Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

Świat ‌pełen jest wyrw, ‌załomów, pęknięć – ‌zarówno ‌tych fizycznych, ‌jak i niewidocznych gołym okiem ‌szczelin rzeczywistości. Aby móc ‌docierać do ‌tego, co ‌niepoznane, stworzyliśmy Szczeliny, ‌poświęcony literaturze ‌faktu imprint Wydawnictwa ‌Otwartego. ‌Pragniemy zrozumieć ‌otaczające nas ‌zjawiska, dlatego oddajemy głos ‌ekspertom, którzy ‌najlepiej ‌potrafią wytłumaczyć zawiłości ‌współczesnego świata.
===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Wszystkim, którym Węgry ‌nie ‌są obojętne

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Od ‌autora

Jesienią 2021 roku, ‌kiedy rozpocząłem pracę nad ‌książką, ‌o Węgrzech znowu było ‌głośno. ‌Dużo mówiło się o prawyborach ‌opozycji ‌– ‌o tym, czy ‌te wybory w ogóle się ‌odbędą, ‌o kolejnej, podpisanej na ‌piętnaście ‌lat, umowie gazowej i o tym, ‌co ‌szef węgierskiej dyplomacji Péter ‌Szijjártó ‌sądzi o gazociągu Nord Stream 2. ‌Choć jeszcze ‌siedem lat wcześniej ‌nie ‌sądziłem, że tak się ‌stanie. ‌To prawda, mam ‌półwęgierskie pochodzenie ‌(stąd nazwisko), a na studiach ‌napisałem ‌pracę ‌magisterską ‌na temat Węgier – ‌o postrzeganiu ‌traktatu z Trianon w dyskursie ‌politycznym ‌w tym kraju. W 2017 roku obroniłem ‌doktorat ‌poświęcony partii Jobbik. ‌Ale ‌jeszcze w 2014 roku, gdy inicjowałem ‌działanie ‌strony internetowej mającej przybliżać ‌węgierską ‌rzeczywistość polityczną, nie spodziewałem ‌się ‌większego zainteresowania tym ‌bądź co bądź ‌wąskim tematem. Licealny ‌kolega Tomek ‌podpowiadał: „Powinieneś założyć ‌konto na ‌Twitterze”. Reagowałem sceptycznie, odpowiadając: ‌„A kto ‌to niby będzie czytał?”. ‌Dziś ‌wracam do tej korespondencji ‌z uśmiechem. ‌Okazało się, że ‌życzliwych ‌odbiorców zainteresowanych Węgrami ‌nie brakuje. ‌Możliwość napisania książki ‌o tym ‌kraju jest dla mnie ‌ogromnym ‌zaszczytem, ale ‌i zobowiązaniem. ‌Tak jak powtarzałem ‌swoim studentom, ‌z którymi omawiałem węgierską ‌politykę w trakcie ‌trzydziestu godzin zajęć ‌z przedmiotu „Węgry”, ‌jaki ‌miałem przyjemność ‌prowadzić na Uniwersytecie Kardynała ‌Stefana ‌Wyszyńskiego w Warszawie, ‌moim ‌zadaniem jest przekazać ‌informacje, przybliżyć ‌konteksty ‌i rozszyfrować znaczenia, osąd ‌wielu kwestii pozostawiając odbiorcom. ‌Nie ‌jest to ‌zatem książka, ‌która przyniesie prostą ‌odpowiedź na ‌pytanie, jak wygląda współczesna ‌polityka węgierska ‌– próba jej „wytłumaczenia” ‌nastręcza ‌sporych trudności ‌z co ‌najmniej kilku powodów.

Przede ‌wszystkim wokół ‌Węgier narosło ‌w ostatnich latach ‌(a także po rozpoczęciu rosyjskiej ‌inwazji ‌na Ukrainę) ‌wiele emocji. ‌Odwieczną sympatię Polaków ‌wobec Budapesztu, ‌kształtowaną głównie przez ‌skojarzenia historyczne, ‌turystyczne czy kulinarne, przesłania ‌dziś ‌aspekt polityczny. Wyjaśnianie niuansów ‌węgierskiej rzeczywistości ‌jest także o tyle trudne, ‌że ‌nakazuje ‌łączyć różne, na ‌pozór zupełnie niepowiązane, wątki. ‌W końcu ‌formuła analityczna czy ‌naukowa, które ‌są mi najbliższe, nie ‌stanowią ‌– ‌mówiąc ‌wprost – ulubionych gatunków ‌literackich ‌szerokiego grona czytelników. Uczynię ‌jednak ‌wszystko, co w mojej mocy, ‌aby ‌niniejsza książka ‌była ‌lekturą nie tylko interesującą, ‌ale ‌także inspirującą. ‌W kolejnych rozdziałach postaram ‌się rozłożyć na czynniki ‌„możliwie ‌pierwsze” skomplikowaną politykę ‌rządu Węgier ‌realizowaną po 2010 roku. ‌Będzie więc ‌mowa o rządach poprzedzających ten ‌czas ‌– tych, które pozwoliły ‌dojść ‌do władzy koalicji Fidesz-KDNP, będzie o znaczeniu traktatu z Trianon i pamięci Wielkich Węgier dla dzisiejszego dyskursu politycznego, a także o tym, w jaki sposób kreowana jest współczesna węgierska tożsamość – ta, którą można nazwać „okołofideszową”. Będzie wreszcie o opozycji, która nagle się przebudziła i zjednoczyła przed wyborami wiosną 2022 roku.

Książka nie próbuje być politycznym leksykonem. To wybór autorski, który towarzyszy mi, odkąd do rozmaitych redakcji rozesłałem e-maile z informacją, że gdyby poszukiwały „dobrej duszy, która wytłumaczyłaby węgierskie zawiłości”, to jestem do dyspozycji. Mało jest we mnie romantycznego nastawienia wobec Węgier, ponieważ kraj ten pochłania mnie głównie i w zasadzie wyłącznie zawodowo. Staram się osobiście odwiedzać miejsca, o których później piszę. Podziwianie widoków i zabytków jest raczej skutkiem ubocznym podróży. Myśląc o miejscach do zobaczenia, nie zerkam na kuszące termy i łaźnie, Balaton lub „Hojduszoboszlu”, jak mówił lektor w jednej z reklam, zapraszając turystów. Punkty na mapie kraju wyznaczają mi polityczne wydarzenia, jak chociażby szczyty Grupy Wyszehradzkiej, organizowane z rozmachem w trakcie węgierskiej prezydencji.

Przypomniałem sobie o tym w styczniu 2022 roku, gdy otrzymałem telefon z jednej z redakcji. Głos w słuchawce przekazał, że do redakcji wpłynął tekst podpisany przez Zsolta Németha, przewodniczącego Komisji Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Krajowego Węgier. Była to polemika, a w zasadzie manifest polityczny przesłany w odpowiedzi na mój tekst poświęcony węgierskiej polityce wschodniej. Przewodniczący Németh stwierdzał w nim: „[…] na przykład ostatnio na jednym z portali opozycji Dominik Héjj pisał o węgierskiej polityce zagranicznej w taki sposób, jakby starał się zdestabilizować nasz region, co w znacznym stopniu utrudnia zrozumienie podstawowego interesu Węgier, jakim jest stabilność otoczenia, choćby z przyczyn ekonomicznych”. Po pierwszym ogromnym stresie przyszła głębsza refleksja: co musiało się stać, żeby człowiek numer dwa w partii Fidesz za pośrednictwem ambasady Węgier odpisywał mi na artykuł? To była jeszcze większa motywacja, by tę książkę ukończyć. Pomyślałem nawet, że powinienem mieć roboczy pseudonim, którym będę się podpisywał – „Wasz Destabilizator”.

Zapraszam do wspólnej podróży po meandrach węgierskiej polityki i wszystkiego, co z nią związane. Proszę pamiętać, że będzie to podróż subiektywna. Monopolu na nieomylność nie mam. To także, przyznaję, podróż w wielu aspektach bardzo krytyczna. Perspektywa zewnętrzna wielokrotnie jest zestawiana i konfrontowana z interesami Polski, ponieważ adresatami moich analiz i refleksji są przede wszystkim polscy odbiorcy. Mam nadzieję, że podróż ta okaże się interesująca.
===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Prolog

Dekonstrukcja nowej tożsamości

Główna teza mojej książki brzmi: koalicja Fideszu (pełna nazwa: Fidesz – Magyar Polgári Szövetség, Fidesz – Węgierski Związek Obywatelski) i Chrześcijańsko-Demokratycznej Partii Ludowej (Kereszténydemokrata Néppárt, KDNP) podjęła próbę stworzenia nowego archetypu Węgra. Punktem wyjścia dla powstania i działań tej politycznej asocjacji była jednoznacznie krytyczna, akcentująca moralne zepsucie diagnoza rzeczywistości zastanej po rządach socjaldemokratów oraz liberałów w latach 2002–2010. Sojusznicy z Fideszu i KDNP postanowili dosłownie zbudować „wszystko” od podstaw – także, a być może przede wszystkim, w wymiarze ustawodawczym. Po 2010 roku system tworzący ramy prawne funkcjonowania państwa został ukonstytuowany praktycznie od zera. Uchwalono dziesiątki tysięcy aktów prawnych na nowo określających węgierską rzeczywistość. Poza rewolucją legislacyjną rządzący pokusili się o przebudowę mentalności i tożsamości Węgrów. Elektorat Fideszu od zawsze pozostawał bardziej konserwatywny, jednak program tej partii ewoluował mocno w kierunku prawej strony, po 2016 roku uzyskała ona niezagrożoną pozycję na prawicy.

Węgierska scena polityczna uległa bardzo silnemu spolaryzowaniu. Wyborcy zaczęli głosować na konkretne bloki – lewicowo-liberalny bądź prawicowo-konserwatywny. Działo się tak już za pierwszych rządów Viktora Orbána (1998–2002), a zjawisko to nasiliło się po 2010 roku. Tym samym uwidocznił się dychotomiczny podział świata na „nas” i „was”. „My” jesteśmy pełni wartości i przekonań konserwatywno-narodowych, „wy” z kolei jesteście kosmopolitami nieprzywiązanymi do macierzy, poszukującymi głównie zbliżenia z Unią Europejską.

W 2022 roku, w czasie kampanii wyborczej przed wyborami parlamentarnymi, konflikt ten nabrał niespotykanej dotychczas dynamiki. Tłem wydarzeń była trwająca w Ukrainie wojna, która wybuchła w konsekwencji rosyjskiej agresji. Otóż siły patriotyczne jawiły się jako te, które chronią obywateli, ponieważ powstrzymują się od angażowania Węgier w nie swoją wojnę. Z kolei lewicowa opozycja, opowiadająca się za wysyłaniem broni do Ukrainy, miała ryzykować (w opinii prawicy) bezpieczeństwem Węgrów. To prawicowo-lewicowe napięcie jako żywo przypomina sytuację z lat trzydziestych XX wieku. Rozgorzał wówczas spór pomiędzy ludowcami (węg. népiek) a liberałami, zwanymi także urbanistami (węg. urbánusok). Ludowcy, liczni głównie na prowincji, szczególną estymą darzyli tradycje narodowe (z tego względu nazywano ich również narodowcami). Dla urbanistów, liberałów, skoncentrowanych głównie w Budapeszcie, najistotniejsze było kosmopolityczne otwarcie na świat.

Dychotomia tożsamościowa panowała także wśród elit opozycyjnych u schyłku lat osiemdziesiątych. To ona sprawiła, że w 1990 roku nie powstał wspólny rząd. Węgierskie Forum Demokratyczne (Magyar Demokrata Fórum, MDF), które wygrało wówczas wybory, sytuowało się po stronie ludowców, natomiast Fidesz i Związek Wolnych Demokratów (Szabad Demokraták Szövetsége, SzDSz) po stronie liberałów. Do dziś podziały pomiędzy oboma nurtami są na tyle silne, że ich przedstawiciele, chociaż wywodzący się z opozycji antykomunistycznej, wciąż się atakują. Używają różnej retoryki i odmiennych symboli. W wizji politycznej Fideszu poczesne miejsce zajmuje budowanie silnych antagonizmów pomiędzy obozem rządowym i opozycyjnym. Światy te nie mają ze sobą nic wspólnego. Używając analogii geometrycznej – to dwie linie równoległe, które z definicji nigdy się nie przetną.

NER, czyli uosobienie państwa

W nowej rzeczywistości Węgier nie powinien budzić zdziwienia fakt powstania NER-u. Akronim ten można zobaczyć na transparentach podczas protestów przeciwko Fideszowi, a także w artykułach i książkach poświęconych jego rządom. Na Węgrzech jest on niemalże tożsamy z nazwą państwa. Stanowi ucieleśnienie politycznej woli i wyobraźni, bez zrozumienia którego trudno do końca pojąć, co się dzieje na Węgrzech. NER to urzeczywistnienie państwa hermetycznego, na którego arenie politycznej jest miejsce tylko dla jednej partii. Państwa, w którym dominująca siła polityczna zapewnia sobie utrzymanie status quo nawet w przypadku porażki. Działanie NER-u w wymiarze prawnym przypomina skutek wyburzania miasteczka – po przejeździe buldożerów może ostać się kilka budynków, jak szpital czy remiza strażacka, ale niewiele więcej – reszta ulega zniszczeniu. NER to rodzaj umowy społecznej, podwalina archetypu „napisanych” od nowa Węgier. NER – Nemzeti Együttműködés Rendszere, Narodowy System Współdziałania. Wizja urzeczywistniona.

Jak działa? Po zwycięstwie w wyborach wiosną 2010 roku koalicjanci z Fideszu i KDNP zadecydowali o wpisaniu do prawodawstwa de facto własnego programu politycznego. Dokumentem, który stanowił jego fundament, był Narodowy Program Współdziałania (Nemzeti Együttműködési Programja). Ustawa, będąca sformalizowaną wersją nowej umowy społecznej, została uchwalona na jednym z pierwszych posiedzeń parlamentu nowej kadencji 14 czerwca 2010 roku. Program opierał się na trzech głównych hasłach – pokój, wolność, zgoda – i wskazywał główne składowe agendy działań rządu. Zawierał pięć punktów, z których każdy rozpoczynał się od słów: „Teraz jest czas, aby…”1: postawić na nogi węgierską gospodarkę; wprowadzić w kraju nowy porządek; uratować służbę zdrowia; zapewnić bezpieczeństwo socjalne; przywrócić normy demokratyczne. Szczególnie ten ostatni aspekt – przywrócenie norm demokratycznych – mógłby być dla wielu kontrowersyjny.

W ślad za ustawą wydano rozporządzenie, w którym zapisano, że Węgrzy w wyniku wyborów opowiedzieli się za budową nowego systemu politycznego. Rozporządzenie, parafowane przez premiera Orbána, rozpoczynały słowa: „Rząd, szanując konstytucyjny podział władz […]”2. Jednocześnie dokument obligował wszystkie instytucje państwowe do procedowania zgodnie z duchem Narodowego Programu Współdziałania. Należy mieć na uwadze, że w czerwcu 2010 roku instytucje te funkcjonowały w oparciu o decyzje poprzednich władz – koalicji Węgierskiej Partii Socjalistycznej (Magyar Szocialista Párt, MSzP) i Związku Wolnych Demokratów. Tym samym Viktor Orbán zobligował do podporządkowania się Narodowemu Programowi Współdziałania wszystkich urzędników państwowych najwyższych szczebli: prezydenta, marszałka Zgromadzenia Krajowego, przewodniczących Sądu Konstytucyjnego oraz Sądu Najwyższego, szefów komisji parlamentarnych, prezesów Najwyższej Izby Kontroli i Banku Narodowego Węgier, przewodniczących organów samorządów lokalnych, a także przewodniczących sądów niższych szczebli i prokuratur. Narodowy Program Współdziałania został uznany przez Fidesz-KDNP za mandat nieograniczony, udzielony premierowi, rządowi oraz „superwiększości”, pozwalający akceptować poniekąd in blanco wszystkie decyzje władzy wykonawczej.

Warto tu zrobić zastrzeżenie dotyczące legitymizacji tego systemu w kolejnych latach. Gdy w 2010 roku koalicja Fidesz-KDNP wygrywała wybory, obowiązywała skomplikowana ordynacja wyborcza, opracowana na potrzeby wyborów parlamentarnych z 1990 roku, pierwszych po historycznej zmianie ustrojowej3. Tamto zwycięstwo było absolutnie niepodważalne, miażdżące i mówiąc wprost – niepowtarzalne. Później tylko raz, w 1994 roku, socjaliści i liberałowie zdobyli większość konstytucyjną, ustawy zasadniczej jednak nie zmienili, ponieważ, uznając konieczność procedowania nad najwyższym aktem prawnym w oparciu o narodowe porozumienie, dokonali samoograniczenia i przyjęli, że do końca kadencji (1998) próg wymagany do uchwalenia nowej konstytucji zostanie podniesiony do czterech piątych głosów. Koalicja Fidesz-KDNP, uchwalając swoją konstytucję, do tej zasady się nie odwołała. Przeciwnie, w 2011 roku zmieniono ordynację wyborczą, a później nowelizowano ją jeszcze kilkakrotnie w taki sposób, że utrzymanie większości konstytucyjnej stawało się możliwe przy uzyskaniu coraz mniejszej liczby głosów w wyborach.

Już w 2010 roku przedstawiciele Fideszu uznali, że to autentyczna, ówczesna wola ludu, która przełożyła się na wynik wyborów, jest najwyższym i nieograniczonym mandatem do sprawowania władzy. Na drodze do urzeczywistnienia celów koalicji stało jedynie sądownictwo – zarówno powszechne, jak i Sąd Konstytucyjny – po 2010 roku poddawane kolejnym „reformom”. U podłoża wszystkich tych zmian leżało przekonanie o nieograniczonym mandacie rządu. Viktor Orbán był tak pewien poparcia, a także – jak się zdaje – jest nadal, że w trzech kolejnych wyborach (2014, 2018, 2022) Fidesz nie przedłożył wyborcom żadnego nowego programu – wciąż obowiązuje ten z 2010 roku, znany jako „Polityka spraw narodowych”.

Ten aspekt polityki Fideszu określiłbym mianem „populistycznego manifestu”, określającego zasady funkcjonowania państwa. Powstały wiosną 2010 roku nowy system – układ relacji między naczelnymi organami państwa, jak i zależności na linii państwo–obywatel – przedłożył polityczną wolę ponad rządy prawa. Przeorganizował system prawa publicznego, system podziału władzy, system partyjny, wzory zachowań wyborczych, a także konfigurację elit politycznych. Wielość i zakres wprowadzanych zmian nie mają precedensu w historii, są też pozbawione teoretycznej podbudowy oraz oparcia w jakiejkolwiek politycznej doktrynie. Mają one znaczenie jedynie z punktu widzenia liderów koalicji rządowej, ich interesu władzy i imperatywu zwycięstwa. Stworzono własną metodę sprawowania władzy, która sama w sobie służy stabilizowaniu i umacnianiu pozycji sojuszu Fidesz-KDNP. Dla zapewnienia tego celu zmieniono charakter węgierskiego systemu politycznego – zarówno w sposobie sprawowania władzy, jak i w relacjach państwo–obywatel pojawił się element autorytaryzmu. W 2011 roku nie odbyło się referendum w sprawie przyjęcia nowej konstytucji, ponieważ premier uznał swój mandat za tak silny, że Węgrzy po prostu przyjmą to, co im zaproponował.

Narzucony przez Fidesz system polityczny potrzebował nowych elit – i stworzył je. Nie mógłby też przetrwać bez własnego zaplecza gospodarczego. Tak powstała grupa oligarchów, którzy wnosząc do systemu kapitał i możliwości, otrzymywali w zamian intratne kontrakty i dostęp do władzy. Po 2010 roku spora liczba osób dorobiła się fortun. Media śledcze rozpisywały się o powiązaniach polityczno-biznesowych wokół rządu. To także legło u podstaw zmian w systemie medialnym, których celem było uzyskanie takiej kontroli nad przekazem, by móc „ręcznie” sterować nastrojami społecznymi. Kiedy serwis Origo w 2014 roku napisał o podróżach szefa kancelarii premiera Orbána, Jánosa Lázára, do Londynu, doszło do przejęcia portalu i zmiany jego polityki o 180 stopni. Redaktor naczelny i autor tekstu zostali zwolnieni. W uproszczeniu – Origo z dnia na dzień ze względnie neutralnego i wyważonego w opiniach stało się prorządowe. Kiedy w 2016 roku dziennik „Népszabadság” opisał podróże „ministra od propagandy” Antala Rogána, korzystającego często z luksusowego helikoptera i limuzyn, gazetę z dnia na dzień zamknięto.

Media udało się przejąć dzięki beneficjentom systemu. Wnieśli oni kapitał i lojalność potrzebne premierowi. Ten z kolei dał im nieograniczone prawo do korzystania z bogactw aparatu państwa. Najbardziej rozpoznawalną twarzą systemu jest Lőrinc Mészáros, druh premiera z Felcsút. Zwykły burmistrz maleńkiego miasteczka, który wcześniej wykonywał zawód inkasenta gazowego, w ciągu niespełna dekady stał się najbogatszym Węgrem. Jego majątek urósł o wiele tysięcy procent. Mészáros stwierdził zresztą, że bogaci się szybciej od szefa Facebooka, ponieważ „być może ma większy talent”. W aparacie NER-u istotną rolę odgrywa także zięć premiera István Tiborcz. Jego nazwisko (bez konsekwencji) przewijało się w aferze Eliosa, jednej z najgłośniejszych na Węgrzech. Chodziło o konieczność wymiany oświetlenia ulicznego, na co została przekazana unijna dotacja. Prace zrealizowano, jednak nie spełniały one wymaganych, a właściwie żadnych norm. Sprawie ukręcono łeb, choć państwo zostało zobligowane do zwrotu dotacji. W ten sposób za rachunek zięcia zapłacili wszyscy podatnicy. Dlaczego nikt nie reagował? Bo media (zwłaszcza prasa), które zasięgiem obejmują całe państwo, nie informowały o tym. Przykładów takich szemranych inwestycji nowych władz można podać więcej.

Jak widać, emanacje NER-u są czymś, co Węgrów doprowadza do szału. Jednak zrozumieją go jedynie ci, którzy potrafią dobrze połączyć kropki, czyli w zasadzie wyłącznie elektorat szerokiej opozycji. W tym środowisku termin NER ma wydźwięk pogardliwy, symbolizując wszystkie nadużycia władzy. Jedynym czynnikiem legitymizującym ten system jest sam premier Viktor Orbán. To główny strateg, szef partii i rządu. Każda decyzja państwowych gremiów jest de facto jego decyzją. Przypomina to trochę dwór z królem i służebnymi. Krisztián Orbán (zbieżność nazwisk przypadkowa) opublikował książkę pod tytułem Száz év szorongás (Sto lat lęku), w której pisał, że sam system wprowadzony w 2010 roku nie jest dla węgierskiej historii czymś nadzwyczajnym, stanowi bowiem kontynuację pewnego sposobu działania, istniejącego w węgierskiej polityce od stulecia. Ekonomista wypunktowuje cztery systemy, które funkcjonowały na Węgrzech. Są to: reżimy Miklósa Horthyego (1920–1944) i Jánosa Kádára (1956–1989), postkomunistyczny (1990–2010) i ostatni, najnowszy, NER, wprowadzony po 2010 roku. Zdaniem autora każdy z tych systemów skupiał się wyłącznie na utrzymaniu władzy. Aby ją zachować, rządzący dążyli do poprawy sytuacji zwolenników, wprowadzając i utrwalając jasny podział na „swoich” i „obcych”, głównie poprzez oligarchizację państwa, rozdawnictwo stanowisk i pieniędzy publicznych, a także brak szacunku dla własności prywatnej.

Po latach moralnego zepsucia

Wiadomo zatem, jaki system powstał na Węgrzech po 2010 roku, ale co leżało u jego podstaw? Kiedy koalicja Fidesz-KDNP doszła do władzy, jednym z nadrzędnych postulatów pojawiających się w dyskursie publicznym była konieczność przezwyciężenia kryzysu moralnego, w jakim znalazły się Węgry po ośmiu latach rządów socjalistów. „Wyznajemy, że po prowadzących do kryzysu moralnego dziesięcioleciach XX wieku mamy nieodpartą potrzebę duchowej i intelektualnej odnowy”. Zmianę kondycji państwa i społeczeństwa przynieść miały właśnie rządy Fidesz-KDNP. Ten sposób myślenia doskonale pokazuje przemówienie Viktora Orbána wygłoszone na naradzie ambasadorów, która odbyła się w marcu 2015 roku. Orbán powiedział wówczas: „My, Węgrzy, mamy skłonność do postrzegania naszych działań jako cwanych, podczas gdy zamiast cwaniakami jesteśmy ostatnimi frajerami”. W ten barwny sposób wskazał na krzywdzące w jego opinii postrzeganie węgierskiej polityki zagranicznej przez pozostałych partnerów (głównie w Unii Europejskiej).

Nowa idea państwa znalazła odzwierciedlenie w konstytucji uchwalonej w kwietniu 2011 roku. Był to całkowicie nowy akt prawny. Odcięcie się od przeszłości podkreślono między innymi poprzez zmianę samej nazwy dokumentu („ustawa zasadnicza” zamiast „konstytucja”). W jednym z pierwszych artykułów zmieniono oficjalną nazwę państwa – z Republiki Węgierskiej (Magyar Köztársaság) na Węgry (Magyarország). W preambule nowej konstytucji zapisano między innymi, że jedność narodu „w wichrach minionego stulecia rozerwana została na części”. Przywołano tu ustalenia traktatu z Trianon z 1920 roku, w wyniku którego Węgry utraciły dwie trzecie swojego terytorium oraz zbliżony odsetek ludności. Swoją drogą owo „minione stulecie” już minęło, setna rocznica Trianon celebrowana była w 2020 roku. Zagadką jest, czy ten passus pozostanie, czy zostanie znowelizowany.

Ustawodawca – w tym przypadku posłowie większościowej koalicji Fidesz-KDNP, którzy własnymi głosami uchwalili „swoją” konstytucję – jasno wyraził także oczekiwania wobec kolejnych generacji: „Wierzymy we wspólnie kształtowaną przyszłość, w poczucie misji młodych pokoleń. Wierzymy, że nasze dzieci i wnuki swym talentem, swą wytrwałością i siłą ducha znów uczynią Węgry wielkimi” (w angielskim brzmieniu: „make Hungary great again”, co w czasach zbliżenia Orbána z prezydentem Donaldem Trumpem, głoszącym hasło „make America great again”, brzmiało nad wyraz ciekawie). Do węgierskiej potęgi sprzed 1920 roku będę w tej książce nawiązywał dość często, jest to bowiem kluczowy element kreowania komponentu tożsamościowego, do którego odwołuje się Fidesz.

W sylwestra 2021 roku Viktor Orbán w mediach społecznościowych zamieścił film podsumowujący jego dwunastomiesięczną aktywność. W przekaz kampanijny wkomponowano parafrazę discopolowego hitu, tworząc zapadającą w pamięć piosenkę: „Piros volt a paradicsom, nem sárga, Magyarország előre megy, nem hátra”, co można przetłumaczyć jako: „Pomidor był czerwony, nie żółty, Węgry idą naprzód, nie wstecz”. Ten marsz początkowo przypominał skradanie się, by się w końcu przerodzić w pozbawiony sentymentu taran, który sprzyjał Władimirowi Putinowi, gdy ten koncentrował wokół Ukrainy coraz więcej wojska, i nie zmienił w wyraźny sposób priorytetów po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji na ten kraj 24 lutego 2022 roku.

Kiedy dzielę się na Twitterze informacjami dotyczącymi węgierskiej polityki, najczęściej obserwuję reakcję dwóch obozów – tych, którzy uważają, że Orbán, idąc „pod prąd utartym schematom”, staje się mężem stanu, oraz tych, którzy czynią z moich tweetów świetny dowód na nieskuteczność… polskiej polityki. Orbán to mąż stanu, ale węgierski. To polityk pozbawiony sentymentów, cyniczny, który w relacjach z polskimi decydentami podejmuje interesujące nas kwestie wyłącznie na własny doraźny użytek. Lider Fideszu wie, jak zyskać przychylność interlokutorów. Potrafi bez mrugnięcia okiem słuchać polskiego premiera, który stojąc obok niego, mówi o konieczności ukarania Gazpromu za geopolityczny szantaż energetyczny, by potem w wywiadzie podkreślać zalety długoletniego kontraktu gazowego Węgry–Rosja, który wszedł w życie 1 października 2021 roku. Kiedy wybuchła wojna w Ukrainie, bez ogródek zapowiedział, że Węgry nie wyślą do Ukrainy broni, ponieważ „Węgrzy nie będą płacili ceny tej wojny”, a dobre relacje z Rosją należy pielęgnować, bo przecież wojna kiedyś się skończy. W końcu zablokował VI unijny pakiet sankcji przeciwko Rosji, twierdząc, że Węgry nie poradzą sobie bez rosyjskich węglowodorów. Ostatecznie się na nie zgodził – do momentu składania tej książki, czyli wakacji 2022 roku – na ograniczenia dostaw ropy naftowej.

Na przestrzeni lat Orbán potrafił (i wciąż potrafi) wplątywać polskich polityków w węgierską narrację dotyczącą porozumień z Trianon, jak wtedy, gdy pokazał premierowi Mateuszowi Morawieckiemu mapę Węgier w granicach sprzed 1920 roku. Mapy tego rodzaju wiszą w wielu urzędach, także w ministerstwach i w gabinetach polityków bliskich Fideszowi. Ich ostentacyjne eksponowanie wywołuje furię przede wszystkim u Słowaków i Rumunów. Istnieje też słynne prześmiewcze zdjęcie Jarosława Kaczyńskiego w niefortunnie założonej maseczce. Fotografię wpuściła do internetu kancelaria Orbána. Nieprzypadkowo. Posłowie koalicji Fidesz-KDNP dali się poznać jako politycy bez sentymentów. W ich przypadku polityczne przyjaźnie nie wykraczają poza pragmatyczny bilans zysków i strat, a bazą retoryki wewnętrznej pozostają populistyczne resentymenty.

Chrześcijaństwo jako narzędzie

Na kolejnych stronach książki postaram się przybliżyć mity założycielskie Węgier – w tym koncepcję turanizmu. Pogląd, zgodnie z którym Węgrzy są potomkami walecznych ludów wywodzących się z dalekich azjatyckich stepów, stale przewija się w węgierskiej narracji politycznej. Turanizm jest paranaukowym kierunkiem w antropologii. Pomimo jego quasi-naukowości studia nad nim finansuje budżet centralny. Nieszczęśliwie dla „nowych” Węgier państwa zamieszkiwane przez pobratymcze ludy turańskie (Kazachstan, Tadżykistan, Kirgistan, Uzbekistan, Turcja i in.), choć stały się istotnym elementem polityki wschodniej Węgier, są też państwami, w których dominuje islam – religia, która od kryzysu migracyjnego w 2015 roku otrzymała status religio non grata (religii niemile widzianej), gdyby tylko taki termin istniał w języku łacińskim.

Myśląc o węgierskim chrześcijaństwie, większość osób mimochodem stosuje polskie kalki. Dowodem na to był rok 2016 i entuzjazm polskiej prawicy dotyczący hasła „kontrrewolucji kulturalnej”, które w Krynicy w czasie Forum Ekonomicznego wygłosił Viktor Orbán. Od tej wypowiedzi minęło sześć lat, w czasie których kontrrewolucja nie nastąpiła. Lider Fideszu mówił wówczas, że „elita europejska, decydenci polityczni, liderzy mediów wmówili sobie, że właściwym kierunkiem rozwoju ludzkości jest to, aby zlikwidować nasze tożsamości. Że to nie jest nowoczesne być Polakiem, Czechem, Węgrem. Nie jest nowoczesne być chrześcijaninem. W miejsce tego pojawiła się nowa tożsamość: europejska. Przyspieszano to. A brexit mówi o czym? Brytyjczycy powiedzieli: nie. Chcieli pozostać Brytyjczykami. Jest możliwość kontrrewolucji kulturalnej. Nie ma czegoś takiego jak tożsamość europejska. Są Polacy i Węgrzy”.

To nie pierwszy raz i rzecz jasna nie ostatni, kiedy Orbán budował dychotomiczny podział świata i Europy. Filarami kontrrewolucji miały być Polska, Czechy oraz Węgry, kraje, które odmiennie pojmują aksjologiczne i praktyczne stosowanie polityki. Od początku jasne było, że wypowiedź ta pozostanie pustym frazesem, nieprzypadkowo jednak wypowiedzianym w Polsce – państwie, w którym szef Fideszu czuje się bardzo pewnie, wiedząc, z jakim podziwem spotyka się tu ze strony rządzących i, szerzej, prawej strony sceny politycznej.

Warto wspomnieć o jeszcze jednym fakcie. Mówiąc o kontrrewolucji, Viktor Orbán użył terminu ellenforradalom, który w języku węgierskim jest zarezerwowany w zasadzie wyłącznie dla określania powstania węgierskiego w październiku 1956 roku. Tak o bohaterstwie Węgrów mówiły władze komunistyczne. Premier wspomniał także, że trzeba bronić religii oraz identyfikacji narodowej i historycznej, ponieważ dla tych, którzy tego nie uczynią, braknie miejsca na ziemi.

Chrześcijaństwo jest jednak na Węgrzech rozumiane w innych kategoriach. Gdy w Polsce toczyła się debata dotycząca zakazu aborcji, z ust polityków obozu Zjednoczonej Prawicy można było usłyszeć, że chrześcijanin nie może godzić się na terminację ciąży. Nie powinien też opowiadać się za tym, co jest z punktu widzenia wiary nienaturalne – a zatem za prawami środowisk nieheteronormatywnych. Na Węgrzech jest zupełnie inaczej. Rola Kościoła w Polsce i na Węgrzech różni się w sposób zasadniczy. W Polsce jego wkład w przetrwanie polskości – zarówno za czasów niewoli pod zaborami, jak i w czasach wojen oraz komunizmu – jest niepodważalny. Na Węgrzech rząd dusz sprawują dwa główne Kościoły – rzymskokatolicki i protestancki, a żaden z nich nie odegrał takiej roli dziejowej jak Kościół polski. Nad Wisłą debata publiczna została spłycona do dogmatów zgodnych z doktryną rzymskokatolicką, na Węgrzech natomiast mówimy o chrześcijaństwie, w którym centralne miejsce zajmuje Kościół reformowany. Jego pozycja nie wynika jednak z liczebności wyznawców, ale z roli, jaką odgrywa na scenie politycznej. Wzrosła ona głównie za sprawą samego Viktora Orbána, który jest kalwinistą, lecz także wielu członków jego gabinetu – protestantów. Jakie ma to znaczenie? Dominacja polityczna tego Kościoła narzuca na świeckie państwo szereg właściwych dla jego nauczania ideologicznych ram, dotyczących tak newralgicznych kwestii jak in vitro czy dopuszczalność aborcji. Należy bardzo stanowczo podkreślić, że jest to podejście odmienne od tego, jakie pozostaje w zgodzie z nauczaniem Kościoła rzymskokatolickiego.

Tu ciekawostka: jednym z głównych urzędów państwowych Węgier jest Ministerstwo Zasobów Ludzkich, biurokratyczny moloch, który zajmuje się kwestiami służby zdrowia, pracy, sprawami społecznymi, sportem, wyznaniami religijnymi oraz mniejszościami narodowymi. Niegdyś, to jest w latach 2012–2018, ministrem zasobów ludzkich był Zoltán Balog, czynny pastor Kościoła reformowanego – kalwinista. Po wycofaniu się z polityki w 2018 roku Balog został biskupem diecezji naddunajskiej Węgierskiego Kościoła Reformowanego. W sierpniu 2019 roku kanclerz Angela Merkel udała się do Sopronu na Węgrzech, aby wziąć udział w obchodach 30. rocznicy Pikniku Paneuropejskiego. Mszę w języku niemieckim celebrował nie kto inny jak Zoltán Balog. W lutym 2021 roku Balog został jednym z dwóch przewodniczących duszpasterskiego Synodu Węgierskiego Kościoła Reformowanego. I tak przez lata zacieśniał się sojusz pomiędzy koalicją Fidesz-KDNP a Kościołem reformowanym, choć formalnie Węgry pozostają krajem świeckim, z wyraźnym rozdziałem instytucji państwowych i religijnych.

W ramach politycznej samoidentyfikacji Węgry kreują się na obrońcę wartości europejskich, w tym chrześcijaństwa. Komponent wiary został wyniesiony niemal do narodowego symbolu. Nie chodzi tu wyłącznie o pierwszy wers narodowego hymnu – „Boże, błogosław Węgrów” („Isten, áldd meg a magyart”). Preambuła konstytucji uchwalonej w 2011 roku przybrała nazwę Narodowego wyznania wiary. Czytamy w niej: „Jesteśmy dumni z tego, że nasz król, Święty Stefan […] uczynił naszą Ojczyznę częścią chrześcijańskiej Europy”. Trzeba wiedzieć, że Stefan to fundament węgierskiej państwowości, uznawany za jednego z najważniejszych, o ile nie najważniejszego węgierskiego wodza. Odwołań do symbolu jego władzy – Korony Świętego Stefana, nie brakuje tak w konstytucji, jak i całym życiu politycznym Węgier. Także dlatego, że państwo Stefana było obszarowo kilkakrotnie większe niż dzisiejsze Węgry. Chrześcijaństwo wnosi też istotny czynnik państwowotwórczy, o czym również przeczytamy w Narodowym wyznaniu wiary: „Uznajemy rolę chrześcijaństwa w przetrwaniu narodu”.

Jednocześnie chrześcijaństwo bez wątpienia stało się narzędziem budowania wizerunku państwa. Narzędziem bardzo plastycznym, które można dostosować do okoliczności, ale i trudnym do zidentyfikowania. Definiowanie Węgier jako państwa chrześcijańskiego pomaga w utrzymaniu wizji dualnego świata, w której Węgrom przeciwstawia się całą jego resztę. W wizji tej Zachód jawi się jako obszar zeświecczony, proimigrancki, multikulturowy, wyjałowiony z wartości narodowych. Węgry z kolei mają być państwem, które chroni instytucję rodziny, tradycyjny styl życia i dba o diasporę zamieszkującą sąsiednie kraje. Według Orbána Europa znajduje się w przełomowym momencie, decydującym o europejskiej tożsamości. Wskazuje on, że świat zachodni koroduje, ponieważ swoją tożsamość definiuje wokół jednostek, a nie narodów. Zachód jest z góry przegrany. Jedynie Węgry, czy szerzej – kraje Europy Środkowej, wiedzą, czym jest prawdziwa tożsamość. I to one pozostają nadzieją dla Zachodu. To w tej części Europy przetrwać mają tradycyjne wartości – zarówno na poziomie obyczajowym, jak i polityczno-społecznym. Chrześcijaństwo w tym konstrukcie nie ma wiele wspólnego z wiarą jako taką.

