugą w historii rodu Mrugałów po „ciotce Bronce” z Bydgoszczy – nawet ojciec, zajęty głównie romansami i przepuszczaniem pieniędzy, jest wzruszony. Jadąc samochodem przez Busko, zauważa na ulicy starszą córkę w towarzystwie Ewy. Hamuje gwałtownie, zatrzymuje się przy krawężniku, wysiada i gratuluje dziecku ze łzami w oczach. Mówi głośno, jakie to wielkie i przełomowe wydarzenie, jak bardzo jest dumny. Ewa, która wie co nieco o stosunkach w rodzinie Mrugałów, stoi w milczeniu z boku. Aneta jest z jednej strony zakłopotana potokiem komplementów, z drugiej – sparaliżowana bliskością ojca. Z trudem zdobywa się na odwzajemnienie uśmiechu, unika uścisków i mówi tacie chłodno, by nie tamował ruchu na drodze, „bo tu jest zakaz zatrzymywania”.

– Po tym wybuchu miłości i dumy życie potoczyło się jak dotąd – opowie Aneta trzynaście lat później. – Ojciec wrócił do swoich używek i dziwek, ale przynajmniej wynajął mi mieszkanie w Warszawie, żebym miała gdzie się podziać podczas studiów. Najpierw zakładałyśmy z mamą, że to mieszkanie kupi, ale nie kupił. To znaczy mama podejrzewała, że owszem, kupił, lecz nie mnie, tylko swojej ówczesnej kochance, Dorocie. Początkowo dla niej miało być jedno w centrum Warszawy, a dla mnie drugie na Ursynowie. Tyle że ta Dorota go podbuntowała. Po co będzie lokal kupował córce niewdzięcznej. Lepiej kupić większy dla niej.

Dorota N. nie jest tą korpulentną i niespecjalnie urodziwą trzydziestolatką, którą matka pokazywała młodszej córce na ulicy przed sklepem spożywczym. To zupełnie inny typ: zgrabna blondynka, wdowa po bogatym lekarzu z Buska. Jest zmysłowa, eteryczna i ma piękny profil. Idąc przez miasteczko, rozsiewa wokół aurę wyjątkowości. Jej znajomość z Krzysztofem zaczęła się od ulicznego spotkania. Pani N. potrzebowała porady prawnika w związku z podziałem spadku po mężu, Mrugała – obyty z przepisami – zaoferował pomoc. W podzięce dostał bombonierkę w kształcie serca. Tak zaczął się gorący romans.

* *

W słoneczny sierpniowy dzień Krzysztof i starsza córka jadą do Warszawy, by sfinalizować umowę najmu mieszkania w biurze notarialnym. Ojciec płaci właścicielowi za rok z góry gotówką. Ubrany w obcisłe dżinsy i czarny podkoszulek na ramiączkach, pobrzękując bransoletką i gładząc złoty łańcuch na szyi, chwali się obecnemu na spotkaniu agentowi nieruchomości i dystyngowanej pani notariusz, że ma „swój prywatny bank”. Aneta jest zażenowana, wstyd jej przed nieznajomymi. Chełpliwość ojca, to całe mielenie jęzorem, które jej zdaniem odziedziczył po babce Zofii, w Busku aż tak jej nie raziło. Tutaj, w stolicy, wśród tych wszystkich powściągliwych ludzi, którzy rozsiewają wokół siebie aurę chłodnego profesjonalizmu, zachowanie właściciela małomiasteczkowego kantoru wydaje się jej szczególnie niestosowne.

Dalej też jest ciężko.

Pierwsze miesiące w stolicy są deprymujące. Mrugałówna nie może się odnaleźć w wielkim mieście pozbawionym przecinających się prostopadle uliczek i oczywistych skrzyżowań z czterema narożnikami. Bloki na Ursynowie są podobne jeden do drugiego i kilkakrotnie większe od tych w Kielcach. Trasa z przystanku autobusowego do miejsca zamieszkania wydaje się biec raz tak, raz siak – dziewczyna kilka razy gubi orientację. Samochody jeżdżą tu szybciej, ludzie też zdają się bardzo zabiegani i nikt się z nikim nie wita na chodniku.

– Mogłabym umrzeć i nikt by nie zauważył – powie nam potem. – Wszelkie relacje i znajomości, czy to z osobami mijanymi na klatce schodowej, czy na uczelni, były bardzo płytkie. Nastawione na cel i zadanie. Mało było osób, które miały czas, żeby głębiej wejść w znajomość i choćby zwyczajnie porozmawiać: skąd jesteś, co u ciebie, czym się interesujesz? Dopiero po latach zaczęłam doceniać anonimowość i wada Warszawy zamieniła się w jej największą zaletę. Ale na pierwszym roku byłam ciągle w stresie.

* *

Koleżanki ze stosunków międzynarodowych wyjeżdżają na weekendy do domów, Aneta nie chce jednak widywać ojca, więc nie jeździ. Co sobota przyjeżdża do niej matka. Przywozi słoiki, ciasta z buskiej cukierni i wszystkie swoje kłopoty.

W tym czasie jest już kłębkiem nerwów. Przez dwa lata postarzała się o lat dziesięć, co próbuje zamaskować grubo nałożonym makijażem i jak zwykle świeżo ułożoną fryzurą. W dzień głównie śpi, w nocy budzi się i dzwoni do swojej matki, Lidii, którą sprowadziła na Korczaka. Babka opowiada, co ojciec robił wieczorem, czy w ogóle pokazał się w domu, jeżeli tak, to jak się zachowuje. Jeśli nie wrócił na noc, to czy ktoś go wcześniej widział na mieście lub w Zdroju, w jakim lokalu i z jaką kobietą.

Dorota N. – wdowa po lekarzu – nie jest już bowiem jedyna. W życiu Krzysztofa pojawia się Dorota W., druga kochanka o tym imieniu, a jeśli liczyć żonę – trzecia Dorota w tej opowieści. Też blondynka i do tego pielęgniarka z zawodu.

Gdy matka rozmawia z babką o ojcu, Aneta na drugim łóżku w pokoju udaje, że śpi. Nie chce zawstydzać rodzicielki, zdradzając, że słyszy jej żenujące pytania. Pytania, z których jasno wynika, że tylko udaje, iż jest ponad to wszystko, i romanse męża nie wyprowadzają jej z równowagi. Faktycznie Mrugałowa – choć zdecydowana na rozwód – nadal kocha swego prześladowcę i nienawidzi go.

– To było straszne, jak ona się przejmowała tym gnojem – powie nam córka po latach. – Najbardziej upodlające. Widziałam jej psychiczną męczarnię i strach. Czułam, że nadchodzi przesilenie, bo dalej nie dawało się już tak żyć.

Oddaj pieniądze, dziwko!

Rok 2002, Busko-Zdrój i Kielce

Trzecia ucieczka od Krzysztofa ma być ostateczna – przynajmniej taki jest plan Doroty. Teraz już nie ucieknie PKS-em z dzieckiem na rękach ani nawet samochodem z czterema walizkami w bagażniku. Tym razem podstawi ciężarówkę i zabierze wszystko: młodszą córkę, pieniądze, biżuterię, akty notarialne, ubrania, pamiątki, najcenniejsze sprzęty.

Latem 2002 roku przygotowania są już zaawansowane. Poza kupionym na nazwisko matki domem przy Andrzejewskiego Dorota w tajemnicy wynajęła mieszkanie w Kielcach. Przez pierwsze miesiące po odejściu chce być z Bożenką poza miastem, na wypadek gdyby mężowi strzeliło do głowy, aby coś im zrobić.

Plan na najbliższe tygodnie jest taki: uciekną obie z Buska, kiedy tylko Krzysztof wyjedzie na parę dni.

Okazja trafia się z początkiem lipca. Mrugała jedzie na tydzień, by kibicować siatkarzom wespół ze starym druhem – Sławomirem.

To buski wuefista, dziesięć lat młodszy od Krzysztofa, bardzo przystojny mężczyzna. Panowie poznali się na trybunach w czasie meczu i przez kilka lat zaprzyjaźnili do tego stopnia, że kantorowiec przyuczył Sławomira do zawodu. Pomógł mu przejść kurs kasjera walutowego i porobić potrzebne uprawnienia. Sławomir rzucił szkołę i otworzył punkt skupu i sprzedaży dewiz w Pińczowie. Od kilkunastu miesięcy regularnie chodził z Mrugałą na salę gimnastyczną, wieczorne treningi siatkarskie były jednak dla obu tylko wstępem do nocnych podbojów na dyskotekach w Busku, Jędrzejowie i Kielcach. Zależnie od sytuacji dwaj sportowcy nie gardzili także dansingami na miejscu – w sanatoriach i domach wypoczynkowych Zdroju, gdzie zabawy zaczynały się już od osiemnastej i często trwały do upadłego. Którejś nocy – pijani i o coś pokłóceni – Krzysztof i Sławomir wracali przez Park Zdrojowy „na Busko”, szarpiąc jeden drugiego i wrzeszcząc na siebie. Mimo awantury były nauczyciel okazał się tak dobrym kolegą, że doprowadził Mrugałę pod same drzwi, choć ten co rusz rzucał się na niego z pięściami. Ostatnia walka odbyła się już na posesji przy Korczaka. Hałasy zbudziły wszystkie trzy domowniczki. Dorota – nie po raz pierwszy tego roku – wezwała policję. Przyjechał radiowóz, lecz jako że wszyscy gliniarze w Busku znali „pana Krzysia” z Lotosu, skończyło się na: „Niech pan idzie spać i już nie rozrabia”.

Sławomir od czasu bijatyki stracił sympatię i złudzenia co do Mrugały. W konflikcie między małżonkami stanął po stronie Doroty. To on poradził jej, że jeśli chce odejść od tyrana, musi się wpierw zabezpieczyć. Przede wszystkim przelać pieniądze ze wspólnego konta na własne.

Potem celowo wyciągnął Krzysztofa na zawody siatkarskie i obiecał ostrzec żonę, gdyby mąż zamierzał wrócić wcześniej.

Bożena:

– Mama musiała przelew i całą przeprowadzkę zrobić najwyżej w dwa dni. Trzeba się było spieszyć, bo wieści mogły dotrzeć do ojca przez babkę Zofię albo któregoś z braci. Zakładałyśmy, że jeśli tata usłyszy o bagażówce stojącej przed domem, to nam przeszkodzi. Pamiętam pośpiech, z jakim wynosiłyśmy książki, ubrania i meble z mojego pokoju.

* *

Matka i obie dziewczyny, eskortując ciężarowe auto, dojeżdżają do Kielc. Na miejscu słyszą, że człowiek, od którego wynajęły lokal dla Doroty i Bożenki, w ostatniej chwili się rozmyślił. Przez chwilę rozważają nawet, czy nie schronić się na razie u Anety w Warszawie, ale co wtedy zrobić z rzeczami? Pomaga dalsza kuzynka Lidii. Zgadza się przygarnąć Mrugałową na miesiąc, aż ta znajdzie inne mieszkanie.

Kiedy Krzysztof wraca do Buska, czeka na niego pusty dom. Na stole w salonie leży krótki list, dwa tysiące złotych gotówką na zapłacenie rachunków, pozew rozwodowy i wezwanie do prokuratury na przesłuchanie. Dorota już wcześniej złożyła zawiadomienie o znęcaniu się nad rodziną. I nie tylko wypłaciła pieniądze ze wspólnego konta, ale też zabrała z sejfu kantorową kasę: nieco ponad pięćdziesiąt tysięcy dolarów i czterysta tysięcy złotych.

W liście tłumaczy krótko: „zabezpiecza” gotówkę do chwili uzgodnienia warunków podziału majątku. Krzysztof, gdy to czyta, o mało nie drze kartki. Jest wściekły, ale niewiele może zrobić. Dzwoni kolejno na komórki Bożeny, Anety, wreszcie Doroty. Krzyczy:

– Złodziejko!! Dziwko!! Jak mogłaś ukraść mi wszystko?!

Grozi żonie, że ją zabije, „naśle bandziorów”, którzy ją zamordują i zakopią w lesie. Chce wiedzieć, gdzie ona jest, ale Dorota – tym razem spokojna – powtarza tylko zgodnie z tym, co sobie zaplanowała, że spotkają się dopiero w sądzie.

* *

Jesień roku 2002 Mrugała spędza na bezskutecznych próbach telefonicznego namówienia żony do oddania pieniędzy – i na romansach. Jasnowłosa pielęgniarka Dorota W. wprowadza się do willi na Korczaka. Mieszkają we dwoje tylko trzy miesiące. Nowa pani domu z coraz większym trudem toleruje nieprzewidywalność, zmienne nastroje, pijaństwo, coraz większą ilość narkotyków, kompulsywne oglądanie filmów porno i inne odloty.

Jeszcze w czasie wspólnego mieszkania z blondynką kantorowiec poznaje „Kleopatrę”. Po niespełna miesiącu znajomości jest już zakochany bez pamięci. Pielęgniarka Dorota – nie bez żalu, ale i z pewną ulgą – odstępuje Barbarze dom pod wieżą i jego lokatora.

Tymczasem sąd rodzinny w Kielcach bardzo szybko rozpatruje sprawę Mrugała kontra Mrugała. Orzeka rozwód z winy męża i alimenty dla młodszej z córek. Procedurę przyspieszyło to, że kantorowiec, mimo prawidłowo doręczonych wezwań, przez ostatnie miesiące nie pojawiał się na rozprawach. Po pierwsze, często zaczynał dzień od drinka, po drugie, był przekonany, że lekceważąc wezwania, uniemożliwi sądowi działanie. Jego taktyka zawiodła. Orzeczenie zostało wydane bez przesłuchiwania męża. Wystarczyły szpitalne obdukcje, notatki policjantów i strażników miejskich oraz zeznania córek. Jest grudzień 2002 roku, gdy Dorota dostaje od sądu to, czego chciała. Kiedy Krzysztof dowiaduje się o decyzji, w ramach odwetu próbuje wydziedziczyć żonę i córki. Zapisuje majątek – przede wszystkim dom przy Korczaka – swemu bratu Sławkowi. Zapis okaże się bezskuteczny. Willa stanowi majątek wspólny i Mrugała nie może nią dysponować.

Trzeba było nas nie bić

Rok 2003, Busko-Zdrój

W Nowy Rok 2003 od rana pada zimny deszcz. Krzysztof i „Kleopatra” leżą w małżeńskiej sypialni, która wcześniej służyła jemu i Dorocie. Pomieszczenie na piętrze jest przestronne i jasne nawet w tak szary poranek jak ten. Wielkie łoże zostało zrobione w jednym egzemplarzu. Pod skośną ścianą stoi szereg komód zastawionych chińskimi figurkami, które podobały się Dorocie, a teraz podobają się Barbarze.

Mrugała śpi po tęgo zakrapianej nocy, jego partnerka słucha deszczu bębniącego w dachowe okna. Czuje się szczęśliwa.

Dorota siedzi sama w wynajętym mieszkaniu w Kielcach.

Tu także pada.

Młodszą córkę wysłała po świętach do Buska, gdzie mieszka pod opieką „ciotki Elżbiety” i chodzi do szkoły. Teraz rozkłada na stole przed sobą papiery i kalkulator. Szkicuje biznesplan. Po raz pierwszy w życiu zamierza poprowadzić interes na własną rękę.

* *

Z pomocą zabranych z konta i sejfu pieniędzy otwiera kantor w Jędrzejowie. Piętnastotysięczne miasteczko leży równe czterdzieści kilometrów od Buska i od Kielc. Domki jeszcze mniejsze, ludzie niebogaci, odpowiednikiem Lotosu jest stojący przy centralnym rondzie zaniedbany Dom Handlowy „Piast”. Mrugałowa przyjeżdża w to miejsce codziennie z sobotą włącznie. Kursuje na trasie Kielce – Jędrzejów w mrozy, śnieżyce, gdy leje zamarzający deszcz i gdy stoi mgła. Stara się, jak może, obdarza klientów uśmiechami, bierze minimalną, kilkuprocentową prowizję, ale jej wysiłek i tak nie przynosi efektów. Wymiana walut nie jest już takim interesem jak w latach dziewięćdziesiątych. Handlowa odyseja Polaków dobiegła końca – teraz importem i eksportem nie zajmują się przemytnicy mrówki, lecz firmy, a te nie potrzebują kantorów. Dolar praktycznie wyszedł z obiegu, a nowo wprowadzone euro ludzie kupują głównie, gdy jadą za granicę, po czym ewentualnie odsprzedają, wracając. No ale ilu mieszkańców Jędrzejowa stać na zagraniczne wojaże?

Powrót do Buska – do remontowanego mieszkania przy Andrzejewskiego – wydaje się ekonomiczną i życiową koniecznością. Nie bez znaczenia jest i to, że Krzysztof, dzięki udanemu związkowi z „Kleopatrą” , wyraźnie się uspokoił. Już od dłuższego czasu nie dzwoni i nie grozi. Albo się przyczaił, albo nareszcie dał spokój.

Dorota wraca.

Zamieszkuje na Andrzejewskiego – dwieście pięćdziesiąt metrów od domu pod wieżą – wraz z Bożenką i „ciotką Elżbietą”, która już uruchomiła tu bar. Młodsza córka chodzi do szkoły, „ciocia Ela” nalewa piwo, a Mrugałowa – po zamknięciu jędrzejowskiego interesu – otwiera swój drugi kantor: w przyziemiu nowego buskiego pawilonu handlowego.

Zenit stoi kilkadziesiąt metrów od Lotosu i jest wprawdzie ciut mniejszy, ale za to ładniejszy. Architektonicznie naśladuje starą zabudowę, a ludzie odwiedzają go tłumnie ze względu na duży sklep spożywczy na parterze.

W małym pomieszczeniu za przepierzeniem z zielonego plastiku – budce nie większej od tej, w której zaczynali z Krzysztofem przed przeszło dziesięciu laty – pomocnikiem i zmiennikiem Doroty jest narzeczony Bożenki. Ma na imię Mateusz. Ksywka „Matys”. Trochę się styka z narkotykami, co wyjdzie na jaw później, lubi się też włączyć do bitki, gdy ma okazję. Ale „ciocia Dorota” go toleruje, a poza tym, zatrudniając chłopaka, chce pomóc jego matce, Małgorzacie. To wiecznie przeżywająca finansowe kłopoty krewna, dawna nauczycielka Anety. Nieszczęsna, żyjąca bez męża kobieta, prócz Mateusza ma na głowie jeszcze drugiego, dużo gorszego łobuza – Norberta. Ten pije, nie pracuje, okrada ludzi, znają go wszyscy buscy policjanci. Sąsiedzi się go boją. Młodszy brat też się go boi.

* *

Jednocześnie z otwarciem kantoru na buskim rynku Mrugałowa przeprowadza generalny remont mieszkania nad barem Elżbiety. Obok piwiarni uruchamia zakład fryzjerski, do którego przenosi się z ulicy Korczaka jej najlepsza pracownica, „pani Asia”. W porównaniu z bogatymi wnętrzami willi z wieżą i boiskiem nowe lokum Doroty i młodszej córki jest skromne. Stary dom to stare ściany i rury, spróchniałe sufity, wypaczone okna, osypujące się tynki i spękane podłogi. Mrugałowa – siłami miejscowych fachowców i różnej maści złotych rączek – buduje od nowa kuchnię, wygospodarowuje ze strychu łazienkę, a szczególnie starannie szykuje dwa pokoje: jeden dla Bożeny, drugi dla Anety, żeby studentka, duma rodziny, mogła tam przyjeżdżać na weekendy i wakacje.

– Oczywiście nawet po generalnym remoncie to była raczej cienka miejscówka – wspomni potem Bożena. – Ale mieszkałyśmy z mamą i Elą. Bez ojca – i głównie to się liczyło. Poza tym miałyśmy ładny ogródek.

Krzysztof nie może tu wstąpić, nie wolno mu nawet przekroczyć linii płotu ani podejść do bramy. W trakcie prowadzonego równolegle ze sprawą rozwodową procesu o znęcanie się nad rodziną został uznany za winnego dręczenia żony i córek. Odpowiadał z wolnej stopy i po wyroku też nie idzie za kraty. Dostał rok więzienia, ale w zawieszeniu. Musi się jednak trzymać na odległość stu metrów od Doroty. Przestrzega tego nakazu. Niedawno reaktywował swój kantor w Lotosie. Prowadzi go teraz wespół z „Kleopatrą”. Wie oczywiście o wszystkich posunięciach byłej żony w Jędrzejowie i o jej powrocie z Kielc – skłóceni bogacze to wdzięczny temat do plotek „na Busku” – ale nie atakuje jej. Wysyła do Zenita swego brata Sławka. Ten komunikuje eksszwagierce, że Mrugała ciągle czeka na pieniądze zabrane z konta i z sejfu.

– Nic z tego – Dorota odpowiada spokojnie, lecz pewnie. – Mówię ci, i powtórz to jemu, że ja mam na utrzymaniu dwie uczące się córki, a on tylko tę babę. Otworzył kantor? Otworzył. To niech zarabia sam. Ode mnie wara. Powtórz mu to dokładnie.

Kiedy Sławek przekazuje odpowiedź, Krzysztof chwyta za telefon i sam domaga się zwrotu kasy. Rozmowa niedawnych małżonków błyskawicznie przeradza się w kłótnię. Dorota pozostaje nieugięta. Pieniędzy nie odda. Zarobili je wspólnie i teraz są potrzebne na edukację dzieci, a nie na przehulanie z „Kleopatrą”.

Kolejną osobą, która telefonicznie prosi Mrugałową o oddanie pieniędzy, jest sama Barbara. Namówienie jej do interwencji było kiepskim pomysłem. Już sam ton głosu Barbary – zarazem przymilny i zaczepny – powoduje, że Dorota sztywnieje. Słucha monitów, nie przerywając, a potem odpowiada grzecznie, lecz lodowato:

– Pani wybaczy, ale nie jest pani dla mnie odpowiednią osobą do takich rozmów. O naszym majątku mogę rozmawiać jedynie z byłym mężem w cztery oczy.

W ciągu następnych dni Krzysztof dzwoni jeszcze parę razy – słyszy to samo. Jest wściekły, bo wie, że przez sądowy zakaz nie może się spotkać osobiście. – Wiesz przecież doskonale, że nie wolno mi do ciebie przyjść! – krzyczy teraz w słuchawkę.

– Trzeba było nas nie bić. Mało razy cię prosiłam i błagałam, żebyś się opamiętał?!

– Ale to są moje pieniądze!

– To są pieniądze naszej rodziny, a nie twojej dziwki, która na nie czeka! Po co jej kazałeś do mnie dzwonić?!

I tak dalej.

* *

W trakcie procesu o znęcanie się oprócz skarżącej Doroty najbardziej pogrążyła ojca Aneta. Bożena nie zeznawała, nie miała w sobie dość siły, by świadczyć przeciwko tacie. Matka chciała jej też oszczędzić trudnego spotkania z babką Zofią, która przychodziła na wszystkie posiedzenia, by wspierać syna i wszczynać awantury na korytarzu. Przed jedną z wokand rzuciła się na starszą wnuczkę, krzycząc: „Ty kłamczucho! Ty podła dziewucho! Jak śmiesz zeznawać przeciwko własnemu ojcu?!”.

Kiedy na małej sali rozpraw przy ulicy Kościuszki jako świadek oskarżenia pojawiła się koleżanka Mrugałowej opowiadająca o agresywnych wybuchach podsądnego, Zofia ją opluła.

W trakcie odczytywania wyroku skazującego Krzysztof milczał przybity. Po wyjściu z dwupiętrowego budynku sądu zadzwonił tylko do starszej córki.

– Żeście mnie z matką skutecznie załatwiły, gratuluję. Za to wszystko, co dla was zrobiłem...

Aneta – spięta i na granicy płaczu – wysłuchała taty w milczeniu. Poczekała, aż się rozłączy, a potem, patrząc na swoje drżące ręce, przeklęła samą siebie za to, że wciąż się przejmuje tym gnojem.

Ghhhoza... das ist gut!

Lata 2003–2004, Warszawa

22 października 2003 roku na polskim rynku debiutuje „Fakt”, największy wschodnioeuropejski produkt koncernu Axel Springer. Kosztuje złotówkę, czyli mniej od wszystkich innych dzienników, jest kolorowy i graficznie nie różni się od siostrzanego „Bilda”, tyle tylko, że ma mniejszy format. Poza tym wszystko jak w Niemczech. Biały tytuł pisma na czerwonym kwadracie jest – to nie przypadek – czteroliterowym rzeczownikiem w pierwszym przypadku liczby pojedynczej kończącym się na spółgłoskę. Ważne nagłówki – czerwone na czarnym tle, ewentualnie odwrotnie. Mogą być także białe na czarnym dodatkowo podkreślone na czerwono. Mniej istotne: czarno na żółtym.

Na pierwszej stronie pierwszego numeru – duże zdjęcie chorej na raka Krystyny Samborskiej (lat 59) i tytuł: „Muszę umrzeć wcześniej, bo jestem biedna?”. Obok – rozebrani do połowy – bokser Dariusz „Tygrys” Michalczewski i jego dziewczyna trzymają się za ręce. Złożona z dziesięciu słów zapowiedź materiału Odpoczynek Tygrysa reklamuje minireportaż wewnątrz numeru. Jest też krótki tekst Naukowcy mają sposób na grypę. Na razie – jak widać – nowy tabloid nie odróżnia się specjalnie od rodzimego „Superaka” i czytelnicy nie domyślają się nawet, jakie cuda czekają ich w przyszłości.

Były dziennikarz opowie nam po latach, że wczesny „Fakt” to przede wszystkim autorska gazeta Grzegorza Jankowskiego, pierwszego naczelnego, politologa, który przedtem pracował w radiowej Trójce, „Życiu Warszawy” i polskim „Newsweeku”.

– Tylko przez pierwsze tygodnie korzystaliśmy ze sztampy „Bilda”. Niemcy szybko się zgodzili, by pełnię władzy nad treściami redakcyjnymi i ich układem oddać w ręce Grzegorza. On podejmował najważniejsze decyzje. Pracowity jak wół wizjoner, świetny redaktor, obdarzony wyjątkową inteligencją i intuicją medialny szarlatan. Z przekonania – konserwatysta, choć po rozwodzie. Obecny na każdym szczeblu.

Pod redakcją Jankowskiego „Fakt” jedzie po bandzie. W tytułach na pierwszej stronie bezustannie powtarzają się słowa „lenie” – to o posłach, „frajerzy” – o piłkarzach, którzy nie odnoszą sukcesów, „żenada”, „kompromitacja”, „hańba” – o szpitalach, Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, gminnej opiece społecznej, nieskutecznej policji i tak dalej.

No a do tego: wszędobylska „groza”.

Były reporter:

– Jeszcze w czasie, kiedy Niemcy uczyli nas redagować gazetę, wspólnie się zastanawialiśmy, jakiego słowa klucza używać, żeby czytelnik się z nim identyfikował. Każdy rzucał jakąś propozycję. Skandal, dramat, tragedia, wściekłość... Grzesiu rzucił „groza”. Niemiec nie rozumiał tego słowa, ale pokiwał z szacunkiem głową. Mówił do siebie pod nosem: „Ghhoza... Ghhoza... Das ist wirklich gut... ghhhoza”.

Nauczycielka bijąca uczniów to „nauczycielka grozy”; wakacje ze słabą pogodą – „wakacje grozy”; pijany maszynista, który wykoleił pociąg – „maszynista grozy”; ryba, która pogryzła wczasowiczów – „sandacz grozy”. „Sąsiad grozy” tak głośno chodzi po domu, że „katuje piętą” panią mieszkającą piętro niżej. Jest jeszcze chińska „latarka grozy”, której promień powoduje ślepotę, wielkanocny „zbuk grozy”, który wybuchł i omal nie zabił czytelniczki, i „piekarnia grozy” w Krzczonowie pod Lublinem, która po prostu została ukarana mandatem przez sanepid.

* *

Życie w redakcji nowego tabloidu zaczyna się o ósmej rano, a kończy po północy. Przed południem naczelny siada za wielkim biurkiem, po lewej ręce dyrektor artystyczny, dalej – wicenaczelni, szefowie działów, fotoedytor i przedstawiciel sekretariatu redakcji. Zaczyna się „szukanie” czołówki na pierwszą stronę. Jeśli nie ma oczywistej tragedii, nie spadł samolot, nie wybuchł wielki pożar ani epidemia, to szansę wejścia na jedynkę ma dział „Polityka”.

Najlepiej widziane są teksty z kategorii „hard”. Minister łamie prawo, bo pędzi w terenie zabudowanym sto na godzinę – hard. Urzędnik magistracki w trakcie pracy jedzie służbowym autem na zakupy – hard. Poborca skarbowy z Krakowa zostaje przyłapany na korupcji – hard.

Twarda kategoria wymaga twardego języka: „Koniec z twoją karierą, ty bezczelny, arogancki, bezwzględny typie. Tacy jak ty powinni gnić w więzieniach!”. O kogo chodzi? O pracownika urzędu skarbowego w Nowej Hucie. „Ta kreatura otwarcie i bez ceregieli zażądała łapówki od właściciela jednej z krakowskich firm”.

Jeśli dziennikarze i korespondenci nie przyłapali nikogo istotnego na czymś brzydkim, można od biedy przyłożyć eurodeputowanym, wystarczy wielki tytuł: „Euroskandal. Biorą 1276 zł za jeden podpis. Wielka lista naciągaczy”.

Może być też stołeczny poseł, a od maja 2004 roku – minister spraw wewnętrznych Ryszard Kalisz z adnotacją: „Ma na sobie 10 tys. złotych”. Wyrobiony czytelnik już wie, o co chodzi: rzekomo lewicowy polityk nosi ciuchy warte dziesięć emerytur. „Darmozjad i pasibrzuch”.

Jeśli dział „Polityka” nie przedstawia oczywistej czołówki, pierwszą stronę ratują działy „Wydarzenia” albo „Ludzie”. Lecz tu musi być ewidentny hit. Samograjem są zbrodnie, które poruszają wszystkich. Dzieciobójczyni lub pijany kierowca: „Ten bydlak zabił trzy osoby!”. Mało istotne jest, czy ktoś został zabity wczoraj, czy dwa dni temu. Ważniejszy dla redaktora naczelnego jest komplet zdjęć ofiary i sprawców oraz dobry pomysł na oprawę graficzną: jakiś nóż albo zakrwawiona siekiera w tle, rozbita szyba, wielki pająk...

Teraz zasada zwana w redakcji miksem. Jeśli z przodu numeru stoi temat hard – pokrojone zwłoki dzieci – to w ramach miksa komórka zwana podobnie jak w „Superaku” działem „Tematów z Dupy Wziętych” daje hita w stylu: „Adam Koń w wieku 40 lat przestał być prawiczkiem”. I zwierzaczek. Koniecznie zwierzaczek. Czytelnik kocha zwierzęta. To dla niego dział „TzDW” proponuje tekst o psie, który umie czytać gazety, albo o kocie znającym teorię względności.

Na kolejnych stronach musi się znaleźć coś poradnikowego. Dobrze widziane są teksty o emeryturach, rentach, cenach leków refundowanych i zasiłkach – czytelnik to przecież głównie emeryt, rencista, człowiek z podstawowym wykształceniem, klient ośrodka pomocy społecznej, dla którego liczy się każdy grosz, więc informacja, że dostanie dziesięć złotych zasiłku więcej, jest bardzo istotna.

Swoje miejsce muszą mieć także paparazzi. Jeśli zdjęcia polityków, to najlepiej przy suto zastawionych stołach, z uniesionymi kieliszkami w dłoniach. Gwiazdy „dobrze biorą” w zwykłych życiowych sytuacjach. Aktorka prowadzająca dzieci do przedszkola, telewizyjny prezenter płaczący na pogrzebie i tym podobne. Czytelnik dostaje komunikat: „zobacz, są tacy sami jak ty, też ich boli, też się upadlają, też stoją w kolejce do sklepu”. Celebryta na topie nazywany jest w slangu tabloidu „ryjem”. Nikt nie wie, kiedy ktoś staje się „ryjem” i kiedy przestaje nim być. Decyduje obecność kolejnych sezonowych gwiazd w telewizji i presja ich agentów, podatność na inscenizowane „ustawki” z paparazzim, zainteresowanie czytelników, ale przede wszystkim – intuicja redaktorów i samych fotografów.

* *

Dziennikarzem tabloidu może zostać praktycznie każdy. Łatwiejsi do wytrenowania są ci, którzy dopiero wchodzą do zawodu. Muszą tylko zdawać sobie sprawę z tego, na co się piszą. Redaktorzy tłumaczą im wszystko prosto: wykonujecie normalną dziennikarską robotę, tylko trochę podkręconą. Dziennikarz robiący kryminałek dzwoni do policji, prokuratury, przepytuje świadków, odwiedza rodzinę ofiary, która często chętnie rozmawia. Dla zwykłych ludzi „Superak” i „Fakt” to przecież ich gazety. Wolą rozmawiać z nimi niż z „Wyborczą”, której w życiu nie mieli w ręku i nie znają nikogo, kto by ją czytał. Różnica między dziennikarzem „SE” i „GW” jest taka, że ten pierwszy nie ma co wracać do redakcji bez zdjęcia z albumu rodzinnego ofiary przestępstwa i nie wolno mu się wtrącać do procesu podkręcania jego tekstu.

– Sumienie? Nie myślałem o tym – powie nam były reporter. – Myślałem, żeby przetrwać i zarobić. A kasa się zawsze zgadzała, już w 2004 roku zarabialiśmy dużo lepiej niż konkurencja. Byliśmy traktowani w branży jak ściek, nadal tak jest, ale to się opłacało i opłaca.

Nic dziwnego, że dziennikarka zajmująca się nauką pisze bez specjalnych wyrzutów tekst o wyhodowaniu przez Amerykanów szczurosałaty, czyli „warzywa przyszłości”. Sama tego tematu nie zgłaszała, dostała zlecenie od tak zwanej „belki”, czyli grupy redaktorów decydujących o ostatecznym kształcie tekstów. Albo to polecenie wykona, albo się zwolni. Dziennikarka ma skończone dwa fakultety, dużą wiedzę o świecie i numery telefonów do ekspertów z różnych dziedzin nauki. Nieraz cytowała ich w swoich tekstach. Teraz ci profesorowie czytają: „Szczury to obrzydliwe, obślizłe i śmierdzące zwierzęta, a mimo to amerykańscy naukowcy postanowili skrzyżować te paskudy z sałatą”.

Autorka ma tyle szczęścia, że „belka” wyjątkowo pozwoliła jej podpisać się naprędce wymyślonym pseudonimem.

* *

Pierwszym poważnym skandalem – przynajmniej w światku dziennikarskim – jest opublikowanie przez nowy brukowiec zdjęcia nagich zwłok zamordowanego na ulicy człowieka. W grudniu 2004 roku Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich przyznaje za to „Faktowi” tytuł Hieny Roku. Ale czytelnikom to nie przeszkadza – nabywcy tabloidów często nie wiedzą w ogóle, że istnieje coś takiego jak SDP, i kompletnie ich nie obchodzą dziennikarskie nagrody oraz antynagrody. Oni głosują nogami, waląc gremialnie do kiosków. Sprzedaż gazety Jankowskiego – nie mylić z nakładem – wzrasta w ciągu pierwszego roku z czterystu pięćdziesięciu do pięciuset pięćdziesięciu tysięcy egzemplarzy. Tymczasem „Super Expressu” spada – z niecałych trzystu do dwustu pięćdziesięciu tysięcy.

Trzeba z tym coś zrobić, bo dziennikarze „na mieście” plotkują już, że Springer całkowicie wytnie „Superaka” z rynku. Zdaniem wielu z nich w Polsce jest miejsce tylko na jeden tabloid.

Nowym naczelnym „SE” zostaje Mariusz Ziomecki, dawny dziennikarz warszawskiej „Kultury”, który w stanie wojennym znalazł pracę komentatora prasowego w USA, a po powrocie z powodzeniem kierował dwutygodnikiem „Komputer Świat”. To on musi się zmierzyć z germańską nawałnicą. Postanawia walczyć bronią swego przeciwnika i przygotowuje gazetę do zaostrzenia kursu na wzór konkurencji. Po pierwsze, „SE” graficznie upodabnia się do „Faktu” i „Bilda”. Po drugie, zaczyna go nawet przebijać w serwowaniu Polakom szokujących treści.

– „Fakt” narzucił standardy, a może raczej antystandardy, które „Super Express” zaczął kopiować – opowie nam później Grzegorz Lindenberg.

Trzy numery „Superaka” z października 2003 roku.

Pierwszy. Czołówka: „Rząd nie ma wstydu!”. Treść: „Państwo się wali, zabierają emerytury, a władza TERAZ kupuje sobie luksusowe limuzyny”. Ilustracją krótkiej zapowiedzi tekstu jest fotomontaż przedstawiający premiera Leszka Millera w papamobile.

Sam tekst to przede wszystkim emocjonalny monolog Krystyny Wachulskiej (75 lat), emerytowanej księgowej z Warszawy. Na fotografii starsza pani przygląda się kolumnie rządowych lancii. „Ja bym ich wszystkich do cholery posłała. Przez 35 lat pracowałam, brałam nadgodziny – i co?! Mam 835 zł emerytury! Od dawna czekam na podwyżkę!”.

Drugi numer. Tytuł z jedynki: „Zapłacimy 48 000 zł sędziemu pijakowi. To woła o pomstę do nieba!”. Tekst na stronie czwartej: „Przez trzy lata sąd dyscyplinarny nie był w stanie osądzić sędziego Marka Czerniaka z Lublina. Podpadł, gdy – zdaniem przełożonych – usiłował prowadzić rozprawę po pijanemu. Ale sprytnie wymknął się karze, sprawa się przedawniła. Teraz zgodnie z prawem przysługuje mu wyrównanie...”.

Numer trzeci. Nagłówek: „Pedofile pod ochroną prokuratury”. Pod spodem ciąg pytań: „Dlaczego prokuratorom bardziej zależy na ochronie dóbr osobistych pedofilów niż na bezpieczeństwie dzieci? Dlaczego prokuratura w 2002 roku umorzyła postępowanie w sprawie braci J.? Kto w warszawskiej prokuraturze chroni pedofilów?”.

I tak dalej.

* *

W roku 2004 „SE” robi się jeszcze bardziej hard. W styczniu tekst o „szarlatance” – wymienionej z imienia i nazwiska kobiecie – która „dobiła” chorą na raka Małgorzatę (lat 47), ordynując jej kurację moczem, głodówką i pijawkami. Na zdjęciach obie panie i zbliżenie robala.

W lutym pierwsza strona krzyczy: „MAKABRA NA MAZOWSZU. Jadł psy sąsiadów!!!”.

„Wiesław L. (52 lata) wykradał zwierzęta, mordował, a potem przyrządzał z nich posiłki”. Pierwsza fotografia przy artykule: obskurny pokój bez cech charakterystycznych, jeśli nie liczyć brudu i walających się śmieci. Podpis: „W tym pomieszczeniu mordował zwierzęta”. Drugie zdjęcie: kobieta trzyma w ręku płonący papier. Podpis: „Była żona nie chce znać Wiesława L. Spaliła wszystkie jego zdjęcia”.

Drugiego kwietnia (a nie pierwszego) ogromny nagłówek: „TERRORYŚCI PLANUJĄ ATAK. Ich cel – Jasna Góra!”. Materiał zaczyna się słowami: „Terroryści mogą zaatakować w okresie Świąt Wielkiej Nocy – ostrzega ABW. Pierwszym celem na ich liście może być sanktuarium w Częstochowie. Dlatego w dzień i w nocy Jasnej Góry pilnują policyjni tajniacy (...) według naszych informacji Al-Kaida już przed grudniem 2003 przekazała do Polski ponad 2 mln dolarów. Były one przemycane przez granicę lub przelewane na konta związanych z terrorystami firm. Mogą posłużyć do finansowania zamachu”.

Na początku maja „SE” drukuje ogromne zdjęcie zwłok zastrzelonego w Iraku Waldemara Milewicza, korespondenta wojennego TVP. Nad zdjęciem wielki tytuł: „To miała być jego ostatnia wojna”. Tekst anonimowego autora: „W tej chwili nie mogę odebrać telefonu. Zostaw wiadomość. Oddzwonię, jak tylko będzie to możliwe. Teraz już wiemy na pewno. Waldemar Milewicz nigdy do nikogo nie oddzwoni”.

Ilustracjami w środku wydania są zdjęcia ostrzelanego samochodu oraz leżące na ziemi zwłoki operatora kamery, który towarzyszył Milewiczowi. Jakby tego było mało, obok tekstu znajduje się czarna, pusta ramka, a w niej napis: „Z uwagi na szacunek dla tragicznie zmarłego dziennikarza i jego najbliższych redakcja postanowiła nie drukować najbardziej drastycznych zdjęć z zamachu terrorystycznego na ekipę Telewizji Polskiej dostępnych w serwisach agencyjnych”.

Reakcją na publikację „SE” jest oświadczenie SDP: „Wykorzystywanie przez media ludzkiej tragedii w celach marketingowych, promocyjnych czy politycznych jest obrzydliwe i poniżające, niegodne naszego zawodu (...). Nie chcemy, by pośmiertne zdjęcia służyły komuś do podnoszenia nakładu pism i brutalnego zarabiania pieniędzy”.

W rzeczywistości nakład „Superaka” wcale nie rośnie, ale też nie spada tak ostro, jak tuż po pojawieniu się „Faktu”. Przed Ziomeckim i jego redakcją pojawia się światło w tunelu. Być może polski rynek jakoś udźwignie dwa brukowce naraz – o ile oba będą ostre jak brzytwa.

Lindenberg widzi to inaczej. Pisze do Ziomeckiego list:

„Nabrałem niezbitego przekonania, że pod Twoim kierownictwem gazeta, którą z ogromnym wysiłkiem stworzyłem i której poświęciłem kilka lat ciężkiej pracy, a której wiele osób oddało swoje umiejętności, zapał i nadzieje, schodzi na psy. (...) Jest zasadnicza różnica pomiędzy gazetą popularną – jaką starałem się zrobić – a brukowcem, jaki robisz Ty. Brukowiec żyje z cynicznego grania na emocjach czytelników, z wykorzystywania ich przerażenia, nienawiści, wścibstwa, seksualnego podniecenia, zawiści. Im lepiej trafia w uprzedzenia i resentymenty, im bardziej czytelników ogłupia i szokuje, tym lepiej się, podobno, sprzedaje. Robienie takiej gazety wymaga bezczelności, pomysłowości i braku skrupułów. Nie chciałem takiej gazety robić, bo byłem – i nadal jestem – przekonany, że dziennikarstwo różni się od sprzedawania polukrowanego gówna jako czekolady. (...) Nie wiem, co sądzą czytelnicy, ale jeśli chodzi o pracowników, to myślę, że skutecznie udało Ci się ich przekonać, że określenie »szmatławiec« dobrze pasuje do gazety, w której pracują. I że nie są z tego dumni.

Oczywiście, popełniałem błędy. Ukazywały się teksty i zdjęcia, których pewnie dzisiaj bym nie zamieścił. Zdarzało się, że dziennikarze zmyślali albo koloryzowali wiadomości. Ale to były błędy albo oszustwa, a nie polityka redakcyjna. (...) Jeśli uznajesz, że jedyne, co się liczy, to wzrost sprzedaży, to znaczy, że przestałeś zajmować się dziennikarstwem. Na tej drodze nie ma barier i nie ma końca upadku. Jeszcze bardzo daleko nie zaszedłeś, jeszcze nie było o obrzydliwych gejach, o manipulujących wszystkim Żydach, o brudnych cudzoziemcach odbierających naszym pracę. Ale będzie. (...) Wielokrotnie tłumaczyłeś, że publikowanie w gazecie rozmaitych rzeczy (...) jest konieczne dlatego, że czytelnicy mają prawo wiedzieć. Uważam, że w takim razie mają prawo wiedzieć, ile wynosi Twoja pensja, a przede wszystkim – jaką premię masz obiecaną za wzrost sprzedaży gazety. Wiem, że są to sumy poważne. (...) Nie wygrasz konkurencji z »Faktem« w robieniu głupiej, nierzetelnej i manipulacyjnej gazety. Oni mają za sobą gigantyczne pieniądze i 50 lat doświadczenia jednej z najobrzydliwszych gazet na świecie. Zawsze będą potrafili zrobić coś głupszego, bardziej chamskiego, bardziej obrzydliwego, lepiej zmyślonego. I będą mieli więcej kasy, żeby to wypromować”.

Bunt dwudziestolatki

Miesiąc przed zbrodnią. Wrzesień–październik 2004 roku, Busko-Zdrój

W ostatnim tygodniu słonecznego lata 2004 roku Krzysztof podnosi słuchawkę w domu przy Korczaka. Najpierw po drugiej stronie słyszy tylko oddech.

– Czy to jest pan Mrugała? – pyta wreszcie dzwoniący.

– Tak, o co chodzi?

– Pan jest właściciel kantoru na Busku, tak?

– Jestem. I o co chodzi, powtarzam... Halo?!

Chwila ciszy.

– Jest na ciebie wydany wyrok.

– Co?!

Znów cisza, tym razem dłuższa.

– Będziesz zabity.

Połączenie się zrywa. Kantorowiec patrzy na „Kleopatrę”, która siedzi na wielkiej kanapie przed telewizorem. Leżący przy niej pudelek Petrus ma jak zawsze wesołą mordkę. Na odtwarzaczu DVD wyświetla się akurat godzina 20.15.

Wkrótce Mrugała odbierze jeszcze kilka podobnych telefonów. W aktach policji w Busku zachowa się notatka sporządzona przez funkcjonariusza, któremu kantorowiec opowie o którejś z kolejnych gróźb: „Po głosie nie poznałem tego mężczyzny. Był to twardy głos męski w wieku około 40 lat. Osobiście nie posiadam z nikim zatargów. Posiadam dłużników, który są mi winni znaczne kwoty, dlatego przypuszczam, że może któryś z dłużników podstawił kogoś, aby dzwonił do mnie z pogróżkami [w policyjnym oryginale: pogruszkami]. Na pewno nie był to ktoś z osób, kogo ja znam”.

Zawiadomienie o przestępstwie zostaje przyjęte w ostatnich dniach września – i nic się z nim dalej nie dzieje.

Nadchodzi październik – z początku wyjątkowo ciepły.

Bywa, że temperatura w Busku przekracza piętnaście stopni. Rano tworzą się mgły, ale popołudniami świeci słońce. Drzewa są jeszcze zielone, na poboczach dróg po raz drugi kwitną maki i stokrotki. Sejm przyjmuje sprawozdanie posła Zbigniewa Ziobry z przebiegu śledztwa w tak zwanej aferze Rywina. Blisko sto tysięcy Polaków, którzy – stojąc w kolejkach po kilka dni i nocy - kupili przed debiutem akcje PKO BP, teraz z nadzieją czeka na pierwsze giełdowe notowanie spółki. Plotki każą się spodziewać dwudziestoprocentowego zysku. W porównaniu z przebiciami z lat dziewięćdziesiątych to niewiele, ale takie czasy – oprocentowanie lokat w bankach nie przekracza obecnie ośmiu procent rocznie. Dolar, który nie tak dawno kosztował cztery i pół złotego, chodzi po trzy i nadal spada. W kantorach ruch coraz mniejszy. Dorota musi się nieźle nagimnastykować, by uzyskać miesięczną rentowność rzędu dwa-trzy procent. Kantor w Zenicie nie ma nawet połowy tych klientów, którzy przychodzą do byłego męża do Lotosu. A jej wydatki przecież nie maleją: weźmy tylko Bożenkę – młodszą córkę, obecnie uczennicę buskiego liceum. Chce zdawać na architekturę wnętrz do Krakowa. Trzeba jej wykupić korepetycje z rysunków. W Kielcach albo w Krakowie. To nie jest tanie.

* *

Dziewczyna nadal spotyka się z Mateuszem, który pomaga matce w wymianie walut.

– Wiedziałam, że „Matys” nie jest aniołem, ale łączyły nas wspólnie przeżyte lata i pasja do sportu – powie nam dziesięć lat później. – On trenował na siłowni, ja grałam w siatkówkę. Zaczęliśmy od wspólnego biegania, potem samo poszło. Podobał mi się jako chłopak: dobrze zbudowany, ciemny, przystojny. Jeszcze gdy byłam w gimnazjum, połowa dziewcząt z Buska się w nim kochała, i to tych starszych. A ja, taka szczeniara, mogłam go mieć jako narzeczonego. Bardzo mi to imponowało. On też zmienił się dla mnie. Mniej pił – jak mi mówił – skończył z narkotykami, ograniczył spotkania z nieciekawymi kumplami. Ale całkiem z nich nie zrezygnował. Lubiłam tę świadomość, że jego koledzy mnie nienawidzą. Myślałam sobie naiwnie: „Oni wiedzą, że jest już mój, a nie ich”.

Aneta zaczyna się odchudzać. Choć zawsze lubiła słodycze, przestała jeść jakiekolwiek. Zrezygnowała ze wszystkich kolacji. Teraz jest już tak szczupła, że ubrania wiszą na niej jak na wieszaku. Gdy idzie kupić nowe, ciaśniejsze dżinsy, okazuje się, że ma rozmiar dwadzieścia sześć; niczym trzynastolatka. Dorota załamuje ręce:

– Dziecko, nie mogę na ciebie patrzeć...