Chrześcijaństwo deklarowane na poziomie państwowym stało się na Węgrzech czymś w rodzaju ideologii politycznej, de facto jedynie udającej religię. Służy legitymizacji systemu, który wprowadził Viktor Orbán. W czasie letniego uniwersytetu w Băile Tușnad (węg. Tusnádfürdő) w Rumunii w lipcu 2014 roku węgierski premier wypowiedział słowa o początku demokracji nieliberalnej na Węgrzech. „Demokracja nieliberalna” stała się terminem pojemnym, ale i użytecznym, wytrychem tłumaczącym kolejne elementy węgierskiej układanki politycznej. W ciągu kilku kolejnych lat wyewoluowała w kierunku węgierskiej chrześcijańskiej demokracji, która jest obecnie synonimem demokracji nieliberalnej. To zgodnie z jej założeniami funkcjonuje reżim polityczny w Budapeszcie, a ustrój państwa ulega przekształceniu. Premier mówi: „Zbudowaliśmy węgierskie państwo chrześcijańsko-demokratyczne”, a także: „My, Węgrzy, mamy prawo organizować nasze życie podług «chrześcijańskiej wolności»”. Elementy składające się na tę wolność zostały w ostatnich latach zdefiniowane. Są to: szeroko rozumiana poprawa warunków życia Węgrów, walka z biedą, odnowa moralna i duchowa (realizowana także w ramach nowej ustawy zasadniczej) oraz wsparcie rodzin zamiast nielegalnych migrantów.

Chrześcijaństwo stało się ważnym komponentem legitymizującym politykę antyimigracyjną, wspieraną przez węgierski Kościół katolicki, a przede wszystkim prymasa Pétera Erdő. 3 września 2015 roku, kiedy nad Dunajem trwał kryzys migracyjny, duchowny ten stwierdził publicznie, że jeśli Kościół przyjmie imigrantów, to sam stanie się przemytnikiem ludzi. Była to reakcja na wezwanie papieża Franciszka, by nieść pomoc potrzebującym. Tego samego dnia prymas Polski Wojciech Polak zatweetował: „Jesteśmy wezwani, by rozpoznać twarz Chrystusa w uchodźcach, bo byłem przybyszem, mówił, a przyjęliście mnie”.

Na marginesie warto dodać, że najgłośniejszą krytykę założeń węgierskiej chrześcijańskiej demokracji wyraził w 2018 roku ówczesny przewodniczący Rady Europejskiej Donald Tusk. Miało to miejsce w czasie listopadowego kongresu Europejskiej Partii Ludowej w Helsinkach. Tusk formalnie i literalnie nie krytykował Viktora Orbána, jednakże nikt nie miał wątpliwości, o kim mówił. Krótkie wystąpienie zostało jednoznacznie zinterpretowane jako antywęgierskie, w szczególności gdy wskazywał, że nikt nie ma prawa do atakowania liberalnej demokracji i jej podstaw. Stwierdził także: „[…] jeśli państwo i naród przeciwstawiasz wolności i godności jednostki lub stawiasz ponad nimi, nie jesteś chrześcijańskim demokratą; […] jeśli popierasz Putina i atakujesz Ukrainę, jeśli jesteś po stronie agresora, a przeciw ofierze, nie jesteś chrześcijańskim demokratą”. Kolejne wypowiadane zdania jasno ujawniały adresata tych słów – Viktora Orbána, co zresztą spotkało się z ostrą reakcją mediów sprzyjających partii Fidesz. Na łamach sympatyzującego z rządem dziennika „Magyar Hírlap” napisano, że Donald Tusk wstawia się za Ukraińcami, którzy na Wołyniu mordowali Polaków.

Dlaczego uważam, że chrześcijaństwo na Węgrzech stało się narzędziem, a przestało być wypływającym z wiary przekonaniem? Tradycyjnie kwestie związane z religią i światopoglądem pozostawały w sferze prywatnej, a to, czy ktoś ma taką czy inną orientację, nie było przedmiotem szerszej politycznej debaty. Weźmy przykład z 2021 roku. Konserwatysta, propagator dookreślenia w konstytucji tego, że małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny, József Szájer ucieka z gejowskiej orgii w Brukseli po rynnie. Zostaje zatrzymany, a w jego plecaku policja znajduje środki odurzające. Dla tak konserwatywnego i wówczas już jawnie dyskryminującego mniejszości seksualne ugrupowania jak Fidesz powinno być to doświadczenie obciążające. Nie miało jednak żadnego politycznego znaczenia. Dlaczego? Po pierwsze, ze względu na węgierską mentalność nakazującą niemieszanie się w sprawy prywatne, po drugie, dzięki systemowi medialnemu, który pozostając w dużej mierze uzależniony od rządzącej koalicji, był w stanie tę sprawę wyciszyć. Na forum europejskim Fidesz na temat Szájera nawet się nie zająknął. Incydent nie wpłynął na retorykę partii i jej przekaz stawiający rząd oraz państwo węgierskie w roli obrońców wartości chrześcijańskich i tradycyjnego modelu rodziny.

Chrześcijaństwo jest niczym joker wyciągany z talii kart w trudnych sytuacjach. Przykład? W sporze o praworządność pomiędzy Węgrami a unijnymi instytucjami rząd w Budapeszcie używa argumentu: kolejne unijne postępowania to zemsta bądź kara Unii Europejskiej za to, że państwo węgierskie nie prowadzi proimigranckiej polityki i że – jako kraj chrześcijański – chce bronić wartości. Ataki te prowadzić ma zresztą nawet nie tyle Unia Europejska jako samodzielny byt, ile „sieci Sorosa”, które zawładnęły Brukselą. Przeciwko finansiście przeprowadzono na Węgrzech co najmniej kilka kampanii.

Chrześcijaństwo jest w końcu także spoiwem łączącym to, co na pozór niepołączalne. W czasie ostatniego przed pandemią spotkania Orbán–Putin, które odbyło się w Budapeszcie w 2019 roku, Orbán mocno akcentował, że Rosja i Węgry należą do tego samego kręgu kulturowego – cywilizacji chrześcijańskiej. Nawet jeżeli politycznie Europa wyklucza Rosję, to przecież nie wyzbędzie się wspólnych pierwiastków kulturowych. Premier Węgier powrócił do tej refleksji w trakcie dorocznego przemówienia, będącego rodzajem orędzia o stanie państwa. Orbán wygłasza je regularnie od 1999 roku. Odwołano je tylko raz – w 2021 roku, z powodu pandemii. W trakcie wystąpienia szef rządu stwierdził, że zachodnie chrześcijaństwo nie utrzyma się na własnych nogach i potrzebny jest mu sojusz z chrześcijaństwem wschodnim. W przeciwnym razie jest mało prawdopodobne, by przetrwało następne dziesięciolecia. Viktor Orbán w 2022 roku dwukrotnie zablokował obłożeniem unijnymi sankcjami patriarchy Cyryla stojącego na czele moskiewskiej Cerkwi, nobilitującego rosyjskie zbrodnie w Ukrainie.

Jednak we wskazanej „wschodniej” kategorii znajdują się oprócz Rosji także prawosławne Bałkany. W trakcie wspomnianej wizyty Putina w Budapeszcie odbywała się konferencja bliskowschodnich duchownych, której dominującym tematem była ochrona chrześcijan prześladowanych na Bliskim Wschodzie. Na obrońców tej grupy wyznaniowej kreowali się obaj przywódcy. Dzień przed spotkaniem szef węgierskiej dyplomacji Péter Szijjártó mówił, że prześladowanie chrześcijan w oczach zachodnich polityków pozostaje „ostatnią formą akceptowanej dyskryminacji”. W maju 2021 roku w wywiadzie dla słowackiego portalu internetowego, którego treść polskim czytelnikom udostępniła Katolicka Agencja Informacyjna, Viktor Orbán stwierdził: „Nawet jeśli Węgrzy byli łacińskimi chrześcijanami, nie przewidzieli, że w przyszłości również prawosławie będzie odgrywało bardzo znaczącą rolę”. Był to kolejny etap wprowadzania religii do debaty politycznej (prawosławie stanowi tu synonim Rosji). Podkreślanie wspólnego chrześcijańskiego dziedzictwa umożliwia trwanie w sojuszach, które w innych kategoriach byłyby trudne do wytłumaczenia. Broniąc decyzji dotyczącej Cyryla, politycy partii rządowej mówili, że nie można obłożyć sankcjami duchownego kościoła liczącego kilka milionów wiernych, pośród których są także Węgrzy. Pokój w Ukrainie w opinii Orbána nie jest możliwy do uzyskania w przypadku wykluczenia z niego duchownych.

Wiara bez wpływu na światopogląd

Węgrzy nie stali się jednak nagle gorliwymi chrześcijanami i konserwatystami. Narracja wokół węgierskiego chrześcijaństwa nie może być rozumiana w ten sposób. W spisie powszechnym z 2011 roku 37,1% Węgrów zadeklarowało przynależność do Kościoła rzymskokatolickiego, a 15% do kościołów reformowanych (11% to kalwini). Jedynie 1,5% określiło się jako ateiści. Z kolei 16,7% nie należy do żadnego związku wyznaniowego, a 27,2% respondentów odmówiło udzielenia odpowiedzi na ten temat (odpowiedź była dobrowolna). Siedem lat później, w grudniu 2018 roku, za głęboko wierzących uważało się 17% Węgrów (dane Pew Research Center). Można domniemywać, że w ciągu ostatniej dekady odsetek ten regularnie spadał. W 2021 roku odbył się na Węgrzech (tak jak w całej Unii Europejskiej) kolejny spis powszechny, który mógłby te dane potwierdzić, jednakże do chwili wydania książki nie opracowano jego wyników.

Węgierskie społeczeństwo jest dużo bardziej liberalne światopoglądowo niż polskie. W 2009 roku wprowadzono na Węgrzech instytucję związku partnerskiego osób tej samej płci. W wielu aspektach jest ona niemal tożsama z instytucją małżeństwa. Tym, co w warstwie prawnej odróżnia homoseksualny związek partnerski od małżeństwa, to brak możliwości wspólnej adopcji dzieci, brak możliwości wzajemnego przekazania sobie nazwisk i brak domniemania ojcostwa. Co interesujące, już w 1996 roku Sąd Konstytucyjny orzekł, że niemożność legalizacji związku partnerskiego przez osoby nieheteroseksualne jest przejawem dyskryminacji. Na zmianę tego stanu prawnego przyszło jednak poczekać. Wraz z upływem lat rosła liczba tak par jednopłciowych, jak i związków tworzonych przez osoby nieheteronormatywne. W języku węgierskim funkcjonują one jako „pary jednopłciowe wychowujące dzieci” (azonos nemű párok gyermekvállalása) lub, częściej, jako „tęczowe rodziny” (szivárványcsalád).

Trzeba jednak pamiętać, że ponad 30% Węgrów (około trzech milionów osób) mieszka w Budapeszcie lub w jego okolicy. W Polsce istnieją i rozwijają się duże miasta wojewódzkie, niemające odpowiedników na Węgrzech. Drugi na liście Debreczyn jest kilkakrotnie mniejszy pod względem liczby ludności od Budapesztu, kolejne zaś, jak Segedyn, Miszkolc czy Pecz, liczą zaledwie około 150 tys. mieszkańców. A zatem wszystkie węgierskie statystyki są w pewnej mierze statystykami budapesztańskimi – wkład tego miasta w uśredniony obraz kraju jest znaczny.

W 2021 roku opublikowano wyniki sondażu Ipsos LGBT+ Pride 2021 Global Survey, którego lektura szczególnie dla polskich czytelników mogłaby być bardzo zaskakująca. Otóż według niego aż 46% Węgrów popiera jednopłciowe małżeństwa. Dla porównania w Polsce odsetek ten sięga 29% badanych. Jednocześnie na Węgrzech odnotowano jeden z najwyższych wzrostów poparcia dla legalizacji małżeństw jednopłciowych. W ciągu ośmiu lat (2013–2021), a zatem już wtedy, kiedy trwała na Węgrzech kampania wymierzona w mniejszości seksualne, skoczyło ono o 16 punktów procentowych. Podobny wzrost (o 17 pp.) odnotowano przy pytaniu o poparcie dla adopcji dzieci przez pary jednopłciowe. Wskaźnik ten wyniósł 59% (w Polsce 33%). Co więcej, według 62% Węgrów wychowanie dzieci w rodzinach jednopłciowych jest tożsame z wychowaniem w rodzinach heteroseksualnych. Zdania tego nie popiera 31% badanych. W Polsce to odpowiednio 39% i 51%. Dzieli nas światopoglądowa przepaść.

Kampania uderzająca w mniejszości seksualne była potrzebna, aby skierować węgierską opinię publiczną przeciwko nowemu, wyimaginowanemu wrogowi. Temat migrantów, eksploatowany od 2015 roku, nieco się zużył, stąd potrzebny był nowy kozioł ofiarny. Na celownik wzięto grupę, która jako mniejszość będzie miała ograniczone możliwości obrony – środowisko LGBTiQ+.

W propagandowym przekazie wskazano, że przedstawiciele tej grupy żyją niezgodnie z wartościami chrześcijańskimi. Postawiono też znak równości pomiędzy nieheteronormatywnością a pedofilią. Retoryki tej użył najpierw przewodniczący Zgromadzenia Krajowego Węgier László Kövér, a następnie premier Viktor Orbán. Latem 2021 roku przedłożono w parlamencie ustawę, która miała dotyczyć zaostrzenia kar za pedofilię. Jednakże dopisano do niej artykuły wymierzone bezpośrednio w mniejszości seksualne, uznając, że realnie zagrażają one tradycyjnej rodzinie. W myśl owej „wakacyjnej ustawy” nakazano usunięcie z przestrzeni publicznej wszystkiego, co ma związek z nieheteronormatywnością, a co mogłyby zobaczyć dzieci i młodzież poniżej osiemnastego roku życia. Zgodnie z tym aktem prawnym jakiekolwiek lekcje wychowania seksualnego mogą realizować wyłącznie te organizacje, które uzyskają stosowną zgodę ministerstwa. Wszystko to, czego młodzież może uczyć się na tych (i innych) lekcjach, musi być zgodne z definicją rodziny zamieszczoną w węgierskiej konstytucji, mówiącą, że małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny, przy czym mamą jest kobieta, natomiast tatą mężczyzna (zapis z nowelizacji konstytucji z grudnia 2020 roku). Z programów nauczania usunięto wszelkie informacje o możliwości zmiany płci. Ocenzurowano także treści telewizyjne i kinowe, które może oglądać młodzież. Instytucje państwa otrzymały prawo do – mówiąc wprost – cenzurowania programów telewizyjnych, filmów kinowych i sztuk teatralnych, które mogłyby prezentować inną wizję świata niż ta dopuszczona do oficjalnego obiegu.

Czy były też inne, bardziej pragmatyczne powody uchwalenia „wakacyjnej ustawy”? Tak. Mianowicie trzeba było przykładnie ukarać… byłego ambasadora z nadania tej partii Gábora Kaletę, któremu udowodniono pedofilię. Kaleta został skazany na rok więzienia w zawieszeniu na dwa i pół roku, a także na karę nieco ponad pół miliona forintów (w przeliczeniu na złotówki – wówczas około siedmiu tysięcy złotych). Z uwagi na skandale obyczajowe – najpierw Szájera, potem Kalety, konieczne było odwrócenie uwagi opinii publicznej od Fideszu, czyli zaatakowanie wszystkich wokół. W ten sposób stworzono ustawę jednoznacznie wiążącą pedofilię z nieheteronormatywnością. Wymyślono też referendum kosztujące 12 miliardów forintów (około 152,4 miliona złotych), niezbędne władzy do „społecznej legitymizacji” jej działań.

Zwieńczeniem tej akcji politycznej było przeprowadzenie referendum ogólnokrajowego, które zostało zaplanowane na ten sam dzień co wybory parlamentarne – 3 kwietnia 2022 roku. Węgrzy odpowiedzieli w nim na następujące pytania: „Czy popiera Pan/Pani prowadzenie dla nieletnich zajęć na temat orientacji seksualnej w publicznej placówce oświatowej bez zgody rodziców?”, „Czy popiera Pan/Pani promowanie terapii zmiany płci u nieletnich?”, „Czy popiera Pan/Pani nieograniczone prezentowanie nieletnim treści medialnych o charakterze seksualnym, które mogłyby wpłynąć na ich rozwój?”, „Czy popiera Pan/Pani prezentowanie nieletnim treści medialnych przedstawiających zmianę płci?”.

Trudno nie zauważyć, że tak sformułowane pytania de facto sugerują jedyną właściwą odpowiedź. Warto też wspomnieć, że Sąd Najwyższy Węgier (Kúria) nie zgodził się na jedno pytanie referendalne: „Czy jest Pan/Pani za tym, by także dla małoletnich dzieci dostępne były zabiegi zmiany płci?”.

Zasadniczy zamysł koalicji Fidesz-KDNP polegał na tym, by zdehumanizować mniejszości seksualne, wypchnąć je z przestrzeni publicznej i doprowadzić do ich stygmatyzacji. I chociaż z badań to nie wynika, z pewnością jeszcze długo istotna część węgierskiego społeczeństwa będzie stawiać znak równości między pedofilią a nieheteronormatywnością.

Próg niezbędny do osiągnięcia ważności referendum wynosił 4 107 652 osób (na 8 215 304 uprawnionych do głosowania). W art. 8 ust. 4 Ustawy zasadniczej Węgier zapisano: „Referendum ogólnokrajowe jest ważne, jeśli ponad połowa uprawnionych go głosowania oddała ważne głosy, i jest wiążące, jeśli ponad połowa z nich udzieliła identycznej odpowiedzi na sformułowane w referendum pytanie”. W każdym z pytań łączna liczba odpowiedzi wyniosła około 5,4 miliona, jednakże około 20% ankiet uznano za nieważne. Próg ważności nie został zatem osiągnięty, ponieważ prawidłowe proceduralnie głosy oddało (średnio) około 3,7 miliona zamiast 4,1 miliona Węgrów. Zgodnie z hasłem Fideszu odpowiedzi „4 × NIE” udzieliło średnio 95–98% osób. Jak można się było spodziewać, w narracji powyborczej premier Viktor Orbán „nie uznaje” nieważności referendum, akcentując wyłącznie wysoki odsetek głosów zgodnych z linią partii. Dokładnie taka sama sytuacja miała miejsce w 2016 roku po referendum w sprawie tak zwanych kwot migrantów, czyli mechanizmu relokacji uchodźców, który został opracowany w Unii Europejskiej. Frekwencja w tamtym referendum wyniosła 41,32%, ale Viktor Orbán i tak podkreślał, że 98,36% Węgrów odpowiedziało przecząco na pytanie: „Czy chce Pan/Pani, aby Unia Europejska mogła nakazywać obowiązkowe przesiedlanie osób niebędących obywatelami węgierskimi na terytorium Węgier bez zgody Zgromadzenia Krajowego?”.

Kolejnym obszarem zasadniczo odróżniającym Polskę od Węgier jest stosunek do aborcji. Na Węgrzech pozostaje ona legalna i jest dostępna w zasadzie na życzenie do dwunastego tygodnia ciąży. W uzasadnionych medycznie przypadkach dopuszczalne jest przeprowadzenie aborcji w dowolnym momencie, bez względu na zaawansowanie ciąży. Chodzi tu o sytuację zagrożenia życia i zdrowia kobiety bądź chorobę płodu, która uniemożliwia jego przeżycie po porodzie. Taki stan prawny obowiązuje w państwie, w którym w ustawie zasadniczej, w części zatytułowanej Wolność i odpowiedzialność, zapisano: „Godność ludzka jest nienaruszalna. Każdy człowiek ma prawo do życia i poszanowania ludzkiej godności; życie zarodka ludzkiego, począwszy od poczęcia, podlega ochronie”. Uchwalenie artykułu konstytucji w takim brzmieniu budziło wątpliwości dotyczące tego, czy nie będzie to krok w kierunku całkowitego zakazu aborcji. Koalicja rządowa nie miała jednak takich zamiarów i najpewniej nie będzie miała takowych w przyszłości. O zagadnieniu terminacji ciąży na Węgrzech wiele się mówi, jednakże wokół tego tematu narosło sporo mitów.

Po transformacji ustrojowej kwestia aborcji zyskała ramy legislacyjne relatywnie szybko, bo już w 1992 roku. Był to akt prawny o liberalnym charakterze, chociaż nazywał się „Ustawą o ochronie nienarodzonego płodu”. W krótkiej preambule do niego stwierdzono, że życie płodowe, rozpoczynające się wraz z poczęciem, zasługuje na szacunek i ochronę, natomiast aborcja nie jest środkiem planowania rodziny i kontroli urodzeń; z kolei planowanie rodziny jest prawem i obowiązkiem rodziców. Terminację ciąży dopuszczono w czterech przypadkach: zagrożenia dla zdrowia bądź życia kobiety, uzasadnionego medycznie prawdopodobieństwa poważnej choroby lub niepełnosprawności płodu, ciąży będącej konsekwencją przestępstwa oraz „poważnego kryzysu w stanie kobiety”.

Skąd jednak przekonanie, że na Węgrzech wprowadzono przepisy umożliwiające aborcję na życzenie? Wzięło się ono z bardzo szerokiej interpretacji przesłanek wystąpienia „poważnego kryzysu w stanie kobiety”. Chodzi bowiem o to, że w prawie nie zdefiniowano i nie zawężono pojęciowego znaczenia „kryzysu”, tym bardziej „poważnego”. Może to być zarówno zły stan psychiczny, jak i ciężka sytuacja materialna. By skorzystać z tego uzasadnienia terminacji ciąży, kobieta musi złożyć pisemne oświadczenie przed pracownikiem państwowej instytucji. Następnie odbywa się jeszcze jedno spotkanie (co najmniej trzy dni po pierwszym), w którym w miarę możliwości powinien wziąć udział ojciec. W jego trakcie urzędnik informuje o tym, jak przebiega zabieg, a także jakie są jego konsekwencje medyczne i psychologiczne. Jednocześnie przedstawia rozwiązania (między innymi wsparcie finansowe ze strony państwa) mogące pomóc kobiecie w zmianie decyzji. Jeżeli pacjentka wciąż ją podtrzymuje, urzędnik przesyła wniosek o przeprowadzenie aborcji do wybranej placówki medycznej.

Instytucją, która przeprowadza cały ten proces, jest powołana w 1993 roku Służba Ochrony Rodziny (Családvédelmi Szolgálatokat). Podmiot powstał w celu upowszechniania wiedzy na temat planowania rodziny, zmniejszenia liczby aborcji i wspierania kobiet, także tych chcących dokonać aborcji, oraz rodzin w trudnej sytuacji. Najwięcej aborcji (ponad 70 tysięcy rocznie według danych węgierskiego Centralnego Urzędu Statystycznego) przeprowadzano na Węgrzech w połowie ostatniej dekady XX wieku. W następnych latach ich liczba systematycznie spadała. Wskaźnik terminacji ciąży był jednak wciąż tak wysoki, że w treść reklam środków antykoncepcyjnych zaczęto wplatać informację o tym, że aborcja nie jest sposobem planowania rodziny. W 2015 roku wykonano łącznie 31 176 zabiegów przerwania ciąży, natomiast w 2019 roku – 26 900. Odsetek aborcji przeprowadzanych u mężatek jest trzykrotnie niższy aniżeli w przypadku kobiet pozostających w wolnych związkach. Wpływ na ten trend ma w istotnym stopniu prorodzinna polityka węgierskiego rządu, opierająca się na założeniu, że lepiej wspierać rodziny i kobiety w ciąży, aniżeli zakazywać aborcji. W 2022 roku na politykę rodzinną państwa zostanie przeznaczone 6,2% PKB (równowartość około 45 miliardów złotych), co wynika wprost z ustawy budżetowej. Za ten obszar polityki państwa odpowiadała do końca 2021 roku Katalin Novák, minister rodziny. 10 marca 2022 roku Novák została wybrana na prezydenta Węgier, urząd objęła 10 maja.

Komponent chrześcijaństwa powinien (z polskiej perspektywy) mocno determinować podejście Węgrów zarówno do kwestii światopoglądowych, jak i do aborcji. Jednak przekaz akcentujący konserwatyzm nowego, budzącego zachwyt polskiej prawicy archetypu Węgra ma tak naprawdę charakter fasadowy. Jest sposobem kreowania wizerunku państwa na arenie międzynarodowej. Desygnowanie Węgrów na obrońców chrześcijaństwa i ostatnich strażników wartości konserwatywnych w Europie jest ważnym z perspektywy Fideszu czynnikiem konsolidującym wyborców prawicowych. Na resztę społeczeństwa nie ma jednak większego wpływu, chociaż badania opinii publicznej realizowane przez bliskie rządowi instytuty, jak Nézőpont Intézet, Századvég Alapítvány czy Alapjogokért Központ, mają dać złudzenie, że linie ideologiczne władzy i społeczeństwa są tożsame.

Mechanizm funkcjonujący na Węgrzech jest w pełni kontrolowany. Najpierw pojawia się jakaś opinia polityka koalicji rządowej. Następnie zaufane ośrodki przeprowadzają badania, które wykazują, że społeczeństwo ów pogląd podziela. Na tej bazie w mediach budowana jest narracja, według której społeczeństwo aprobuje punkt widzenia władzy. I koło się zamyka. Jeśli ktoś Węgry obserwuje, ale nie dostrzega tego mechanizmu, nabiera wrażenia, że koalicja rządowa na Węgrzech doskonale rozumie nastroje społeczne i pilnie ich słucha. Tymczasem przez lata powstała cała machina, która pozwoliła na odwrócenie tego procesu i doprowadzenie do sytuacji, w której to władza tworzy potrzeby społeczne – niekiedy wyimaginowane.

Patriotyzm i pamięć

Kolejnym elementem tożsamościowej układanki, który zyskał na znaczeniu za rządów Fideszu, jest patriotyzm. Każdy 15 marca, czyli dzień święta narodowego Węgier, stawał się wielką manifestacją patriotyczną zwolenników tej partii, co szczególnie dostrzegalne było w 2002 roku, na trzy tygodnie przed przegranymi wyborami. Święto narodowe, jak i pojęcie „ojczyzna” miały być jednoznacznie identyfikowane z partią. Wszystko w celu konsolidacji obozu prawicowego. Po wyborczej przegranej Orbán powiedział, że „w ojczyźnie nie może być opozycji”, polaryzując dodatkowo scenę polityczną. 15 marca 2022 roku, na nieco ponad dwa tygodnie przed wyborami parlamentarnymi, odbył się kolejny pochód patriotyczny, będący masową manifestacją poparcia dla rządzącej koalicji. Na ulice Budapesztu wyszło wówczas kilkadziesiąt tysięcy Węgrów zwiezionych z terenu całego państwa, by zamanifestować poparcie dla Fideszu.

W 2022 roku podział na patriotów i niepatriotów ustąpił miejsca najbardziej ekstremalnemu podziałowi – na zwolenników i przeciwników wojny, co było konsekwencją trwającej od 24 lutego inwazji rosyjskiej na Ukrainę. Chodziło o uwypuklenie różnic w podejściu do wysyłania broni i wojsk do Ukrainy w ramach misji NATO. Przyczynkiem do wybuchu tego fundamentalnego sporu stał się wywiad, jakiego lider opozycji Péter Márki-Zay udzielił telewizji ATV. Powiedział w jego trakcie, że gdyby Sojusz Północnoatlantycki zdecydował się na interwencję wojskową bądź przekazanie broni Ukrainie, to Węgry jako państwo członkowskie NATO powinny w taką akcję się włączyć. Orbán od razu oświadczył, że opozycja chce wysyłać węgierskich żołnierzy na wojnę, a potem tę myśl kilkakrotnie powtórzył w przemówieniu z 15 marca.

Alians Fidesz-KDNP zawłaszczył patriotyzm. Uczynił z niego narzędzie dzielenia społeczeństwa na „nas” i „was”. Symboli było znacznie więcej. Na poziomie wizualnym wyróżnikiem rządów prawicy stało się wykorzystanie przez Fidesz flag z godłem. Pojawiły się one przed urzędami państwowymi, powiewały także na manifestacjach. W tłumie widać było nie tylko flagi państwowe, ale także Seklerszczyzny. Ta charakterystyczna flaga (székely zászló) w 2013 roku zastąpiła na budynku parlamentu w Budapeszcie unijny symbol. Odwołuje się do Seklerów, węgierskiej mniejszości zamieszkującej część Siedmiogrodu, który w wyniku traktatu z Trianon został przyłączony do Rumunii.

Jedną z pierwszych decyzji parlamentu pod rządami Fidesz-KDNP było uchwalenie wiosną 2010 roku ustawy o podwójnym obywatelstwie, którą objęto Węgrów z diaspory. Była to zresztą realizacja obietnicy sprzed lat, kiedy Fidesz znajdował się jeszcze w opozycji. W grudniu 2004 roku zorganizowano w tej sprawie referendum, którego wyniki nie zyskały mocy prawnej z uwagi na zbyt niską frekwencję. Do dziś Orbán wypomina to lewicy, nazywając bojkot plebiscytu „zdradą patriotyzmu”. Zgodnie z uchwalonym aktem prawnym, aby otrzymać obywatelstwo węgierskie, nie trzeba zdawać odpowiedniego egzaminu ani mieszkać na terenie Węgier, wystarczy jedynie potwierdzić znajomość języka ojczystego.

Kilka dni później parlament uchwalił kolejny symboliczny akt prawny, którym była ustawa o jedności narodowej. Zgodnie z jej literą historyczna diaspora stała się ważną składową „jednolitego narodu węgierskiego”. Ustanowiono także święto znane jako Narodowy Dzień Jedności (Nemzeti Összetartozás Napja). Összetartozás oznacza „tworzenie całości” – w tym kontekście niepodzielnego państwa węgierskiego – a zatem Królestwa Węgier w granicach sprzed Trianon. Była to chwila, w której pamięć o przeszłości, o traumie Trianon, stała się jednym z fundamentów państwa.

Wcześniej funkcjonowała na Węgrzech ustawa uchwalona w 2001 roku, także za czasów Fideszu – „O Węgrach zamieszkałych w krajach sąsiednich”, znana jako Karta Węgra. Pozwalała ona państwu na rzeczywiste wspieranie mniejszości węgierskiej w krajach ościennych. Stosunek do owej mniejszości wyewoluował również na poziomie konstytucji. W tej obowiązującej do 2011 roku temat został potraktowany zdawkowo. W art. 6 pkt 3 zapisano, że „Republika Węgierska poczuwa się do odpowiedzialności za los Węgrów żyjących poza jej granicami i popiera kultywowanie ich więzi z krajem węgierskim”. W uchwalonej w 2011 roku ustawie zasadniczej diasporze poświęcono znacznie więcej miejsca i uwagi, co dostrzec można chociażby we fragmencie: „Węgry, mając na uwadze spoistość jednolitego Narodu węgierskiego, ponoszą odpowiedzialność za los Węgrów żyjących poza granicami kraju, wspomagają przetrwanie i rozwój ich wspólnot, popierają ich dążenia do zachowania węgierskości, realizację ich praw indywidualnych i wspólnotowych, ich pomyślność na rodzimej ziemi, a także stymulują ich współpracę wzajemną oraz ich współpracę z rodakami w kraju”.

Diaspora węgierska określana jest na Węgrzech mianem határainkon kívül élő magyar állampolgárok, co dosłownie oznacza „obywateli żyjących poza granicami Węgier”. Są to Węgrzy, którzy zamieszkują terytoria należące niegdyś do Królestwa Węgierskiego. Diaspora zajmuje szczególne miejsce w pamięci zbiorowej kraju. Tak Węgrzy, jak i węgierskie władze lubią podawać ją jako żywy dowód narodowej traumy związanej z utratą ziem i ludności po „dyktacie z Trianon”. Rząd przyznał diasporze prawa wyborcze i wsparcie socjalne, zaangażował się także w rozwój edukacji i sportu. Jednakże jego działania na rzecz tej grupy rodaków nie spotykają się ze społecznym uznaniem. Sondaż Publicus Intézet z sierpnia 2017 roku wskazywał, że przeszło połowa (57%) Węgrów jest przeciwna przyznaniu diasporze czynnego prawa wyborczego (głosuje ona w blisko 99% na koalicję Fidesz-KDNP), a kolejnych 77% respondentów sprzeciwia się tworzonym dla niej ułatwieniom w wyborach (diaspora ma prawo do głosowania korespondencyjnego, podczas gdy emigranci głosują w konsulatach i ambasadach). Badanie dotyczyło także innych kwestii, jak wspieranie działalności diaspory „setkami miliardów forintów” (53% przeciwko), specjalne przywileje socjalne w postaci emerytur, rent i innych świadczeń (60% przeciwko) czy tworzenie i wspieranie klubów piłkarskich w Siedmiogrodzie (81% przeciwko). Węgrzy popierają natomiast przyznawanie swoim pobratymcom podwójnego obywatelstwa (68% za).

Sondaż pokazuje jednak, że diaspora bywa dla Węgrów także sporym problemem. Kiedy przychodzi bowiem do przekazywania środków finansowych diasporze, a nie „wewnętrznym Węgrom”, antypatie się nasilają. Wsparcie dla határon túli magyarok przekracza w przeliczeniu na polską walutę kilka miliardów złotych rocznie, które zdaniem Węgrów można by przeznaczyć na inne istotne potrzeby. Sam tylko budżet fundacji Gábora Bethlena, która jest dystrybutorem środków w ramach różnych programów kierowanych do diaspory, to równowartość około miliarda złotych.

Prolog jest pierwszym miejscem, w którym staram się zasygnalizować, że wokół Węgier narosło sporo uproszczonych wyobrażeń. Wokół samego Orbána jest ich równie wiele. W mediach najczęściej pisze się o tym, że Orbán był kiedyś liberałem, a Węgrzy nie powinni lubić Rosjan, bo ci stłumili powstanie węgierskie w 1956 roku. Ale to tak nie działa. Uproszczenia szufladkują. Gdy się je rozłoży na czynniki pierwsze, okazuje się, że o Węgrzech i Węgrach wiemy trochę mniej. Pozbycie się pierwszych złudzeń ułatwia także zrozumienie, dlaczego różne tematy rezonują na Węgrzech. Postaram się przedstawić, jaką ewolucję polityczną przeszedł Fidesz, jak działa węgierski system na poziomie państwa, pamięci historycznej i systemu medialnego. Pokażę, jaki związek z polityką wewnętrzną ma polityka zagraniczna Węgier, a także wyjaśnię, w co gra opozycja. Podróż odbędziemy w bardzo ciekawym momencie, nie tylko w roku wyborczym, ale również w czasach, gdy ład międzynarodowy został wywrócony przez wybuch wojny u wschodniego sąsiada – tak Węgier, jak i Polski. Mam nadzieję, że książka ta stanie się pewnego rodzaju subiektywnym przewodnikiem po węgierskiej polityce śledzonej na żywo. Staram się bowiem opowiadać o tym, co widziałem, ale także o tym, co obserwuję teraz, dzieląc się refleksjami na temat tego, co może się wydarzyć.

1 Wszystkie cytaty – z wyjątkiem cytatów z dzieł, których tłumacze zostali wskazani w bibliografii – przełożył Dominik Héjj.

2 Wszystkie cytowane źródła zamieszczono w bibliografii

3 W 1989 roku, w wyniku rozmów Trójkątnego Stołu (rządząca Węgierska Socjalistyczna Partia Robotnicza, przedstawiciele opozycji i kontrolowanych przez władze organizacji społecznych), Węgry zostały przekształcone w kraj demokracji parlamentarnej. Wiosną 1990 roku odbyły się pierwsze po transformacji wybory – wolne i powszechne, w wyniku których wspomnianą WSPR, przekształconą w Węgierską Partię Socjalistyczną, zepchnięto na margines władzy, a zawiązana zwycięska koalicja (Węgierskie Forum Demokratyczne, Chrześcijańsko-Demokratyczna Partia Ludowa i Niezależna Partia Drobnych Posiadaczy-Rolników) z premierem Józsefem Antallem stworzyła pierwszy od II wojny światowej rząd bez udziału frakcji komunistycznej. Termin „Okrągły Stół” także istnieje w węgierskiej historiografii, wiążąc się z transformacją ustrojową. Tym mianem określa się wcześniejsze rozmowy organizacji opozycyjnych, podczas których uzgadniano stanowisko na negocjacje Trójkątnego Stołu (przyp. red.).

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Część I

Lot Turula

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Mityczny ptak obroni Węgry?

Turul. Wyraz etymologicznie wywodzący się z języków turkijskich. Mityczny ptak, podobny do sokoła bądź orła. Symbol potęgi i nieustępliwości. Nieodłączny symbol węgierskiej siły, szczególnie czasu Wielkich Węgier (do 1920 roku). Według wierzeń miał on przyprowadzić Madziarów na tereny Kotliny Panońskiej – ziemie Krajów Korony Świętego Stefana i obszar dzisiejszych Węgier. Turul pojawia się niemal w całej węgierskiej historiografii, a ten najsłynniejszy – spogląda ze Wzgórza Zamkowego w Budapeszcie na stolicę. Kiedy na przełomie 1944 i 1945 roku rozpoczęły się bombardowania Budapesztu, na wzgórzu ostał się jedynie on, co po dziś dzień jest uważane za dowód jego siły i nieustępliwości. Turul przyglądał się zniszczeniom, samemu przy tym nie cierpiąc.

Turula i Orbána łączą właśnie siła i nieustępliwość. Po ośmiu latach przebywania w opozycji (dwukrotnej porażce wyborczej w 2002 i 2006 roku) Viktor Orbán potrafił przejąć kontrolę nad sytuacją w kraju. Dzięki politycznej strategii, mającej liczne grono zwolenników, cztery razy z rzędu (2010, 2014, 2018 i 2022) wygrał wybory, za każdym razem uzyskując większość konstytucyjną. Jeśli dodamy kadencję w latach 1998–2002, Orbán dotychczas premierem zostawał pięciokrotnie.

Osiem lat w opozycji to wystarczający czas na przejście głębokiej metamorfozy: od niepogodzenia się z wynikiem wyborczym w 2002 roku po wielkie zwycięstwo w 2010 roku. Daty te dzieli istotny punkt pośredni – wygrana w wyborach samorządowych, które odbyły się 1 października 2006 roku. Był to dla Węgier bardzo trudny moment. 17 września 2006 roku do mediów wyciekło nagranie Ferenca Gyurcsánya, ówczesnego premiera, który w czasie tajnej narady ścisłego kierownictwa politycznego Węgierskiej Partii Socjalistycznej, zorganizowanej tuż po majowych wyborach parlamentarnych w 2006 roku, przyznał, że partia okłamywała elektorat w sprawie stanu węgierskiej gospodarki w ostatnim okresie od półtora roku do dwóch lat. To tam padły sławetne słowa: „Kłamaliśmy rano, w nocy i wieczorem” („E helyett hazudtunk reggel, éjjel, meg este”), „spieprzyliśmy” („elkurtuk”) i wreszcie „kurewski kraj” („kurva ország”). Na ulice Węgier wyszły wówczas dziesiątki tysięcy osób, które z przerwami protestowały aż do 23 października.

Wydarzenia te stały się katalizatorem rozwoju i instytucjonalizacji ruchów nacjonalistycznych, a także powodem zdecydowanego umocnienia skrajnej prawicy na Węgrzech. Od tamtego czasu Fidesz nieprzerwanie pozostaje liderem sondaży poparcia dla partii politycznych realizowanych przez wszystkie ośrodki badania opinii publicznej (biorących pod uwagę wyniki konkretnych ugrupowań, a nie całych bloków – koalicji rządowej czy sojuszu opozycji, bo te są zmienne w czasie).