Bożena pyta:

– Jak można się doprowadzić do takiego stanu?!

Ale starsza siostra zacina się w sobie i nie chce na ten temat rozmawiać.

– Czułam, że jestem coraz szczuplejsza, i byłam sobą zachwycona – powie nam później. – Chciałam, żeby się obie ode mnie odczepiły. Z perspektywy czasu tłumaczę to tak: kiedy stosunki z ojcem jakoś się unormowały, zaczęłam sama sobie generować problemy. Wcześniej musiałam być grzeczna, by nie dokładać mamie zmartwień. Teraz stałam się nadęta, pyskata, zakręcona na punkcie własnego ciała. Bunt nastolatki przyszedł z opóźnieniem.

Po kilku miesiącach „łapania figury” Aneta przestaje miesiączkować, ma nudności i ataki paniki. W takich wypadkach zaczyna jeść napadowo – tyle, ile wlezie. Jeżeli trwa weekend i nie ma akurat zajęć na uczelni, zaszywa się w warszawskim mieszkaniu i napycha do rozpuku: nutella, lody, chrupki... Żytnie wafelki zjada całymi opakowaniami. Objedzona zażywa alax, xennę, silimarol, olej rycynowy i inne wydawane bez recepty preparaty na przeczyszczenie. Kiedy już wszystko z niej uchodzi, leży smutna i wyczerpana. A dojmujący smutek to świetny pretekst do kolejnego objedzenia się.

* *

Reszta rodziny Mrugałów jest w Busku. Krzysztof mieszka z „Kleopatrą” i jej synem przy Korczaka. Jego brat Sławek z rodziną – tuż za ścianą, w klocku po matce. Zofia – obecnie wdowa – wyprowadziła się kilometr dalej do niewielkiego mieszkania na osiedlu czteropiętrowych bloków. Dorota z Bożeną i „ciotką Elżbietą” żyją przy Andrzejewskiego.

Ulica ta przez ostatnie cztery lata mocno się zmieniła, tak jak całe miasteczko. W rynku, czyli na placu Zwycięstwa, otworzyły podwoje butiki Wranglera, Croppa i dziecięcej sieci 5–10–15. Swoje przedstawicielstwa uruchomiły biura podróży – Neckermann i TUI. Dziurawe ulice w centrum są teraz gładkie jak stół. Za unijne pieniądze magistrat położył – między innymi przed pawilonem Zenit – nowe chodniki z granitowej kostki. Na Andrzejewskiego działają cztery pośrednictwa kredytowe, dwie apteki, dwa sklepy z odzieżą, dwa zakłady złotnicze, pięć spożywczaków, trzy knajpy, krawiec, mydlarnia, salonik prasowy, a między tym wszystkim – bar „cioci Eli” i zakład fryzjerski „pani Asi”.

Nadzorująca oba interesy Dorota ma nowego przyjaciela, którego przedstawia córkom jako „pana Kazimierza”. To prosty człowiek, z zawodu stolarz. Sporo starszy od Mrugałowej, siwy i bardzo uprzejmy. Bożena go lubi.

– Cieszyłam się szczęściem mamy, że w końcu chodzi uśmiechnięta, że ktoś o nią dba. Ja miałam swój świat z Mateuszem – dlaczego mama miałaby być sama? Kibicowałam panu Kaziowi. Cieszyłam się, że mama jeździ z nim w weekendy do ciepłych źródeł na Słowację, a on traktuje ją – wreszcie – jak kobietę.

Starsza Mrugałówna jest sceptyczna. Ilekroć przyjedzie do Buska i widzi się z „panem Kaziem”, jest nieuprzejma. Gdy Dorota chce w jej obecności porozmawiać telefonicznie z przyjacielem, musi zamykać się w łazience, by nie drażnić rozkapryszonej córki. Ale Aneta i tak robi awantury. „Czy ty już kompletnie zgłupiałaś?! Odbiło ci na stare lata?! Życie niczego cię nie nauczyło?! Dopiero co pozbyłaś się jednego faceta, a teraz chcesz sprowadzić nam na głowę następnego?! Mało miałyśmy kaszany z ojcem?! Co ty w ogóle wyprawiasz?!”.

Debil przestraszył się starej!

Lata 1995–2004, Busko-Zdrój, Trzebinia, Jaworzno, Chrzanów, Libiąż, Tarnów

Norbert Szymański – ten sam syn nauczycielki, którego kiedyś Mrugałowie podejrzewali o obrabowanie ich starego domu-chlewika – wyrósł na zbója. W połowie lat dziewięćdziesiątych z nastolatka stał się dobrze zbudowanym facetem o cienkich blond włosach, męskiej, groźnej twarzy i grubych bicepsach, z których czyni użytek. W 1999 roku ma już na koncie kilka rozbojów. Pierwszy poważny wyrok – pięcioletni – zaczyna odsiadywać niedługo przed interwencją straży miejskiej przy Korczaka i umieszczeniem Krzysztofa w kieleckim psychiatryku.

Za kratami amator bijatyk i złodziej zmienia się w zatwardziałego cwanego bandytę. Siedzi w Trzebini – miasteczku położonym w pół drogi między Krakowem a Katowicami. Tutejszy zakład karny uchodzi za lekki – garują w nim młodociani i ci, którzy zostali skazani po raz pierwszy. W celi Norbert poznaje Rafała Ordaka zwanego „Grubym”. Ten również ma kilkuletni wyrok, przy czym nie jest to dla niego pierwsza odsiadka. Rok młodszy od Szymańskiego, skończył zawodówkę, ale pracy nigdy nie znalazł. Przed aresztowaniem był bezrobotny. Mieszkał z rodzicami w wieżowcu w śląskim Chrzanowie i kradł.

W styczniu 2004 roku Ordak i Szymański, zaprzyjaźnieni przez parę lat odsiadki, żegnają się na jakiś czas. Norbert – zwolniony wcześniej – wraca do rodzinnego Buska na osiedle Sikorskiego, do matki. Małgorzata nie jest już nauczycielką. Czekając na osiągnięcie wieku emerytalnego, opiekuje się świetlicą. Wypuszczony syn mieszka z nią niecałe pół roku w długim, czteropiętrowym bloku. Pracy nie szuka. Szuka narkotyków. Wiosną opuszcza blokowisko. Żeni się z Martą B., rok młodszą od siebie dziewczyną z Jaworzna, którą poznał jeszcze na przepustce z Trzebini. Ona również jest bezrobotna, ale nie narzeka na nędzę – ma fajne ciuchy i kosmetyki, a utrzymują ją babka oraz dorywczo pracujący w Niemczech rodzice, którzy trudnią się także renowacją mebli. Dom babki – murowana parterówka z poddaszem przy ulicy Wielki Dół na przedmieściach Jaworzna – staje się lokum młodej pary i zarazem przestępczą meliną.

* *

Wielki Dół rzeczywiście może wywołać doła u tego, komu przychodzi tam mieszkać. To nawet nie jest droga – raczej przecinka wśród chaszczy. Nie ma kanalizacji, latarnie kończą się na sąsiedniej ulicy Zwycięstwa, więc po zmroku jest tu ciemno jak w grobie. Słychać tylko szczekanie psów i stukot pociągów za przemysłową strugą płynącą do oczyszczalni ścieków. Dla Marty i Norberta, którzy żyją z pośrednictwa w handlu narkotykami, idealne miejsce. Babka siedzi przed telewizorem i w nic się nie wtrąca. A pozostawiony przez rodziców emigrantów warsztat konserwacji nadaje się do różnych celów, zupełnie niezwiązanych z restauracją mebli.

Szymański i jego żona lubią wypić i przyćpać, a że w narkotykowym interesie są tylko płotkami, często brakuje im pieniędzy na nowy towar. W takich sytuacjach – o ile nie da się wycisnąć jakiejś kasy z rodziców albo z babki Marty – Norbert wciąga kreskę i rusza okradać sklepy albo listonoszy. Jego żona początkowo dostaje dzięki rodzinnym koneksjom posadę w dziale kadr prywatnej sieci szkół ogólnokształcących, ale szybko wylatuje, gdy zaczyna podkradać pieniądze z firmowego konta.

* *

Kiedy na Wielkim Dole pojawia się kolega z celi – „Gruby” Ordak – zaczynają działać we troje. Kradną na Śląsku, w Małopolsce i w Świętokrzyskiem. „Gruby” i Norbert przed napadami zakładają za duże bluzy z kapturami i szaliki. Wyglądają w nich groźnie. Szymański mierzy sto osiemdziesiąt centymetrów, a glany na ciężkiej podeszwie dodają mu wzrostu. Jeszcze potężniejszy Ordak – zawsze ogolony na łyso – to klasyczny kołyszący się dresiarz o zakapiorskim wejrzeniu. Obaj zwykle mają ze sobą atrapy pistoletów oraz żelazne pręty – Szymański wozi dwa takie w bagażniku starego renault, którego pożyczył od ojca Marty.

Wiosną 2004 roku „Gruby” i Norbert robią skok w Busku-Zdroju. Włamują się do salonu telefonii komórkowej – wykuwają dziurę w ścianie sąsiedniego pomieszczenia gospodarczego. Zabierają komórki warte ponad pięćdziesiąt tysięcy złotych. W tym samym roku w Chrzanowie okradają kolekturę totolotka. „Gruby” wchodzi do środka, chwilę kręci się po ciasnym kiosku, a kiedy nie ma już nikogo poza ekspedientką, uderza kobietę w twarz, bierze kasetę z pieniędzmi i ucieka. Norbert czeka na niego w samochodzie z włączonym silnikiem.

Kolejny skok przeprowadzają we trójkę z Martą. Na przedmieściach Tarnowa atakują listonosza. Szymański wali go prętem w głowę, wyrywa torbę z pieniędzmi i listami. Uciekają. Za zrabowaną gotówkę kupują marihuanę, amfetaminę i ecstasy. Jadą po narkotyki do niejakiego G., dużego dostawcy rezydującego w Katowicach. Po transakcji porcjują zioło i dragi w domu babki na Wielkim Dole. Nazajutrz po południu zaczyna się rozprowadzanie małych woreczków – tak zwanych samar albo dilerówek.

Sprzedają w różnych miejscach – między innymi na siłowniach i w dyskotekach. Pomaga im Tomasz R., pseudonim „Dziadek”, przeszło czterdziestoletni doświadczony przestępca, i niejaki W.W., równolatek Norberta, kolega z rodzinnego osiedla Sikorskiego. To W.W. załatwia „Grubemu” i Szymańskiemu wjazd z towarem do buskich dyskotek: VIP i Imperium. Gdy Norbert spotyka na tanecznym parkiecie „wujka Mrugałę”, wpada na pomysł, że warto by ponownie zająć się pieniędzmi jego i „ciotki Doroty”. Tymi, których swego czasu nie odnalazł w pralce.

* *

Pomysł, który Norbert poddaje Rafałowi Ordakowi, jest prosty: uliczny napad na „ciotkę”. On sam nie utrzymuje z nią kontaktów, ale jego brat „Matys” pracuje u niej w kantorze, a matka, Małgorzata, wciąż odwiedza Mrugałową i regularnie korzysta z pomocy zamożnej krewnej. Dorota często zabiera ją na zakupy i płaci za nie. Norbert wie, że „ciotka Mrugała” ma nowy, zgrabny samochód – peugeota 206 – ale nie lubi prowadzić. Natomiast jego matka – przeciwnie. Dlatego bywa kierowcą „cioci”. Wozi ją do banku i na spotkania z innymi sprzedawcami walut w Kielcach. Nieraz mówiła synowi, ile bogata krewniaczka wozi przy sobie pieniędzy. Nie będzie problemu, by dowiedzieć się, gdzie i o której najlepiej ją stuknąć.

Do napadu „Gruby” i Norbert werbują trzeciego wspólnika: karanego wcześniej za kradzieże młodzieńca o typowo polskiej urodzie i niezbyt inteligentnym wejrzeniu – Sebastiana P.

Z początkiem października przyjeżdżają razem do Buska. Jest nadal ciepło, na ulicy Andrzejewskiego niskie słońce odbija się w górnych oknach niedawno malowanych kamieniczek. Dorota, jak co dzień około godziny siedemnastej, wraca peugeotem z kantoru w Zenicie. Parkuje przy bramie i idzie do drzwi wejściowych, niosąc torbę z pieniędzmi. Ma w niej ponad sto tysięcy złotych.

Szymański siedzi w samochodzie dwie ulice dalej – nie może zostać rozpoznany przez ciotkę. Ordak i Sebastian P. czają się w barze Elżbiety. Pod parasolami reklamującymi piwo Warka sączą napoje Tymbark o smaku jabłka i mięty. Na dłoniach mają rękawiczki, na głowach czapki z daszkiem i kaptury.

Kiedy Mrugałowa wchodzi na podwórze – dopijają soki, chowają butelki, zrywają się z miejsc i dopadają ofiarę. Ordak przystawia do szyi nóż, P. chwyta za torbę z pieniędzmi. Nie mogąc jej wyrwać, przewraca kobietę na ziemię. Napadnięta krzyczy i wierzga nogami – także wtedy, gdy ciągną ją w stronę jezdni po betonowym chodniku. Na szczęście na ulicy kręci się sporo ludzi, a w barze są klienci i „ciotka Elżbieta”, która wybiega z histerycznym krzykiem, płosząc bandytów. Za nią wypadają jeszcze trzy osoby. Torba z pieniędzmi zostaje ocalona. Sebastian P. i „Gruby” Ordak uciekają. Po kilkunastu sekundach biegu bocznymi uliczkami wskakują do renault, w którym czeka skrajnie zdenerwowany Szymański. Kłócąc się, pędzą ulicą Wojska Polskiego w kierunku ronda na północnym skraju miasta, a dalej – szosą numer 73 w stronę Kielc. Nim policja zjawi się pod barem, bandyci są już za odległym piętnaście kilometrów od Buska miasteczkiem Chmielnik. Teraz trochę zwalniają, aby niepotrzebnie nie narazić się na kontrolę drogową.

– Debil przestraszył się starej kurwy! – „Gruby” oskarża Sebastiana, że ten jako pierwszy rzucił się do ucieczki. Kumpel zrzuca winę na Ordaka, że ten za słabo wyrywał torbę.

– Nie szło, no kurwa... nie szło. Ciężka była, świnia, trzymała worek jak chuj. Jakby pitbull złapał.

Norbert wściekły na nich obu nie zamierza odpuścić. Pieniądze są mu bezwzględnie potrzebne na narkotyki. Pojawiła się akurat szansa, by dużo zarobić, tylko trzeba zainwestować. Jeszcze po drodze wpada na nowy pomysł. Nie wyszło z Dorotą, na pewno zrobi się teraz ostrożniejsza. Można jednak obrobić samego „wuja Krzyśka”, który bawi się w dyskotekach w Busku.

Facet jest jeszcze bogatszy niż jego stara.

„Łyli” jest zajebisty!

Grudzień 2004–maj 2005 roku, Busko-Zdrój, Kielce, Trzebinia, Wadowice

Po morderstwie Krzysztofa Mrugały komendant wojewódzki policji w Kielcach wspomagany przez buski magistrat ogłasza pięć tysięcy złotych nagrody za pomoc w schwytaniu sprawców.

„Prosimy o kontakt wszystkie osoby, które 3 listopada od godz. 18 do godz. 6 rano następnego dnia słyszały strzały w okolicach ulicy Korczaka w Busku-Zdroju oraz w centrum, gdzie mieści się kantor, a także widziały tam osoby, które zachowywały się podejrzanie, czy też samochody, które wzbudziły podejrzenia” – brzmi komunikat rzecznika prasowego policji.

Nikt się nie zgłasza. Szkoda. Gdyby buskim policjantom udało się wytypować podejrzanych przed sylwestrem, może byłyby jakieś premie. Ale nie będzie.

Tyle dobrego, że podobny napad się nie powtórzył. Rada miejska się uspokoiła, bogaci obywatele miasta przestali siać panikę, prasa też straciła zainteresowanie tematem. W kraju i na świecie dzieje się wiele innych ciekawych rzeczy. Na Ukrainie wybucha pomarańczowa rewolucja, w Tajlandię uderza tsunami stulecia, trzech polskich żołnierzy ginie w Iraku jednego dnia, dziennikarz Bronisław Wildstein ujawnia wyniesioną z IPN listę agentów, umiera papież Jan Paweł II. Akta nierozwiązanej sprawy morderstwa przy Korczaka wędrują w maju do Kielc na biurko komisarza Henryka Halińskiego. Przełożeni z komendy wojewódzkiej uznają, że jeżeli on sobie z tym nie poradzi, to już nikt.

* *

Nowy Rok 2005 Norbert Szymański wita w ponurym zakładzie karnym w Wadowicach, miasteczku między Krakowem a Bielsko-Białą. Służba więzienna przydziela mu dwuosobową celę. Za towarzysza ma doświadczonego bandziora, dobiegającego czterdziestki Krzysztofa Łazarza, pseudonim „Łyli”, byłego członka gangu „Ala Capone”.

Dawny podkomendny okrutnych braci Chowańców jest gwiazdą za kratami. To, że był jednym z poruczników w bandzie słynnego mafiosa „Bacy”, dodaje mu miru. Norbert też czuje przed nim respekt. A jednocześnie czuje dumę. Wspólna odsiadka z taką sławą go opromienia.

Nie wie, że „Łyli” został wtyczką prokuratury i że wyłącznie dla własnego bezpieczeństwa nie siedzi z żadnym niebezpiecznym gangsterem, ale właśnie z nim, drobnym bandytą z Buska-Zdroju. Nie wie także, że warunkiem nadzwyczajnego złagodzenia kary, z którego skorzystał Łazarz, jest „przekazywanie prokuraturze i organom ścigania informacji na temat przestępstw, które go nie dotyczą”. Czyli bieżące kablowanie na współwięźniów.

„Łyli” pilnie pracuje na przedterminowe zwolnienie.

– Przebywając w zakładach karnych, zaprzyjaźniałem się z liderami innych grup przestępczych i oni zwierzali mi się ze swojej działalności – powie w trakcie późniejszego śledztwa, które będzie prowadził Haliński.

* *

Wieczorem 28 stycznia 2005 roku, krótko po zgaszeniu światła w celi, Szymański pyta Łazarza, czy ten „ma na wolności kolegów, którzy wykonają poważne zlecenie”. „Łyli” nie odpowiada wprost, ale sugeruje, że jakieś możliwości działania są.

– Zależy, ile można trafić.

Zachęcony Norbert proponuje wspólną akcję, którą można przeprowadzić zdalnie, zza krat.

– Chodzi o porwanie – mówi.

Porwanym ma być dziesięcioletni chłopiec, syn Piotra M., biznesmena z Buska-Zdroju.

Szymański i Łazarz rozmawiają szeptem, leżąc głowa przy głowie na ustawionych pod kątem prostym pryczach. Norbert opowiada „Łylemu”, kim jest przedsiębiorca M.: to posiadacz istniejącej od 1982 roku prężnej firmy spedycyjnej. Zajmuje się transportem ciężarowym i kolejowym, handluje ze Wschodem węglem, koksem, paliwami i nie tylko. Ma kilka luksusowych samochodów, nie licząc firmowych ciężarówek – charakterystycznych czerwonych TIR-ów – do tego piękną willę, a w niej, jak głosi buska plotka, własną siłownię i kryty basen.

Spółka Piotra M. to także stacja paliw przy ulicy Bohaterów Warszawy w Busku oraz dwa inne punkty – przy szosach z Krakowa do Sandomierza i z Kielc do Lublina. Przedsiębiorca ma własny skład opałowy i zakład kontroli pojazdów z warsztatem samochodowym. Krótko mówiąc, tata dziesięciolatka stworzył imperium biznesowe.

– Szymański dał mi wszelkie szczegóły – opowie potem Łazarz. – Chłopiec, który nas interesował, był odwożony do szkoły mercedesem klasy S lub autem żony Piotra M., czyli toyotą avensis, i Norbert znał trasę przejazdu dziecka. Mówił, że ojciec na pewno nie zawiadomi policji o porwaniu i nie zaryzykuje powiadomienia detektywa Rutkowskiego. Na moje pytanie o przekazanie okupu stwierdził, że M. jest w stanie zapłacić milion dolarów. Ma trzy córki, ale tylko jednego syna – z nim jest najbardziej zżyty. Zapytałem go, kto może pośredniczyć w przekazaniu pieniędzy z okupu. Odpowiedział, że jego daleka ciotka Dorota Mrugała, właścicielka kantoru w Busku. A kiedy już będzie po wszystkim, ciotka zostanie zgładzona, co jest mu na rękę, bo ona ma dużą wiedzę o innym przestępstwie – zabójstwie Krzysztofa Mrugały, jej byłego męża.

Łazarz udaje, że godzi się na udział w porwaniu chłopca, i na razie nie dopytuje, dlaczego wiedza dalekiej ciotki o zabójstwie byłego męża ma być powodem do jej „zgładzenia”. Proponuje Szymańskiemu zorganizowanie akcji przez trójkę swoich znajomych na wolności. Potem udaje przed Norbertem, że za pomocą grypsów kontaktuje się z kompanami. Faktycznie chodzi mu jednak o to, by wyciągnąć jak najwięcej szczegółów dotyczących zabójstwa kantorowca.

– Norbert ufał mi bezgranicznie – zezna. – Po kolejnej rozmowie na temat planowanego porwania dopytałem go ostrożnie, ale kilka razy z rzędu, dlaczego chce zgładzić Dorotę Mrugałę. Powiedział, że jest ona żoną ofiary zabójstwa, ale jednocześnie jego zleceniodawcą. Trzeba się jej pozbyć, bo za dużo wie o Norbercie.

Łazarz słucha i zapamiętuje szczegóły. Szymański wkręca się coraz bardziej, choć na razie nie wyjaśnia kompanowi, jaka to konkretna „wiedza o nim” sprawia, że tak bardzo chce się pozbyć ciotki. Do żony Marty – która siedzi w domu objęta dozorem policyjnym – Norbert pisze w tym czasie tak:

„Jestem na celi z Łylim. Jest zajebisty. Pozdrów koleżanki, które lubisz, ode mnie i od Łyliego (...). Myślę, że czujesz mój zapach Hugo Bossa, dostałem go od Łyliego. (...) Pozdrowienia od Łyliego”.

* *

Mijają kolejne więzienne dni dzielone między posiłki, oglądanie telewizji, siłownię, masturbację, prysznice i spanie. Norbert praktycznie co wieczór spowiada się w celi Łazarzowi. Opowiada, jak trafił do Wadowic.

Jeszcze w październiku 2004 roku razem z Martą obserwowali słabo chronioną agencję bankową na parterze kamienicy w centrum Libiąża, osiemnastotysięcznego miasteczka dziesięć kilometrów od autostrady Katowice–Kraków. W agencji pracowała Jolanta J., młoda kobieta mieszkająca ledwo kilkaset metrów dalej. Nieostrożna, często zabierała gotówkę do domu. Jak można wywnioskować z akt późniejszego procesu, ktoś to zapewne zauważył i dał cynk bandyckiej ekipie z ulicy Wielki Dół – Ordakowi, Szymańskiemu i jego żonie.

10 grudnia 2004 roku, mroźny, pochmurny dzień. „Gruby” podszedł do Jolanty od tyłu i uderzył ją w głowę kolbą pistoletu. Kobieta padła na ziemię, ale pieniądze wciąż trzymała w ręku, jak wcześniej Dorota Mrugała. Choć Ordak z Szymańskim – naspidowani – wlekli ją po płytach chodnika i oblodzonym asfalcie, kopali, a potem uderzali jej głową o samochody, kasjerka nie oddała zaciśniętej w obu dłoniach torebki. Krzyczała i gryzła, aż wreszcie jakiś samochód zatrzymał się przy chodniku, a kierowca nacisnął klakson. Po chwili pojawiło się drugie auto. Bandyci uciekli. Przy agencji wisiały jednak kamery i tym razem policja namierzyła ich skutecznie. O świcie, dzień przed sylwestrem, cała trójka została zatrzymana w swoich domach: Marta z Norbertem w Jaworznie, Ordak – w Chrzanowie. Nie obyło się bez emocji. Na widok kryminalnych „Gruby” próbował uciekać. Policjant puścił za nim psa, który chwycił opryszka za twarz.

Ostatni dzień roku starzy kumple z więzienia znowu powitali w celach – tym razem osobnych. Ordak z wciąż niezagojonym nosem i porytym psimi zębami policzkiem trafił z czasem do tego samego półotwartego zakładu karnego w Trzebini, w którym kiedyś garował za rozboje Szymański. Ten został wywieziony dalej – do przypominającego koszary zakładu w Wadowicach.

* *

Którejś z kolejnych przegadanych nocy Norbert zdradza „Łylemu”, że wie, kto dokonał jesienią nieudanego skoku na „ciotkę Dorotę” pod barem przy Andrzejewskiego w Busku. To Paweł P., pseudonim „Kapsel”, pochodzący z zamożnej rodziny ochroniarz dyskoteki Imperium, oraz jego kumpel, też dyskotekowy bramkarz.

O swoim udziale – podobnie jak o „Grubym” i o Sebastianie P. – Szymański nie wspomina. Dlaczego obwinia dwóch dalekich znajomków, którzy faktycznie nie mieli nic wspólnego z przestępstwem? Nigdy tego nie wyjaśni. Może chce zaimponować Łazarzowi ciekawą opowieścią, a zarazem wstydzi się własnego udziału w tak spapranym skoku: trzech mężczyzn – w tym dwóch bezpośrednio – nie potrafiło ukraść torebki przeszło czterdziestoletniej kobiecie... Pełna poruta.

Co innego napad na Mrugałę. Zastrzelony silny i wysportowany mężczyzna, dużo zrabowanej forsy, dobrze ukryte fanty i – co najważniejsze – żadnych śladów. Norbert mówi „Łylemu”, że także o tym zabójstwie „wszystko dokładnie wie”.

– A skąd? – pyta Łazarz, nie odrywając wzroku od sufitu pokrytego żółtymi zaciekami i czarnymi plamami grzybni. Więzienie w Wadowicach ma już prawie sto pięćdziesiąt lat i wygląda tak, jakby od czasu budowy nie było remontowane.

– Bo tam byłem.

– Znaczy się, gdzie? – „Łyli” już wie, że dotarł do najważniejszego punktu spowiedzi współwięźnia, ale nie podnosi głosu. Nadal tylko szepce.

– Tam, gdzie „wujo Mrugała” dostał dwie kule. Stałem o metr od niego, jak się przekręcił.

Cztery minuty na akcję

Luty 2005 roku, Nowy Sącz

Niespełna miesiąc po wadowickiej spowiedzi Norberta – i bez jakiegokolwiek z nią związku – „Łyli” zostaje przewieziony do prokuratury w Nowym Sączu. Czeka go kolejne przesłuchanie w sprawie gangu „Ala Capone” i jego brata. Mówi do protokołu – po raz kolejny – o poderżniętych gardłach i zakopanych nad Dunajcem zwłokach, podaje pseudonimy, rysopisy, marki samochodów. A potem z własnej inicjatywy opowiada prokuratorowi coś jeszcze.

Historia, która spisana będzie później przez kieleckiego prokuratora Dariusza Dryjasa w formie aktu oskarżenia „przeciwko Norbertowi Szymańskiemu i innym”, brzmi mniej więcej tak:

Norbert Szymański, z którym „Łyli” dzielił celę, zaproponował mu udział w porwaniu dla okupu. Miało się ono zakończyć nie tylko zainkasowaniem poważnych pieniędzy, ale i uśmierceniem jego dalekiej i zamożnej krewnej Doroty Mrugały. Norbert znał kobietę z dzieciństwa, jeszcze lepiej zna ją jego brat Mateusz, który jest narzeczonym Bożeny, młodszej córki Mrugałowej. „Matys” pomaga „ciotce”, jak ją obaj z Norbertem nazywali, w prowadzeniu kantoru. Siedząc i czekając na nielicznych klientów, dorosła kobieta i młodzian nieraz pogadali sobie o tym i o tamtym. Pokłócona z byłym mężem Mrugałowa opowiedziała między innymi o krzywdach doznanych od powszechnie lubianego „pana Krzysztofa”. W zamian dowiedziała się od swego pomocnika, że jego braciszek – Norbert właśnie – to niezłe ziółko. Za odpowiednią kwotę jest w stanie zorganizować ludzi, którzy nie wahają się dać wycisk komu trzeba. „Wujowi Krzysiowi” także.

W tym momencie – jak wynika z opowieści snutej szeptem „pod celą” i powtórzonej potem prokuratorowi w Nowym Sączu – zapotrzebowanie spotkało się z ofertą. „Matys” po rozmowie w Zenicie zrelacjonował wszystko goszczącemu w Busku Norbertowi – tak, jak zrozumiał.

– „Ciotka Dorota” oskarża „wuja Krzyśka” o jakieś rodzinne hece i chce go sprzątnąć. To może być jakaś robota dla ciebie.

* *

Dalszy ciąg więziennej opowieści Szymańskiego jest z grubsza – ale tylko z grubsza – zgodny z tym, co później dwa sądy przyjmą za prawdę. Niektóre szczegóły okażą się fałszywe. Na razie jednak wygląda to tak:

W drugiej połowie października 2004 roku Norbert przyjeżdża z Wielkiego Dołu do Buska na potajemne spotkanie z Dorotą. Dowiaduje się, że elegancka „ciocia” od dawna nosi się z myślą, aby zabić byłego męża. Ze złości, z zemsty i dlatego, że nie zamierza mu oddać kantorowych pieniędzy. Poza tym oboje rywalizują w biznesie – i Zenit, i Lotos stoją wszak przy tym samym placu Zwycięstwa, o czym Norbert doskonale wie. W dodatku Dorota podejrzewa, że to Krzysztof – świr, po którym można się spodziewać najgorszego – zorganizował na nią napad w październiku 2004 roku.

Słuchając słów o przypisywanym Krzysztofowi napadzie, sprytny bandyta zachowuje kamienną twarz. Jeżeli „ciotka” podejrzewa „wuja” – to tym lepiej. Pozwala jej mówić dalej. Słyszy, że czarę goryczy Mrugałowej przelało zameldowanie kochanki w domu pod wieżą, który przecież należy w trzech czwartych do niej i jej córek.

I to by było tyle.

Teraz szykowna blondyna i młody kryminalista ustalają najważniejsze szczegóły tego, co należy zrobić. Zabójstwo musi sprawiać wrażenie napadu rabunkowego, akcję trzeba więc przeprowadzić wtedy, gdy „wujek” będzie wracał z Lotosu z utargiem w torbie. Forsa, której Dorota nie chce dla siebie, może posłużyć do opłacenia zatrudnionych zbirów. Warto się zatem postarać, by tych pieniędzy było odpowiednio dużo. Mrugałowa ma sposób także na to. Wie, że były mąż stara się o dużą pożyczkę. Ona – oczywiście w tajemnicy przed nim – załatwiła już z ich wspólnym znajomym z Pińczowa, że ten pożyczy kasę na bardzo wysoki procent. „Wuj” na ten interes przystał – 3 listopada ma odebrać dwieście tysięcy złotych.

Szymańskiemu świecą się oczy, gdy słyszy o pieniądzach. Opowiada „ciotce” o „zaufanym i pewnym” człowieku, czyli Rafale Ordaku. Oczywiście nie podaje nazwiska, mówi o nim „Gruby”. Mrugałowa akceptuje kandydata. Ale ma warunek – trzecim do mokrej roboty zostanie niejaki „Czarny” vel „Szary”. „Ciotka” poznała go jeszcze w latach dziewięćdziesiątych jako fachowca od odzyskiwania długów. „Czarny” zna się z pożyczkodawcą z Pińczowa. Będzie gwarantem tego, że dwaj młodzieńcy – Szymański z „Grubym” – nie zrobią w gacie w ostatniej chwili i nie uciekną z łupem bez załatwienia najważniejszej sprawy – zabójstwa.

Norbertowi pozostaje tylko się zgodzić.

* *

„Łyli” opowiada, co rzekomo nastąpiło dalej, a prokurator z Nowego Sącza notuje i nagrywa. Stary kryminalista relacjonuje spowiedź współwięźnia spokojnie i pewnie, jakby wcześniej powtarzał ją sobie w pamięci. Mówi, że wedle słów Szymańskiego obaj z Ordakiem postanowili przed skokiem dobrać do zespołu jeszcze jednego młodego człowieka – Pawła P., czyli „Kapsla”. Tego samego, którego w jednej z poprzednich nocnych opowieści Norbert fałszywie uczynił współsprawcą napadu na ulicy Andrzejewskiego. Z punktu widzenia Doroty Mrugały – jak wyszeptał Łazarzowi współwięzień – Paweł P. miał ważną zaletę: pracując jako kierownik ochrony w buskiej dyskotece, wdał się kiedyś w poważny zatarg z Krzysztofem. Odtąd ma „dużą chęć przypierdolić wujowi” i warto było ten zapał wykorzystać.

Dalszy ciąg relacji:

2 listopada 2004 roku, dzień przed napadem, Szymański z Ordakiem przyjeżdżają do Buska renault pożyczonym od ojca Marty. Ciepła, złota jesień już się skończyła. Jest mokro, wietrznie i zimno – blisko zera. Po niedawnej zmianie czasu na zimowy zmierzch zapada szybko. Nad buskimi cmentarzami – komunalnym, parafialnym i tym, gdzie leżą żołnierze z pierwszej wojny światowej – widać pomarańczowe łuny od zniczy.

Norbert i Rafał nocują w rodzinnym domu tego pierwszego, na osiedlu bloków. Wstają z łóżek późno. Obserwowali Mrugałę już wczoraj, więc wiedzą, o której godzinie wychodzi z kantoru i jaką trasą jedzie do domu. Nie ma potrzeby się spieszyć. Jedzą późne śniadanie, oglądają telewizję, o zmroku wyjeżdżają z blokowiska. Mają ze sobą używane komórki z kartami pre-paid kupione bez rachunku u handlarza.

Jest 3 listopada.

Kilka minut przed osiemnastą – gdy krążą po miasteczku – Norbert dostaje telefon od „Kapsla” i „Czarnego”. Ci dwaj mają większy samochód typu kombi i parkują niedaleko rogu ulic Kościuszki i Pocztowej.

– Ruszył – mówi do aparatu „Kapsel”.

Paweł P. i „Czarny” wytaczają wóz na pustoszejącą ulicę Kościuszki jakieś pięćdziesiąt metrów za znikającymi w ciemnościach skośnymi lampami mazdy Krzysztofa Mrugały. Jadą ze wschodu na zachód. Nie muszą siedzieć śledzonemu na ogonie. Wiedzą, dokąd jedzie i ile mu to zajmie.

W tym czasie renault Norberta – a właściwie jego teścia – zbliża się od północnego wschodu. Jest już na dobrze oświetlonej ulicy Bohaterów Warszawy. Szymański przejmuje śledzonego. Skręca w ulicę Korczaka kilkanaście sekund po tym, gdy robi to Krzysztof Mrugała.

Przejeżdżając koło małej pizzerii, Norbert i Rafał widzą sześćdziesiąt metrów przed sobą, jak mazda znika w otwartej bramie posesji. Wolno mijają to miejsce i jadą jeszcze około dziesięciu sekund. Stają między jednorodzinnymi domami, na skrzyżowaniu z wąziutką, zasypaną liśćmi uliczką. Wysiadają najszybciej, jak się da. Biegną do kutej, wciąż otwartej, niewysokiej bramy opatrzonej zakazem parkowania i logotypem firmy ochraniającej posesję pod wieżą.

Obaj wiedzą, że muszą się spieszyć. Jeżeli mieszkająca z „wujem”, a znana Szymańskiemu z dyskotek „Kleopatra” zauważy ich wbiegających na podjazd – czego nie można wykluczyć – na pewno zadzwoni i na policję, i po ochroniarzy. Jedni i drudzy mogą się tu zjawić w ciągu pięciu minut. Dlatego cała operacja musi być przeprowadzona w trzy, no... może cztery minuty.

* *

„Kapsel” i „Czarny” zaparkowali kombi sto pięćdziesiąt metrów dalej. Ustawili się na chodniku przy dalszym odcinku ulicy Bohaterów w pobliżu niewielkiego zakładu stomatologicznego połączonego z nieczynnym punktem sprzedaży materiałów budowlanych. Obok – małe gospodarstwo należące do właścicielki sadu jabłoniowego, który ciągnie się aż do tylnej granicy posesji Mrugałów. Sztuka polega na tym, aby przejść cicho i niezauważenie obok ciemnego o tej porze gabinetu dentysty, a potem między drzewami dotrzeć do jeszcze ciemniejszego zakątka, w którym siatkarskie boisko kantorowca prawie dotyka rzędu poskręcanych ze starości jabłoni. Tu trzeba przeciąć i odgiąć siatkę.

Tak jak to wcześniej ustalili, „Czarny” skrada się sam. „Kapsel” czeka za kierownicą. Plan przewiduje wyniesienie Mrugały przez sad, upchnięcie go na pace kombi, zabranie drugiego samochodu z uliczki i wyjazd za miasto – a później: zakopanie zwłok.

Nie będzie trupa – nie będzie zbrodni, tylko zaginięcie psychicznie chorego faceta.

Plamy w ciemności

Dzień zbrodni – 3 listopada 2004 roku, Busko-Zdrój

Dziesięć godzin wcześniej, tuż po ósmej rano, Krzysztof i Barbara poszli do wydziału lokalowego buskiego magistratu, by zameldować „Kleopatrę” na Korczaka. Seksowna brunetka miała wrażenie, że urzędniczka o suchej cerze przygląda jej się znacząco w trakcie dopełniania formalności, ale może to był efekt przewrażliwienia. Wiedziała przecież, co o niej mówią za plecami: schwytała faceta z majątkiem, dorwała się do dolarów... i tak dalej.

– Chrzanić to! – powtórzyła sobie po raz setny.

Od dziesiątej rano Mrugała i „Kleopatra” pracowali razem w kantorze. Skupowali i sprzedawali złoto, dewizy, rozliczali nieformalne pożyczki. Ruch był niewielki, więc po czternastej „Kleopatra” wyszła z Lotosu. Krzysztof dał jej zwitek stuzłotówek ze słowami: „Dziubku, kup sobie coś do ubrania”, więc udała się do butiku odzieżowego i wybrała czarny aksamitny komplet – spodnie z marynarką.

O wpół do trzeciej była już w domu pod wieżą. Witający ją Petrus zamachał ogonkiem na powitanie. Cieszył się. Piotrek, spokojny i grzeczny, odrabiał już lekcje w swoim pokoju na piętrze, które kiedyś należało do Anety i Bożeny. Barbara jeszcze raz przymierzyła nowe ciuchy, potem zdjęła je i – już w domowym okryciu – wzięła się do gotowania obiadu. Po piątej tak lubiany przez Krzysztofa stek wołowy był usmażony, gotów do odgrzania i podania, gdy tylko ten wróci z pracy. Nowa pani domu przeszła z kuchni do pomieszczenia gospodarczego. Rozłożyła deskę, zaczęła prasować stertę ubrań.

Piętnaście minut przed godziną osiemnastą. Krzysztof zapakował pieniądze i złoto do dużej, skórzanej torby z uszami, po czym zamknął kantor. Miał na sobie dżinsy, sweter i skórzaną kurtkę. Na ręce – złoty zegarek, na szyi – łańcuszek z krzyżykiem. Wyszedł z ciepłego pomieszczenia na chłód i wiatr. Przekroczył na ukos ukryty w podwórzu parking. Jego przejście od podniszczonych drzwi do zaparkowanej osiem metrów dalej mazdy zarejestrowała kamera monitoringu. Przez chwilę – trzy, może cztery minuty – kantorowiec rozmawiał jeszcze z kierowniczką domu handlowego. Potem pożegnał się z nią grzecznym ukłonem, usiadł za kierownicą, przekręcił klucz w stacyjce i ruszył tą samą trasą co zwykle: wąską jednokierunkową ulicą Pocztową obok zamykanego właśnie saloniku optycznego i jeszcze czynnego sklepu komputerowego z kafejką internetową Abak. W kafejce dwaj mężczyźni sprawdzali właśnie ceny towarów na Allegro – ale tylko jeden z nich był zalogowany.

To okaże się ważne.

* *

Krzysztof nie wie, że jest śledzony. Gdyby zauważył sunące za nim renault, z pewnością nie zachowywałby się potem tak nieostrożnie. Spokojnie jedzie ulicą Kościuszki wzdłuż bloków, starych oficyn, nowych kamieniczek i pomalowanego na majtkowy róż sądu rejonowego. Za sądem mija otwartą jeszcze Żabkę, betonową restaurację oferującą „obiady domowe już od dziewięciu złotych” i niedawno uruchomiony sklep z młodzieżowymi ciuchami. Akurat wychodzą z niego ostatni klienci. Po pięćdziesięciu metrach skręca w lepiej oświetloną i szerszą ulicę Bohaterów Warszawy, a po chwili – w wąską, mroczną i oflankowaną żywopłotami ul. Korczaka.

Hamuje przy wjeździe na własne podwórze. Kuta, bogato zdobiona brama jest otwarta. Przejeżdżając po wyłożonym czarnym kamieniem podjeździe, mija ozdobiony wieżą narożnik domu i staje na tyłach posesji. Tutaj – dokładnie w miejscu, gdzie kiedyś były chlew i kurnik – wznosi się przyklejony do pleców willi garaż, a za nim – boisko, na którym uczył niegdyś Bożenkę, jak przebijać piłkę nad siatką.

Nie ma już w jego życiu Bożenki, Aneta nie chce go znać, Dorota – nienawidzi. I prawdę mówiąc, ma za co. Gdyby nie Barbara, byłby przegranym człowiekiem. Bogatym, prawda, ale przegranym. Staczającym się w samotność, alkohol, narkotyki i bicie konia.

Wysiada z auta. Uchylna brama podwójnego garażu, w którym stoi jego drugi samochód – Volkswagen Passat – ma mechanizm na pilota, nie trzeba więc wychodzić z wozu i otwierać jej ręcznie. A jednak to robi. Pochyla się, aby sięgnąć do uchwytu, po czym otwiera garaż w prawie całkowitej ciemności. Umieszczony nad wjazdem halogen z automatycznym czujnikiem ruchu nie działa. Światło z okien willi także nie dociera w ten kąt podwórza. Nikłe odblaski z domu sąsiadów tłumią gęste, zielone przez cały rok iglaki.

To z powodu tych ciemności kamera wisząca dwadzieścia pięć metrów dalej – na budynku podstawówki numer dwa – niczego wyraźnego nie zarejestruje.

Komisarz Haliński, maratończyk z Kielc, będzie się wiele razy wpatrywał w ciemny obraz z monitoringu i jeszcze ciemniejsze ruchome plamy w jego rogu; plamy, które mogą, ale nie muszą być biegnącymi postaciami. Będzie się także zastanawiał, czemu czterdziestopięcioletni Mrugała, mężczyzna po przejściach, człowiek mający wielu wrogów i od ponad dekady robiący w ryzykownym biznesie, nie zamknął za sobą bramy od ulicy? Czemu nie zatrąbił, dając domownikom znać o swym przyjeździe? Czemu wyszedł w ciemność przed garażem? Czemu nie zadbał o halogen? Dlaczego zachował się tak nieroztropnie?

On, który był już raz wywieziony do lasu... któremu od tygodni grożono... który sam groził śmiercią byłej żonie... który musiał słyszeć o wcześniejszych napadach na kantorowców.

Może się nie zastanawiał nad tym wszystkim, bo był po prostu – jakież to banalne – zakochany na zabój?

Klocki wskakują na miejsce

Lato 2005 roku, sześć miesięcy po zabójstwie, Kielce

Po zaprotokołowaniu słów „Łylego” nowosądecki prokurator, który ma na głowie masę czynności procesowych związanych z gangiem „Ala Capone”, pakuje stenogram w kopertę, którą wysyła do komendy powiatowej w Busku-Zdroju. Dyktafon chowa do szuflady i zapomina o zastrzelonym kantorowcu. Zajmuje się dużo poważniejszym śledztwem: pięć morderstw, drugie tyle zaginięć, połamane kości, obcięte uszy, kilkadziesiąt tak zwanych mniejszych uszkodzeń ciała.

List dochodzi do adresatów w Busku terminowo. Jeden ze śledczych czyta go, a potem sprawdza, czy Łazarz rzeczywiście siedział w jednej celi z Norbertem Szymańskim. Siedział przez ponad miesiąc. Mimo to po krótkiej naradzie buscy policjanci postanawiają nie fatygować się do Wadowic. Uznają wynurzenia gangstera za wydumane. I na tym śledztwo komendy powiatowej się kończy. Funkcjonariusze wywieszają białą flagę zarówno w sprawie zabójstwa, jak i napadu pod barem piwnym.

Gdy akta obu postępowań – a wraz z nimi list z zeznaniem „Łazarza” – wędrują do Kielc na biurko komisarza Henryka Halińskiego, ten zaczyna od przemyślenia związku między październikowym atakiem na Dorotę a listopadowym morderstwem jej męża. Ten związek jest i oczywisty, i trudny do rozwikłania. Naturalne następstwo zdarzeń może być na przykład takie: Dorota Mrugała zabrała pieniądze z konta i z sejfu. Krzysztof chciał je odebrać, ale sądowy zakaz zbliżania się do byłej żony wykluczał osobistą interwencję. Wynajął zatem oprychów, aby zgarnęli gotówkę siłą. Wykonawcy zawiedli. Dotąd dobrze. A dalej co? Po nieudanym ataku Mrugałowa odnalazła ich i przekonała, aby odbili sobie niepowodzenie na swym zleceniodawcy? Sami się przeciw niemu zwrócili? Może w grę wchodzą jeszcze inni bandyci poinformowani przez tych pierwszych o „bogatych kantorowcach”? Jeśli tak, to jacy? Zawodowcy czy amatorzy? Nie zostawili istotnych śladów, podeszli ofiarę w odpowiednim momencie i nikt ich nie zauważył na ulicy – wszystko to wskazywałoby na fachowców, ale pewne szczegóły muszą zastanawiać. Po co wlekli ciało pod płot? Czemu wrzucili do psiej zagrody but, a zostawili okulary, klucze i łuski? Jeżeli ktoś ich spłoszył, to dlaczego ta osoba nie zjawiła się z informacjami, aby odebrać nagrodę?

Haliński całymi dniami próbuje rozwiązać tę układankę – myśli o rodzinie Mrugałów, gdy bierze prysznic, gdy idzie ulicą, gdy czeka w kolejce w sklepie i wtedy, gdy siedzi za biurkiem w komendzie przy Seminaryjskiej. Wciąż się zastanawia, gdzie jeszcze można by poszukać broni użytej do zabicia kantorowca. Gdzie szukać fantów? Po raz enty czyta raport z sekcji zwłok i wyobraża sobie, jak Krzysztof się bronił:

„Zgon, który nastąpił w kilkadziesiąt sekund od postrzałów, należy łączyć z krwotokiem do worka osierdziowego i tamponadą serca. Obrażenia [nawet] tak poważne, jak po drugim postrzale, przy zachowanej sprawności narządów ruchu, umożliwiają w miarę sprawne funkcjonowanie człowieka do czasu utraty przytomności. Przy takich obrażeniach ofiara mogła (...) próbować ucieczki, zrobić kilka kroków, sięgać rękami, przemieścić się. (...) W sytuacji zagrożenia, kiedy organizm mobilizuje się do walki, często spotyka się tego typu czynności (...) mimo śmiertelnych obrażeń”.

Komisarz zamyka protokół z zakładu medycyny sądowej i przekłada na wierzch kupy papierów dwa raporty buskich kryminalnych pracujących nad atakiem przed barem. Rozsupływanie węzła trzeba zacząć właśnie od nich. Są portrety pamięciowe sprawców. Udało się znaleźć butelki po tymbarku. Nie ma na nich odcisków palców, ale ślady biologiczne – owszem. Resztki śliny czekają nie wiadomo na co w kieleckim laboratorium. Haliński żałuje, że Polska nie dorobiła się jeszcze bazy profili DNA – gdyby można było porównać te ślady z listą osób notowanych za przestępstwa, coś by może wyszło. A tak – na razie flaszki do niczego się nie przydają.

Pomyślmy inaczej.

Czy to możliwe, żeby Mrugała zlecił zaatakowanie byłej żony właśnie wtedy, kiedy ułożył sobie życie z kochanką? Nie można go już o to zapytać.

A może Dorota sfingowała rzekomą próbę napaści, aby pogrążyć męża? On miał już przecież wyrok karny w zawieszeniu i gdyby został uznany za winnego zlecenia przestępstwa z użyciem przemocy, poszedłby do więzienia. Wtedy ona, po pierwsze, nie musiałaby oddawać pieniędzy, po drugie, mogłaby położyć rękę i na domu przy Korczaka, i na dobrze prosperującym kantorze w Lotosie.

To też nie trzyma się kupy. Buscy policjanci zrobili w październiku wizję lokalną na Andrzejewskiego. Wszystko się zgadzało z zeznaniami poszkodowanej. Mrugałowa pokazała skórzaną kurtkę, którą miała na sobie w dniu napadu. Uszkodzenia na ubraniu, jak orzekł biegły, zgadzają się z podaną przez napadniętą wersją o przeciągnięciu jej po betonie. Zatem to raczej nie była ustawka. Napadli ją na serio.