W tej części książki postaram się przybliżyć polityczny krajobraz Węgier w okresie, który poprzedził początek hegemonii Fideszu. Omówię najciekawsze wydarzenia lat 1998–2002 oraz etap rządów socjalistów i liberałów (2002–2010) – wszystko to, co ma wpływ na bieżącą politykę. Analiza wielu faktów z historii politycznej wskazuje bowiem na ciągłość pewnej wizji politycznej Fideszu, której przejawy można zaobserwować już w 1998 roku, w trakcie pierwszej kadencji Orbána jako premiera stojącego na czele wyjątkowo problematycznej dla jego partii koalicji z Węgierskim Forum Demokratycznym oraz Niezależną Partią Drobnych Posiadaczy-Rolników (Független Kisgazda-, Földmunkás- és Polgári Párt, FkGP). W polityczną opowieść wplotę kilka zagadnień związanych z historią i kulturą Węgier.

Kluczowy dla analizy bieżącej polityki koalicji rządowej Fidesz-KDNP jest rok 2002. Fidesz przegrał wtedy wybory parlamentarne, ulegając środowisku lewicowo-liberalnemu. To ostatnie reprezentowali wspomniani już socjaliści z MSzP oraz wolni demokraci z SzDSz. Zaledwie 10 mandatów w 386-osobowym Zgromadzeniu Krajowym zadecydowało o porażce. Viktor Orbán na klęskę zareagował kontestacją wyniku wyborczego, z której nie wycofał się przez blisko rok (dokładnie 11,5 miesiąca), aż do wiosny 2003 roku!

Porażka, choć nieznaczna, miała fundamentalny wpływ na sytuację Fideszu. Stała się polityczną traumą tego środowiska, ale i impulsem do głębokiej przebudowy partii, w czasie której dokonano między innymi rewizji dotychczasowych politycznych sojuszników. Viktor Orbán przyczyn klęski upatrywał w braku sprzyjających sobie mediów i niedostatecznej mobilizacji wyborców. Uświadomiwszy sobie wagę tych czynników, obóz polityczny Fideszu po 2010 roku położył na nie nacisk. W ostatnich latach Viktor Orbán wielokrotnie odwołuje się w przemówieniach do owych przegranych wyborów, i to niezależnie od przedwyborczych sondaży, w których prowadzi nieprzerwanie od 2006 roku. W kwietniu 2018 roku pojechałem do Székesfehérvár, miasta, w którym urodził się Orbán. Fidesz zorganizował tam ostatni wiec przed wyborami. Mimo pewnej reelekcji (jedyną niewiadomą było zdobycie po raz trzeci z rzędu większości konstytucyjnej) Viktor Orbán perorował z mównicy, że nie można przyjąć wygranej za pewnik, wyborów nie wolno odpuścić, a głosować muszą wszyscy: „Mamy 48 godzin, by zabrać wszystkich na głosowanie. W 2002 roku przegraliśmy wybory o włos, bo uznaliśmy, że wygraną mamy pewną”. W 2022 roku także w Székesfehérvár powrócił do tej refleksji. Dodał, że marsz Fideszu po władzę zdobytą w wiosennych wyborach rozpoczął się 23 października 2021 roku, to jest w dniu 65. rocznicy wybuchu węgierskiego powstania. Na skutek rosyjskiej agresji na Ukrainę zasadniczo zmieniły się wyzwania, które stoją przed Węgrami.

Początki Fideszu – liberalnego stowarzyszenia młodzieży

Fidesz został założony w marcu 1988 roku w Kolegium Prawnym Istvána Bibó na Uniwersytecie Loránda Eötvösa (ELTE) w Budapeszcie. Gremium założycielskie składało się z 37 osób, w większości studentów ELTE, chociaż niewyłącznie. Pierwotną formą organizacyjną ruchu było stowarzyszenie. Funkcjonująca obecnie samodzielna nazwa Fidesz jest formalnie skrótowcem pochodzącym od nazwy grupy, pod jaką została zarejestrowana – Fiatal Demokraták Szövetsége (Stowarzyszenie Młodych Demokratów). Stronnictwo, które przekształciło się następnie w partię polityczną, na początku działalności miało stanowić alternatywę wobec młodzieżowego skrzydła partii komunistycznej – Węgierskiego Stowarzyszenia Młodzieży Komunistycznej (Magyar Kommunista Ifjúsági Szövetség, KISZ).

Pierwszą deklarację ideową partii, wraz z jej zapisami statutowymi, można uznać za wręcz rewolucyjną jak na tamte czasy, a przy tym bardzo liberalną. Aż do 1993 roku Fidesz zrzeszał osoby wyłącznie pomiędzy 16. a 35. rokiem życia, przy czym jego członkowie nie mogli należeć do innych organizacji młodzieżowych. W deklaracji z 1988 roku znalazły się zapisy o konieczności budowy „nowych Węgier” – państwa, w którym model gospodarki opiera się na uregulowanej w racjonalny sposób własności prywatnej, samorządowej i państwowej, a demokratyczne prawa jednostek i grup interesu są należycie reprezentowane przez niezależne organizacje wyłonione w drodze wolnych wyborów. Państwa zbudowanego na solidarności obywatelskiej, którego naród będzie zdolny do odzyskania „zdrowej świadomości”, nie zapominając o historii i akcentując węgierskie interesy w kraju i poza nim. Państwa, którego społeczeństwo, okazując solidarność z ludami środkowowschodniej części kontynentu, będzie gotowe do współpracy na rzecz urzeczywistnienia koncepcji zdemilitaryzowanej i zjednoczonej Europy niepodległych państw. Rdzeń tego wielowątkowego programu do dziś pojawia się w retoryce węgierskich władz.

Fidesz z miesiąca na miesiąc zyskiwał nowych członków. Pierwszy kongres ruchu odbył się w dniach 19–20 listopada 1988 roku. Już wtedy na uniwersytetach funkcjonowało ponad 50 komórek organizacyjnych zrzeszających ponad dwa tysiące osób. Z tamtego okresu pochodzą bodaj najsłynniejsze zdjęcia ubranych w błękitne jeansy młodych ludzi, dzisiaj prominentnych działaczy partii. W bardzo krótkim czasie Fidesz zaczął przekształcać się z oddolnej formacji w stricte polityczne ugrupowanie.

Szybko zyskujące na znaczeniu stowarzyszenie wzięło w 1989 roku udział w rozmowach Trójkątnego Stołu, podczas których opozycja i strona rządowa rozważały możliwe warianty przejścia do demokracji. Co ważne i znamienne z perspektywy lat – zarówno przedstawiciele Fideszu, jak i Związku Wolnych Demokratów nie podpisali konkluzji tamtych negocjacji. Fidesz wszedł do parlamentu w 1990 roku i zasilił jako stronnictwo liberalne ławy opozycji.

W kwietniu 1993 roku w trakcie kolejnego kongresu zniesiono górną granicę wieku uprawniającego do przynależności partyjnej. Utworzono także nową, zhierarchizowaną strukturę organizacyjną. Co jednak najważniejsze, unieważniono kolegialne przywództwo na rzecz lidera, którym 18 kwietnia został Viktor Orbán. On sam był niegdyś liberałem. W młodości odbył stypendium na uniwersytecie w Oksfordzie, finansowane ze środków George’a Sorosa. Z takich stypendiów skorzystało też wielu innych prominentnych działaczy Fideszu. Dzisiaj Soros jest uważany za persona non grata na Węgrzech, będąc uosobieniem wszelkiego zła, które spotyka ten kraj. Dr Zoltán Kovács, rzecznik prasowy rządu, wielokrotnie donosił o „sieciach Sorosa”, które mają stać za kolejnymi rezolucjami krytykującymi Węgry w Parlamencie Europejskim (tych do 2022 roku było co najmniej osiem). Tytuł doktora pojawił się przy nazwisku Kovácsa nieprzypadkowo – doktoryzował się on bowiem na CEU, Uniwersytecie Środkowoeuropejskim w Budapeszcie, którego fundatorem był… Soros. Kolejne kroki prawne Fideszu przeciwko amerykańskiemu, ale urodzonemu w Budapeszcie finansiście doprowadziły do tego, że we wrześniu 2019 roku cała część badawczo-dydaktyczna tej uczelni wyprowadziła się ze stolicy Węgier do Wiednia. W Budapeszcie pozostały jedynie archiwum i pion administracyjny.

Kongres z 1993 roku stanowi moment przełomowy, w którym Fidesz po pięciu latach od powstania kończy mariaż z liberalizmem i rozpoczyna długotrwały marsz ku prawej stronie sceny politycznej. Od tej chwili na sztandarach partii coraz częściej pojawiają się hasła patriotyczne. Orbán poczuł się mentalnym następcą ówczesnego premiera Józsefa Antalla, z którego środowiskiem politycznym był wcześniej mocno skonfliktowany (brał nawet udział w protestach przeciwko jego rządowi). Premier Antall był synem Józsefa Antalla seniora, który jako komisarz rządowy do spraw uchodźczych koordynował nad Balatonem pomoc dla polskich uchodźców w czasie II wojny światowej. Jako ciekawostkę zdradzę, że premier Antall, lider Węgierskiego Forum Demokratycznego, to moja nie tak bardzo odległa rodzina.

Do zbliżenia politycznego pomiędzy młodym Orbánem a premierem Józsefem Antallem doszło, gdy ten ostatni był u kresu życia, zmagając się z bardzo ciężką chorobą nowotworową. Orbán czuwał przy łóżku premiera Antalla w jego ostatnich chwilach. To wtedy, według różnych relacji, miał on zobowiązać się do kontynuowania jego konserwatywnej drogi.

Konsekwencją transformacji ideowej partii, która w ciągu pięciu lat zerwała więzi z liberalizmem na rzecz konserwatyzmu, był rozłam w jej szeregach. Ugrupowanie opuścił Gábor Fodor, jeden z założycieli Fideszu. Fodor przeszedł do Związku Wolnych Demokratów. W wyborach w 1994 roku uzyskał mandat poselski z ramienia tego stronnictwa, a także wszedł do rządu Gyuli Horna, w którym otrzymał tekę ministra kultury i edukacji.

W wyborach wiosną 1994 roku Fidesz poniósł spektakularną porażkę, ledwo przekraczając próg wyborczy (uzyskał 5,18% głosów). Zdecydowane zwycięstwo odniosła koalicja lewicy i liberałów – MSzP-SzDSz. Nieco ponad rok od objęcia funkcji lidera Fideszu Orbán, poczuwając się do odpowiedzialności za wynik wyborczy, postanowił ustąpić (to samo uczynił zresztą w 2006 roku). Kongres nie przyjął jednak rezygnacji i ponownie powierzył mu funkcję przewodniczącego, a on rozpoczął kolejne zmiany w stronnictwie.

W 1995 roku zmieniono nazwę ugrupowania na Fidesz – Węgierska Partia Obywatelska (Fidesz – Magyar Polgári Párt). „Fidesz” przestał oznaczać literalnie Stowarzyszenie Młodych Demokratów, a stał się marką samą w sobie. W społecznej świadomości był jednak i pozostanie „starym” Fideszem. Również przyjęcie kolejnej nazwy (w 2003 roku) Fidesz – Węgierskie Stowarzyszenie Obywateli (Fidesz – Magyar Polgári Szövetsége) nie zmieniło takiego sposobu postrzegania. Ta modyfikacja była konsekwencją przebudowy organizacyjnej Fideszu po wyborach w 2002 roku.

Fidesz w krótkim czasie przeszedł ideową metamorfozę – od ugrupowania radykalnie liberalnego do konserwatywno-narodowego. Jego nową cechą charakterystyczną, odróżniającą go od innych partii politycznych na Węgrzech, stało się podkreślanie szacunku wobec tradycji i tożsamości narodowej. Ewolucja partii w latach 1993–1995 przełożyła się na polepszenie wyników sondaży. Fideszowi udało się przekroczyć dotychczasowy próg poparcia, wcześniej sięgający poziomu maksymalnie 7–8%, a także powiększyć bazę wyborczą o część elektoratu MDF i SzDSz.

Zanim jednak do wyborów doszło, miało miejsce niezwykle istotne wydarzenie – referendum w sprawie przystąpienia Węgier do NATO. Zachodziła w tej kwestii zasadnicza rozbieżność. Zdaniem rządzącej koalicji MSzP-SzDSz decyzja o członkostwie powinna pozostać w sferze kompetencji Zgromadzenia Krajowego. Z kolei Fidesz mocno naciskał na referendum. Niemal dokładnie w tym samym czasie w parlamencie został złożony rządowy projekt nowelizacji ustawy o ziemi – referendum w tej kwestii domagało się Węgierskie Forum Demokratyczne. Fidesz i MDF postanowiły połączyć siły. Efektem było zebranie do połowy sierpnia 1997 roku 280 tysięcy podpisów pod inicjatywą referendalną dotyczącą obu tematów. Jednakże większość parlamentarna (rządowa koalicja dysponowała większością nawet nie dwóch trzecich, a czterech piątych głosów) zadecydowała, że dotyczyć ono będzie jedynie przystąpienia do NATO.

Referendum przeprowadzono 16 listopada 1997 roku. Węgrzy odpowiedzieli na pytanie: „Czy zgadza się Pan/Pani na przyłączenie Republiki Węgierskiej do Paktu Północnoatlantyckiego, w celu zapewnienia ochrony kraju?”. Frekwencja wyniosła zaledwie 49,24%. Szczęśliwie dla organizatorów co najmniej 50-procentowa frekwencja nie była wymagana, ponieważ wcześniej znowelizowano konstytucję i ustalono minimalny próg na 25% (uczyniono to właśnie w związku z planowanym referendum dotyczącym NATO). „Za” głosowało 85,33% Węgrów, „przeciw” 14,67%. Obniżony próg wyborczy przydał się także przy referendum akcesyjnym do Unii Europejskiej w kwietniu 2003 roku, gdy do urn poszło zaledwie 45,62% uprawnionych („za” głosowało 83,76%). Kres niskiej frekwencji przyniosła nowa konstytucja z 2011 roku, która ustanowiła próg ważności na poziomie 50%.

Wspólnota interesów politycznych Fideszu i MDF doprowadziła do zacieśnienia współpracy, która poskutkowała ostatecznie wspólnym sprawowaniem rządów w latach 1998–2002.

Ciężkie i ponure lata dziewięćdziesiąte

Lata 1994–1998 były czasem silnych tarć wewnątrz koalicji MSzP-SzDSz. Dotyczyły one różnych obszarów – między innymi zagadnień związanych z ekologią, polityką finansową, bezpieczeństwem i gospodarką. Jednym z najpoważniejszych błędów młodej węgierskiej demokracji był brak koordynacji przemian politycznych i ekonomicznych, co spowodowało narastanie kryzysu gospodarczego w kolejnych latach. Obszar finansów był zresztą słabym punktem także wcześniejszych rządów po 1990 roku. Ministrowie finansów utrzymywali się na stanowisku po kilka tygodni, maksymalnie kilkanaście miesięcy. Dopiero w marcu 1995 roku, za sprawą bezpartyjnego, acz kojarzonego z lewicą ministra finansów Lajosa Bokrosa (sprawował urząd przez rok), sytuacja uległa zmianie.

Bokros jest nazywany „węgierskim Balcerowiczem”. Podobnie jak polski minister finansów, zaproponował on wprowadzenie planu ratunkowego mającego na celu wydobycie węgierskiej gospodarki z poważnej zapaści. Pakiet działań firmowany jego nazwiskiem stanowił rodzaj terapii szokowej. Drastycznie obniżono wydatki publiczne na administrację i świadczenia socjalne, przeorientowano też węgierską gospodarkę w kierunku eksportu. Wszystko to przyniosło wysokie koszty społeczne, ale jednocześnie sprawiło, że kraj stał się miejscem o dużym potencjale przyciągania inwestorów. Rozpoczęła się era szybkiego rozwoju, a Węgry przez lata określano mianem „europejskiego tygrysa”.

Zanim się to dokonało, nastąpiło załamanie wskaźników ekonomicznych. W 1995 roku inflacja wyniosła 28,2%, o 10 punktów procentowych więcej niż rok wcześniej. Wskaźnik bezrobocia przekroczył 10%. Gwałtownie spadły płace realne: w 1996 roku do poziomu 84,2% względem roku 1990. Na tak wysokie koszty modernizacji gospodarczej składały się, oprócz rozwiązań zaproponowanych przez Bokrosa, duże zaniedbania w polityce fiskalnej. Nastroje społeczne uległy pogorszeniu, toteż potrzebne stały się konkretne decyzje i działania polityczne. Premier Gyula Horn winą za obniżenie stopy życiowej obciążył wolnych demokratów, którzy pozostawali zwolennikami otwartej prywatyzacji i liberalizacji rynku. Partia SzDSz stała się w tym trudnym czasie niezwykle przydatnym z perspektywy socjaldemokratów koalicjantem. Można ją było szybko obarczyć odpowiedzialnością za niepopularne i dotkliwe dla społeczeństwa decyzje gospodarcze.

Warto zaznaczyć, że po węgierskim powstaniu w 1956 roku w kraju, mimo trudnych momentów dziejowych, nie dochodziło do masowych protestów politycznych. Węgrzy od tego czasu wychodzili na ulice w obronie praw mniejszości węgierskiej w Rumunii bądź przeciwko budowie elektrowni wodnej – tak zwanego Dinozaurusa. Na kilka miesięcy przed wyborami 1998 roku właśnie ten temat podgrzewał atmosferę polityczną na Węgrzech.

Projekt budowy Dinozaurusa, czyli zespołu zapór na Dunaju usytuowanych między miejscowościami Gabčíkovo (Czechosłowacja) i Nagymaros (Węgry), został ogłoszony w 1977 roku. Jego celem było z jednej strony przeciwdziałanie powodziom, z drugiej zaś strony umożliwienie wytwarzania energii w elektrowni wodnej. W połowie lat osiemdziesiątych temat ten, wciąż pozostający na papierze, w coraz większym stopniu generował napięcia społeczne. Miklós Németh, premier w latach 1988–1990, będący reprezentantem reformatorskiego skrzydła Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej (Magyar Szocialista Munkáspárt, MSzMP), podjął w 1989 roku decyzję o odstąpieniu od inwestycji. Miało to jednak międzynarodowe konsekwencje prawne. 25 września 1997 roku Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości wydał wyrok w sprawie zespołu hydroenergetycznego na granicy węgiersko-słowackiej. W sentencji wskazał, że odpowiedzialność za zaprzestanie budowy Dinozaurusa leży w pełni po stronie węgierskiej. To Węgry powinny poszukiwać możliwości rozwiązania owego węzła gordyjskiego. W 1997 roku, po niespełna dziesięciu latach od rozporządzenia Németha, premier Gyula Horn powołał pełnomocnika rządu do spraw Dinozaurusa. Dla Związku Wolnych Demokratów jakikolwiek powrót do dyskusji dotyczącej wznowienia tej inwestycji był jednak nie do przyjęcia. Mimo to Horn w umowie parafowanej z premierem Słowacji Vladimírem Mečiarem w lutym 1998 roku zobowiązał się do powrotu Węgier na plac budowy. 29 lutego 1998 roku, czyli dwa i pół miesiąca przed wyborami parlamentarnymi, przeciwko tej decyzji protestowało w Budapeszcie 40 tysięcy osób.

Nieco wcześniej, 11 lutego, w centrum Budapesztu został zastrzelony János Fenyő, szef koncernu medialnego Vico. 12 marca przy siedzibie Niezależnej Partii Drobnych Posiadaczy-Rolników znaleziono i rozbrojono ładunek wybuchowy. Cztery dni później bomba wybuchła przed domem Józsefa Torgyána, szefa tej partii. Podobne zdarzenie miało miejsce 1 maja w sąsiedztwie rezydencji wiceprzewodniczącego Fideszu Józsefa Szájera. Ówczesny Budapeszt był jednym z miast o najwyższym współczynniku zabójstw w Europie. O niezdolność do zapewnienia bezpieczeństwa w państwie socjaldemokraci oskarżali Związek Wolnych Demokratów. Do dziś trudno jednoznacznie wytłumaczyć, jak mogło dojść do tak licznych zamachów. Niektórzy komentatorzy uznają ich falę za kulminację mafijnej wojny, w której zakulisowy udział mogły mieć także słowackie służby specjalne. W dniu wyborów, 24 maja, ładunek wybuchowy eksplodował przed biurem Węgierskiego Forum Demokratycznego. W wyniku tego incydentu dwie osoby odniosły lekkie obrażenia. Głosowanie odbywało się w cieniu tego i poprzednich wydarzeń. To jednak nie był koniec, ponieważ w połowie czerwca kolejna bomba eksplodowała w siedzibie Fideszu. Premier Horn odpowiedzialnością za nieudolność służb i dopuszczenie do ataków obarczył Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, a zatem wicepremiera, swojego przyjaciela i szefa SzDSz – Gábora Kuncze. Podkreślił, że „to, co dzisiaj dzieje się na Węgrzech, to nie jest bezpieczeństwo publiczne”.

Wybory w 1998 roku były dla węgierskiej demokracji istotne z dwóch zasadniczych powodów. Po pierwsze, nie sprawdziły się obawy części węgierskiej prawicy, że dojście do władzy postkomunistów i liberałów w 1993 roku będzie skutkowało wstrzymaniem i zawróceniem transformacji, a tym samym powrotem do państwa komunistycznego. Po drugie, po wyborach doszło do całkowicie nowego ukształtowania sceny politycznej, czego echa są dostrzegalne nawet dzisiaj. Dotychczas bowiem pole ideowej gry wyznaczały trzy kręgi: socjalistów, konserwatystów i liberałów. W wyniku nowego rozdania powstały dwa bloki: lewicowo-liberalny, do którego zaliczały się Węgierska Partia Socjalistyczna i Związek Wolnych Demokratów wraz z pomniejszymi ugrupowaniami, oraz konserwatywno-narodowy – z takimi partiami jak Fidesz, Węgierskie Forum Demokratyczne i Niezależna Partia Drobnych Posiadaczy-Rolników.

Bipolarna kompozycja sceny politycznej istotnie zmieniła alokację mandatów w parlamencie. W jaki sposób? Wyborcy zaczęli wspierać bloki polityczne, a nie konkretne partie; te pierwsze synergicznie zmaksymalizowały swój udział we władzy. W węgierskiej literaturze politologicznej stan ten określa się mianem systemu quasi-dwupartyjnego, który przetrwał do wyborów w 2006 roku. Jego cechami charakterystycznymi były: istnienie dwóch obozów o podobnej wielkości po obu stronach dyskursu politycznego oraz silna identyfikacja dużej części elektoratu z własnym stronnictwem, a tym samym sytuacja, w której wyborcy stawali się niejako naturalnym i stałym zapleczem elektorskim MSzP bądź Fideszu. Jednocześnie wyraźnie spadł odsetek wyborców niezdecydowanych. Każdy z bloków mógł liczyć na wsparcie nieco ponad dwóch milionów Węgrów (czyli po około jednej czwartej uprawnionych do głosowania). Co ciekawe, o ile środowiska liberalno-lewicowe charakteryzowała daleko idąca integracja wewnętrzna, o tyle obóz konserwatywno-narodowy pozostawał silnie podzielony i skłócony. Konsolidacji mniejszych partii i organizacji dokonał Fidesz dopiero w latach 2002–2003.

Przy okazji omawiania majowych wyborów warto jeszcze zaznaczyć, że charakteryzowały się one pewnego rodzaju pozytywną racjonalnością. Wyborcy nie kierowali się metodą głosowania przeciw komuś, w tym przypadku byli przede wszystkim za kimś. Bardzo wyraźnie widać to po ówczesnych sondażach przedwyborczych. Na trzy miesiące przed głosowaniem rządząca koalicja MSzP-SzDSz uzyskiwała blisko 40-procentowe poparcie, by ostatecznie wybory przegrać. Według badań przeprowadzonych jeszcze przed wyborami w 1994 roku odsetek wyborców pragnących oddać głos na ówczesne partie opozycyjne (m.in. MSzP, SzDSz i Fidesz) był dwukrotnie wyższy od tego, który określał liczbę osób deklarujących chęć poparcia ugrupowań będących u steru władzy. W wyborach w roku 1998 takiego zjawiska nie zaobserwowano.

Cechą wyróżniającą tamte wybory było silne zaangażowanie Kościoła, co wcześniej nie miało miejsca. Tuż przed głosowaniem Rada Biskupów Katolickich Węgier wystosowała list do wiernych, zrywając tym samym z dotychczasową praktyką zachowania neutralności w kwestiach politycznych. Rada jasno wyartykułowała swoje stanowisko. Wskazywała w nim, by wyborcy nie popierali ugrupowań politycznych, które mogą nie przekroczyć pięcioprocentowego progu wyborczego, a w drugiej turze wsparli kandydatów stronnictw znajdujących się w opozycji – a zatem całe konserwatywne skrzydło sceny politycznej. Dostojnicy Kościoła katolickiego skonstruowali przekaz wprost, natomiast Kościół ewangelicki uczynił to w bardziej zawoalowanej formie. List biskupów katolickich miał ogromne znaczenie, ponieważ w chwili jego publikacji (około trzech tygodni przed pierwszą turą wyborów) co trzeci wyborca nie wiedział jeszcze, na kogo odda głos. Można zatem zakładać, że tak bezpośrednia „odezwa” Kościoła miała wpływ na decyzje wyborcze wielu osób, zwłaszcza na prowincji, a tym samym w zauważalny sposób przyczyniła się do dopełnienia transformacji systemu partyjnego Węgier.

Viktor Orbán premierem po raz pierwszy

Wybory w 1998 roku zakończyły się interesującym wynikiem. Zwycięski obóz dowodzony przez Viktora Orbána (koalicja Fidesz-MDF) uzyskał 165 mandatów, a drugi blok MSzP-SzDSz zaledwie o siedem mniej. Lider Fideszu stanął przed dylematem, czy doprosić do sojuszu jeszcze jedno ugrupowanie, czy też próbować formować rząd mniejszościowy. Zapewnienie stabilnego funkcjonowania takiego bytu politycznego byłoby jednak zadaniem niezwykle trudnym, o ile w ogóle możliwym. Węgrom groził paraliż ustawodawczy, a w jego konsekwencji nawet przedterminowe wybory. Orbán wystosował zaproszenie pod adresem Józsefa Torgyána i FKgP. Ludowcy dysponowali wówczas 48 mandatami, które dla Fideszu były kluczowe. Łącznie koalicja Fidesz-MDF-FKgP miała 213 mandatów na 386 możliwych do uzyskania. W parlamencie znalazła się jeszcze Węgierska Partia Sprawiedliwości i Życia (Magyar Igazság és Élet Pártja, MIÉP) Istvána Csurki, która zdobyła 14 mandatów. Oficjalnie wszystkie ugrupowania odcinały się od tego stronnictwa, klasyfikowanego jako skrajnie prawicowe i faszyzujące, jednakże dla zwycięskiego obozu było ono niezwykle przydatne – Csurka bowiem wspierał koalicję, a jednocześnie wprost nawiązywał do retoryki (nie wyłączając antysemickiej), do której rządzącym nie wypadało się jawnie odwoływać. MIÉP ostatecznie okazała się jednak efemerydą węgierskiej sceny politycznej.

W ramach bloku konserwatywnego partia Orbána stanowiła ugrupowanie zdecydowanie najsilniejsze. W ciągu czterech lat (1994–1998) zyskała 850 tysięcy głosów, a podczas tylko dwóch tygodni, które dzieliły dwie tury wyborów (w takim systemie organizowano je do 2014 roku), powiększyła bazę wyborczą o kolejnych 16%. Ów skok poparcia zapewniły osoby, które zdecydowały się opowiedzieć za Fideszem po tym, gdy ich kandydaci z innych stronnictw odpadli w pierwszej turze. Socjaliści z MSzP w tym samym czasie zanotowali wzrost elektoratu o zaledwie 9%. Co więcej, Fidesz przyciągnął do siebie te środowiska, które dotychczas tradycyjnie najmocniej wspierały socjalistów, a także przekonał do swojej wizji wyborców z niemal wszystkich grup wiekowych oprócz seniorów. Największą rozbudowę elektoratu odnotowano wśród osób między 40. a 49. rokiem życia. Efekt sukcesu został wzmocniony poprzez zaproszenie do koalicji FKgP. Krok ten umożliwił zwiększenie bazy wyborczej o grupę konserwatystów ludowych.

Pierwszy rząd Viktora Orbána został zaprzysiężony 6 lipca 1998 roku. W jego skład, poza ministrami z Fideszu, weszło czterech przedstawicieli FKgP oraz jeden z MDF. Koalicja od razu przystąpiła do realizacji obietnic wyborczych. Cofnięcie zastanej reformy emerytalnej, przywrócenie bezpłatnych studiów (z ograniczeniem do pierwszego dyplomu), a także przegłosowanie ustawy o budowie czwartej linii metra w Budapeszcie, oddanej ostatecznie w marcu 2014 roku – to pierwsze wymierne efekty działań nowej władzy. Warto też dodać, że jeszcze w lipcu rząd Orbána wycofał się z wszystkich postanowień gabinetu Horna w sprawie Dinozaurusa. Ostateczne zamknięcie tej kwestii miało miejsce 18 lipca 2017 roku, kiedy Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości wydał decyzję o umorzeniu postępowania wszczętego na wniosek Czechosłowacji, a po rozpadzie tego państwa kontynuowanego przez stronę słowacką.

Fidesz doszedł do władzy pod hasłem wyborczym „Jest inny wybór: Węgry Obywatelskie”. Zagadnienie „obywatelskości” stało się istotnym filarem nowej wizji koalicji rządowej, podobnie jak kontynuacja proeuropejskiego kierunku – rozwój relacji polityczno-ekonomicznych z Unią Europejską, a także współpraca w regionie (to wówczas przekształceniom ulegała formuła kooperacji w ramach Grupy Wyszehradzkiej). Niezwykle istotny komponent stanowiła ponadto troska o mniejszość węgierską poza granicami kraju. W polityce wewnętrznej istotne były dwie kwestie: działalność na rzecz wzmocnienia postaw patriotycznych i ugruntowania „polityki pamięci” oraz wygaszenie wpływu dawnych komunistycznych elit politycznych. W roku 1997 byli członkowie partii komunistycznej (MSzMP) stanowili aż 49,8% składu osobowego władz dużych graczy gospodarczych (w trzecim roku rządów Fideszu było to 26,8%). Fidesz postawił sobie za cel wymianę owej koterii na „swoją”, co w latach 1998–2002 jeszcze nie w pełni się udało. Do planu strącenia postkomunistów z piedestału Orbán powrócił w 2010 roku, tym razem skutecznie.

Powyborczą konfigurację sceny politycznej charakteryzowało poważne zantagonizowanie obecnych w parlamencie środowisk. Wraz z upływem czasu stawało się ono coraz głębsze, by ostatecznie doprowadzić do sytuacji, którą można nazwać paraliżem decyzyjnym najważniejszych instytucji państwa. Jego wyrazem było wycofanie przez posłów MSzP i SzDSz podpisów pod poprawkami do konstytucji, które umożliwiały Węgrom przystąpienie do struktur NATO (miało to miejsce w tym samym dniu, gdy decyzję podejmowały Polska i Czechy – 12 marca 1999 roku). Prawicowo-konserwatywna koalicja rządowa Fidesz-MDF-FKgP nie dysponowała większością pozwalającą na samodzielne wprowadzenie zmian w ustawie zasadniczej. Z powodu politycznych sporów konstytucję znowelizowano dopiero w czerwcu 2000 roku, ponad rok po akcesji Węgier do Sojuszu Północnoatlantyckiego. Rok dwutysięczny był rokiem szczególnym, nie tylko ze względu na magię liczb. W owym milenijnym roku świętowano tysiąclecie chrztu Węgier. Był też przełomowy politycznie. Pod jego koniec ugrupowanie Viktora Orbána uznało, że zagwarantowanie parlamentarnej większości nie jest już absolutną koniecznością, ponieważ trwanie przy FKgP, partii toczonej wewnętrznymi sporami, stanowi coraz większe obciążenie.

Partia symboli

Pierwszy rząd Fideszu nie wpisał do programu uchwalenia nowej konstytucji (taka sama sytuacja miała też miejsce w 2010 roku, kiedy koalicja Fidesz-KDNP nie spodziewała się zwycięstwa, w wyniku którego mogłaby uzyskać większość konstytucyjną). Wypadający podczas kadencji rok dwutysięczny był jednak dla węgierskiej symboliki bardzo znaczący. Pierwszego dnia nowego roku uchwalono „ustawę numer jeden” dotyczącą upamiętnienia Świętego Stefana, pierwszego króla Węgier, oraz Świętej Korony1. Nowa numeracja ustaw ma tu wymiar symboliczny – wskazuje nie tylko na ich hierarchię, ale wyraża „odrodzenie” systemu prawnego, jego nowy początek. Poza zmianą sposobu numeracji aktów legislacyjnych Fidesz zaproponował także modyfikację dotychczasowej struktury węgierskiej konstytucji, w tym dodanie do niej preambuły. Pojawił się również pomysł nowelizacji zapisów tego podstawowego dla tożsamości państwa dokumentu, który jednak wobec braku woli politycznej pozostałych partii został zarzucony. Warto wskazać, że formalnie aż do 31 grudnia 2011 roku rdzeń węgierskiej konstytucji stanowiła komunistyczna ustawa nr XX z 1949 roku. Była ona rzecz jasna wielokrotnie zmieniana (przede wszystkim w 1989 roku) i dopasowywana do demokratycznych realiów, wciąż jednak stanowiła pierwotne odniesienie dla systemu prawnego Węgier.

Symbolicznych gestów było więcej. 1 stycznia 2000 roku zdecydowano o przeniesieniu Korony Świętego Stefana z Muzeum Narodowego do Sali Kopułowej Zgromadzenia Krajowego, a także zorganizowano uroczyste obchody tysiąclecia obecności tego insygnium w przestrzeni państwowej Węgier2. W dwutysięcznym roku w barwy milenijne przemalowano kilka samolotów linii Malév, narodowego przewoźnika lotniczego, który zakończył działalność w lutym 2012 roku. Pamiętam to dlatego, że sam jako dziecko leciałem do dziadków takim właśnie samolotem. Koronę Świętego Stefana widziałem i w Muzeum Narodowym, i później w parlamencie. Przez kilkanaście lat możliwość jej oglądania była nieco reglamentowana: bezpłatna dla Węgrów (obywateli oraz osób węgierskojęzycznych) i wymagająca zakupu biletu przez wszystkie inne nacje. Ten stan rzeczy zmieniło dopiero wejście Węgier do Unii Europejskiej w 2004 roku (i to nie od razu), po którym stawka dla wszystkich obywateli Wspólnoty została zrównana, za to dla osób spoza niej – zwiększona. Dziesięć lat później ustalono nowy cennik, zgodnie z którym „obcy” musieli płacić dwukrotnie więcej od Węgrów.

Dojście Fideszu do władzy pełne było zatem symbolicznych gestów, mających na celu budowanie korzystnych dla tej partii postaw patriotycznych i tożsamościowych. Organizacja obchodów świąt narodowych zyskała nowe wymiary. Zmianie uległo też postrzeganie (czy też: wykorzystanie) węgierskiej flagi państwowej. Jej interpretacja stała się wyrazem przynależności politycznej. Kiedy u władzy byli socjaliści, w przestrzeni publicznej dominowała flaga w czerwono-biało-zielone pasy symbolizujące odpowiednio siłę, wiarę i nadzieję. Prawica wybrała jej wariant eksponujący godło3. Na budynkach pojawiały się także flagi Seklerszczyzny. Z kolei symbole unijne po 2010 roku zostały nieco wyparte. Od początku drugiej dekady XX wieku program rozwojowy Węgier finansowany ze środków unijnych przyjął nazwę Nowego Planu Széchenyiego (Új Széchenyi-terv). Komunikatom dotyczącym realizowanych w ramach tego programu inwestycji towarzyszy charakterystyczne zielone logo z białym napisem. Unijną flagę umieszcza się na tych tablicach jakby na doczepkę, co zdecydowanie rzuca się w oczy.

Symbolika właściwa dla Fideszu stała się jeszcze bardziej widoczna na kilkanaście tygodni przed wyborami parlamentarnymi w 2002 roku, kiedy domykano realizację „sztandarowych projektów patriotycznych”, a politycy rządzącej partii robili wszystko, aby ich sukcesów nie przypisali sobie potencjalni następcy. Do niezwykle istotnych posunięć premiera Orbána należało otwarcie nowego budynku Teatru Narodowego (15 marca 2002 roku). Starą siedzibę teatru, mieszczącą się w XIX-wiecznym gmachu, wyburzono w związku z budową metra jeszcze w latach sześćdziesiątych decyzją Jánosa Kádára. Od tamtej pory przez ponad czterdzieści lat instytucja ta nie doczekała się w Budapeszcie nowego lokum – tym bardziej znaczenia symbolicznego nabiera inwestycja dokonana za rządów Fideszu.

Miesiąc wcześniej otwarto w Budapeszcie także Dom Terroru (Terror Háza)– multimedialne muzeum prezentujące świadectwa okrucieństw II wojny światowej oraz komunistycznych Węgier. Na placówce tej wzorowało swoją wystawę Muzeum Powstania Warszawskiego. Dom Terroru mieści się przy alei Andrássyego pod numerem sześćdziesiątym. Kamienicę zbudowano w 1880 roku. Przez długi czas należała do społeczności żydowskiej. W drugiej połowie lat trzydziestych jej jedno skrzydło wynajął narodowosocjalistyczny ruch strzałokrzyżowców (bądź nilaszowców – od nazwy ich symbolu, strzałokrzyża, węg. nyilaskereszt), czyli węgierskich faszystów, którzy w 1939 roku przeobrazili się w partię polityczną. Ich liderem był Ferenc Szálasi. Budynek stał się oficjalną siedzibą partii w latach 1940–1944. W jego podziemiach urządzono więzienie i miejsce tortur. Po zakończeniu wojny, w latach 1945–1956, mieściła się w nim centrala urzędu bezpieczeństwa, czyli komunistycznej policji politycznej. Od skrótu jej nazwy, używanej formalnie między 1946 a 1948 rokiem: ÁVO (Magyar Államrendőrség Államvédelmi Osztály, Wydział Bezpieczeństwa Państwa Węgierskiej Policji Państwowej), jej funkcjonariuszy nazywano w Polsce potocznie „awoszami”.

Dom Terroru pomalowany jest na złowrogi szarostalowy kolor. Przed budynkiem stoi ułomek muru berlińskiego, ale to nie on przykuwa uwagę. W wysuniętych nad przyległe ulice połaciach dachowych wycięto wielkimi literami dwa wyrazy „TERROR”, towarzyszą im symbole zbrodniczych ideologii: komunistyczna gwiazda i strzałokrzyż. Słońce, prześwitując przez ażurowe okapy, rzutuje napisy na ściany kamienicy. Robi to ogromne wrażenie. Pamiętam dokładnie moją pierwszą wizytę w tym muzeum zimą 2005 roku. Było późne lutowe popołudnie w zaśnieżonym Budapeszcie. We wnętrzu do przemierzenia kilka schodów, na których palą się znicze. Na ich szczycie dwie tablice, jedna poświęcona ofiarom nilaszowców, druga – ofiarom bezpieki. Tuż za kasami niewielki dziedziniec ponurej kamienicy. Na jego środku ogromny basen z olejem silnikowym. Tafla oleju jest idealnie gładka, dzięki czemu odbija się w niej całe podwórko-studnia. Gęsta ciecz nieustannie przelewa się przez krawędź basenu, tworząc „wodospad”. Nigdy się nie zatrzymuje. Jej ruch symbolizuje ciągłość zła, bezwładną pracę trybów machiny historii, która nieustannie wpływa na teraźniejszość, a także krew przelewaną każdego dnia za wolność gdzieś na świecie.