Czy kobieta tak inteligentna jak Dorota narażałaby się na poszarpanie przez debili tylko po to, by wrobić Krzysztofa? Są łatwiejsze sposoby posłania za kraty człowieka z wyrokiem za znęcanie się nad rodziną. Kobieta mogła palnąć głową o ścianę i iść prosto do szpitala na obdukcję, a potem go oskarżyć.

Haliński dalej wertuje akta, czyta je od początku po raz drugi.

Za oknem jest już noc, kiedy pomiędzy setkami dokumentów – stenogramów, wezwań i pocztowych potwierdzeń, szkiców sytuacyjnych, planów śledztwa i ich korekt, pośród zupełnie nieprzydatnych kwitów, których zawsze w takich teczkach pełno i które tylko brudzą palce – znajduje przeoczoną za pierwszym razem kopertę z Nowego Sącza. Dlaczego wcześniej jej tu nie widział? Dlaczego jest wpięta między kompletnymi śmieciami, takimi jak rozliczenia kosztów podróży wywiadowców?

Komisarz zaczyna czytać.

* *

Gdy kończy, czuje, że musi się przejść po korytarzu. Pomieszczenia wydziału kryminalnego – dochodzi jedenasta w nocy – są już w większości puste. W pierwszym odruchu chciał dzwonić do dyżurnego sądeckiej komendy i prosić o numer do prokuratora prowadzącego sprawę „Ala Capone”, ale ostatecznie zdecydował się najpierw przespać z tematem. A temat jest wielki! Przyjmując, że Szymański opowiedział w celi prawdę, a Łazarz dobrze zapamiętał szczegóły opowieści, zagadka jest wreszcie rozwiązana. Była żona została napadnięta przez miejscowych oprychów, podejrzewała o zlecenie napadu męża i spodziewała się powtórki. Dlatego – uprzedzając zdarzenia – sama zleciła zamordowanie faceta, aby odzyskać dom, majątek i kantor.

Tragiczny finał zdarzeń w wyobrażeniach komisarza wyglądał tak: Krzysztof Mrugała został zaskoczony przez zleceniobiorców Doroty przed wejściem do własnego garażu, czyli tam, gdzie rano leżały łuski, okulary i klucze. Po kilku minutach był już martwy. Dopiero wtedy jeden z napastników wjechał jego samochodem do garażu, a drugi – przeszukał auto. Z tylnego siedzenia zabrał skórzaną torbę z uszami. W środku, dokładnie tak jak zeznawała „Kleopatra”, było od trzystu pięćdziesięciu tysięcy do pół miliona złotych w różnych walutach plus złoto i biżuteria w osobnym woreczku. Złoczyńcy zamknęli garaż, przeciągnęli zwłoki Krzysztofa wzdłuż boiska siatkarskiego i pustej zagrody dla psów. Odrzucili but, który spadł z nogi Mrugały, kiedy go katowali. Nie zabrali trupa do samochodu i go nie wywieźli, bo Paweł P. spanikował. Wydawało mu się, że kogoś widzi.

Dlatego zostawili ciało za stertą desek i zwiali.

Wszystko teraz trzyma się kupy. Przyszli, by zabić na zlecenie – takie mieli zadanie. Pieniądze były ich zapłatą. Garaż zamknęli, a ciało i but usunęli z widoku, by opóźnić odkrycie zbrodni. Chcieli wywieźć trupa i go zakopać, rozpuścić w kwasie albo utopić, tak jak to robił „Łazarz” i jego kumple z Podhala. Nie byłoby ciała – nie byłoby zbrodni, tylko zaginięcie. Z powodu „Kapsla” zmienili plany, zostawili zwłoki. A łuski, okulary, klucze... w ciemności mogli przegapić drobne przedmioty.

* *

Haliński staje przy automacie z kawą. Wyciąga portfel, potem komórkę, na dnie kieszeni ma jeszcze kilka drobnych monet. Wybiera podwójne czarne espresso bez cukru. Wraca do pisma z Nowego Sącza i czyta wszystko raz jeszcze.

Z relacji Norberta powtórzonej przez „Łylego” wynika, że bejsbolem walił Ordak. Strzelał „Czarny”. W torbie leżącej na tylnym siedzeniu auta były spięte gumką zwitki, pliki i złożone na pół banknoty. Euro, dolary, złotówki. Te szczegóły zgadzają się z relacją „Kleopatry”. Łazarz, bandzior z Podhala, który pewnie nigdy nie był w Busku, nie mógł sobie tego wszystkiego wymyślić: o zagrodzie dla psiaków, o bucie, o dziurze w siatce i stercie desek. A Szymański? Przecież nie oskarżałby się sam i nie sypał kumpli w tak grubej sprawie tylko dla więziennego szpanu. I skąd mógł wiedzieć, co było w torbie?

Końcówka rewelacji z Wadowic też budzi zaufanie – tak przynajmniej podpowiada komisarzowi blisko dwudziestoletnie doświadczenie. Czyżby klocki wreszcie miały powskakiwać na swoje miejsca? Szymański wziął od „Czarnego” pistolet. Paweł P. zabrał pieniądze. Od momentu, w którym zaatakowali Krzysztofa, do chwili ucieczki nie minęły więcej niż trzy minuty. „Czarny” i „Gruby” najpóźniej kwadrans po szóstej opuścili Busko-Zdrój. Norbert i „Kapsel” zostali na miejscu. Ten pierwszy cały wieczór krążył po knajpach, szukał i zagadywał starych znajomych, by zostać zapamiętany. Broń schował nazajutrz w zakładzie konserwacji mebli przy ulicy Wielki Dół. Kilka dni później Paweł P. podzielił kasę. Szymański, podobnie jak Ordak, dostał tylko trzydzieści tysięcy, które wpłacił sobie na konto bankowe. Większą część kasy zachował „Czarny”.

Haliński dopija kawę.

Jeszcze raz układa sobie wszystkie elementy łamigłówki. Zdają się pasować. I stawiają w innym świetle także anonimowe telefony do Mrugały. „Jest na ciebie wydany wyrok” – ostrzegał rozmówca. Nie mówił: „Napadną na ciebie”. Czyżby tych rozmów nie należało traktować w kategoriach groźby, lecz raczej życzliwego ostrzeżenia przed żoną i wynajętą ekipą? Kto wiedział o planowanej zbrodni? Jeżeli wierzyć relacji – zleceniodawczyni Mrugałowa i czterej sprawcy. Może jeszcze Mateusz, narzeczony młodszej córki denata... Kto z nich mógł ostrzegać? Najsłabszymi ogniwami wydają się „Matys” i „Kapsel”. Niestety, tamte telefoniczne rozmowy nie zostały nagrane. Partacze z Buska nie założyli u Mrugały podsłuchu, a przecież mogli to zrobić zaraz po pierwszym sygnale o groźbach.

Dużo w tej sprawie zostało spieprzone, lecz teraz nadchodzi przełom.

Tropy, alibi, poszlaki

Jesień 2005 roku, Kraków i Kielce

Rano komisarz przychodzi do pracy jako jeden z pierwszych. Znowu przekopuje akta. Gdzie to było...? Jest! Informacja na temat pozornie bezsensownej rozmowy prowadzonej przez byłego nauczyciela wuefu, teraz kantorowca, i dwóch mężczyzn zajmujących się ochroną dyskoteki w Pińczowie. Kolejny pasujący element.

Haliński łączy się z prokuratorem w Nowym Sączu. Ten nie ma nic przeciwko temu, aby kielecka policja przesłuchała „Łylego”.

Aresztant i gliniarz spotykają się w budynku komendy wojewódzkiej w Krakowie. Przesłuchanie jest nagrywane kamerą i jednocześnie protokołowane. Trwa cztery godziny i dwadzieścia pięć minut. Dowieziony z Wadowic Łazarz powtarza Halińskiemu wszystko, co usłyszał w celi od Norberta, włącznie z wątkiem dotyczącym roli Doroty jako zleceniodawczyni zbrodni. Dodatkowo szkicuje plan posesji przy Korczaka i miejsce zamordowania Mrugały, tak jak je sobie wyobraża po wysłuchaniu zwierzeń Szymańskiego. Wszystkie odległości mniej więcej się zgadzają.

Policjant wraca do Kielc i przekonuje swego kolegę, prokuratora Dariusza Dryjasa, do oficjalnego wznowienia obu dochodzeń. W sprawie napaści pod barem i w sprawie mordu.

* *

Dryjas, podobnie jak Haliński, jest wschodzącą gwiazdą w kieleckich organach ścigania. Karierę zaczynał w Ostrowcu Świętokrzyskim, gdzie został zauważony i przeniesiony wyżej: do wydziału przestępczości zorganizowanej prokuratury okręgowej w stolicy województwa. Gdy zaczyna pracować z rzutkim komisarzem, ma na koncie kilkaset spraw zakończonych wyrokami skazującymi. Najgłośniejsze to rozbicie trzydziestoczteroosobowego gangu z Ostrowca (napady, kradzieże, pobicia, wymuszenia, haracze – w sumie ponad sto zarzutów) i wsadzenie za kratki dwudziestu siedmiu gangsterów z Kielc (trzysta czterdzieści punktów oskarżenia).

We wrześniu 2005 roku Dryjas oskarża sześciu urzędników z kieleckiego magistratu, którzy za łapówki przydzielali mieszkania komunalne. Równolegle ze „sprawą byłych małżonków Mrugałów” przygotowuje oskarżenie szefa kieleckiego półświatka, pseudonim „Chińczyk”, i jego prawej ręki – niejakiego „Perły”. Obaj zostaną uznani za winnych.

* *

Jedną z pierwszych wspólnych decyzji Dryjasa i Halińskiego jest posłanie ekipy poszukiwawczej na ulicę Wielki Dół. Ale pistoletu lub rewolweru kaliber dziewięć milimetrów – wbrew temu, co opowiadał „Łyli” – tam nie ma. To pierwszy powód do niepokoju, jednak ani gliniarz, ani prokurator nie zamierzają schodzić z tropu. Po wpadce w Libiążu i aresztowaniu Norberta w grudniu 2004 roku ktoś z rodziny jego żony – babcia, ojciec albo jakiś życzliwy kolega – mógł przecież usunąć najbardziej obciążający dowód w najgrubszej sprawie.

Druga decyzja duetu Haliński–Dryjas to wezwanie Doroty Mrugały na przesłuchanie. A potem na jeszcze jedno i jeszcze. Śledczy pytają o małżeńskie niesnaski, o składniki majątku i szczegóły rozliczeń z byłym mężem, o to, co robiła w dniu zabójstwa. Słyszą, że do późnego popołudnia siedziała w swoim punkcie wymiany walut, a wieczorem pojechała do Kielc – do swej matki Lidii. Ta potwierdza wersję córki. Dla policjanta i prokuratora nie jest to jednak dowód niewinności potencjalnej zleceniodawczyni. Jeśli Dorota zorganizowała zabójstwo, jest oczywiste, że w trakcie akcji starała się być daleko – i w czyimś towarzystwie.

* *

Kolejną decyzją Dariusza Dryjasa w sprawie buskiej jest przeniesienie Norberta z Wadowic do zakładu karnego w Pińczowie. Stąd łatwiej go dowozić na przesłuchania, które odbywają się w Kielcach kilka razy w miesiącu – na zmianę z przesłuchaniami Mrugałowej, siedzącego wciąż za kratami Ordaka i na razie wolnego „Kapsla”. Żadne z tej czwórki do niczego się nie przyznaje. Dorota mówi, że nie kontaktowała się z Norbertem w żadnych sprawach – utrzymywała jedynie służbowe relacje z jego bratem Mateuszem, w gruncie rzeczy dobrym, choć trudnym chłopakiem. Ordak niczego nie wie, od razu żąda przyjazdu adwokata. „Kapsel” nie przyznaje się ani do tego, by kiedykolwiek telefonował do Krzysztofa Mrugały, ani – tym bardziej – by miał się kiedykolwiek pojawić na jego posesji. Wie oczywiście, gdzie jest słynny dom z wieżą i chorągiewką DKM, ale to wszystko.

W przypadku Szymańskiego ilość sesji ze śledczymi także nie przechodzi w jakość. Pytany o feralny dzień listopada twierdzi, że przesiedział go u matki, wieczorem zaś snuł się po barach i piwiarniach miejskiej części Buska. Wymienia kumpli, którzy – podobnie jak mama – na pewno potwierdzą jego wersję.

Haliński to sprawdza. Rzeczywiście: już piętnaście minut po osiemnastej Szymański popijał drinka w lokalu nieopodal placu Zwycięstwa. Prokurator zleca jednak przeprowadzenie kolejnej wizji lokalnej na Korczaka, tym razem ze stoperem. Wynika z niej, że napad i ucieczka mogły zająć sprawcom mniej niż pięć minut. A zatem – jeżeli Mrugała dojechał do domu około szóstej – Norbert mógł wziąć udział w skoku i kwadrans później być już po robocie. Wiarygodne dotychczas alibi robi się chwiejne.

Rafał Ordak nie ma nawet takiego. Jedyne, co zeznał, to to, że w dniu, o który chodzi, spędził popołudnie z Norbertem. Dalszych wyjaśnień nie składa – adwokat poleca mu skorzystać z prawa do milczenia.

* *

Paweł P. jest w niejasnej sytuacji. Jego ojciec ma auto typu kombi podobne do opisanego przez „Łylego”, a zatarg młodzieńca z Mrugałą, do którego doszło w dyskotece, potwierdzają świadkowie. Przed laty „Kapsel” woził też Małgorzatę, matkę Norberta, na więzienne spotkania z odsiadującym pierwszą karę synem. Teraz jednak twardo zaprzecza nie tylko udziałowi w zbrodni przy Korczaka, ale także jakiejkolwiek zażyłości z Szymańskimi. Panią Szymańską, owszem, podwoził do Trzebini, bo to szanowana nauczycielka, a on był grzecznym chłopcem.

Na godzinę osiemnastą ma dobre alibi, choć Dryjas i Haliński w nie wątpią. Wyjaśnienia – poparte relacjami świadków – wyglądają następująco: między czternastą a szesnastą był u znajomego, niejakiego Grzegorza B., i pomagał mu w naprawie samochodu, a potem razem zajrzeli do kafejki internetowej Abak, gdzie kolega zalogował się o 17.50, co można łatwo sprawdzić. Obaj co najmniej do godziny 18.15 badali ceny wtyczek do komputerów. Grzegorz B. potwierdza: przyszliśmy i wyszliśmy we dwóch.

Haliński wie, że dokładnie w tym czasie ulicą obok Abaku przejeżdżał – ostatni raz w życiu – Krzysztof Mrugała. To mogłaby być mocna poszlaka obciążająca, ale „Kapsel” zapewnia Halińskiego i Dryjasa – a jego kolega znowu potwierdza – że aż do kwadrans po szóstej obaj nie ruszali się zza komputera nawet do toalety czy na papierosa. Po osiemnastej piętnaście „Kapsel” odwiózł znajomka do domu, a sam pojechał do jeszcze innego kolegi, później zaś na parking przy peryferyjnej ulicy Młyńskiej. Wpuścił do wozu już czekającą na chłodzie zaprzyjaźnioną dziewczynę – Karolinę B. – z którą ruszyli w kierunku najbliższego lasu. Po drodze, na stacji benzynowej w znajdujących się tuż za Buskiem Mikułowicach, kupili piwo, drinki w małych butelkach, papierosy i coca-colę. Kasa fiskalna wypluła paragon o 18.44.

To nie przekonuje policjanta i prokuratora. Obaj są zdania, że w czasie, gdy Grzegorz B. spoglądał w ekran komputera w Abaku, „Kapsel” mógł wypatrywać Mrugały przez okno. Widząc mazdę, wyszedł z kafejki na pięć-dziesięć minut, niby zapalić. W tym czasie wsiadł do kombi swego taty, które prowadził „Czarny”, wziął udział w napadzie i o osiemnastej piętnaście wrócił do Abaku.

* *

Tajemniczy zabójca „Czarny” sprawia Dryjasowi i Halińskiemu osobny problem. Wywiadowcy dopytują o niego w Kielcach, Jędrzejowie, Pińczowie, Krakowie, Chrzanowie i Jaworznie. Początkowo – bez rezultatu. Po kilkunastu tygodniach okazuje się jednak, że jakiś trop jest. Pod pseudonimem „Czarny” występuje w kilku relacjach informatorów niejaki Piotr G., syn właściciela kantoru U Marynarza w Kielcach. Mrugała robił niegdyś interesy z Marynarzem, ale poza tym brak sensownych tropów. Piotr G. nie jest typem mordercy, nie był nigdy karany za przestępstwa z użyciem przemocy, nie ma jak powiązać go ze zbrodnią.

Gliniarz i prokurator odpuszczają sobie ten wątek. Koncentrują się na Dorocie.

– Przed świętami Bożego Narodzenia mama nie mogła już normalnie pracować z powodu coraz częstszych wezwań do Kielc – opowie nam Bożena. – Kiedy ją pocieszałam, tłumacząc, że to na pewno tylko rutynowe czynności w śledztwie, krzyczała: „Nawet nie wiesz, przez co ja muszę przechodzić!”.

Faktycznie – nie wiedziałam.

Nie będzie powrotu do świata

Luty 2006 roku, Warszawa, Gran Canaria

W całej południowej Polsce leży gruba pokrywa śniegu i wciąż go przybywa. Ulice w Busku, dopiero co odśnieżone, rankami są zasypane na biało. Dorota i jej młodsza córka znowu mieszkają w willi przy Korczaka, gdzie „Matys” i „pan Kazio” kończą odnawiać pokoje opróżnione przez „Kleopatrę” i jej syna. Mrugałowa zamknęła właśnie kantor w Zenicie – przejęła lepszy punkt po mężu w Lotosie. Od razu ma więcej klientów. Gdyby nie cholerne przesłuchania w Kielcach, mogłaby powiedzieć, że jest zadowolona.

Młodsza córka dobrze się uczy i raz w tygodniu jeździ własnym renault clio do Krakowa na lekcje rysunku. Udziela ich profesor z Akademii Sztuk Pięknych, dystyngowany starszy pan. Poza tym Bożena spędza czas na treningach siatkówki, ze znajomymi „na Busku” i w towarzystwie „Matysa”, który jest już prawie domownikiem. O losie brata chłopak wie – jak twierdzi – niewiele. Tyle że siedzi w pierdlu za jakieś napady.

Aneta, zaszyta w warszawskim mieszkaniu przy Egipskiej, analizuje materiały zebrane do pracy magisterskiej pod tytułem „Rola Madeleine Albright w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych”. Pisze kolejne rozdziały i na przemian objada się bądź odchudza za pomocą środków przeczyszczających. W drugiej połowie miesiąca zjawia się w Busku, żeby zabrać stamtąd Ewę, koleżankę z liceum. Obie mają wylecieć na dwa tygodnie na Kanary. Samolot z Warszawy na Gran Canarię startuje o drugiej w nocy, więc dziewczęta wyjeżdżają wczesnym wieczorem. Jest wpół do piątej, na dworze jeszcze szaro, gdy starsza córka ściska matkę w drzwiach.

– To było dziwne, bo czułam, że czas zwolnił – opowie nam po latach. – Przytulenie, choć w rzeczywistości krótkie, dla mnie trwało bardzo, bardzo długo. Potem szłam do furtki, a jakiś głos mówił mi w środku: „Nie odwracaj się, już nie będzie powrotu do świata, który zostawiasz za sobą”. Taka smutno-magiczna chwila.

* *

Na Gran Canarii Ewa i Aneta mieszkają w Taurito. Maleńka miejscowość na południowo-zachodnim skalistym brzegu wyspy składa się z kompleksu hoteli Paradise Lago, sklepów, olbrzymich basenów i pola golfowego. Wokół poszarpane wulkaniczne wzniesienia, temperatura dwadzieścia pięć stopni w dzień, wieczorami około piętnastu. W eleganckich restauracjach – każda w innym stylu – uprzejmi kelnerzy w czarnych spodniach i śnieżnobiałych koszulach uśmiechają się do dwóch młodych Polek.

Aneta:

– Opalałyśmy się, jadłyśmy lody i czytałyśmy książki. Ewa zabrała dla mnie Portret Doriana Graya. Doszłam psychicznie do siebie, jadłam umiarkowanie, dostałam w końcu miesiączkę. Pamiętam ostatniego SMS-a wysłanego z Kanarów do mamy. Napisałam, że jestem szczęśliwa i że organizm zaczął funkcjonować normalnie.

Dorota nie odpowiada SMS-em, choć zwykle robiła to natychmiast po otrzymaniu jakiejkolwiek wiadomości od córki. Aneta dzwoni na jej komórkę, ale ta milczy. Wystukuje numer Bożeny, lecz początkowo niczego się nie dowiaduje. Młodsza siostra pytana o mamę zmyśla, że ta wyszła do sklepu, do zakładu fryzjerskiego „cioci Eli” przy Andrzejewskiego, że nie wzięła komórki i tak w kółko. Aneta przeczuwa już, że stało się coś złego.

W drugim tygodniu pobytu wyjeżdża z Ewą z Taurito do większego Las Palmas. Zwiedzają kościoły, place i skwery, włóczą się uliczkami, robią niezbyt potrzebne zakupy: klapki, kapelusze, T-shirty, chustki, kolejne okulary przeciwsłoneczne. Luty na Kanarach to wielkie wyprzedaże w sklepach, śniadolicy handlarze cmokają, machają rękoma, wciągają turystów pod dachy sklepów i kramów. Aneta kupuje prezenty matce i Bożence, potem dokłada kilka miejscowych specjałów – głównie mieszaniny przypraw z szafranem, kolendrą i ostrą papryką lampionową. Późnym popołudniem, gdy w ciepłym świetle zachodzącego słońca koleżanki wracają klimatyzowanym autokarem do hotelu, na szosie zjawia się samochód policyjny. Kogut na dachu miga niebieskim światłem, ale syrena jest wyłączona. Kierowca staje.

Czterech umundurowanych i uzbrojonych funkcjonariuszy wchodzi do autobusu. Nic nie mówiąc i niczego nie tłumacząc, podchodzą do kobiety siedzącej samotnie w rzędzie tuż przed Anetą i Ewą. Zatrzymana jest bardzo spokojna. Nie trzeba skuwać jej kajdankami. Wsiada z policjantami do radiowozu i tyle ją widać.

Ten epizod, pozornie nic nieznaczący, sprawia, że Aneta natychmiast zaczyna myśleć o mamie. Przypomina sobie, jak się bała po ostatnim przesłuchaniu w Kielcach, jak mówiła, że ją wrabiają, jak wspominała, że może być wkrótce aresztowana. Może rzeczywiście TO się stało?

Gdy dzieli się niepokojami z Ewą, przyjaciółka przyznaje, że dzień wcześniej dostała SMS-a od ich wspólnego kolegi. W „Tygodniku Ponidzia” ukazał się artykuł opisujący aresztowanie kobiety podejrzanej o zorganizowanie zabójstwa Krzysztofa Mrugały. Nie podano ani imienia, ani żadnych szczegółów na temat tego, kim ta kobieta jest.

Aneta zastanawia się głośno, czy to możliwe, by policja zatrzymała Barbarę. Niewykluczone. Ale lęk o mamę czai się w głębi serca. Starając się zachować spokój przy koleżance, czeka, aż autobus stanie na dworcu w Taurito. Tam wchodzi do toalety.

W środku popękane białe płytki, trochę brudno. Dziewczyna znowu ma uczucie, że świat zwalnia. Wyjmuje komórkę i dzwoni na Korczaka. Odbiera „ciocia Elżbieta”. Już samo to daje jej do myślenia – dlaczego nie mama? Jest sobotnie popołudnie, gdzie mogła wyjść o tej porze? Powinna być w domu, a Ela u siebie, to znaczy na Andrzejewskiego.

Córka robi głęboki oddech i pyta wprost:

– Czy mama została aresztowana?

Przyrodnia siostra babki Lidii milczy przez dłuższą chwilę.

– Jak przyjedziesz, to porozmawiamy – mówi zachrypniętym głosem. Przeziębiona czy co? Możliwe... w Polsce jest przecież środek zimy.

– Chcę wiedzieć teraz, co się stało. – Aneta przez uchylone drzwi obserwuje czekającą na przystanku Ewę. Po kaflach toalety chodzi mała jaszczurka.

– Pamiętaj, że rozmowa kosztuje! – w głosie „cioci” czuć jakiś desperacki ton. – Teraz szczególnie musimy być ostrożne... Nie mogę, dziecino... Potem... kiedy przylecisz.

Głos krewnej lekko się łamie.

– Ciociu, ale... czekaj... Halo!

Elżbieta już się rozłączyła.

Krótkie słowo „niestety”

Luty 2006 roku, rok i cztery miesiące po zbrodni. Busko-Zdrój i Kielce

– Jest pani podejrzana o udział w dokonaniu zabójstwa Krzysztofa Mrugały.

Gdy 16 lutego 2006 roku komisarz Haliński wypowiada te słowa, dochodzi czwarta po południu. Policjant przyjechał do Buska nieoznakowanym samochodem, który po drodze z Kielc zdążył się już zachlapać błotem po sam dach. Od dwóch dni w całym regionie trwa brzydka odwilż bez słońca. Kupy mokrego śniegu zalegające buski plac Zwycięstwa są przybrudzone sadzą z kominów i żółte od psich siuśków. Dorota przez zaciągnięte mgłą okno w Lotosie zauważyła oficera już w chwili, gdy ten parkował wóz kilka metrów od głównego wejścia – na zakazie postoju. Wszedł przez szklane drzwi, minął wewnętrzne wejście do delikatesów, a teraz staje przy maleńkim kontuarze kantoru i nie podnosząc głosu, prosi Mrugałową o dowód osobisty. Następnie wygłasza formułkę:

– Zatrzymanie jest konieczne, ponieważ istnieje uzasadniona obawa, że jako podejrzana będzie się pani ukrywała i nakłaniała świadków do składania fałszywych zeznań.

Dorocie drżą ręce, lecz nie próbuje protestować.

Czekała na tę chwilę, przeczuwała, że nastąpi. Zamyka kantor na klucz i wychodzi do sklepowego przedsionka. Haliński jest w cywilu. Nie zakłada zatrzymanej kajdanek, nie odbiera jej komórki. Ponieważ punkt wymiany walut mieści się przy wyjściu, klienci domu handlowego i osoby wchodzące do delikatesów nawet nie zauważają, że coś się stało. Ot, pani Dorota z kantoru na chwilę wychodzi z kimś do samochodu. Pewnie z jakimś poważniejszym interesantem.

Auto jedzie do prokuratury w Kielcach. Po drodze Mrugałowa dzwoni do młodszej córki.

– Mówiła spokojnie, że jest w radiowozie, ale to tylko formalność. Że jedzie na zwykłe przesłuchanie, a do domu wróci wieczorem – wspomni po latach Bożena. – Chyba nie chciała mnie denerwować. Poprosiła tylko, bym wzięła z domu zapasowe klucze od kantoru, poszła tam i zabrała pieniądze. Na wszelki wypadek. To mi dało do myślenia, chociaż z drugiej strony... po dwóch napadach mama była bardzo ostrożna, więc i to polecenie dawało się wytłumaczyć.

* *

W Kielcach z zatrzymaną wita się chłodno Dariusz Dryjas. Jest ubrany w ciemny garnitur, ma krótko przystrzyżone włosy i gładkie policzki. Żadnych wyróżniających cech. Bezosobowy tryb maszyny wymierzającej sprawiedliwość. Nie uśmiecha się, nie podaje ręki.

– Proszę usiąść – mówi cicho, ale wyraźnie. – Proszę o dokumenty... Imię, nazwisko, wiek, zawód wyuczony... dobrze. Czy wie pani, w jakim charakterze została doprowadzona?

– Domyślam się, ale to przecież...

– Za chwilę pani nam wszystko wytłumaczy. Niestety, najpierw będę musiał pani postawić zarzuty.

Krótkie słowo „niestety” może wskazywać, że Dryjas działa bez przyjemności, ale jego twarz nadal nie wyraża niczego, co Dorota mogłaby zinterpretować. Ani smutku, ani satysfakcji. Prokurator pozostaje nieprzenikniony.

Haliński siedzi z boku i nic nie mówi, kiedy jego partner w śledztwie odczytuje kobiecie zarzut „nakłaniania Norberta Szymańskiego do dokonania zabójstwa Krzysztofa Mrugały oraz zaboru w celu przywłaszczenia kilkuset tysięcy złotych i biżuterii na jego szkodę”.

Potem Dorota składa wstępne wyjaśnienia. Jeszcze później – minęło już półtorej godziny – podpisuje protokół z oświadczeniem, że zrozumiała charakter oskarżenia i do niczego się w związku z nim nie przyznaje. Nie nakłaniała Norberta Szymańskiego do czegokolwiek, nie utrzymuje z tym człowiekiem kontaktów.

Haliński uważnie czyta podpisany dokument, a potem dzwoni do Bożeny.

– Pani mama została zatrzymana na czterdzieści osiem godzin.

Młodsza córka dopiero teraz rozumie, że to nie żarty. Wkłada pierwsze z brzegu buty i bez kurtki wskakuje do samochodu. Jedzie do Lotosu, aby zabrać pieniądze z pustego kantoru. W drodze przypomina sobie, że z nerwów nie wzięła kluczy. Wraca, jedzie raz jeszcze. Parkuje na tym samym zakazie, na którym wcześniej stanął Haliński. Na dworze robi się już ciemno.

* *

Dorota spędza wieczór na tak zwanym dołku w siedzibie policji. Zasypia, półsiedząc, na plastikowym niebieskim krześle.

W tym czasie Bożena jest już w drodze do Kielc. Wcześniej wróciła do domu, schowała kantorowe pieniądze w sejfie, zadzwoniła do „Matysa” i babki Lidii, a potem spakowała to, co wydało się jej przydatne w areszcie: szczoteczkę do zębów mamy, jej bieliznę, ciepły sweter, ręcznik, mydło, szampon, krem do demakijażu, rajstopy, szminkę, dezodorant i perfumy, grzebień. Do tego trochę jedzenia – wzięła, co popadło, z górnej półki w lodówce.

Gdy wchodzi do komendy wojewódzkiej, jest po dwudziestej. Nikt nie chce z nią rozmawiać. W końcu jakiś przypadkowy funkcjonariusz lituje się nad piękną dziewczyną i obiecuje zanieść rzeczy do „pokoju zatrzymań”.

– Przekażę tej pani, jeżeli dyżurny nie będzie miał nic przeciw.

* *

17 lutego prokurator Dryjas składa w kieleckim sądzie wniosek o „zastosowanie wobec podejrzanej środka zapobiegawczego w postaci aresztu tymczasowego”. Zarzut nakłaniania do morderstwa jest bardzo poważny, podejrzana ma możliwość wpływania na świadków, a przestraszona grożącym jej wymiarem kary może się ukrywać lub wyjechać z kraju. Obie córki podejrzanej są już pełnoletnie, nie ma więc szczególnych przeciwwskazań do zastosowania środka. Zarzuty oparte są na solidnych podstawach. Choć brak jest na razie materialnych dowodów winy, ciąg poszlak, który legł u podstaw sformułowania głównego zarzutu, jest logiczny i wewnętrznie spójny, co prokurator wykaże w odpowiednim czasie.

Sąd przychyla się do wniosku. Dorota trafia za wysoki, szary mur na ulicy Zagnańskiej, dawniej Dzierżyńskiego.

A Dariusz Dryjas stawia zarzuty zabójstwa i „zaboru mienia” siedzącym wciąż za kratami Szymańskiemu i Ordakowi. Dwaj pozostali typowani sprawcy na razie są nieuchwytni. „Czarny” pozostaje anonimowy, a Paweł P. – „Kapsel” – prysnął do Anglii. Zostanie zatrzymany po powrocie – w maju 2006 roku. Dostanie te same zarzuty co Szymański i Ordak.

* *

Areszt śledczy dla miasta Kielce stoi obok pętli autobusowej, torów i ciągnących się kilometrami magazynów. Połowę otoczonego wieżami strażniczymi ponurego kompleksu szarozielonych bloków zajmują mężczyźni, połowę – kobiety. Mrugałowa, która dotychczas znała takie miejsca wyłącznie z filmów, jest przerażona. Hukiem otwieranych i zatrzaskiwanych stalowych drzwi, brzydkim zapachem pomieszczeń, który kojarzy się z dworcem kolejowym, wreszcie własnym upokorzeniem. Myśli przerażona, co się musi teraz dziać w Busku. Ludzie na pewno już mówią o jej zatrzymaniu. Niespodziewanie dla siebie samej wspomina stary artykuł z przedwojennej gazety, który chował w mieszkaniu jej ojciec i który tak bardzo denerwował mamę. Tata nigdy jej nie dał przeczytać tego skrawka papieru, ale jakimś niepojętym sposobem ona i tak wiedziała, co tam jest. Historia o zbrodni w rodzinie i o kobiecie w więzieniu – tajemnica wisząca w powietrzu, od kiedy pamięta – sama przeniknęła do jej mózgu.

Stryczek z prześcieradła

Lata trzydzieste XX wieku, Dawidgródek, Kunów, Iłża, Ostrowiec Świętokrzyski, Radom

Roman Mroczkowski, dziadek Zdzisława i Bronisławy, pradziadek Doroty, prapradziadek Anety i Bożeny, poważny, brodaty i wąsaty mężczyzna przypominający Fryderyka Engelsa, był przed drugą wojną światową właścicielem młyna w wiosce Kunów w powiecie ostrowieckim, województwo kieleckie. Nie odziedziczył gospodarstwa po rodzicach – musiał je kupić. Mroczkowscy pochodzili ze wschodu, z położonego w powiecie stolińskim Dawidgródka, miasteczka należącego niegdyś do królowej Bony, a potem do Radziwiłłów.

Pan Mroczkowski, nowy mieszkaniec zachodniej Polski – kieleckie graniczyło podówczas z odrodzoną Rzeszą – był wcześniej jednym z bogatszych w Dawidgródku, a po przeprowadzce stał się najbogatszym kunowianinem. Miał własny niemiecki automobil, jedyny w promieniu kilkudziesięciu kilometrów, do tego robotników, parobków, pokojówki i dwie szafy importowanych strojów. Wśród nich kontusz po dziadku, szlachcicu herbu Nałęcz.

Miał też – co głosiła wioskowa legenda – walizkę złota. Jako człek szanowany i zasobny udzielał sąsiadom zarówno dobrych rad, jak i pożyczek na procent lub pod zastaw. Tak jak później mąż jego prawnuczki – Krzysztof Mrugała.

Urodzony w 1908 roku Adam, syn Romana, przyszły ojciec Zdzisława i dziadek Doroty, udał się Mroczkowskiemu nad wyraz. Młynarz miał także córkę, ale to pierworodny był jego dumą. Chłop silny i rozsądny, choć zakończył edukację na siedmiu klasach szkoły powszechnej, okazał się zdolnym sportowcem. Jeździł konno, fechtował, grał w brydża. Przed ukończeniem dwudziestu czterech lat zdobył Państwową Nagrodę Sportową klasy trzeciej. Niestety, z dokumentów nie wynika, w jakiej dziedzinie. Przed przeprowadzką ojca na zachód dosłużył się w Korpusie Ochrony Pogranicza – batalion Dawidgródek – stopnia będącego odpowiednikiem kaprala w armii. W okrągłej gabardynowej czapce z orzełkiem i odprasowanym mundurze prezentował się okazale, gdy przyjeżdżał do taty spod sowieckiej granicy.

W trakcie kilkudniowych wizyt u ojca – zwykle solidnie zakrapianych – opowiadał o zmianach, jakie zaszły w Dawidgródku i ogólnie w przygranicznych powiatach, od czasów, gdy Roman się wyprowadził. Bolszewicy nie najeżdżają już polskich stanic watahami jak jeszcze trzy lata wcześniej, nie podpalają majątków i tartaków, nie rozwalają linii kolejowych i mostów, ale wciąż wysyłają prowokatorów i zwykłych zbójów, aby siali zamęt. Nocami konwoje przemytnicze strzelają się z KOP-owcami niby kowboje z Indianami na preriach Dzikiego Zachodu. Przez granicę od strony Słucka i Mińska idą nielegalni emigranci, złoto, narkotyki i kobiety na sprzedaż do burdeli. Ale on – Adam Mroczkowski – doskonale daje sobie radę z niełatwą służbą. Jest silny i ostrożny, nie pozwoli się zastrzelić, znajdzie żonę w rodzinnych stronach albo i tutaj, na zachodzie, a potem będzie młynarzem – jak ojciec tego chce.

* *

Jest wrzesień 1932 roku. Łysy, wąsaty i krępy Feliks Figura, gospodarz na dziewięciu raptem morgach nowopolskich w kolonii Nowinki, powiat Lipsko, przychodzi do młynarza Romana Mroczkowskiego prosić o pożyczkę. Pieniądze są mu potrzebne na odbudowę spalonej części nieubezpieczonego niestety gospodarstwa. Pod zastaw dwunastu tysięcy złotych – to wówczas dziesięcioletnia pensja szeregowego urzędnika – oferuje większą część ojcowizny. Do tego mały staw, dawno ogołocony z ryb i służący jedynie za wodopój dla czterech krów. Własnego konia Figurowie chwilowo nie mają – kiedy nadchodzi czas orki, wynajmują klacz od bogatszych sąsiadów.

Do Ostrowca – na zimne nóżki w restauracji i do notariusza, który spisze umowę pożyczki z Figurą – Roman Mroczkowski jedzie automobilem razem z parobkiem służącym mu za kierowcę i z ukochanym synem Adamem, swym spadkobiercą, który właśnie przyjechał z Dawidgródka. Senior ubrany jest w trzyrzędowy garnitur z bielskiej wełny, w górnej kieszeni poszetka, z bocznej wystają skórzane rękawiczki. Na ramiona ma narzucony karakułowy płaszcz. Junior założył mundur: pod szyją granatowo-zielone patki, na biodrach szeroki pas, buty z cholewami. Ojciec i syn są tak wysocy, że siedząc w wygodnych fotelach opla, niemal szorują czuprynami – jeden siwą, a drugi czarną – o tapicerowany sufit.

Feliks Figura zaprzęga pożyczoną klacz do drabiniastej fury na drewnianych, obitych blachą kołach. Obok siebie sadza na koźle niepiśmienną jowialną żonę Agnieszkę i najładniejszą córkę – siedemnastoletnią jasnowłosą Natalię, pięknie rozkwitły kwiat, za którym oglądają się wszyscy gospodarscy synowie od Iłży przez Lipsk aż po Ostrowiec. Oglądają się też, naturalnie, różne gołodupce, franty, hołysze, łaziki, łapserdaki, bieguny i oczajdusze, ale tacy – na swoje szczęście – nie odważą się nawet podejść. Wąsaty Figura, choć niewysoki, ręce ma twarde jak kamienie, grube gwoździe prostuje palcami, a gdy któremuś przypierdoli – to nie ma zmiłuj.

W sianie za wystrojoną po niedzielnemu dziewczyną Feliks kładzie bańkę z gorzałą – na poczęstunek i na wszelki wypadek. Balon się przydaje: w powrotnej drodze od notariusza objedzony zimnymi nóżkami i podochocony alkoholem Adam nie siada na skórzanym fotelu opla obok ojca, ale na furze – z Natalią. Wieczór jest bardzo chłodny, wilgotny i wietrzny, ale i dziewczyna, i obrońca granicy Rzeczypospolitej są w dobrym zdrowiu. On rozpiął mundurową bluzę, ona – dwa guziki pod szyją. Młody Mroczkowski woła do trzymającego lejce Figury, aby ten się nie spieszył. Feliks absolutnie nie ma takiego zamiaru. Podkręca z zadowoleniem wąsa i pozwala klaczy iść stępa.

Po roku bogaty młynarczyk Adam i małorolna, ale prawdopodobnie już ciężarna Natalia zostają małżeństwem. Zastawiona część ziemi – pięć morgów i sto pięćdziesiąt prętów, czyli trzy hektary i siedemset dziewięćdziesiąt trzy metry – staje się posagiem. Dwunastu tysięcy oddawać nie trzeba, co w praktyce oznacza, że sprytny Feliks Figura spłacił dług ciałem córki. Pod aktem notarialnym widnieje zamaszysty podpis Feliksa i czerwony odcisk kciuka analfabetki Agnieszki.

* *

„Sprzedana” za trzy hektary Natalia ma z Adamem niełatwe życie. On – panicz ze wschodu przyzwyczajony z jednej strony do kawaleryjskich uciech, a z drugiej do wojskowego posłuchu – rządzi we wspólnym domu pięścią. Nieco łagodnieje, gdy rodzi się pierwszy syn Zdzisio, późniejszy dziadek Anety i Bożeny. Potem jest gorzej. Pozycja Natalii w gospodarstwie i młynie nie różni się wiele od tej, jaką mają parobkowie i stajenni. Jedyna różnica: ona musi jeszcze służyć mężowi w pościeli. Trzy lata po Zdzisławie rodzi córkę, która na chrzcie dostaje imię Bronisława. To późniejsza „ciocia Bronka”, która kiedyś zamieszka w Bydgoszczy.

Po jej narodzinach stosunki w rodzinie psują się dalej. Potężny Adam – zupełnie bez powodu – zaczyna podejrzewać wciąż piękną i szczupłą Natalię o zdradę. Jedna z rodzinnych legend – powtarzana później przez Lidię, matkę Doroty – będzie mówiła o romansie ślicznotki z młodym paniczem z okolicy i „złym” pochodzeniu Bronki. Mroczkowski chciał za tę domniemaną zdradę raz na zawsze „podziękować” Natalii pięściami, ale ona wezwała na pomoc swych krewnych. W innej wersji poszło o pieniądze. A może nieporozumienie wynikło z nadmiernego spożycia gorzały i później wypadki wymknęły się spod kontroli?

Co się dokładnie działo w dniach przed feralnym 6 lipca 1938 roku, dokładnie nie wiadomo. Akta sprawy oznaczonej w radomskim sądzie sygnaturą 657/38 dawno zostały zniszczone. Chowany przez Zdzisława Mroczkowskiego artykuł z przedwojennej gazety – zaginął. Pewne jest jedynie, że jego ojciec, Adam Mroczkowski, były KOP-owiec, postawny, silny i sprawny mężczyzna, który nie dawał się bolszewickim zagonom, został zaatakowany na terenie swego gospodarstwa. Feliks Figura, jego żona Agnieszka i brat Stanisław wzięli go z zaskoczenia. Inaczej by się nie dał – jako podoficer rezerwy miał przecież w domu rewolwer. Możliwe, że go upili, a może jego czujność uśpiła serdeczna dotychczas teściowa. Nieszczęsny dziedzic młyna i pierwszy spadkobierca szlacheckiego rodu Mroczkowskich został zarąbany siekierami przez trójkę wieśniaków spod Radomia – teścia, jego niepiśmienną żonę i szwagra, który ostatecznie rozpłatał czaszkę ojca dwójki dzieci.

Policja Państwowa bez trudu schwytała i zamknęła sprawców w więzieniu – nie uciekli poza teren powiatu. Narzędzia zbrodni – dwie siekiery znalezione w ich zagrodach – potwierdziły winę. W tamtych latach okrutne wioskowe zbrodnie z użyciem gospodarskich narzędzi nie należały do rzadkości i pewnie żadna gazeta – nawet radomska – nie poświęciłaby sprawie aż czterdziestu siedmiu wierszy, gdyby nie pewna ciekawa okoliczność. Jako zleceniodawczynię zbrodni sędzia śledczy kazał aresztować żonę ofiary – młodą i piękną Natalię Mroczkowską, z domu Figurę. A ta, po sześciu dniach spędzonych w celi, powiesiła się na prześcieradle, potwierdzając tym – w powszechnym przekonaniu – własną winę. Miała wtedy dwadzieścia cztery lata.

Same ładne sny

Wiosna 2006 roku, Warszawa, Kielce, Busko-Zdrój

Bożena wypatruje siostry na lotnisku Okęcie. Od czasu, gdy mała Anetka witała tu z babką Zofią wracających z Hiszpanii rodziców, wiele się zmieniło. Port właśnie się rozbudowuje. Wszędzie tłok, wszędzie pośpiech i praca, podenerwowani ludzie i montażyści w kombinezonach cisną się w wąskich przejściach ogrodzonych taśmami. Dziewczyny z Buska w pierwszej chwili nie mogą się nawzajem odszukać w tej ciżbie, ale na szczęście obie mają telefony. Gdy w końcu stają naprzeciw siebie – osamotnione w środku ruchomego, ludzkiego mrowia i spływających spod sufitu wielojęzycznych komunikatów – długo milczą. Potem przytulają się na stojąco.

Aneta wszystkiego się już domyśliła, a wygląd Bożeny tylko potwierdza jej złe przypuszczenia. Młodsza jest w opłakanym stanie. Wychudzona, niewyspana, drżą jej ręce. Gdy wreszcie zaczyna mówić, jąka się.

– Mama jest na Za-za-gnańskiej.

– Gdzie?

– No... w a-areszcie. W K-Kielcach.

– Jezus Maria... wiedziałam. Za co?

– Oni my-myślą, że kazała za-zabić t-tatę.

– Co?! Jacy „oni”?!

– Taka dec-cyzja sądu. Jest ba-bardzo źle.

Gdy idą w stronę wyjścia, Bożena chaotycznie tłumaczy, że tuż przed wyjazdem do Warszawy próbowała zobaczyć się z Dorotą w areszcie. Zabrała dla niej kolejne rzeczy, ale nie weszła za mur. Odprawili ją spod bramy. Zdesperowana wchodziła na topole w pobliżu bramy i wypatrywała matki wśród spacerujących więźniarek. Nie zobaczyła jej.

Prosto z Okęcia siostry jadą do Galerii Mokotów na lasagne. Aneta jest nagle bardzo głodna – zjada dwie porcje.

* *

Do Buska wracają renault clio Bożeny we trzy z Ewą. W drodze próbują coś uradzić. Koleżanka prawie się nie odzywa. Siostry rozmawiają o wynajęciu adwokata, który wyciągnie Dorotę z aresztu. Swoją wiedzę na ten temat obie czerpały dotąd jedynie z amerykańskich filmów. Wiedzą, że jest coś takiego jak kaucja i że to sąd decyduje o jej wysokości. Im kto bogatszy, tym więcej trzeba wpłacić.

W domu Aneta je drugi obiad. Po wyjściu Ewy naradzają się z „ciotką Elżbietą”. Kantor w Lotosie trzeba będzie zamknąć, bo żadna z córek nie ma uprawnień potrzebnych do handlowania walutą. Bar piwny i zakład fryzjerski przy Andrzejewskiego też słabo przędą. Mniej jest klientów, a więcej ciekawskich, którzy chcą się dowiedzieć, „jak to było ze śmiercią Krzysztofa, skoro Dorota siedzi za kratami”. W całym nieszczęściu jest tylko jeden jasny punkt – dzięki temu, że Bożena „zabezpieczyła” kantorową kasę, siostry mają pieniądze na życie i adwokatów.

Pierwszy, do którego się zwracają, jest kieleckim prawnikiem. Wcześniej prowadził sprawę rozwodową Doroty. Klientów przyjmuje w bloku. W jednym z pokoi ma stylowo urządzony gabinet. Gdy siostry wchodzą, jest piąta po południu. W wyłożonym ciemną boazerią saloniku panuje półmrok. Mecenas – zażywny sześćdziesięciolatek z podwójnym podbródkiem – wskazuje gestem dłoni dwa fotele. Siadają. Bożena odzywa się pierwsza. Tłumaczy, jak potrafi, w czym rzecz. Co chwilę powtarza, że mama jest „absolutnie niewinna”. Prawnik dobrotliwie kiwa głową. Potem pyta, jak gdyby zwracał się do małych dziewczynek:

– Ile macie pieniążków?

Chwila milczenia.

– Mamy wy-wystarczająco dużo – Bożena wyłamuje palce. Aneta potakuje.

– Czy mogłabyś zostawić nas samych? – adwokat patrzy na młodszą siostrę i jednocześnie wykonuje gest zachęcający do opuszczenia pokoju.

Młodsza Mrugałówna wychodzi, starsza próbuje zachować spokój. Czuje, że zaraz usłyszy coś niedobrego.

– Bardzo wam obu współczuję, chciałbym pomóc. Znam doskonale waszą mamę, znam sytuację rodzinną, mogę zapewnić, że potraktuję was, jakbym traktował swoje córki. Zawrzemy, Anetko, taki pakt... Chodź tutaj do mnie – w kącikach ust mecenasa pojawiają się bąbelki śliny. – Na potwierdzenie umowy zechcesz mnie pocałować. Dobrze?

Aneta zrywa się i wybiega z gabinetu. Porywa za sobą Bożenę. Więcej tutaj nie wrócą.

* *

Kolejnym adwokatem jest X., także z Kielc. Siedzi w jeszcze ładniejszym gabinecie na pseudogdańskim fotelu i powtarza znudzonym, monotonnym tonem:

– To trudna sprawa, ciężkie przestępstwo, bardzo trudna sprawa. Prokurator nie daje wglądu do akt. Niedobrze. Trudno ustalić, co konkretnego mają przeciw waszej mamie. Wiele trudności. Będzie potrzebny czas...

– Wypuszczą ją za kaucją? – Anecie wreszcie udaje się przerwać jednostajny wykład i zadać najważniejsze pytanie.

– Bardzo trudno będzie z poręczeniem majątkowym. Bardzo niełatwo. Sąd się nie zgadza na razie.