Im dłużej się tam stoi, tym silniejsze odnosi się wrażenie, że wszystko i wszystkich przenika zapach przepalonego oleju oraz metaliczny swąd pancerza stojącego w budynku rosyjskiego czołgu T-54 – modelu wykorzystywanego przez Armię Radziecką podczas tłumienia powstania antykomunistycznego jesienią 1956 roku. Ponad basenem i czołgiem, aż do wysokości przeszklonego dachu, ciągnie się instalacja z zarysami twarzy ofiar. Docierając do kolejnych „balkonów” na wyższych piętrach, możemy prawie dotknąć ich wizerunków. Cechą charakterystyczną węgierskich kamienic jest to, że do mieszkań wchodzi się z wewnętrznych galerii obiegających budynek. Owe „tarasy” służyły zawsze za przestrzeń wspólną, miejsce, gdzie piło się kawę, rozmawiało z sąsiadami, organizowało spotkania i wychowywało wspólnie dzieci, które bawiły się na poszczególnych piętrach.

Ekspozycja zajmuje kilkanaście sal tematycznych. Przeprowadzają one zwiedzających przez kolejne etapy węgierskiej historii. W sali nilaszowców na ubranych w nazistowskie mundury manekinach wyświetlane są twarze żołnierzy znanych z archiwalnych fotografii, a stoły dekoruje zastawa z fabryki Herend zdobna w narodowosocjalistyczne symbole (Herend to obok firmy Zsolnay najsłynniejsza węgierska wytwórnia porcelany, powstała w 1826 roku). W jednym z pomieszczeń znajduje się instalacja przypominająca przebieralnię, z której ktoś właśnie wybiegł. Osoba ta porzuciła mundur strzałokrzyżowca – węgierskiego faszysty, stronnika Hitlera, i przywdziała nowy, w barwach komunistycznych, co ma być dowodem na to, że te dwa systemy totalitarne są sobie bliskie. „Węgry trzeba przykładnie ukarać” – wyrokują słowa na jednej ze ścian. To cytat z Józefa Stalina, który wypowiedział takie zdanie w 1943 roku (gdy Węgry przystąpiły do II wojny światowej), definiując jeden z operacyjnych kierunków i celów ofensywy Armii Czerwonej.

Powoli zjeżdżam windą do podziemi. Za moimi plecami włącza się ogromny telewizor. Na ekranie widać siedzącego mężczyznę, który płacze. Ma bardzo przejęty głos. Kazano mu sprzątać miejsca egzekucji w piwnicach. W czasie jazdy windą przygasa światło. Pan mówi po węgiersku, jego słowa są też tłumaczone na angielski. W piwnicy, po obu stronach korytarza, rzędy cel. Wewnątrz nich na ścianach nazwiska tych, których tu przetrzymywano. Z tyłu na samym środku stoi stryczek. Jest i zapadnia. Po chwili wszystko staje się jasne – to tu dokonywano egzekucji. Kolejne pomieszczenie upamiętnia bohaterów 1956 roku. Nieprzerwanie słychać w nim głosy. To dzieci odczytują nazwiska poległych w walkach. „Byłeś Węgrem dla tego wszystkiego, co przeżyłeś, tego, co tu widziałeś” – w ostatniej sali żegnają mnie słowa Sándora Máraia z jego wiersza Mowa pogrzebowa.

Odtwarzam w pamięci te obrazy sprzed siedemnastu lat, wówczas sam tyle miałem, a wspomnienia robią na mnie takie wrażenie, jakbym przeżywał to wszystko teraz. Od tych siedemnastu lat nie mogę sobie darować jednej rzeczy. Byłem wówczas w muzeum z dziadkiem. Na zdjęciu galowym agentów bezpieki wskazał palcem postać. To człowiek, który doprowadził do skazania mojego pradziadka. Jak się nazywał? Nie dopytałem. Kiedy po wyjściu z muzeum szliśmy aleją Andrássyego w kierunku placu Oktogon, rozmawialiśmy o historii. Dziadek opowiadał o debacie, jaka toczyła się w publicznym pierwszym programie węgierskiego radia w rocznicę kapitulacji Budapesztu przed wojskami Armii Czerwonej. Dziadek relacjonował: z każdym kolejnym telefonem koncepcja „wyzwolenia” ulegała tezie o „ponownej okupacji”. Zatrzymaliśmy się na przystanku tramwajowym linii 4 i 6 – charakterystycznych, ponieważ kursują po nich jedne z najdłuższych tramwajów w Europie, i wyjątkowych, ponieważ okrążają peszteński Wielki Bulwar (Nagykörút). Spojrzeliśmy w kierunku mostu Petőfiego. Był luty 2005 roku.

Rok 2002 – Orbán nie może pogodzić się z porażką

Trzy lata przed wyborczą przegraną sytuacja Fideszu była, mówiąc najdelikatniej, niezbyt dobrze rokująca. We wrześniu 1999 roku socjaliści (koalicja MSzP-SzDSz) wyprzedzili Fidesz w sondażach i utrzymywali przewagę do października 2001 roku. Jednak pewność zwycięstwa obozu Fideszu była tak wielka, że Orbán planował już – jako jedną z pierwszych decyzji po wygranych wyborach – przeniesienie siedziby kancelarii premiera na wzgórze zamkowe (co stało się dopiero 1 stycznia 2019 roku). Co więcej, Orbán w jednym z programów radiowych stwierdził, że „rząd dobrze poradziłby sobie także bez opozycji”. Prawdą jest, że lider Fideszu zintegrował prawą stronę sceny politycznej, a wygranie wyborów w 2002 roku miało prawdopodobnie doprowadzić do zrealizowania wszystkich jego politycznych aspiracji.

Rządzących z pewnością broniły wyniki gospodarcze. W latach 1998–2002 koalicyjny rząd Fidesz-MDF-FKgP zanotował w tej dziedzinie niewątpliwe sukcesy. Wzrost PKB w 1997 roku wyniósł 3,6%, a w kolejnych latach odpowiednio 3,5% (1998), 4,5% (1999), 3,5% (2000), 4,1% (2001), 4,8% (2002). Wskaźnik PKB w roku 1999 zrównał się z poziomem z 1989 roku, natomiast w 2001 przekroczył go o osiem punktów procentowych. Inflacja oscylująca w latach 1999–2001 na poziomie 9–10% zmniejszyła się w 2002 roku do 5,3%, natomiast bezrobocie spadło poniżej 6%. W roku 2001 płace realne zrównały się z poziomem z 1989 roku. W polityce gospodarczej Fidesz musiał rozwiązać fundamentalną kwestię związaną z udziałem kapitału zagranicznego w rozwoju Węgier. Jako stronnictwo konserwatywne i narodowe postulował wsparcie rodzimych przedsiębiorstw i zachowanie interesu narodowego w gospodarce (ten postulat był podejmowany także po 2010 roku). Paradoksalnie jednak zdawano sobie sprawę, że bez udziału kapitału zagranicznego rozwój gospodarczy kraju na dużą skalę nie będzie możliwy (i znów – ta sama refleksja powróciła po 2010 roku). Blisko ćwierć wieku temu, jak i po 2010 roku Fidesz próbował łączyć komponent gospodarczej ksenofobii (nasze, węgierskie, zatem lepsze) z angażowaniem kapitału zagranicznego czy wręcz sprzyjaniem napływowi środków z zewnątrz.

Jednak pomimo wszelkich działań sondaże nie uległy zmianie. Fidesz przegrał wybory. Dla partii Orbána był to szok niemożliwy do zaakceptowania. W czasie pierwszych czteroletnich rządów Fideszu zdecydowanie nasiliły się korupcja, paternalistyczny styl uprawiania polityki, etatyzacja gospodarki, ksenofobia i nacjonalizm, nietolerancja i populizm. Jednocześnie były to niewątpliwie rządy „charyzmatycznego wodza”, który zjednoczył prawicę w interesie węgierskiego społeczeństwa, w dużej mierze akceptującego wprowadzany ustrój „wodzowskiej demokracji”. Po wyborczej porażce ów superlider znów stał się szeregowym politykiem, gdyż pod koniec 2000 roku rozdzielono funkcje premiera i szefa partii. Przewodniczącym Fideszu został László Kövér, obecny marszałek parlamentu. Viktor Orbán odzyskał przywództwo dopiero w 2003 roku. Fidesz za główny powód porażki wyborczej uznał brak własnych mediów, co zdeterminuje jego polityczne działania w przyszłości, takie jak uchwalenie ustawy medialnej w 2010 roku.

Po wyborach władze Fideszu zainicjowały nową oddolną inicjatywę, która całkowicie odmieniła strukturę organizacyjną partii. Chodzi o koła obywatelskie (polgári körök). Ich powstanie Viktor Orbán zapowiedział w wystąpieniu na placu Disz w Budapeszcie 7 maja 2002 roku, dwa tygodnie po przegranych wyborach. W płomiennym przemówieniu stwierdził, że trzeba powołać wiele komórek opartych na grupach przyjaciół, stanowiących ich grona założycielskie. Z jednej strony chodziło o angażowanie obywateli w budowę ruchu społeczno-politycznego i uczenie ich zasad demokracji oraz konstytucji (co po dwóch dekadach brzmi nieprawdopodobnie), z drugiej – o kontrolę działań rządu w regionach. Był to punkt kulminacyjny proobywatelskiego podejścia Fideszu. Do końca 2002 roku zarejestrowano 11 tysięcy kół. Konsolidując je, a także obecne na scenie politycznej organizacje prawicowe pod jednym szyldem, w 2003 roku partia ponownie zmieniła nazwę na Fidesz – Węgierskie Stowarzyszenie Obywatelskie (Fidesz – Magyar Polgári Szövetség).

W 2002 roku premierem został Péter Medgyessy, minister finansów w rządzie Gyuli Horna, a także wicepremier ostatniego rządu komunistycznego (chociaż członkiem partii nie był). Na pierwszy kryzys nie trzeba było długo czekać. Niecałe trzy tygodnie od chwili zaprzysiężenia, 18 czerwca 2002 roku, na łamach dziennika „Magyar Nemzet” ujawniono dokument, według którego w latach 1977–1982 Medgyessy miał być tajnym współpracownikiem II i III departamentu urzędu bezpieczeństwa, ukrywając się pod pseudonimem D-209. Wolni demokraci, którzy kształtowali swoją tożsamość na fali opozycyjnych przemian schyłku lat osiemdziesiątych, wycofali niezwłocznie poparcie dla premiera. Tym samym rząd stał się mniejszościowy. Viktor Orbán wezwał parlamentarzystów do przegłosowania konstruktywnego wotum nieufności, jednak ówczesny prezydent Ferenc Mádl po odbyciu spotkania z liderami frakcji parlamentarnych oraz premierem oświadczył, że nie ma konstytucyjnych podstaw do wszczęcia procedury. W celu wyjaśnienia sprawy powołano dwie komisje śledcze. Jedną wprost do zbadania sprawy agenta D-209, drugą do wyjaśnienia relacji członków rządu ze służbami specjalnymi po 1989 roku. Z prac obydwu gremiów zupełnie nic nie wynikło.

Wszystko to działo się w czasie, gdy Węgry oczekiwały na przyjęcie do Unii Europejskiej. Co do sensu samej akcesji i oczekiwanych korzyści z niej płynących ugrupowania parlamentarne były zgodne. Jednak jeszcze w przedwyborczej debacie wytknięto Orbánowi wypowiedź z czasów, gdy był premierem. W wywiadzie dla „Világgazdaság” powiedział: „Nie zdarzy się tragedia, jeśli nie urzeczywistni się przystąpienie [Węgier – przyp. red.] do Unii Europejskiej w 2003 roku. Obecnie nie jesteśmy członkami Unii i, jak widzimy, istnieje życie poza Wspólnotą. Jednak nie na to się przygotowujemy. Wzywamy do integracji, ponieważ da ona nowy impuls dla rozwoju gospodarczego”. Teza wygłoszona przez Orbána pozostała niezmienna. Dwadzieścia dwa lata później, podczas XXIX kongresu Fideszu, premier Orbán stwierdził: „Przystąpiliśmy do Unii Europejskiej, bo zaproponowano nam [Węgrom – przyp. aut.] integrację, na której zyskują i oni, i my. Integracja oznacza wspólne działanie. Mamy pole wspólne, ale reszta pozostaje w sferze suwerennych decyzji”.

Dla obecnego rządu członkostwo Węgier w Unii Europejskiej to przede wszystkim biznes – dostęp do rynków unijnych i środków z funduszy europejskich. Owe benefity Orbán zestawia z profitami wynikającymi z polityki otwartej między innymi na Chiny i Rosję, która według niego przynosi Węgrom największe zyski: „Piętnaście lat temu 80% inwestycji na Węgrzech realizowały podmioty z Zachodu, a jedynie 20% firmy ze Wschodu. Dziś proporcja jest odwrotna, w 70% projektów zaangażowany jest Wschód”. Viktor Orbán podkreśla, że celem Węgier nie jest wyjście z Unii Europejskiej, ale zainicjowanie i wdrożenie jej wewnętrznej reformy. Niepodważalny jest jednak fakt, że prawica na Węgrzech od zawsze pozostawała eurosceptyczna, a najważniejsze etapy integracji kraju ze Wspólnotą przypadły na okres rządów koalicji liberalno-lewicowej. Kiedy w październiku 2002 roku Komisja Europejska przyjęła dokument, w którym wskazano 2004 rok jako datę rozszerzenia Unii, a następnie w listopadzie ministrowie spraw zagranicznych doprecyzowali, że wydarzy się to 1 maja, stery władzy na Węgrzech ponownie od kilku miesięcy dzierżył wspomniany sojusz. Tymczasem w wyborach do Parlamentu Europejskiego, które odbyły się w czerwcu 2004 roku, zwycięstwo odniósł Fidesz, uzyskując 12 mandatów, o jeden więcej niż rządząca koalicja.

Prawdziwe polityczne trzęsienie ziemi przyszło kilka tygodni później, gdy upadł rząd Pétera Medgyessyego. Tło przesilenia stanowiły wewnątrzkoalicyjne spory, które dotyczyły porażki socjalistów w wyborach do unijnego parlamentu, oraz zakomunikowanie społeczeństwu konieczności znacznego podwyższenia podatków w 2005 roku. Katalizatorem przemian była samodzielna decyzja premiera dotycząca rekonstrukcji rządu. W wyniku zmian usunięto z niego ministra sprawiedliwości oraz szefa resortu do spraw dzieci, młodzieży i sportu – i to nazwisko trzeba zapamiętać – Ferenca Gyurcsánya. Miesiąc później, 18 sierpnia, Medgyessy zadecydował o dymisji kolejnego członka ekipy rządowej – ministra gospodarki i transportu. Był on związany z wolnymi demokratami. Lider tego środowiska politycznego Gábor Kuncze przekazał, że frakcja nie zaproponuje nowego kandydata na to stanowisko, a co więcej, zagroził rozpadem koalicji i rozpoczął negocjacje dotyczące przyszłości politycznej MSzP-SzDSz z pominięciem premiera. Nazajutrz Medgyessy zapowiedział prezydentowi Mádlowi, że wobec utraty zaufania koalicjanta złoży dymisję (już drugi raz w ciągu dwóch lat). Nocą 19 sierpnia 2006 roku Péter Kiss, lider MSzP i szef kancelarii premiera, zaproponował Medgyessyemu po uprzedniej konsultacji ze Związkiem Wolnych Demokratów, by zmiana szefa rządu nastąpiła poprzez przegłosowanie konstruktywnego wotum nieufności, ten jednak nie przystał na propozycję i 25 sierpnia złożył na ręce prezydenta dymisję. Socjaliści po gorączkowych poszukiwaniach następcy postawili na młodego Ferenca Gyurcsánya, politycznego wychowanka Medgyessyego. Prezydent Ferenc Mádl rozpoczął rozmowy ze wszystkimi środowiskami politycznymi na temat nowego premiera. Misję sformowania rządu otrzymał Gyurcsány, a kryzys udało się zażegnać zaledwie na dwa lata.

„Kłamaliśmy rano, w nocy i wieczorem”?

Wybory w 2006 roku wygrała ponownie koalicja lewicowo-liberalna – MSzP-SzDSz, i to pomimo faktu, że Fidesz zaczął zyskiwać w sondażach. Ugrupowanie pogrążył konflikt z koalicyjnym partnerem oraz ujawnione afery. Jedna dotyczyła prób dyskredytacji medialnej ważnego polityka koalicji rządzącej – środowisko Fideszu wysyłało w tym celu do jednej z gazet kompromitujące materiały. Drugie nadużycie stanowiła afera podsłuchowa. Okazało się bowiem, że Fidesz inwigilował od tygodni serwery MSzP. Co więcej, lider Fideszu przegrał przedwyborczą debatę z Gyurcsányem (od czasu tej porażki Orbán panicznie boi się debat i unika ich, aby na ostatniej prostej przed wyborami nie pogorszyć swojej sytuacji w sondażach; w 2022 roku ponownie jej odmówił). W ciągu dwóch tygodni, które dzieliły dwie tury wyborów parlamentarnych, Orbán zrzekł się godności kandydata na premiera, co pogrążyło jego obóz polityczny jeszcze bardziej. Druga z rzędu przegrana Fideszu była absolutną katastrofą tej partii.

9 czerwca 2006 roku Gyurcsány przedstawił program swojego rządu sygnowany hasłem „Nowa równowaga”. Wynikało z niego, że sytuacja gospodarcza kraju jest opłakana. Gyurcsány uspokajał Węgrów, że „nie ma się czego bać, nie będzie boleć”. Plan naprawczy został jednak wprowadzony i objął między innymi redukcję zatrudnienia w administracji publicznej i podwyżkę podatku VAT. Przyniósł też wzrost cen leków, energii elektrycznej i gazu. Jednocześnie forint zaczął tracić na wartości.

Jednak to, co ważniejsze, działo się za kulisami. Zaprzysiężenie gabinetu Gyurcsánya poprzedziło niejawne posiedzenie frakcji MSzP 26 maja 2006 roku w Balatonőszöd nad Balatonem. W trakcie narady premier ujawnił, że dzięki zabiegom socjotechnicznym partia okłamywała obywateli w sprawie faktycznej sytuacji w państwie. Gyurcsány nazwał Węgry „kurewskim krajem”. Wypowiedział także słowa, które przeszły do najnowszej historii politycznej Węgier – „kłamaliśmy rano, w nocy i wieczorem” oraz „spieprzyliśmy”.

Taśmy wyciekły 17 września 2006 roku. Wściekli Węgrzy wyszli na ulice. Zdewastowano kilkanaście samochodów, w tym policyjne. Tłum wdarł się do budynku telewizji publicznej przy placu Wolności i demolował, co tylko się dało. Kilkadziesiąt osób, zarówno po stronie protestujących, jak i służb porządkowych, zostało rannych. Dzień po „bitwie pod telewizją” prezydent László Solyóm stwierdził, że „wczorajsza wiadomość jest początkiem moralnego kryzysu”. Nie mylił się. Ujawnione fakty stanowiły potężny cios dla węgierskiej demokracji i przyniosły jej załamanie. Zamieszki trwały jeszcze kilka dni. Dwa tygodnie po tych wydarzeniach, 1 października, miały się odbyć wybory samorządowe. Viktor Orbán nawoływał, by stały się one swoistym referendum w sprawie upadku rządu MSzP-SzDSz i wycofania legitymacji społecznej dla tych formacji politycznych. Wybory wygrała zdecydowanie opozycja. Od tamtych wyborów po dziś dzień Fidesz jest nieprzerwanie najsilniejszą partią polityczną Węgier.

Pomimo sukcesu Fidesz nie zdołał jednak wprowadzić do budapesztańskiego ratusza swojego kandydata. Kolejną z rzędu kadencję rozpoczął, chociaż wygrał niewielką różnicą głosów, Gábor Demszky, polityk Związku Wolnych Demokratów (urząd nadburmistrza Budapesztu pełnił on aż pięciokrotnie, od 1990 do 2010 roku).

W związku z porażką w wyborach samorządowych premier Gyurcsány zwrócił się do parlamentu z wnioskiem o przegłosowanie wotum zaufania, a Viktor Orbán dał premierowi 72 godziny na ustąpienie ze stanowiska. 6 października 2006 roku Gyurcsány zdobył wotum zaufania. Był to zresztą jak dotychczas pierwszy i ostatni w dziejach demokratycznych Węgier przypadek, w którym szef gabinetu prosił o potwierdzenie poparcia. Jego uzyskanie dodatkowo rozsierdziło Węgrów. Przed parlamentem zorganizowano miasteczko namiotowe, w którym nieprzerwanie trwał protest. 23 października, w dniu, w którym świętowano 50. rocznicę węgierskiego powstania, zwołano w centrum stolicy, w rejonie Astorii4, wiec poparcia dla Fideszu. Byłem wówczas w Budapeszcie.

O świcie policja nakazała nocującym przed parlamentem demonstrantom opuszczenie miasteczka namiotowego. Argumentowano to potrzebą jego posprzątania. Obiecano, że protestujący będą mogli do niego wrócić. Szedłem pod Astorię ze stacji metra przy reprezentacyjnym placu Deáka, przy którym spotykają się trzy linie (M1, M2 i M3). Stała tam instalacja upamiętniająca powstańców wraz z czołgiem oraz wielkim napisem „Szabadság” (Wolność). Nisko nad głowami latały helikoptery. Dziesiątki tysięcy osób z uwagą wsłuchiwało się w słowa przemówienia Viktora Orbána, co jakiś czas przerywając je gromkimi brawami. Owe kilkadziesiąt minut do dziś uchodzi za jeden z najważniejszych momentów w politycznej karierze lidera Fideszu. Orbán zapowiedział organizację referendum, które ostatecznie odbyło się w 2008 roku. Pytania dotyczyły trzech kwestii: pobierania należności za pobyt w szpitalu, opłat za wizytę u lekarza oraz płatnych studiów na uczelniach państwowych. Za zniesieniem tych obciążeń głosowało średnio (biorąc pod uwagę rozkład odpowiedzi na wszystkie trzy pytania) 83% wyborców, przy bardzo wysokiej frekwencji – 50,51%.

Po przemówieniu tłumnie ruszyliśmy do domów, nie zdając sobie sprawy, co dzieje się za naszymi plecami. Od strony placu Deáka słychać było niepokojący hałas. Znaleźli się tam mieszkańcy podparlamentarnego miasteczka – wcześniej niedopuszczeni do swoich namiotów, a następnie zepchnięci przez oddziały policji w kierunku głównej ulicy (Károly körút), biegnącej do placu Deáka. Policja była absolutnie wszędzie. Jeden z uczestników wskoczył do czołgu będącego częścią wolnościowej instalacji i… uruchomił go, ruszając na oddziały policyjne, co wprawiło w osłupienie tak tłum, jak i służby porządkowe. Jednak paliwa w baku starczyło jedynie na zjazd z lawety, po czym silnik pojazdu zgasł.

Już w mieszkaniu, położonym w pobliżu mostu Petőfiego, na żywo oglądaliśmy w telewizji to, co działo się na ulicach Budapesztu. Protesty nie traciły impetu. Na godzinę 19:56 zaplanowano narodową minutę ciszy, która przeistoczyła się w wielki narodowy gwizd przeciwko Gyurcsányowi i jego żonie Klárze Dobrev. Jej ojciec pracował w służbie bezpieczeństwa oraz prowadził działalność przeciwko powstańcom węgierskim w 1956 roku. Dobrev jesienią 2020 roku ubiegała się o status kandydata zjednoczonej opozycji na premiera, wygrała pierwszą turę prawyborów, by w drugiej ulec Péterowi Márki-Zayowi.

Godzina 19:56 wypadła akurat w chwili, w której odsłaniano pomnik 1956 roku nieopodal placu Bohaterów. To jeden z najbrzydszych pomników, jaki kiedykolwiek widziałem, składający się z konceptualnej kompozycji stalowych słupów. Również mieszkańcy Budapesztu nigdy go nie zaakceptowali, a władze nie objęły odpowiednią ochroną konserwatorską. Dość szybko skończył jako szalet miejski…

Najpoważniejsza potyczka z policją odbyła się wieczorem przy moście Elżbiety. Funkcjonariusze wykazywali się ogromną brutalnością. Część protestujących zepchnięto na most i otoczono. Kilka osób skoczyło do Dunaju. Innych polewano barwiącą wodą i wyszukiwano później w lokalach przy turystycznej ulicy Váci, w których próbowali się kryć. Zamieszki na żywo transmitowała tylko jedna telewizja – Hír TV (kanał założony przez Lajosa Simicskę, wówczas stronnika Orbána, który zbudował dla niego medialne imperium komunikacyjne). Kiedy nazajutrz poszedłem w to miejsce, ilość gazu łzawiącego utrzymującego się w powietrzu była tak duża, że skutecznie doprowadzała do płaczu. Po zakończeniu zamieszek prowadzono postępowania przeciwko służbom mundurowym, jednakże zapadające wyroki okazały się w większości wyjątkowo niskie. Dopiero w 2010 roku, mimo braku procedury prawnej, Fidesz ponownie otworzył postępowania, aby ukarać winnych.

Pomimo masowych protestów Gyurcsány nie podał się do dymisji. Parlamentarna frakcja Fidesz-KDNP ogłosiła bojkot premiera. Wydarzenia z jesieni 2006 roku wielokrotnie pojawiały się w filmach promocyjnych Fideszu wraz ze złowieszczym pytaniem, czy Węgrzy chcą, by Gyurcsány wrócił. Tak też było przy okazji kampanii wyborczej w 2022 roku, wciąż pobrzmiewała w niej przestroga: „Gyurcsány może i chce wrócić”. Nie jest zresztą przypadkiem, że w październiku 2021 roku na ekrany kin wszedł film pod znamiennym tytułem Elk*rtuk, bezpośrednio odwołującym się do haniebnych słów premiera z 2006 roku. Jako ciekawostkę można dodać, że za dramatycznie słabe oceny owego obrazu na portalach filmowych sympatycy Fideszu winią…George’a Sorosa, który miałby za nie osobiście zapłacić!

Z perspektywy strategii politycznej niezwykle interesujące jest to, że Viktor Orbán wolał poczekać trzy i pół roku do wyborów, aniżeli podjąć konkretne działania na rzecz delegitymizacji obozu MSzP-SzDSz. Sytuacja jesienią 2006 roku była tak fatalna, że nikt nie odważyłby się wziąć za nią odpowiedzialności. Opłaciło się to Fideszowi, gdyż partię rządzącą dobił światowy kryzys gospodarczy. O ile płace realne netto w 2006 roku jeszcze wzrosły (o 3,6%), o tyle w 2007 roku zmalały aż o 4,6% w porównaniu do roku ubiegłego. W tym samym czasie inflacja skoczyła o 3,9 punktu procentowego. Rosło też bezrobocie. Chociaż całościowo na tle innych państw europejskich nie było ono tak duże i w latach 2006–2007 wynosiło 7,5%, to już w grupie pracowników niewykwalifikowanych, z wykształceniem podstawowym, osiągnęło aż 41,7% w 2006 roku, a rok później 47,8%.

Rządzący znaleźli się w poważnym kryzysie, co szybko znalazło odzwierciedlenie w sondażach. Według badania Ipsos poparcie dla socjalistów z MSzP w grupie wszystkich wyborców spadło od maja do sierpnia 2006 roku o 11 punktów procentowych (z 34 do 23%), w latach 2007–2008 utrzymywało się na poziomie poniżej 20%, by w okresie bezpośrednio poprzedzającym referendum (2008) osiągnąć 15%. Z kolei odsetek chcących głosować na Fidesz wzrósł z 28 do 39%. W obliczu tak niskiego poparcia, a także przy braku zaufania między koalicjantami (casus 2004 roku) rząd MSzP-SzDSz upadł 30 kwietnia 2008 roku. Gyurcsány zdecydował się na sprawowanie rządów mniejszościowych, a wolni demokraci zadeklarowali chęć współpracy z premierem w najważniejszych kwestiach, między innymi budżetowych. Jednakże poparcie dla SzDSz oscylowało ówcześnie w granicach błędu statystycznego. Kryzys nie ustawał. 21 marca 2009 roku Ferenc Gyurcsány podał się do dymisji.

Liczył się „Tylko Fidesz”

W tej sytuacji rozważano rozwiązanie parlamentu i przedterminowe wybory bądź gruntowną przebudowę rządu. Ostatecznie 14 kwietnia 2009 roku Zgromadzenie Krajowe przegłosowało konstruktywne wotum nieufności wobec rządu Gyurcsánya i zaprzysięgło gabinet ekspertów, z Gordonem Bajnaiem na czele. Bajnai był bezpartyjnym ekonomistą, dotychczasowym ministrem gospodarki i rozwoju narodowego. Za swój priorytet uznał zakończenie dramatycznego kryzysu finansowego. Dług publiczny w latach 2006–2008 wzrósł o 7,3 punktu procentowego do poziomu 73%, natomiast w 2010 roku osiągnął 82,2%. Bezrobocie w latach 2007–2010 wzrosło do poziomu 11,8%. Gospodarka skurczyła się w latach 2008–2009 o 7,80%, a PKB per capita spadł o 6,5%. Obligacje skarbu państwa w szczytowym momencie były oprocentowane na 12,72%. Załamała się giełda. Węgrom realnie groziło bankructwo. Poparcie dla gabinetu MSzP wciąż spadało – w maju wyniosło zaledwie 11%! Rząd nie miał legitymacji większości społeczeństwa.

7 czerwca 2009 roku odbyły się wybory do Parlamentu Europejskiego, w których zdecydowane zwycięstwo odniósł Fidesz, uzyskawszy 14 spośród 22  mandatów. Na drugim miejscu znaleźli się socjaliści z czterema mandatami, na trzecim miejscu usytuował się Jobbik, co okazało się sporym zaskoczeniem – partia skrajnie prawicowa zdobyła wówczas trzy mandaty. Jeden przypadł Węgierskiemu Forum Demokratycznemu, stronnictwu, które w kwietniu 2011 roku, a zatem niecałe dwa lata później, zakończyło działalność.

Kryzys moralny, polityczny i społeczny pozostawił w węgierskiej polityce długofalowy ślad, w tym zwłaszcza ogromną alienację władzy oraz problem jej legitymizacji. Skonsolidowana demokracja, funkcjonująca w systemie dwóch bloków: lewicowo-liberalnego i konserwatywno-narodowego, została rozbita. Stabilny system przedstawicielski uległ przebudowie. Wybory w 2010 roku przyniosły radykalizację prawicowych preferencji wyborczych obywateli. Fidesz w koalicji z Chrześcijańsko-Demokratyczną Partią Ludową odniósł zwycięstwo, a przy tym uzyskał większość konstytucyjną. Strategia wyborcza skoncentrowała się na trzech obszarach, które przybrały formę haseł: „obronimy rodziny”, „obronimy miejsca pracy”, „uratujemy służbę zdrowia”. Warto zwrócić uwagę, że były to hasła socjalne, które bezpośrednio odwoływały się do referendum z 2008 roku.

Drogę Fideszu do władzy można porównać do lotu mitycznego Turula. Przyczajony przez lata ptak, doświadczony niepowodzeniami, kołuje nad ofiarą, aby w odpowiedniej chwili zaatakować i zadać bezwzględny, decydujący cios. Zwycięstwo było urzeczywistnieniem marzenia Orbána o totalnym pokonaniu MSzP, które zrodziło się dwadzieścia lat wcześniej, podczas wyborów w 1994 roku. Jeszcze nigdy żaden rząd nie miał tak znaczącej przewagi. To także materializacja refleksji z 2002 roku o tym, że „rząd dobrze poradziłby sobie także bez opozycji”. „Tylko Fidesz” (Csak a Fidesz) – tak brzmiał lejtmotyw kampanii, a słowa te miały stać się prorocze. Rozpoczął się okres nieprzerwanej od ponad dekady dominacji, wręcz hegemonii Fideszu i personalnie Viktora Orbána, którą najlepiej oddaje twierdzenie Ludwika XIV – „Państwo to ja”.

1 Korona Świętego Stefana (węg. Szent Korona) jako fizyczny przedmiot stanowiła insygnium koronacyjne władców Węgier od XI wieku po czasy nowożytne. Na przestrzeni stuleci stała się symbolem węgierskiej państwowości i najważniejszą relikwią narodową. Po latach „tułaczki” – od wpadnięcia w ręce sułtana Sulejmana Wspaniałego w XVI wieku, przez skomplikowane peregrynacje po dworach i miastach Europy, po złożenie w tymczasowym depozycie banku federalnego Stanów Zjednoczonych – jest dziś eksponowana w budynku parlamentu w Budapeszcie. Z jej nazwą wiąże się pojęcie Krajów Korony Świętego Stefana, obejmujące terytoria podległe Węgrom w ramach dualistycznej monarchii austro-węgierskiej. Poza właściwym Królestwem Węgier składały się na nie Siedmiogród, Trójjedyne Królestwo Chorwacji, Slawonii i Dalmacji oraz miasto Rijeka (hist. Fiume) wraz z sąsiadującym odcinkiem wybrzeża Adriatyku. Granice Krajów Korony Świętego Stefana wyznaczają najszerzej rozpoznawany obszar historycznych wpływów Węgier (przyp. red.).

2 Według tradycji koronę na głowę Stefana I włożył (choć oczywiście nie bezpośrednio), za przyzwoleniem cesarza Niemiec Ottona III, papież Sylwester II, uznając go tym samym za pierwszego katolickiego króla Węgier. Koronacja miała miejsce 25 grudnia 1000 roku (według innych przekazów kilka dni później – 1 stycznia 1001 roku). Samo datowanie korony jest niepewne, najprawdopodobniej wykonano ją w XI wieku, łącząc dwa oddzielne precjoza powstałe w nieco innej konwencji stylistycznej w odstępie kilku dekad. Wieńczący ją krzyżyk dodano zapewne dwa stulecia później. W XVII wieku uległ on przekrzywieniu – co ciekawe, do dziś zachowano go w tym stanie jako swoistą świętość i pamiątkę historii (przyp. red.).

3 Heraldyczna analiza godła Węgier zasługuje na oddzielne opracowanie. Widoczne na jednym z jego pól trzy zielone wzgórza symbolizują historyczne pasma górskie Królestwa Węgier – Tatry, Fatrę i Matrę. Zmiana granic po traktacie z Trianon przyznała dwa z nich innym państwom, pozostawiając Węgrom jedynie niezbyt wysoką Matrę. Kolejne warianty flagi zawierającej godło stanowiły oficjalny symbol Węgier w latach 1867–1918, a także, w nieco innej odsłonie, do 1944 roku. A nawet w kilku latach powojennych (1946–1949), choć wtedy już tarczę herbową pozbawiono Korony Świętego Stefana. Później (do 1956 roku) zastąpiło ją godło komunistyczne z młotem, kłosem i czerwoną gwiazdą (przyp. red.).

4 Astoria to potoczna nazwa okolic jednego z głównych skrzyżowań w centrum Budapesztu. Ciąg ulic Kossutha i Rakoczego przecina się tu z Małym Bulwarem (Kiskörút). Na rogu tych arterii stoi otwarty w 1914 roku luksusowy hotel Astoria, od którego pochodzi obiegowa nazwa tej części miasta i znajdującej się tu stacji metra (przyp. red.).

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Część II

Święta prawica

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Instytucjonalizacja politycznego radykalizmu

Masowe protesty przeciwko Ferencowi Gyurcsányowi jesienią 2006 roku stały się impulsem do wybuchu nowego węgierskiego nacjonalizmu. Układ sił sprawiał, że liderem prawicy pozostawał bez wątpienia Viktor Orbán. Jednak przywódca Fideszu nie chciał wikłać się w mariaż z politycznymi ekstremistami. Było to dla niego bardzo wygodne, kontrolował bowiem rozwój sytuacji, stojąc na czele całej prawicy, nie ponosząc przy tym ryzyka, które pozwoliłoby na zaszufladkowanie go jako polityka radykalnie prawicowego. Skrajna prawica rodziła się zatem pod skrzydłami Fideszu, ale bez silniejszego zaangażowania tego środowiska politycznego.

Oczywiście nacjonalizm funkcjonował wcześniej w przestrzeni publicznej, głównie jako element historii towarzyszący resentymentom, jednakże jego rozwój na taką skalę był niespotykany. Nie chodzi tylko o to, że na ulice wyszli młodzi nacjonaliści. Dokonała się prawdziwa instytucjonalizacja tej ideologii – zaczęły powstawać liczne organizacje nacjonalistyczne i ksenofobiczne, tak polityczne, jak i medialne, a nawet paramilitarne. Warto zauważyć, że jeszcze w wyborach w 2006 roku środowiska skrajnie prawicowe, takie jak Węgierska Partia Sprawiedliwości i Życia Istvána Csurki i powstały w 2003 roku Jobbik (Jobbik Magyarországért Mozgalom, Ruch na rzecz Lepszych Węgier) nie dostały się do parlamentu. „Jesień 2006 roku była nam potrzebna, wielu wówczas się obudziło” – mówił Gábor Vona, do 2018 roku lider Jobbiku. Miał na myśli to, że młodzi nacjonaliści uświadomili sobie, jak duży potencjał ma tworzony przez nich ruch, że jest to prawdziwa siła polityczna, w ramach której można coś osiągnąć. Nacjonalizm miał być także czynnikiem wyróżniającym środowisko polityczne młodych gniewnych. Po 2006 roku z tygodnia na tydzień powstawały nowe komórki terenowe Jobbiku zrzeszające lokalnych przedstawicieli i sympatyków partii (w 2009 roku ich liczba zwiększyła się do 249!). W 2009 roku, tuż przed wyborami do Parlamentu Europejskiego, osiągnięto strukturę organizacyjną oraz bazę członkowską, które umożliwiły Jobbikowi samodzielny start w wyborach. Pierwszy sukces związany był właśnie z europejskimi wyborami, gdy w czerwcu 2009 roku na partię Jobbik wyborcy oddali 427 tysięcy głosów, co przełożyło się na trzy mandaty.

Tak szybkie i sprawne budowanie zaplecza politycznego przez młodą, antysystemową i skrajnie prawicową partię było szokiem dla dotychczasowych elit władzy. Eurowyborczy sukces przyśpieszył rozwój struktur organizacyjnych Jobbiku, a także przyniósł poszerzenie grona jego sympatyków, z których wielu zdecydowało się zostać członkami stronnictwa. Niespełna rok później Jobbik zdobył w wyborach parlamentarnych 47 mandatów. Zgromadzenie Krajowe liczyło wówczas 386 posłów.

Do partii przylgnęła reputacja ugrupowania narodowo-radykalnego, a nawet skrajnie prawicowego. Do dzisiaj, kiedy mówi się o Jobbiku, używa się terminów „prawicowi ekstremiści” bądź „skrajna prawica”1. Tymczasem w czerwcu 2014 roku Sąd Najwyższy Węgier uznał, że partii tej nie można określać mianem „skrajnie prawicowej”. Jobbik wygrał wówczas proces przeciwko telewizji ATV. Zakaz używania tego sformułowania dotyczy jednak tylko telewizji. Politycy Jobbiku twierdzili wówczas, że ugrupowanie miało charakter narodowy, a zarzucany mu „radykalizm” był jedynie postawą, nie koncepcją. Stanowił metodę rozwiązywania problemów – szybko, sprawnie i bezkompromisowo, co miało służyć obronie węgierskich interesów. Natomiast „skrajność” powinna zdaniem partii odnosić się do tych, którzy zrujnowali kraj, upokorzyli naród i służyli interesom międzynarodowym zamiast narodowym. Podstawą eksponowanego medialnie wizerunku Jobbiku był jego antykomunizm, a także nieuwikłanie w dawny układ władzy. Posłowie tej partii podkreślają, że choć technicznie jej przedstawiciele uczestniczyli w negocjacjach ze stroną komunistyczną, nie byli jednak współorganizatorami systemu. Przez całe lata politycy Jobbiku winą za stan państwa obarczali wszystkie wcześniejsze elity polityczne obecne w parlamencie od lat dziewięćdziesiątych. Ponadto partia ta twierdzi, że obce są jej faszyzm i ksenofobia – do działania motywują jej członków chęć obrony kraju przed przestępstwami ukrywanymi pod płaszczykiem politycznej poprawności.

Mocny przekaz narodowy Jobbiku wzmacniają etymologia i symbolika. Jobb po węgiersku to stopień wyższy przymiotnika jó – „dobry”. Jobbik można zatem tłumaczyć jako „lepszy”. Jobbik to także „prawicowy”, odwołujący się leksykalnie, ale też wprost, do dziedzictwa Korony Świętego Stefana. Świętą Prawicę (Szent Jobb)2 można zobaczyć w bazylice Świętego Stefana w Budapeszcie, w jednej z kaplic. Po wrzuceniu dwustu forintów nawet rozbłyśnie. Święty Stefan zajmuje szczególne miejsce w węgierskiej historiografii. Uważa się go za pierwszego króla Węgier, twórcę węgierskiej państwowości. To za jego pośrednictwem Węgry przyjęły chrzest i stały się państwem chrześcijańskim. Pamięć władcy celebruje się co roku 20 sierpnia. Dla Węgrów to jedyne w kalendarzu „wesołe” święto laickie pośród innych, które upamiętniają narodowe klęski i tragedie. Dwa pozostałe (poza obchodzonym też w Polsce Dniem Pracy – 1 maja) to rocznica wybuchu węgierskiej Wiosny Ludów lat 1848–1849 (15 marca) oraz Dzień Republiki (23 października), w którym upamiętniany jest początek powstania 1956 roku. W całych Węgrzech eksponowane są wówczas zarówno czerwono-biało-zielone flagi państwowe, jak i flagi Árpádów (charakterystyczne sztandary w biało-czerwone pasy, element obecny także w godle państwowym), pierwszych władców Węgier, odpowiedników polskich Piastów. Skoro już jesteśmy przy „tradycyjnej” węgierskiej fladze – całe życie (dosłownie, bo już od przedszkola) Węgrom towarzyszy krótki wierszyk: „Piros, fehér, zöld – ez a magyar föld”, czyli: „Czerwony, biały, zielony – to barwy węgierskiej ziemi”. Symbolizują one odpowiednio: siłę, wiarę i nadzieję.

Warto dodać, że barwy partyjne, jakie przyjął Jobbik, równie ekspresyjnie wzmacniają narodowy przekaz (logo zmieniono w 2020 roku, obecnie kolory są zielonkawo-turkusowe, a krzyż lotaryński przypomina bardziej hasztag). Sygnet z logo partii wystylizowano na żaglowiec z masztem podzielonym dwoma salingami. Rolę masztu pełni charakterystyczny krzyż lotaryński, żaglem są zaś wspomniane w akapicie wyżej węgierskie barwy narodowe – czerwona, biała i zielona. W narracji Jobbiku maszt jest alegorią tradycji i dziedzictwa kultywowanych przez węgierską wspólnotę. Tylko jeśli wiatr historii zadmie w żagle, naród węgierski będzie mógł szybko się rozwijać i z dumą patrzeć w przyszłość.

Bezpośrednio po powstaniu w 2003 roku Jobbik deklarował, że w imię wspólnych wartości i interesów chciałby współpracować z organizacjami społecznymi, związkami zawodowymi, stowarzyszeniami emerytów oraz kołami obywatelskimi – a zatem czymś, co stworzył Fidesz.

W 2006 roku liderzy Jobbiku dopuszczali możliwość utworzenia koalicyjnego rządu Fidesz-Jobbik (oczywiście o ile ta partia zyskałaby miejsca w parlamencie, do czego nie doszło). Wspólnym celem miało być pozbawienie władzy sojuszu MSzP-SzDSz. Jobbik stawiał jednak istotne warunki, ponieważ główni politycy tego stronnictwa uważali, że program Fideszu jest bliższy ideom MSzP bądź SzDSz i nie przystoi ugrupowaniu, które mianuje się prawicowym. Największą różnicą pomiędzy Jobbikiem a partią Orbána okazał się w tym czasie stosunek do Unii Europejskiej. Fidesz był ugrupowaniem prounijnym, acz bez większego entuzjazmu. Jobbik odwrotnie. Dlatego za najważniejsze zadanie nowo powstałego ugrupowania uznano rozbudowywanie struktur lokalnych w postaci sieci komórek organizacyjnych, które w przyszłości miały stać się zapleczem silnej partii politycznej.

Tym, co zwracało szczególną uwagę w funkcjonowaniu Jobbiku, a jednocześnie zdecydowanie odróżniało tę partię od pozostałych ugrupowań, było budowanie bazy wyborczej daleko poza granicami Węgier, w miejscach, w których mógł przebywać potencjalny elektorat stronnictwa. Oprócz sformalizowanych struktur tworzono „koła przyjaciół i sympatyków”. Do 2018 roku powstały one między innymi w Londynie, Bristolu, Dublinie, Monachium, Nowym Jorku, Wiedniu i Zurychu. Brak w tym zestawieniu miast rumuńskich, słowackich czy serbskich ma proste wyjaśnienie – bliską diasporę efektywnie zagospodarował Fidesz, Jobbik musiał zatem sięgnąć dalej. Co ciekawe, do dzisiaj żadne inne węgierskie ugrupowanie nie zdecydowało się na zbudowanie tak silnego zaplecza adresowanego do wyborców emigrantów. Wprawdzie w 2022 roku na ulicach Londynu, jednego z większych skupisk węgierskiej emigracji, pojawiły się plakaty zjednoczonej opozycji, była to jednak obecność głównie wizerunkowa, nie zaś faktyczna.

Powstanie Jobbiku zdeterminował przede wszystkim wynik wyborów w 2002 roku, czyli dotkliwa porażka obozu narodowo-konserwatywnego. Setki młodych politycznych aktywistów pracujących na rzecz Orbána i pomagających w prowadzeniu kampanii wyborczej poczuło się oszukanych, a wręcz zdradzonych. Nawet późniejszy przewodniczący Jobbiku Gábor Vona mówił o sobie jako o zawiedzionym członku Fideszu: „Kiedy nas potrzebowali, do tego czasu regularnie dzwonili”. By potem nawet nie podziękować za zaangażowanie w kampanię. Rozgoryczeni młodzi konserwatyści uznali, że w Fideszu nie mają czego szukać, także ideowo, MIÉP zaś jest dla nich instytucjonalnie zbyt słaby (faktycznie takim pozostawał). Jako ciekawostkę można wskazać, że gdyby wówczas Fidesz otworzył się poważnie na młodych aktywistów, ci zapewne znaleźliby w nim reprezentację polityczną, a także środowisko, w którym mogliby promować swoje idee. Wtedy zaś prawdopodobnie sam Jobbik nie dość, że nie osiągnąłby takiego sukcesu, to mógłby w ogóle nie powstać.

Z uczelni na prawo

Kilka lat wcześniej, w 1999 roku, konserwatywna młodzież zaczęła zrzeszać się we Wspólnocie Młodzieży Prawicowej (Jobboldali Ifjúsági Közösség, JIK), organizacji powołanej przez studentów. JIK była stowarzyszeniem politycznie niezależnym, co miało skłaniać młodych ludzi do przystępowania do niego chętniej niż do zwykłej partyjnej młodzieżówki. Ruch nawiązywał do tradycji uczniowskiego zrzeszenia Turul, które funkcjonowało w dwudziestoleciu międzywojennym. W ciągu pierwszych dwóch i pół roku istnienia oddziały stowarzyszenia powstały na dziewiętnastu uczelniach, a jego szeregi zasiliło 800 osób. „Tam zaczynało się uprawiać politykę, wymieniało poglądy, organizowało konferencje, budowało więzi i przyjaźnie” – mówił w wywiadzie Vona. W deklaracji wspólnoty zapisano, że powstała, by „komuniści nigdy więcej nie powrócili, a Fidesz mógł dalej rządzić”. Czas gorzko zrewidował te słowa – cztery lata później z JIK wyłoniło się nowe ugrupowanie – Jobbik, które z dotychczasowego oddanego sojusznika przekształciło się w głównego konkurenta Fideszu po prawej stronie węgierskiej sceny politycznej. Wśród ważniejszych osób związanych z JIK warto wymienić dwie postaci łączone później z politycznym ekstremizmem: studenta historii Dávida Kovácsa, pierwszego przewodniczącego Jobbiku, oraz Előda Nováka, który do końca 2003 roku był szefem młodzieżówki partii MIÉP.

Jobbik z Fideszem połączyło miejsce utworzenia partii – oba stronnictwa powoływały swoje struktury organizacyjne na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa w Budapeszcie (ELTE).

Pierwszym liderem Jobbiku został Dávid Kovács. Urodził się on akurat 15 marca 1976 roku. Właśnie tego dnia na Węgrzech obchodzone jest święto narodowe dla uczczenia walki o wolność podczas Wiosny Ludów w latach 1848–1849. W 2006 roku Kovács pełnił funkcję współprzewodniczącego koalicji wyborczej MIÉP-Jobbik. Po porażce owego aliansu, a zatem także Jobbiku, podał się do dymisji. Jego następca, Gábor Vona, urodził się z kolei 20 sierpnia 1979 roku – i ta data też nie jest „neutralna”. Podobnie jak 15 marca, również ten dzień jest na Węgrzech świętem narodowym (święto patrona Węgier, króla Stefana I Świętego). Co jeszcze ciekawsze, liderem skrajnie prawicowej formacji, która swego czasu domagała się „Węgier wyłącznie dla Węgrów”, został człowiek, który nie ma wyłącznie węgierskich korzeni. Aby to ukryć, Vona zmienił nazwisko. Kiedyś był Gáborem Zázriveczem (w języku słowackim: Zazrivec). Jego przodkowie ze strony matki byli Słowakami, ojca zaś – rodowitymi Węgrami. Dziadkowie ze strony matki biegle mówili po węgiersku, jednak lepiej znali język słowacki. To o tyle interesujące, że Vona, wspominając o tym fakcie, posługuje się terminem tót, który jest jednoznacznie pejoratywnym określeniem Słowaków. Funkcjonuje nawet ksenofobiczne powiedzonko: „A krumpli nem étel, a tót nem ember”, które można przetłumaczyć: „Tak jak ziemniak nie jest pożywieniem, tak Słowak nie jest człowiekiem”. Jeżeli Vona, mówiąc o dziadkach, używa tego terminu, oznacza to, że nie łączyło ich żadne pokrewieństwo z Madziarami, ponieważ takiego zwrotu nigdy nie używa się pod adresem Węgrów, którzy po Trianon pozostali poza granicami państwa węgierskiego.

Gábor przyjął nowe nazwisko w wieku 22 lat. Zawdzięcza je dziadkowi ze strony matki, nomen omen – także Gáborovi Vonie, który w trakcie I wojny światowej poległ bohaterską śmiercią na terenie Siedmiogrodu. Po jego śmierci babcia wyszła za mąż za niejakiego Józsefa Zázrivecza. Vona twierdzi, że odczuł silną potrzebę, aby oddać szacunek nazwisku dziadka i tym samym uhonorować swojego przodka. Vona po dwudziestym roku życia przyjął również chrzest. Późno, ale jak twierdzi – głęboką wiarę odkrył, czytając regularnie książki o tematyce religijnej. A w jego rodzinie, mimo że katolickiej, celebrowano jedynie święta Bożego Narodzenia. Ojciec Vony, aby utrzymać rodzinę, wyjechał za pracą do Niemiec. Podkreślam to dlatego, że religijność i wychowanie w niepełnej rodzinie wskazywane są jako jedne z najczęstszych cech warunkujących radykalne przekonania. To wnioski z arcyciekawych badań przeprowadzonych w 2010 roku. György Csepeli, István Murányi i Gergő Prazsák dokonali bardzo szczegółowych socjologicznych analiz nowego autorytaryzmu na Węgrzech, łączącego się z pojęciem „narodowego radykalizmu”. Jest to pierwsza tego rodzaju tak obszerna, składająca się z kilkudziesięciu pytań, przekrojowa i całościowa deskrypcja osób o poglądach radykalnych.

10 lipca 2003 roku kierownictwo Wspólnoty Młodzieży Prawicowej podjęło decyzję o utworzeniu partii politycznej – Jobbiku, jednocześnie wskazując jako jej lidera Dávida Kovácsa. Niespełna trzy miesiące później odbyło się posiedzenie założycielskie stronnictwa, w czasie którego wiceprzewodniczącym ugrupowania został Gábor Vona. Wreszcie 24 października doszło do uroczystego zainaugurowania działalności partii, a także podpisania deklaracji założycielskiej Ruchu na rzecz Lepszych Węgier Jobbik. Formalności dopełniła rejestracja ugrupowania przez sąd w Budapeszcie, która nastąpiła 28 października 2003 roku.

Żelazne zasady towarzyszyły Jobbikowi już u zarania. Centralnym organem zarządzającym Ruchu był Zarząd Krajowy, który składał się łącznie z ośmiu osób. Miał w zasadzie nieograniczone kompetencje w zakresie zarządzania partią, do tego stopnia, że większością dwóch trzecich głosów mógł nakazać posłowi zwrot mandatu. Parlamentarzyści stronnictwa składali przysięgę na wierność Koronie Świętego Stefana i podpisywali oświadczenie, w którym deklarowali służbę jedynie narodowi węgierskiemu oraz ojczyźnie. Coś takiego było i jest w wielu krajach, w tym w Polsce, nie do pomyślenia. Co do zasady, każdy poseł posiada mandat „wolny”. Oznacza to, że po jego uzyskaniu może w granicach prawa czynić, co zechce. Stąd tak częste, czasem zaskakujące, migracje polityków pomiędzy nieraz skrajnie odmiennymi ugrupowaniami. Jednak członkowie Jobbiku podpisywali deklarację, zgodnie z którą w przypadku chęci zmiany frakcji parlamentarnej musieli złożyć mandat.

Antyromski Jobbik

Posłuszeństwo, żelazne zasady, nacjonalistyczny etos stanowiły przez całe lata wyróżniki posłów Jobbiku, ugrupowania, które od chwili powstania pozostawało partią ksenofobiczną, akcentującą w szczególności niechęć wobec Romów, Żydów, a w okresie późniejszym także Arabów.

W przekazie stronnictwa w pierwszym okresie działania szczególne miejsce zajmowała narracja antyromska. Jobbik wprowadził do dyskursu publicznego termin „przestępczość Cyganów” (cigánybűnözés). Według danych spisu powszechnego przeprowadzonego na Węgrzech w 2011 roku ponad 300 tysięcy obywateli (nieco ponad 3% społeczeństwa) zadeklarowało narodowość romską. Faktyczna liczba osób o tym pochodzeniu może być jednak nawet kilkakrotnie wyższa. Romowie są postrzegani przez skrajną prawicę jako grupa etniczna, która z czasem rozrośnie się w sposób na tyle duży, że zagrozi rdzennym Węgrom. Kiedy okazało się, że pierwsze nowo narodzone w 2022 roku dziecko na Węgrzech otrzymało imię Szelim, a jego matką jest dziewiętnastoletnia Romka mająca już trójkę potomstwa, działacze Mi Hazánk Mozgalom (Ruch Nasza Ojczyzna, MiHa), ultraprawicowej partii, która wyodrębniła się z Jobbiku, podnieśli larum, że jest to dowód na to, iż na Węgrzech, owszem, rodzą się dzieci, tylko nie te, „co potrzeba” – to znaczy nie czysto węgierskie. Politycy Mi Hazánk wraz sympatykami zastanawiali się całkiem poważnie w mediach społecznościowych, w jaki sposób doprowadzić do zwiększenia narodzin białych dzieci.

Według skrajnej prawicy „przestępczość Cyganów” nie ma kontekstu etnicznego, jest to jedynie termin z zakresu kryminologii. Do katalogu „przestępstw Cyganów” można zaliczyć: zamieszki, kradzieże metali kolorowych i drewna, ataki z użyciem noża oraz lichwę, a wszystkie są traktowane w sposób szczególny ze względu na pochodzenie etniczne sprawców. Zdaniem Jobbiku, dzisiaj Mi Hazánk, policja niewiele robiła, i wciąż robi, by rozwiązać ten problem, który nie dość, że w pierwszej dekadzie XXI wieku występował, to jeszcze się nasilał. Politycy Jobbiku postulowali, by nie spierać się o zasadność terminu, lecz szukać rozwiązania problemu.

W badaniach Nézőpont Intézet z 2008 roku 91% ankietowanych stwierdziło, że zjawisko „przestępczości Cyganów” istnieje. Analitycy zauważali jednak, że owo przekonanie respondentów jest przede wszystkim wyrazem pewnego konstruktu świadomości społecznej. Według Kláry Kerezsi, kryminolożki z Krajowego Instytutu Kryminologii, część społeczeństwa po prostu uwierzyła, że pewne typy wykroczeń i przestępstw Romowie popełniają częściej i chętniej właśnie dlatego, że nimi są. Innymi słowy, to głównie Cyganie kradną drewno, ponieważ są Cyganami, a przestępstwo to jest samo w sobie „cygańskie”. Działać ma tu zatem specyficzne sprzężenie zwrotne między zabronionym czynem a pochodzeniem etnicznym sprawcy. Kerezsi była członkinią zespołu, który po raz pierwszy przyjrzał się temu zagadnieniu z perspektywy kryminologicznej, co stanowiło novum, gdyż dotychczasowe badania obejmowały jedynie aspekty socjologiczny bądź antropologiczny. Kwerendą objęto 513 miejscowości, w których osoby zadeklarowały narodowość romską. Prawda okazała się zgoła odmienna. Z analizy, którą Kerezsi przygotowała wraz ze współpracownikami, jasno wynika, że nie istnieje przestępczość „charakterystyczna” dla mniejszości romskiej. Co więcej, Romowie popełniają statystycznie mniej przestępstw niż inne narodowości. W 2011 roku 87,6% czynów zabronionych odnotowano w gminach, w których odsetek Romów nie przekraczał 5%.

Ów błąd społecznej świadomości wykorzystują jednak ruchy skrajnie prawicowe. Jest on im wręcz na rękę, dzięki niemu bowiem mogą utrzymywać napięcie między Romami a resztą społeczeństwa i budować na nim kapitał polityczny. Jobbik od początku działalności domagał się daleko idącej reformy społeczności romskiej. Miała ona obejmować przede wszystkim sferę socjalną, to znaczy doprowadzić do sytuacji, w której dorośli Romowie będą pracować, a ich dzieci powszechnie zdobywać wykształcenie. Szkopuł w tym, że Jobbik proponował utworzenie oddzielnych oddziałów dla uczniów pochodzenia romskiego. Problem segregacji rasowej w szkołach jest jednym z najpoważniejszych i wciąż wysuwanych zarzutów pod adresem koalicji Fidesz-KDNP ze strony nie tylko węgierskich polityków, ale także instytucji międzynarodowych, w tym Unii Europejskiej. Prawica chciała również podzielenia i zreformowania Krajowego Samorządu Cyganów (Országos Cigány Önkormányzat, OCÖ), jak i zaprzestania finansowania jego działalności ze środków publicznych. Tak się nie stało, jednak problem segregacji szkolnej wciąż jest aktualny, a relacje prawicy z Romami pozostają trudne i napięte.

Gwardia Węgierska i jej podobne

Silne antypatie wobec Romów, potęgowane przez przekonanie o ich szczególnie wysokiej przestępczości, spowodowały powstanie na Węgrzech radykalnych prawicowych organizacji paramilitarnych. Nienawiść na tle narodowościowym doprowadziła do serii morderstw popełnianych ze szczególnym okrucieństwem, także na dzieciach. Pod koniec pierwszej dekady XXI wieku doszło do nakręcania spirali wrogości między „czystymi Węgrami” a Romami. Jej wyrazem było powstanie Magyar Gárda, czyli Gwardii Węgierskiej. Ta paramilitarna organizacja istniała formalnie niecałe dwa lata (została zdelegalizowana w lipcu 2009 roku), mimo to zdążyła doprowadzić do kilku zabójstw na tle rasowym we wschodnich Węgrzech. Śmierć poniosło sześć osób.

Marzeniem Gábora Vony było utworzenie organizacji działającej na podobnych zasadach jak dzisiejsze polskie Wojska Obrony Terytorialnej. Chodziło o to, by cywile w możliwie „niewojskowy” sposób mogli działać na rzecz ochrony ojczyzny. Orbán za swoich rządów pomysł ten całkowicie wykluczył, zapewne uznając, że parabojówki będą zagrożeniem dla bezpieczeństwa państwa. Powstanie Gwardii zapowiedziano w pierwszym samodzielnym programie Jobbiku ogłoszonym pod nazwą „Program Gábora Bethlena” (Bethlen Gábor program). W dokumencie tym można było przeczytać o powołaniu „dobrowolnej ochrony terytorialnej, zorganizowanej w oparciu o Straż Narodową”. Celem Gwardii, zgodnie z deklaracją programową, było „pielęgnowanie węgierskiej kultury, pamięci historycznej i przekazywanie ich dalej, kolejnej dojrzewającej generacji”. Aby móc realizować postawione przed sobą cele, gwardziści trenowali fizycznie, edukowali się i samokształcili mentalnie oraz duchowo, by być przykładem skuteczności, siły, świadomości celu, determinacji i pokory. Członkowie organizacji składali uroczystą przysięgę, której fragment przytoczę: „Ja, gwardzista Gwardii Węgierskiej, przysięgam pozostać po wsze czasy wierny ojczyźnie, narodowi, węgierskiemu ludowi. Wielkość naszej historii uważam za wzór; rozwój mojego narodu, mojej ojczyzny, jej wolność, interesy, strzeżenie tradycji uznaję do końca mojego życia za mój obowiązek”. Rotę kończyły słowa: „Jeżeli złamię przysięgę, będę pogardzany przez moich przełożonych i kolegów i zostanę po wsze czasy wykluczony z szeregów Gwardii Narodowej”. Liderem Stowarzyszenia Magyar Gárda został Gábor Vona, a komendantem głównym Gwardii – István Dósa. Jej mottem stały się słowa: wiara, siła, wola (hit, erő, akarat).

Członkowie organizacji nie mogli mieć broni, przechodzili jednak szkolenia z jej obsługiwania. Nosili jednolite mundury, zaprojektowane całkowicie od nowa przez Zsuzsannę Takács, której zadaniem było przygotowanie kroju atrakcyjnego dla młodzieży. Białe koszule, czarne spodnie, czarne kamizelki z lwem na plecach. Lew w opinii przedstawicieli Gwardii miał budzić pozytywne skojarzenia, uosabiać „siłę, spokój, godność i dyscyplinę” (zwierzę to jest obecne także w węgierskiej mitologii w XII wieku). Na szyi gwardzisty oraz na jego piersi i czapce (rodzaj kepi lub degolówki) eksponowane były historyczne biało-czerwone pasy Árpádów. Warto zaznaczyć, że niektórzy posłowie Jobbiku regularnie pojawiali się w przestrzeni publicznej w kamizelkach gwardzistów, także na forum parlamentów krajowego i europejskiego. Członkowie Jobbiku i Gwardii witali się słowami: „Niech cię Bóg błogosławi!” („Adjon Isten!”), a żegnali eksklamacją: „Lepszej przyszłości!” („Szebb jövőt!”). Przywitanie jako żywo przypominało czasy Miklósa Horthyego, a gwardziści wyglądali jak strzałokrzyżowcy, czyli współcześni mu węgierscy naziści.

Magyar Gárda szybko zyskiwała zwolenników, w kolejnych miastach zakładano jej lokalne przedstawicielstwa. 25 sierpnia 2007 roku odbyła się pierwsza przysięga gwardzistów. Przed pałacem Sándora, siedzibą kancelarii prezydenta, złożyło ją 56 członków organizacji3. W jednym z kolejnych ślubowań uczestniczył Lajos Für, minister obrony w gabinecie Józsefa Antalla (1990–1993), jeden z założycieli Węgierskiego Forum Demokratycznego, co jeszcze bardziej wzmocniło poparcie dla tej frakcji w kręgach prawicowych elit. Później uroczyste przemarsze Gwardii odbywały się na placu Bohaterów w Budapeszcie, nim zostały zakazane. By pokazać skalę rozwoju ruchu, przytoczę dwa fakty: w sierpniu 2009 roku, czyli trzy miesiące po wejściu Jobbiku do Parlamentu Europejskiego (i miesiąc po oficjalnej delegalizacji Gwardii!), w miejscowości Szentendre uroczyste śluby przystąpienia do niego złożyło 620 aspirantów. Trzy tygodnie później, 12 września, w Kerepes zrobiło to kolejnych 200 osób.

Równie szybko ujawniły się pierwsze problemy prawne Gwardii. Wiązały się z zawiłościami legislacyjnymi, a konkretnie z § 63 ust. 2 Konstytucji Republiki Węgier, który brzmiał: „Na podstawie prawa do zrzeszania się nie można założyć organizacji zbrojnej, służącej celom politycznym”. Sądy odmówiły rejestracji stowarzyszenia ze względu na rozbieżności co do charakteru jego działalności – tego deklarowanego w dokumentach (organizacja kulturalna pielęgnująca pamięć historyczną), a głoszonego publicznie (formacja paramilitarna mająca stanowić zaplecze w razie wojny). Gwardzistów wezwano do wprowadzenia zmian w statucie, których faktycznie dokonali, jednak z deklaracji założycielskiej nie usunięto treści o paramilitarnym profilu Gwardii. W lutym 2008 roku wszczęto przeciwko niej postępowanie, w toku którego w roli powoda wystąpiły zainteresowane środowiska, między innymi Węgierskie Stowarzyszenie Żydowskiej Wspólnoty Wiary (Mazsihisz, Magyarországi Zsidó Hitközségek Szövetsége) i Krajowy Samorząd Cyganów, a także inne walczące z nienawiścią na tle rasowym.

Ciekawym zabiegiem, przeprowadzonym już w chwili tworzenia Magyar Gárda, było formalne rozdzielenie stowarzyszenia od ruchu o tej samej nazwie. Niuans ten pozwolił liderom formacji dowodzić podczas postępowania, że oba podmioty nie są ze sobą tożsame – chociaż były. Uważano, że dzięki takiemu wybiegowi delegalizacja jednego skrzydła organizacji nie wpłynie na działalność drugiego. Ostatecznie zdelegalizowano Stowarzyszenie Gwardii (choć warto zaznaczyć, że na to miejsce natychmiast powołano Nowy Ruch Gwardii Węgierskiej, którego liderem został Róbert Kiss). W sentencji wyroku zapisano, że jego cele i działania łamały prawa nie tylko Romów, ale również Żydów, a patriotyzm nie może wyrażać się antagonizmem wobec innych obywateli kraju, bez względu na ich narodowość. Sąd nie twierdził, że przestępstwa romskie nie mają miejsca, jednak niedopuszczalne jest, by pośród obywateli panowało poczucie, że „przyjdzie Gwardia Węgierska i zaprowadzi porządek”.

Taka konstrukcja słowna była pokłosiem wspomnianych powyżej interwencji Gwardii mających na celu „przywrócenie porządku”, z których niektóre skończyły się tragicznie dla Romów. 2 lipca 2009 roku wyrok podtrzymał w mocy sąd apelacyjny. Co więcej, rozszerzył skutki orzeczenia także o Ruch. Gwardziści nie zaakceptowali werdyktu i skierowali sprawę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, który w lipcu 2013 roku orzekł, że prawomocny wyrok sądu w Budapeszcie nie naruszył praw człowieka w zakresie wolności zgromadzeń i wolności zrzeszania się, zagwarantowanych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, a Magyar Gárda była organizacją rasistowską, krzewiącą nienawiść na tle rasowym. Wyrok uprawomocnił się 10 grudnia 2013 roku. Ale już w 2014 roku rolę Magyar Gárda przejął Węgierski Ruch Samoobrony (Magyar Önvédelmi Mozgalom, MÖM). Powołując go, zastosowano identyczny wybieg jak w przypadku Gwardii Węgierskiej – równolegle utworzono Węgierskie Stowarzyszenie Samoobrony (Magyar Önvédelmi Egyesület, MÖE). Kiedy Jobbik odszedł od prawicowego ekstremizmu, właśnie to stowarzyszenie stało się paramilitarnym zapleczem Mi Hazánk – tym samym, czym dla partii Gábora Vony była niegdyś Gwardia.

Kroki prawne podejmowane w Budapeszcie i na arenie europejskiej nie powstrzymały fali morderstw, które przetoczyły się przez Węgry i z którymi utożsamiana jest Magyar Gárda. Działo się to na kilkanaście miesięcy przed zwycięstwem wyborczym koalicji Fidesz-KDNP. Szczególnie brutalne morderstwo popełniono w 2009 roku w wiosce Kisléta we wschodnich Węgrzech. Czterech mężczyzn zabiło tam 45-letnią kobietę oraz postrzeliło, ciężko raniąc, jej trzynastoletnią córkę. Datę morderstwa wybrano nieprzypadkowo. W nocy z 2 na 3 sierpnia w 1944 roku rozpoczął się transport Romów do obozu Auschwitz-Birkenau. Obecnie to Dzień Pamięci o Romskich Ofiarach Holokaustu. Do kolejnego zabójstwa doszło pod klubem nocnym w Veszprém, gdzie zginął zasztyletowany rumuński piłkarz ręczny Marian Cozma. W procesie karnym skazano siedem osób.

O morderstwach na tle narodowościowym opowiada wstrząsający film, niegdyś dostępny także w języku polskim (obecnie niestety już nie), Wyrok na Węgrzech (Ítélet Magyarországon) w reżyserii Eszter Hajdú. Zgadzam się z jego polskim opisem: „To najgłośniejszy węgierski dokument ostatnich lat, będący zarazem kroniką procesu grupy neonazistów, oskarżonych o zamordowanie sześciu Romów, w tym kobiet i dziecka”. Bohaterem filmu jest prowadzący sprawę zabójstw sędzia, który bardzo skrupulatnie przesłuchuje kolejnych świadków i sprawców zbrodni. Można w nim usłyszeć szokujące wywody morderców. Posługując się pokrętną logiką i ksenofobicznymi argumentami, tłumaczą powody, które motywowały ich do – mówiąc wprost – zgładzenia Romów. Film pokazywał także totalną indolencję instytucji państwa – w tym policji, ale również pogotowia ratunkowego. W jednej ze scen pracownik pogotowia „wyjaśnia”, dlaczego dziesięciolatka z widoczną raną postrzałową głowy uznał za zmarłego z powodu zaczadzenia.

Drugim filmem, który swego czasu był dostępny także w polskiej wersji językowej, jest The Érpatak Model (reż. Benny Brunner). Érpatak to miejscowość w komitacie (odpowiedniku polskiego województwa) Szabolcs-Szatmár-Bereg – tym samym, w którym leży wspomniana wieś Kisléta. Mieszka tu najliczniejsza romska mniejszość na Węgrzech. W Érpatak rządził wywodzący się z Jobbiku Zoltán Mihály Orosz, który wprowadził wstrząsający system „świętej, organicznej dyktatury”. Mieszkańcy zostali podzieleni na „budowniczych” i „szkodników”. Szkodnikami byli zarówno Romowie, jak i aktywiści sprzeciwiający się totalitarnej działalności burmistrza. Szokujące jest, w jak otwarcie podły i ksenofobiczny sposób, z jaką butą i wyższością traktował Orosz mieszkańców niewpisujących się w jego narrację.

Miałem przyjemność uczestniczyć w debacie towarzyszącej prezentacji filmu na festiwalu Watch Docs. Tym, co podczas rozmowy uderzyło mnie najbardziej, była pewna nieświadomość izraelsko-niderlandzkiego (choć urodzonego w Bârlad w rumuńskiej części Mołdawii) reżysera. Z jego słów i z samego obrazu wynikało, że nie wyłapał on w portretowanej przez siebie rzeczywistości jej niezwykle istotnego podłoża politycznego. Sytuacja w Érpatak została przedstawiona jako swego rodzaju ciekawostka społeczna, oderwany przykład lokalnej satrapii. Oczywiście nie było to prawdą. Model „zarządzania” wprowadzony w Érpatak wynikał bezpośrednio nie tylko z nadgorliwości burmistrza, ale także z przymusu pracy, jaki na Węgrzech wprowadziła koalicja Fidesz-KDNP, co w filmie zupełnie nie wybrzmiało. W węgierskim systemie pomoc socjalna jest koordynowana na najniższym szczeblu władzy samorządowej, leży w gestii wójta lub burmistrza, którzy mają dużą swobodę w jej przyznawaniu. W efekcie wszędzie są ludzie mniej lub bardziej uprzywilejowani, a podobnych „Érpataków” jest zapewne w skali kraju zdecydowanie więcej.

Benny Brunner niestety nie rozpoznał także niektórych ważnych aktorów portretowanych wydarzeń, interesował go wyłącznie proces twórczy. W jednej ze scen na maleńkim dziedzińcu przed ratuszem rozpalono pochodnie, a stojący tam mężczyźni salutowali w mundurach łudząco podobnych do uniformów wojennych zbrodniarzy – strzałokrzyżowców. W tle wyraźnie słychać wyróżniający się głos mężczyzny. Benny Brunner nie zidentyfikował go. Był nim László Toróczkai, regularnie przyjeżdżający na Marsz Niepodległości w Warszawie, ówczesny poseł Jobbiku, a dziś lider Mi Hazánk.

László Toróczkai zasługuje na oddzielne przedstawienie. Otóż w 2001 roku jako dwudziestotrzylatek powołał organizację łudząco podobną do Gwardii Węgierskiej – Ruch Młodych 64 Komitatów (Hatvannégy Vármegye Ifjúsági Mozgalom, HVIM), której jest dziś honorowym przewodniczącym. Nazwa ugrupowania nawiązuje do liczby komitatów składających się na Królestwo Węgierskie przed traktatem z Trianon (bez Chorwacji – 63 komitaty plus port Fiume, obecnie Rijeka). Jego motto tworzą słowa: wiara, lojalność, odwaga (hit, hűség, bátorság). Ruch mocno zaznaczył swoją działalność w czasie zamieszek w 2006 roku – jego członkowie byli jednymi z głównych prowodyrów walk przed siedzibą telewizji publicznej. Był także organizatorem festiwalu muzycznego Węgierska Wyspa (Magyar Sziget)4, promującego artystów narodowych i patriotycznych. Realizowano go w latach 2001–2013. Brały w nim udział tysiące osób, a w jego trakcie, poza koncertami, odbywały się także liczne spotkania oraz panele dyskusyjne. Co warte podkreślenia, festiwal był jednym z kanałów współdziałania i integracji ruchu nacjonalistycznego, również europejskiego.

Obecnie Ruch Młodych 64 Komitatów współorganizuje największe święto środowisk postfaszystowskich na Węgrzech, jakim jest marsz tropem bohaterów walk o Budapeszt 1944–1945, kiedy to wojska węgierskie i hitlerowskie starły się ramię w ramię z oddziałami Armii Czerwonej. Upamiętnienie tego wydarzenia przypada na 11 lutego, kiedy na Węgrzech obchodzony jest Dzień Honoru (Becsület napja). Pierwszym jego organizatorem w 1997 roku był nieistniejący już Ruch Pax Hungarica (Pax Hungarica Mozgalom), który jednoznacznie, także na fladze, odwoływał się do Ferenca Szálasiego, przywódcy węgierskich nazistów. Ruch rozwiązał jego ostatni lider János Endre Domokos. Czasopismo „Mandiner” przytoczyło jego wypowiedź, że węgierska, skrajnie nacjonalistyczna i ksenofobiczna ideologia hungarystyczna (hungarizmus) jest traktowana przez nacjonalistów tak, jak gdyby pozostawała w hibernacji. Wywiad opublikowano nieprzypadkowo 2 sierpnia 2019 roku, w Dzień Pamięci o Romskich Ofiarach Holokaustu.

Na Węgrzech wciąż funkcjonuje (i ma się dobrze) Betyársereg, kolejna skrajnie prawicowa i faszyzująca organizacja, z którą współpracował wspomniany Toróczkai. Betyársereg oznacza „wyjętych spod prawa” i odwołuje się do rozbójników walczących w XIX wieku w imię sprawiedliwości społecznej. Słowo betyár wywodzi się z języka tureckiego i oznacza kawalera, ale też chuligana, rozbójnika, awanturnika; z kolei sereg to po węgiersku tyle co armia, piechota. Głównym hasłem powstałego w 2008 roku ugrupowania jest ostrzeżenie: „Ne bántsd a magyart mert pórul jársz” („Nie krzywdź Węgra, bo źle się to dla ciebie skończy”). Liderem organizacji pozostaje Zsolt Tyirityán, który w więzieniu o podwyższonym rygorze spędził rok i osiem miesięcy za poważne pobicie (uszkodzenie ciała) Roma, oczywiście na tle rasowym. Był wówczas członkiem organizacji Krew i Honor (Vér és Becsület). „Wyjęci spod prawa” nawiązują wprost do tradycji i ideologii faszystowskiej; członkowie tej grupy pozdrawiają się gestem „Sieg heil”. Ma ona formułę motocyklowego gangu, w skład którego wchodzi kilkadziesiąt osób. Tyirityán twierdzi, że jego organizacja jest głównie… klubem sportowym, gdyż aktywność fizyczna stanowi dla jego członków najważniejszą wartość. Jednak głównym zadaniem Betyársereg pozostaje „służba Węgrom w potrzebie”. Tak jak miało to miejsce w bitwach ulicznych jesienią 2006 roku, kiedy stali na pierwszej linii frontu.