Z tego, co mówi adwokat, wynika, że odmowne argumenty sędziów są dwa: obawa mataczenia ze strony podejrzanej i możliwość ucieczki z racji zagrożenia wysoką karą. Oddanie paszportu w depozyt niczego tutaj nie załatwi.

– To zbyt poważne przestępstwo. Zbyt ciężkie. Niełatwo.

Podczas kolejnego spotkania z siostrami X. wspomina jeszcze o dziwnych „naciskach z góry”. Sprawa jest, jak to ujmuje, „niestety głośna”.

– Są, jak mówiłem, różne czynniki... bardzo skomplikowane. Trudna sprawa.

Aneta cierpliwie słucha. W końcu dowiaduje się, że Dorota siedzi w tak zwanym areszcie wydobywczym, w tym czasie bardzo popularnym. Trwają rządy Prawa i Sprawiedliwości. Minister i prokurator generalny Zbigniew Ziobro obiecuje dokręcenie śruby przestępcom. Prawo w Polsce ma być twardo egzekwowane.Za kratami – od dwóch i pół roku – męczy się już Marek Dochnal, lobbysta celebryta, który w 2012 roku orzeczeniem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dostanie dwanaście tysięcy euro odszkodowania za niesłuszne uwięzienie. Nim jeszcze Dochnal wyjdzie, zamknięty zostanie doktor Mirosław Garlicki, oskarżony o korupcję warszawski lekarz, o którym Ziobro mówił: „Już nikt nigdy przez tego pana pozbawiony życia nie będzie”. Krótko po wyjściu Garlickiego do aresztu wydobywczego trafi Henryk Stokłosa, senator z Piły i zarazem wytwórca kiełbas, człowiek z pierwszej setki najbogatszych Polaków. Prawdopodobnie także prokurator Dryjas w Kielcach, nie mając materialnych dowodów przestępstwa, liczy na to, że elegancka i przyzwyczajona do luksusów Mrugałowa zmięknie za kratami i przyzna się sama. Ewentualnie przy pomocy swego pełnomocnika.

To już się dzieje. W trakcie pierwszego więziennego widzenia z klientką adwokat X. namawia Dorotę, aby dobrowolnie wyznała winę. Wtedy – jak mówi prawnik – dostanie pięć lat, a wyjdzie po dwóch za dobre sprawowanie.

Dorota odmawia. Za pośrednictwem córek wypowiada mecenasowi pełnomocnictwo. Wciąż wierzy, że sąd w końcu ją oczyści.

8 marca pisze list do Bożeny:

„Moja kochana córeczko!

Kocham Cię ponad wszystko, moja perełko. Jesteś moim aniołem stróżem, bez was byłoby mi ciężko. Ale nie wiem, jak wam wynagrodzę to całe upokorzenie, które przechodzicie. Nie mogę się z tym zgodzić, ale musimy poczekać, muszę udowodnić swą niewinność, córeczko. (...) Tak bardzo chciałam otoczyć Cię wielką miłością, dobrocią, służyć dobrą radą, być przy Tobie w tych ciężkich dniach, a tu masz następną szkołę życia, straszną, którą musisz przejść. Idź, córeczko, z podniesioną głową, bo tego pragnę. (...) Moje najdroższe kochanie – przed Tobą bardzo trudny okres, matura – wybór swej drogi. Niech to teraz będzie najważniejsze, ja będę się o to modliła (...).

Bożeneczko, o mnie się nie martw, u mnie jest wszystko w porządku. Paczek nie potrzebuję, tutaj wbrew pozorom jedzenie jest dobre i aż nadto, można szybko przytyć, pieniądze na koncie mam, tak że wszystko, co mi potrzebne, to sobie kupuję. (...) Pragnę tylko was przytulić, wycałować, pragnę waszej bliskości. Kocham Cię poprzez wszystkie moje dni, dwa życia więcej, mój aniołeczku, tak bardzo chciałam ci przychylić nieba, ale może się to uda, tylko teraz musimy uzbroić się w cierpliwość, i to dużą. Bożenko moja, ale dasz radę, musisz iść do przodu, a nasza wielka miłość pomoże nam pokonać trudy życia. Kochanie moje, napisz, czy koleżanki są przy Tobie. Jak pomaga Ci twoja wychowawczyni, czy się Tobą opiekuje. Bożeneczko, ja wiem, że wasza sytuacja jest gorsza. Ja tutaj siedzę sobie i odpoczywam, a wy musicie stawić czoła tym strasznym zarzutom. Dać sobie radę. Bożeneczko, ale to wszystko minie, wyjedziesz na studia i będzie ci lżej, bardzo tego pragnę, chcę, aby życie twe w końcu było dobre, abyś zaznawała dobroci, dużo szczęścia i zadowolenia”.

* *

Matka, choć w listach do córki okazuje hart ducha, w rzeczywistości przechodzi załamanie nerwowe. Znów – tak jak tuż po aresztowaniu – płacze całymi godzinami. W kilkuosobowej celi po parę razy dziennie czyta odpowiedzi na swoje listy, które Aneta i Bożena przysyłają jej w paczkach.

Starsza córka, która dotychczas nie wyróżniała się religijnością, pisze natchnione teksty:

„Nawet jeśli wszystko jest trudne i bolesne, to wynika z zamysłu Boga, z jego planu wobec nas, bo on nas do czegoś przygotowuje, a bez takich przejść może nie znalazłybyśmy naszej drogi, którą mamy obrać, a potem dzielnie i bez wątpliwości stawiać na niej każdy następny krok. Myślę, że ludzie prości, zbyt głupi, lękliwi, mało odporni, nie doświadczają takich rzeczy, bo Najwyższy wie, że oni przez taką próbę i tak by nie przeszli, że to nie droga dla nich, ale my, jeżeli jesteśmy powołani do czegoś znaczącego, musimy być odpowiednio do tego przygotowani, aby temu podołać i aby Bóg miał pewność, że w chwilach decydujących nie zawahamy się i nie poddamy.

Ty, mamo, tak wiele mnie nauczyłaś, tyle prawd mi przekazałaś, nieustannie czerpię z Twej mądrości i niezmierzonej miłości, którą mnie obdarzasz każdego dnia. Tyle Ci zawdzięczam. Wszystko to, kim jestem, to, co myślę, jak się zachowuję i na koniec jak wyglądam. Jestem wynikiem Twej ciężkiej pracy i robię wszystko, żeby Cię nie zawieść i żebyś była ze mnie dumna. (...) Mamo, gdybym tylko mogła, zamieniłabym się z Tobą miejscami. Chciałabym wszystko to przyjąć na siebie, żeby tylko Ciebie nie bolało, żebyś tylko nie cierpiała. Ale ja wiem, że nim się obejrzymy, cały ten koszmar się skończy i znów będziemy razem, będziemy się przytulać, ściskać, śmiać się z tej sytuacji. I Ty też, mamo, już teraz śmiej się z tego w ten wyjątkowy i niepowtarzalny sposób, tak jak tylko Ty to potrafisz. Ja wiem, mamusiu, że Ty masz w sobie siłę, że nic Cię nie jest w stanie załamać, że przetrwasz to wszystko – naszą rozłąkę, bo nas kochasz, bo tyle już wycierpiałaś, bo tyle już udowodniłaś i Twa niezłomność jest bardzo dobrze znana wszystkim. Ty, ja i Bożenka – jesteśmy bardzo silne, razem możemy wszystko, nikt nas nie pokona. Zwyciężać to my, a nie nas. (...)

Z Bożenką robimy wszystko, aby strzec Ciebie, chronić nasze interesy, bronić domu, płacić rachunki, uczyć się, Bożenka będzie ze wszystkich sił przygotowywać się do matury, a ja będę robić praktykę, a cała reszta będzie już z Tobą i przy Tobie. Babcia z Elą opiekują się nami w Busku. (...) Jestem całym sercem z Tobą, mamusiu, śnię o Tobie każdej nocy i to są same ładne sny”.

* *

Aneta także nie pisze prawdy, aby nie załamywać matki do reszty. Gdyby miała informować szczerze, co się dzieje, musiałaby donieść, że w obu domach – przy Andrzejewskiego i przy Korczaka – panują chaos i bezradność. Przyjechały babka Lidia i „ciocia Gosia”, czyli siostra Mrugałowej, do tego codziennie przychodzi Janina Misiakiewicz zwana „ciotką Marylą”. Kobiety lamentują, modlą się i zamawiają kolejne msze święte w intencji uwolnienia Doroty. Mają coraz bardziej fantastyczne pomysły z cyklu „co można zrobić, by wyciągnąć biedną zza krat”.

– Może trzeba dać komuś w łapę?

„Ciotki” zastanawiają się także – całkiem na poważnie – czy przypadkiem za zabójstwem nie stoi Barbara. Ona sama twierdzi, że nie słyszała strzałów z pistoletu, bo była zajęta kilkoma czynnościami naraz: odgrzewała obiad i odkurzała pokój, a przy tym włączony był okap kuchenny. Ale kto ją tam wie? Przecież po śmierci Krzysia, zamiast wrócić do Pińczowa jak Pan Bóg przykazał, wynajęła w Busku mieszkanie i jeszcze kupiła sobie nowy samochód – czarnego opla tigrę. Ciekawe, za co? I za co otworzyła własny kantor w kącie sklepu spożywczego Donald? Czy aby nie za dolę z napadu, którą mordercy wynagrodzili jej słaby słuch?

* *

Bożena i Aneta nie śpią po nocach. W dzień starsza siostra snuje się po domu w szlafroku, rozczochrana, nieumyta, z okruszkami wafelków na piersiach. Młodsza siedzi w kącie z zapuchniętymi od płaczu oczami. Potrafi przez dziesięć minut nie drgnąć, wpatrzona w jeden punkt na ścianie. Obie wierzą, że potężna, choć niewidoczna machina państwa postanowiła zniszczyć ich rodzinę. Obawiają się, że policja zainstalowała w domu podsłuchy, więc by odbyć poważniejsze rozmowy, wychodzą z domu albo siadają w którymś z czterech zaparkowanych na podjeździe samochodów.

– Mama dla ciebie tyle zrobiła, a tobie teraz nie chce się nawet jej pomóc!

– To ty właśnie nie mmo-możesz od tygodnia po-podnieść tyłka, żeby pojechać do prokuratora i go u-u-urobić.

– Sama jedź i urabiaj, co ja mam mu powiedzieć? Od tego jest adwokat.

– Adwokaci, złodzieje, jeden go-gorszy od drugiego, nic nam nie pomogą Tobie się wy-wydaje...

– To tobie się wydaje! Nic nie rozumiesz. Mnie boli brzuch już od wczoraj!

– No właśnie! Liczy się tylko to, co two-twoje. Mama n-nieważna!

– Zabraniam ci takiego gadania!

Po każdej takiej kłótni siostry przepraszają się i płaczą.

– Babcia Lidia, ciotki, nasza fryzjerka Asia, Bożenka i ja sama... każda z nas była wpatrzona w mamę albo emocjonalnie i finansowo uzależniona od niej – wspomni Aneta. – To ona była osobą z pomysłami, jedyną odważną, jedyną z chłodnym umysłem. Bez niej nie dawałyśmy sobie rady. Przynajmniej przez pierwsze miesiące po aresztowaniu.

Boże! Niech będzie wola Twoja...

Luty i marzec 2006 roku, areszt w Kielcach

– Czy dzisiaj jest poniedziałek?

– Tak.

– Czy ma pani na imię Dorota?

– Tak.

– Czy urodziła się pani 22 lipca 1961 roku?

– Tak.

– Czy przebywała pani kiedykolwiek za granicą Polski?

– Tak.

– Czy przed 2005 rokiem zrobiła pani cokolwiek niezgodnego z prawem?

– Co pan ma na myśli?

– Proszę odpowiadać tylko „tak” lub „nie”.

– Nie.

Finalizujący śledztwo prokurator Dryjas zlecił wariograficzne badanie podejrzanej. Mrugałowa dobrowolnie zgodziła się podpiąć do poligrafu. Technik założył jej elektrody i teraz współpracujący z prokuraturą biegły – z wykształcenia psycholog – zadaje pytania.

– Czy ma pani dzieci?

– Tak, dwie córki.

– Proszę odpowiadać „tak” lub...

– Przepraszam. Denerwuję się.

– Czy ma pani na imię Dorota?

– Już mówiłam.

– Proszę...

– Przepraszam.

– Czy ma pani na imię Dorota?

– Tak.

– Czy zeznała pani nieprawdę podczas któregokolwiek z przesłuchań prowadzonych w ramach niniejszego śledztwa?

– Tak. To znaczy... chciałam powiedzieć: nie!

– Tak czy nie?

– Nie!

– Czy zleciła pani zabicie byłego męża?

– Nie!!

– Czy świadomie ukrywa pani jakieś fakty związane z tym zabójstwem?

– Nie!

Wynik testu jest jednoznaczny: wykryte ślady emocjonalno-pamięciowe dowodzą, że badana ma związek ze śmiercią Krzysztofa Mrugały. Nie sposób ocenić, jak ścisły, ale na pewno nie jest to jedynie smutek z powodu śmierci byłego męża czy nawet poczucie winy. Nie jest to też tylko niepokój związany z faktem, iż policja podejrzewa ją o współudział. To coś więcej. Z pewnością chodzi o ukrywaną wiedzę o zdarzeniu, a może nie tylko.

Prokuratorowi Dryjasowi i komisarzowi Halińskiemu taka opinia wystarcza. Jeżeli chodzi o Dorotę, zgromadzili już wszystkie atuty, jakie mogli. Jest świadek wskazujący ją jako zleceniodawczynię, są oczywiste motywy, dla których dopuściła się przestępstwa, miała sposobność i możliwości finansowe. Wariograf stanowi tylko element pomocniczy.

10 marca Dryjas wydaje zgodę na pierwsze widzenie matki z Anetą.

* *

Córka parkuje auto pod murem na Zagnańskiej, podaje strażnikowi dokumenty i wchodzi do sali przypominającej poczekalnię w PRL-owskiej przychodni zdrowia. Pod ścianami krzesła z drewnianymi oparciami na metalowym stelażu, zimno, czuć stęchlizną. Grupa czekających na spotkania liczy dwa tuziny. Dziewczyna z nikim nie rozmawia, przygląda się tylko ostrożnie zebranym kobietom i mężczyznom. Nie widzi żadnych zakazanych facjat, więcej tu zwykłej biedy niż patologii. Po godzinie czekania wchodzi mundurowy i zabiera wszystkich do „strefy widzeń”. To dwa pomieszczenia obok siebie. W pierwszym rozmawia się przez szybę za pomocą słuchawki, w drugim można usiąść z aresztowanym przy stoliku. Aneta ma zgodę tylko na rozmowę przez szkło – Dorota jest traktowana jak groźny przestępca.

Przez pierwsze dziesięć minut tylko siedzą naprzeciw siebie i płaczą. Dorota po niespełna czterech tygodniach za kratami jest już mocno wychudzona. Jej zawsze idealnie białe zęby – błyszczące jak w reklamie – zrobiły się szare i matowe. Przed Anetą siedzi upokorzona, smutna, schorowana kobieta.

Kiedy wreszcie obie odzyskują głos, matka zadaje banalne pytania: jak się czuje Lidia, jak idzie Elżbiecie w barze, co mówią ludzie w Busku.

Aneta:

– Rozumiałam wówczas, że dopytuje mnie o drobiazgi, bo jak zwykle – choćby i zza krat – chce opanować trudną sytuację. Powtarzała, byśmy się z Bożenką dobrze uczyły. Przecież przede mną magisterka, a przed nią matura. „Nie darowałabym sobie, że przeze mnie nie będziecie mieć wykształcenia” – tak powtarzała i zapamiętałam to słowo w słowo. Nagle wszedł strażnik, ogłosił koniec rozmowy. Godzina szybko minęła.

* *

Dorota wolnym krokiem idzie przez korytarz w towarzystwie umundurowanej strażniczki. Powinna się cieszyć, że zobaczyła córkę, ale jest przygnieciona lękiem. Boi się powrotu do celi. Przez kilka ostatnich dni siedziała ze spokojnymi kobietami. Doskwierał jej tylko tłok i nieporządek. Z jedną aresztantką – Krystyną, starszą od niej o dziesięć lat podejrzaną o przestępstwa gospodarcze – nawet się zaprzyjaźniła. Kryśka opowiedziała o tym, jak wzięła duży kredyt, ale nie zdołała go spłacić. Mrugałowa zrewanżowała się opowieścią, jak prokurator z policjantem wrobili ją w morderstwo. Krystyna chyba nie uwierzyła w to wrabianie, lecz i tak przypadły sobie do gustu.

Teraz sytuacja się zmieniła. Pod celą pojawiła się młoda babka z zarzutem zamordowania dla pieniędzy swojej koleżanki, dwudziestoletniej studentki spod Pińczowa. Nieszczęsną znaleziono w lesie na skraju Buska z poderżniętym gardłem. I Dorota, i Krystyna boją się „nożowniczki”. Nowa jest opryskliwa, wulgarna, brudzi wokół siebie, na pytania reaguje wrzaskiem. Sprawia wrażenie nieobliczalnej i niemającej nic do stracenia. Takiej, która może w nocy coś człowiekowi zrobić. A Dorota i Krystyna mają dla kogo żyć – obie zostawiły za murem dzieci.

* *

Jeszcze tego wieczora, przed zgaszeniem światła, Mrugałowa pisze długie listy do obu córek. A nazajutrz – w więziennej czytelni – zaczyna spisywać wspomnienia:

„W chwili pisania jestem w areszcie śledczym (...) bezsens, koniec istnienia, nicość (...) przeszywa na wskroś. Szukam ratunku – ale go nie ma. Potrzebuję pomocy – nie nadchodzi. Zaczynam zadawać pytania dlaczego, dlaczego los tak strasznie nas doświadcza. Los daje nam dużo dobra, a zarazem daje tak straszne doświadczenie, że nie wiemy, jak z tego wybrnąć. (...)

Chciałabym opisać moją historię od początku.

Urodziłam się w rodzinie robotniczej. Otoczona byłam wielką, można powiedzieć ogromną, ponadczasową miłością. Dały mi ją dwie kobiety. Jedną była moja kochana babunia Władzia i moja najukochańsza mamunia Lidzia. Obie ukształtowały moją osobowość, dały mi dużo miłości, dobroci, lojalności. Nauczyły mnie, jak postępować w życiu, jakie wartości są najważniejsze. Wpojono mi odpowiedzialność za losy całej rodziny – nie możemy myśleć o sobie. (...)

Wyszłam z rodziny, gdzie kobiety odpowiadały za dzieci, dom, zakupy, sprzątanie, naprawę urządzeń domowych itp., dlatego tak duże znaczenie ma moje późniejsze zachowanie. To ja w swoim dojrzałym życiu musiałam być za wszystko odpowiedzialna. Praca i obowiązki mnie przerastały, ale musiałam sobie dać radę. (...)

Mam wrażenie, że wyszłam za mąż za demona z piekła rodem, a nie osobę, którą kochałam, szanowałam, chciałam tylko jego dobra, pragnęłam kochać, pomagać mu, być jego partnerem, powiernikiem, przyjacielem na całe życie, dzieci wychować w wielkiej miłości, dobroci, spokoju, wychować na dobrych, prawych ludzi, otoczyć je miłością ponadczasową i dać wielkie bezpieczeństwo. Bezpieczeństwo, bez którego ciężko żyć.

Krzysztof Mrugała odebrał mi radość – naturalne prawo ludzkiej istoty. Szantaże, kłótnie, krzyki stały się moją codziennością. Niepokój to podstawowe doznanie, które nie opuszczało mnie ani na moment, niepokój związany z jego reakcjami, stanem, w jakim powróci do domu, wybuchami gniewu. Strach o życie własne i moich dzieci zdominował moją egzystencję. Krzysztof, aby osiągnąć swój cel, wyładować wzbierającą agresję, wykorzystywał każdy, nawet najbardziej błahy powód, a następnie stosował zastraszanie, groźby, opowieści o cierpieniach, jakie staną się moim udziałem – ten cały zakres przeróżnych form znęcania się psychicznego nade mną. Pobicia zdarzały się nader często, opatrzone arią wydawanych krzyków i obelg padających pod moim i mojej rodziny adresem. (...) Do zobrazowania jego postawy najłatwiej mi go porównać do pola minowego, bowiem nie wiadomo było, kto i kiedy wejdzie na jedną z min, a mnie przyjdzie się mierzyć z wszelkimi konsekwencjami (...).

Nigdy mojego byłego męża nie chciałam pouczać, chciałam mu otworzyć serce na drugiego człowieka, rozkochać w prawdzie i dobroci, chciałam mu przyjść z pomocą, nigdy ganić ani potępiać, nie używać słów drażniących, ale rozmawiać, pokazywać dobroć, która wypływa z głębi mego serca, i miłość, która paliła się wielkim płomieniem do niego.

Tylko im więcej dawałam z siebie dobroci, w zamian otrzymywałam przekleństwa, razy i upokorzenie. Mdliła go moja dobroć, gardził nią, ale beze mnie nie potrafił egzystować, nie chciał, abym żyła bez niego, zawsze zmuszał mnie do powrotu. Byłam mu potrzebna, wiedział, że ja daję mu dobrą energię, wspieram go – egzystował, naśladując moje zachowanie, przekazywał je swoim kochankom. (...)

Boże! Ty jeden wiesz, co jest w moim sercu, ile bólu ono nosi, cierpienia. Ale skoro taką drogę dla mnie wybrałeś, niech będzie wola Twoja, zniosę ją z godnością, bo wiem, że gdy przyjdzie mi stanąć przed Twoim obliczem, zrobię to z godnością i nie będę się mogła doczekać Twego przytulenia i przyjęcia mnie do Twojej wieczności”.

Detektyw, jasnowidz i czterech zbrodniarzy

Luty i marzec 2006 roku, Kielce, Łódź, Człuchów; rok 2007, Tarnów, Kraśnik, Myślenice, Piotrków Trybunalski

Aneta i Bożena szukają kolejnego mecenasa i wynajmują specjalistów, aby ci wykryli, jak to ujmuje starsza siostra, „prawdziwych morderców ojca”. Bożena jedzie w tej sprawie między innymi do Łodzi, do Krzysztofa Rutkowskiego. Najsłynniejszy i najbardziej kontrowersyjny polski detektyw przyjmuje ją w biurze pełnym skórzanych i aluminiowych mebli. Częstuje niedobrą kawą w małej filiżance, która ginie w jego grubej dłoni o krótkich palcach, i bierze z góry dziesięć tysięcy zaliczki. Niestety, nim zdąży wywiązać się ze zlecenia, sam zostaje aresztowany pod zarzutem prania brudnych pieniędzy, poświadczenia nieprawdy i domniemanej współpracy z mafią paliwową. Nie pomaga mu zasłabnięcie na sali posiedzeń sądu i szpital. Katowicki sędzia odczytuje nad łóżkiem chorego decyzję: aresztowanie jest uzasadnione ze względu na surową karę grożącą podejrzanemu i obawę, że mógłby utrudniać śledztwo. Rutkowski będzie siedział za kratami prawie rok. Pieniądze sióstr Mrugałównych przepadną.

W tej sytuacji starsza siostra jedzie do innego fachowca. Były policjant, a teraz detektyw Robert Zatorski z Kielc chętnie podejmuje się wytropienia zbrodniarzy. Bierze dwa tysiące zaliczki i przyjeżdża do Buska. Ogląda dom z wieżą, podwórze, garaż i miejsce, w którym znaleziono zwłoki Krzysztofa. Zabiega o zgodę prokuratora Dryjasa na widzenie z Dorotą.

– W sumie pochodził, podzwonił, ale konkretnie nie zrobił nic – wspomni po czasie Aneta. – Nie złożył nam nawet żadnego raportu. Chciałam, żeby oddał zaliczkę, ale odmówił.

Kolejny desperacki krok to wizyta u czarodziejki. Starsza z sióstr i „ciotka Elżbieta” jadą w tym celu do Warszawy. Wróżka przyjmuje na Ursynowie w dziesięciopiętrowym bloku między stacją metra a galerią handlową. W wypełnionym brązowymi meblami i obwieszonym makatami dusznym pokoju odprawia tajemniczy rytuał z użyciem koralików, po czym informuje klientki, że „wszystko dobrze się skończy, a Dorota zostanie uniewinniona”. Koszt seansu – czterysta złotych.

* *

Gdy Bożena i Aneta dostają od prokuratora Dryjasa zgodę na regularne widzenia z matką, pojawiają się przy Zagnańskiej na zmianę co dwa tygodnie. Ponieważ każda z nich może zabierać osobę towarzyszącą, do aresztu jeździ także babka Lidia, która próbuje przemycić leki i paramedykamenty – między innymi moczopędny furosemid, który Mrugałowa zażywała w domu, a którego nie chcą jej podawać w areszcie.

Dorota w zamian przekazuje Lidii i córkom karteczki z instrukcjami – małe, ciasno zapisane ściągi wymieniające, co kto ma robić.

Elżbieta powinna zamieszkać z dziewczętami przy Korczaka na stałe. Górę domu przy Andrzejewskiego należy wynająć. Instrukcja mówi nawet, kto konkretnie kiedyś chciał wynająć te metry i może nadal być zainteresowany. Kolejne zalecenie Doroty: poprosić „wujka Mirka”, aby usiadł w kantorze i handlował, przecież ma uprawnienia.

* *

Na dworze robi się już ciepło, kiedy Bożena jedzie na Pomorze do Krzysztofa Jackowskiego, jasnowidza z Człuchowa. Cudotwórca mieszka na osiedlu pudełek. Ciasny dom dzieli z żoną i córką wychowującą samotnie małe dziecko. Zameldowany pod tym samym dachem syn jasnowidza zajmuje się sprzedażą książek o ojcu.

Czarodziej od kilku lat jest współpracownikiem kujawsko-pomorskiej i pomorskiej policji. Raz był nawet zaangażowany jako biegły sądowy – szukał na polecenie sędziego zwłok niejakiego „Szadzia”, gangstera z Inowrocławia. Komenda Główna Policji przeanalizowała ponad pięćset spraw, w których rzekomo miał pomóc. Żadne z jego wskazań nie zostało w pełni potwierdzone. „Szadzia” też nie odnalazł, ale Bożena wierzy w tego człowieka. Ma ze sobą zdjęcie mamy, jej buty i koszulę ojca.

Jackowski, wiecznie zmęczony łysiejący mężczyzna o bladej cerze i podkrążonych oczach, przyjmuje ją w dużym, pomalowanym na zielono pokoju. Na ścianie obok portretu Einsteina wisi wielki zegar, obraz Żyda z grosikiem i zdjęcia żony. Półki uginają się pod stertami gazet i pękatych teczek. W nich – podziękowania od rodzin, policjantów, prezydentów miast.

Przez chwilę młoda dziewczyna i pięćdziesięciolatek patrzą na siebie w milczeniu jak dwoje ciężko doświadczonych ludzi. Potem Jackowski bierze trzysta złotych i zamyka się z rzeczami Mrugałów w pokoju.

Po dwóch godzinach wychodzi z informacją: „Miałem wizję”.

Wizja spisana jest na kartce, którą gospodarz wręcza klientce wraz z plikiem ulotek reklamowych i kopii artykułów opisujących go jako skutecznego pomocnika policji. Treść objawienia brzmi mętnie. Wynika z niej, że Dorota jest niewinna, mózgiem zamachu na Krzysztofa jest jakiś Tadeusz, jego pomocnicy to „chłopaki spod Kielc”, którzy mają gdzieś plantację truskawek, a ponadto zajmują się napadami na kantory.

– Mimo wszystko wierzę, że coś w tym jasnowidzeniu było – powie nam po latach Bożena. – Media informowały potem o szajce Tadeusza G. napadającej na kantorowców. Było tam coś o truskawkach i Kielcach.

* *

Tadeusz G., mąż i ojciec dwójki dzieci, z wykształcenia rolnik i cieśla, istotnie mieszkał pod Kielcami i miał plantację. W rodzinnej wsi Górno cieszył się dobrą opinią, choć prawie wszyscy wiedzieli, że ma w domu broń i kłusuje. Jego przyjacielem był Jacek P., ślusarz z Zakładów Metalowych Mesko w Skarżysku-Kamiennej, także „cichy i spokojny” obywatel o nietypowym hobby kolekcjonerskim – gromadził trotyl, heksogen, nitroglicerynę i słynny czeski semtex – broń terrorystów.

Obaj panowie – wraz z bezrobotnym Wojciechem W. i czwartym oprychem Stanisławem T. – zabili przynajmniej osiem osób. Ich pierwszymi ofiarami byli dwaj Ukraińcy z Chersonia pracujący w Polsce na czarno i handlujący tu zegarkami. Feralnego wrześniowego dnia 1991 roku podróżni jechali moskwiczem przez ówczesne województwo kieleckie w towarzystwie Nadii, młodej i seksownej Rosjanki z ukraińskim paszportem. Tadeusz, Jacek i Wojciech dorwali całą trójkę na leśnym parkingu w podkieleckiej Cedzynie nad zalewem o tej samej nazwie. Od razu zaczęli strzelać – goście ze Wschodu dostali kule w piersi i w plecy. Nadia została okrutnie pobita – jeden z napastników złamał jej mostek oraz pięć żeber. Potem była wielokrotnie gwałcona i znów katowana. Na koniec któryś z przestępców przyłożył jej broń do skroni i dobił.

Po „robocie” bandyci opróżnili ukraińskiego moskwicza z towaru i podpalili. Fanty schowali w gospodarstwie plantatora raptem dziesięć kilometrów od miejsca zbrodni.

Od tego momentu zabijali i rabowali już regularnie. Za zgodą świętokrzyskiego bossa mafijnego Leszka K. zwanego Człowiekiem z Lasu wzięli na cel właścicieli kantorów. Miesiąc po Ukraińcach ginie tragicznie waluciarz ze Stalowej Woli. W kolejnych latach Tadeusz, Wojciech, Stanisław i Jacek zabijają w podlubelskim Kraśniku, w Tarnowie, w Ostrowie koło Przemyśla oraz w Piotrkowie Trybunalskim i Myślenicach.

W Piotrkowie pojawią się na początku lutego 2007 roku, czyli już po wizycie Bożeny u jasnowidza Jackowskiego. Uśmiercą miejskiego radnego i prezesa klubu sportowego zapaśników, a zarazem właściciela pierwszego kantoru w mieście. Były cinkciarz i atleta, a teraz radny miejski i legalny waluciarz o ksywie „Grzała” to nie ułomek. Tadeusz G., aby zabić, strzeli do niego aż siedem razy – na podwórzu posesji rajcy w drzwiach do garażu, gdzie „Grzała” zostanie zaskoczony. Scenariusz tego napadu będzie wręcz podejrzanie podobny do wydarzeń przy ulicy Korczaka: najpierw obserwacja, potem wieczorne najście kantorowca wypakowującego z samochodu torbę z utargiem i wreszcie pięć strzałów w pierś plus dwa w głowę.

„Plan bandytów był prosty – opisze działanie gangsterów Jarosław Sidorowicz z kieleckiej redakcji „Gazety Wyborczej” – najpierw zabić, dopiero potem sprawdzić, czy ofiara ma w torbie coś cennego. »Strzelaj prosto w klatusię, nie zaczynaj żadnej rozmowy« – instruował przed napadami swych cyngli Tadeusz G. Gdyby w pobliżu pojawili się świadkowie, też mieli zginąć”.

* *

W Myślenicach między Krakowem a Rabką grupa Tadeusza G. pojawi się trzy tygodnie po skoku na „Grzałę” – jeszcze w lutym 2007 roku. Będą tam obserwowali otoczony wysokimi sosnami imponujący dom kantorowca Stanisława P. W upatrzony wieczór krótko po zmroku rozkręcą śruby w ogrodzeniu posesji. Skryci za pniami drzew poczekają na samochód ofiary. Waluciarz przyjedzie z dorosłym synem. Wysiądą pod garażem. Torbę z pieniędzmi poniesie syn – dostanie trzy strzały w korpus i jeden w głowę. Ojca – wciąż siedzącego w aucie – napastnicy zabiją przez szybę: jednym celnym strzałem w skroń.

Wpadną, bo w końcu ktoś ich zauważy. Krakowska policja najpierw zrobi portrety pamięciowe, potem zawęzi krąg podejrzanych dzięki ustaleniu, że jeden z bandytów posługuje się czeskim pistoletem maszynowym Skorpion. Ta broń już kiedyś wypłynęła w relacji informatora, trzeba więc będzie tylko prześledzić jej późniejszą drogę i kolejnych właścicieli. W 2008 roku grupa antyterrorystyczna zatrzyma Tadeusza G. w jego willi wśród truskawkowych pól.

* *

Losy czterech zabójców potoczą się różnie. Stanisław T. nie doczeka procesu. Powiesi się w celi. Wojciech W. i Tadeusz G. w 2010 roku zostaną skazani na dożywocie z możliwością ubiegania się o warunkowe zwolnienie nie wcześniej niż po trzydziestu latach. Nawrócony w więzieniu na katolicyzm Jacek P. z powodu okazania skruchy wobec rodzin ofiar dostanie piętnaście lat więzienia. Ani on, ani trzej kompani nie dostaną zarzutu zabójstwa w Busku, choć kaliber broni użytej w napadzie w Piotrkowie będzie się zgadzał z pistoletem wykorzystanym przeciw Krzysztofowi Mrugale.

Według policji żaden z ludzi Tadeusza G. nigdy nie posługiwał się pseudonimem „Czarny” ani „Szary”.

...kazała zamordować męża

Wiosna 2006 roku, Warszawa

Aneta zaczyna praktykę w departamencie protokołu dyplomatycznego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w połowie marca, w tym samym tygodniu, w którym Bożena odwiedza rzekomego jasnowidza. Teraz starsza córka dzieli czas między Busko, uczelnię i aleję Szucha. W tajniki pracy wprowadza ją szef departamentu – rzutki, ciemnowłosy czterdziestopięciolatek o miłej aparycji, w nienagannie dopasowanym garniturze. Mrugałówna siedzi naprzeciw niego i zastanawia się, czy widać po niej, że przeżywa tragedię. Słucha piąte przez dziesiąte i próbuje odwzajemniać miły uśmiech.

– Pytałam siebie samą, czy ja się w ogóle nadaję do bycia w takim miejscu – powie nam po latach. – Ale jakoś poszło. O sytuacji z aresztowaniem nikomu nie pisnęłam słowa. Praktykowałam, grzecznie robiąc, co mi każą, i non stop myślałam o mamie.

Wieczorami praktykantka samotnie spaceruje po Warszawie. Teraz czuje błogosławieństwo anonimowości. Docenia, że nikt nie zauważa jej na ulicy, nikt nie zadaje pytań, nikt nie jest wścibski. Wielkie miasto, kiedyś nieprzystępne, staje się azylem.

Aż do dnia, w którym ukazuje się artykuł w „Super Expressie”.

* *

Lektura numerów „Faktu” i „Superaka” z tygodni poprzedzających tekst o rodzinie Mrugałów pokazuje, że w 2006 roku oba tytuły niczym się już od siebie nie różnią. W populizmie, podkręcaniu bzdetów, mieszaniu faktów z konfabulacją i epatowaniu wszelkim występkiem oba doszły do ściany.

Różnica tkwi w popularności. Koncern Springera sprzedaje czterysta tysięcy sztuk gazety, a „SE” – tylko połowę tej liczby.

Z nieoficjalnych komentarzy wydawców polskiego tabloidu wynika, że redaktor naczelny „Super Expressu” Mariusz Ziomecki, który reklamuje swój dziennik jako „muskularny, drapieżny, wesoły”, sprzedaje mniej od Niemców, bo jest „za mało krwiożerczy”. Wkrótce na stanowisku zastąpi go Tomasz Lachowicz, dotychczasowy zastępca. I obie gazety jeszcze bardziej się upodobnią.

„Fakt” z lutego: „Zwyrodnialcy zarabiają na krzywdzie niewinnych zwierzątek! Typy spod ciemnej gwiazdy zbierają się potajemnie na walkach chomików. Zwyrodnialcy szkolą te maleństwa do okrutnych i brutalnych walk. Małe stworzonka walczą jak gladiatorzy. Nie mają wyjścia. Muszą walczyć, by same mogły przeżyć. Zatęchłe ciemne piwnice i garaże. To właśnie tam w każdy piątek przed północą spotykają się psychopatyczni hazardziści. »Fakt« zdobył zdjęcia z takich wstrząsających igrzysk. Każdy z właścicieli chomików przez pół roku upadla zwierzęta. Stosując wymyślne tortury, doprowadza do tego, że te małe gryzonie stają się niezwykle agresywne. Tracą swą łagodność – potrafią rzucić się nawet na większe zwierzę. Ale to organizatorom walk nie wystarcza. Żeby jeszcze zwiększyć emocje krwawej jatki na grzbietach chomików mocowane są ostre jak brzytwa nożyki. Zwierzątka tną się na śmierć”.

„Super Express” z marca: „KUBUŚ MÓGŁ STRACIĆ RĘKĘ. Atak piranii w hipermarkecie! Niewinna sadzawka okazała się pułapką. W centrum handlowym na Śląsku odwiedzanym codziennie przez tysiące ludzi czteroletni chłopczyk zostaje ranny. Zagrożeniem staje się ogólnie dostępna sadzawka, do której – jako atrakcję – dyrekcja wpuściła piranie...”. Ilustracja artykułu: pirania z wyszczerzonymi „zębami” i podpis: „Lubię krew”.

„Fakt” z marca: „Oprawcy! Niech was piekło pochłonie!!! Latami katowali Oskarka (4 lata). Bestialstwo tych ludzi przechodzi wszelkie granice! Bezbronne czteroletnie dziecko było przez własną matkę potwora i jej konkubenta bezlitośnie katowane. Oprawcy przypalali je żelazkiem, wybijali mu zęby, kiedy chciało jeść, kopali w brzuch. Gdy nieludzko udręczone dziecko konało, zwyrodniała matka przyglądała się obojętnie...”.

* *

Tekst By zdobyć dom, kazała zamordować swojego męża ukazuje się na łamach „SE” 23 marca.

„Zagadka głośnego zabójstwa Krzysztofa M., właściciela kantoru w Busku-Zdroju, została rozwiązana – pisze Mirosław Koźmin. – Policja ustaliła, że nie był to mord rabunkowy, ale zabójstwo na zlecenie! Kilerów wynajęła była żona ofiary. Poszło o majątek. (...) Krzysztof M. zaczął się dorabiać w latach 80-tych. Wtedy poznał swą przyszłą żonę Dorotę. Z początkiem lat 90-tych otworzył pierwszy kantor, potem drugi. (...) Krzyśkowi i jego żonie powodziło się bardzo dobrze. Ale małżeństwo przestało się dogadywać. Byli razem, ale wyglądało, że niewiele ich łączy. W 2002 roku do sądu trafia pozew o rozwód. Krzysztof M. wyjeżdża na wypoczynek. Wtedy z jego konta znika 50 tys. dolarów i 400 tys. złotych. Krzysztof M. wini żonę. Dlatego po rozwodzie ani myśli dzielić się pozostałym majątkiem. W pięknej willi mieszka z przyjaciółką Barbarą. I wtedy ginie.

Kilka dni później była żona wyrzuca Barbarę z domu i sama się tam wprowadza.

– Wygląda na to, że pieniądze zapędziły do grobu Krzysztofa M. – mówi podinspektor Elżbieta Różańska-Komorowicz, rzecznik świętokrzyskiej policji.

Prowadzącej [własny] kantor Dorocie M. (45 lat) prokuratura zarzuca zlecenie obrabowania i zabicia Krzysztofa M. Policja ma mocne dowody. – Sąd bez wahania aresztował byłą żonę kantorowca – podkreśliła Różańska-Komorowicz. – Za podżeganie do zabójstwa grozi dożywocie”.

* *

W rozmowie z nami autor tekstu wspominać będzie, że wszystko zaczęło się od telefonu z policji.

– Miałem dobre kontakty z podinspektor Komorowicz, rzeczniczką w Kielcach – powie. – Sama do mnie zadzwoniła, że mają sukces, udało im się rozwiązać zagadkę zabójstwa kantorowca. To ona przedstawiła mi ustalenia śledztwa. Były porażające. Do zabójstwa doszło na tle porachunków osobistych i chęci odzyskania domu przez byłą żonę. Stała za zleceniem na męża, a pomagał jej przyjaciel ich obojga, Sławomir. Prokuratura nie miała co do tego wątpliwości, sąd uznał taką wersję za wiarygodną, skoro zdecydował o areszcie. Jeśli sędziowie przy dostępie do materiału dowodowego tak stwierdzili, to dlaczego ja miałem im nie ufać? Przecież każdego dnia wszystkie media opierają się na tym, co usłyszały od prokuratury, policji, sądu. A ja dodatkowo rozmawiałem z rodziną zamordowanego. Jego brat, który dał mi zdjęcia do materiału, też był przekonany, że to Dorota Mrugała zleciła zabójstwo. Podobnie jak konkubina Krzysztofa i wszyscy sąsiedzi. Z miejscowymi policjantami nie rozmawiałem. Z córkami Mrugałów też nie, bo nie było ich na miejscu.

Poświęcony Dorocie tekst By zdobyć dom kazała zamordować swojego męża ukazuje się na łamach „Super Expressu” 23 marca 2006 roku.

Uwaga, mafia idzie!

Kwiecień i maj 2006 roku, Warszawa i Busko-Zdrój

– Jak cię traktują w Busku, córuś? – podczas pierwszego widzenia po publikacji artykułu Koźmina w przypominającym świetlicę pokoju Dorota próbuje przytulić Bożenę. Córka jest spięta – nie odwzajemnia uścisku. Mówi matce prawdę: w miasteczku praktycznie nikt nie ma już wątpliwości, że aresztowana jest morderczynią, a ona z Anetą o wszystkim wiedziały. Może nawet uknuły spisek razem z matką. Ludzie witają się teraz na ulicy pytaniami: „Czy już czytałaś? Czy wiesz? Jednak jest winna, no popatrz, popatrz... a kto by się spodziewał? Ta Dorotka taka miła, a zdolna do zabicia. Wiadomo, że pieniądze ludziom w głowach przewracają. Oto, do czego doprowadza chciwość...”.

Dwa dni po publikacji w tabloidzie Aneta i Bożena idą do samoobsługowego marketu przy rynku. Słyszą za plecami szepty: „Córki morderczyni”. „Mafijki”. „Mafia idzie”. Wracając do domu ulicą Bohaterów Warszawy, czują ciężar spojrzeń.

Kobieta, która przed laty pracowała w stoisku jubilerskim w Lotosie, zaczepia siostry na rogu przy barokowym kościele w pół drogi z rynku do domu:

– Żadna gazeta nie odważyłaby się napisać bez dowodów, a jednak napisali.

Potem pyta z udawaną troską, czy Mrugałówny mają jakieś pieniądze. Gdy Aneta odpowiada, nie do końca prawdziwie, że wszystko poszło na prawników i detektywów, dawna znajoma Doroty rzuca na odchodne:

– W takim razie jasne, na co wydana kasa. Na morderców.

Aneta zaczyna płakać na ulicy. Biegnie, Bożena za nią. Potem przez kilka dni obie nie wychodzą poza bramę posesji. Starsza siostra, która ma akurat fazę dbania o linię, wymyka się jedynie na krótko o północy, żeby pobiegać po lesie.

– Nienawidziłam Buska, nie chciałam żyć. Czułam, że wariuję. Bożenka też.

* *

Miesiąc przed maturą młodsza z córek przestaje chodzić do szkoły. Już się co prawda nie jąka, ale ma początek ciężkiej depresji. Starsza – po dwóch tygodniach odchudzania – wpada w swój największy jak dotąd ciąg bulimiczny.

Tym razem zaczyna się od planowania: „Zjem tylko kilka ciastek”. Po zjedzeniu pojawia się myśl: „I tak już się beznadziejnie czuję, jestem przejedzona, jest mi ciężko, przecież nigdzie nie wychodzę, a później się przeczyszczę, to może teraz zjem tyle, ile tylko będę mogła, aż do bezsilności, do bezruchu”.

Siedząc w pokoju przed szafą z lustrami, Aneta zagryza kruche ciastka opakowaniami płatków kukurydzianych, potem opróżnia słoik nesquiku, który zapija dwoma litrami coca-coli, by zaraz wziąć się do opakowania słodkich sucharków. Do tego jeszcze trochę chleba Wasa i wafelki ryżowe z dżemem. A potem drugie opakowanie – z miodem.

Kiedy zjada pełne dwa kilogramy słodkiego, nachodzi ją ochota na rybę, warzywa lub pizzę. Nie ma siły wstać, więc prosi Lidię, by jej przygotowała „normalny obiad”. Babka przynosi do pokoju zupę, ziemniaki, kotlety wegetariańskie i naleśniki ze szpinakiem. Aneta dalej je, a później wypija kilka butelek rozcieńczonych w wodzie kropli żołądkowych, aby łatwiej trawić. Do tego opakowanie alaksu i drugie – xenny, aby wydalić. Dla pewności jeszcze buteleczka płynnej parafiny. Wszystko razem odurza ją na tyle, że po siedmiu godzinach obżarstwa zasypia na kilka godzin. Budzi się w środku nocy zlana potem. Nie wie, gdzie jest, żałuje tego, co zrobiła. Chce znów zasnąć, aby już nigdy się nie obudzić.

– Gdy mój organizm jeszcze dobrze funkcjonował, udawało się pospać drugim rzutem do rana, a potem już działały środki przeczyszczające – opowie później. – Przykuwało mnie do ubikacji, brzuch bolał, nie dawałam rady fizycznie wyjść z toalety przez większość dnia. Kiedy wreszcie wszystko ze mnie wychodziło, znów czułam głód. Mówiłam sobie, że zjem tylko trochę, i nawet nie wiedziałam, jak znów leżałam objedzona. Gdy organizm odmawiał posłuszeństwa, zaczęła się bezsenność. Dzień mylił mi się z nocą, sypialnia z ubikacją, sama nie wiem, jakim cudem jeszcze żyłam. Po kilku sesjach jedzenia i przeczyszczania na przemian już nie wychodziłam na dwór. Jeżeli byłam w Busku, przeklinałam Bożenkę, gdy nie chciała kupić mi siatki jedzenia. Wrzeszczałam jak alkoholik, który ryczy na żonę: „Gdzie mi schowałaś, ty kurwo, wódkę?!”. Potem przepraszałam i błagałam babcię albo ciocię, żeby poszły mi po coś do sklepu. Prawie każdego dnia chciałam umrzeć. Nie widziałam szansy, by z tego wyjść. Równia pochyła. Siedziałam w tym samym pokoju, gdzie kiedyś tańczyłam ze szczęścia, i płakałam. Widziałam, jaka jestem blada, spuchnięta, brzydka, beznadziejna, słaba, podła.

* *

Lidia i Elżbieta próbują jakoś dotrzeć do Anety. Tłumaczą, że „musi być silna dla Doroty”, nie może dokładać jej zmartwień. Ale racjonalne argumenty nie działają. Starsza siostra zdaje się czekać na dobicie do swego dna. A ono każdego dnia jest głębiej.

W MSZ już wiedzą o artykule w „Super Expressie”. Opiekun praktyk telefonicznie ostrzega Anetę, że z tego ministerstwa ludzie wylatują „za mniejsze rzeczy”. Powinna się przygotować na to, że nie dostanie posady. To samo mówi promotor pracy magisterskiej profesor Bogdan Grzeloński, były ambasador Polski w Kanadzie. Wyjaśnia, że w pracy dyplomaty ważne są emocje. A ona po tym, jak zamordowano jej ojca i aresztowano matkę, może być, jak to ujmuje, „nieprzewidywalna”.

Studentka wie, że bez względu na wynik obrony magisterki, mając matkę za kratami, dyplomatką nie zostanie. Pięć lat na kierunku służba zagraniczna o kant tyłka potłuc.

Po rozmowie z profesorem od razu objada się do nieprzytomności. Potem spędza sześć godzin w łazience i ubikacji. Następny etap: kilka dni głodówki. Aneta pije tylko świeżo wyciskane soki i wodę z cytryną. Dużo spaceruje, chodzi na solarium, myje okna, sprząta wszystkie kąty na Egipskiej. Jej waga przy wzroście przeszło sto sześćdziesiąt centymetrów spada do czterdziestu siedmiu kilo. Im bliżej obrony pracy, tym rozpaczliwiej stara się podnieść sobie poziom endorfin. Smaruje ciało balsamami ujędrniającymi i kremami odchudzającymi, robi sobie manicure i pedicure, a gdy po prawie tygodniowej głodówce zaczyna jeść, zagryza wszystkie posiłki tabletkami na przyśpieszenie metabolizmu. Jednocześnie uczy się i powtarza materiał. Jeździ do promotora i recenzenta. Nie będzie dyplomatką, ale przynajmniej chce ukończyć studia.

* *

Młodsza siostra – mimo depresji – podchodzi do matury, choć z trudem. W dniu, w którym ma pisać egzamin z matematyki, zaplanowane jest kolejne posiedzenie w sprawie przedłużenia aresztu matki. Maturzystka od rana nie może się skoncentrować. Próbuje ratować sytuację tabletkami od bólu głowy. Nie pomaga. Ręce się trzęsą, serce pracuje w nierównym rytmie. Od doby nie jadła i nie spała. Ma nerwową czkawkę.