W 2015 roku Tamás Fabián na łamach portalu Index.hu pisał o tym, że „motocyklistów” można „zamówić” w dowolny rejon Węgier, by rozwiązali lokalne problemy w sytuacjach, w których policja jest bezradna. Nie jest zaskoczeniem, że najwięcej interwencji podejmują przeciwko ludności romskiej. „Co robi właściciel ziemski, gdy wplącze się w spór z cygańską rodziną? Wzywa Betyársereg. Jedną z najbardziej brutalnych i rasistowskich organizacji paramilitarnych” – relacjonował Fabián. Jedynym rozwiązaniem sporu, jaki widzą członkowie organizacji, jest zmuszenie „kłopotliwej” rodziny do przeprowadzenia się. Czynią to poprzez bicie i zastraszanie. Mają pełną swobodę działania; często zarzuca się policji, że albo przyjeżdża na miejsce zdarzenia i nie podejmuje należnych kroków, albo nie przyjeżdża w ogóle. Tę bierność służb faktycznie widać było w przerażających filmach, na przykład z miejscowości Devecser, kiedy w 2012 roku w trakcie zgromadzenia Jobbiku poseł Gábor Ferenczi domagał się przywrócenia kary śmierci. Widać tłum nabuzowanych nacjonalistów idących ulicami miasta, próbujących konfrontować się z tamtejszą mniejszością, kopiących w ogrodzenia romskich domostw i wykrzykujących ksenofobiczne hasła. Policja tylko się temu przygląda.

Organizacje paramilitarne wielokrotnie organizowały „najazdy”, których celem było zastraszenie, a głównie doprowadzenie do wyprowadzenia się „konfliktowych sąsiadów”. W marcu 2011 roku w Gyöngyöspata, miasteczku, w którym na 2,5 tysiąca mieszkańców 500 to Romowie, bezrobotni i biedni, samobójstwo popełnił starszy mężczyzna, Węgier. Jak twierdzili przedstawiciele Jobbiku – z powodu konfliktu z Romami. Miasto opanowała „straż obywatelska”, pod której szyldem ukrywali się sympatycy zdelegalizowanej Gwardii Węgierskiej. W miarę narastania konfliktu ewakuowano 300 osób, głównie kobiety i dzieci. Miasto stało się symbolem największego kryzysu pomiędzy Węgrami i Romami, w którym policja praktycznie nie zrobiła nic, by chronić romską mniejszość. Po tych wydarzeniach Fidesz wraz z innymi ugrupowaniami politycznymi zasiadającymi w parlamencie zaostrzył prawo karne, podnosząc górny limit kary pozbawienia wolności za groźby bądź przemoc fizyczną do lat trzech.

Jobbik antysemicki, a proarabski do czasu

Antyromski Jobbik od początku istnienia był także ugrupowaniem jawnie antysemickim. Lider ugrupowania uważał, że istnieje „fabryka Holokaustu”, która w niektórych kręgach na Węgrzech jest wykorzystywana w celach polityczno-gospodarczych. W marcu 2013 roku Gábor Vona przesłał do ambasady Izraela w Budapeszcie na ręce ambasadora Ilana Mora list otwarty, w którym wyłożył swoje tezy. Napisał: „Nie jestem antysemitą, szanuję każdy jeden lud i naród i szanuję dumę każdego jednego ludu czy narodu. Żydowskiego także”. Jak zaznaczył, to, co pisze, jest także opinią wielu Węgrów. „Mamy dosyć tego, że jakikolwiek kraj nas instruuje bądź poucza. Szczególnie nie jesteśmy w stanie przyjąć ich [pouczeń – przyp. red.] od kraju, który prawa obywateli i ustalenia umów międzynarodowych ma za nic, który tuż przed wyborami uprawia regularne ludobójstwo, ponieważ chce dzięki niemu zdobyć więcej głosów. […] W tej chwili, jeśli obejmiemy rządy, […] Pana uprzejmie odeślemy do domu. Im szybciej, tym lepiej”. Jeden z posłów Jobbiku, Márton Gyöngyösi (dzisiaj europarlamentarzysta o wyważonych poglądach, swego czasu kandydat Jobbiku w gabinecie cieni na funkcję szefa resortu dyplomacji), w czasie posiedzenia Zgromadzenia Krajowego w listopadzie 2012 roku zażądał nawet od rządu informacji dotyczącej liczby posłów oraz członków rządu, którzy mają żydowskie pochodzenie i tym samym stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Węgier. Wywołało to protesty polityczne, a marszałek Knesetu zwrócił się z oficjalnym pismem do prezydenta Jánosa Ádera, w którym poprosił o delegalizację Jobbiku.

Antysemityzm partii Gábora Vony mógł wynikać z pozytywnego stosunku do islamu – posłowie Jobbiku popierali otwarcie Palestynę oraz gospodarcze zbliżenie z państwami arabskimi – jak również z bardzo krytycznego postrzegania polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Intensyfikacja kontaktów z Palestyną miała miejsce po dostaniu się ugrupowania do Zgromadzenia Krajowego. Nieprzypadkowo 11 września 2010 roku Jobbik zorganizował w Ajce arabsko-węgierski dzień przyjaźni. Był on jasną deklaracją antyamerykańską. Inauguracyjną mowę wygłosił sam Gábor Vona, który podkreślał, że prywatnie był świadkiem na ślubie swojego palestyńskiego przyjaciela. Vona kilkakrotnie gościł z wykładami na uniwersytetach w Stambule, Sakaryi i Bileciku. W czasie jednego z przemówień w czerwcu 2013 roku wskazał, że „islam jest jedyną nadzieją człowieka przeciwko mrokowi globalizmu i liberalizmu”, o czym donoszono na łamach serwisu Islam&Info. Dodał także, że nie przybył do Turcji, by budować kontakty dyplomatyczne i gospodarcze, a po to, by się spotkać z „naszymi braćmi i siostrami”. Stwierdził: „Zachód nie toleruje tego, że w konfliktach międzynarodowych moja partia wspiera Turków oraz inne ludy turańskie, jak na przykład Azerów”. Jobbik utrzymywał dobre relacje także z Jemenem, Kazachstanem i Iranem.

Już w 2009 roku Krisztina Morvai, świeżo zaprzysiężona z ramienia Jobbiku posłanka Parlamentu Europejskiego, wzięła udział w konferencji w Iranie poświęconej prawom człowieka. W 2011 roku w parlamencie Węgier powołano grupę przyjaźni z Iranem, na czele której stanął wspomniany Márton Gyöngyösi. Kiedy w styczniu 2012 roku Unia Europejska nałożyła na Iran sankcje, ówczesny wiceprzewodniczący Jobbiku Tamás Hegedűs skrytykował tę decyzję, twierdząc, że została podjęta pod presją Izraela. Jobbik popierał aspiracje Iranu w polityce zagranicznej oraz program atomowy tego państwa. Jeszcze w tym samym roku jesienią delegacja Jobbiku udała się z wizytą do ambasady Iranu w Budapeszcie, w czasie której wyraziła solidarność z irańskim narodem i rządem oraz życzyła wytrwałości w walce przeciwko wielkiej sile i izraelskiej agresji. Owej „agresywnej polityce” Izraela poświęcono dużą część spotkania, dyskutowano także o kontaktach między „ludami turańskimi” oraz niesprawiedliwości traktatu z Trianon. Jobbik organizował ponadto spotkania węgierskich i irańskich przedsiębiorców, które miały ułatwiać relacje gospodarcze.

Stosunek Jobbiku do islamu i turanizmu zmienił kryzys migracyjny. Fidesz mocno skręcił wówczas w prawo i oparł przekaz na antyarabskiej retoryce. Jobbik nie mógł tego nie zauważyć i na to nie zareagować. Nie dało się połączyć fascynacji krajami arabskimi, przed którymi w 2015 roku tak przestrzegano, z postulowanym przez Fidesz chrześcijaństwem i każdorazowym przypominaniem (po dziś dzień!) obrony Węgier przed Osmanami w 1492 roku pod Belgradem. Znamienne, że w narracji dotyczącej owego wydarzenia mówi się raczej o Turkach niż Osmanach, co ma pewne propagandowe znaczenie. Mimo że od początku swojego istnienia Jobbik wspierał ideę turanizmu i był ugrupowaniem proarabskim, w obliczu zagrożenia „hordami muzułmanów”, jak to nazywał, uznał islam za realne zagrożenie, które nie zmobilizuje elektoratu partii. Byłoby zadaniem karkołomnym akcentować w tych okolicznościach przyjaźń z ludami turańskimi i islamem, tłumaczyć, czy i dlaczego akurat ta grupa wyznawców Allaha nie stanowi zagrożenia dla Węgier. Dlatego w wywiadzie udzielonym austriackiemu dziennikowi „Die Press” Gábor Vona zaznaczył, że boi się konfliktu pomiędzy kulturami chrześcijańską i muzułmańską. Jednocześnie dodał, że w pełni popiera postulat niemieckiej Alternatywy dla Niemiec (AFD), której przewodnicząca stwierdziła, że niemiecka policja, gdyby było to konieczne, mogłaby sięgać po broń i strzelać do imigrantów nielegalnie przekraczających granicę. „Byłoby to zgodne z prawem” – kwitował Vona. W podobnym tonie wypowiadali się politycy Fideszu, w tym burmistrz Ásotthalom László Toróczkai. Równolegle napór imigrantów, chcących za wszelką cenę dostać się na Węgry, zwiększał się, a rząd budował przeciwko nim coraz silniejszą narrację, choć jeszcze w przemówieniu inauguracyjnym Międzynarodowego Szczytu Banków Arabskich (IABS) w czerwcu 2015 roku premier Orbán podkreślał, że „Węgry są otwartym i przyjaznym krajem” oraz że „wszyscy są tu mile widziani, przybywający ze świata islamu także”.

W sierpniu 2015 roku Ahmed Miklós Kovács, imam Węgierskiej Wspólnoty Islamu (Magyar Iszlám Közösség), ogłosił haram5, w którym zakazał muzułmanom utrzymywania kontaktów z Jobbikiem oraz innymi organizacjami skrajnie prawicowymi. Dodał, że jeżeli ktokolwiek, będąc muzułmaninem, wspiera Jobbik, to spotka go kara określona w szariacie. W oświadczeniu zamieszczonym w niedostępnym już wpisie na Facebooku Ahmed napisał: „Doszliśmy do punktu, który jest punktem zwrotnym. Przed laty my, muzułmanie, nigdy nie mieliśmy problemów ze strony tak zwanej radykalnej prawicy, narodowców, skrajnej prawicy – jak się komu podoba, oraz powiązanych z nimi partii i organizacji, na przykład MIÉP, Jobbiku, HVIM, Gwardii czy Betyársereg itp. Myśleliśmy, że oni nie są przeciwko nam, że zostawią muzułmanów w spokoju; co więcej, wielu z nich z nami sympatyzowało, w ich kręgach było dużo muzułmanów; co więcej, sporo muzułmanów ich wspierało. W wyborach w 2010 roku wielu członków wspólnoty muzułmanów głosowało na Jobbik, wówczas partia mocno akcentowała znaczenie przyjaźni i wzajemnej sympatii wobec Palestyńczyków, Turków, Ujgurów, Irańczyków. To dzisiaj diametralnie się zmieniło. Dzisiaj my staliśmy się dla nich głównym przeciwnikiem”. Dziennikarz Balázs Ablonczy pytał wówczas na łamach portalu Válasz.hu: „Jobbik i islam. Czy na naszych oczach dobiega końca wspaniała przyjaźń?”. Za to w 2016 roku Gábor Vona składał już Żydom najlepsze życzenia z okazji święta Chanuki.

Dla dwóch nie ma miejsca: transformacja

Jobbik był tematem mojego doktoratu, który zacząłem pisać jeszcze w 2013 roku, w dziesięciolecie założenia partii. Trwała wtedy jej pierwsza kadencja w parlamencie. W wystąpieniach polityków i posłów ugrupowania nie brakowało wątków radykalnych, a jego późniejszej transformacji nic nie zapowiadało. Sztabowcy stronnictwa udostępniali mi wszelkie materiały, o które poprosiłem. Zorganizowano także spotkanie z ówczesnym rzecznikiem Ádámem Mirkóczkim, który, skracając dystans, od razu przeszedł ze mną na „ty”. W czasach, w których nawiązanie kontaktu z politykami stanowiło spory problem, było to zjawisko niespodziewane. Wraz ze stopniowo narastającą metamorfozą Jobbiku łatwy dostęp do jego przedstawicieli i swobodna komunikacja zanikły.

Zmiana ze skrajnie antyunijnego na prounijne ugrupowanie dokonywała się stopniowo, od bojkotu wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2004 roku i nawoływania do opuszczenia Unii Europejskiej, aż do proeuropejskości i poparcia wprowadzenia na Węgrzech waluty euro – obecnie wspólnego postulatu całej opozycji. Według badań Eurobarometru 60% Węgrów popiera przyjęcie europejskiej waluty, 40% jest przeciwnych. W Polsce dane te są dokładnie odwrotne. W styczniu 2012 roku w parlamencie spalono flagę Unii Europejskiej. Dwa lata później, w lutym 2014 roku, Tamás Gaudi-Nagy wyrzucił unijny sztandar z jego okna. Jobbik z wielką radością przyjął także decyzję marszałka László Kövéra o usunięciu flag Wspólnoty z parlamentu w grudniu 2014 roku.

O ile krytyka Unii Europejskiej była obecna w każdym ówczesnym programie wyborczym partii, o tyle można dostrzec istotną zmianę w tytułowaniu owych dokumentów. „Węgry dla Węgrów” z 2009 roku zastąpiła pięć lat później „Europa Narodów”. W tym drugim programie po raz pierwszy nie wykluczano już dalszej obecności państwa w strukturach unijnych. Wcześniej, w 2009 roku, pisano, że bez względu na korzyści z członkostwa w Unii Europejskiej w wyniku akcesji utracono suwerenność, którą należy przywrócić, przede wszystkim poprzez zmianę prawa lub ostatecznie wyjście ze Wspólnoty. W 2014 roku jedyną okolicznością sankcjonującą opuszczenie Unii byłoby dążenie Brukseli do centralizacji i tworzenia superpaństwa pod jej auspicjami. Huexit miałby się wtedy odbyć w drodze referendum ogólnokrajowego.

Gdy w kręgach decydentów Jobbiku zaczęto coraz głośniej mówić o konieczności przeprowadzenia transformacji partii i porzucenia radykalizmu na rzecz budowania mostów między różnymi składowymi węgierskiej polityki, procesowi temu zdecydowanie sprzeciwiał się Előd Novák, dotychczas bardzo bliski współpracownik Gábora Vony. Publicznie, także w mediach społecznościowych, kontestował on politykę lidera ugrupowania. Kara za sprzeciw była bezwzględna. Vona bez skrupułów doprowadził do wykluczenia Nováka z życia politycznego. Ten, pozostając poza Jobbikiem, złożył mandat poselski, powołując się na honorową deklarację podpisywaną przez członków stronnictwa. W partii jednakże pozostała jego żona Dóra Dúró, późniejsza założycielka partii Mi Hazánk. Kiedy Novák wyleciał z Jobbiku i złożył mandat, media pytały jego żonę, czy zamierza zrobić to samo. Ta jednak zaprzeczała, twierdząc, że życie polityczne i prywatne należy od siebie oddzielić i że taka decyzja byłaby sprzeczna ze służbą interesowi narodowemu Węgier.

Péter Jakab, od 2020 roku lider Jobbiku, obecnie bardzo wiele uwagi poświęca konieczności rozliczenia przeszło dekady rządów sojuszu Fidesz-KDNP. Nawet po listopadzie 2014 roku, kiedy Jobbik stał się najsilniejszą partią opozycyjną, jego członkowie deklarowali, że stronnictwo nie będzie prowadziło zinstytucjonalizowanej współpracy z jakimkolwiek politycznym podmiotem i nie zawrze z nikim trwałej koalicji. Dopuszczano jedynie ewentualną programową zgodę w wybranych obszarach. Szczególnie do 2016 roku Jobbik pełnił funkcję uzupełniającą wobec Fideszu. Obydwie partie łączyła luźna współpraca, która de facto przybrała charakter stały. Z kolei ewentualne spory między tymi ugrupowaniami oparte były na wzajemnym kokietowaniu. Relacje Fideszu i Jobbiku przypominały nieco te, które utrzymywały się między Fideszem i partią MIÉP w latach 1998–2002. I tu jednak zaszła zmiana. Już w wyborach w 2014 roku Jobbik prowadził „cukierkową kampanię” – Vona wizytował przedszkola i fotografował się ze szczeniakami wyżła węgierskiego. Chodziło o zmianę postrzegania tej partii przez potencjalnych wyborców – tych, którzy mogliby ugrupowanie poprzeć, gdyby nie jego zdeklarowany radykalizm. Co ciekawe, ten sam zabieg w 2021 roku powtórzył Viktor Orbán, wyrażając obawy, że jego „betonowy elektorat” może nie wystarczyć do uzyskania konstytucyjnej większości czwarty raz z rzędu.

Był to okres szczytowej popularności Jobbiku (i całego nieformalnego sojuszu Fidesz-KDNP-Jobbik), znajdującej wyraz także w sondażach. Czas prosperity przerwało „zderzenie” z Fideszem w listopadzie 2015 roku, kiedy nastąpiła polityczna katastrofa zakończona w atmosferze karczemnej awantury. Gdy Jobbik nie poparł zmiany konstytucji, domagając się także rezygnacji przez Fidesz z programu złotych wiz rezydencyjnych, przeciwko ugrupowaniu Gábora Vony ruszyła zmasowana nagonka. Samemu Vonie zarzucano uczestnictwo w orgiach homoseksualnych i proimigranckie nastawienie, partii zaś między innymi to, że w jej logo zawarto symbole islamu, co było rzecz jasna absurdem. Nie przeszkodziło to Fideszowi w zdobyciu kolejnych punktów w sondażach. Na prawicy rozpoczęła się bratobójcza bójka. Po tej stronie sceny politycznej zabrakło miejsca dla dwóch partii. W retoryce i działaniach Fidesz stopniowo przesuwał się na prawo (można to porównać do aspiracji PiS w Polsce). W tej sytuacji jedynym wyjściem dla Jobbiku była ucieczka w kierunku centrum. Zadeklarowano, że w ugrupowaniu nie będzie więcej miejsca dla tych, którzy marzą o „romansie z nazizmem”. Transformację partii narodowo-radykalnej w ludową, rozumianą jako stronnictwo chrześcijańsko-demokratyczne, przypieczętowano pod koniec maja 2016 roku. Można natrafić na głosy, że współczesny Jobbik to wręcz odpowiednik Polskiego Stronnictwa Ludowego. Jednak w tym przypadku „ludowość” nie oznaczała orientacji na agraryzm, lecz pójście w kierunku partii typu catch-all, a więc ugrupowania, które adresuje postulaty nie tylko do wąskiej grupy ideowych sympatyków, na przykład narodowców, ale do możliwie najszerszego kręgu wyborców.

Transformacja w kierunku partii „miłej każdemu” zakończyła się jednak dla Jobbiku niepomyślnie. Z wojny nerwów zwycięsko wyszedł Fidesz. Wyzbycie się wyrazistych i radykalnych punktów programu politycznego sprawiło, że Jobbik upodobnił się do innych ugrupowań. Teraz pośród całego bloku opozycji trudno jednoznacznie wskazać, jakie elementy programu politycznego pozostają charakterystyczne wyłącznie dla partii Pétera Jakaba. Metamorfoza okazała się przejściem z radykalizmu w nijakość. Węgierski politolog Krisztián Kertész wskazał nawet, że Jobbik stał się najbardziej scentralizowanym ugrupowaniem na węgierskiej scenie politycznej.

Realne pozostaje ryzyko, że jeżeli sojusz opozycji nie przetrwa starcia z koalicją Fidesz-KDNP, to Jobbik albo zostanie zlikwidowany, albo historia zatoczy koło i partia będzie musiała ponownie akcentować elementy, które odróżnią ją od innych ugrupowań. Problem jednak w tym, że po prawej stronie nie będzie toczyć walki z Fideszem sama. Tam bowiem już czeka Mi Hazánk – skrajna prawica, partia przypominająca Jobbik z początków jego istnienia. Poza rewizjonizmem i domaganiem się odtworzenia Wielkich Węgier swoją narrację opiera ona na zdecydowanie antyszczepionkowej retoryce, co może mieć kluczowe znaczenie. W wyborach 2022 roku to właśnie do Mi Hazánk odpłynęła duża część dotychczasowych sympatyków Jobbiku. Również spośród wszystkich ugrupowań opozycyjnych Jobbik utracił największą liczbę wyborców – głównie na rzecz skrajnej prawicy, która weszła do parlamentu, a wraz z nią przywoływani już László Toroczkai, Dóra Dúró czy Előd Novák.

Co przyniósł Jobbik?

Jak to się stało, że partia Jobbik, która stawiała na „Węgry dla Węgrów” i odzyskanie ziem utraconych, później popierała Budapest Pride, a jej szef w 2017 roku oświadczył, że wśród wyborców stronnictwa są osoby nieheteronormatywne? To z tych powodów polski Ruch Narodowy, wcześniej blisko współpracujący z Jobbikiem, zerwał z jego przedstawicielami jakiekolwiek kontakty. Kiedy w listopadzie 2021 roku pod wpisem Roberta Winnickiego na Twitterze padło pytanie internauty o to, kim są posłowie z Węgier, z którymi miała zostać zorganizowana konferencja prasowa, lider Ruchu odpisał: „Nie, @RuchNarodowy zerwał współpracę z Jobbikiem po ich skręcie w lewo. Współpracujemy z nową partią narodową, do której przyłączyła się część polityków Jobbiku – Nasz Dom”. Ugrupowanie, którego przedstawiciel przyleciał do Polski, to Ruch Nasza Ojczyzna, a nie Nasz Dom, ale ten błąd w tłumaczeniu popełnili i politycy, i dziennikarze.

Przeciwnicy Jobbiku uznają wszelkie jego działania za patologię demokracji, z kolei zwolennicy patrzą na tę partię z autentyczną fascynacją. Pojawienie się Jobbiku w 2003 roku na politycznej arenie, a od 2010 roku także w Zgromadzeniu Krajowym, miało konkretne konsekwencje. Jako partia narodowa Jobbik przetarł szlak pozostałym, takim jak Mi Hazánk. Zaktywizował wyborców, którzy dotychczas nie identyfikowali się z żadną formacją polityczną. Ugrupowaniu udało się wprowadzić do publicznej dyskusji tematy, wydawałoby się, marginalne, a z drugiej strony ze względu na poprawność polityczną „niemożliwe do omówienia” – przestępczość Romów, udział w polityce osób o pochodzeniu żydowskim, trianoński rewizjonizm. Nastąpiła również przebudowa sceny politycznej. Nie dało się już postrzegać jej jako dualnej, tworzonej przez dwa wyraźne bloki – prawicowy i lewicowy. Rosnące poparcie dla Jobbiku sprawiło, że Fidesz musiał zmienić polityczną strategię.

Rywalizacja z partią Orbána przyniosła Jobbikowi nowe samookreślenie. Kolejny rozdział historii stronnictwa zaczął się wraz z odejściem z polityki Gábora Vony w październiku 2019 roku. W jednym z wywiadów po porażce wyborczej rok wcześniej Vona powiedział, że „Viktor Orbán lepiej zna społeczeństwo aniżeli my” (w domyśle: dlatego to on potrafi wygrać wybory, podczas gdy my nie). Z perspektywy czasu trudno uwierzyć, że do wyborów w 2022 roku Jobbik wystartował w koalicji z ugrupowaniami, które były niegdyś w stosunku do niego nawet nie opozycyjne, a otwarcie wrogie, jak Koalicja Demokratyczna (Demokratikus Koalíció, DK) dowodzona przez Ferenca Gyurcsánya.

Na przestrzeni lat część narracji, w tym ksenofobicznej, przejął od Jobbiku Fidesz, który także zaczął grać kartą trianońskiego resentymentu. Kampanie przeciwko Sorosowi podsycane są antysemityzmem, czymś tradycyjnie zarezerwowanym dla Jobbiku. Owo swoiste zamienienie się miejscami przez środowiska polityczne na Węgrzech jest czymś absolutnie fascynującym. Najpierw Węgrzy zostali oswojeni ze skrajnymi tematami i radykalnymi postulatami przez Jobbik. Później Viktor Orbán bezpiecznie je zawłaszczył i włączył do politycznego krwiobiegu. W końcu stały się one wręcz postulowanymi cechami nowego paradygmatu Węgra, a zatem tożsamości tworzonej przez Fidesz po 2010 roku.

1 Przewodniczący Europejskiego Kongresu Żydowskiego Wiaczesław Mosze Kantor nazwał ją wprost neonazistowską (przyp. red.).

2 Święta Prawica stanowi jeden z największych (jeśli nie największy) skarbów narodowych Węgier. Król Stefan zmarł 15 sierpnia 1038 roku w Ostrzyhomiu (węg. Esztergom) lub w Białogrodzie Stołecznym (węg. Székesfehérvár) i został pochowany w bazylice Maryi Panny w drugim z tych miast. Oddzielenie ręki (nie dłoni!) od ciała władcy nastąpiło najpewniej podczas otwarcia jego grobu w 1083 roku. Dalsze losy relikwii są pełne tajemnic i zawirowań. Wiadomo, że ramię (ale znów nie dłoń) Stefana pozostawało przez pewien czas w depozycie klasztoru Franciszkanów we Lwowie (jego dalsze losy są nieznane). Dłoń natomiast od co najmniej XVI wieku była przechowywana w klasztorze Dominikanów w Raguzie (dziś Dubrownik). W 1771 roku władcy Republiki Raguzy przekazali ją – w zamian za wsparcie w rozmowach z zagrażającą wschodniej Dalmacji Rosją – cesarzowej Marii Teresie, która (również nie bez politycznego wyrachowania) zwróciła skarb Węgrom. Podczas II wojny światowej relikwię ukrywano w Salzburgu. 20 sierpnia 1945 roku spoczęła ostatecznie na zamku w Budzie (przyp. red.).

3 Liczba ta nie była przypadkowa, stanowiła bezpośrednie odniesienie do węgierskiego powstania przeciw komunistom w 1956 roku (przyp. red.).

4 Nie należy mylić z Sziget Fesztivál, międzynarodowym festiwalem muzycznym (jednym z największych w Europie), który odbywa się latem w Budapeszcie.

5 Haram to islamskie określenie oznaczające „wszystko, co zakazane”, występujące też w prawie muzułmańskim w odniesieniu do zabronionych, karalnych czynów. Przeciwieństwem haramu jest halal, czyli „wszystko, co dozwolone” (przyp. red.).

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Część III

Programowanie tożsamości

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Trauma Trianon

Wiele lat temu napisałem w jednym z tekstów, że gdyby w Polsce ktoś otwarcie domagał się rewizji granic i ponownego przyłączenia Kresów, uznano by to za herezję. Tymczasem na Węgrzech od początku swojego istnienia, czyli od 2003 roku, podobną retorykę prezentował Jobbik, a obecnie posługuje się nią partia, która się z niego wyodrębniła, a więc Mi Hazánk. Stronnictwo kierowane przez przywołanego już László Toróczkaia domaga się całkiem na poważnie unieważnienia traktatu z Trianon z 1920 roku, wraz ze wszystkimi jego następstwami. Wtóruje mu rzecz jasna Viktor Orbán, który od ponad dekady prowadzi politykę tożsamościową opartą przede wszystkim na zrzucaniu odpowiedzialności za los Węgrów na wszystkich wokół. Nie bagatelizuję tu tragedii Węgrów, którzy znaleźli się poza granicami państwa po ustaleniach traktatu, i nie zdejmuję odpowiedzialności z zachodnich mocarstw, które po dwóch wojnach rozprawiły się z Węgrami wyjątkowo ostro. Ale sytuacja, w jakiej Węgry znalazły się po I i II wojnie światowej, była w dużej mierze wynikiem błędnej polityki tego państwa, angażowania się w sojusze „nie po tej stronie historii”. By mówić o historycznych traumach, trzeba najpierw w pełni się z nimi zmierzyć, rozliczyć, a także wyciągnąć wnioski. Na to jednak Węgry, szczególnie pod wodzą Viktora Orbána, wciąż nie są gotowe.

Przykład? Orsolya Zsuzsanna Kovács, ambasador Węgier w Polsce, w tekście na łamach prawicowego portalu wpolityce.pl powołuje się na traumę Trianon, tłumacząc stanowisko Węgier wobec wojny w Ukrainie za pomocą takiego argumentu: „W 1920 roku dostawą broni wsparliśmy Bitwę Warszawską bez względu na to, że nasza ojczyzna – w konsekwencji przyjętego traktatu pokojowego w Trianon – znalazła się w bardzo ciężkim położeniu”. Do podobnej retoryki na łamach polskich periodyków i portali internetowych sięga także przewodniczący parlamentarnej komisji spraw zagranicznych Zsolt Németh. Trzeba jednakże wskazać, że werdykt z Trianon nie może i nie powinien być cudowną kartą, która uzasadnia wszelkie działania bądź zaniechania ówczesnych i późniejszych władz państwa.

Ignác Romsics, jeden z wybitnych węgierskich historyków, którego Historię Węgier można przeczytać w języku polskim, mówił w jednym z wywiadów w 2018 roku, że „są jeszcze ludzie, którzy mają świadomość tego, że faktów historycznych nie da się zastąpić mitem, jednakże liczba takich osób maleje”. Nowe pokolenie Węgrów żyje mitem Trianon kultywowanym na wszelkich poziomach.

W 2020 roku, w czasie obchodów setnej rocznicy porozumień z Trianon, Viktor Orbán powiedział: „Zmusili nas do życia między niemożliwymi do obrony granicami, pozbawili nas naturalnego skarbu, oddzielili od naszych zasobów i skazali na śmierć w naszym kraju. Nigdy nie zapomnimy, że to zrobili. Na skutek narzuconego traktatu Węgrom zabrano dwie trzecie terytorium i 63% populacji […]. Jeden na trzech Węgrów znalazł się poza granicami kraju. To było jak wyrok śmierci”. Osamotnieni, skazani na śmierć pośród innych ludów – takiej eskalacji retorycznej wokół Trianon wcześniej nie było.

Oczywiście prawica odwołuje się do różnych wydarzeń historycznych. Sięga zarówno do XIX wieku, a zatem złotych czasów Królestwa Węgier i Cesarsko-Królewskich Austro-Węgier powstałych w 1867 roku, jak i do lat działalności kontrrewolucyjnej i późniejszych dyktatorskich rządów Miklósa Horthyego (w ciągu ostatniej dekady znaczenie tego okresu w dyskursie publicznym zdecydowanie wzrosło). Ale to pamięć o Trianon ma największy wpływ na bieżącą politykę. Reszta historycznych traum stanowi zaledwie subiektywny wycinek współcześnie pomijanej węgierskiej historii. Retrospekcje tego okresu, a w zasadzie polityczna wola rządzących, ulegają bowiem punktowym, wybiórczym amnezjom.

Do Budapesztu na białym koniu, a flagi opuszczone do połowy masztów

To wspomniany Miklós Horthy ucieleśnia w sobie sprzeciw wobec trianońskiego dyktatu. Od początku nie godził się na tę wielką dziejową niesprawiedliwość. Horthy w latach 1909–1914 był adiutantem ostatniego cesarza Austrii i przedostatniego króla Węgier Franciszka Józefa I, sprawującego rządy w latach 1848–1916. W ostatnich miesiącach I wojny światowej Horthyego mianowano kontradmirałem, głównodowodzącym floty austro-węgierskiej. Po upadku Węgierskiej Republiki Rad, komunistycznego eksperymentu trwającego 133 dni – od marca do sierpnia 1919 roku, w listopadzie 1919 Horthy na czele 30-tysięcznego kontyngentu wojskowego wjechał na białym koniu do Budapesztu. Dwa miesiące po powrocie Horthyego, w ostatnim dniu lutego 1920 roku, proklamowano Królestwo Węgier (Magyar Királyság), które funkcjonowało aż do 1946 roku. Teoretycznie na tron powinien powrócić Karol IV Habsburg, ale nie dopuszczono go do korony. 1 marca 1920 roku Miklós Horthy został regentem (kormányzó), jednak przyjęcia korony odmówił, a zatem Królestwo Węgier stało się monarchią bez króla.

Miklós Horthy tworzył nowe państwo na kilkanaście tygodni przed podpisaniem traktatu z Trianon, który położył kres dawnej węgierskiej potędze. Nowe Węgry Horthyego miały dwuizbowy parlament – Zgromadzenie Narodowe (Nemzetgyűlés). Izba wyższa pełniła jednak wyłącznie funkcję reprezentacyjną. Regencję od początku cechował autorytaryzm. Obecna była w nim ksenofobia, głównie wobec Żydów (w mniejszym stopniu Romów), którym na mocy kolejnych ustaw ograniczano dostęp do wyższych uczelni, utrudniano prowadzenie działalności gospodarczej i wykonywanie zawodów sędziego, dziennikarza czy lekarza, a następnie odsuwano od działalności kulturalnej i pracy w ramach wolnych zawodów. Ponadto występowały coraz silniejsze ograniczenia w zakresie wolności prasy, a także nietolerancja religijna wobec wyznań innych niż chrześcijańskie. Współcześni krytycy Orbána stawiają w tym punkcie znak równości między regentem a liderem Fideszu.

4 czerwca 1920 roku o godzinie 16:30 w węgierskich kościołach rozbrzmiały dzwony, a flagi narodowe opuszczono do połowy masztów. W Sali Lustrzanej pałacu Grand Trianon znajdującym się w Wersalu pod Paryżem podpisano traktat, który drastycznie zmienił oblicze Węgier. Zgromadzenie Narodowe debatowało nad nim kilkanaście tygodni. Ostatecznie 26 czerwca 1921 roku traktat wszedł w życie. Był on przede wszystkim konsekwencją przegranej przez Austro-Węgry I wojny światowej. Obrachunek z Wiedniem zakończono podpisaniem traktatu pokojowego we wrześniu 1919 roku w Saint-Germain-en-Laye. Budapeszt osądzono odrębnie. Strona węgierska, którą reprezentowało trzech polityków: Albert Apponyi, István Bethlen i Pál Teleki, nie dopuszczono do udziału w obradach konferencji, delegację informowano jedynie o ustaleniach rozmów. Postanowienia traktatu zostały zatem przedstawicielom Węgier jedynie zakomunikowane, a nie przez nich wynegocjowane. Stąd popularne jest mówienie o Trianon z perspektywy dyktatu, którego to określenia nad wyraz często używają zarówno Fidesz, jak i opozycja.

Traktat był dokumentem pokojowym zawartym między państwami ententy (Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja, Włochy, Rumunia, Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, Czechosłowacja i Polska) a Węgrami. Składał się z 14 rozdziałów, zawierających łącznie 364 artykuły, oraz licznych aneksów, dołączonego protokołu i deklaracji. Najważniejszy z węgierskiej perspektywy był rozdział drugi, w którym zapisano ustalenia związane z nieuchronnym podziałem ziem Królestwa Węgierskiego pomiędzy kraje ościenne. Powierzchnia państwa zmalała z 325 411 km^2 do 92 833 km^2. Niezwykle dotkliwa była także utrata ludności, której liczebność spadła o ponad 60%, z 20 886 487 do 7 602 416 osób! Ponad 100 000 km^2 i 5,2 miliona mieszkańców przypadło Rumunii – był to przede wszystkim historyczny Siedmiogród, geograficznie pokrywający się w dużej mierze z Wyżyną Transylwańską, a także części Banatu, Kriszany (węg. Körösvidék) i Marmaroszu (węg. Máramaros). Slawonia, Baczka (serb. Bačka, węg. Bácska) i Zachodni Banat – łącznie ponad 63 000 km^2 i 4,1 miliona ludności – przypadły nowo powstałemu Królestwu SHS (Serbów, Chorwatów i Słoweńców). Słowacja i Ruś Zakarpacka, czyli tak zwane Górne Węgry – blisko 63 000 km^2 wraz z 3,5-milionową populacją, znalazły się w granicach Czechosłowacji. Dużo mniejsze części Królestwa Węgier przyłączono do Austrii – ponad 4000 km^2 i 292 tysiące mieszkańców, oraz Polski – dokładnie 589 km^2 (północne rubieże Orawy i Spiszu; tereny te zamieszkiwały ponad 23 tysiące Węgrów). Najmniejszy obszar, 21 km^2, przypadł Włochom, jednak we Fiume (dzisiaj Rijeka w Chorwacji) mieszkało stosunkowo wielu, bo blisko 50 tysięcy Węgrów. Był to wówczas port, w którym stacjonowała węgierska królewska marynarka wojenna. Warto podkreślić, że na terenach odłączonych od Węgier ludność węgierskojęzyczna stanowiła około 30% mieszkańców. Posttrianońskie okrojone Węgry stały się państwem de facto monoetnicznym – w nowych granicach aż 88,3% populacji stanowiła ludność mówiąca po węgiersku. Podpisanie traktatu z Trianon stanowi ważną cezurę w węgierskiej historiografii. Dzieje Węgier dzieli się od tej pory na czasy „po traktacie” oraz „przed traktatem” – epokę Węgier historycznych lub Wielkich Węgier. Do tego terminu będę wielokrotnie wracał.

W 1920 roku sytuacja gospodarcza kraju była fatalna. Poza granicami nowego państwa została większość pól uprawnych, lasów, pastwisk, zwierząt hodowlanych i innych zasobów, a także znaczna część infrastruktury technicznej oraz zakładów produkcyjnych i przetwórczych. Dobrze ilustruje to jedna z sal Muzeum Trianon znajdującego się w Várpalota niedaleko Budapesztu, w której na ścianach umieszczono infografiki z dokładnymi wyliczeniami strat Węgier na rzecz państw ościennych. Przykładowo za granicą pozostało 84% lasów i 89% produkcji rudy żelaza. Do krajów sąsiednich trafiła też łącznie jedna trzecia wydobycia węgla brunatnego, rudy miedzi i soli. Liczba tartaków spadła o 89%. Przemysł maszynowy – z racji jego usytuowania w bardziej centralnej części królestwa – skurczył się o 18%.

W traktacie stwierdzono, że Węgry nie posiadają dostatecznych środków finansowych pozwalających na wypłatę zadośćuczynienia państwom pokrzywdzonym w wyniku działań wojennych prowadzonych przez monarchię. Wobec tego ustanowiono Komisję ds. Reparacji Wojennych oraz ustalono harmonogram spłat. Przyjęto, że wysokość odszkodowań nie może zagrozić bezpieczeństwu żywnościowemu bądź bytowemu Węgrów. Według pierwotnego planu reparacje miały być wypłacane przez trzydzieści lat. Do lutego 1924 roku regulowano je między innymi w złocie, surowcach i papierach wartościowych. W tym samym roku ustalono znowelizowane reparacje na okres 20 lat w wysokości 10 milionów złotych koron rocznie. Kwoty te powinny być zatem wypłacane jeszcze w latach czterdziestych, jednakże w lutym 1930 roku dokonano ostatecznego bilansu odszkodowań, w którym ujęto również okręty marynarki wojennej, wagony kolejowe, morskie statki handlowe i rybackie, żywe zwierzęta i dostawy węgla. Węgry zostały też zobowiązane do zwrotu wszelkich pozostających w ich posiadaniu kosztowności, skarbów i dzieł sztuki zagrabionych w latach istnienia monarchii austro-węgierskiej. Windykacji nie podlegały rzecz jasna dobra nabyte w sposób legalny od osób prywatnych. W 1931 roku, w czasach wielkiego kryzysu, w celu ratowania europejskich gospodarek ogłoszono tak zwane moratorium Hoovera, które dotyczyło umorzenia lub zamrożenia długów państw wobec siebie, a przede wszystkim zawieszenia na rok spłat niemieckich reparacji wojennych dla Francji i Wielkiej Brytanii. Program Hoovera został wdrożony w życie (nie bez oporu ze strony niektórych krajów) rok później na konferencji pokojowej w Lozannie, w czasie której ostatecznie osiągnięto porozumienie i zniesiono roszczenia reparacyjne. Od tej chwili Węgry przestały być gospodarczo zakładnikiem przeszłości. Kwestią niezmiennie podnoszoną pozostawało odzyskanie utraconych ziem.

Niezgoda na Trianon popychała węgierskie władze do prób zmiany sytuacji państwa za wszelką cenę, co determinowało kolejne kroki w zakresie budowania sojuszy. Polityka ta była realizowana przy poparciu Włoch i Niemiec. W kwietniu 1927 roku doszło do parafowania traktatu o braterstwie i przyjaźni z Włochami Benito Mussoliniego, wtedy już faszystowskimi. Węgierski premier Gyula Gömbös w czerwcu 1933 roku złożył – jako pierwszy szef europejskiego rządu – wizytę gratulacyjną Adolfowi Hitlerowi. Cztery lata później Węgry dołączyły do paktu antykominternowskiego. W wyniku tych i innych decyzji politycznych węgierska regencja coraz częściej była zaliczana do grona państw faszystowskich. W listopadzie 1940 roku Węgry przystąpiły do Paktu Trzech, który formalnie przypieczętował sojusz z III Rzeszą.

Rewanżyzm epoki Horthyego przejawiał się także w rozbudowie wojska, którą prowadzono w tajemnicy – najintensywniej od 1927 roku, ponieważ zapisy traktatu z Trianon w rozdziale piątym stanowiły, że armia węgierska nie może liczyć więcej niż 35 tysięcy żołnierzy, wliczając w to oficerów. Starą kadrę zwolniono ze służby, a nową, w pełni zawodową armię tworzono praktycznie od zera. Warto dodać, że Węgry posttrianońskie nie mogły także dysponować wojskami pancernymi i lotniczymi. Marynarkę wojenną straciły już wcześniej z powodu przepadku portu Fiume na rzecz Włoch.

Przebieg II wojny światowej i porażki wojsk hitlerowskich w 1943 roku sprawiły, że część elit politycznych Węgier chciała rozpoczęcia rokowań, mających zmierzać do kapitulacji i podpisania pokoju z aliantami. Decyzję tę przyśpieszyło przede wszystkim aresztowanie Benito Mussoliniego w lipcu tego roku. Wstępne rozmowy zakończyły się fiaskiem. Negocjacje wznowiono na początku 1944 roku, jednakże nie udało się utrzymać ich w tajemnicy. 19 marca 1944 roku na Węgry wkroczyły dywizje niemieckie, a Horthy przystał na warunki Hitlera dotyczące relacji pomiędzy Królestwem Węgier a III Rzeszą. Mimo to wciąż prowadzono mediacje dotyczące przejścia Węgier na stronę aliantów. W końcu 15 października 1944 Horthy wydał manifest, w którym przyznał się do porażki swojej wizji państwa: „Od chwili, gdy z woli narodu stanąłem na jego czele, najważniejszym celem węgierskiej polityki zagranicznej było przynajmniej częściowe zrewidowanie drogą pokojową niesprawiedliwych wyroków układu pokojowego z Trianon. Nadzieje związane z działalnością Ligi Narodów w tej sferze nie spełniły się”. Nazajutrz rządy przejął Ferenc Szálasi i Partia Strzałokrzyżowców – Ruch Hungarystyczny (Nyilaskeresztes Párt – Hungarista Mozgalom) założona w 1939 roku. Tym samym formalnie utworzono faszystowskie Państwo Węgierskie, które przetrwało aż do końca wojny.

Jak uniknąć odpowiedzialności?

Świadomość faktu, że Węgry dwukrotnie współtworzyły zbrodnicze sojusze, które rozpętały dwie wojny światowe, jest skutecznie i systemowo wypierana z pamięci historycznej. Być może trudno w to uwierzyć, ale na Węgrzech toczy się dyskusja, co jest większą tragedią narodową – Trianon czy Holokaust. Kiedy w 2015 roku film László Nemesa Syn Szawła zdobył Oscara w kategorii „najlepszy film nieanglojęzyczny”, prawicowe środowiska na Węgrzech były oburzone, że ów nagradzany i promowany na całym świecie obraz utrwala wizerunek Węgrów jako nazistów i sojuszników Hitlera, współodpowiedzialnych za Szoah. Obraz Nemesa opowiada o (za polskim dystrybutorem – Gutek Film) o „48 godzinach z życia Szawła Auslandera, członka Sonderkommando – oddziału żydowskich więźniów zmuszonych asystować hitlerowcom w wielkiej machinie Zagłady – na krótko przed wybuchem buntu” w Auschwitz-Birkenau w 1944 roku. Faktem historycznym jest, że Węgry odpowiadają za masowe ludobójstwo społeczności żydowskiej oraz romskiej. Do KL Auschwitz II (Birkenau) wywieziono w 1944 roku 430 tysięcy węgierskich Żydów. Jednak odpowiedzialność ta jest w przestrzeni publicznej mocno tonowana.

Jednym z najdobitniejszych przejawów przymykania oka na prawdę historyczną pozostaje kontrowersyjny pomnik pamięci ofiar niemieckiej okupacji, odsłonięty w lipcu 2014 roku nieopodal placu Wolności (Szabadság tér) w Budapeszcie. W jego centrum stoi figura archanioła Gabriela, tożsamego z tym, jaki z kolumny na placu Bohaterów (Hősök tere) spogląda na stolicę. Nad głową archanioła wznosi się ogromny metalowy orzeł z „obrączką” przymocowaną do prawego odnóża. Wybito na niej rok wkroczenia na Węgry wojsk niemieckich – 1944 (stało się to dokładnie 19 marca). Pomiędzy archaniołem a orłem widnieje stosowny napis. Decyzja o zbudowaniu pomnika zapadła bardzo późno, 31 grudnia 2013 roku. Miał on uczcić 70. rocznicę rozpoczęcia okupacji Węgier przez III Rzeszę. Od samego początku budził ogromne emocje, przede wszystkim wśród przedstawicieli gminy żydowskiej, którzy uważali, że skoncentrowanie się wyłącznie na ofiarach zbrodni niemieckich wybiela węgierską odpowiedzialność za Holokaust. Wobec kontrowersji, jakie wzbudził monument, w ogóle zrezygnowano z uroczystości jego odsłonięcia. Miało się ono odbyć w przeddzień kwietniowych wyborów parlamentarnych, w których koalicja Fidesz-KDNP odniosła wielkie zwycięstwo drugi raz z rzędu. Pomnik jest jednym z najdobitniejszych przykładów przeinaczania węgierskiej historii. Z czasem obok niego pojawiły się dziesiątki kamyków, świece, zdjęcia i fragmenty książek w różnych językach (listy ofiar, wspomnienia z czasów okupacji) poprzyklejane do barierek, będące alternatywnym świadectwem tego, kto odpowiada za Holokaust na Węgrzech. Obywatelska instalacja ma pokazywać prawdziwą historię II wojny światowej, towarzysząc państwowemu monumentowi i tłumacząc jako „żywy” pomnik tamte mroczne wydarzenia.

Przy tej okazji warto wspomnieć o jeszcze jednym pomniku ku czci ofiar Holokaustu. Wiele osób dowiedziało się o nim w marcu 2022 roku, kiedy trwała wojna w Ukrainie, a prezydent Wołodymyr Zełenski w czasie posiedzenia Rady Europejskiej przywołał go w przemówieniu do zebranych polityków, w tym do Viktora Orbána. „Węgry. Muszę się tutaj zatrzymać i muszę być szczery. Raz na zawsze powinniście zdecydować, z kim jesteście. Jesteście niezależnym krajem. Byłem w Budapeszcie wiele razy i bardzo mi się podobało. Jest przyjaznym miastem, tak jak jego mieszkańcy. Przeszliście przez tragiczne wydarzenia w przeszłości. Poszedłem na nabrzeże i zobaczyłem to upamiętnienie. Nad Dunajem, w miejscu masowych mordów, widziałem upamiętnienie stworzone z butów”. Chodzi o niezwykle charakterystyczne żeliwne „buty” ustawione nad brzegiem Dunaju. Dziesiątki par, damskie, męskie i dziecięce, znoszone i podniszczone, wyglądają na porzucone lub pozostawione w pośpiechu. Pomnik został odsłonięty 16 kwietnia 2005 roku, kiedy obchodzony jest światowy Dzień Pamięci Holokaustu. Upamiętnia on ofiary strzałokrzyżowców – węgierskich faszystów. W latach 1944–1945 rozstrzeliwali oni na nabrzeżu Żydów. Ustawiali ich najpierw twarzą do rzeki w taki sposób, by po strzale wpadali w odmęty Dunaju. Tuż przed egzekucją nakazywano im zdjąć buty. Ten pomnik zmusza do refleksji i zadumy. Czasem tylko fotografują się przy nim osoby, które nie dostrzegają wypalonych zniczy, zapewne myśląc, że to jakiś dziwny performance w miejskiej przestrzeni.

Nie ma najmniejszej wątpliwości – każdy naród ma prawo do upamiętniania swojej historii, do oddania hołdu bohaterom i przepracowania narodowych traum. Problem w tym, że w przypadku Węgier owej pamięci podporządkowana jest polityka, przybierająca niejednokrotnie formę gry opartej na rewizjonizmie. W narracji węgierskiej niewspółmiernie więcej krytycznej uwagi poświęca się zbrodniom komunistycznym (w tym czerwonemu terrorowi z 1919 roku) aniżeli obiektywnemu osądowi udziału w I i II wojnie światowej, w tym potępieniu Hitlera i III Rzeszy. Paradoksalnie, ujmując rzecz brutalnie, trudno krytykować okres, który pozwolił przywrócić część blasku dawnej potęgi. To dzięki kooperacji z III Rzeszą Węgry zaczęły odzyskiwać swoje ziemie, które ponownie straciły na mocy „małego Trianon” w 1947 roku.

Trianon a religia

Węgierski rewizjonizm na przestrzeni dekad przybierał różne formy. Jednym z jego przykładów, bezpośrednio budującym parareligijny mit Trianon, jest Kalwaria Węgierska (Magyar Kálvária) w Sátoraljaújhely. To 760-letnie miasteczko położone na pograniczu węgiersko-słowackim, w komitacie Borsod-Abaúj-Zemplén, u stóp niewysokiego pasma gór Zempléni. Jego nazwę w Polsce zapewne mało kto kojarzy, a jeśli już, to głównie z filmu C.K. Dezerterzy w reżyserii Janusza Majewskiego. Akcja tej komedii rozgrywa się w dużej mierze właśnie tu (choć w rzeczywistości obraz był realizowany gdzie indziej1), czasowo jeszcze w realiach Wielkich Węgier.

Podróż do miasteczka rozpocząłem w Budapeszcie, z którego wyjechałem koleją. Remonty torowisk sprawiły, że na miejsce dotarłem w charakterystycznym żółtym Volánbusie, węgierskim odpowiedniku naszego pekaesu. Wracałem zresztą również z przygodami, bo trudno inaczej nazwać fakt, że w okolicach Miszkolca, który cieszy się dużym zainteresowaniem polskich turystów, zaproponowano mi pracę w biurze turystycznym.

Z dworca ruszyłem ku „wzgórzu stu flag”, które w 1935 roku ustawiono na szczycie pobliskiej góry Szár. Dzisiaj w tym miejscu powiewa tylko jedna flaga, przed trzema laty nieprawdopodobnie wręcz podarta i zniszczona. Trafienie na Kalwarię Węgierską, do której zmierzałem, nie było łatwe2. Trasa wiedzie krętą drogą w górę przez las ku kamiennej bramie, stanowiącej początek tej swoistej drogi krzyżowej. Uliczka jest zupełnie pusta. To cecha charakterystyczna większości małych miasteczek na Węgrzech – często wyglądają jak wymarłe. Nie ma tablic informacyjnych, trzeba posiłkować się mapą. W odszukaniu wejścia na początek ścieżki pomaga kamień w kształcie konturu granic Wielkich Węgier, ozdobiony herbem królestwa. Idea utworzenia „pomnika utraconych miast” powstała także w 1935 roku, jego otwarcia dokonano 4 października 1936 roku. Dwa lata później ukończono górującą nad kalwarią kaplicę Świętego Stefana. Data ta nie jest przypadkowa – tysiąc lat wcześniej, 15 sierpnia 1038 roku, zmarł ojciec węgierskiego państwa, król Stefan I Święty.

Wejście na „drogę krzyżową” otwiera wspomniana brama. Na jej froncie widnieje napis „Magyar Kálvária”, a krenelaż wieńczą krzyż i herb Węgier. Niżej po bokach znajdują się jeszcze dwie tarcze herbowe – po lewej miasta Sátoraljaújhely, po prawej komitatu Zemplén, który w wyniku Trianon został podzielony pomiędzy Czechosłowację i Węgry. Są tu też okolicznościowe tablice. Jedna z nich przypomina, że w „historycznych wichrach” (a więc także podczas wojny) bramę niemal całkowicie zniszczono, a jej rekonstrukcję podjęto z inicjatywy organizacji pozarządowych w 1989 roku – czyli w chwili zwrotu ku demokracji, który rozpoczęło Węgierskie Forum Demokratyczne, nadające Trianon szczególną rangę w węgierskiej polityce.

Droga wiedzie ku górze, aż do tarasu widokowego, z którego rozpościera się panorama miasteczka. Widać stąd znakomicie także jego dawną wschodnią część, dzisiejszą słowacką miejscowość Slovenské Nové Mesto, którą w 1920 roku wyłączono z Węgier mimo znacznej przewagi ludności węgierskojęzycznej, głównie ze względu na przebiegającą przez nią strategiczną linię kolejową z Koszyc do Czernej nad Cisą i dalej do Czopu i Mukaczewa z odnogą do Satu Mare. Przy tarasie znajduje się wizualizacja, na której dokładnie rozrysowano przebieg nowej granicy (z 1920 roku), którą dzisiaj stanowi niewielki potok Ronyva. Potok bardzo zwodniczy – zwykle niepozorny, czasem potrafi jednak siać zniszczenie, jak w czasie powodzi w 2010 roku. Blisko jedną piątą długości Ronyvy stanowi odcinek graniczny. W rocznicę Trianon, 4 czerwca, nad rzeczkę przychodzą dzieci z okolicznych szkół i przedszkoli, które puszczają stateczki i śpiewają patriotyczne pieśni. Są też tam zazwyczaj przedstawiciele władz samorządowych. Zwłaszcza tego dnia uwagę skupia umieszczony tuż przy moście surowy pomnik. Na grubo ociosanym bloku skalnym umieszczono złotą tablicę z datą „4.06.1920” i zarysem mapy przedstawiającej podzielone narzuconą granicą miasto i dawny komitat Zemplén. Pomnik stoi w odległości zaledwie kilkunastu metrów od linii granicznej, jest najdalej wysuniętym na wschód elementem stałej zabudowy głównej ulicy Rakoczego, biegnącej w kierunku Słowacji. Podczas uroczystości patriotycznych po drugiej stronie ulicy powiewają węgierskie flagi państwowe.

Gry mapami komitatów przybrały na Węgrzech wręcz zinstytucjonalizowaną formę. W ramach ogólnopaństwowych obchodów rocznicy Trianon zdecydowano o przywróceniu dawnej nazwy komitatowi leżącemu przy granicy z Serbią i Rumunią – z Csongrád na Csongrád-Csonád. Przy tej okazji dywagowano, że nazwy zmienią jeszcze dwa inne komitaty graniczące ze Słowacją: Pest miałby powrócić do nazwy Pest-Pilis, a Nógrád – do nazwy Nógrád-Hont.

Wróćmy do spaceru przez kalwarię. Ta składa się z 14 stacji – kamiennych pomników. Wypisano na nich łącznie nazwy 37 miast i warowni, które niegdyś leżały w granicach Królestwa Węgier. Towarzyszą im często krótkie sentencje (cytaty, hasła), pochodzące z lat trzydziestych, wyrażające mniej lub bardziej bezpośrednio wiarę w ponowne, rychłe przyłączenie tych terenów do Węgier. Na przykład stacja trzecia odwołuje się do pozostającego dzisiaj w granicach Słowacji zamku Krásna Hôrka. Zamek góruje nad miejscowością Krásnohorské Podhradie (węg. Krasznahorkaváralja). Stacji towarzyszy wyznanie nadziei, przeświadczenie, a może zapowiedź: „Krasznahorka, dumny zamek, niebawem znów będzie nasz!”. Stacja piąta poświęcona jest Bratysławie (węg. Pozsony) – miastu, w którym dokonano koronacji dziesięciu węgierskich królów oraz królowej Marii Teresy. Opatrzona została słowami: „Wierzę w Węgier zmartwychwstanie”.

W 2020 roku Viktor Orbán uroczyście odsłonił przy tarasie kalwarii ogromny, zbudowany z kamienia pomnik Turula Stulecia, który dumnie rozpościera skrzydła nad miastem i jego okolicą. W dolnej części monumentu umieszczono trójwymiarową „impresję mapową”. W obrazowy sposób ukazuje ona kontur współczesnych Węgier na tle minionego królestwa. Premier wygłosił pod pomnikiem płomienne przemówienie, w którym mówił o węgierskiej nieugiętości, ale też odosobnieniu. O tym, że „Węgry są wyspą pośród ludów słowiańskich”. Stwierdzając, że „tylko państwo ma granice, lecz naród ich nie ma”, Orbán niemal dosłownie rozszerzył definicję węgierskiej wspólnoty na obszary państw ościennych, budując narrację o ponadpaństwowych „Węgrzech wyobrażonych”, ale też dobrze pamiętanych, które trwają i być może kiedyś powrócą na prawdziwe mapy Europy.

Spojrzenie Turula w kierunku Słowacji, a także ukraińskiego Zakarpacia nie jest zresztą przypadkowe. Na stronie urzędu miasta Sátoraljaújhely, w sekcji poświęconej zabytkom, pojawiła się notka informacyjna, w której napisano: „Proporzec na ogromnym postumencie ogłasza sąsiednim narodom, że Węgry raz jeszcze, ponownie będą jednością”. Owymi „sąsiednimi narodami”, a w zasadzie narodem, mogą być jedynie Słowacy. Wyraz „jedność” traktuje tutaj o zjednoczeniu ziem, a tym samym o odzyskaniu tego, co Węgrom należne.

Wykorzystanie religii w dziele upamiętniania Trianon miało istotne znaczenie głównie w latach trzydziestych, kiedy powstała kalwaria w Sátoraljaújhely, ale odniesienia do niej w tym kontekście mnożą się i dzisiaj. Według Fideszu Trianon można przyrównać do procesu Chrystusa, gdy „oskarżony nie mógł się bronić ani zabrać głosu, a wyrok został wydany jeszcze przed procesem”. To słowa Miklósa Káslera, ministra zasobów ludzkich, cytowanego przez tygodnik „HVG”. Minister dodał, że „w tej tragedii była także Maria, patronka Węgrów, dlatego po dyktacie kraj pozostał przy życiu, dając później bezwzględną fizyczną i duchową odpowiedź, wywodzącą się z głębokiej wiary i tradycji”. W tej wypowiedzi są Chrystus, cierpienie, sąd niesprawiedliwy. W rolę Piłata zapewne wcielili się uczestnicy konferencji pokojowej w Wersalu. To, przez co przeszli Węgrzy w 1920 roku, w narracji przedstawicieli sojuszu Fidesz-KDNP z pewnością jest Golgotą.

Hitler i Mussolini remedium na Trianon?

W tym samym dniu, w którym pojechałem do Sátoraljaújhely, na placu Bohaterów w Budapeszcie odbyła się premiera Opery Trianon. Bilet miałem na następny dzień. Pierwszy plakat informujący o wielkim plenerowym widowisku zobaczyłem w kwietniu 2018 roku w Budapeszcie, przy jednym z pomników Trianon w węgierskiej stolicy. Obiecałem sobie wówczas, że muszę je zobaczyć. Zapowiadane jako „prolog” setnej rocznicy Trianon, rozmachem musiało przewyższyć wszystko, co podobne.

Akcja opery rozpoczyna się w czasach świetności Węgier, w roku 1900, a kończy w maju 2010 roku, zatem wtedy, gdy koalicja Fidesz-KDNP, objąwszy władzę, uchwala ustawę o Narodowym Dniu Jedności – dniu pamięci o Trianon. W trwającym dwie godziny spektaklu uderzające były szczególnie dwa fragmenty. Pierwszy, w którym jeden z bohaterów, gazeciarz, przynosi nowinę, że w Niemczech na kanclerza został wybrany przewodniczący partii pracy (dosłownie) Adolf Hitler. Stało się tak, ponieważ naród niemiecki ma nadzieję na rewizję wersalskiego ładu pokojowego. Zebrani na scenie biją brawo. Pierwszemu wtóruje drugi roznosiciel gazet: „Węgry pokładają nadzieję w monachijskich postanowieniach premierów Anglii, Francji, Niemiec oraz Włoch”. Chodzi o konferencję z 1938 roku, która przypieczętowała Anschluss Austrii i przyłączenie Czechosłowacji. Te dwa wydarzenia historyczne, których bohaterami byli Hitler i Mussolini, oddzielały odśpiewane tłumnie słowa z utworu powstałego jeszcze w 1920 roku, a opublikowanego po raz pierwszy na łamach dziennika „Budapest Hírlap”. Jego autorką była Papp-Váry Elemérné. Wspomniane słowa przybierają formę inkantacji: „Wierzę w jednego Boga, wierzę w jedną ojczyznę, wierzę w wieczną sprawiedliwość boską, wierzę w Węgier zmartwychwstanie. Amen!”. Do dziś w przestrzeni publicznej pojawia się ta krótka modlitwa, którą śmiało można określić mianem „trianońskiej”. Na przykład w przeddzień setnej rocznicy Trianon w 2020 roku w wywiadzie dla prorządowego dziennika „Magyar Nemzet” nawiązał do niej przewodniczący Zgromadzenia Krajowego László Kövér. Powiedział: „Jeśli chodzi o przyszłość, trzeba wierzyć w wieczną sprawiedliwość Bożą”. Rzecz jasna, w tę sprawiedliwość, która odda to, co niesprawiedliwie wcześniej odebrała.

Modlitwa w operze miała stanowić wyraz pretensji do losu z powodu węgierskiej krzywdy Trianon. Sprawiedliwość przyszła wraz z kolaboracją z Hitlerem. Następne sceny to kilkunastominutowa sekwencja poświęcona odzyskiwaniu utraconych ziem. Rok 1938 – wejście Miklósa Horthyego do Komárom. Listopad roku 1938 – przyłączenie części Słowacji (pierwszy arbitraż wiedeński). Rok 1939 – odzyskanie Zakarpacia. Rok 1940 – odzyskanie części Siedmiogrodu (drugi arbitraż wiedeński). Każdorazowo reakcje aktorów i publiczności są entuzjastyczne. W tym miejscu odczytywane są zdania z powieści Alberta Wassa Jönnek. Adjátok vissza a hegyeimet! (Nadeszli! Oddajcie mi z powrotem moje wzgórza), która opowiada o odzyskaniu Siedmiogrodu w roku 1940 i jego utracie po II wojnie światowej na mocy traktatu pokojowego z 1947 roku nazywanego „małym Trianon”. „Wiedzieliśmy, że decyzje zapadły już w Wiedniu, wiedzieliśmy, że jacyś nieznani ludzie jednym ruchem ręki, w ciągu minuty, mogli przekreślić nasz los”. Narrator przypomina później, że w kwietniu 1941 roku odzyskano też południową Baczkę (część dzisiejszej Wojwodiny w Serbii), i podkreśla, że windykacja kolejnych ziem była możliwa wyłącznie dzięki kooperacji z Hitlerem. „Pomiędzy 1938 a 1941 rokiem czterokrotnie prowadzono korektę granic. […] w ten sposób Węgry o powierzchni 170 000 km^2 stały się państwem o średniej potędze”. O samej II wojnie światowej w operze mówi się niewiele, ponieważ jest ona „liczona” dopiero od początku niemieckiej okupacji w 1944 roku. Temat węgierskiej odpowiedzialności za Holokaust został ograniczony do sceny marszu Żydów, w dalszej części spektaklu wątku tego nie kontynuowano.

Warto pamiętać, że na Węgrzech mówi się także o wspominanym już „drugim” lub „małym” Trianon – traktacie, który był konsekwencją przegranej przez państwo węgierskie II wojny światowej. W jego następstwie Węgrom ponownie odebrano przyłączone po 1938 roku ziemie, a nawet nieco więcej, bo stracili dodatkowo trzy wsie położone na południe od Bratysławy: Rusovce (Oroszvár), Jarovce (Horvátjárfalu) i Čunovo (Dunacsún). O tym także wspomina opera. Na scenie przy tej okazji znów pojawia się roznosiciel gazet krzyczący, że 10 lutego 1947 roku zwycięskie siły podpisały w Paryżu traktat pokojowy (pokój paryski) z Węgrami. „Przywrócono granice Trianon sprzed 1 stycznia 1938 roku”. I tu pada w pewien sposób zdumiewająca część dalsza: „Co więcej, do Czechosłowacji będą przynależeć kolejne trzy węgierskie wsie” (w domyśle te, których nazwy przytoczyłem powyżej). Dalsza narracja płynnie przechodzi do wygnań z Czechosłowacji, do jakich dochodziło od lutego 1947 roku na podstawie dekretów Beneša3.

Całemu spektaklowi towarzyszy (rzecz jasna!) grobowa atmosfera, pełna patosu i mistycyzmu. Widowisko kończy utwór, którego fragment warto przytoczyć: „Twoja jest ziemia, Twój głos. Nie ma zakreślonych granic. Tam, gdzie czerwona, biała i zielona jest flaga, tam kraj, ojczyzna Twoja”. Słowa te wyśpiewał Imre Vadkerti, sam urodzony w Komárnie, słowackiej dziś części dawnego węgierskiego Komárom, leżącego w miejscu, gdzie Wag uchodzi do Dunaju (to kolejne miasto, podobnie jak wspomniane wyżej Sátoraljaújhely, podzielone posttrianońską granicą). Na tę okazję artysta przywdział czarną koszulę z konturem Wielkich Węgier. Po jego występie nastąpiły niekończące się owacje, które w naturalny sposób przeszły w hymn narodowy, a następnie hymn Seklerszczyzny – pieśń o niezwykłej sile, uosabiającą dawną jedność narodu i podkreślającą dramat Trianon. Na twarzach widzów malowały się uczucia dumy, patriotyzmu, żalu i autentycznego smutku. Wiele osób płakało jeszcze długo po zakończeniu widowiska.

Skąd nacjonalizm?

Opera Trianon wywołuje ogromne emocje, ale też promuje absolutnie bezkrytyczną i bezrefleksyjną perspektywę historii. Jedną z głównych przyczyn stojących za postanowieniami traktatu podpisanego w wersalskim pałacu była polityka narodowościowa Królestwa Węgier, oparta na bezwzględnej madziaryzacji. Nawet Lajos Kossuth, jeden z najważniejszych XIX-wiecznych bohaterów narodowych Węgier, przywódca Wiosny Ludów, tuż po jej zakończeniu w 1849 roku opowiadał się za szeroką autonomią dla żyjących na Węgrzech mniejszości. W tłumieniu owego wielkiego zrywu o wolność brały udział nie tylko wojska rosyjskie i austriackie, ale także mniejszości narodowe, które chciały się wyrwać spod pazurów Turula. Rokrocznie 6 października celebruje się na Węgrzech Dzień Żałoby Narodowej, w czasie którego obchodzony jest dzień zakończenia Wiosny Ludów. Ponad 160 lat temu w Aradzie (dzisiejsza Oradea w Rumunii) żołnierze austriaccy zgładzili trzynastu węgierskich generałów, uznanych później za bohaterów narodowych Węgier. Co ciekawe, pośród nich nie było wyłącznie rdzennych Madziarów, za naddunajską ojczyznę polegli także Niemiec, Austriak, dwóch Ormian i Chorwat. Stoi to w sprzeczności ze słowami Viktora Orbána, który w maju 2019 roku w murach Parlamentu Europejskiego mówił, że Węgrzy nigdy nie byli społeczeństwem multikulturowym. Inny prominentny działacz partyjny, eurodeputowany Fideszu Tamás Deutsch, wskazywał, że ponieważ multikulturalizm to „wynalazek ostatnich dekad”, to ani Europa, ani Węgry nie mogły być nigdy multikulturowe. W rzeczywistości jednak różnorodność etniczna budowała wyjątkowość państwa węgierskiego. Jej kres przyniosło wcielenie w życie postanowień traktatu z Trianon, gdy odsetek osób, dla których węgierski był językiem ojczystym, w nowych granicach państwa wzrósł z dnia na dzień z 48,1% do 88,3%.

Spacerując dziś ulicami Budapesztu, zauważymy, że najznamienitsze budowle stolicy powstały w drugiej połowie XIX wieku lub w pierwszej dekadzie kolejnego stulecia. Szczególną datę stanowi rok 1896, kiedy w Budapeszcie świętowano tysiąclecie węgierskiej państwowości i zorganizowano wystawę millenijną. Na tę okoliczność powstały między innymi gmach parlamentu, a także wyjątkowy zameczek Vajdahunyad vára4 – usytuowany w parku Városliget, będący eklektycznym architektonicznym „zrostem” mniej lub bardziej udanie odtworzonych fragmentów kilkunastu historycznych budowli Wielkich Węgier. I chociaż także współcześnie rząd Viktora Orbána odbudował plac Kossutha, reprezentacyjną przestrzeń przed parlamentem, nawiązując w ten sposób do osiągnięć złotego wieku stolicy, to wciąż zapomina o tym, że w XIX wieku wielokulturowość trwała w najlepsze. Węgry były wówczas domem dla licznych narodowości. Co więcej, w granicach monarchii austro-węgierskiej Austriacy i Węgrzy stanowili… mniejszość. Paradoksalnie każdy 4 czerwca, każda rocznica Trianon powinna stanowić dla węgierskich nacjonalistów okazję do fetowania, ponieważ po prawie czterystu latach przywrócono na Węgrzech funkcjonujące po dziś dzień państwo narodowe.

Viktor Orbán nie jest jedynym politykiem, który wspiera ideę homogenicznych Węgier. W swoim czasie czynili to także strzałokrzyżowcy, wyznający koncepcję czystości rasy. Rządy koalicji Fidesz-KDNP do perfekcji opanowały system kolportażu symboli i aluzji, których interpretacja jest jednoznaczna, choć formalnie trudna do uchwycenia. Ich przejawy są bardzo liczne. Fundament współczesnego węgierskiego nacjonalizmu stanowi odwołanie do tradycji Wielkich Węgier. I chociaż retorycznych odniesień do dawnej potęgi i dziejowej niesprawiedliwości jest mnóstwo, to dziś niemal nikt nie mówi wprost o odzyskaniu ziem utraconych w 1920 roku (poza partią Mi Hazánk, która domaga się rewizji traktatu i dziejowej sprawiedliwości dla Węgier).

Przy okazji 100. rocznicy Trianon w styczniu 2020 roku na koncie facebookowym węgierskiego rządu znalazł się film promujący Seklerszczyznę, która pozostaje częścią rumuńskiego Siedmiogrodu. Tak, tę Seklerszczyznę, której hymn śpiewała publiczność po obejrzeniu Opery Trianon, widowiska zorganizowanego pod patronatem wicepremiera Zsolta Semjéna, odpowiedzialnego za politykę narodowościową Węgier. Przypadek owego filmu jest bardzo ciekawy i ma wydźwięk symboliczny. Zatytułowano go Székelyföld, határtalan élmény (Seklerszczyzna, bezgraniczne doświadczenie). Całość, trwająca dwie i pół minuty, odwołuje się do węgierskich tradycji regionalnych. W tle słychać węgierską muzykę, padają też słowa: „O gwiaździste niebo, którędy do mojej ojczyzny? Dobry Boże, wciąż dbaj o mnie”. Termin határtalan – „bezgraniczny”, występuje w węgierskiej przestrzeni publicznej nad wyraz często. Chociażby w nazwie programu edukacyjnego adresowanego do diaspory węgierskiej. Nawet w logo owego programu wpisano kontur dawnych ziem węgierskiego królestwa. Jeśli gdzieś pojawia się słowo határtalan, oznacza to, że węgierskie władze chcą podkreślić znaczenie trwającej na obczyźnie diaspory.

Muzeum historycznego wypaczenia

Przywoływany wyżej wicepremier Zsolt Semjén jest częstym gościem Muzeum Trianon, które mieści się w pałacu Zichy w miejscowości Várpalota niedaleko Budapesztu. Ze stolicy można tam dojechać pociągiem z dworca Déli, podróż trwa około godziny. Barokowy pałacyk jest usytuowany tuż przy terenie wojskowym. Na cele muzealne przekazało go Ministerstwo Obrony, a placówkę od przeszło dekady finansuje państwo z budżetu centralnego. Miejsce to budzi ambiwalentne odczucia. Chociaż pałac jest wyremontowany, to wcale na taki nie wygląda. Na dachu budynku powiewa opuszczona do połowy flaga Węgier, a przed wejściem stoi posąg Turula ze związanymi skrzydłami. Za nim, wmurowana w głaz z krzyżem, widnieje czarna tablica ze słowami: „Chrystus narodów – lud węgierski!” (Népek Krisztusa, Magyarország).

Wnętrza mają ascetyczny wystrój przywodzący na myśl wczesne lata dziewięćdziesiąte. Bilet można kupić tylko za gotówkę, a kasjerem jest starszy pan w szarym garniturze, także jako żywo wyjętym z poprzedniej epoki. Bileter proponuje przy okazji podpisanie petycji w sprawie podjęcia przez państwo węgierskie decyzji o wypowiedzeniu traktatu z Trianon. Publiczna akcja zbierania podpisów trwa od dawien dawna i zapewne będzie trwać w nieskończoność. Bilet bezpłatny otrzymują członkowie węgierskiej diaspory zamieszkujący tereny, które niegdyś wchodziły w skład Wielkich Węgier. W sklepiku można kupić pocztówki przywołujące węgierską martyrologię i eksploatujące tematykę Trianon. Jedna z nich upamiętnia ponowne utworzenie granicy węgiersko-polskiej w marcu 1939 roku, po tym, jak państwo węgierskie zajęło Ruś Zakarpacką. Zdjęcia ze spotkania oddziałów polskich i węgierskich na granicy pojawiają się zresztą na wystawie kilkakrotnie.

W pałacyku znajduje się wiele tematycznych sal poświęconych narodowej traumie. Nie stanowią one jednak przemyślanej wystawienniczej całości. Kolejne części ekspozycji w jakiś sposób się uzupełniają, choć nie wynikają z siebie. To raczej zbiór rozmaitości na zadany temat. Zobaczymy tu historyczne zdjęcia i dokumenty, świadectwa pamięci i cierpienia narodu, ale też komemoracje sławiące Miklósa Horthyego i rewizjonistyczne plakaty głoszące niesprawiedliwości Trianon. Inne afisze i ulotki dotyczą ponownego złączenia części ziem węgierskich w wyniku arbitraży wiedeńskich. Pełna martyrologii jest sala poświęcona wypędzeniu Węgrów z Czechosłowacji po II wojnie światowej na mocy dekretów Beneša. Ta część wystawy (jako jedyna) została przetłumaczona na język angielski, by wyjaśnić zagranicznym gościom niesprawiedliwość, jaka dotknęła Węgrów. W całym muzeum brakuje najważniejszego – rzetelnego objaśnienia wydarzeń historycznych, które doprowadziły Węgry i Europę do wojny oraz podpisanych w jej konsekwencji traktatów. Na wystawie dominuje „kult Trianon”, a jej odbiorcami w największej mierze pozostają dość znudzone szkolne wycieczki.

Na tyłach budynku, w miejscu, gdzie parkują autobusy, stoi żółty dostawczy samochód. Uwagę przykuwa ogromny napis na jego boku: „Szeressük vissza”. Znaczy to tyle, co „pokochajmy z powrotem” (w domyśle: Węgry). Jest tu jednak haczyk. Nie ma wątpliwości, że autorom grafiki chodziło raczej o podobnie brzmiące „szerezzük vissza”, czyli „odzyskajmy z powrotem”. Gra słów? Tak. Ale jakże wymowna.

Podobne aluzje i parabole znajdujemy w przywołanej w poprzednim podrozdziale Operze Trianon, w której znalazło się wiele odniesień do Boga i religii. Węgry w rodzimej historiografii wielokrotnie są przedstawiane jako Matka Boska lub ukrzyżowany Chrystus. Adam Mickiewicz nazywał Polskę mesjaszem narodów. Z tablicy przed Muzeum Trianon w Várpalota dowiadujemy się, że „Chrystusem narodów” są Węgry. Niemal tę samą frazę znajdziemy w wierszu Aniele z nieba (Mennyből az angyal) Sándora Máraia, który napisał w nim: „Chrystus narodów – lud węgierski”. Márai pisał te słowa w 1956 roku w Nowym Jorku, tuż po upadku węgierskiego powstania przeciw komunistom.

Węgrzy poza Węgrami

Przez całe dekady tematyka Trianon stanowiła na Węgrzech i w krajach ościennych tabu. W „jedności bloku komunistycznego” i w polityce „dobrosąsiedztwa” nie było miejsca na nacjonalizm i podkreślanie różnic, szczególnie w relacjach węgiersko-rumuńskich i węgiersko-czechosłowackich. Upadek systemu komunistycznego umożliwił państwom bloku wschodniego odcięcie się od dawnej symboliki, a także kreowanie nowej tożsamości z prawem do samostanowienia. Oczywiste się stało, że głównym kluczem i narzędziem budowania i akcentowania odrębności będzie myśl nacjonalistyczna. Poszukiwano punktu zaczepienia, w oparciu o który można by efektywnie tworzyć nową świadomość społeczną. Taką rolę w okresie przemian poczęło odgrywać nie Trianon, ale powstanie węgierskie 1956 roku, którego podłożem była nienawiść wobec reżimu Kádára. Warto zwrócić uwagę, że na sztandarach października 1956 roku pojawiło się dziewiętnastowieczne godło z czasów Lajosa Kossutha, a sama rewolucja w wielu aspektach bezpośrednio odwoływała się do Wiosny Ludów 1848 roku. Co więcej, Wiosna Ludów i powstanie 1956 roku noszą tę samą oficjalną nazwę, to jest „rewolucji i walki o wolność” (węg. 1848–49-es lub 1956-os forradalom és szabadságharc). Powstańcy 1956 roku sformułowali postulat, by 15 marca stał się świętem narodowym wolnym od pracy, a także by w miejscu obalonej figury Stalina stanął pomnik bohaterów Wiosny Ludów, co urzeczywistniło się na początku lat dziewięćdziesiątych.