Jedna z ciotek dzwoni do wychowawczyni, tłumaczy trudną sytuację, pyta, czy nie warto zrezygnować z podejścia. Ale nauczycielka stanowczo radzi stawienie się w szkole. I Bożena – o dziwo – zdaje egzamin dobrze.

Po południu tłumaczy Anecie, że „nie mogła zawieść mamy w takiej chwili”.

Tym bardziej że areszt został przedłużony o trzy miesiące.

Pudełko tabletek

Maj i czerwiec 2006 roku, Warszawa i Busko-Zdrój

– Panią Madeleine Albright miałam zaszczyt poznać osobiście na konferencji zorganizowanej przez dziennik „Puls Biznesu”. – Aneta zaczyna obronę pracy magisterskiej na temat amerykańskiej sekretarz stanu. Po dwudziestominutowym monologu studentki komisja pyta o źródła, a ona opowiada o tym, ile czasu zajęło jej studiowanie roczników pisma „Foreign Affairs”. Profesorowie są zbudowani rzetelnością i kompetencją zdającej. Wczesnym popołudniem świeżo upieczona dwudziestoczteroletnia magister stosunków międzynarodowych ze specjalnością służba zagraniczna wychodzi na ulicę i natychmiast dopada ją pustka. Powietrze jest ciepłe i przejrzyste, ludzie letnio ubrani, na ulicy stoi jakiś grajek, a ona ogląda to wszystko jak przez szybę. Nic nie jest w stanie jej ucieszyć, ponieważ nie może zrobić tego, co chciałaby najbardziej: zatelefonować do mamy i powiedzieć o sukcesie. Tę radość musi przesunąć o pół miesiąca, bo tyle dzieli ją od najbliższej wizyty w areszcie.

Jeszcze tego samego dnia wysyła na Zagnańską list z życzeniami i opisem ostatniego etapu obrony pracy. Wie, że zwrotną odpowiedź dostanie nieprędko – może dopiero po widzeniu. Jeden i drugi list musi wcześniej przejść przez prokuratorską cenzurę.

* *

Trzy dni później, w ostatni niedzielny wieczór maja, gdy Bożeny nie ma w domu, a babka Lidia wyszła do kościoła, Aneta leży na łóżku przy Korczaka i próbuje znaleźć w sobie dość siły, by się ubrać, zejść na podwórze, a potem dojechać samochodem do sklepu. Od przeszło dziesięciu dni się nie obżarła. Więcej nie wytrzyma.

Schodzi, odpala auto, w spożywczaku przy ulicy Bohaterów kupuje trzy reklamówki ciastek, wafelków i batonów Twix. Później jeszcze kurs do apteki – trzeba uzupełnić zapasy leków na przeczyszczenie. Od tego dnia przez prawie tydzień nie robi nic oprócz jedzenia, spania i wydalania. Dopiero w pierwszych dniach czerwca, zmuszona przez babkę i „ciotkę Marylę”, idzie – po raz pierwszy w życiu – do psychologa.

Terapeuta H. ma około pięćdziesięciu lat, jest łysawy i mówi bardzo cicho. Robi wrażenie miłego, mądrego faceta. Przyjmuje w sanatorium Marconi. Siedzi w białym kitlu za biurkiem. Obok – metalowa tablica i półka z markerami. Rozmawiają pół godziny, potem psycholog rysuje sinusoidę i tłumaczy Mrugałównie, że tak właśnie wygląda jej życie: szczyty i wyżyny, po których następują doły emocjonalne. Terapia ma zaowocować zmianą tej sinusoidy w długą i prostą linię.

– Powinno mnie to było wówczas uspokoić, a tymczasem przeraziło – powie nam Aneta po latach. – Nie umiałam sobie wyobrazić prostego życia. Jak to? Mam nie przeżywać żadnych stanów napięcia? Spokojne życie napawało mnie większym lękiem przed nudą i monotonią niż to, które wiodłam obecnie. Ale pierwsze spotkanie z panem H. było jeszcze OK. Od drugiego zaczęłam z nim rywalizować. Wyzwolił we mnie agresję. Nie poznawałam samej siebie... Do nikogo jeszcze nie odzywałam się tak opryskliwie jak do niego. Nie byłam po prostu gotowa na szczerą rozmowę o sobie samej. Zamiast z nim współpracować, spierałam się i walczyłam o poczucie własnej wartości. Poczucie, które było – gdy patrzę na to z perspektywy lat – zbudowane nie na tym, na czym trzeba. Chciałam udowodnić psychologowi, że owszem, mam kłopoty, ale w sumie to jestem lepsza od reszty świata. Zostałam magistrem, mimo bulimii jestem zgrabna, mam superciuchy, dobrze prowadzę samochód. I tak sobie gadaliśmy aż do momentu, kiedy na trzeciej wizycie mu powiedziałam, że poczułam ulgę po śmierci ojca i to jest chyba coś nienormalnego.

Pan H., który dotąd cierpliwie przebijał się przez kolejne warstwy zaprzeczeń pacjentki, teraz czuje, że dotarł do sedna problemu.

– Będziemy musieli przejść przez proces wybaczenia twojemu tacie i pogodzenia się z nim – mówi po kilku sekundach milczenia.

Mrugałówna w pierwszej chwili nie rozumie.

– Co pan ma na myśli?

– Jeżeli pogodzi się pani z nieżyjącym tatą, będzie pani mogła pogodzić się też ze sobą. To proste.

– Mam wybaczyć temu potworowi?!

– Tak.

– No... nie! Jakieś żarty to mają być? Jakieś ćwiczenia?

– Nic podobnego. Musi pani zmienić wewnętrzne nastawienie do taty.

– Pan sobie chyba za wiele pozwala!

Aneta wyciąga z portfela sto złotych i wychodzi, nie zamykając drzwi gabinetu.

Jeszcze w tym samym tygodniu wyjątkowo gorącą i duszną piątkową nocą zjada opakowanie tabletek nasennych.

* *

Wcześniej przez kilka kolejnych dni oddawała się nieprzerwanemu obżarstwu. W piątek rano długo siedzi w toalecie, a potem próbuje doprowadzić włosy do porządku. Ma tego dnia odwiedzić urząd pracy i zarejestrować się jako bezrobotna. Później czeka ją wizyta u Janiny zwanej Marylą, która znalazła dla niej dyskretną prywatną klinikę psychiatryczną.

Umycie się, uczesanie, ubranie – wszystko dziś jest problemem. Choć na dworze upał, Aneta wciąga za duże spodnie Bożeny i jej czarny sportowy polar. W pośredniaku każą jej donieść jeszcze jakieś papiery. U „cioci Maryli” słyszy , że trzy miesiące w klinice pod Krakowem będą kosztowały dziesięć tysięcy. Jeśli się zdecyduje, będzie musiała wyłożyć pieniądze z góry.

Wracając do domu, czuje się ociężała i napompowana, jakby sto litrów wody chlupało w organizmie. Nogi sztywne, dłonie obrzmiałe. Słońce piecze w plecy okryte za grubą ciemną bluzą.

– Miałam tego dnia nic już nie jeść. Może nawet mi się to udało, nie pamiętam po tylu latach – powie nam później. – Nie chciałam już niczego czuć, moim marzeniem było nic nie musieć, nie patrzeć na siebie, nie mieć problemów, nie czuć tego, jak zmarnowałam sobie życie, co ze sobą zrobiłam, jakim jestem lumpem bez przyszłości. Spać, zasnąć na długo, na kilka miesięcy, może się obudzić, jak już będzie po wszystkim, albo nawet nie obudzić się wcale. Momentu, w którym zjadam tabletki, w ogóle nie pamiętam.

* *

Bożena, która znajduje nieprzytomną siostrę w sobotę rano, razem z babką taszczy bezwładną do auta i wiezie na pogotowie. W trakcie krótkiej i nerwowej podróży na ulicę Partyzantów – to tylko kilkadziesiąt metrów za placem Zwycięstwa – rozdygotana Lidia chce reanimować wnuczkę, ale nie wie jak. Młodsza siostra, prowadząc samochód, próbuje jednocześnie dzwonić z komórki do izby przyjęć. O mało nie powoduje wypadku. Niedoszła samobójczyni – przypięta na fotelu obok – ślini się i coś mruczy. Głowa opada jej na boki, ale na szczęście wciąż żyje.

Lekarze robią jej płukanie żołądka. Jeden z nich uspokaja Lidię i Bożenę, mówiąc, że „tymi tabletkami i tak nie była w stanie niczego szczególnego sobie zrobić”. To raczej wołanie o pomoc niż prawdziwe samobójstwo.

W izbie pojawia się Elżbieta, która przybiegła z ulicy Andrzejewskiego. Teraz, gdy już wiadomo, że Aneta jest uratowana, zastanawiają się obie z Lidią głównie nad tym, czy poinformować o wypadku Dorotę. Dochodzą do wniosku, że lepiej będzie zachować w tajemnicy, co zaszło.

Bożena przysłuchuje się rozmowie i nic nie mówi. Patrzy w brązową ścianę poczekalni, na której wisi plakat – instrukcja sztucznego oddychania – i zdaje się nieobecna. Ręce jej drżą, a serce bije nierówno. Boi się, lecz nie wie dokładnie czego właściwie. Wszystko wokoło się pieprzy, a głównie jej związek z „Matysem”. Pojawiły się dziwne podejrzenia. Znajomi „na Busku” mówili, że Norbert, który siedzi za jakieś napady i narkotyki, ma coś wspólnego ze śmiercią ojca. Zmienili mu w związku z tym więzienie i czeka go nowy proces. W rozmowach z kolegami i koleżankami Mateusz kilka razy zapewniał, że nie ma bladego pojęcia, co jego brat nawyczyniał. Na osobności oboje podejrzewali, że Norbert jest takim samym kozłem ofiarnym jak Dorota. Wsadzili go i obciążyli zarzutami, bo miał fatalną opinię już od poprzedniej odsiadki. Tak mówił „Matys” i Bożena początkowo też tak myślała. Ale teraz już nie jest pewna. Bo dlaczego Mateusz nie interesuje się tym, jakie Norbert dostał zarzuty? Może nie chce jej powiedzieć. A dlaczego nie chce? Czyżby jednak coś z jej tatą?

Gdy Bożena odwozi Anetę z lecznicy do domu, starsza siostra leży na tylnym fotelu auta i się nie odzywa. Jadą tą samą ulicą Kościuszki, którą ojciec wracał po raz ostatni z kantoru. Młodsza jest wściekła.

– Ty debilko! Przynosisz tylko większy wstyd i kłopoty. Mało nam nieszczęść?! Czy ja cię mam teraz cały czas pilnować?!

Aneta w półmroku myśli o tym, że skompromitowała się nawet teraz. Nie umie żyć i nie umie się porządnie zabić. Jest pośmiewiskiem dla rodziny, dla znajomych, dla lekarzy z pogotowia. Dla całego Buska.

* *

Kolejnej nocy znowu nie ma spokoju w domu pod wieżą.

Aneta próbuje rozwalić sobie głowę. Uderza czołem w ścianę, hałas budzi babkę, która najpierw usiłuje uspokoić wnuczkę, a później wzywa na pomoc Bożenę. Ta jest półprzytomna – od wielu dni czuje permanentne zmęczenie, a po przeżyciach na pogotowiu wzięła jeszcze tabletki uspokajające. Do rana obie z Lidią dyżurują na zmianę przy roztrzęsionej Anecie, która zasypia dopiero, gdy na dworze jest jasno.

– Ta noc w mojej pamięci jest wypełniona mrokiem i rozmazanymi światłami latarni na ulicy – opowie nam starsza siostra. – Gdy pod domem przejeżdżał jakiś samochód, zazdrościłam jadącym nim nieznanym mi ludziom normalnego życia. Każda forma egzystencji – nawet mucha na ścianie – wydawała mi się lepsza niż moja własna. Chciałam być czymkolwiek, kamieniem choćby, tylko nie sobą.

Cios w serce

Czerwiec i lipiec 2006 roku, Kraków, Warszawa, Kielce, Busko-Zdrój

Dzięki relacjom Janiny-Maryli, która pisze listy i czasem zjawia się w areszcie jako osoba towarzysząca którejś z sióstr, Dorota ma pojęcie, co się dzieje przy Korczaka. Pod koniec czerwca bierze sprawy w swoje ręce – bo nie ma innego wyjścia. Za radą dwóch poznanych w areszcie kobiet sama znajduje sobie adwokatkę. To mecenas Bożena Gola prowadząca praktykę przy ulicy Zagórskiej w centrum Kielc. Prawniczka nie jest tania, ale za to kompetentna i konkretna. Szybko zapoznaje się z aktami śledztwa – wbrew temu, co mówił poprzedni obrońca Mrugałowej, nie okazuje się to wcale trudne. Teraz już z grubsza wiadomo, kto oskarżył czy też pomówił kobietę przed prokuratorem – po raz pierwszy Dorota, Bożena i Aneta słyszą o „Łazarzu” i jego kontakcie z Norbertem Szymańskim. Adwokatka mówi, że na zrozumienie tego wszystkiego, przygotowanie linii obrony i obalenie wydumanych tez oskarżenia będzie jeszcze czas. Na razie przedstawia plan wyciągnięcia podejrzanej zza muru „na chorobę córki”.

Zgodnie z poleceniem mecenaski starsza siostra wraca do psychologa H. i prosi go o wystawienie pisemnej opinii dla sądu.

„Zgłosiła się w ogólnie złym stanie fizycznym i psychicznym z widocznym wychudzeniem, niską wagą ciała, trudnościami w kontakcie werbalnym i emocjonalnym – pisze terapeuta. – Nadmiernie rozkojarzona z dominacją lękowo-depresyjną, z deklaratywnością suicydalną. W zachowaniu bierna, z częstą tendencją do zrywania kontaktu (...). Załamanie w zakresie czynności psychicznych nastąpiło po aresztowaniu matki (...), z którą jest związana silnym związkiem uczuciowym z cechami uzależnienia”.

Zdaniem kieleckiej prawniczki opinia ta powinna pomóc już na kolejnym posiedzeniu w sprawie przedłużenia aresztu. Do tego czasu zostało kilka tygodni. W Anetę i Bożenę wstępuje nadzieja.

* *

Starsza siostra jedzie do krakowskiej redakcji TVN. Wcześniej, w rozmowie przez telefon z jakąś asystentką, opowiedziała już, w czym rzecz: jej mama, samotna wdowa utrzymująca dwie córki, została niesłusznie aresztowana pod bzdurnym zarzutem. Pomówił ją gangster, a policjant – niejaki Haliński z Kielc – uwierzył mu bez zastrzeżeń. Mama strasznie cierpi za kratami, a bezduszny prokurator i sędziowie nie zgadzają się, by odpowiadała z wolnej stopy. W dodatku powinna zażywać różne leki, a w areszcie nie podają jej tego, co trzeba. Czy to nie jest dobry temat na program interwencyjny?

W Krakowie wita Anetę Jacek Daciów, reporter. Zadaje wiele szczegółowych pytań. Aneta szybko się orientuje, że kwestia winy czy niewinności mamy nie jest dla niego najważniejsza. Dziennikarz chce wiedzieć, czy komisarz Haliński i prokurator Dryjas jakoś oszukiwali obie siostry, a może odmawiali dostarczenia mamie ciepłej odzieży albo zabraniali korespondencji. Może któraś ze współwięźniarek ją bije albo dręczy psychicznie? Może klawisze wymuszają jakieś zachowania?

Na taką rozmowę Aneta nie jest przygotowana i już widać, że cała historia się sypie. Co do odzieży, to rzeczywiście na samym początku nie było kontaktu z mamą, więc jakieś trudności powstały, ale po miesiącu od aresztowania osadzona miała już paczki i ubrania, a nawet papierosy, które w areszcie są walutą. Formalnie wszystko odbywa się zgodnie z prawem.

Redaktor Daciów zaleca w takiej sytuacji cierpliwość: może czas na zrobienie programu o Dorocie nadejdzie, gdy na procesie okaże się niewinna?

Na razie dziennikarz daje Anecie namiary na gwiazdę stołecznej palestry, polityka, dyplomatę i publicystę, mecenasa W.J. Ten nie zastąpi mecenaski Goli w charakterze pełnomocnika podejrzanej, ale „ma wpływy” i być może zechce pomóc. Na przykład zadzwoni, gdzie trzeba, przed kolejnym posiedzeniem aresztowym.

Aneta jedzie do Warszawy.

Adwokat jest byłym posłem, autorem książek i obrońcą wielu znanych osób. Widok jego kancelarii może zwalić z nóg nawet kogoś, kto – jak klientka z Buska – sam mieszka wśród mebli robionych na wymiar.

– Słuchał, muszę przyznać, bardzo cierpliwie – opowie po latach Aneta. – Kiwał głową, drapał się po brodzie. Jakby z wahaniem wziął naszą sprawę, ale ostatecznie tylko skasował dziesięć tysięcy i niczego nie zrobił.

Wracając peugeotem od mecenasa celebryty, Mrugałówna zdaje sobie sprawę, że na adwokatów, detektywów i czarodziejów obu płci wydały już z siostrą ponad czterdzieści tysięcy, a jedynym efektem tych starań jest pismo od psychologa, które mecenas Gola dołączyła do wniosku o uchylenie aresztu.

I to ten właśnie kwit sprawia, że w połowie lipca pojawia się światełko w tunelu: po lekturze opinii terapeuty H. prokurator Dryjas gotów jest zgodzić się na tak zwaną zamianę środka zapobiegawczego. Zamiast aresztu – poręczenie majątkowe. Czyli kaucja. Trzeba będzie zebrać sto pięćdziesiąt tysięcy złotych w gotówce.

Pieniądze pożycza „wujek Mirek”. Wola Doroty jest taka, by kantorowej kasy, którą mają córki, na razie nie ruszać. Będzie przecież potrzebna natychmiast po jej wyjściu z aresztu do ponownego rozkręcenia kantoru w Lotosie. A kaucję sąd zwróci nie wiadomo kiedy. Mirosław nie jest biedny – poczeka.

* *

Gdy nadchodzi dzień wpłaty poręczenia, Bożena od rana szykuje się do wyjazdu po mamę. Umyła włosy, teraz się czesze, na wieszaku wisi już lekka sukienka – odpowiednia na ten słoneczny dzień. „Wujek Mirosław”, który będzie jej towarzyszył w drodze do Kielc, czeka w salonie. Gotówka leży w torbie. Aneta dwa razy ją przeliczyła. Wszyscy, nie wyłączając babki Lidii, są podekscytowani i po raz pierwszy od miesięcy w dobrych humorach. Wpłaci się pieniądze i Dorota wyjdzie. Poprzedniego dnia wieczorem siostry zdążyły omówić ze szczegółami, jak ją podejmą w domu, kogo zaproszą i co ugotuje babcia.

Jest punkt dwunasta, kiedy dzwoni telefon. Mecenas Gola informuje, że prokurator Dryjas zaczął się wahać. Potem jeszcze kilka telefonów w obie strony. Ostateczna decyzja zakomunikowana przez adwokatkę jest dla sióstr jak cios w serce: matka nie zostanie wypuszczona. Prokurator obawia się negatywnej reakcji prasy. A właściwie obawiają się jego przełożeni. Czytali artykuł z „Super Expressu” – później zostanie dołączony do akt sprawy karnej – i sądzą, że wypuszczenie podejrzanej o zbrodnię, szczególnie w obecnej atmosferze wzmożonej walki z przestępczością, zostanie źle odebrane.

Płacz nieprzytomnej

Sierpień i wrzesień 2006 roku, Kielce

W sierpniu 2006 roku prokurator Dryjas wysyła do kieleckiego sądu dziewiętnastostronicowy akt oskarżenia. Wśród wymienionych są domniemani zabójcy – Szymański, Ordak, „Kapsel”, „Czarny”, ich rzekoma zleceniodawczyni Dorota Mrugała z domu Mroczkowska oraz wspólny znajomy jej i Krzysztofa – Sławomir. Ten ostatni to ów były wuefista, który popadł w konflikt z kolegą od siatkówki i dyskotekowych eskapad. A im bardziej nie lubili się z Mrugałą, tym mocniej okazywał przyjaźń jego byłej żonie. Wedle aktu oskarżenia zirytowany tą sytuacją Krzysztof w drugiej połowie 2004 roku zadzwonił do żony Sławomira i opowiedział jej o dawnych wspólnych wypadach ich obu „na dziewczynki”. Według prokuratora eksnauczyciel dostał potworną burę od małżonki – mało się nie rozwiedli – i dlatego jesienią 2004 roku próbował nakłonić dwójkę ochroniarzy z pińczowskiej dyskoteki – obu o imieniu Jerzy – do likwidacji faceta, „który ma przy sobie dużo kasy”, „którego nikt nie lubi” i po którego śmierci „wiele osób odetchnie”.

Kiedy obaj nagabywani Jurkowie – znający Mrugałę jako bywalca lokalu – odmówili, Sławomir, zdaniem oskarżenia, zbagatelizował sprawę i „obrócił swoje sugestie w żart”. Co nie wyklucza, że początkowo jego intencje były poważne – stąd zarzut, że „odpowiada za usiłowanie, zmierza do dokonania czynu”. Niezależnie od tego, czy później go dokonuje.

Ośmioosobową ławę oskarżonych uzupełniają dwaj handlarze narkotykami – Tomasz R., pseudonim „Dziadek”, i W.W. – oraz Marta, żona Norberta. Nie mają zarzutów związanych ze śmiercią w Busku.

W szczegółach wygląda to tak:

Szymański oskarżony jest o zamordowanie Mrugały, zabór pieniędzy i biżuterii wartości powyżej pięciuset tysięcy złotych, wprowadzanie do obrotu marihuany, amfetaminy i tabletek ecstasy, napad na agentkę PKO Jolantę Jagodę w Libiążu, posiadanie broni bez zezwolenia i namawianie Łazarza „Łylego” do porwania syna biznesmena, tego od czerwonych TIR-ów.

Ordakowi oskarżenie zarzuca zabicie i obrabowanie Krzysztofa oraz udział w skoku w Libiążu.

Paweł P. ma odpowiedzieć za morderstwo i rabunek w Busku – prokurator nie wierzy w jego alibi z kafejki internetowej.

Marta Szymańska odpowie za narkotyki i Libiąż.

Tomasz R. i W.W. – narkotyki.

Sławomir – nieskuteczne namawianie do zabójstwa Mrugały.

Mrugałowa oskarżona jest o namawianie skuteczne. Prokurator ujmuje to następująco:

„Dorota Mrugała z domu Mroczkowska, córka Zdzisława i Lidii, urodzona w Kielcach, obywatelstwa polskiego (...), niekarana, w dniach bliżej nieokreślonych w Busku-Zdroju w woj. świętokrzyskim, chcąc, by Norbert Szymański i inni [w oryginale nazwiska] dokonali zabójstwa Krzysztofa Mrugały (...), nakłaniała ich do tego czynu”.

* *

– Czy pani jest Aneta Mrugała? Córka Doroty Mrugały? – funkcjonariusz z aresztu, który przed chwilą się przedstawił, zadaje pytania drewnianym głosem. Jest sobota, 23 września, pierwszy dzień jesieni pełen jeszcze letniego słońca i długich cieni rzucanych przez wciąż zielone drzewa przy Korczaka. Siostry siedzą w salonie. Bożena szykuje sobie jedzenie. Od chwili, gdy okazało się, że mama jednak nie zostanie wypuszczona za kaucją, zajada stresy podobnie jak jej siostra. Często wymiotuje po posiłkach, czego Aneta jej zazdrości – ona musi się namęczyć, by wycisnąć z siebie każdy haft.

Babka Lidia już się poddała. Chodzi po domu milcząca, niby cień. Nieobecna jak kiedyś jej mąż Zdzisław. Odmawia pod nosem modlitwy, gotuje wnuczkom obiady, sprząta talerze, ściera kurze, zamiata podłogi i zażywa leki na nadciśnienie. Ma kłopoty z krążeniem, odkąd usłyszała w buskim sklepie, że jest „matką morderczyni”.

Starsza z sióstr od samego rana ogląda seriale. Telefon brzęczy w chwili, gdy na ekranie całuje się para aktorów. Ona jest piękną blondynką o mądrej twarzy, przypomina trochę mamę w młodości, a on – jakiś taki lalusiowaty.

– Pani Dorota Mrugała miała zawał serca – mówi strażnik o głuchym głosie. – Została zabrana do szpitala w Kielcach.

Aneta przez dłuższą chwilę nie może zrozumieć, o co chodzi. Patrzy na ekran, gdzie blondynka z jakiegoś powodu płacze.

– Jaki zawał? Moja mama? To chyba pomyłka. Do jakiego szpitala? Mama jest w więzieniu. To znaczy w areszcie.

– Już nie jest. – Mężczyzna pod drugiej stronie słuchawki pozostaje spokojny i obojętny. – Powinna pani chyba pojechać na Grunwaldzką. Trzeba mieć ze sobą dokumenty.

Blondynka na ekranie przestała łkać. Teraz laluś głaszcze ją czule po długich włosach. Aneta z ociąganiem wyłącza telewizor. Chciałaby oglądać serial dalej. Nie chce wracać do rzeczywistości. To przecież niemożliwe, by było jeszcze gorzej. Co znaczy „miała zawał”? Umarła?

Funkcjonariusz już się rozłączył.

* *

Po kwadransie obie siostry jadą peugeotem do Kielc. Kieruje Mateusz „Matys” Szymański, którego młodsza, mimo obiekcji starszej, wezwała przez komórkę.

– Co bę-będzie, jeśli mama nie przeeee-ee... przeżyje? – siedząca na przednim siedzeniu Bożena znowu zaczęła się jąkać.

– Wypluj to słowo i więcej nie powtarzaj. – Aneta przykłada czoło do chłodnej szyby samochodu. Boli ją i brzuch, i głowa. W dodatku zostawiła w domu tabletki uspokajające, które teraz bardzo by się przydały. – Jeżeli jeszcze raz to powtórzysz... i coś się mamie stanie... to będzie twoja wina – dodaje powoli.

– Co b-będzie „moja wina?!” – Bożena jest na skraju histerii.

– Wszystko. Zamknij buzię i nie mów już do mnie... – Aneta myśli teraz tylko o tabletkach i o tym, że bez ukochanej matki jej życie w ogóle nie będzie mieć sensu. Zostanie samobójstwo. Teraz już bez ściemy.

Młodsza siostra nie może się uspokoić. Zaczyna krzyczeć na „Matysa” – najpierw ma pretensje, że jedzie za wolno. Potem – że ma brata mordercę. I jeśli mama nie przeżyje zawału, to będzie także jego, Mateusza, wina.

– Kochałam go i nienawidziłam, choć przecież wiedziałam, że dorosły facet nie może odpowiadać za dorosłego brata – powie nam osiem lat później. – A on nie wiedział, jak reagować. Milczał, znosił moje wyzwiska, próbował mnie uspokajać. Powtarzał, że stracił brata na zawsze, że nigdy nie poda mu ręki, nie odezwie się do niego... No i co mi z tego? Najgorsze było to, że już mu nie ufałam. Zaczęło do mnie docierać, o co dokładnie mama jest obwiniana. Z czym musi zmierzyć się nasza, to znaczy jej, adwokatka. Co to jest ten świadek koronny. Co prokurator napisał w akcie oskarżenia... A co najstraszniejsze, rozumiałam już, że część opowieści tego całego gangstera Łazarza jest prawdą. Że Norbert, brat mojego kochanego chłopca, rzeczywiście zabił ojca. A mamę wkręcił we współudział. To było całkiem oczywiste i naturalne. Bo przecież nie cierpiał naszej rodziny. Zazdrościł nam kasy, zazdrościł Mateuszowi, że ze mną chodzi, że jesteśmy dobrze sytuowani i normalni, a on jest złodziejem. Pamiętam, że jeszcze w drodze do szpitala, na przedmieściach Kielc, wydarłam się na „Matysa”, wołałam: „Jesteście obaj mordercy!”. Że jaki Norbert, taki jego brat. Nie pobiłam go tylko dlatego, że trzymał kierownicę.

* *

Na Grunwaldzką do szpitala wojewódzkiego Mateusz, Bożena i Aneta docierają przez ulicę Seminaryjską. Przejeżdżają pod oknami biura komisarza Halińskiego. Pięć minut później parkują pod zrudziałymi kasztanowcami na jednym z kilku podjazdów wiodących do izby przyjęć.

Szpital jest rozległy, złożony z pół tuzina kilkupiętrowych budynków ogrodzonych płotami i porozdzielanych parkingami. Ustalenie, gdzie leży matka, zajmuje dziewczynom ponad kwadrans. Biegają od jednej recepcjonistki do drugiej coraz bardziej zasapane i zdenerwowane. Wreszcie któraś z pielęgniarek prowadzi je obie na oddział intensywnej terapii. Mundurowy na korytarzu sprawdza dokumenty. Córki mogą iść dalej w głąb pomieszczenia. „Matys” musi zostać.

Za załomem ściany stoi dwóch kolejnych policjantów. Dopiero teraz widać podwójne drzwi właściwej sali chorych.

Jeszcze jedna kontrola dowodów osobistych. Matka na łóżku otoczonym aparaturą. Czarne kable, szare gumowe tuby, aluminiowe stojaki, jasne urządzenie przypominające naścienny telefon, jakiś ekran z klawiaturą. Wśród tego wszystkiego Dorota: wychudzona, pomniejszona, z wyschniętą cerą. Wygląda i tragicznie, i bezradnie – jak gdyby składane łóżko miało zaraz się złożyć i ją zjeść. Na skórze rąk i nóg, na zabandażowanych piersiach, twarzy i szyi – wszędzie plastry, białe rurki, czujniki. Oczy zamknięte. Lekarz, który pojawia się nie wiadomo skąd, tłumaczy siostrom, że chora jest nieprzytomna. Pozostaje w śpiączce po operacji na otwartym sercu. Inni lekarze już próbowali ją wybudzić. Bezskutecznie.

– Przykro nam bardzo – mówi.

Aneta i Bożena stoją u wezgłowia w milczeniu. Starają się nie potrącić niczego ze skomplikowanej aparatury. Maszyneria cicho szemrze, coś popiskuje. Gdy starsza córka pochyla się, by pocałować matkę, widzi, że z oka nieprzytomnej spływa łza.

Czy to możliwe, by coś jej się śniło?

Potem lekarze powiedzą, że wciąż mało wiadomo na temat odczuć pacjentów w tym stanie. Jedni słyszą i rozumieją, co się wokół nich dzieje, inni pozostają uśpieni w głębokim letargu. Ciało jednak cały czas funkcjonuje: oddycha, wydziela pot i tak dalej. Płacz zdarza się niezwykle rzadko, ale nie jest wykluczony.

* *

Gdy córki wracają na korytarz, stojący tam więzienni konwojenci i policjanci z własnej inicjatywy zapewniają je, że szpitalna karetka przyjechała po ich matkę na Zagnańską tak szybko, jak to było możliwe. Opowiadają też, co zaszło w areszcie przed południem.

Kilka godzin wcześniej Dorota źle się poczuła. Zaprowadzono ją do pokoju pielęgniarek i tam – podczas mierzenia ciśnienia – zemdlała. Pielęgniarki podobno nie zorientowały się od razu, że osadzona traci przytomność. Myślały: „spuściła głowę i płacze”. W tym pokoju zdarzało się to aresztantkom nieraz. Dopiero kiedy Mrugałowa spadła z krzesła, kobiety zaczęły reanimację. Jedna z miejsca zadzwoniła po pogotowie.

– Ci strażnicy starali się być ludzcy – powie po latach Bożena. – Tłumaczyli nam, że cały czas muszą stać przy łóżku, bo jest weekend i dopiero w poniedziałek prokurator może znieść nadzór. Wyglądało, jakby nam współczuli. Dowiedziałam się od nich, że w areszcie był co prawda lekarz, ale przyjmował tylko we wtorki. Mama dwa razy składała do niego prośby o przepisanie konkretnych leków i nie dostała zgody.

* *

Dorota umiera w sobotę 30 września po południu.

Przy jej łóżku siedzi w tym momencie Elżbieta. Bożena też jest w szpitalu, ale nie obok chorej. Poszła do bufetu się najeść. Kiedy wraca na oddział, przed drzwiami sali, w której leży matka, widzi płaczącą ciotkę. Ramiona Elżbiety drżą, kiedy przytula zesztywniałą z przerażenia dziewiętnastolatkę. Bożena nie pyta, co się dzieje, bo już wie. Trudno jej oddychać. Nie ma ojca, nie ma matki. Obie z Anetą zostały sierotami.

Z sali chorych wychodzą dwaj lekarze w zielonych kitlach. Reanimacja nic nie dała. „Ciocia Ela” chrząka i wydaje z siebie jakieś jęki. Chce coś powiedzieć, ale nie jest w stanie wydusić słowa. Prowadzi córkę swojej siostry w stronę okna, obie opierają się o parapet. Dzień jest bardzo wietrzny. Z chorujących rudych kasztanowców przedwcześnie sfruwają suche liście.

Bożena pyta „ciotkę”:

– I co my teraz zrobimy?

Ciotka Bronisława

Dwa lata po zabójstwie Krzysztofa, październik i listopad 2006 roku. Kielce, Bydgoszcz, Kraków

– Czemu znikłaś, kiedy tak bardzo cię potrzebowałam? Czemu nie dokończyłaś tego, co zaplanowałaś? Jak mogłaś odejść bez słowa? Jak mogłaś zostawić ten świat, tyle spraw, nas? Czemu pozwalasz, abym przeszła życie bez ciebie? Tyle miało być chwil, tyle marzeń, celów... Wszystko przekreślone, całe życie wywrócone. Kocham cię, mamo, za to, że byłaś. Dziękuję za wszystko, co stworzyłaś. Za me życie, za natchnienie, za Twą miłość i pogodne spojrzenie – gdy Aneta wygłasza mowę pogrzebową nad grobem Doroty, jej ręka drży, a kartka się trzęsie.

Na obsadzony wysokimi drzewami i pełen ciasno upakowanych grobów Cmentarz Nowy przy ulicy Dionizego Czachowskiego w Kielcach przyszło przeszło sto osób: są liczne „ciotki”, w tym Wacława od wieńców i Bronisława z Bydgoszczy, jest babka Lidia, „pani Asia” z zakładu fryzjerskiego i Janina Misiakiewicz zwana Marylą. Nie ma babki Zofii ani reszty rodziny ze strony ojca. Znowu – tak jak i na pogrzebie Krzysztofa – zjawiło się bardzo dużo ciekawskich, którzy chcą zobaczyć, jak wygląda ta słynna „rodzina od morderstwa”.

* *

Po pogrzebie starsza siostra nie chce wracać ani do Warszawy, ani do Buska. Wyjeżdża do Bydgoszczy – chroni się u „cioci Bronki”, tak jak jej mama po maturze. Wreszcie mają dużo czasu, by porozmawiać o „klątwie Mroczkowskich”. Teraz, gdy jest po wszystkim, a inne „ciotki” są daleko, Bronisława mówi dużo chętniej o wydarzeniach, które zapamiętała z dzieciństwa.

– Proces Figurów, zabójców ojca, zaczął się rok przed wybuchem wojny, w trzydziestym ósmym. Byliśmy ze Zdziśkiem w podobnej sytuacji jak teraz ty z Bożenką. Mamusia zmarła za kratami, a tato leżał w grobie.

Linia obrony oskarżonych członków chłopskiej rodziny – z tego, co pamięta Bronisława – była przekonująca: Adam Mroczkowski znęcał się nad Natalią i żona w końcu nie wytrzymała. Wezwała na pomoc ojca, wuja i matkę, doszło do kłótni, a potem do rękoczynów. To Adam pierwszy uderzył teścia.

Oskarżyciel posiłkowy wspierający „pańską” rodzinę Mroczkowskich udowadniał sądowi, że to nieprawda. Krótko przed wybuchem wojny ściągnął nawet z Dawidgródka pozytywną opinię o Adamie: bohaterski, zasłużony strażnik granicy... Ktoś taki nie mógł się znęcać nad bliskimi. Ktoś taki nie uderzyłby, nawet w złości, ojca swojej żony.

– To samo mówili w Busku o naszym ojcu – Aneta, słuchając „cioci” Bronki, zajada wafelki o smaku waniliowym.

– No właśnie...

* *

Po więziennym samobójstwie Natalii Mroczkowskiej z domu Figury obojgiem sierot po niej – Bronką i Zdzisiem – miała się zająć Lucyna Mroczkowska, siostra Adama. Krótko przed tym, nim Wehrmacht wszedł do Radomia i Ostrowca, sąd grodzki zdążył jeszcze „zabezpieczyć” przyszłość dzieci, ustalając rentę, jaką mieli Lucynie wypłacić pozostali na wolności członkowie rodziny Figurów. W sumie dwanaście tysięcy złotych – dokładnie tyle, ile wyniosła pożyczka, od której się wszystko zaczęło.

Natalia Mroczkowska, babka Doroty Mrugały, która także zmarła w więzieniu podejrzana o współudział w zabójstwie męża.

Lucyna rzeczywiście zaopiekowała się parą sierot – ale na krótko. Późniejsza Bronisława z Bydgoszczy miała jakieś trzy lata, gdy w ciemnym pokoju zjawili się cuchnący i zarośnięci mężczyźni. Niedobitki polskiego wojska? Pierwsi partyzanci Związku Walki Zbrojnej z okręgu radomsko-kieleckiego? Tego się już nie dowiemy. Po nieogolonych Polakach przyszli Niemcy. Najpierw przesłuchiwali Lucynę w kuchni, potem zabrali z domu. Zawieźli do siedziby radomskiego gestapo. Bronka i Zdziś – dwa przerażone maluchy – w oczekiwaniu na powrót siostry ojca przesiedziały same kilka dni, nie wychylając nosów z izby. Bez wody, jedzenia, ubikacji.

„Ciocia” Lucyna wróciła posiniaczona, z odbitymi wnętrznościami. Zanim zmarła jako przedwcześnie postarzała i schorowana kobieta, zdążyła oddać Bronkę i Zdzisia do zakonnego sierocińca.

Zakonnicami w tych latach były głównie dziewczyny, które w wieku dwunastu albo trzynastu lat zostały oddane Kościołowi przez ubogich rodziców bez pytania ich samych o zgodę. Niewykształcone i pozbawione rodzinnej miłości wieśniaczki nie potrafiły jej także dawać. Były okrutne, oschłe, nie przytulały, wydawały polecenia i wymierzały kary. W klasztorze pracowało się na okrągło. Dzieci poruszały się według grafików: sprzątanie, gotowanie, pranie, cerowanie, modlitwa. Jedzenia wciąż było mało. Bronisława zapamiętała sceny, w których z głodu wyjada jedzenie kurom.

– Ze Zdzisiem widywałam się wówczas raz na trzy-cztery dni – opowiada Anecie „ciocia Bronka”. Siedzą w jej mieszkaniu na bydgoskim osiedlu Wyżyny. Z okna widać niekończące się morze szaroburych bloków wymieszanych z brzydkimi magazynami. – Siostrzyczki trzymały nas w osobnych pawilonach – dziewczęta w jednym, chłopców w drugim. Nie kupowały nam bielizny ani żadnych ubrań, nie miałam zimowych butów, cały rok chodziłam w sandałkach. Raz tylko, jakoś blisko świąt, jedna z nich obiecała mi pożyczyć swoje trzewiki. Byłam w siódmym niebie, ale ta za godzinę przychodzi i mówi, że nie wolno. Przełożona nie pozwoliła. Jako córka samobójczyni nie zasługiwałam na żadne prezenty. Nie mogłam się nawet pomodlić za duszę mamy. „Ona jest potępiona na wieki” – powtarzały mi w kółko. Mamusia smaży się w piekle, a ja jako jej pomiot też mam już w sobie diabła. Jestem niczym. Najgorszym stworzeniem na ziemi, najbardziej obrzydliwym. Nikt mnie nigdy nie będzie chciał. A byłam przecież ładna, tak jak ty teraz. Widziałam to w spojrzeniach chłopców. Odziedziczyłam urodę po mamie, co tylko denerwowało zakonnice. Z wyjątkiem jednej. Była inna, ciepła, miała na imię Czesława. Ale się jej pozbyli. Okazała się zbyt serdeczna i czuła jak na to miejsce.

* *

Z dalszego ciągu opowieści Bronisławy wynika, że gdy inni wychowankowie przytułku zaczęli naukę, ona jako jedyna nie dostała ani książek, ani zeszytów. Siostry uznały, że sierocie i córce grzesznicy wiedza do niczego nie jest potrzebna. Miała zostać w klasztorze jako pomywaczka podłóg – i tyle.

Stało się jednak inaczej.

Gdy Lucyna zmarła, Niemcy uciekli, a w okolicy zaczęli się panoszyć Sowieci i ich agenci, do bidula – na jakieś rzekome „kontrole” – począł przychodzić Marek, dziewiętnastoletni były wychowanek, obecnie ubek. Zakonnice się go bały, bo kiedyś przyszedł pijany i zagroził pistoletem siostrze przełożonej.

W trakcie jednej z wizyt zauważył najpiękniejszą z podopiecznych – i kazał ją sobie przyprowadzić. Zapowiedział siostrzyczkom, że „wszystkie powystrzela, jeśli nie dadzą mu Bronki”. Przełożona wyraziła zgodę; Marek może zabrać dwunastolatkę na kilka godzin pod jednym warunkiem. Pójdzie wpierw do spowiedzi. Zgodził się, poszedł, a potem wziął dziewczynkę do kina. Kupił paczkę cukierków. Smak tych landrynek – truskawkowy – „ciocia Bronka” zapamiętała na resztę życia. Niestety, po kinie rozbawiony ubek przyznał się, że w trakcie spowiedzi „nakłamał księdzu”. Nastolatka, przerażona tak potwornym i niewybaczalnym czynem, uciekła, porzucając na chodniku resztę słodkości. O czym był film – nie zapamiętała.

Po latach nie sposób już orzec, czy sprawiła to znajomość z niebezpiecznym ubekiem, czy też upór i natrętne prośby samej Bronki, dość, że w końcu siostra przełożona zgodziła się dopuścić „potępioną grzesznicę” do nauki, a dziewczynka okazała się wyjątkowo zdolna. Przed ukończeniem siedemnastu lat zrobiła maturę w czymś, co tylko z grubsza przypominało szkołę, i wyszła od sióstr z tobołkiem przewieszonym przez plecy. Zdzisław Mroczkowski opuścił przytułek dwa lata wcześniej.

Dalsze losy swojego dziadka i jego siostry Aneta zapamiętuje w skrócie: on włóczy się po kraju i mieszka w barakach przy zachodniej granicy, gdzie nowa władza zakłada PGR-y. Sami mężczyźni, wódka, machorka, karty, przekleństwa, mordobicia i smród potu. Potem służba wojskowa – z grubsza to samo, tylko o wódkę ciężej. Dalej – kolejne miasta i wsie. Zdzisław zmienia pracę i kobiety, żadnego wykształcenia nie zdobywa, coraz więcej pije, w końcu poznaje prostą dziewczynę, Lidię, i osiada z nią w Kielcach na posadzie referenta PZU. Rodzi im się córka – Dorota.

Bronisława Mroczkowska wyjeżdża do Szczecina na studia – ktoś jej podpowiedział, że może tam dostać stypendium, bo to nowy ośrodek akademicki, teraz już polski, a władza popiera wyjazdy na tak zwane Ziemie Odzyskane. Uzdolniona dziewczyna studiuje matematykę. Po magisterce odbiera skierowanie do pracy jako nauczycielka: Zielona Góra, Gorzów Wielkopolski, Piła. Wciąż podrywają ją mężczyźni, ale wszystkie związki – z nauczycielem, dyrektorem szkoły, wreszcie z samym kuratorem oświaty – kończą się źle. Kolejne życiowe przystanki: Nakło nad Notecią, Inowrocław, wreszcie Bydgoszcz. Bronisława dostaje tu posadę specjalistki w fabryce chemicznej. Wychodzi za mąż i żegna się z rodowym nazwiskiem.

Gdy jej bratanica Dorota i niejaki Krzysiek Mrugała z bliżej nieznanego jej Buska-Zdroju przysyłają pocztą zaproszenie na ślub, ona akurat wstępuje do „Solidarności”. Nigdy by nie uwierzyła, że los tych dwojga pobierających się właśnie młodych ludzi zmusi ją kiedyś do opowiedzenia wnuczce swego brata o gehennie w zakonnym sierocińcu. Nigdy by nie uwierzyła, że historia bolesnej śmierci Adama i uwięzienia jego żony powtórzy się w rodzinie niemalże kropka w kropkę.

– Ciociu... czy ty myślisz, że to może być fatum?

– Myślę, Anetko, że moja mama mogła być tak samo niewinna wtedy, jak Dorotka teraz. Obie je złamało zamknięcie za kratami. Więzienie to nie jest miejsce dla kobiet.

* *

Gdy Aneta pomieszkuje w Bydgoszczy, Bożena wyprowadza się do Krakowa. Od października ma zacząć studia architektury wnętrz w prywatnej szkole. Początkowo jest w euforii, ale z tygodnia na tydzień jej stan się pogarsza. Je ponad miarę, potem zmusza się do wymiotów albo przeczyszcza lekami jak siostra. Napady paniki i jąkania wracają. Obce, wynajęte mieszkanie też nie poprawia nastroju. Brak jej nie tylko ojca i mamy. Także grono wiecznie obecnych wokół niej ciotek, stryjenek i przyjaciółek zostało w Busku i Kielcach. Pogrążona w marazmie i depresji, przykuta na przemian do lodówki, toalety albo telewizora Bożena przestaje zjawiać się na zajęciach. W ciągu dnia ogląda głupie seriale i przysypia, a wieczorami często dzwoni do siostry w Bydgoszczy, ale rozmowy zwykle kończą się kłótniami. Czasem z najbłahszego powodu. Bożena zarzuca Anecie, że niepotrzebnie opowiedziała jej kiedyś o swoim śnie, w którym mama umiera. Jej zdaniem „idiotyczne gadanie” mogło sprowokować śmierć. Kolejny zarzut: po jaką cholerę Aneta obciążała wszystkich swoimi próbami samobójczymi i kłopotami zdrowotnymi? Po co mówiła matce o bulimii, gdy ta siedziała w areszcie? Dlaczego w ogóle była tak niesforna, zbuntowana i denerwująca? Przecież wszystko, co się z nią działo, także wpędzało mamę do grobu!

Aneta nie pozostaje dłużna.

– Dla ciebie od zawsze ojciec był ważniejszy od mamy! Ile prezentów od niego brałaś, kiedy ja dostawałam tylko lania? No ile?! Zawsze chciałaś zakupów!

– Ja?!

– A kto? Nigdy nie umiałaś docenić, jak dużo mama nam dawała.

– Masz tak nie m-mówić!

– To może mi wreszcie odpowiesz: spotykacie się dalej z „Matysem” czy nie?!

– Mówiłam ci ty-tysiąc razy, że to nie twoja sprawa!

– On przyjeżdża do Krakowa czy nie przyjeżdża?!

– Co cię to ob-obchodzi?!

– A właśnie obchodzi! Jak możesz na niego patrzeć?!

– Nie zaczynaj od nowa...

– Obrażasz pamięć mamy, zadając się z tym, z tym...

– On przysięgał mi na wszystkie świętości, że nie ma nic wspólnego!

– Już nawet mu nie wierzysz! Przecież oni obaj, bracia, tylko kłamią!

– Mama mu ufała! Nawet pieniądze woził...

– Co ty wiesz o naszej mamie, córeczko tatusia!

Bożena rzuca słuchawką.

– Raniłyśmy się coraz mocniej, bo miałyśmy już tylko siebie do ranienia – powie nam po latach.

Po rozpoznaniu sąd orzeka...

Listopad 2006–listopad 2007 roku, Kielce

Pierwsza seria rozpraw po morderstwie zaczyna się z początkiem listopada 2006 roku w największej sali kieleckiego sądu. Monumentalny gmach przypominający budynki warszawskiego MDM-u stoi przy ulicy Seminaryjskiej obok siedziby policji. Na ścianie sądu – nad parkingiem dla pracowników – płaskorzeźba przedstawiająca Temidę i sztukateria: „SPRAWIEDLIWOŚĆ IDZIE ZA PRAWEM”. Litery są stylizowane na rzymskie.

Wymalowaną na biało i zielono główną salę posiedzeń z wielkim godłem pod wysokim sufitem wypełniają rodziny podsądnych i dziennikarze. Najważniejsi oskarżeni – Norbert Szymański, „Gruby” i „Kapsel” – wchodzą doprowadzeni przez mundurowych ze skutymi łańcuchami rękami i nogami. W pomarańczowych kombinezonach przeznaczonych dla wyjątkowo niebezpiecznych przestępców wyglądają na winnych jak cholera. Siadają za kuloodporną szybą w porządku: konwojent – oskarżony – konwojent. Trzech dodatkowych funkcjonariuszy stoi w pobliżu drzwi.

Sławomir – były wuefista – odpowiada z wolnej stopy, musi jedynie zgłaszać się dwa razy w tygodniu w komendzie. Marta Szymańska również uniknęła aresztu: przyznała się do handlu narkotykami i wsypała męża. „Dziadek” siedzi na ławie oskarżonych w swetrze i we własnych spodniach, ma tylko skute ręce. W.W. skorzystał z tego, że w jego przypadku prokurator nawet nie wystąpił o areszt – uciekł za granicę.

Przed pancerną szybą tyłem do oskarżonych siedzą pełnomocnicy i adwokaci, którzy komunikują się z klientami przez telefony zainstalowane po obu stronach szkła.

Naprzeciw – prokurator Dariusz Dryjas i cztery oskarżycielki posiłkowe ze swymi pełnomocnikami. Pierwsza, Zofia Mrugała, uczestniczy jako strona, bo w przyszłości chce się domagać odszkodowania za śmierć syna od rodziców „Kapsla”, którzy są właścicielami stacji benzynowej. Druga oskarżycielka, „Kleopatra”, wspiera Zofię. Aneta i Bożena są tutaj po to, aby domagać się od sądu zajęcia stanowiska wobec postawionego Dorocie oskarżenia. Formalnie zarzuty wobec matki są umorzone z powodu jej śmierci – skład orzekający może, ale nie musi się nimi zajmować. Siostry chcą jednak, żeby sędziowie oczyścili dobre imię matki.

Za stołem sędziowskim – trójka zawodowych prawników i ławnicy. Przewodniczy Adam Kabziński. Siwiejący, o owalnej twarzy, ma trzydziestoletni staż w orzekaniu i opinię surowego profesjonalisty, który potrafi sobie radzić z najbardziej krewkimi oskarżonymi. Prywatnie jest miłośnikiem starej broni i teatru.

* *

Żaden z oskarżonych nie przyznaje się do winy. Szymański z Ordakiem korzystają z prawa do milczenia. Paweł P. głośno przysięga, że nie ma z akcją przy Korczaka nic wspólnego, i robi teatralne gesty. Sławomir stanowczo zaprzecza, że szukał kogoś, kto zabije Krzysztofa. Z dwoma Jurkami – ochroniarzami dyskoteki w Pińczowie – rozmawiał, jak powiada, „w charakterze żartu”.

Na kolejnych rozprawach zeznaje ponad siedemdziesiąt osób, w tym sąsiedzi, bracia Krzysztofa i ich żony. „Kleopatra” mówi, że jesienią 2004 roku stan psychiczny Krzysztofa poprawiał się z tygodnia na tydzień. Zaakceptował to, że była żona chce prowadzić osobne życie. Z całą pewnością nie wysyłał żadnych zbirów, aby wyrywali jej torebkę. Myślał raczej o wspólnym życiu z nią, „Kleopatrą”. Nie wykluczali ślubu.

Słowa Barbary potwierdza Zofia. Jak mówi, od czasu wprowadzenia się Barbary jej syn – wcześniej zagubiony w życiu – zaczął wychodzić na prostą i porządkować swoje sprawy. Zrezygnował z hulaszczego trybu życia, ograniczył picie, z całą pewnością nie zażywał już narkotyków. W domu pod wieżą rozkwitła miłość. Zameldowanie „Kleopatry” na pobyt stały miało być wstępem do nowego otwarcia.

Zeznania składa także Aneta. Gdy mówi o tym, jak ojciec terroryzował rodzinę, „babcia Zosia” syczy i szepce przekleństwa. W drzwiach sali rozpraw próbuje uderzyć wnuczkę – interweniuje strażnik.

Po Anecie zeznają znajomi Krzysztofa, jego kontrahenci z Buska i Kielc oraz sąsiedzi z ulicy Korczaka – między innymi geodeta i jego żona. Wszyscy mówią mnóstwo dobrego o zamordowanym, ale ich zeznania nie wnoszą niczego do sprawy. Prokuratura nie ma świadków, którzy widzieli morderstwo czy choćby domniemanych sprawców kręcących się po okolicy. Nikt nie widział także skradzionych Mrugale łupów. Wciąż nie odnaleziono broni, z której miał strzelać „Czarny”. Oskarżenie – w części dotyczącej Buska, bo jest jeszcze napad w Libiążu i prochy – opiera się jedynie na słowach Łazarza i szkicu, który wykonał dla prokuratury na podstawie opowieści Norberta. Rysunek przedstawia plan domu pod wieżą, usytuowanie garażu, podjazdu i boiska oraz miejsce, w którym zginął Krzysztof. Zdaniem prokuratora „Łyli”, który w życiu nie był w Busku, nie mógłby narysować czegoś takiego, gdyby Norbert nie przedstawił mu prawdziwej sytuacji. Zdaniem obrońców oskarżonych znajomość topografii posesji przy Korczaka o niczym nie świadczy. Szymański mógł bardzo dokładnie opisać Łazarzowi posiadłość i zarazem zmyślić wszystko, co dotyczy zbrodni.

* *

Łazarz zostaje wysłuchany w marcu 2007 roku – w piątym miesiącu procesu. Podobnie jak oskarżeni ma na sobie pomarańczowy uniform, a ręce i nogi w łańcuchach. Stojąc za barierką dla świadków w policyjnej obstawie, potwierdza zeznania złożone w śledztwie i przytakuje sędziemu odczytującemu jego słowa z akt. Na polecenie sądu jeszcze raz szkicuje dom, podwórze i podjazd, na którym zginął Mrugała. Tym razem rysunek nieco mniej przystaje do rzeczywistości.

Proces trwa jeszcze sześć miesięcy. Mowy końcowe zostają wygłoszone na początku listopada 2007 roku. Ani Norbert, ani Ordak, ani Paweł P. nie przyznają się do winy. Prokurator żąda po dwadzieścia pięć lat dla dwóch pierwszych, ośmiu dla „Kapsla”, czterech dla byłego wuefisty Sławomira i dwóch w zawieszeniu dla skruszonej Marty, która złożyła zeznania. Obrońcy wnoszą o uniewinnienie głównej trójki. Mecenasi reprezentujący Szymańskiego i „Grubego” atakują świadka koronnego. Ich zdaniem Łazarz wrobił Szymańskiego dla własnych korzyści, a śledczy mu w tym pomogli, wygładzając kanty jego zeznań i uzupełniając luki. Adwokat Pawła P. – elokwentny, konkretny i stale czujny mecenas Maciej Kliś – skupia się na jego alibi, choć nie zapomina o młodym wieku oraz dotychczasowym dobrym prowadzeniu się klienta.

Aneta:

– Ten mecenas przez cały proces był bardziej aktywny od innych, zadawał celne pytania, które zbijały prokuratora z tropu. Wypunktował najdrobniejsze nieścisłości w akcie oskarżenia.

* *

Sędzia Kabziński, zastanawiając się w kolejnych dniach nad orzeczeniem, jakie ma wydać, nie uznaje „wersji Norberta–Łazarza–prokuratora” o dwóch samochodach śledzących kantorowca i czterech sprawcach wpadających na posesję z dwóch różnych stron. Adwokat „Kapsla” przekonał go skutecznie, że jego klient w chwili napaści na Mrugałę był razem z kolegą w kafejce Abak. Co prawda zeznający podczas jednej z wokand kierownik sklepu nie zapamiętał Pawła P., ale kumpel – Grzegorz – ponownie zeznał pod przysięgą, że przyjaciel nie odstępował go ani na chwilę, gdy badali razem ceny wtyczek. A zatem zdaniem sędziego konfabulujący Szymański z sobie tylko znanych powodów włączył Pawła do swej więziennej opowieści, nie wiedząc jeszcze, jaki mu w ten sposób szykuje prezent.

Podobnie może wyglądać sprawa z tajemniczym „Czarnym” vel „Szarym”. Sędzia ma świadomość, że ta postać może być całkowitym wytworem fantazji Norberta. Jednak zgodnie z zasadą nakazującą rozpatrywać wątpliwości na korzyść oskarżonych Kabziński nie zamierza obciążać ani Szymańskiego, ani „Grubego” winą za oddane strzały. Skoro prokuratorowi i policjantom nie udało się „Czarnego” odszukać lub wykluczyć jego istnienia, samo morderstwo pozostanie nieukarane. Porażka obciąża organy ścigania – nie sąd.

Gotowy wyrok zostaje odczytany w połowie listopada.

* *

– Po rozpoznaniu sprawy sąd orzeka, co następuje: oskarżonego Norberta Łukasza Szymańskiego, syna Małgorzaty, urodzonego 5 czerwca 1980 roku w Busku-Zdroju, w ramach zarzucanego mu czynu uznaje winnym (...). Oskarżonego Rafała Ordaka, syna Henryki z domu Hylińskiej, uznaje winnym.

Sędzia czyta orzeczenie i wstępne uzasadnienie przez ponad godzinę. Norberta i „Grubego” uznaje za sprawców „napadu rabunkowego ze skutkiem śmiertelnym”. To nie to samo co mord. W uzasadnieniu sędzia napisze, że „idąc na rabunek”, nie zamierzali zabijać, a tylko pobić i okraść. Nie było „wydanego wyroku”. Strzały „Czarnego” padły, ponieważ Krzysztof Mrugała zdemaskował, a może także rozpoznał bandytę.

Dzięki takiemu rozumowaniu sądu – wykluczającemu premedytację – Norbert i „Gruby” unikają dożywocia. Pierwszego Kabziński skazuje na dwadzieścia pięć lat, drugiego – na piętnaście. Pawła P. uniewinnia. Byłego wuefistę także oczyszcza – wedle uzasadnienia wyroku jego rozmowa z ochroniarzami nie była poważna i nie miała związku z kilka tygodni późniejszym zabiciem Mrugały.

Marta Szymańska za pomoc w napadzie na kasjerkę z Libiąża i handel narkotykami dostaje osiem miesięcy w zawieszeniu na cztery lata.

Na prośbę córek sędzia odnosi się także do zarzutów wobec Doroty. Odrzuca wersję komisarza Halińskiego i prokuratora Dryjasa.

– Rozumowanie policji i prokuratury, że była żona zleciła tę zbrodnię, w świetle zgromadzonych dowodów jest uproszczone i nie przekonuje – mówi. – Dorota Mrugała nie miała w tym żadnego interesu. Jest rzeczą bolesną, że nie mogliśmy powiedzieć tego jej samej.

Słowa Kabzińskiego nie oznaczają uniewinnienia Mrugałowej – formalnie nie można już jej osądzić, a więc także uwolnić od zarzutów. W Polsce nie sądzi się nieżyjących, a tylko rehabilituje pośmiertnie niesłusznie skazanych. W tym wypadku ani skazania, ani uwolnienia od winy nie będzie. Kielecki sędzia wygłasza więc jedynie swą opinię: jego zdaniem Dorota była czysta. Nie mściła się za napad przy Andrzejewskiego i niczego nikomu nie zlecała, jeśli chodzi o męża. Padła ofiarą wymysłów Norberta, błędnego rozumowania policji i prokuratury oraz pomyłki składu sędziowskiego, który kazał ją aresztować.

* *

Jeszcze w trakcie procesu zabójców i dilerów policjantom z Kielc udaje się zakończyć umorzone wcześniej śledztwo w sprawie nieudanego napadu pod barem. Mając wytypowanych sprawców skoku na Krzysztofa, porównują ich DNA ze śladami śliny, które zostały na butelkach po miętowo-jabłkowym napoju Tymbark. Analiza biologiczna wskazuje Rafała Ordaka i Sebastiana P. – ich profile pasują idealnie. Razem z nimi prokuratura oskarża Norberta. W osobnym, równoległym procesie, przygwożdżeni dowodami „Gruby” i Sebastian przyznają się do winy. Mówią, że nie chcieli bić, a „tylko” wyrwać torebkę. Nie spodziewali się, że będą musieli użyć siły wobec Doroty. Szymański zaprzecza, aby w ogóle wiedział o tamtym napadzie. Jak utrzymuje, podwiózł kompanów do Buska i nie miał pojęcia, co robili, gdy czekał w aucie. Sąd w Kielcach – ten sam, który rozpatruje zabójstwo kantorowca, tyle że w innym składzie – nie wierzy w te tłumaczenia. W kwietniu 2007 roku skazuje całą trójkę na kary pięciu i pół roku więzienia. Wyrok jest tak surowy, ponieważ wszyscy byli już wcześniej karani.

Dzień Zaduszny i inne

Lata 2007–2009, Warszawa, Kraków, Kielce, Busko-Zdrój

Wiosną 2007 roku Bożena po pierwszym semestrze architektury nie podchodzi do egzaminów, co jest równoznaczne z opuszczeniem uczelni. Zamieszkuje razem z Anetą, która wyniosła się już z Bydgoszczy i teraz zajmuje dwupokojowe lokum na wysokim piętrze bloku przy alei „Solidarności” w centrum Warszawy. Młodsza siostra wprowadza się do starszej niechętnie, lecz po prostu nie ma co ze sobą zrobić. Samotne życie w Krakowie tylko ją męczyło, a do Buska wracać nie zamierza, podobnie jak Aneta.

Starsza chce się dalej uczyć – ma jeszcze pieniądze, ale nie ma pracy. Otwiera u profesora Grzelońskiego przewód doktorski. Temat: „Polityka kulturalna USA wobec Polski w latach 1960–1980”. Raz w tygodniu jeździ do Kielc na terapię do psycholożki. Z marnymi efektami – bulimia nie ustępuje.

Bożena już nie uprawia sportów. Chce być artystką. Leczy się z depresji u stołecznego psychoterapeuty i bierze lekcje rysunku u wykładowcy z warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Czasem jej się wydaje, że te zajęcia pomagają bardziej niż sesje z psychologiem. Wieczorami obie siostry objadają się przy telewizji. Bożena przed snem wymiotuje.

– Zamiast iść do jakiejś sensownej pracy, żarłyśmy słodycze i żarłyśmy się między sobą – wspominać będzie w rozmowie z nami starsza siostra. – Dotąd naszym życiem sterowała mama, teraz obie nie widziałyśmy w niczym sensu. Jedyne, co nadawało naszej egzystencji znaczenie, było stawianie się w sądzie w Kielcach. Po wyroku zabrakło nawet tego. Oczywiście wciąż miałam plan, by jakoś policzyć się z cholernym „Super Expressem”, i robiłam doktorat, ale jednocześnie byłam w takim stanie, że życie mi przepływało gdzieś obok. Jeśli nie siedziałam w bibliotece, trwałam zanurzona w bezczynności i wspomnieniach – i tak mijały miesiące.

Latem Bożena składa teczkę z rysunkami w warszawskiej ASP. Nie zostaje przyjęta.

* *

Od czasu do czasu na aleję „Solidarności” przyjeżdża z Buska „Matys” z kolegami. Aneta nie może na niego patrzeć. Gdy chłopak siostry zjawia się na progu, ona wychodzi. Po każdej jego wizycie dziewczyny się kłócą. Jest jasne, że nie mogą dalej wspólnie mieszkać. We wrześniu 2008 roku Bożena znów wyjeżdża do Krakowa. Dostała się na Akademię Ekonomiczną, która od roku jest uniwersytetem. Z „Matysem” koniec.

– Sprawa sama się w końcu rozwiązała – opowie po latach. – Przyjeżdżał do mnie coraz rzadziej, wreszcie znalazł sobie dziewczynę z Buska. Z jednej strony mnie to zabolało, bo przecież byliśmy razem od gimnazjum, ale z drugiej – kamień spadł mi z serca. Związek córki ofiary z bratem kata nie miałby przyszłości w sensie małżeństwa. Tak mi wszyscy mówili i w końcu dałam się przekonać.

* *

Po wyprowadzce siostry Aneta przeprowadza się z alei „Solidarności” na Służew. To południowy koniec miasta – czynsze są tu niższe niż w centrum, a ona nie zajmuje już całego mieszkania, lecz pokój we wspólnym lokum z dwójką młodych ludzi.

– Myślałam, że jak się pozbędę Bożenki, to pozbieram zwoje życie do kupy, skończę doktorat, znajdę pracę i mężczyznę – wspomni po latach. – Nic takiego nie nastąpiło.

Mrugałówna nie ma żadnych znajomości, więc skąd miałaby wziąć narzeczonego? W mieście, gdzie każdy coś robi i gdzieś pędzi – także jej współlokatorzy – ona nie ma posady. Prawie nie wychodzi z pokoju. Przesypia całe dnie, a wieczorem, gdy tamci idą spać, ukradkiem wchodzi do wspólnej kuchni. Siedząc samotnie przy małym stole – w ciszy, by nikogo nie obudzić – wpycha całe opakowania musli i kruchych wafli, które zapija jogurtami. Gdy zjada już wszystko, co jest w lodówce, jedzie do dwudziestoczterogodzinnego Tesco na Kabatach, by uzupełnić zapasy.

– Ja, wieczny chudzielec, zaczęłam ważyć ponad sześćdziesiąt kilo. Wszystkie ubrania przestały na mnie pasować. Znów chciałam umrzeć. Tęskniłam za Buskiem i jednocześnie bałam się go. Bałam się nawet wizyty w Kielcach na grobie mamy, a tu Wszystkich Świętych za pasem. Trzecie od śmierci ojca i drugie od śmierci mamy. Myślałam, że z roku na rok będzie mi łatwiej to znosić, a było odwrotnie.

* *

W Zaduszki Bożena stawia znicze na czarnej płycie, pod którą leży ojciec. Aneta tylko u Doroty.

Obie siostry już niewiele łączy z rodzinnymi stronami. Choć sąd oczyścił matkę z zarzutu, lokalna opinia na temat rodziny Mrugałów praktycznie się nie zmieniła. Z babką Zofią i rodzeństwem ojca – stosunki zerwane. Willa z wieżą stoi pusta i wciąż wystawiona na sprzedaż. Babka Lidia już tu nie mieszka – wróciła do swego mieszkania na osiedlu w Kielcach. Bożena nie jeździ na Korczaka wcale. Aneta tylko wtedy, kiedy musi się spotkać z pośrednikiem i potencjalnymi klientami.

– Trzeba zejść z kwoty, bo przecież tu było zabójstwo! – słyszy od kupców. Nawet ci zainteresowani, którzy przyjeżdżają z Krakowa, znają szczegóły krwawych wydarzeń. W dodatku dom wygląda coraz gorzej: ogrzewanie zepsute, wysiadł piec. Zewnętrzny tynk popękał, na pokrytym zbutwiałymi liśćmi boisku nie ma już siatki, sterczą tylko dwa słupy. Obłazi farba z ogrodzenia.

Drugi buski dom, ten przy Andrzejewskiego, też nie wygląda najlepiej. Joanna – ulubienica mamy, która tak pięknie strzygła miejscowe elegantki – odeszła i założyła nieopodal swój własny biznes. Na jej miejsce sprowadziła się siostra Doroty, Małgorzata. Jest niezłą fryzjerką, ale stałe bywalczynie odpłynęły razem z „panią Asią”. Małgorzata musi zaczynać prawie od zera. A jeszcze ludzie za jej plecami mówią, że jest „siostrą tej morderczyni”.

* *

Aneta w swym warszawskim pokoju spędza coraz więcej godzin przed telewizorem. Pomiędzy serialami ogląda wiadomości. Dziennikarze relacjonują kolejno wybuchające afery: taśmową z udziałem posłanki Samoobrony Renaty Beger, seksualną z udziałem posła Stanisława Łyżwińskiego, wreszcie gruntową, w której główne role grają Andrzej Lepper, jego kolega Janusz Maksymiuk i funkcjonariusze Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Odchodzi gabinet Jarosława Kaczyńskiego, a razem z nim minister Ziobro. Pojawia się hasło: „skończyć z aresztami wydobywczymi”. Sędzia z Suwałk – prawomocnie oczyszczona z zarzutów korupcyjnych – domaga się miliona złotych odszkodowania za odsiadkę. Pięciu milionów za aresztowanie będzie się wkrótce domagał zamknięty na półtora roku lublinianin, którego sąd uniewinni od zarzutu zabicia kolegi. Aneta też myśli o tym, aby zażądać zadośćuczynienia od skarbu państwa, a jeszcze lepiej: pozwać „Super Express”, któremu przecież poprzysięgła zemstę jeszcze na Egipskiej. Chciałaby teraz spojrzeć w oczy autorowi artykułu o tej, która „kazała zamordować swojego męża, by zdobyć dom”. Wyobraża sobie, że jej sprawę mógłby poprowadzić ktoś tak inteligentny i sprawny jak broniący „Kapsla” mecenas Maciej Kliś z Krakowa.

* *

Na razie ten ostatni będzie miał jeszcze sporo roboty w związku z Buskiem. Prokurator Dryjas już szykuje odwołanie od orzeczenia. Nie godzi się z uniewinnieniem Pawła P., cały czas utrzymuje, że rabunek był tylko przykrywką do wykonanego na Krzysztofie Mrugale wyroku. Uważa Mrugałową za winną, choć to już nie ma znaczenia. Chce dożywocia i dla Szymańskiego, i dla Ordaka.

Odwołują się – oczywiście z przeciwnych powodów – także obrońcy. Ale młyny sprawiedliwości mielą powoli. Dopiero na początku 2009 roku Sąd Apelacyjny w Krakowie przygląda się grubym tomom akt. Sędzia Andrzej Seremet – późniejszy prokurator generalny – uchyla kieleckie orzeczenie i każe rozpatrzyć sprawę jeszcze raz. Sędziom podejrzane wydaje się między innymi alibi „Kapsla” oparte na zeznaniach Grzegorza B. – tego, z którym „Kapsel” rzekomo sprawdzał ceny w kafejce internetowej Abak.

Wiedzące pole

Cztery lata po zabójstwie Mrugały, jesień 2008 roku, Warszawa

Po serii bezowocnych sesji u kilku kolejnych psychologów i po paru próbach opanowania obżarstwa siłą woli za radą Janiny, zwanej Marylą, Aneta zgłasza się na oddział zaburzeń odżywiania w warszawskim Instytucie Psychiatrii i Neurologii przy ulicy Sobieskiego. Zaczyna się leczenie trzema metodami. Pierwszą jest tak zwana terapia behawioralna. Pacjentka pod okiem psychiatrów uczy się kontrolować jadłospis. Zapisuje, ile zjadła w stołówce, a ile jedzenia sobie dokupiła, notuje też liczbę kalorii. Po drugie, kontynuuje klasyczną terapię. Opowiada o ostatnich przejściach związanych ze śmiercią rodziców i o uczuciach, które nią w związku z tym targają. Psychiatra z Mokotowa nie zadaje – jak wcześniej inni – irytujących pytań w rodzaju: „A jak pani myśli? A jak pani by chciała, żeby było? Czy czuje się pani winna?”.

– On mi powiedział, że depresja, bulimia i zamknięcie się w pokoju było normalnym wyjściem z nienormalnej sytuacji i koniec – opowie nam po latach Aneta. – Nie musiałam się godzinami nad wszystkim zastanawiać i samej siebie pytać, „co chcę w sobie zmienić”. Nie musiałam się obwiniać o jakieś wrodzone zaburzenie osobowości, o poddanie się schematowi dominującej matki. To były bardzo dobre rozmowy o konkretach: o opanowaniu jedzenia, pójściu do pracy, planach na przyszłość.

Trzecim elementem leczenia na Sobieskiego jest terapia grupowa. Kilka razy w tygodniu pacjentki z żeńskiej części oddziału siadają w kółku jak na mityngu anonimowych alkoholików i opowiadają o sobie. Raz na tydzień odbywają się ustawienia hellingerowskie.

* *

Bert Hellinger to kontrowersyjny niemiecki psychoterapeuta i filozof. Nie skończył żadnych studiów, kiedyś był zakonnikiem, przeszło dziesięć lat spędził jako misjonarz w Czarnej Afryce. Pracował między innymi w szkole dla Zulusów. Jak napisał w jednej z opublikowanych później książek, to właśnie w RPA zetknął się z nieznanymi sobie wcześniej relacjami międzyludzkimi opartymi na ogromnym szacunku dla rodziców, dziadków czy wujostwa. Szacunku obejmującym także tych już nieżyjących albo zaginionych członków rodziny. Przemyślenia wywiezione z Afryki Hellinger połączył z życiową filozofią Gestalt, wywodzącą się z Niemiec teorią percepcji postulującą – w uproszczeniu – powrót do bezpośredniego odczuwania rzeczywistości i siebie samego. Wyzwolenie się z oków struktur myślowych wpojonych w dzieciństwie, a potem utrwalonych przez kulturę, prawo i społeczeństwo, ma – według tej koncepcji – wreszcie pozwolić człowiekowi naturalnie odczuć i świat, i siebie samego. Trzecim elementem systemu Hellingera stała się tak zwana analiza transakcyjna, którą – w jeszcze większym skrócie – były zakonnik sprowadził do postulatu wyrównania, czyli przeprosin za krzywdy i podziękowania za dary – opiekę, miłość, naukę. W tym także te otrzymane od osób już nieżyjących.

Łącząc wątki różnych szkół psychoterapii, pięćdziesięcioletni Niemiec już po opuszczeniu zakonu stworzył nowatorską, a zarazem konserwatywną metodę leczenia zaburzeń psychicznych za pomocą ustawień rodzinnych, zwanych też systemowymi. Rzecz polega na teatralnym odegraniu sytuacji ilustrującej wzajemne relacje między krewnymi. Osoby pomagające „ustawianej” pacjentce lub pacjentowi wchodzą do tego samego pomieszczenia i pod okiem terapeuty wcielają się w role członków rodziny. Żyjących albo martwych. W tym momencie – według teorii Hellingera – zaczyna samoistnie działać „wiedzące pole”. Obcy człowiek postawiony symbolicznie na miejscu ojca, syna, babki czy matki, którą reprezentuje wobec pacjenta, odczuwa to, co odgrywana przez niego osoba. Płeć i wiek nie mają znaczenia – młody mężczyzna może odgrywać nieżyjącą prababkę. Nie potrzeba też żadnej wiedzy o przeszłości reprezentowanych. Uczucia spływają na „aktorów” bez ich woli, trzeba być jedynie otwartym na „pole” i poruszać się zgodnie z jego wskazówkami. W trakcie psychodram jedni obściskują ustawianego, inni próbują go atakować słownie, jeszcze inni uciekają. Prowadzący prosi „aktorów” o wyrażenie uczuć – tak jak potrafią, spontanicznie – a potem je interpretuje. Jeśli wierzyć Hellingerowi, który swą działalnością zraził do siebie zawodowych psychologów i psychiatrów w Niemczech i nie tylko, jedna taka sesja, trwająca od kilku do kilkunastu minut, może pomóc człowiekowi zrozumieć i rozplątać unieszczęśliwiające go zależności. Nie trzeba przechodzić ciągnącej się latami klasycznej psychoterapii. Kwadrans psychodramy pomoże przeprosić za wyrządzone krzywdy, podziękować za okazaną miłość, a przede wszystkim – zrozumieć. Ojca, matkę, dziecko czy zmarłego dawno dziadka. Według Hellingera bowiem to, co nami targa, zaczyna się i kończy wyłącznie w rodzinie. Reszta jest tylko tłem, na którym rozgrywa się ludzka historia. Zrozumieć relacje rodzinne znaczy zrozumieć siebie i genezę własnych problemów. A stąd już biegnie prosta droga do wyleczenia.

* *

W sali ustawień Aneta prosi trzy koleżanki – bulimiczki i anorektyczki – aby wczuły się w jej najbliższych: ojca, matkę i młodszą siostrę. Pacjentka odgrywająca Dorotę wstaje z krzesła i podchodzi bardzo blisko – na wyciągnięcie dłoni.

„Bożena” staje tuż za siostrą, jakby chciała jej dodać otuchy.

Pacjentka będąca teraz Krzysztofem Mrugałą ustawia się, jak może najdalej od pozostałych i jest wyraźnie zniechęcona.

Aneta od razu zauważa, że sytuacja przypomina realną. Gdziekolwiek się przecież znajdowali za życia rodziców – w poczekalni dworca, salonie samochodowym czy na jakimś stojącym przyjęciu – ona, Bożena i mama skupiały się przy sobie. Krzysztof zwykle stawał z boku, chętniej odzywał się do obcych ludzi niż do swej rodziny.

– Zaczęłam się nerwowo śmiać – wspomni po latach starsza córka Doroty. – Psycholożka-ustawiaczka poprosiła mnie, żebym powiedziała tej odgrywającej tatę, czego od niej chcę. Nie wiem sama, jak to się stało, ale powiedziałam coś w stylu: „Żebyś mnie kochał” albo: „Chcę wiedzieć, czy ty mnie kochałeś”, a może: „Dlaczego mnie nie kochałeś?”. I wówczas ta dziewczyna odezwała się jakoś w te słowa: „Bardzo cię kochałem, tylko nie umiałem okazać tej miłości”. Zaśmiałam jeszcze mocniej, już trochę histerycznie – i wybiegłam na korytarz. A tam płakałam pół godziny, może dłużej. Kiedy teraz na to patrzę, zdaje mi się, że samo ustawienie nie było jeszcze przełomowe, ale od niego się zaczęło. Ruszył proces wznoszenia się nad własnym życiem. Proces, który mi pomógł spojrzeć na wszystko, zobaczyć tło, dojrzeć ojca jako biednego chłopca w rękach swojej złej matki, chłopca, który okazywał uczucia przez bicie, który nie wiedział, co to normalna rodzina. Nienawiść zaczęła ze mnie wyciekać.

* *

Dwa tygodnie po kolejnym ustawieniu w tak zwanym dzienniku uczuć, który prowadzi każda z pacjentek w ramach terapii, Aneta pisze podsumowanie życia:

„Kiedy miałam trzy lata, krzyczałam: »Mamo, mamusiu, proszę! Tylko nie zostawiaj mnie z tatą! Ja nie chcę z nim być! On jest głupi! (...)«. Kiedy miałam dziewięć lat, już nie krzyczałam, mówiłam tylko krótkie i stanowcze NIE na wszystko, czego ode mnie chciał. Potem płakałam w samotności, sycząc z nienawiści, kiedy nie mogłam dotknąć swoich nóg. Były całe poprzeszywane czerwonymi smugami od bicia pasem. Kiedy miałam 15 lat, nie wpuszczałam już rozjątrzonego taty do swego pokoju. Czekałam, aż się zmęczy, waląc w drzwi. Kiedy miałam 18 lat, zobaczyłam, jak ojciec okłada pięściami mamę. Pojęłam znaczenie tego, co mówiła mi, kiedy miałam trzy latka, żebym była grzeczna, bo inaczej ona za to dostanie.

Kiedy miałam cztery latka, słyszałam, że jestem bardzo do niego podobna. A dziewczynki podobne do swoich tatusiów mają powodzenie u chłopaków. A tata bije mnie, bo jestem tak samo uparta jak on i nie umiem, jak on, ustąpić. Nie rozumiałam, dlaczego mam ustąpić głupiemu człowiekowi. Kiedy miałam dziewięć lat, słyszałam, że jestem tak samo egoistyczna jak on, tak samo jak on krzywdzę ludzi.

Kiedy miałam 17 lat, usłyszałam, że jestem wyrachowana, że nieważne, że po trupach, ale dojdę do celu. Kiedy miałam 20 lat, usłyszałam, że nie mam uczuć. Przestraszyłam się tego.

Tak jak nienawidziłam jego, nienawidziłam samej siebie. Każdej swej cząstki. Bo każda część mego ciała miała przypominać mi o nim. Przecież od dzieciństwa słyszałam, że jestem jego odbiciem, krew z krwi. Wolałam się unicestwić, niż stać się nim. Tak bardzo się bałam, że moja droga wiedzie prosto do jednego celu – do niszczenia, poniżania, torturowania innych ludzi.

Po śmierci ojca nie cierpiałam, ani jedna łza nie popłynęła po mojej twarzy. Bardzo się ucieszyłam, że jego już nie ma, że ten koszmar, który przeżywała z nim mama, się skończył, że już nigdy nie będzie musiała się go bać. Nienawidziłam go. Gdy umarł, poczułam jedynie ulgę. Potem całą nienawiść, którą czułam do niego, przelałam na samą siebie. Zaczęłam się podświadomie niszczyć. Zniknął jeden potwór, przez którego mama cierpiała, trzeba było zlikwidować jeszcze tego, który pozostał, który także jest odpowiedzialny za jej ból.

Zaczęłam się objadać i przeczyszczać. Może chciałam całe to nazbierane we mnie zło wypłukać, bo jedynie leżąc, obolała, bezsilna, byłam dobra – uległa i grzeczna. Już nie krzyczałam i nie miałam do nikogo pretensji. Czułam całą mocą, całą swoją fizycznością, jak jestem beznadziejna. Ostatnie dwa lata były najgorsze. Byłam jak larwa, która tylko je i sra.

Po dwóch miesiącach leczenia stwierdziłam, że kochałam mojego tatę. Tak: kochałam i nienawidziłam. Gardziłam nim, a jednocześnie mu współczułam. Powiedziałam mojemu ojcu, który był odgrywany na którejś z kolei terapii: »Tato, kochałam Cię i przez całe moje życie brakowało mi Twego przytulenia, uścisku, tego, abyś był dumny ze mnie. Chciałam, żebyś wiedział, że masz wspaniałą córkę. Córkę, która zasługuje na miłość, na to, żeby się o nią starać, walczyć o nią, aby po prostu przy niej być. Wiem, że i Ty zostałeś skrzywdzony. Zraniony jak pisklak, który wypadł z gniazda i już nikt nie nauczył go latać, tak i Ciebie rodzice nie nauczyli miłości. Nie nauczyli, czym takim jest czułość, troska, myślenie o kimś. Teraz wiem, że to, jaki byłeś, to była Twoja choroba, choroba Twojej duszy. Nie usprawiedliwiam Cię, ale już rozumiem... Całe życie brakowało mi Ciebie. Całe życie brakowało mi ojca... Kocham Cię, bo teraz widzę, jakim byłeś bezbronnym, zagubionym dzieckiem, nieustannie bijącym się o uwagę, miłość, bijącym innych, bo nie umiałeś inaczej powiedzieć: Zależy mi na Tobie. Biłeś mnie tak mocno, jak i mocno zapewne kochałbyś mnie, gdybyś wiedział, co to znaczy«”.

Zemsta, której nie było

Lata 2009–2011, Kielce

Drugi proces przed kieleckim sądem okręgowym zaczyna się w lipcu 2009 roku. Od kilku tygodni jest gorąco – temperatura przekracza dwadzieścia osiem stopni, przechodzą burze. Ta sama biało-zielona klasycystyczna sala z wielkim godłem i wysokimi oknami, z których co drugie jest uchylone, aby robić przeciąg. Ta sama ława dla oskarżonych – teraz krótsza. W tym procesie nie będzie już wątku narkotykowego, za rządkiem obrońców w togach siedzą tylko związani z morderstwem w Busku Szymański, Ordak, Paweł P. i Sławomir – były wuefista.

Jest jeszcze jedna różnica w stosunku do poprzedniej odsłony: główni podsądni nie występują już na pomarańczowo. Dżinsy, koszulki z krótkim rękawem, nogi swobodne. Nie ma potrzeby zakuwać stóp w łańcuchy. Po latach spędzonych za kratami dwaj bohaterowie negatywni nie są już tymi samymi oprychami o groźnych spojrzeniach co kiedyś. „Gruby” od 2004 roku bardzo schudł. Ostrzyżony maszynką wygląda niemalże chłopięco. Norbert – odwrotnie – mocno się postarzał. Przerzedzone włosy, wokół podkrążonych oczu i na czole – głębokie zmarszczki.

Sprawa trwa przeszło rok, minimalne środki bezpieczeństwa okazują się wystarczające aż nadto, zainteresowanie publiczności jest mniejsze niż poprzednio, mediów – zerowe. W trakcie dwudziestu dwóch wokand znów są przesłuchiwani ci sami świadkowie i wałkowane te same poszlaki. Jakichkolwiek nowych dowodów wciąż brak. W tej sytuacji główny spór oskarżenia z obroną – podobnie jak w trakcie pierwszej odsłony procesu – obraca się wokół kwestii wiarygodności Łazarza. Sędziowie Marek Stempniak i Renata Broda wspomagani przez trójkę ławników ponownie skazują Szymańskiego jako pomysłodawcę i głównego organizatora napadu oraz Ordaka jako jego pomocnika. Uznają także winę nieuchwytnego „Czarnego”. W ten sposób dają wiarę „Łylemu” i tak to tłumaczą w uzasadnieniu:

Łazarz nie był agentem organów państwowych. To przypadek, że spotkał się w jednej celi z Szymańskim. Policja ani prokuratura tego nie planowały. „Łyli” dobrze współpracował ze śledczymi w wielu sprawach i dzięki jego zeznaniom zapadły prawomocne wyroki. Nie tylko w sprawie gangu „Ala Capone”. Przez dwa tygodnie gangster siedział w jednej celi z niejakim „Szybą”, który opowiedział mu o napadzie na konwój bankowy w Połańcu, powiat staszowski, województwo świętokrzyskie. Łazarz przekazał tę wiedzę prokuratorowi, „Szyba” został skazany. Za zeznania obciążające „Szybę”, podobnie jak za wsypanie Szymańskiego i Ordaka, Łazarz nie dostał pieniędzy. Nie miał jakichkolwiek prywatnych podstaw do fałszywego oskarżenia obcego mu Norberta czy innych, których nawet nie znał. Jego postawa była związana – jak to ujmuje sędzia Stempniak – z „przewartościowaniem moralności”.

– Sam opis morderstwa Krzysztofa Mrugały przekazany przez świadka sąd uznał za bardzo wiarygodny – mówi przewodniczący składu orzekającego. – Dokładnie opisał miejsce zabójstwa, pobicie, oddanie dwóch strzałów w klatkę piersiową, miejsce porzucenia zwłok. Weryfikacja zeznań pod kątem przebiegu zdarzenia prowadzi do wniosku, że wyłaniający się z nich opis jest wewnętrznie spójny, konsekwentny i znajduje potwierdzenie w materiale dowodowym. Zeznania są na tyle obszerne i szczegółowe, że świadek mógł się dowiedzieć [tych faktów] tylko od osoby uczestniczącej w morderstwie. Innej możliwości nie ma.

* *

W kwietniu 2011 roku sędziowie orzekają: piętnaście lat dla Szymańskiego, dwanaście lat dla Ordaka. Podtrzymują też uniewinnienie „Kapsla” oparte na jego alibi z kafejki. Zmiana jest taka, że uznają – bez wymierzenia kary – winę Sławomira. Rozmowa na temat zabicia „tego, którego nikt nie lubi” i po śmierci którego „wiele osób odetchnie”, nie była zatem żartobliwa. Sędziowie w uzasadnieniu ujmują to tak: „[Podsądny] w dniu bliżej nieustalonym we wrześniu lub październiku 2004 roku, chcąc, by Jerzy S. i Jerzy P. dokonali zabójstwa (...), usiłował nakłonić ich do tego, przy czym zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi na zdecydowaną odmowę wyżej wymienionych, [jednak] propozycja była poważna”.

Dorota Mrugała ponownie zostaje oczyszczona z podejrzeń. Wbrew temu, co założyli Haliński i Dryjas, zdaniem sądu nie miała powodów, by rozprawiać się z Krzysztofem.

Po pierwsze, nie żywiła urazy w związku ze sprowadzeniem Barbary „Kleopatry” na Korczaka. Przeciwnie: dzwoniła do niej, by powiedzieć, że cieszy się z rozwoju sytuacji, bo gdy jej były mąż wreszcie ułoży sobie życie z nową kobietą, może i ona będzie mogła zacząć nowy rozdział. Potwierdzają to w zeznaniach na obu rozprawach świadkowie, w tym obie córki, dwie znajome Barbary, matka Krzysztofa i sama „Kleopatra”. Zbieżność daty zameldowania Barbary na pobyt stały i zabójstwa Mrugały jest przypadkowa. Nie ma mowy, żeby to była kropla przepełniająca czarę goryczy byłej żony. Dorota nie wiedziała o meldunku, a nawet gdyby jakimś cudem się dowiedziała – nie byłaby w stanie w kilka godzin zorganizować ekipy morderców.

Po drugie, rzekomo „załatwiona” przez Dorotę niekorzystna, dwustutysięczna pożyczka, którą Mrugała miał zaciągnąć przed morderstwem u kogoś z Pińczowa, jest fikcją. Jaki byłby sens dawania dużych pieniędzy komuś, kto ma zostać zabity i obrabowany? Według wizji Halińskiego i Dryjasa organizatorka zbrodni tak utkała intrygę, by pożyczkodawca z Pińczowa nie miał pojęcia o tym, co się szykuje i że faktycznie to on finansuje morderców, a swoich pieniędzy nigdy nie odzyska. Sąd uznaje jednak takie rozumowanie śledczych za „nielogiczne i niekonsekwentne” – wzięte raczej z amerykańskich filmów niż z życiowego doświadczenia. Poza tym nie ma żadnych dowodów ani nawet poszlak, że do transakcji doszło. Zaciągnięcia długu nie potwierdza żaden świadek, zaprzecza temu także brat zabitego, który w tygodniach poprzedzających morderstwo pomagał mu w prowadzeniu kantoru. Również w skrupulatnie prowadzonym kalendarzu, który pozostał po Krzysztofie, nie ma śladu jakichkolwiek spotkań związanych z zaciąganiem pożyczki. Nic nie wiedzą o niej okoliczni notariusze ani największy z ostatnich kontrahentów Mrugały w walutowym biznesie – Ryszard Zieja z Kielc.

Po trzecie, kupy nie trzyma się także teza, że zabójstwo było zemstą za napaść przed barem przy Andrzejewskiego. Dorota rzeczywiście podejrzewała byłego męża o zorganizowanie tej akcji. Zarówno podczas pierwszego, jak i drugiego procesu mówiło o tym wielu świadków. Jednak wedle sfilmowanego i zaprotokołowanego w Krakowie zeznania Łazarza Mrugałowa rzekomo zleciła Norbertowi dokonanie zabójstwa jeszcze przed napadem na Andrzejewskiego. A zatem – albo wierzymy „Łylemu”, albo mu nie wierzymy. Nie można wybierać z jego opowieści tylko tego, co obciąża zmarłą już kobietę, która nie może się bronić.

„Dorota Mrugała nie miała żadnego interesu w zleceniu zbrodni – głosi uzasadnienie ostatecznego wyroku. – Prowadziła ustabilizowane życie zawodowe i osobiste (...). Nie da się podważyć jej wyjaśnień, gdy przeczyła jakiemukolwiek związkowi z morderstwem. (...) Sąd doszedł do przekonania, że oskarżony Szymański nie przekazywał Krzysztofowi Łazarzowi prawdziwych informacji na temat zlecenia zabójstwa przez Dorotę Mrugałę, a dokonywał jej fałszywych pomówień”.

* *

Pozostaje pytanie, dlaczego Norbert pomówił „ciotkę” w trakcie nocnych pogawędek z Łazarzem. Zdaniem składu orzekającego miał po temu całkiem racjonalne powody. Organizował wcześniej nieudany napad na nią. Jej oskarżenie przed „Łylim” było mu na rękę także dlatego, że planował likwidację Mrugałowej zaraz po przekazaniu okupu za syna biznesmena od TIR-ów. Tego chłopca, którego mieli porwać kumple Łazarza.

„Mając na uwadze powyższe, należało przyjąć, iż do przedmiotowego [morderstwa] doszło [przy okazji] rozboju, a jego motyw był wyłącznie rabunkowy i nie zawierał elementu zemsty ze strony byłej żony” – piszą w uzasadnieniu sędziowie Stempniak i Broda.

Morderstwo jako eksces sprawcy

Maj 2011 roku, Kielce

– Sąd okręgowy poszedł stanowczo za daleko w ocenach – powie nam trzy lata później podczas jedynej rozmowy telefonicznej, na jaką się zgodził, prokurator Dariusz Dryjas. – Proszę, abyście wyraźnie napisali, że Dorota Mrugała nie została nigdy oczyszczona ani uniewinniona, ponieważ zmarła przed rozpoczęciem procesu, więc jej sprawa została z tej przyczyny umorzona i takie są fakty. Słowa z uzasadnienia na jej temat, te, które mogą sugerować niewinność, są tylko ukłonem w stronę rodziny. Nie można ich jednak odbierać jako oceny materiału dowodowego.

Komisarz Henryk Haliński, który zgodzi się porozmawiać tylko przez telefon, stwierdzi, że sprawa zabójstwa Krzysztofa Mrugały była „najtrudniejsza, z jaką miał do czynienia w życiu”.

– Zawsze pracowałem na szpicy, dlatego się jej podjąłem. Zapadły prawomocne wyroki, winni odsiadują kary więzienia, ale to nie oznacza, że sprawa jest zamknięta.

– Nie pogodził się pan z uniewinnieniem kobiety, którą pan zamknął w areszcie?

– Nie o to chodzi. Winę czy niewinność tej pani każdy może sobie oceniać wedle uznania – Haliński powie to powoli, ważąc każde słowo. – Wciąż nie wiemy, kto pociągnął za spust, i dopóki ten człowiek nie zostanie ukarany, sprawa zamknięta nie będzie. Są przypadki wznawiania postępowań po dwudziestu latach i mam nadzieję, że w tym wypadku tak się stanie.

– Zatem „Czarny” nie był wymysłem Ordaka i Szymańskiego?

– Brałem pod uwagę taką hipotezę, ale obecnie sądzę, że to realna postać.

* *

O bardziej obszerną wypowiedź poprosimy Rafała Orłowskiego, rzecznika prokuratury w Kielcach. Ten zażyczy sobie pytań na piśmie.

Pytanie: „Czy zdaniem prokuratury przesłanki do postawienia zarzutów Dorocie Mrugale były wystarczające?”.

Odpowiedź: „Były – i to nie tylko zdaniem prokuratora, ale także sądów stosujących i kontrolujących środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania wyżej wymienionej”.

Pytanie: „Czy po wyrokach skazujących winnych zabójstwa Krzysztofa Mrugały i wykluczających »inspirację z zemsty byłej żony« postrzeganie wspomnianych przesłanek przez prokuratora się nie zmieniło?”.

Odpowiedź: „Do chwili obecnej – nie”.

Pytanie: „Co prokurator powiedziałby córkom Doroty Mrugały, które oskarżają Dariusza Dryjasa o przyczynienie się do śmierci matki i o danie wiary słowu kryminalisty przeciw słowu nigdy niekaranej kobiety?”.

Odpowiedź: „Zarzuty wskazanych w zapytaniu osób pod adresem prokuratora Dariusza Dryjasa są nieuprawnione. Wiarygodność głównego świadka oskarżenia nie była kwestionowana ani przez prokuratora, ani przez sąd. To, że z jego relacji w niektórych przypadkach sąd wyciągnął inne wnioski niż prokurator, nie wynikało z uznania, że kłamał”.

* *

Krakowski adwokat Maciej Kliś, obrońca „Kapsla”, który przeczytał każdą kartkę z kilkunastu tomów akt procesowych, powie nam później, że „z jurydycznego punktu widzenia” Dorota rzeczywiście nigdy nie została uniewinniona.

– Ten fakt prokuratura sprytnie wykorzystuje do dziś, aby nie przyznać się do tragicznego błędu. Jest jednak jeszcze aspekt ludzki tej sprawy. Właśnie ze względu na niego sąd skazujący zabójców Krzysztofa Mrugały poświęcił w uzasadnieniu tak dużo miejsca kwestii odpowiedzialności pani Doroty. Nie pozostawiając żadnej wątpliwości, orzekł, że nie miała z tą sprawą nic wspólnego, że prokurator wyciągnął błędne wnioski z materiału dowodowego i że bezpodstawnie postawił zarzuty, a następnie wnioskował o areszt i oskarżał. Czytając argumenty sądu, można wyciągnąć tylko jeden wniosek: społecznie została uniewinniona, oczyszczona z wszystkich zarzutów. Czy sąd nie poszedł zbyt daleko, skupiając się na tym wątku? Nie! To był jego obowiązek, bo przecież ewentualna rola Doroty Mrugały w całej sprawie miała kluczowe znaczenie dla jej wyjaśnienia. To nie był zaplanowany mord, ale bandycki napad rabunkowy, podczas którego jeden ze sprawców nie zapanował nad emocjami i zabił. Sąd, żeby ten stan bez wątpliwości ustalić, musiał odpowiedzieć na pytanie, czy Dorota Mrugała była winna. Odpowiedział: była niewinna! Najwyższy czas, żeby prokuratura się z tym pogodziła.

Kwalifikacja: napad czy egzekucja, ma znaczenie nie tylko dla Doroty i jej córek, ale też dla Norberta i „Grubego” Ordaka. Gdyby sędziowie z Kielc uznali, że feralnego dnia oskarżeni jechali na ulicę Korczaka wykonać zaplanowany wyrok, odpowiedzieliby za morderstwo z premedytacją – i pewnie skończyłoby się to dożywociem dla obu. Tymczasem sędzia Stempniak pisze w uzasadnieniu sporządzonym miesiąc po wyroku:

„...oskarżonym Szymańskiemu i Ordakowi sytuacja wymknęła się spod kontroli w chwili podjęcia aktywnej obrony przez pokrzywdzonego (...), kiedy doszło do zdjęcia czapki jednemu ze sprawców i to temu, który dysponował bronią palną. (...)

Gdyby faktycznie zamiarem oskarżonych było zabójstwo, to dokonaliby tego od razu, po zaskoczeniu ofiary pod garażem. Nie byłoby sensu walczyć z pokrzywdzonym, zadając mu co najmniej cztery silne ciosy w głowę (...). Istniejąca przewaga liczebna napastników oraz element zaskoczenia sprzyjały dokonaniu egzekucji za pomocą broni, gdyby napastnicy mieli [taki] zamiar (...).

W tej sytuacji sąd stanął na stanowisku, iż oskarżonym towarzyszył zamiar kradzieży należącego do pokrzywdzonego mienia. Dopiero zdemaskowanie jednego ze sprawców, który mógł być znany ofierze spośród środowiska kieleckiego, doprowadziło do natychmiastowego oddania strzałów (...). Przy takich ustaleniach sąd przyjął, iż zachowanie to było ekscesem tego sprawcy, którego swoim zamiarem nie obejmowali oskarżeni Szymański i Ordak”.

Premedytacji nie było. Planu zabójstwa nie było. I nie było zlecenia zamachu na życie. Dorota Mrugała jest niewinna de facto, chociaż nie de iure.

* *

Nasze ostatnie pytanie do Henryka Halińskiego.

– Dlaczego nabrał pan przekonania, że „Czarny” to nie jest postać wymyślona przez Szymańskiego i Ordaka?

– Warto zainteresować się „Człowiekiem z Lasu”. Więcej nie mogę panom powiedzieć. Moi przełożeni nie wyrażają zgody. Sprawa buska, jak mówiłem, jest po prawomocnym wyroku, ale faktycznie otwarta.

Obyci z kamerą

Lata 2011–2012, Warszawa

Wyrok przeciw Szymańskiemu, Ordakowi i innym nie byłby może ostateczny, bo oskarżenie poprosiło o uzasadnienia pisemne, co zwykle jest wstępem do dalszej apelacji, prokurator nie zaskarża jednak orzeczenia na czas. Powód: bałagan w sekretariacie. Odpis uzasadnienia wyroku gdzieś ginie. Gdy się w końcu odnajduje, jest już po terminie zaskarżenia. Po wewnętrznym „postępowaniu wyjaśniającym” ukarane zostają cztery sekretarki.

– Tajemnicze zaniechanie administracji. Nie wierzę, że przypadkowe – po trzech latach Dariusz Dryjas powie nam tylko tyle i nie wyjaśni, kogo podejrzewa o wpływ na pracownice biura – lub ich korumpowanie.

Tymczasem Aneta i Bożena znów jadą do telewizji, tym razem do Warszawy, gdzie reporterka Elżbieta Jaworowicz nagrywa z nimi odcinek Sprawy dla reportera. Przed prawomocnym wyrokiem sprawa była z dziennikarskiego punktu widzenia niejasna i mało bulwersująca. W każdym sądzie toczą się codziennie procesy, w których oskarżeni i tymczasowo aresztowani zapewniają o swej niewinności. Teraz sytuacja wygląda inaczej: wdowa z dwójką dzieci zmarła za kratami, nie doczekawszy się sprawiedliwości, a gdy jej niewinność wyszła na jaw – było już za późno. To jest temat! Ekipa researcherów pracujących dla Jaworowicz jeszcze go podkręci. Od razu po zaakceptowaniu historii przystępują do wyszukiwania tajemniczych okoliczności, niepasujących do siebie faktów i mrocznych szczegółów. Wisienką na torcie bulwersujących ustaleń będą opowieści sióstr – młode, ale ciężko doświadczone przez życie dziewczyny nadają się do takiego programu idealnie.

* *

Aneta i Bożena wchodzą do przestronnego i pełnego ludzi studia stremowane, ubrane na czarno i pokryte pudrem – aby czoła i nosy nie świeciły się w blasku kamer. Starsza z sióstr znowu jest szczupła. Po kuracji na Mokotowie fizycznie i psychicznie doszła do siebie. Bierze leki, kontroluje dietę, teraz wierzy, że ma po co żyć. Założyła stronę internetową poświęconą Dorocie – www.dorota-mrugala.com – i zamierza walczyć: po pierwsze, o dobre imię matki, po drugie, o pieniądze. Program telewizyjny ma przygotować grunt pod nadchodzącą batalię z tabloidem. Bożena – również w dużo lepszym stanie – będzie wspierała starszą siostrę. Siada przy niskim stoliku w czarnej bluzce, z długimi prostymi włosami ufarbowanymi na czarno i poważną miną. Lekko podmalowana, bez szminki, wygląda sympatycznie i wiarygodnie. Technik przypina jej mikrofon.

– Cieszyłam się, że w końcu błąd prokuratora wyjdzie na światło dzienne, a ludzie inaczej spojrzą na mamę, ale bałam się, czy podołam, czy razem z Anetą będziemy w stanie powiedzieć wszystko w odpowiedniej kolejności, ująć fakty tak, żeby to jakoś dotarło do ludzkich serc – opowie nam trzy lata później. – Pani Jaworowicz była profesjonalna, ale ostra w osądach. Dociskała, wymuszała na nas okazywanie emocji, chciała, żebyśmy się popłakały.

Odcinek Sprawy wyemitowany jesienią 2011 roku trwa czterdzieści pięć minut i jak zwykle składa się z trzech interwencji. Prowadząca najpierw bierze w obronę hodowcę karpi, któremu grozi bankructwo, bo służby weterynaryjne nakazały utylizację ryb z powodu infekcji. Potem reporterka pokazuje widzom wydanie „Super Expressu” sprzed pięciu lat.

– By zdobyć dom, kazała zamordować swojego męża – mówi podniesionym tonem. – Tak policja obwieściła sukces, a prasa brukowa w takiej formie go pokazała. Dziś pozostałe przy życiu córki walczą o prawdę dotyczącą matki, która umarła w więzieniu. Temida podobno zbłądziła. Jest to bardzo niebezpieczne. Proszę zobaczyć reportaż.

Materiał filmowy nagrano w Busku. Pierwsza scena. Elżbieta Jaworowicz stoi z Bożeną i Anetą przed dawnym domem Mrugałów.

– To jest ten dom, w którym rozegrała się tragedia waszego ojca.

Aneta: – Tak, to jest nasz dom i na tyłach tego domu tata został prawdopodobnie zamordowany. Dopiero rano kobieta, która mieszkała z tatą, wyszła tutaj, za dom, i znalazła pod garażem naboje – dwie łuski, znaczy się, i okulary, które należały do taty.

Kamera pokazuje drzwi garażu i kostkę brukową. Pojawia się kolejny bohater – Janusz Gąsiorek, dalszy krewny Doroty z Nowej Huty, a zarazem emerytowany policjant. Rozmowa toczy się przed garażem.

Jaworowicz: – Pan się zna na tym.

Gąsiorek: – Tak, w wydziale kryminalnym pracowałem wiele lat. Zdziwiło mnie jedno. Przychodzi pani, która tu mieszkała z zamordowanym. Ona się na tym nie zna, ale znajduje łuski. My często łusek szukamy kilka godzin jako dowodów rzeczowych. Od pistoletu odpadają dosyć daleko. Jak padają dwa strzały, nie ma takiej możliwości, żeby łuski były obok siebie.

Jaworowicz: – Czyli ktoś je podłożył...

Gąsiorek: – No... Zostały położone albo przywiezione, tutaj ułożone.

Jaworowicz: – To może on został zabity wcześniej. Ale co to zmienia w postaci przebiegu tego dramatycznego wydarzenia, które kosztowało zdrowie i życie?

Gąsiorek: – To zmienia to, że te wszystkie zeznania tego kryminalisty...

Jaworowicz: – Tego świadka koronnego...

Gąsiorek: – Tak. Są oparte na jakichś bajkach.

Przed garażem zbierają się przypadkowi ludzie zaciekawieni widokiem znanej dziennikarki. Jaworowicz zwraca się do Anety:

– Tutaj tata był męczony, zanim zginął. Oczywiście wtedy matka nie mogła się domyślać, że za chwilę zostanie oskarżona o zlecenie zabójstwa swojego męża.

– Nikt nie brał tego pod uwagę – Anecie łamie się głos. – Mama znalazła się w areszcie i ją niesprawiedliwie potraktowano, nie wierzono jej słowu, naszym słowom. I w końcu umarła, bo jej serce nie wytrzymało tego wszystkiego... – Aneta przerywa i płacze. Stojąca obok Bożena również.

– Straciliśmy oboje rodziców – mówi, ocierając dłonią łzy. – (...) Naprawdę, każdy dzień jest taki, że myśli się, jakby to było, gdyby byli z nami. Ile byłoby łatwiej, ile w życiu można by więcej znieść.

Aneta: – Wiara została przyznana osobie, która ma na koncie kilkadziesiąt morderstw. Jest człowiekiem bez skrupułów. Człowiekiem też bardzo inteligentnym, umiejącym manipulować wymiarem sprawiedliwości.

Jaworowicz: – Czy wiadomo, kto zamordował waszego ojca?

Bożena: – Nie wiemy, nie wiemy do tej pory...

Aneta: – Wyrok zapadł i został ukarany jeden z naszych kuzynów.

Jaworowicz: – I wy w to wątpicie...

Aneta: – Kochanka ojca wiedziała, co się dzieje. I przez całą długą noc nie zadzwoniła. Po zabójstwie wychodzi z tego domu, opuszcza go z niczym, a później otwiera kantor w Busku, nowy kantor. I kupuje samochód.

Bożena: – Ktoś tutaj zrobił wystrzał pistoletem. I było go słychać w domu.

Aneta: – Wszystko było słyszalne, a ona się tłumaczyła, że gotowała ziemniaki i miała włączony wsysacz powietrza... Jest coś do wyjaśnienia, bo mama – oczywiście – dostała wyrok uniewinniający, ale mimo wszystko ja ciągle mam w sobie ogromne poczucie krzywdy przez tą całą historię. To nie powinno się na pewno tak skończyć. Na jednej z wizyt u prokuratora usłyszałam, że nie mam prawa dochodzić sprawiedliwości, bo sprawiedliwość jest dopiero po śmierci. Na rozprawie sądowej gratulowałam prokuratorowi. Gratulowałam, że odniósł niesamowity sukces, bo dopiął sprawiedliwości, której mi życzył. Że moja mama jest sądzona przez inny sąd, przez samego Pana Boga.

– Jeśli tak wygląda wymiar sprawiedliwości, to ja nie chcę w nim żyć – dodaje Bożena. Reporterka już wcześniej prosiła ją, aby powiedziała coś takiego.

– Każdą osobę mogło spotkać to, co naszą mamę – kończy młodsza córka. – Każdą!

* *

Krótki reportaż się kończy, ale program Jaworowicz trwa. Obraz wraca do warszawskiego studia. Redaktorka chwilę milczy, po czym stwierdza grobowym tonem:

– Chodzicie z piętnem córek morderczyni.

– Cały czas żyjemy z takim piętnem. – Aneta sięga po szklankę z wodą, która stoi na niskim stoliku. – Oczywiście społeczność Buska wydaje się teraz podzielona, ale jak tylko mama została aresztowana, byłyśmy wytykane palcami. Każdy pokazywał, że to my jesteśmy córkami tej, która zamordowała. Nie mogłyśmy liczyć na praktycznie żadne wsparcie. I mimo że byłyśmy tak bardzo osamotnione, to jeszcze stanęłyśmy same wobec tak gigantycznego przeciwnika, jakim był cały system prawny, z którym przyszło się nam zmierzyć.

– Pani mecenas – proszę – prowadząca zwraca się do Marii Wentlandt-Walkiewicz, łódzkiej adwokatki, która występuje w studiu jako ekspertka.

– Prokuratura źle prowadziła postępowanie, nieprawidłowo – mówi mecenaska. – Pozbawiono panie prawa do życia w pełnej rodzinie, do kontaktu bezpośredniego z matką. Dodatkowo same panie dotyka wielkie wykluczenie społeczne...

– Wyprowadziły się z Buska dziewczyny! – Jaworowicz po raz pierwszy podnosi głos.

Wentlandt-Walkiewicz: – Obie siostry nadal są pod opieką psychologa i psychiatry. W związku z tym wasze życie tak na dobrą sprawę zostało zrujnowane. I za to należy wam się zadośćuczynienie. Skorzystajcie z tej drogi.

– To jest także memento dla prasy. Nie można publikować takich nagłówków tylko dlatego, że ma się tak zwany przeciek czy informację z organów ścigania – Jaworowicz znów pokazuje „Super Express”. – Ktoś taki jest tylko podejrzany, a nie skazany. Ale to już jest temat na inne opowiadanie.

Reporterka przechodzi do kolejnego tematu: niepełnosprawna kobieta przez wiele lat oszczędzała na windę, by móc normalnie funkcjonować w domu. Kiedy już ją kupiła za sześćdziesiąt pięć tysięcy, okazało się, że to zepsuty bubel. Sprzedawca nie poczuwa się do odpowiedzialności.

* *

– Po tym programie zadzwoniła do mnie babka Zofia i powiedziała, żebym nie robiła więcej takich rzeczy, bo „będzie jeszcze większy wstyd od ludzi” – wspomni w rozmowie z nami Aneta. – Aha! Skoro tak ją zabolało, to tym bardziej postanowiłyśmy z Bożenką iść do kolejnych telewizji.

W czerwcu 2012 roku siostry pojawiają się na antenie Polsatu. Cykl programów prowadzonych przez dziennikarza Przemka Talkowskiego nazywa się Państwo w państwie, a jego bohaterami są przedsiębiorcy prześladowani przez urzędników skarbowych, ludzie niesłusznie skazani i później uniewinnieni albo tacy, którzy muszą się ukrywać przed komornikami ścigającymi ich za cudze długi. W mrocznym studiu siedzące obok siebie Mrugałówny – tym razem ubrane na jasno – jedna przez drugą obwiniają prokuratora Dryjasa o to, że wiedział, iż Dorota jest niewinna, ale mimo to trzymał ją w areszcie wydobywczym, by zaliczyć sukces. Wcześniejszy występ w Sprawie dla reportera ośmielił obie siostry. Już rozumieją, że warto stawiać ostre, jednoznaczne tezy, że trzeba atakować.

– Prokurator przyczynił się do śmierci naszej matki – mówi Bożena.

– Na pewno ktoś jej pomógł umrzeć w areszcie. Była niepotrzebnym balastem – dodaje Aneta.

Występujący w poprzednim programie były policjant Janusz Gąsiorek też jest już ostrzejszy i bardziej obyty z kamerą:

– To była zbrodnia w majestacie prawa – mówi, patrząc prosto w obiektyw.

Potem prokuraturę krytykują sędzia i była minister sprawiedliwości Barbara Piwnik oraz doświadczony adwokat Paweł Kuglarz. Ten ostatni sugeruje, że przetrzymywanie Mrugałowej w areszcie było „szykaną” i „nadużyciem prawa” oraz próbą złamania podejrzanej, aby wymusić przyznanie się do winy. Prokurator Dryjas nie występuje ani w audycji Jaworowicz, ani u Talkowskiego. Również w trzecim programie telewizyjnym o „sprawie Doroty Mrugały” – w cyklu TVN Czarno na białym – oskarżyciela reprezentuje ówczesny rzecznik kieleckiej prokuratury Sławomir Mielniczuk.

Reporter Leszek Dawidowicz: – Czyje sumienie obciąża śmierć pani Doroty?

Rzecznik: – Nie wiem. Na pewno nie prokuratora.

Reporter: – Dlaczego nie jest pan w stanie przeprosić?

Rzecznik: – Dlatego, że nie uważam, aby w tej sprawie istniały przesłanki, by przepraszać za rzetelną pracę prokuratury.

Nikomu nieznane siostry

Lata 2006–2013, Warszawa

Nakład „Faktu” i „Super Expressu” w latach 2006–2013 mocno spada. Jesienią 2013 roku niemiecki tabloid sprzedaje trzysta dwadzieścia cztery tysiące egzemplarzy, polska bulwarówka – tylko sto pięćdziesiąt pięć tysięcy.

– Wystraszeni odpływem targetu, bo tak się tam nazywa kupujących, zaczęli robić rzeczy najgorsze – powie nam rok później Grzegorz Lindenberg. – To przestały być gazety rozrywkowe. Stały się potworami. Rozbudzanie fobii, łamanie wszystkich zasad. Jedyną i ostatnią granicą, której nie przekraczali i nie przekraczają do tej pory, jest granica strachu przed przegranym procesem i jakimś gigantycznym odszkodowaniem. Poza tym twórcy obu tych produktów – bo ani to dziennikarze, ani gazety – są w stanie posunąć się do wszystkiego. Nie mają już żadnej pozytywnej cechy. Nie niosą niczego dobrego. Szczują, podważają międzyludzkie zaufanie, odzierają ludzi z godności. Dzięki Bogu ich czytelnictwo wciąż spada – trochę wolniej niż prasie poważnej, ale to wynika tylko z tego, że czytelnicy tabloidów nie mają dostępu do internetu. W ciągu kilku lat internet będzie wszędzie, a wówczas tabloidy przestaną się ukazywać, bo nie będą nikomu potrzebne. Reklamodawcy – już dzisiaj sporadyczni – uciekną z tego segmentu i na tym się skończy. Koniec polskich tabloidów to będzie dobry dzień dla społeczeństwa.

Na razie jednak – a mamy wciąż połowę pierwszej dekady dwudziestego pierwszego wieku – ten koniec jest daleko. Oba tytuły – które, jak się wydawało, doszły w swej brukowości do ściany – przebijają ją z impetem.

„Fakt” pisze już nie tylko o piraniach i drapieżnych chomikach rozszarpujących inne domowe zwierzątka. Wprowadza na łamy jezioro wypełnione trzydziestoprocentowym alkoholem etylowym, z którego okoliczni mieszkańcy piją, ile wlezie. Drukuje sfałszowany list byłej zakonnicy ze zgromadzenia betanek w Kazimierzu Dolnym, z którego wynika, że siostry planują popełnienie zbiorowego samobójstwa. I wymyśla coś naprawdę wielkiego: wieloryba w Wiśle.

Zaczyna się od prawdziwej informacji: olbrzymi ssak pojawił się w Zatoce Gdańskiej.

Dział „Tematów z Dupy Wziętych” nie może przepuścić takiej okazji. Dziennikarze wynajmują kuter i – oczywiście – odnajdują giganta.

„Odkryty przez nas wieloryb nie może być bezimienny. Rybacy [którzy z nami płyną] już go ochrzcili. Mówią na niego zupełnie swojsko: »Lolek«”.

– Odzew czytelników był duży – opowie nam później wieloletni redaktor „Faktu”, który po odejściu założy własną firmę piarowską. – Dzwonili do redakcji: „Co się dzieje z wielorybem?”. Ktoś na zebraniu „Te-Zet-De-Wu” rzucił więc hasło: niech „Lolek” odwiedzi ukochaną Warszawę! Wątpliwości były, bo każdy średnio rozgarnięty człowiek wie, że wieloryb nie przepłynie Wisły. Rzeka jest zbyt płytka, stoi na niej zapora, więc nawet teoretycznie nie ma takiej możliwości. Mimo to zaryzykowaliśmy. Z pomocą „Lolka” wkroczyliśmy do wirtualnej rzeczywistości.

Efektem wejścia do Matriksa jest seria publikacji typu: „We wsi Rybaki ludzie co chwila wychodzą na wały przeciwpowodziowe, bo woda przybiera i może zrobić się niebezpiecznie. Ale wczoraj we wzbudzonych nurtach Wisły gapie ujrzeli wielki, czarny kształt. Wyłaniał się spod fali i wyrzucał w górę potężny słup wody i powietrza! – To coś szło ostro pod prąd, niczego się nie bało, choć woda coraz większa – relacjonuje Edward Górski (44 l.)”.

Finał podróży „Lolka” następuje w kwietniu 2006 roku. Redakcja wynajmuje łódkę, a na niej rozbija ciemny namiot, który wypycha pianką. Wielkiego stwora ciągnie pod prąd motorówka. Na stołecznym brzegu czekają wynajęci statyści z transparentami „»Lolku«, witamy”. Opatrzona zdjęciami relacja na łamach „Faktu” spisana jest w tonie entuzjastycznym.

* *

Zgodnie z zasadą miksa obok wesołych tasiemców o wielorybie czy jeziorze darmowej wódki musi się znaleźć serial naprawdę „hard”. Zanim jeszcze „Fakt” i „Super Express” wezmą się za Mamę Małej Madzi, czyli dzieciobójczynię z Sosnowca, ten drugi zaczyna pisać o senatorze Platformy Obywatelskiej Krzysztofie Piesiewiczu – scenarzyście filmów Kieślowskiego i zarazem znanym adwokacie.

Pierwsza publikacja – z początku grudnia 2009 roku – nie jest napastliwa: „Senator PO ofiarą szantażystów?”.

Treść: „Krzysztof Piesiewicz (64 l.) zrzekł się immunitetu. (...) Powodem jest wysunięte względem niego oskarżenie o posiadanie kokainy. Sprawę prowadzi warszawska prokuratura. Z kolei Piesiewicz złożył doniesienie, że padł ofiarą grupy szantażystów. (...) To oni mieli oskarżyć senatora o posiadanie kokainy. Piesiewicz zapewnia, że został pomówiony”.

Dwa dni później jest już inaczej. Na pierwszej stronie „SE” daje wielki tytuł: „Senator brał kokainę!” oraz mniejsze, niewyraźne zdjęcie Piesiewicza w sukience. Treść: „»Super Express« dotarł do filmiku, który stał się jednym z koronnych dowodów w sprawie. (...) Szokujące filmy na www.se.pl”.

Materiał wideo został kupiony przez redakcję od szantażystów, którzy nagrali adwokata komórką. Widać, jak wciąga do nosa biały proszek, a następnie śpi na siedząco w sukience na ramiączkach. Kobieta maluje mu usta pomadką, gra głośna muzyka, inna kobieta przeklina. Wkrótce okaże się, że przed publikacją w „Superaku” przestępcy szukali kupców na film w innych warszawskich redakcjach. Od „Rzeczpospolitej” chcieli czterdzieści tysięcy złotych. Bez efektu. Nie wiadomo, ile dał „Super Express”, wiadomo, że inwestycja musi się zwrócić. Nowy naczelny – były dziennikarz śledczy z polonistycznym wykształceniem Sławomir Jastrzębowski – postanawia rozkręcić „serial o Piesiewiczu” na maksa. W połowie grudnia ukazuje się ekskluzywny wywiad z szantażystką. Tytuł: „Nagrała Piesiewicza, bo nie pożyczył jej pieniędzy”.

Z tekstu wynika, że Katarzyna W. (lat 28) [w rzeczywistości dziewczyna nazywa się Joanna D.] poznała adwokata na stacji benzynowej. Zaprosił ją na kawę, potem do domu. Tam przebrał się w damską sukienkę i poprosił o umalowanie sobie ust. Zaoferował wino i kokainę.

„Potem próbował mnie przekonać do jakiegoś trójkąta. Odmówiłam. Około czwartej nad ranem zamówił mi taksówkę i wróciłam do siebie. Takich spotkań było około pięciu. Na kolejnych Krzysiek pozwalał sobie na coraz więcej. Za każdym razem brał kokainę. To były spotkania koleżeńskie. Nie brałam żadnych pieniędzy (...). Pod koniec lata pokłóciliśmy się. Wpadłam w tarapaty i nie miałam z czego opłacić czynszu. Poprosiłam go więc o 300–400 zł. (...) Kiedy to usłyszał, przerwał rozmowę”.

Z dalszych wynurzeń „Katarzyny” wynika, że pomysł sfilmowania senatora podsunął jej znajomy. Przyprowadził drugą dziewczynę – striptizerkę. „Co działo się podczas spotkania, widać na filmach. [Krzysiek] był sprawny i chętnie poddawał się ostrym zabawom” – mówi „Superakowi” dziewczyna.

W kolejnych miesiącach „Super Express” angażuje się w walkę o odebranie Piesiewiczowi immunitetu, bo Senat początkowo nie wyraża na to zgody. Proces oskarżonego o „posiadanie narkotyków i udostępnianie ich innym osobom” rozpoczyna się rok później. Sąd uniewinnia Piesiewicza, który tłumaczy się, że owszem – romansował z urodziwą i młodszą od siebie o przeszło czterdzieści lat dziewczyną, ale jest przede wszystkim ofiarą całej sytuacji. „Znajomy” obu panien – Joanny vel Katarzyny oraz striptizerki – w trakcie znajomości tej pierwszej z senatorem wyczuł, że można ograbić polityka z pieniędzy. Dlatego świadomie zaaranżował całą sytuację. Adwokat najpierw został przez kobiety odurzony, potem komicznie przebrany, pomalowany i nakłoniony do wygłupów, których nie był do końca świadom z powodu oszołomienia. A później zaczął się szantaż – w sumie przestępcza trójka naciągnęła scenarzystę na dwieście czterdzieści tysięcy złotych. Chcieli jeszcze więcej. Gdy odmówił dalszego płacenia, zrobili mu to, czym grozili od początku – upublicznili nagranie.

Obie młode damy i ich opiekun w 2012 roku dostają za to po półtora roku więzienia bez zawieszenia.

* *

Po uwolnieniu polityka od zarzutów „Super Express” daje kąśliwy tytuł: „Niewinny jak... Piesiewicz!” z podtytułem: „Po wyroku nie wiadomo, co wciągał były senator”. Treść artykułu: „Sąd uznał, że nie była to kokaina. Czyli musiało to być coś z tej listy:

mąka

cukier puder

sól

talk do stóp

soda oczyszczona

gips

proszek do pieczenia

sproszkowana kreda”.

Adwokat – upokorzony i zamknięty w domu przed nagabującymi go przedstawicielami mediów – nie wytacza gazecie sprawy sądowej. Ale inni są mniej wyrozumiali lub bardziej zdesperowani. Małgorzata Kożuchowska – aktorka znana między innymi z telewizyjnego serialu M jak miłość – w marcu 2009 roku wyprocesowuje od „Superaka” czterdzieści tysięcy złotych. Za to, że trzy lata wcześniej opublikował jej zdjęcia topless z tytułem „Urlop pełną piersią”.

Fotografii zrobionych na wyspie Rodos było kilka – zostały wykonane z lotni, wysięgnika albo drona. Kożuchowska w pozwie domagała się stu tysięcy złotych zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. Sąd Okręgowy Warszawa-Praga obcina tę kwotę o sześćdziesiąt procent, ale nakazuje wydawcy bulwarówki przeprosić artystkę na połowie pierwszej strony. „Superak” wyrok wykonuje, lecz korzystając z faktu, że sąd nie określił wielkości czcionki sprostowania, drukuje je tak, że trzeba czytać przez lupę. Linijka tekstu – „Zarząd spółki Media Express Sp. z o.o. przeprasza Panią Małgorzatę Kożuchowską za naruszenie jej dóbr osobistych...” – przylgnęła niczym włos do dolnej krawędzi pustej ramki, która rzeczywiście zajmuje pół strony.

* *

W lutym 2010 roku piosenkarka Justyna Steczkowska wygrywa w sądzie dwa razy więcej niż aktorka Kożuchowska. Powodem jest tym razem fotoreportaż „Rajskie wakacje Justyny”. Treść: „Ach, jak gorąco! Justyna Steczkowska zrzuciła ciuszki krępujące jej seksowne ciało i jak biblijna Ewa korzystała z uroków tureckiego kurortu”.

Zdjęcia zostały zrobione z bardzo daleka, zapewne teleobiektywem. Steczkowska stoi całkiem nago, między udami redakcyjny grafik dorobił jej łaskawie żółte słoneczko. Na innej fotce można podziwiać pupę pieśniarki. Na potrzeby słabiej widzących czytelników tabloidu jest nawet wyraźne zbliżenie obu pośladków.

Steczkowska domaga się za to wszystko czterystu tysięcy złotych. Dostaje osiemdziesiąt tysięcy i nakaz przeprosin. W ustnym uzasadnieniu sędzia z Warszawy podkreśla, że artystka nie narzucała się nikomu z nagością, korzystała ze słońca na niedostępnej dla postronnych osób plaży naturystycznej, a fotograf z teleobiektywem podszedł ją niczym zwierzynę łowną.

Przeprosiny – tym razem tak wielkie, jak trzeba – widnieją na pierwszej stronie „SE” z 16 lipca 2010 roku.

Rok później zaczyna się proces „Super Expressu” z byłym premierem Jarosławem Kaczyńskim. Początek jest dość skomplikowany. Latem 2011 roku Kaczyński procesuje się z Januszem Kaczmarkiem, byłym ministrem spraw wewnętrznych w rządzie PiS. Chodzi o wcześniejsze nazwanie tego drugiego „agentem śpiochem”.

Warszawski sąd, rozpatrując spór obu polityków, kieruje Kaczyńskiego na badanie psychiatryczne z powodu „pojawiających się w mediach informacji o zażywanych przez niego lekach” – chodzi o środki uspokajające, które prezes PiS zaczął brać po śmierci brata prezydenta. Po powszechnej krytyce – ze strony Naczelnej Rady Adwokackiej i nie tylko – sąd wycofuje się z kontrowersyjnej decyzji. Mało tego: przewodniczący składu orzekającego, który chciał wysłać prezesa na konsultacje, zostaje odsunięty od orzekania.

Gazeta Sławomira Jastrzębowskiego tytułuje tekst na temat sporu o badania pytaniem: „Czy on zostanie zamknięty w psychiatryku?”. Do tego głowa Kaczyńskiego z bardzo niewyraźną miną.

Były premier wytacza sprawę „Superakowi”, lecz w odróżnieniu od aktorki i piosenkarki – nie chce pieniędzy. Domaga się jedynie przeprosin. Sąd uznaje jego racje. Orzeka, iż tekst był napastliwy i służył „tylko wywołaniu sensacji”. Redakcja przeprasza na stronie drugiej, opatrując komunikat dodatkowym tekstem:

„...przeprosiny (...) publikujemy, ponieważ taki jest prawomocny wyrok sądu, ale od tego wyroku przysługuje nam prawo kasacji do Sądu Najwyższego, z którego skorzystamy. Jeśli Sąd Najwyższy nie podzieli naszych argumentów, sprawa trafi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Nie mamy wątpliwości, że ostatecznie wygramy tę sprawę, a dzisiejsze przeprosiny zostaną tym samym wrzucone w niebyt”.

* *

Jeszcze śmielej poczyna sobie z wyrokami sądów „Fakt”. W lipcu 2007 roku dziennik Grzegorza Jankowskiego przegrywa proces z aktorką Joanną Brodzik, znaną z takich filmów jak „Kasia i Tomek” czy „Dom nad rozlewiskiem”. Brodzik pozwała gazetę za sugestię, że jest w ciąży. Sąd nakazuje wypłatę stu tysięcy złotych odszkodowania i przeprosiny. W odpowiedzi tabloid robi coś, na co jeszcze nikt nie wpadł: ogłasza na pierwszej stronie „Narodowy Dzień Przeprosin”. „Tak się rodzi tradycja” – piszą redaktorzy. I dalej: bokser Andrzej Gołota przeprasza za to, że „w trakcie wieloletniej kariery sportowej podczas walki i w życiu codziennym dopuścił się zachowań powszechnie uważanych za głupie”. Agnieszka Fitkau-Perepeczko przeprasza, że jeszcze nie zdążyła postawić pomnika swojemu zmarłemu mężowi Markowi Perepeczce – temu, który grał Janosika. Minister transportu przeprasza za dziury w drogach. I oczywiście: w tym całym zamieszaniu „Fakt” przeprasza Joannę Brodzik za naruszenie jej dóbr osobistych.

– Wygląda to na smarkaterię, ale ma głębszy sens – powie nam w 2014 roku były redaktor tabloidu. – Gazeta, która przeprasza bez szemrania, jest słaba. Przyznaje się do błędu. Posypanie łba popiołem wywołuje najbardziej niepożądane z punktu widzenia redakcji emocje. Wstyd, zażenowanie, niepewność. A my przecież jesteśmy silni i muskularni. Z pozycji siły kopiemy polityków i nieudacznych sportowców. Wszystkich oceniamy. Nie możemy sami ustępować – za nic! Ale prawda jest i taka, że jak napierdalasz na lewo i prawo, to procesów masz sporo i wszystkich nie upilnujesz. Wydawca koncentruje się więc na tych najważniejszych – na sprawach z celebrytami i politykami. To też zazwyczaj one rozgrywane są o największą kasę. A tutaj wchodzą nagle w paradę jakieś nikomu nieznane siostry Mrugały z Buska i ich roszczenia. Dział prawny początkowo to zlekceważył, wysyłając standardowy kwit na odczepnego. Potem adwokat przespał termin – a dalej było już za późno.

Żeby ich zabolało

2011 rok, Kraków i Warszawa

Pomysł pozwania „Super Expressu”, który przemknął przez głowę Anety już tego wieczora, gdy w mieszkaniu na Saskiej Kępie przeczytała artykuł By zdobyć dom..., chodzi za nią coraz częściej. Obie siostry przedyskutowały koncept na chłodno po programie Elżbiety Jaworowicz, w którym zaproszona do studia prawniczka z Łodzi przed kamerą zasugerowała drogę sądową. W telewizyjnym korytarzu, z dala od obiektywów, mecenaska dodała, że przy tak ewidentnym pomówieniu można wywalczyć w sądzie cywilnym nawet kilkaset tysięcy. Trzeba mieć tylko prawomocny wyrok sądu karnego, który wykluczy winę Mrugałowej.

Ten wyrok już się uprawomocnił, ale Aneta i Bożena nie są jeszcze gotowe na złożenie pozwu. Młodsza siostra nadal walczy z depresją. Rzuciła krakowski Uniwersytet Ekonomiczny, gdy oblała kilka egzaminów, i teraz postanawia obniżyć pułap wymagań wobec siebie samej. Zapisuje się na licencjackie studia z kosmetologii w prywatnej uczelni, gdzie wymagają tylko zdanej matury i opłacenia czesnego.

– Nie mogłam się pozbierać, przez dwa albo trzy lata nigdzie nie zagrzewałam miejsca na dłużej – powie nam o tym okresie. – Czułam samotność sieroty, złość na całą rzeczywistość, żal do ludzi i pustkę w sobie. Nie wiedziałam ani czego chcę, ani co należałoby robić. Wewnętrzny niepokój kotłował się we mnie i uniemożliwiał racjonalne ruchy.

Starsza z sióstr po wypisaniu z lecznicy na Mokotowie czuje się lepiej, ale wciąż jest na prochach. Niespiesznie, bez większego przekonania, zbiera materiały do doktoratu. Coraz bardziej dokucza jej samotność. Za rok stuknie trzydziestka, a ona wciąż jest panną. Mało tego: nadal nie zna w Warszawie żadnych fajnych facetów, bo prawie nie ma znajomych. Rejestruje się więc na portalu randkowym Sympatia. Tworzy profil, wpisując imię, wiek, rodzaj wykonywanej pracy – „uczę się” – zainteresowania i różne szczegóły, takie jak kolor oczu. System analizuje dane i proponuje profile potencjalnych kandydatów. Aneta wybiera kilku młodzieńców, którym dobrze patrzy z oczu, i zagaduje ich na czacie. Rozmowy kleją się raczej słabo. Pierwszy, z którym wychodzi dobrze, to Robert, z zawodu rekwizytor planu filmowego, który „poważnie szuka kogoś na stałe”. Jest dziesięć lat starszy od Anety. Na pierwszą randkę umawiają się w jego mieszkaniu, w bloku na Ursynowie.

On wita ją ubrany w kraciastą koszulę i bojówki. W realu wydaje się nieśmiały i trochę niechlujny. Po kilku dniach Aneta sprowadza się na Ursynów. Po raz pierwszy mieszka sama z mężczyzną. Prosi profesora Grzelońskiego o przerwę w przewodzie doktorskim na – jak mówi – „poukładanie sobie życia”. Do pracy naukowej nie wróci. Związek z Robertem przetrwa dziewięć miesięcy.

– Nie uważam, by to był czas stracony – powie nam potem. – Żyjąc ze starszym partnerem, sama wreszcie zaczęłam być dorosła. Wcześniej realizowałam plany i spełniałam oczekiwania mamy: żebym była magistrem, potem doktorem i tak dalej. Nawet po jej śmierci tak to szło. Dopiero mając skończone dwadzieścia dziewięć lat, zaczęłam żyć dla siebie. Bez większego trudu znalazłam pracę.

* *

Pierwsza warszawska posada Anety: krzesło w recepcji DZ Banku przy Teatrze Wielkim. Praca poniżej kompetencji i kwalifikacji, ale Mrugałówna zarabia dwa i pół tysiąca, a do tego poznaje fajne koleżanki. Klientów nie ma zbyt wielu, bo bank obsługuje głównie duże firmy. Dlatego dziewczęta siedzą w eleganckim pomieszczeniu, plotkują, incydentalnie muszą pomóc któremuś z bankowców. W tym czasie rekwizytor Robert zdradza Anetę.

Na początku wraca do mieszkania nad ranem i tłumaczy, że miał „nocne zdjęcia”. Potem zaczyna dziwnie często wspominać o jakiejś Dominice z pracy. Gdy dzwoni do niej przy partnerce, ta zapamiętuje szybko numer z wyświetlacza i kilka dni później kręci do „koleżanki”. Okazuje się, że Dominika jest studentką ASP pracującą jako scenografka na planie serialu policyjnego pod tytułem „Nowa”. Młodsza od Anety dziewczyna mówi jej wprost, że od dłuższego czasu sypia z Robertem.

Wściekła i upokorzona starsza siostra wyprowadza się z Ursynowa najprędzej, jak to możliwe. Wynajmuje kolejne mieszkanie. Tym razem na Starym Mokotowie przy stacji metra Racławicka.

I znowu loguje się na Sympatii.

Drugim poznanym w ten sposób mężczyzną jest Łukasz, rok starszy od niej pracownik agencji reklamowej. Znajomość zaczyna się od wymiany zdjęć. Aneta wybiera te ze swojej kolekcji, na których we własnym mniemaniu wypada najkorzystniej. Łukasz sprawia wrażenie, jakby się z nią bawił. Nie przysyła „normalnych” fotografii twarzy czy sylwetki, lecz zbliżenie na jedno tylko oko, na buty, na dłonie. Flirtująca dziewczyna ma świadomość, że to umiejętne i zarazem klasycznie proste podsycanie ciekawości – ale i tak się wkręca.

Inauguracyjna randka zaczyna się nad stawem, wśród drzew i alejek Pola Mokotowskiego. Aneta nie zabiera ze sobą żadnych charakterystycznych rekwizytów, zakłada, że pozna Łukasza intuicyjnie. A tymczasem przechodzi obok niego i nawet go nie zauważa. Dopiero, gdy ten dzwoni do niej z komórki, stojąc kilka metrów obok, i na ekranie pojawia się słowo „Łukasz”, wszystko jest się jasne.

Idą na herbatę do parkowej kawiarni.

– W pierwszej chwili pomyślałam: to pomyłka – powie nam trzy lata później, gdy siądziemy do rozmowy w jej i Łukasza mieszkaniu. – Chłopak inteligentny, wrażliwy, ale jakoś mi się nie spodobał jako facet. Wyobrażałam sobie, że może zostaniemy przyjaciółmi. Wyszło inaczej. Każdy kolejny dzień i tydzień zbliżał nas coraz bardziej. Przy nim poczułam się wreszcie swobodnie, bezpiecznie, nie musiałam się starać na siłę ani niczego udawać. Rozmawialiśmy o wszystkim. Wprowadziłam go w swoją historię z rodzicami od razu, żeby wiedział, kim jestem, jaka mnie dotknęła trauma. Żadnego owijania w bawełnę. Miał wiedzieć, w co się pakuje. Nie przeszkadzało mu to. Przyjął wszystkie wiadomości o mamie i ojcu z troską, mówił, że bardzo mnie podziwia, bo się nie poddałam. Że ktoś inny, może on sam, na moim miejscu chybaby zwariował. W lipcu pojechaliśmy razem do Krynicy Morskiej i tam – jak to się mawia – wyznaliśmy sobie miłość.

Po powrocie narzeczeni zamieszkają w wynajętym dwupokojowym lokum na Białołęce. Ich nowy apartamentowiec stoi w rzędzie identycznych budynków pośrodku typowego warszawskiego kondominium – na dawnym łanie zboża i z budką dla ochroniarza w krótszym boku parceli. Przez okno widać parking, wysokie ogrodzenie z zielonej siatki, mały plac zabaw i skraj lasu, który ciągnie się – z niewielkimi przerwami – aż po Jezioro Zegrzyńskie.

* *

W 2011 roku Aneta nie siedzi już w bankowym sekretariacie – zostaje asystentką zarządu w produkującej systemy grzewcze firmie Vaillant. Praca niezbyt wymagająca, ale ciekawsza niż wcześniejsze dyżurowanie w recepcji. Odbiera telefony od kontrahentów, wprowadza gości, tłumaczy pisma z angielskiego, redaguje zaproszenia na pokazy i przygotowuje prezentacje. Zarabia trzy tysiące na rękę.

– Nie przelewało mi się wtedy – powie nam. – Dlatego wytoczenie procesu „Superakowi”, choć chodziło w nim przede wszystkim to, by ich zabolało, wyniknęło także z naszych potrzeb ekonomicznych. Żeby nam się z Łukaszem żyło trochę bezpieczniej. Żebym miała na dentystę, na psychiatrę, który mi wciąż przepisywał tabletki, na psychologa, który mnie doprowadzał do pionu po bulimii... i żeby w końcu pojechać na wakacje, bo sześć lat nie byłam za granicą.

W 2011 roku Łukasz zmienia zajęcie. Rzuca branżę reklamową i zaczyna – jako jednoosobowa firma – mediować między bankami i zadłużonymi klientami. Ma do czynienia z prawem, więc oboje z partnerką uznają, że wstępne wezwanie do zapłaty dadzą radę napisać bez pomocy fachowca. Wzór dokumentu ściągają z internetu. Łukasz proponuje, by wystąpić od razu o pół miliona. Aneta – po naradzie z Bożeną i dwoma „ciotkami” – zgadza się i podpisuje krótkie pismo: żądamy sprostowania i zadośćuczynienia za nieprawdziwe informacje, które wyrządziły mnóstwo szkód. Proponujemy taką i taką kwotę. Aneta i Bożena, siostry Mrugała.

Jednozdaniowa odmowna odpowiedź ze stemplem wydawnictwa „SE” przychodzi po dwóch tygodniach. Prawnik spółki informuje, że firma nie ponosi odpowiedzialności za publikację z 2006 roku, ponieważ od tego czasu zmienił się wydawca gazety. W momencie ukazania się tekstu było nim przedsiębiorstwo Media Express. Od 2007 roku tabloid jest wydawany przez nowy podmiot – Murator SA.

Mecenas Wdowczyk kontra adwokat Kliś

Zima i wiosna 2011 roku, Warszawa i Kraków

Po drugiej naradzie z Łukaszem, Bożeną, „ciocią Marylą” i kilkoma innymi krewnymi Aneta dochodzi do wniosku, że od tego momentu nie poradzi już sobie bez prawnika. Zgodny wybór sióstr pada na Macieja Klisia – tego samego krakowskiego adwokata, który podczas procesów w Kielcach skutecznie wybronił Pawła P. od zarzutu współudziału w zbrodni. Zdaniem Anety, gdyby nie on, „Kapsel” poszedłby siedzieć. Dowody przeciw niemu były wszak dokładnie takie same jak przeciw Szymańskiemu i Ordakowi – składały się na nie opowieści Norberta Szymańskiego i szkic posesji.

Kliś, krótkowłosy, energiczny, przystojny mężczyzna, krakus z pochodzenia, już podczas studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim został stypendystą Uniwersytetu Harvarda. Ma czterdzieści lat, a od jedenastu prowadzi kancelarię obsługującą polskich i amerykańskich klientów. Uchodzi za ostrego gracza. W sprawie jednego ze swoich klientów – oskarżonego o oszustwa komputerowe Amerykanina – doszedł z pozornie beznadziejną sprawą aż do Trybunału Konstytucyjnego – i postawił na swoim. Po godzinach adwokat gra w siatkówkę i piłkę nożną.

Z siostrami spotyka się w krakowskiej kancelarii przy ulicy Smolki na prawym brzegu Wisły. Stoją tu ciasno niskie, wiekowe kamienice, część z nich jest bardzo zniszczona. Aneta ma trudności ze znalezieniem miejsca parkingowego. Bożena już czeka na chodniku. Wchodzą na pierwsze piętro po starych schodach, otwierają ciężkie drzwi, czekająca sekretarka wprowadza je do eleganckiego gabinetu. Prawnik wstaje zza dużego biurka, nad którym wisi wielkie czarno-białe zdjęcie mostu brooklyńskiego. Częstuje pieguskami. Starsza siostra zjada dwa opakowania. Po czterech godzinach jazdy z Warszawy jest strasznie głodna. Bożena pije wodę z wysokiej szklanki. Ręce jeszcze trochę jej latają, ale już się nie jąka. Obie opowiadają na zmianę, co się u nich działo od czasu śmierci matki: wspominają o bulimii, leczeniu psychiatrycznym, terapiach, nieudanych związkach, przerwanych studiach. Adwokat słucha, notuje wybrane kwestie w dużym zeszycie, ostrzega, że proces cywilny może być długi i na pewno odrze obie młode kobiety z resztek prywatności. Siostry deklarują gotowość „na wszystko” – to słowa Bożeny.

W styczniu 2012 roku Maciej Kliś kieruje do stołecznego sądu okręgowego pozew „o zapłatę zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych”. Żąda czterech milionów złotych – jak mówi klientkom: „na wyrost”. Dołącza wniosek o zwolnienie sióstr z obowiązku wniesienia pięcioprocentowego wadium liczonego od wysokości roszczenia. W tym wypadku byłoby to aż dwieście tysięcy.

Uzasadnienie adwokata: Bożena studiuje technologię produkcji kosmetyków i utrzymuje się z renty po rodzicach. Aneta zarabia w Vaillancie trzy tysiące czterysta złotych, z czego wspólnie z partnerem opłaca wynajęcie mieszkania w stolicy. Sąd akceptuje prośbę o zwolnienie – i od tego momentu proces może się zaczynać. Nadchodzi pierwsze, merytoryczne, starcie.

* *

Kliś pisze w pozwie, że fatalna publikacja w „Superaku” zrujnowała zdrowie i naruszyła więzi społeczne jego klientek. „W przeważającej większości opinii publicznej powódki zostały uznane za córki morderczyni (...). Zjawisko takie ma większe pole rażenia w niewielkich miejscowościach, gdzie niemal wszyscy mieszkańcy znają się przynajmniej »z widzenia«. Reakcja otoczenia ostatecznie przełamała wytrzymałość psychiczną młodych dziewczyn (...). Działania redakcji są bezprawne (...). Publikacja narusza konstytucyjne prawo domniemania niewinności. (...) Sposób skonstruowania artykułu jasno pokazuje, że twórcom chodziło o wywołanie sensacji...”. I tak dalej.

W imieniu „SE” odpowiada mecenas Artur Wdowczyk – również wytrawny gracz. Jego warszawska kancelaria, ulokowana w apartamentowcu na nowym Wilanowie, trudni się obsługą wydawnictw prasowych i administratorów stron internetowych. W odróżnieniu od Klisia, który poza sprawami cywilnymi reprezentuje także oskarżonych o kradzieże, morderstwa i oszustwa, Wdowczyk jest wysoko wyspecjalizowanym fachowcem od obalania pozwów ze strony zniesławionych bohaterów artykułów i fotografii. Broni głównie wydawców i redaktorów naczelnych – między innymi szefów „Faktu” oraz „SE”. Najgłośniejszym procesem, jaki prowadził dla „Superaka”, był sądowy spór z Dorotą Rabczewską, czyli „Dodą”, i jej menedżerką Mają Sablewską.

W 2008 roku „Super Express” opublikował zdjęcie celebrytki w długiej kremowej sukni z pięknym gorsetem i bardzo wysokim rozcięciem wzdłuż uda. Dla słabiej widzących – już tradycyjnie – redakcja przygotowała osobną fotografię z maksymalnym powiększeniem strefy intymnej. A tam – w rozcięciu powłóczystej szaty – widać było rozkosznie wygolony rowek między udem i wzgórkiem Wenery. Podpis informował wprost: „»Doda« pojawiła się na gali rozdania nagród Telekamery bez bielizny”.

Piosenkarka, która utrzymywała, że majtki na sobie miała, a zdjęcie zostało komputerowo przerobione, wytoczyła gazecie proces cywilny, domagając się stu tysięcy. Po roku warszawski sąd okręgowy nakazał wydawcy tabloidu przeprosiny oraz wypłatę dwudziestu pięciu tysięcy zadośćuczynienia. Sąd apelacyjny podtrzymał nakaz przeprosin, lecz uchylił odszkodowanie. Sędziowie nie stwierdzili złośliwych ingerencji w fotografię. Uznali, że sam podpis pod autentycznym zdjęciem obraża powódkę wystarczająco.

W tym momencie wkroczył mecenas Wdowczyk. W imieniu „SE” wytoczył Dodzie oraz jej promotorce proces za „niezgodne z prawdą oskarżenie o przerobienie wizerunku za pomocą fotomontażu”. Doda – teraz jako pozwana – próbowała dowieść, że fotoedytor pracujący dla „SE” jednak wyretuszował majtki podczas obróbki komputerowej. Na dowód pokazała inne zdjęcia z gali Telekamer – tam widać było bieliznę. Mecenas Wdowczyk przegrał spór w pierwszej instancji, ale w drugiej – wygrał. Wykazał, iż agencja fotograficzna, od której redakcja kupiła zdjęcia, obróbki nie deklarowała. Zatem „Superak” wydrukował materiał w dobrej wierze. Tymczasem „Doda” i Sablewska sformułowanymi publicznie zarzutami o fałszowanie zdjęć „ewidentnie naruszyły dobra redakcji” – przede wszystkim jej wiarygodność.

Sąd apelacyjny nakazał gwieździe i jej menedżerce zamieszczenie w „SE” przeprosin na pół kolumny. „Wyrok jest precedensowy, bo sąd stanął po stronie równości wobec prawa i odtąd gwiazdy nie mogą czuć się bezkarnie” – skomentował orzeczenie zwycięski Wdowczyk.

* *

W starciu z siostrami warszawski adwokat stara się zbić wszystkie zarzuty postawione przez mecenasa Klisia i jeszcze osłonić swego klienta na zapas. Po pierwsze, broni Koźmina i zasadności decyzji o wydrukowaniu jego tekstu. „Dziennikarz korzystał z oficjalnych informacji policji. Opisywany stan rzeczy był na dzień publikacji zgodny z ustaleniami faktycznymi. (...) Publikacja ma charakter informacyjny, a informacje w niej przedstawione pochodzą z oficjalnych źródeł”.

Po drugie, rozgranicza fakt wydrukowania reportażu od jego skutków. „Twierdzenie powódek, że publikacja artykułu wywołała u nich problemy zdrowotne, jest absurdalne i ma na celu jedynie pozyskanie środków finansowych od pozwanej [redakcji »SE«]. (...) Odnośnie problemów psychicznych Anety Mrugały należy wskazać, że (...) związane były z tragicznymi przeżyciami związanymi z zabójstwem ojca oraz sytuacją prawną matki, z którą, zgodnie z opinią psychologiczną, była związana silnym związkiem uczuciowym. (...) Należy odróżnić problemy wynikające z zabójstwa ojca i aresztowania matki posądzonej o jego zlecenie, oraz jej śmierci, od skutków publikacji jednego artykułu prasowego”.

Po trzecie, Wdowczyk odnosi się do postawionego przez adwokata z Krakowa zarzutu o „bezprawność” publikacji. „Osoby odpowiedzialne za artykuł zachowały wszelkie przyjęte standardy i zastosowały się do wszelkich przewidzianych prawem wymogów co do zastosowania środków uniemożliwiających identyfikację Doroty Mrugały. (...) Przedstawiona na zdjęciu osoba ma zasłoniętą część twarzy czarną przepaską, a jej głowa zajmuje niewielką powierzchnię fotografii”.

Po czwarte, Wdowczyk bagatelizuje rolę redakcji tabloidu w buskich wydarzeniach: „Powoływanie się powódek na okoliczność, że część osób zamieszkujących ich miejscowość uznała je »za córki morderczyni«, jest wysoce nietrafne. Busko-Zdrój jest na tyle małym miasteczkiem, że i bez spornej publikacji wszyscy wiedzieli dokładnie, jakie wydarzenia miały miejsce i kto jest podejrzany o popełnienie przestępstwa”.

Szala Temidy

Październik 2012 roku, Warszawa

Pierwsza rozprawa przed sędzią Rafałem Wagnerem reprezentującym wydział cywilny stołecznego sądu okręgowego odbywa się w lipcu 2012 roku i trwa nieco ponad godzinę. W dużej sali na czwartym piętrze gmachu przy alei „Solidarności” stają naprzeciw siebie Aneta Mrugała z aplikantem mecenasa Klisia i reprezentujący „SE” adwokat Wdowczyk.

Jako świadek zeznaje autor artykułu Mirosław Koźmin. Powtarza argumenty z pisma Wdowczyka: pisząc tekst, opierałem się na ustaleniach policji, informowałem wyłącznie o stanie śledztwa, nikogo nie oceniałem, a zdjęcia do publikacji dał mi członek rodziny zamordowanego. Powiedziałem mu, że posłużą do publikacji w gazecie – nie miał nic przeciwko temu. Wersji Doroty Mrugały nie przedstawiłem, bo siedziała w areszcie i nie było do niej dostępu. „Nie poczuwam się do winy, nie zamierzam przepraszać ani pani Anety, ani pani Bożeny Mrugały. To wszystko, co mam do powiedzenia”.

Sąd odracza sprawę do 22 października. Na kolejnym posiedzeniu brak reprezentanta tabloidu. Zdenerwowana Bożena pyta mecenasa Klisia, co to oznacza. Pełnomocnik tłumaczy, że być może Wdowczyk uznał, iż argumenty strony pozwanej zostały przedstawione w pismach oraz w zeznaniu dziennikarza – i „Super Express” nie ma już nic do dodania. W duchu liczy na coś jeszcze innego: jego zabiegany przeciwnik procesowy, który prowadzi obecnie kilkanaście spraw między tabloidami a celebrytami i politykami, mógł po prostu przeoczyć termin rozprawy.

Jeżeli tak – tym lepiej.

Posiedzenie zaczyna się dobrze dla Anety i Bożeny. Sędzia Wagner informuje powódki, że reprezentant wydawcy „SE” nadesłał wniosek o dopuszczenie w charakterze dowodów kopii kilku prasowych artykułów poświęconych zamknięciu Doroty w więzieniu oraz odbitki sądowego postanowienia o jej tymczasowym aresztowaniu. Chodzi o to, aby jeszcze raz odczytać argumenty uzasadniające jej uwięzienie w 2006 roku – te o możliwości mataczenia i ucieczki.

Wagner odrzuca wniosek, uznając, iż kwit „nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy”, a jego ściąganie z Kielc ma służyć jedynie jej przeciąganiu. Z artykułami zamieszczonymi w lokalnej prasie zapoznał się już sam.

Teraz do dużej sali, w której na razie siedzą tylko siostry, mecenas Kliś, sędzia i młoda protokolantka, wchodzi po kolei czternaścioro świadków strony powodowej. Jest babka Lidia, jest siostra Doroty – fryzjerka Małgorzata, jest Janina zwana Marylą, a także całe grono ciotek – prawdziwych i przyszywanych. Przybyli również profesor Bogdan Grzeloński i Łukasz, partner Anety. Część zeznających po przesłuchaniu wychodzi, większość siada w ławkach dla publiczności i przysłuchuje się przebiegowi wokandy do końca.

– Gdy jeździliśmy razem do Buska-Zdroju w sprawie sprzedaży domu, dawała się wyczuć zła atmosfera wokół mojej partnerki. Ludzie się oglądali, wskazywali palcami, słyszałem same nieprzychylne komentarze – mówi Łukasz. Niewysoki i sympatyczny z wyglądu młody człowiek jest spokojny, stara się mówić krótko.

– Pewnego razu, daty nie pamiętam, po powrocie na parking zauważyliśmy przebite opony w naszym aucie. Wymowa tego wandalizmu była oczywista, bo obok stały inne, podobnie zaparkowane auta, którym niczego nie zrobiono. Chodziło o Anetę. O to, by dać jej do zrozumienia, że nie jest tu mile widziana.

– Czytałem artykuł w tabloidzie, czytali go także inni wykładowcy na uczelni – zeznaje profesor. Były ambasador ubrany w granatowy garnitur roztacza na sali sądowej aurę powagi. – Pracownicy ministerstwa przekazywali sobie nawzajem ten egzemplarz gazety. Koledzy z katedry pytali mnie wprost, czy w zaistniałej sytuacji nadal chcę opiekować się naukowo panną Mrugałą.

Zdaniem świadka artykuł przekreślił szansę Anety na pracę w dyplomacji. Profesor mówi także, że po publikacji „studentka schudła w oczach”. Ograniczyła kontakty z uczelnią, była wyobcowana.

Sędzia pyta, jak się to objawiało.

Grzeloński: – W przerwach między zajęciami nie pokazywała się w grupie. Na korytarzach i w salach siadała samotnie.

Na koniec dyplomata dodaje jeszcze, że nieco później, gdy studentka stała się jego doktorantką, zauważył, iż chorobliwie przytyła. Było dla niego jasne, że przekreślenie przyszłej kariery młodej kobiety zrujnowało jej zdrowie.

Po wyjściu profesora młodsza siostra dostrzega w oczach sędziego zrozumienie, chociaż Wagner stara się nie obserwować dziewcząt. Zerka głównie na leżące przed nim akta, świadków, krakowskiego adwokata i czarnowłosą protokolantkę, która notuje przebieg sprawy, przebiegając palcami po klawiaturze komputera. Wokanda trwa już prawie godzinę.

– Nie było żadnego problemu z identyfikacją Doroty w tym artykule – odpowiada na pytanie mecenasa kolejny świadek, Janina Misiakiewicz. – Paraliżujący był rozmiar tekstu i tytuł. Ból dziewczyn z dnia na dzień się powiększał. Moi znajomi po przeczytaniu „Super Expressu” wytykali mi, że broniłam Doroty, a jednak okazała się winna. Nawet po jej śmierci tkwiło w buskim środowisku przekonanie, że jest morderczynią. Anetę i Bożenę widywałam w mieście każdego tygodnia. Przykro było patrzeć, jak dziewczyny z dnia na dzień tracą siłę.

– Kiedy zobaczyłam artykuł, już sam tytuł był jak wyrok – zeznaje Marzena Surowiec, inna znajoma Doroty. – Na początku ciężko było wyjść na ulicę, by ktoś nie zaczepił i nie mówił, że jednak była winna. W czasie publikacji sprawa morderstwa już była trochę przygaszona w mieście. Po ukazaniu się artykułu znów każdy mówił, że to ona zabiła.

– Coś strasznego było tam napisane – babka Lidia garbi się za barierką dla świadków. W wełnianym płaszczu, który dostała w prezencie od Doroty, jest jej gorąco, ale postanowiła go nie zdejmować. Przed przyjściem do sądu odwiedziła fryzjera, umalowała usta i teraz nie wygląda na swoje sześćdziesiąt pięć lat. Mówi wolno, z mozołem – to efekt połkniętych rano leków uspokajających. – Kiedy to przeczytałam, ciśnienie mi skoczyło tak mocno, że musiałam jechać do szpitala. Na widzeniu w areszcie córka pytała o ten artykuł, czy ludzie go bardzo czytają. Strasznie płakała. W Busku słyszałam pod moim adresem: „Idzie matka zabójczyni”.

Lidia Mroczkowska zaczyna płakać. Wyciąga chusteczkę z torebki. Wyciera oczy i nos. Sędzia cierpliwie czeka.

– Do czasu artykułu dziewczynki lepiej dawały sobie radę – babka kontynuuje, patrząc to na sędziego, to na wnuczki. – Po artykule Bożenka na jakiś czas przestała chodzić do szkoły. Wszystkie informacje z tej gazety szybko rozeszły się też po Kielcach. Sąsiadki mnie pytały: „Lidzia, co ta twoja córka narobiła?”. Dla mnie artykuł był większym ciosem niż aresztowanie, bo wiedziałam, że z procesu Dorotka wyjdzie uniewinniona, a ci dziennikarze i tak ją skazali.

– Gdyby nie to, że mama wtedy jeszcze żyła, to popełniłabym samobójstwo po przeczytaniu tego tekstu – Bożena wstaje z ławki przeznaczonej dla reprezentantów stron i opiera się o wąską barierkę dla świadka na środku sali. Jest blada, ufarbowane na czarno włosy jeszcze to podkreślają. – Po artykule zostałyśmy z Anetą skreślone z otoczenia. Kontakty urywały się z dnia na dzień.

Jako ostatni głos zabiera mecenas Kliś. Głośno dziwi się, że na sali nie ma pełnomocnika gazety, choć w rzeczywistości jest z tego powodu zadowolony.

– Wysoki sądzie! Jestem oburzony lekceważącym podejściem pozwanego do sprawy...

Wystąpienie adwokata jest krótkie. Nie chce nużyć sądu powtarzaniem tego, co powiedziały same powódki i świadkowie. Intuicyjnie czuje, że szala Temidy przechyliła się korzystnie i należy kończyć, póki czas. – Sprawa jest jasna, a krzywda oczywista – puentuje.

* *

Po trzech godzinach od rozpoczęcia posiedzenia sąd zarządza przerwę. Siostry i wszystkie ciotki wysypują się na korytarz, gdzie od razu tworzą kółko wokół mecenasa Klisia.

– Będzie dobrze! Czuję to! – Janina, której zeznanie było lepsze, niż adwokat mógł sobie wymarzyć, ma policzki zaczerwienione z emocji.

– Sędzia jest z nami, prawda? To na pewno porządny człowiek. I taki miły... – babka Lidia wyciera spocone czoło. Makijaż jej się rozmazał.

– Tak też i mnie się wydaje, droga pani, ale to jeszcze o niczym nie świadczy – odpowiada adwokat. – Mili sędziowie wydają często beznadziejne wyroki. Zalecam cierpliwy optymizm. Albo optymistyczną cierpliwość, jak pani woli.

Po przerwie „miły sędzia”, patrząc na protokolantkę, ogłasza beznamiętnym tonem, że mimo nieobecności strony pozwanej zamyka sprawę. Wyrok zostanie ogłoszony za dwa tygodnie.

Ćwierć miliona

Listopad 2012–kwiecień 2013 roku, Warszawa i Kraków

Czternaście dni oczekiwania na werdykt to wielka próba nerwów dla obu sióstr. 8 listopada do sądu idzie tylko Aneta. Bożena i mecenas czekają w Krakowie pod telefonami. Dzień jest ciepły jak na tę porę roku – temperatura w stolicy przekracza dziesięć stopni. Niebo zasnuwają jednak zbite chmury, a wilgotny wiatr dokucza przechodniom. Aleja „Solidarności” błyszczy jeszcze po deszczu. Aneta zwija parasol, wchodząc po szerokich kamiennych stopniach wiodących na sądowy dziedziniec. Potem czeka przed brązowymi drzwiami niewielkiej sali na parterze. Protokolantka zaprasza ją do środka. Sędzia już jest na miejscu. Pomieszczenie wygląda dużo skromniej od tego, w którym odbywał się proces. Wszystko lekko podniszczone: ciemne od kurzu ściany, wyślizgane ranty ławek, sfatygowana wykładzina. Mimo smętnego entourage’u – i takiej samej pogody za oknem – Rafał Wagner, który w trakcie poprzednich wokand był śmiertelnie poważny, dziś wygląda na rozluźnionego. Chwilami się nawet uśmiecha. Fakt, że pełnomocnicy stron nie przyszli, najwyraźniej mu nie przeszkadza. Uprzejmie wita Mrugałównę i dyktuje stenografistce krótkie orzeczenie.

Wydawca „Super Expressu” ma zapłacić siostrom dwieście czterdzieści tysięcy złotych, a skarbowi państwa dwanaście tysięcy jako „pokrycie części opłaty od pozwu, od uiszczenia której powódki były zwolnione”.

– Sędzia powiedział to jedno zdanie bardzo powoli, jakby chciał, żeby wszystko do mnie dotarło – opowie nam później Aneta. – Poczułam jednocześnie radość, ulgę, wdzięczność i siłę. Tego, co potem było mówione, nie zapamiętałam dokładnie. Było to coś na ten temat, że powinnyśmy się z Bożenką jakoś przełamać w stosunku do Buska. Że przecież będziemy tam jeździć na grób taty. Sędzia dodał, że kwota odszkodowania jest niższa od naszych żądań, bo wynika z analizy innych zapłat w tego typu sprawach. Mówił o zgwałconej nastolatce i pieniądzach, jakie dostała. Tamta sprawa była bardziej okrutna i dlatego kwota dla nas musi być mniejsza. I jeszcze coś o tym, że wyrok nie może mieć charakteru kary dla »Super Expressu«, bo polskie prawo tego nie przewiduje, a gdyby przewidywało, to może pieniądze byłyby nawet większe. Będzie zadośćuczynieniem za naszą krzywdę. Wydaje mi się, że odpowiedziałam: „Rozumiem, dziękuję”... i było po wszystkim.

* *

– Halo? Dzień dobry. Z tej strony adwokat Maciej Kliś, Kraków. Witam. Chciałem uprzejmie zapytać, czy zastałem mecenasa Wdowczyka.

Jest koniec stycznia 2013 roku. Orzeczenie sędziego Wagnera w sprawie zadośćuczynienia – przez nikogo niezaskarżone – właśnie stało się prawomocne. Krakowski prawnik już wie, dlaczego reprezentant Media Express – Muratora nie złożył apelacji. I wie, że będzie miał dzisiaj wspaniały dzień. Jeden z tych, dla których warto pracować po kilkanaście godzin dziennie.

– Pan mecenas Wdowczyk akurat jest na spotkaniu. Czy mogę mu coś przekazać? – kobieta po drugiej stronie linii, sądząc po głosie, bardzo młoda, jest uprzedzająco grzeczna.

– Tak, będę bardzo wdzięczny za przekazanie, ponieważ to jest ważne... – Kliś położył obie nogi na biurku, prawą dłonią okręca długopis wokół serdecznego palca, w lewej trzyma słuchawkę i stara się nadać swemu głosowi możliwie łagodny ton. Taki, jakiego używa się wobec małych dzieci, gdy trzeba im wytłumaczyć coś skomplikowanego. – Chodzi o poinformowanie klientów pana mecenasa ze spółki Murator, on już na pewno będzie wiedział, o kogo konkretnie chodzi, że ich księgowa powinna jak najprędzej...

– Chwileczkę, już notuję. Spółka Murator, księgowa...

– Tak. Proszę, by jak najprędzej przelali na konto mojej kancelarii w Krakowie dwieście czterdzieści tysięcy złotych. Numer konta wysłałem już państwu mailem.

– Tak... zapisuję. Mailem.

Warszawski adwokat oddzwania po paru minutach. Pyta nerwowo: „Kiedy zapadł wyrok?”. Kolega z Krakowa podaje datę. Jeszcze raz podkreśla, że orzeczenie jest prawomocne.

Wdowczyk mimo wszystko próbuje odzyskać możliwość apelacji. Natychmiast wysyła do stołecznego sądu prośbę o tak zwane przywrócenie terminu. Twierdzi, że w sekretariacie w alei „Solidarności” otrzymał błędną informację o dacie rozprawy. Sekretarka miała mówić, że wokanda z 22 października ubiegłego roku jest odwołana – dlatego nie przyszedł. W efekcie nie było go również na ogłoszeniu sentencji, a co za tym idzie – nie skorzystał z prawa do złożenia odwołania.

Argumentacja nie przekonuje sądu – z akt wynika, że pełnomocnik Media Express Sp. z o.o. i Muratora SA był prawidłowo zawiadomiony o terminie. Wyrok przeciw wydawcy „Super Expressu” jest „do natychmiastowego wykonania”.

* *

Na początku kwietnia spółka wypłaca siostrom pieniądze, ale nie składa broni. Redaktor naczelny „SE” Sławomir Jastrzębowski zawiadamia Centralne Biuro Antykorupcyjne o możliwości przekupstwa i wnosi o „przeprowadzenie czynności kontrolnych w Sądzie Okręgowym w Warszawie w celu ustalenia, czy [powódki z Buska-Zdroju] dopuściły się przestępstwa korupcji czynnej. Redaktor naczelny zaniepokoił się bowiem szeregiem trudnych do wyjaśnienia okoliczności, które spowodowały wydanie wyroku pod nieobecność strony pozwanej. Nadto jego zaniepokojenie wzbudziły decyzje sędziego Wagnera w przedmiotowej sprawie. (...) Powódki uzyskały zwolnienie z ponoszenia kosztów (...) pomimo okoliczności, iż posiadają majątek znacznej wartości [czyli dom]”.

CBA – po wstępnym rozpoznaniu – odmawia wszczęcia śledztwa. Doniesienie zostaje przesłane do prokuratury, a ta umarza sprawę w drugiej połowie 2013 roku, uznając podejrzenia redaktora „SE” za nieprawdopodobne.

Resztka życia

Lata 2014–2015, Kielce, Warszawa, Kraków, Dalmacja; Busko-Zdrój, dziesięć lat wcześniej

Pieniądze z odszkodowania idą między innymi na spłatę zaciągniętych przez Anetę i Bożenę długów. Część dostaje Janina, która płaciła dotąd za studia młodszej siostry, część „wujek Mirosław”. Starsza z sióstr spłaca za jednym zamachem zakładową pożyczkę, którą zaciągnęła w kasie firmy Vaillant. Zapisuje się na cykl prywatnych sesji terapeutycznych u znanego stołecznego psychologa i wymienia zepsuty kocioł oraz rury w domu przy Korczaka. Po naprawie od razu znajduje się kupiec.

Latem 2014 roku Aneta i Łukasz jadą do Chorwacji na pierwsze wspólne wakacje. Jeszcze w tym roku przychodzi na świat ich córeczka Liwia. Rzucone w złości „przekleństwo” Doroty – aby „Bóg pokarał jej córkę takim samym wrzeszczącym po nocach bachorem” – nie spełnia się. Mała jest dużo spokojniejsza, niż była jej mama, cicho śpi po nocach i dobrze się rozwija.

Bożena mieszka w Krakowie, skończyła studia, pracuje jako konsultantka dla kosmetycznej marki Clinique. W odróżnieniu od Anety jeździ czasem do Buska, gdzie odnowiła stare przyjaźnie. Z wyjątkiem tej, która łączyła ją z „Matysem”.

Dom z barem przy Andrzejewskiego siostry oddały jednej z ciotek – okazał się zbyt trudny do sprzedania, a do tego drogi w utrzymaniu.

Lidia Mroczkowska, obecnie emerytka, żyje samotnie w tym samym mieszkaniu przy Spółdzielczej w Kielcach, w którym wychowała Dorotę. Raz na dwa miesiące – gdy przyjeżdżają do niej Łukasz z Anetą – widuje prawnuczkę. Wciąż strasznie tęskni za straconą córką, prawie co dzień odwiedza jej grób.

Zofia Mrugała mieszka w Busku, na osiedlu bloków. Nie utrzymuje kontaktu z wnuczkami. W zbudowanym przez nią i Alojzego domu-klocku przy ulicy Korczaka mieszka teraz tylko Sławek, brat Krzysztofa. Ma żonę i dwie córki. Pozostali bracia zamordowanego też założyli rodziny. Mieszkają w różnych miejscach Buska.

Barbara zwana „Kleopatrą” wyprowadziła się z miasteczka. Jej kantor już nie działa.

* *

„Fakt” i „Super Express” nadal walczą o „target”. W ostatnim czasie pierwszy z tabloidów okładki poświęca głównie politykom i urzędnikom. Przykładowe czołówki: „ZUS baluje. Oni lubią sobie wypić. To, że wypłacają głodowe świadczenia, nie psuje im humoru”; „Skompromitowany poseł Sławomir Nowak trzyma się stołka za 12 tys. zł”; „Wałęsa w hotelu 6000 za dobę!!”; „Emigranci za miliony: Tusk i jego ludzie zwiali do Brukseli!”; „Ogórek w sukience za 2200 zł mówi: jest mi tak ciężko, jak wam”, „Pani premier da zarobić 12 tys. zł Michałowi Kamińskiemu”.

Drugi z dzienników idzie przede wszystkim w relacjonowanie ekscesów polskiej śmietanki artystyczno-medialnej: aktor „przez alkohol stracił fortunę”. Gwiazdor serialu ucieka przed byłymi kochankami. Telewizyjna publicystka odsłania pośladki, modelka chce odebrać dzieci mężowi, pan od prognozy pogody bierze „tajny ślub”, a inny znany aktor „wygłupia się na grobach”, idąc „po trupach do sławy”. Szef „Faktów TVN” ma w domu „narkotyki i porno”, piosenkarka jazzowa „obcięła sobie zdrową pierś”, aktorka „przez alkohol straci 300 tys. zł”.

Sprzedaż niemieckiego brukowca spada do trzystu dwudziestu czterech tysięcy egzemplarzy w 2014 roku, ale to i tak wystarczy, by być pierwszym na rynku dzienników. Sprzedaż „Superaka” – po latach kilkuprocentowych zjazdów – ostatnio wzrasta. Wbrew przewidywaniom Grzegorza Lindenberga nic nie wskazuje na to, aby czas tabloidów dobiegał końca. Mimo to – a może tym bardziej – wydawcy dokonują radykalnych oszczędności. Newsroom „Superaka” w Warszawie zostaje odchudzony, oddziały w mniejszych miastach – niemal zwinięte. Krakowska redakcja „SE” musi wynieść się do tańszych Katowic. Po kolejnych cięciach oddział zainstalowany zostaje w Szopienicach. Dziś dziennikarze pracują głównie z domów. Mirosław Koźmin odszedł z zawodu. Żyje z renty chorobowej.

* *

Łazarz zwany „Łylim” – skazany na dwadzieścia jeden lat więzienia w procesie gangu „Ala Capone” – może wyjść zza krat w październiku 2015 roku. Po opuszczeniu więzienia jako świadek koronny dostanie nową tożsamość i będzie funkcjonował pod nadzorem policji.

Norbert Szymański wciąż siedzi w Kielcach – za tym samym murem przy ulicy Zagnańskiej, za którym umarła Dorota. Według opinii wychowawcy grypsuje i „nie spełnia przesłanki, że po zwolnieniu będzie przestrzegał porządku prawnego, a w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa”. Z tego powodu nie dostaje przepustek, a na wolność – warunkowo – będzie mógł wyjść najwcześniej po jedenastu latach odsiadki, czyli na przełomie 2015 i 2016 roku. Ma więc jeszcze czas na wspominanie zimnego wieczoru, który złamał życie także jemu.

* *

Busko-Zdrój, 3 listopada 2004 roku, godzina osiemnasta z minutami.

Gdy „Czarny” wyciąga broń, Szymański i Ordak stoją w odległości nie większej niż półtora metra. Obaj są zafascynowani widokiem. Najpierw patrzą, jak zabójca – skupiony i spokojny – mierzy w głowę sprowadzonego do parteru Krzysztofa Mrugały. Moment przed strzałem morderca jest nieruchomy, potem lekko się skłania, opuszcza broń niżej i z odległości nie większej niż kilkadziesiąt centymetrów dwa razy dziurawi klatkę piersiową ofiary. Pierwsza kula przebija lewe płuco i grzęźnie w kręgosłupie. Druga trafia w serce i przerywa tętnicę główną. Krew bryzga na ubranie „Czarnego”, który cofa się dwa kroki i taksuje wzrokiem kantorowca. Na jego twarzy już nie ma obojętności. Jest zaskoczenie.

Oto nieprzytomny, ale wciąż rozpaczliwie trzymający się resztki życia Krzysztof, jakimś cudem prostuje się do końca i robi jeszcze trzy kroki. Pierwszy jest sztywny. Drugi drżący. Trzeci – kończy się na kolanach. Zakrwawiony ludzki strzęp, który jeszcze dwie minuty temu był zdrowym fizycznie mężczyzną, upada bokiem na równe kostki podjazdu, pomiędzy którymi ciągną się pasma mchu.

Dochodzi osiemnasta dziesięć.

Szymański przeszukuje kieszenie leżącego. Z dżinsów wyjmuje telefon komórkowy, który natychmiast wyłącza. Potem zdejmuje z jeszcze ciepłej ręki złoty zegarek, złotą bransoletkę i złoty sygnet. „Czarny”, nie ściągając rękawiczek, schyla się po swoją kominiarkę, którą wyplątuje spomiędzy palców nieboszczyka. Robi to ostrożnie, nie chce, aby jakieś włókna zostały w stygnących dłoniach. Po chwili nieżywy Krzysztof leży pod płotem – w tym samym miejscu, dokąd chodził kiedyś za potrzebą, gdy zimą zamarzała jedyna rura z wodą zasilająca toaletę w przerobionej z chlewa murowance bez podłóg.

* *

Gdy morderca wręcza Szymańskiemu pistolet, patrzy mu głęboko w oczy, jakby chciał się upewnić, że Norbert go nie zawiedzie. Wykonali we trzech główną robotę, mają kasę, ale trzeba wykonać kilka ruchów, by było po wszystkim. Po pierwsze, ukryć spluwę, która jeszcze się może przydać, po drugie – zagospodarować złoto, po trzecie – podzielić kasę, po czwarte – pojechać w jeszcze jedno miejsce.

Licencja na zabijanie

Lata dziewięćdziesiąte XX wieku, Ciechostowice

Jeżeli pójść tropem sugestii komisarza Halińskiego o „Człowieku z Lasu” i sentencji ostatniego prawomocnego wyroku w sprawie zbrodni przy Korczaka, pozostaje przyjąć, że – inaczej niż twierdził „Łazarz” – to nie Paweł P. zabrał pieniądze po napadzie. On w tym czasie surfował w sieci w kawiarence Abak. Kruszec, walutę i złotówki w grubych plikach wziął „Czarny”. Być może pojechał z łupem do zagubionej wśród wysokich sosnowych lasów osady Ciechostowice w powiecie Skarżysko-Kamienna na granicy Kielecczyzny i Mazowsza. Tutaj, w brzydkim zagraconym gospodarstwie przy końcu wyboistej drogi, która urywa się nagle między drzewami, mieszkał w 2004 roku czterdziestoczteroletni Leszek K., ojciec dwóch dorosłych córek, z zawodu rolnik, z zamiłowania – hodowca gołębi i właściciel stada liczącego około dwustu sztuk wartych po kilka tysięcy złotych od łebka.

* *

W rzeczywistości K. to ani chłop, ani gołębiarz, tylko doświadczony przestępca. „Czarnemu” i innym zbójom ze Świętokrzyskiego znany jest pod pseudonimami „Śruta” i „Boruta”. Niewysoki, pucołowaty, łysiejący mężczyzna o szarych włosach i wydatnym brzuchu ma wysunięty podbródek i głęboko osadzone, groźne oczy. To spojrzenie mrozi największych kozaków. Ci, którzy go znają, powiadają, że „brak mu wstecznego”. Jeżeli postanowi kogoś zniszczyć – nie ma odwrotu. Od początku lat dziewięćdziesiątych – a więc prawie dwie dekady – kieruje kilkudziesięcioosobową bandą. Jej podstawę – nazwijmy ją parterem – stanowi grupa zrekrutowanych w siłowniach i dyskotekach dresiarzy, którzy po robotach dla bossa wracają do pracy w kopalniach i na budowach. Obowiązuje ich zasada: mieć przykrywkę w postaci pracy, nie afiszować się z pieniędzmi. Żadnych czerwonych BMW, żadnych japońskich ścigaczy, żadnego szastania szmalem. Kto nie stosuje się do zakazu – dostaje karę. W najlepszym wypadku finansową.

Piętro gangu „Boruty” to ekipa wytrawnych przestępców, którzy na co dzień są właścicielami zakładów szklarskich, betoniarni albo plantacji owoców. Każdy w „przedsiębiorstwie” leśnego szefa ma swoje miejsce i zadania. Ani inteligencja, ani siła nie są wymagane od wszystkich. Od każdego natomiast – lojalność. Początkowo gang organizuje kradzieże aut, za które potem brany jest okup. Boss ma człowieka z dostępem do danych z wydziałów komunikacji i firm ubezpieczeniowych. Ten współpracownik jest w stanie wskazać drogie samochody, których właściciele nie zdążyli lub nie zechcieli ubezpieczyć.

„Śruta” opłaca też kogoś w policji – akurat tego dnia, gdy funkcjonariusze robią najazd na jego parking w poszukiwaniu trefnych wozów, teren jeszcze dzień wcześniej zastawiony autami jest pusty. Z wyjątkiem jednego starego poloneza.

Drugi, nieco późniejszy biznes „Człowieka z Lasu” to handel narkotykami.

Trzeci – i najważniejszy – to cichy eksport broni z fabryki w Radomiu.

W tej ostatniej branży „Boruta” robi interesy nawet z włoską camorrą – na niej się też wzoruje. Z czasem jego banda przyjmuje strukturę rozgwiazdy – jest podzielona na sekcje. Pięcio- i sześcioosobowe grupy specjalizują się w różnych dziedzinach: wymuszanie haraczy i podpalenia, porwania dla okupu, przemyt narkotyków, napady i włamania, lichwa i przejmowanie zadłużonych firm, przemyt i sprzedaż na Ukrainie kradzionych aut, za które właściciele nie chcą albo nie mogą zapłacić okupu, pośrednictwo w handlu bronią.

Boss, który trzyma w garażu pół tuzina telefonów komórkowych, pilnuje, by nie było kontaktu między sekcjami. To on jest centralnym elementem gwiaździstego organizmu. Pieniądze i informacje zawsze przechodzą przez jego umięśnione ręce o krótkich i grubych paluchach.

* *

Pięć miesięcy przed morderstwem Mrugały w położonym sześćdziesiąt kilometrów na północ od Buska Stąporkowie „Boruta” zabija z obrzyna właściciela restauracji i dyskoteki, swojego byłego kumpla, również gołębiarza. Poszło o ptaki – te z gołębnika Leszka K. były wolniejsze na zawodach. To wystarczyło, by rozgoryczony rolnik-mafioso podpalił znajomemu jego okazy. Spłonęło żywcem kilkadziesiąt sztuk. Restaurator – silniejszy fizycznie i młodszy o dziesięć lat – w odwecie pobił gangstera, za co spotyka go teraz śmierć pod własną dyskoteką.

„Człowiek z Lasu” pakuje mu dwie kule z bliskiej odległości w klatkę piersiową. I nie zostaje za to ukarany. Brak świadków, choć dyskoteka była pełna ludzi. Cały półświatek Skarżyska-Kamiennej – bo Stąporków to peryferie miasteczka – wie, kto zastrzelił restauratora, lecz nic z tego nie wynika. „Boruta” i jego żołnierze skutecznie sterroryzowali już okolicę. Czują się bezkarni, bo szef ma „wtyki na psiarni”. Dla rozrywki napadają gospodarstwa i domy wokół Szydłowca i Skarżyska. Wiążą, kneblują, torturują i zabijają ofiary. Młoda kobieta zostaje zgwałcona przy zwłokach męża. Inną – dużo starszą – katują niemal na śmierć dla stu siedemdziesięciu złotych. Liczy się tylko adrenalina.

* *

Jesienią 2004 roku Leszek K. jest już jednym z najważniejszych bossów świętokrzyskiego półświatka. Komitywy z mundurowymi nawet nie ukrywa – jeden z jego przybocznych zyskuje ksywkę „Komendant”, bo wszystko może załatwić. Wchodzi do siedziby skarżyskiej policji bez przepustki, pije z mundurowymi wódkę, jeździ po mieście pijany. Sam „Boruta” wozi się w kradzionych samochodach, czasem każe się podrzucić do domu drogówce. Haracze płacą mu prawie wszyscy: stomatolodzy, kantorowcy, właściciele delikatesów. W pobliskich Końskich i w Szydłowcu – nie wszyscy, ale wielu. Kto zalega „Borucie” z pieniędzmi, temu płonie lokal albo samochód. I już płaci.

Między przestępcami szepce się, że „Śruta” jest informatorem Centralnego Biura Śledczego i gra na dwie strony. Od czasu do czasu wystawi kogoś, kto mu podpadnie, w zamian dostaje cynki o szykowanych zasadzkach i planach lokalnej policji. Pewne jest, że „Człowiek z Lasu” ma niewiarygodne wpływy w komendach i w komisariatach. Gdy młody mieszkaniec Skarżyska – pobity przez jego żołnierzy – wchodzi na posterunek, by złożyć skargę, odbierający oświadczenie funkcjonariusz dzwoni gdzieś z komórki, a potem wychodzi z pokoju. Po chwili jego miejsce zajmuje bandyta od „Boruty”, na którego miała być właśnie złożona skarga. Ponownie bije swą ofiarę, po czym wyprowadza potłuczonego młodzieńca z komendy policji. Na oczach dyżurnego z parteru wpycha ofiarę do bagażnika i wywozi do lasu – na poprawiny.

* *

Leśny ojciec chrzestny przyjmuje interesantów, siedząc na zydlu w garażu przerobionym na siłownię. Do domu nie zaprasza. Jego nierozgarnięte dzieciate córki mają tam taki bałagan, że trudno przejść przez sień. Wszędzie rupiecie, nieuprane ubrania, resztki jedzenia. Za to w siłowni i wokół gołębnika – surowy męski porządek. Przestępcy z okolic trójkąta Piotrków Trybunalski – Radom – Kielce stają tu przed „Borutą” w pokorze po uprzednim oczekiwaniu na ulicy lub na wybetonowanym podwórzu. Zawołani do środka zwięźle meldują o swoich zamiarach, potem proszą o wydanie jednorazowej licencji na działanie. Wyróżnionych boss częstuje piwem, innych życzliwie ostrzega, gdy widzi możliwość porażki przedsięwzięcia. O dziwo, zwykle skutecznie przewiduje nieszczęśliwe wpadki – tak jakby miał możliwość odgadywania zamiarów gliniarzy. Chyba że ktoś daje mu cynki. Czy też odwrotnie: to on nadaje policji wybrane skoki.

W szczególnych przypadkach – kiedy spodziewane łupy są duże – „Boruta” łaskawie wydaje jednorazowe licencje na zabijanie. Jednym z tych, którym wolno strzelać do ludzi, jest plantator truskawek Tadeusz G., ten, który zgwałcił Ukrainkę z Chesonia i który zalecał kompanom, by „strzelać prosto w klatusię”.

Ja jeszcze wyjdę!

Skarżysko-Kamienna, Kielce, Kraków do 2015 roku

Zarówno od napadów na kantorowców, jak i od innych skoków zakończonych zyskami „Boruta” pobiera procent. Czasem może to być nawet ponad połowa łupu. Czy w listopadzie 2003 roku wziął dwieście pięćdziesiąt tysięcy od „Czarnego”? Tego nie wiemy. Jeśli jednak Ordak i Szymański – jak wyznał Łazarzowi ten drugi – dostali po trzydzieści tysięcy, to kto zainkasował resztę z pół miliona?

I czy w takim razie osobą ostrzegającą Mrugałę przed śmiercią mógł być ktoś z otoczenia gołębiarza? Ktoś, kogo łączyły z Krzysztofem dawne układy biznesowe? Policjant zblatowany z „Borutą”? Ktoś, kto miał jeszcze inny cel?

Odpowiedzi przyniesie – jak zdaje się sugerować komisarz Haliński – proces „Boruty”. W 2010 roku gołębiarz poszedł za kraty. Połamał sobie zęby na Leszku Wojteczku, właścicielu handlującej używaną odzieżą spółki Wtórpol ze Skarżyska. Gang „Człowieka z Lasu” spalił Wojteczkowi osiem naczep tirów i dwa samochody osobowe, ostrzelał mieszkanie kierownika zakładu i wrzucił mu granat, a innej osobie z firmy bandyci podrzucili psa z poderżniętym gardłem i ostrzeżeniem w pysku. Wszystko po to, by za pośrednictwem córek „Boruty” w roli słupów przejąć dobrze prosperujący interes. Kiedy właściciel uniemożliwił machinację, gangsterzy podpalili jego mieszkanie, a potem podłożyli mu bombę pod auto. Ta szczęśliwie wybuchła w chwili, gdy samochód był pusty. Biznesmen pływał akurat w basenie miejskim kilkanaście metrów dalej. Gangsterzy zrobili więc poprawkę: podpalili magazyny Wtórpolu.

* *

Wojteczek próżno szukał pomocy u skarżyskich policjantów. Choć dostał anonimowy list opisujący ze szczegółami, kto i dlaczego go prześladuje, choć jego żona zaniosła ów kwit na komendę – funkcjonariusze niczego konkretnego nie zrobili. Zdesperowany przedsiębiorca zwrócił się w końcu do adwokata reprezentującego rodzinę Olewników w głośnej podówczas sprawie porwania i zamordowania ich syna.

Za radą mecenasa szef Wtórpolu zamknął zatrudniającą dziewięćset osób firmę i zaprosił dziennikarzy z kilku gazet oraz ekipy telewizyjne do siedziby. Przedstawiciele mediów mogli zobaczyć obraz niecodzienny: wyprowadzeni z hal i magazynów robotnicy chodzą wokół zakładu i po jego dachach jako straż obywatelska. Wypatrują podpalaczy, ponieważ policja trzyma w tym rejonie stronę mafiosów.

Wojteczek dobrze się przygotował do wystąpienia przed kamerami. Opowiedział, w jaki sposób go terroryzują i dlaczego nie może dalej prowadzić działalności.

– Tu nie ma co liczyć na sprawiedliwość. W Skarżysku kwitnie korupcja.

Przez kilka dni temat Wtórpolu wałkowały główne media w kraju. Wszczęte natychmiast dochodzenie objął osobistym nadzorem minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro. Był rok 2007. Potrzeba było jeszcze trzech lat, żeby kielecka policja – między innymi komisarz Haliński – pokonała układy w Skarżysku i okolicach. Gang „Śruty-Boruty” został rozbity, zatrzymano prawie siedemdziesiąt osób, jedna trzecia stanęła przed sądem w Kielcach. Akta i oskarżenie mają w sumie około stu tomów.

* *

Leszek Wojteczek, który podobnie jak Haliński jest maratończykiem, staje podczas wokand w roli oskarżyciela posiłkowego. Jego prześladowcę z Ciechostowic policjanci doprowadzają na salę rozpraw w kajdanach łączących stopy z nadgarstkami. „Boruta” piorunuje wzrokiem szefa Wtórpolu. Na korytarzu stara się być butny. Krzyczy do dziennikarzy: „Ja jeszcze wyjdę!”. Na razie jednak na to się nie zanosi. W pierwszym z serii procesów gołębiarz dostał dziesięć lat więzienia za napady, rozboje, handel bronią i kradzieże. Przed nim poważniejsze wyroki: ma odpowiedzieć za kierowanie zbrojną grupą przestępczą, zabójstwo i zlecenia zabójstw. Proces, a właściwie procesy w „sprawie Leszka K. i innych”, trwają, gdy kończymy ten tekst. Wszystko toczy się wolno. Odpowiadający z wolnej stopy na przemian nie stawiają się na kolejne terminy. Metody mają różne: nie odbierają wezwań na posiedzenia, wysyłają zwolnienia lekarskie albo zmieniają adwokatów, do czego mają prawo, ale co powoduje kolejne odroczenia. Z powodu „wieloletniej przewlekłości” sąd był zmuszony wypuścić na wolność część oskarżonych o drobniejsze przestępstwa. Dziennikarze z kieleckich mediów stracili już serce do tego procesu: na pierwsze rozprawy przyjeżdżał osobiście redaktor naczelny tygodnika „Wprost” Sylwester Latkowski, na ostatnich nie ma już nawet lokalnej prasy ani telewizji. Z informacji kieleckiej prokuratury nie wynika, by którykolwiek ze współoskarżonych „Człowieka z Lasu” miał postawiony zarzut związany ze śmiercią Krzysztofa Mrugały. Nie wszystkie informacje są jednak jawne. Kilku podejrzanych wciąż się ukrywa – ich sprawy wyłączono do tak zwanego odrębnego rozpoznania, a dochodzenia jeszcze trwają. Czy jednym z ukrywających się jest ktoś o pseudonimie „Czarny”? Tego policja nie zdradza.

Osobne postępowanie toczy się w krakowskiej prokuraturze i dotyczy plantatora truskawek Tadeusza G., który doskonale znał „Borutę”. Jemu także śledczy przypisują więcej zbrodni niż te, za które dostał dożywocie. W należącym do niego czarnym notesie kryminalni znaleźli kilkadziesiąt nazwisk i adresów kantorowców z województw: świętokrzyskiego, śląskiego, małopolskiego i podkarpackiego. Czy był na tej liście Krzysztof Mrugała – tego także policja nie ujawnia.

* *

Aneta Mrugała na wieść o kolejnym możliwym tropie w sprawie mordu na tacie traci cierpliwość po raz pierwszy, odkąd się znamy, czyli od mniej więcej dwóch lat.

– Ta część historii jest dla mnie jak rana, która nie może się zabliźnić. Kiedy już powstaje strup, ktoś wtyka kij i bełta w środku aż do krwi. Nie mam ochoty dalej zadręczać siebie samej pytaniami, na które pewnie nigdy nie będzie odpowiedzi: kto tatę bił, kto strzelał, kto ukradł pieniądze. Nie chcę wpisywać w kalendarz kolejnych terminów sądowych. Mnie interesuje wyłącznie oczyszczenie imienia mamy. I moja własna rodzina.

ŹRÓDŁA

AUDYCJE RADIOWE

Program III PR, Godzina prawdy, 16.11.2013.

MATERIAŁY TELEWIZYJNE

Polsat, Interwencja. Oskarżył ją kryminalista, 10.03.2009.

TVN, Uwaga!, 16.06.2010.

TVP 2, Sprawa dla reportera, 27.10.2011.

Polsat, Państwo w państwie, 3.06.2012.

TVP 2, Pytanie na śniadanie, 19.11.2012.

TVN 24, Czarno na białym, 30.01.2013.

TVP 1, Prawdziwe życie, 12.02.2013.

Polsat, Państwo w państwie, 09.06.2013.

TVP 2, Panorama, 26.06.2013.

AWR Wprost, Człowiek z Lasu. Polska lokalna, Warszawa 2014.

PUBLIKACJE INTERNETOWE

Wyborcza.pl, Gazeta.pl, Busko.net.pl, Salon24.pl, YouTube.com, wPolityce.pl, WP.pl, Echodnia.eu, januszkowalskikazimierz.pl, sledczy.focus.pl.

PUBLIKACJE PRASOWE

„Super Express”, Dlaczego Super Express, 22.11.1991.

„Super Express”, Jadł psy sąsiadów, 10.02.2004.

„Super Express”, Terroryści znów planują atak. Ich cel – Jasna Góra, 2.04.2004.

„Gazeta Wyborcza Kielce”, Zabójstwo właściciela kantoru w Busku-Zdroju, 4.11.2004.

„Echo dnia”, Nagrody za morderców, 12.11.2004.

„Fakt”, Zwyrodnialcy zarabiają na krzywdzie niewinnych zwierzątek, 16.02.2006.

„Super Express”, Atak piranii w hipermarkecie, 16.03.2006.

„Super Express”, By zdobyć dom, kazała zamordować swojego męża, 23.03.2006.

„Fakt”, Wieloryb grasuje w Bałtyku. Znaleźliśmy go!, 31.03.2006.

„Fakt”, Wieloryb „Lolek” dziś w Warszawie, 8.04.2006.

„Echo dnia”, Jak zginął właściciel kantoru z Buska, 15.12.2006.

„Echo dnia”, Skruszony gangster w służbie sądu, 23.11.2007.

„Super Express”, Senator Piesiewicz ofiarą szantażystów?, 10.12.2009.

„Super Express”, Senator brał kokainę, 11.12.2009.

„Super Express”, Nagrała senatora, bo nie pożyczył jej pieniędzy, 14.12.2009.

„Nasz Dziennik”, Areszt pochopny, 27.06.2012.

„Rzeczpospolita”, Czy prokuratura odpowie za śmierć?, 2.06.2012.

„Rzeczpospolita”, Pozew za śmierć w areszcie, 14.09.2012.

„Dobre Rady”, Szukamy sprawiedliwości dla naszej mamy, 11.2012.

„Rzeczpospolita”, Walczą o dobre imię swojej matki, 13.06.2013.

„Newsweek”, Czarne duchy, 14.01.2013.

„Twoje Imperium”, Straszna cena błędu, 29.04.2013.

„Do Rzeczy”, Sprawiedliwość przyjdzie po śmierci, 19.05.2013.

„Tygodnik Przegląd”, Gang Al Capone rozbity, 44/2001.

„Tygodnik Przegląd”, Al Capone znad Dunajca, 52/2003.

„Gazeta Krakowska”, Al Capone z gór, 07.10.2005.

„Gazeta Krakowska”, Gang Ala Capone znów przed obliczem Temidy, 31.10.2009.

„Dziennik Polski”, Al Capone z Gabonia, 08.03.2011.

„Newsweek”, Więźniowie nowego stylu, 10.08.2001.

„Newsweek”, Gang mściwego człowieka z lasu, czyli mafia po polsku, 07.08.2010.

„Rzeczpospolita – Plus Minus”, Skarżysko – miasto prywatne, 29.01.2011.

„Gazeta Wyborcza – Duży Format”, Szmaciane imperium, 28.08.2014.

DOKUMENTY

Marta Wolańska, Polityka antynarkotykowa Unii Europejskiej, Materiały Biura Bezpieczeństwa Narodowego.

Akta sądowe spraw dotyczących rodziny Mrugałów:

*Sąd Okręgowy w Kielcach IIIK 105/06

*Sąd Apelacyjny w Krakowie IIAka 202/08

*Sąd Okręgowy w Kielcach III K 105/06

*Sąd Apelacyjny w Krakowie Aka 4/12

*Sąd Okręgowy w Warszawie IC 14/12

*Sąd Apelacyjny w Warszawie IACa 1390/13

*Sąd Okręgowy w Kielcach IIIKo 190/13

*Sąd Apelacyjny w Krakowie II Aka 68/13

*Sąd Okręgowy w Kielcach IIIKo 190/13

*Sąd Apelacyjny w Krakowie IIAka 159/14

*Sąd Okręgowy w Kielcach IC 3235/12

*Sąd Apelacyjny w Krakowie IACa 233/14

*Sąd Rejonowy w Busku-Zdroju IIIRC 285/03

*Sąd Okręgowy w Kielcach IICa 1549/03

*Sąd Rejonowy w Busku-Zdroju IIK 596/02

INNE

* Protokół zatrzymania Doroty Mrugały sporządzony przez funkcjonariuszy Komendy Wojewódzkiej Policji w Kielcach.

* Listy Anety i Bożeny do przebywającej w areszcie śledczym Doroty Mrugały oraz jej odpowiedzi do córek.

* Prywatne zapiski z aresztu Doroty Mrugały.

* Opinie medyczne na temat Doroty Mrugały sporządzone przez lekarza w areszcie śledczym.