Po wiosennych wyborach 1990 roku premier József Antall powiedział, że jest premierem 15 milionów Węgrów, do których w naturalny sposób zaliczył diasporę żyjącą poza granicami kraju. Tego typu słowa zawsze były odbierane jako przejaw węgierskiego rewizjonizmu. Nowego znaczenia nabrały po 2020 roku. Przy okazji święta narodowego, 15 marca 2022 roku, czyli na niecałe trzy tygodnie przed wyborami, o 15 milionach obywateli mówił też Viktor Orbán, wyrażając troskę przede wszystkim o wymienionych ad verbum Węgrów zamieszkałych na ukraińskiej Rusi Zakarpackiej. Przypomniał jednocześnie, że w latach 2014–2022 koalicja Fidesz-KDNP zdecydowała o przyznaniu ponad 1,1 miliona obywatelstw Węgrom (nowe wnioski są na bieżąco rozpatrywane), którzy zamieszkują ziemie wchodzące w skład dawnego Królestwa Węgier – głównie w Rumunii, na Słowacji i w Ukrainie. Jednakże nie wszystkie państwa ościenne uznają te obywatelstwa. W Ukrainie przed wybuchem wojny rozpoczęto prace nad ustawą o podwójnym obywatelstwie, pierwsza jej wersja spotkała się z krytyką Rosji i Węgier. Nowelizacji nie zdążono przeprowadzić do momentu składania tej książki, gdyż w Ukrainie wciąż trwały działania wojenne.

Drugim państwem, które przez długi czas miało duże wątpliwości dotyczące wydania zgody na posiadanie dwóch obywatelstw, była Słowacja. W odpowiedzi na węgierską politykę i uchwalenie w 2010 roku ustawy umożliwiającej przyznawanie podwójnych obywatelstw słowacka Rada Narodowa przyjęła kontrustawę zakazującą Słowakom korzystania z tej możliwości. W jej myśl otrzymanie drugiego obywatelstwa miało skutkować utratą pierwszego, słowackiego. Długo oczekiwaną nowelizację owej ustawy słowacki parlament przyjął w połowie lutego 2022 roku. Łagodzi ona odpowiednie przepisy, wciąż jednak ma przeciwdziałać potencjalnie ofensywnej polityce węgierskiego rządu. Słowacja dopuszcza bowiem posiadanie podwójnego obywatelstwa, ale jedynie w przypadku, gdy dana osoba legalnie mieszka w innym kraju przez co najmniej pięć lat. Ustawa wciąż nie dopuszcza możliwości przyznawania obywatelstwa na podstawie wyłącznie kryterium etnicznego, czyli tego, którym posługują się Węgrzy. Na politykę wspierania rodaków żyjących poza granicami kraju w węgierskim budżecie na rok 2022 przewidziano łącznie (w przeliczeniu) około miliarda złotych – kilkakrotnie więcej niż w Polsce! Do sumy tej nie wlicza się świadczeń socjalnych – emerytalnych, dodatków na dzieci, ubezpieczenia zdrowotnego i innych przywilejów, które zapewnia państwo węgierskie.

W 2017 roku ośrodek badania opinii publicznej Publicus przeprowadził badania, niestety jak dotąd ostatnie, z których wynikało, że poparcie Węgrów mieszkających na Węgrzech dla polityki rządu adresowanej do rodaków na obczyźnie nie jest tak pozytywne, jak mogłoby się wydawać. Co prawda 68% zapytanych osób popierało pomysł, by diaspora mogła ubiegać się o węgierskie obywatelstwo, ale ponad połowa respondentów (53%) nie godziła się z tym, że państwo węgierskie tak sowicie dotuje jej działalność. Chodzi tu o szczodre dofinansowania zarówno w obszarze kultury i sportu, jak i polityki. Pod płaszczykiem organizacji kulturalnych funkcjonują bowiem w poszczególnych państwach zdyscyplinowane organizacje polityczne, które określa się mianem satelitów (partii córek) Fideszu. Są one obecne na scenie publicznej w Rumunii, gdzie Demokratyczny Związek Węgrów w Rumunii (Romániai Magyar Demokrata Szövetség, RMDSz) jest nawet członkiem koalicji rządowej, ale także w Ukrainie (Zakarpackie Węgierskie Stowarzyszenie Kulturalne – Kárpátaljai Magyar Kulturális Szövetség, KMKSz) i w serbskiej Wojwodinie (Węgierskie Stowarzyszenie Wojwodina – Vajdasági Magyar Szövetség, VMSz).

Wprowadzone w 2011 roku prawo do głosowania dla diaspory znajdowało poparcie u 57% ankietowanych. Jednocześnie Węgrzy, którzy na stałe mieszkają poza granicami kraju i nie mają węgierskiego adresu zameldowania, są upoważnieni do głosowania korespondencyjnego, podczas gdy węgierscy emigranci, którzy czasowo wyjechali z Węgier i taki adres mają, mogą głosować wyłącznie w konsulatach bądź ambasadach właściwych ze względu na miejsce zamieszkania. To rozróżnienie krytykuje aż 77% Węgrów. Z kolei 82% odrzuca aktywność państwa węgierskiego wobec diaspory, która polega na zakładaniu drużyn sportowych w piłce nożnej i hokeju na lodzie.

Ostatni przykład wsparcia diaspory jest skądinąd fascynujący, gdyż działania te są realizowane przy wydatnym udziale spółek skarbu państwa. W 2015 roku rząd kupił za równowartość ówczesnych 16 milionów złotych klub sportowy FK Csíkszerda, który grał w trzeciej lidze rumuńskiej, i przyjął ambitny plan, że do roku 2019 zdobędzie on mistrzostwo pierwszej ligi (nie zdobył, obecnie gra w play-offach w drugiej lidze). W Siedmiogrodzie przy wsparciu koncernu MOL (odpowiednik polskiego Orlenu) powstała akademia piłkarska. Z kolei w 2016 roku zdecydowano o stworzeniu Seklerskiej Akademii Hokejowej (Székelyföldi Jégkorong Akadémia), która otrzymała bardzo istotne wsparcie finansowe z budżetu państwa. Biznesmeni bliscy Fideszowi mają też klub piłkarski na Słowacji – FC DAC 1904. Jest on traktowany jak „węgierska reprezentacja” w słowackiej lidze, w której zresztą odnosi sukcesy – w sezonie 2020/2021 zajął drugie miejsce w tamtejszej ekstraklasie. Drużyna gra na stadionie pod dumną nazwą MOL Aréna w Dunajskiej Stredzie. To tylko niektóre przykłady swoistej soft power węgierskich władz w państwach sąsiednich.

Fidesz wspiera diasporę, a w bieżącej polityce często odwołuje się do tradycji Wielkich Węgier. Partia ta jako pierwsza do perfekcji opanowała rozgrywanie tak zwanej karty Trianon, kierowanej do tej części elektoratu, która po dziś dzień czuje się uciskana. Granie nią uzależnione jest rzecz jasna od partykularnych interesów. Trianon stał się subkulturą, biznesem, na którym można zarobić. To nie tylko przywracanie XIX-wiecznych pomników czy odtwarzanie wyglądu placów i nazewnictwa instytucji (na przykład Sądu Najwyższego) oraz opisana wyżej opera. To także koszulki, wlepki, torby i magnesy. Trianon ma być bowiem wciąż bolesną, krwawiącą raną. A jak wiadomo: „Ne verd meg, mert rosszabb lesz” – „Nie drap, bo będzie gorzej”.

1 Film kręcono przede wszystkim w twierdzy Modlin, Budapeszcie i położonym niedaleko stolicy miasteczku Vác, którego uliczki i kamienice „zagrały” Sátoraljaújhely (przyp. red.).

2 Obecnie do kalwarii prowadzi z miasta szlak turystyczny, można się też do niej dostać kolejką linową z Parku Rozrywki Zemplén (Zemplén Kalandpark), położonego przy lokalnej drodze z Sátoraljaújhely do miejscowości Rudabányácska, z przesiadką na górze Magas (przyp. red.).

3 Dekrety Beneša to zbiór blisko 150 aktów legislacyjnych wydanych w latach 1940–1945 przez emigracyjny rząd Republiki Czechosłowackiej, asygnowanych przez prezydenta Edvarda Beneša i przyjętych przez pierwszy powojenny parlament w 1946 roku. Dekrety miały stanowić fundament nowego systemu prawnego kraju. Dotyczyły licznych zagadnień związanych między innymi z nacjonalizacją przemysłu i powoływaniem nowych urzędów. Większość z nich nie budziła kontrowersji, poza kilkoma, nakazującymi odebranie obywatelstwa Niemcom sudeckim oraz Węgrom (jako kolaborantom lub szerzej: obywatelom nielojalnym wobec państwa), konfiskatę ich majątków i przymusowe wysiedlenie z terenu Czechosłowacji. Do 1948 roku przesiedlono około 2,5 miliona Niemców oraz kilkadziesiąt tysięcy Węgrów. Do dziś działania te są oceniane krytycznie, ponieważ oznaczały realizację w praktyce nieuznawanej przez prawo międzynarodowe zasady odpowiedzialności zbiorowej (przyp. red.).

4 Nazwa kompleksu nawiązuje do pięknego zamku Jana Hunyadyego w Vajdahunyad (dzis. Hunedoara w Rumunii). Budapesztańska budowla stanowi swoisty pomnik węgierskiej architektury i przewodnik po jej dziejach. Motywy romańskie reprezentuje między innymi kopia imponującego portalu kościoła w wiosce Ják, a gotyckie – charakterystyczna wieża wspomnianego zamku w Hunedoarze. Nie brakuje tu też odwołań do architektury zamków Górnych Węgier oraz budowli renesansowych i barokowych (przyp. red.).

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Część IV

My, konformiści

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Proste rozwiązanie trudnych kwestii

Jednym z większych problemów polskiej perspektywy patrzenia na Europę Środkową jest zakładanie okularów mickiewiczowskiego romantyka. Równie istotnym – próby budowania bezpośrednich analogii przekładających polskie doświadczenia na grunt węgierski. To jednak ułuda. Polacy i Węgrzy nie są do siebie podobni, choć próbuje się to pokazać i udowodnić od wielu lat. Przeciwnie – obie nacje różnią się między sobą, i to dalece. Gdy w 2008 roku ukazała się książka Gulasz z Turula Krzysztofa Vargi, niedługo po premierze uczestniczyłem w radiowej audycji poświęconej przyjaźni polsko-węgierskiej. Spotkanie w Trójce prowadził Dariusz Bugalski. W czasie godzinnej rozmowy kilkakrotnie padło stwierdzenie, że to, co o Węgrach napisał Varga, było dla nich – Węgrów, krzywdzące. Autor postawił między innymi tezę, że prawica nieprzerwanie gra trianońską traumą. Po latach jednak gros jego stwierdzeń potwierdziło się w dwójnasób. Używanie karty Trianon przez Węgrów – także wobec Polski – wzmogło się po wybuchu wojny w Ukrainie, kiedy Warszawa i Budapeszt zajęły rozbieżne stanowiska wobec wojny. Czynnikiem rozgrzeszającym Węgrów miało być podkreślanie, że „pomimo Trianon” pomagali oni Polsce (wciąż zastanawia, jaka korelacja występuje między traumami historyczną a posttrianońską). Jak więc funkcjonuje społeczeństwo w realiach systemu Viktora Orbána? Dlaczego tak często słyszę pytanie: „Czy im to nie przeszkadza?!”.

Spokojnie, to tylko protesty

U podstaw trwałości i skuteczności systemu Viktora Orbána leży wielka machina propagandowa. Komunikat stworzony w kancelarii premiera w niezmienionej formie dociera nawet do najmniejszej mieścinki. Jak to możliwe, że ta swoista inżynieria społeczna jest tak bardzo rozwinięta i trwa w najlepsze? Dlaczego się na to zgodzono, dlaczego nikt nie protestował? Zawłaszczenie ordynacji wyborczej, mediów i sądownictwa. Kategoryczny, chłodny stosunek do Unii Europejskiej. Uległość i bierność wielu instytucji, gremiów i szeregowych obywateli. Podejmowanie decyzji zgodnych z jednomyślną linią władzy. Wysyp oportunistów. Podoba im się to? A może nie mają wyjścia? Boją się? Odpowiedź na te pytania dotyka przede wszystkim jednej kwestii – skrajnego konformizmu węgierskiego społeczeństwa.

Na Węgrzech na przestrzeni dziejów nie wytworzył się rdzeń narodowego buntu, sprzeciwu wobec rządzących. Tradycja zmiany władzy przez protest i masowych protestów na tle politycznym w ogóle nie istnieje. Nigdy jej nie było. Nie ma także w węgierskich dziejach masowych walk „za wolność naszą i waszą”. To nie przypadek, że w węgierskiej historiografii tylko dwa wydarzenia zasługują na to miano: powstanie niepodległościowe 1848 roku oraz rewolucja antykomunistyczna z 1956 roku. To na nich zbudowano mit Węgier – państwa, które upomina się o los narodów miłujących wolność. Jak jednak często w praktyce Węgrzy podrywali się w obronie własnej lub swoich sojuszników? By odpowiedzieć na to pytanie, trzeba schować do kieszeni hasła z XIX oraz XX wieku i prześledzić konkrety.

Pierwsze pytanie dotyczy tego, jak długo Węgry pozostawały zależne od innych państw? Od kiedy są niepodległe? Otóż gdyby obrać dokładnie taką samą metodologię obliczania czasowych ram zaborów i przyjąć, że państwem podległym jest byt polityczny, którego mieszkańcy nie mają możliwości wyboru władcy, to jeśli Polska pozostawała podległa przez 123 lata, to Węgry przez lat… 392, od bitwy pod Mohaczem w 1526 roku aż po rok 19181. W moim odczuciu Węgrzy to naród konformistów, którzy podporządkowują się silniejszemu, czego ekstremalnym przykładem była ich pozycja w strukturze monarchii austro-węgierskiej. Taka hipoteza dobrze współgra z pewną cechą węgierskiej tożsamości. Nie sposób bowiem nie zauważyć, że w XX stuleciu Węgry angażowały się w sojusze, które ostatecznie skończyły się dla nich katastrofą – zarówno w przypadku I, jak i II wojny światowej. Dwukrotnie kierowali się wizjami wielkości. I dwukrotnie o realizację tych wizji się pokusili, z fatalnym skutkiem. W latach 1956–1989 Węgrzy wychodzili na ulice zaledwie dwukrotnie – w obronie środowiska naturalnego oraz w trosce o mniejszość węgierską w Rumunii. Po rewolcie 1956 roku nigdy więcej nie wystąpiono zbrojnie przeciwko kłamstwom szerzonym przez sowiecką propagandę. János Kádár rządził Węgrami przeszło trzy dekady – do przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, samemu nie będąc niepokojonym.

W czasach wolnego państwa, po 1989 roku, odbyły się zaledwie dwie masowe demonstracje. Pod pojęciem „masowości” rozumiem wydarzenia ogólnopaństwowe – to znaczy nie te, które sprowadzają się do protestów w Budapeszcie. Pierwszym z nich był strajk taksówkarzy. Wybuchł on 25 października 1990 roku, a iskrą, która go wywołała, okazał się gwałtowny wzrost cen benzyny, który sięgnął 65%. Rząd uzasadniał podwyżki rosnącymi cenami surowców ropopochodnych po agresji Iraku na Kuwejt. Do tego doszły problemy z zaopatrzeniem w paliwo rosyjskie – dostawy ropy ze Wschodu były coraz mniejsze i nieregularne. Protestów spodziewano się, ale zaskoczenie stanowiła ich skala. Wzrost cen uderzył w największej mierze w taksówkarzy. W godzinach wieczornych protestujący zgromadzili się na placu Bohaterów, skąd aleją Andrássyego przemaszerowali pod parlament. Równocześnie rozpoczęła się blokada Budapesztu przez pojazdy ciężarowe, które zatarasowały mosty oraz sparaliżowały główne węzły komunikacyjne stolicy. Po wielu dramatycznych zwrotach akcji, w tym po bezpośrednim zagrożeniu interwencją sił zbrojnych, 28 października wieczorem osiągnięto kompromis. Początkową kwotę podwyżki zmniejszono pięciokrotnie – do 12 forintów, a życie wróciło do normy. Jednak nie na długo.

Drugie wydarzenie to „dzień gniewu” (węg. harag napja), który miał miejsce 25 kwietnia 1992 roku, kiedy na ulice wyszło 250 tysięcy Węgrów. Wówczas jednym z jego organizatorów był Fidesz. Protestujący Węgrzy domagali się między innymi dymisji całego rządu do 1 września 1992 roku, powołania gabinetu technicznego złożonego z ekspertów, który sprawowałby władzę do czasu wyborów w 1994 roku, zwołania konstytuanty i uchwalenia nowej konstytucji, przyznania praw wyborczych Węgrom żyjącym poza granicami kraju, osądzenia osób publicznych odgrywających rolę w procesach decyzyjnych w czasach państwa socjalistycznego i stworzenia ustawodawstwa regulującego kwestie prywatyzacji oraz zwrotu ziemi. Niemniej zagadnienia związane ze zmianami w ordynacji wyborczej i systemem sądownictwa pozostawały zbyt abstrakcyjne dla społeczeństwa i tak naprawdę mało kogo interesowały.

Z kolei przywołane już demonstracje z 2006 roku, jak i te odbywające się w latach późniejszych sprowadzały się do wyrażania sprzeciwu w zasadzie wyłącznie w Budapeszcie. Nie występowała masowość protestów, jaką obserwujemy w Polsce zarówno w miastach wojewódzkich, jak i w dziesiątkach mniejszych miejscowości (np. w obronie praworządności, prawa do terminacji ciąży). Po 2010 roku najliczniejsze demonstracje, jednakże dużo mniejsze niż wcześniej, odbyły się w związku z przyjęciem umowy ACTA2 (luty 2012) oraz przeciwko pomysłowi koalicji rządzącej dotyczącemu opodatkowania korzystania z internetu (październik 2014). Masowość tych ostatnich doprowadziła do wycofania się rządu z planów obłożenia podatkiem użytkowników sieci, a nawet przerodziła się w zamiar obniżenia stawki podatku VAT na usługi teleinformatyczne. Udział w demonstracjach wzięli przede wszystkim ludzie młodzi. W odróżnieniu od Polaków Węgrzy nie wychodzili na ulice w obronie sądów, praworządności czy w ogóle nie uczestniczyli w antyrządowych demonstracjach. Nie wychodzili – poza Budapesztem.

Pewną zmianę przyniósł rok 2018. Wiosną protestowano na ulicach stolicy w związku z wątpliwościami wokół prawidłowości przebiegu wyborów. Zimą protesty – już w większej skali, także ogólnokrajowej – wywołała nowelizacja kodeksu pracy. Dlaczego w grudniu 2018 roku ludzie wyszli na ulice? Bo prawo dotknęło ich bezpośrednio. Dopiero gdy nagle ustawodawca nakazał ludziom przepracowanie (bez wynagrodzenia!) dodatkowego miesiąca w roku, co istotnie zmieniło sytuację na rynku pracy, wielu Węgrom zapaliła się czerwona lampka. Nadliczbowy miesiąc pracownik mógł odebrać w ciągu trzech lat. Premier argumentował, że nowe prawo pracy „pozwoli wreszcie lepiej zarabiać tym, którzy chcieliby pracować więcej”.

Późna jesień 2018 roku rozbudziła nadzieje, także w Europie, że Węgrzy jednak bierni nie są, niestety okazały się one płonne. Protesty zakończyły się wraz z okresem świątecznym, a Węgrzy po prostu przystosowali się po raz kolejny do zmieniającej się rzeczywistości. Nie podniesiono kwestii socjalnych czy politycznych, wszyscy rozpoczęli przygotowania do Bożego Narodzenia. Sam odpowiadałem wtedy na wiele pytań rozmaitych redakcji dotyczących tego, czy protesty doprowadzą do upadku rządu.

Fidesz od początku istnienia miał i wciąż ma awersję do związków zawodowych. Jednym z pierwszych działań władzy po 2010 roku było uderzenie w prawo do strajku. Od ponad dekady, by strajkować, trzeba mieć zgodę sądu, którą – ujmując rzecz najoględniej – niełatwo uzyskać. Zimą 2022 roku wobec nasilających się protestów kadry nauczycielskiej zaostrzono prawo do strajku nauczycieli, de facto odbierając mu sens. Strajkujący nauczyciele muszą bowiem jak zwykle stawić się w szkołach i zapewnić opiekę dzieciom oraz młodzieży. W utworzonym w maju 2022 roku czwartym z kolei rządzie Viktora Orbána zagadnienia związane z edukacją zostały przeniesione z Ministerstwa Zasobów Ludzkich do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, co jest jednoznacznie interpretowane jako dokręcenie śruby niepokornej kadrze nauczycielskiej.

Viktor Orbán wszelkie zbiorowe układy pracy zawsze określał mianem „głupich” i „biurokratycznych”, utrudniających podejmowanie efektywnej działalności zawodowej. Lider Fideszu zaczął z czasem traktować Węgry jak własne przedsiębiorstwo, w którym to on jest bezpośrednim dysponentem siły roboczej. On też składa oferty wybranym zagranicznym podmiotom, by te sprowadziły się na Węgry. W praktyce to rodzaj gospodarki centralnie planowanej z domieszką liberalnego kapitalizmu. W tym systemie to premier lub partia rządząca wiedzą najlepiej, czego potrzebuje obywatel. Ustawy nie są szeroko konsultowane z partnerami społecznymi. U podstaw tego układu leży wspomniana już nowa umowa społeczna (NER), wynikająca wprost z wysokiego poparcia dla Fideszu. W gestii rządu pozostaje zapewnienie warunków niezbędnych do rozpoczęcia produkcji, dopłat do inwestycji, zwolnień podatkowych, a także właśnie pracowników. Oporu na drodze do osiągnięcia tego celu nie odnotowano.

Co warto podkreślić, niewątpliwy wpływ na postawę Węgrów ma struktura socjodemograficzna. W obszarze metropolitalnym Budapesztu mieszka według różnych szacunków co najmniej jedna czwarta wszystkich Węgrów. Istnieje zatem Budapeszt (wraz z okolicami) oraz „reszta”, czyli wszystko wokół. W owym „wokół” brakuje dużych miast wojewódzkich, podobnych do polskich Wrocławia, Poznania, Krakowa czy Trójmiasta – silnych ośrodków samorządowych z mocno zakorzenioną wolą sprzeciwu wobec władzy. To raczej małe i średnie miejscowości w pełni kontrolowane i zarządzane przez Fidesz. Trudno występować przeciwko władzy w sytuacji, w której miejscowy burmistrz jest największym pracodawcą w regionie i to on decyduje, kto zostanie skierowany do prac interwencyjnych. Dlaczego to takie ważne? Wsparcie socjalne na Węgrzech bezpośrednio zależy od tego, czy ktoś ma zatrudnienie – właśnie choćby przy pracach interwencyjnych. Jeśli tak, otrzymuje pomoc państwa, jeśli nie, jest właściwie skazany na wegetację. Co więcej, występuje na to społeczne przyzwolenie. Pracujesz – masz waloryzację płacy minimalnej. Nie pracujesz – dostajesz zaledwie minimalne wsparcie socjalne, którego wysokość rewaloryzowano ostatnio przeszło 12 lat temu.

Celem wprowadzenia owego mechanizmu była aktywizacja mniejszości romskiej. Dzięki niemu żyjący na marginesie społeczeństwa Romowie mieli chętniej podejmować pracę. Na Węgrzech formalnie nie ma czegoś takiego jak świadczenie dla osób bezrobotnych, istnieje jedynie zasiłek na poszukiwanie zatrudnienia, wypłacany najwyżej przez 90 dni. Po ich upływie człowiek bez źródeł dochodu zostaje pozostawiony sam sobie. Nadburmistrz Budapesztu Gergely Karácsony w grudniu 2021 roku zebrał niezbędną liczbę podpisów (200 tysięcy) pod inicjatywą referendalną obejmującą między innymi to zagadnienie. Chciał on, by okres zasiłku wydłużyć do 270 dni. Narodowa Komisja Wyborcza (Nemzeti Választási Bizottság, NVB) orzekła, że referendum może się odbyć. Potwierdził to także Sąd Najwyższy. Jednak już po wyborach parlamentarnych, 18 maja 2022 roku, Sąd Konstytucyjny (Alkotmánybíróság) orzekł, że kwestie związane ze świadczeniami socjalnymi nie mogą być przedmiotem referendum, ponieważ dotyczą wydatków z budżetu państwa, a te zgodnie z konstytucją nie mogą być ustanawiane w drodze społecznych plebiscytów.

Duży problem stanowi na Węgrzech bieda, chociaż skutecznie się ją ukrywa. Niemniej nie ulega wątpliwości, że liczba osób żyjących poniżej minimum egzystencji rośnie. Jednakże od 2019 roku Centralny Urząd Statystyczny (Központi Statisztikai Hivatal, KSH) uniemożliwia czy też istotnie utrudnia dotarcie do tych danych poprzez zmianę sposobu ich publikacji. Według raportu GKI Gazdaságkutató Zrt. z lutego 2021 roku ponad dwa miliony obywateli Węgier miało miesięczny dochód na utrzymanie mniejszy niż 101 000 forintów (1272 złotych) lub 81 000 forintów (1020 złotych) w przypadku rodzin z jednym dzieckiem. Przyczyn tego stanu rzeczy analitycy upatrują w tym, że pomimo wzrostu gospodarczego koncentracja dochodów ludności węgierskiej w ciągu ostatnich dziesięciu lat praktycznie nie uległa zmianie. Co więcej – w ciągu dekady dysproporcje finansowe między najbogatszą a najuboższą częścią węgierskiego społeczeństwa w żaden sposób się nie zmniejszyły.

W 2016 roku opublikowano listę słów, których nie wolno stosować pracownikom Ministerstwa Zasobów Ludzkich. Do tego kanonu zaliczono m.in. wyrazy: ubogi, ubóstwo, skrajne ubóstwo, ubóstwo dzieci, równość szans, niepełnosprawny, ale także na przykład „pielęgniarka”. Był to czas, w którym protestowały pielęgniarki, domagając się nie tylko lepszych warunków pracy, lecz także podniesienia poziomu usług służby zdrowia. Przewodziła im Mária Sándor, tzw. pielęgniarka w czerni, którą określano czasem mianem węgierskiej Joanny d’Arc. Wobec braku wiary w sukces demonstracji wycofała się z protestów, a jako przeciwniczka rządu straciła pracę. W 2017 roku targnęła się na swoje życie. Szczęśliwie nieskutecznie. Sam Márię Sándor widziałem w czasie wiecu raz w życiu, w październiku 2016 roku, w czasie niedużej demonstracji przed parlamentem w Budapeszcie. Odbywał się on w przeddzień antyimigranckiego referendum. Opowiadała o pomocy niesionej na granicy dzieciom, które przedostawały się szlakiem bałkańskim na Węgry. I do dzisiaj pamiętam, jak bardzo poruszające było to wystąpienie.

Przekaz kontrolowany

Bieda jest wskazywana jako jeden z najważniejszych problemów węgierskiego społeczeństwa. Jednak w mediach ta kwestia właściwie nie istnieje. Wszak konformizm i obywatelskie posłuszeństwo muszą być w pewien sposób kreowane i kontrolowane. To zadanie przypada mediom, które często stanowią temat rozmów i dyskusji związanych ze współczesnymi Węgrami. Jak to możliwe, że taki system w ogóle powstał?

Jeszcze w 2002 roku Viktor Orbán zaapelował do biznesmenów o konserwatywnych poglądach, aby pomogli stworzyć konsorcjum medialne, które narzuci w przestrzeni publicznej narrację opozycji. Najważniejsza odpowiedź przyszła ze strony Lajosa Simicski. Stworzone przez niego media – codzienna gazeta „Magyar Nemzet”, telewizja Hír TV, radio Lánchíd (zawdzięczające nazwę mostowi Łańcuchowemu) oraz tygodnik „Heti Válasz”, szczególną rolę odegrały jesienią 2006 roku, w czasie przesilenia politycznego. Media te, recenzując działanie koalicji MSzP-SzDSz, doprowadziły do sukcesów sojuszu Fidesz-KDNP, takich jak referendum ogólnokrajowe w 2008 roku, które zostało zorganizowane z inicjatywy Fideszu, jak i samych wyborów w 2010 roku. Po tych doświadczeniach stworzenie podporządkowanego władzy systemu medialnego stało się dla Orbána jednym z najważniejszych elementów politycznej strategii.

W grudniu 2010 roku uchwalono nową ustawę medialną, która całkowicie podporządkowała nadzór nad środkami masowego przekazu partii rządzącej. Zlikwidowano wówczas odpowiednik Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, powołując w jej miejsce Narodowy Urząd ds. Mediów i Środków Przekazu (Nemzeti Média- és Hírközlési Hatóság) oraz Radę ds. Mediów (pełna nazwa: Rada ds. Mediów Narodowego Urzędu ds. Mediów i Środków Przekazu – Nemzeti Média- és Hírközlési Hatóság Médiatanácsa). W nowej ustawie zniesiono konieczność konsultowania kandydatur do Rady ds. Mediów oraz zlikwidowano pluralizm w tym kolegium, na mocy którego każde z ugrupowań miało w nim swojego przedstawiciela. Członków owego gremium wybiera się większością konstytucyjną (dwie trzecie głosów), którą bez przerwy od 2010 roku dysponuje koalicja Fidesz-KDNP. Kadencje osób zasiadających w Radzie wydłużono ponaddwukrotnie.

Członkowie poprzednich urzędów nadzorujących rynek medialny stracili swoje funkcje. Stało się tak nie z powodu upływu ich kadencji, ale ze względu na powołanie całkowicie nowych instytucji. Dziś w organach nadzorujących media zasiadają wyłącznie osoby lojalne wobec sojuszu Fidesz-KDNP, czego konsekwencją jest to, że w ich obrębie zapadają postanowienia zgodne z oczekiwaniami oligarchów skupionych wokół rządu. Jednocześnie od 2015 roku na Węgrzech ma miejsce systemowe ograniczenie dostępu do informacji publicznej, co zdecydowanie utrudnia pełnienie przez media funkcji kontrolnej. Odwrotnie – to Rada ds. Mediów stała się jednym z narzędzi Fideszu do monitorowania i dozorowania rynku mediów. W kompetencjach tego gremium leży między innymi decydowanie o wydawaniu i przedłużaniu (bądź nie) koncesji stacji radiowych oraz fuzjach i podziałach podmiotów działających na tym rynku.

Po referendum imigracyjnym w 2016 roku poszedłem na pocztę przy dworcu Nyugati, żeby kupić znaczki i wysłać kartkę do córki. Kupiłem też „Népszabadság” – największy dziennik opozycyjny. Był poniedziałek, 3 października. Kilka dni później, w sobotę, zawieszono wydawanie tej gazety, a jej kolejny numer już nigdy więcej się nie ukazał. Po wyborach wiosną 2018 roku udałem się na tę samą pocztę. Rozglądając się po półkach z prasą, z przekąsem pomyślałem, co tym razem zamkną. Był 10 kwietnia, wtorek. Odprowadzając bliskich na autobus na lotnisko (sam wracałem późniejszym lotem), odebrałem telefon z krótkim komunikatem: „Zobacz, co się dzieje w «Magyar Nemzet»”, wówczas (o zgrozo, ponownie!) największej opozycyjnej gazecie codziennej. Magnat biznesowy Lajos Simicska, szef koncernu medialnego, zapowiedział, że w związku z porażką wyborczą pilnie wycofuje się z rynku, sprzedając udziały. Tym samym z przestrzeni informacyjnej zniknęły „Magyar Nemzet”, radio Lánchíd i tygodnik „Heti Válasz”. To wszystko może wydawać się skomplikowane, warto zatem przypomnieć, że „Magyar Nemzet” aż trzykrotnie zmieniała orientację polityczną. Od 2010 roku wspierała Fidesz, po 2014 roku go krytykowała, a po 2018 roku znów mu sekundowała.

Media nie lubią próżni, zatem na miejsce Simicski szybko weszli nowi oligarchowie, w tym kolega premiera Lőrinc Mészáros, do 2018 roku burmistrz małej miejscowości Felcsút. Obecnie jest to zdecydowanie najbogatszy Węgier, który życie zawodowe zaczynał od pracy jako… inkasent gazowy. Biznesmen ten zbił majątek szybciej niż szef Facebooka. Został o to zapytany w 2017 roku przez dziennikarzy portali HVG i 24.hu oraz stacji telewizyjnej Hír TV, wówczas bardzo krytycznej wobec Orbána. Odpowiadając, czemu zawdzięcza tak szybkie pomnożenie fortuny, Mészáros stwierdził, że najwyraźniej jest bardziej utalentowany od Marka Zuckerberga.

Do 2018 roku lokalne tytuły prasowe przejęli oligarchowie skupieni wokół Viktora Orbána. W siedemnastu komitatach, a zatem niemal w całym kraju (poza miastem Budapeszt i stołecznym komitatem Pest), prasę wykupili austriacki inwestor Heinrich Pecina, wspomniany Lőrinc Mészáros oraz András György Vajna, amerykański producent filmowy węgiersko-żydowskiego pochodzenia, od 2011 roku komisarz rządu Orbána do spraw węgierskiej kinematografii (zmarł w 2019 roku). Mészáros odkupił później tytuły od Peciny. Z kolei Vajna otrzymał w 2015 roku w państwowym banku inwestycyjnym kredyty w wysokości 6,72 miliarda forintów, a następnie 1,2 miliarda forintów (łącznie około 106,7 milionów złotych) na zakup telewizji TV2 – komercyjnej, ale informacyjnie wspierającej rządową koalicję.

Fundamentalnym krokiem na rzecz konsolidacji prorządowego rynku mediów było stworzenie KESMA. Jest to skrótowiec od węgierskiej nazwy: Közép-Európai Sajtó és Média Alapítvány, tłumaczonej na język polski jako Środkowoeuropejska Fundacja Prasy i Mediów. Konglomerat powołano do życia we wrześniu 2018 roku. Na jego czele stanął Gábor Liszkay, jeden z nowych oligarchów, który po 2010 roku wygrał przetarg na prowadzenie Narodowych Sklepów Tytoniowych (Nemzeti Dohánybolt), jedynych miejsc na Węgrzech, w których można legalnie kupić wyroby tytoniowe. Zaciągnął zatem wobec Fideszu zobowiązanie, które musiał spłacić. W tamtym czasie Viktor Orbán zwrócił się z prośbą do biznesmenów „utożsamiających się z wartościami patriotycznymi” (to znaczy w domyśle popierających Fidesz), by pomogli w utworzeniu nowej prawicowej gazety codziennej, która będzie informować o działaniach rządu. Był to czas, w którym premier skonfliktował się z Lajosem Simicską, a tym samym stracił na moment swoje media. Gábor Liszkay na apel odpowiedział, zakładając w 2015 roku gazetę „Magyar Idők”, która stała się przedłużeniem biura prasowego kancelarii premiera. Pod tą nazwą periodyk ukazywał się do 2019 roku, a jego wydawcą był Nemzet Lap- és Könyvkiadó Kft. Po zmianie struktury właścicielskiej i zakupie od Simicski dziennika „Magyar Nemzet” gazeta Liszkaya przejęła ten dobrze rozpoznawalny w społeczeństwie tytuł. Obecnie jego wydawcą jest Magyar Idők Kiadó Kft. W sierpniu 2018 roku Liszkay kupił telewizję Hír TV, która również weszła w struktury KESMA.

Do końca listopada 2018 roku KESMA kontrolowała 475 tytułów prasowych pozostających w rękach nowych oligarchów. Obecnie jest ich ponad 500. Łączna wartość majątku, który wniesiono do owego imperium medialnego, przekracza 88 milionów euro. KESMA generuje 16% całkowitych dochodów tego sektora rynku. Liszkay pozostawał szefem fundacji do 2019 roku, kiedy na tym stanowisku zastąpił go Miklós Géza Szánthó, dyrektor Centrum Praw Podstawowych (Alapjogokért Központ), podmiotu wspierającego merytorycznie węgierski rząd w sporach z Unią Europejską.

Co jest fenomenem tej fundacji? Otóż właściciele wszystkich przejmowanych przez nią tytułów, a byli to często doświadczeni biznesmeni, najwięksi gracze na rynku mediów, przekazali jej udziały we własnych firmach nieodpłatnie. Po prostu zrzekli się praw własności do swoich spółek (sic!). Były to między innymi: Mediaworks, Ripost Média Kft., Lapcom, Mezőgazda Lap- és Könyvkiadó Kft., Megapolis Zrt., Magyar Idők Kft., Mandiner Press Kft., Inform Média Kft., K4A Lapkiadó Kft., Napfénymédia és Marketing Kft., Híd Rádió Rt., Hold Reklám Kft. Zdecydowanie największym udziałowcem pozostaje Mediaworks, którego właścicielem jest Lőrinc Mészáros. Chociaż niewątpliwie rząd wspiera ów koncern mediowy, to sam premier podkreśla, że… nie ma wpływu na media, ponieważ „szanuje prawo do swobody opinii” i „nie dyktuje mediom, co te mają robić”. W styczniu 2020 roku Orbán powiedział, że KESMA to prywatna firma i chociaż interes narodowy wymagał konsolidacji mediów, to fundacja pozostaje niezależna od rządu i państwa. Warto wiedzieć, że żadne urzędy, w których kompetencjach leży dbanie o pluralizm mediów, nie wszczęły postępowania w sprawie KESMA w kontekście koncentracji i monopolizacji rynku. Kiedy chęć przyłączenia się do konglomeratu wyrazili tak duzi gracze, jak Opus Press Zrt., Echo Hungaria TV Zrt., New Wave Media Group Kft. i Magyar Idők Kft., urzędnicy z Narodowego Urzędu ds. Mediów i Środków Przekazu podkreślali, że muszą zaczekać na zgodę odpowiednika polskiego Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Gazdasági Versenyhivatal) w celu przeprowadzenia koncentracji. Jak łatwo się domyślić, urząd nie miał wątpliwości i na operację zezwolił. Aby ukazać uprzywilejowaną pozycję niektórych tytułów, można przywołać Rozporządzenie rządu nr 229/2018 z 5 grudnia 2018 roku, zgodnie z którym spółki medialne Echo Hungaria TV Zrt., Magyar Idők Kft. i New Wave Media Group Kft., działające w ramach Środkowoeuropejskiej Fundacji Prasy i Mediów, zostają uznane za strategiczne, a tym samym chronione przed sprzedażą.

Znamienne jest, że wydawnictwa sprzyjające władzy nie raportują liczby sprzedawanych egzemplarzy swoich periodyków do bazy nazywanej MATESZ. Jedyną gazetą codzienną, która wysyła takie zestawienia, jest opozycyjna „Népszava”. Inną cechą mediów przychylnych koalicji Fidesz-KDNP jest to, że utrzymują się w zasadzie wyłącznie z państwowych reklam. Tych komercyjnych praktycznie się w nich nie znajdzie.

Założony jeszcze w 1956 roku lewicowo-liberalny dziennik „Népszabadság” został z dnia na dzień zamknięty w czasie, w którym jego redakcja pracowała nad serią artykułów poświęconych ministrowi odpowiedzialnemu w kancelarii premiera za komunikację wewnętrzną, Antalowi Rogánowi. W kręgach opozycji zyskał on przydomek „ministra do spraw propagandy”. Z kolei nazwisko innego wysokiego urzędnika, szefa wyżej wymienionej kancelarii, Jánosa Lázára – polityka, który wrócił w 2022 roku do rządu po czteroletniej przerwie, wiąże się z przekształceniami w jednym z dwóch największych węgierskich portali internetowych – Origo. Kazus tego serwisu pokazuje, że natychmiastowe zamknięcie niepokornego medium nie musi być jedynym rozwiązaniem. W 2014 roku András Pethő opublikował na łamach Origo serię artykułów poświęconych bardzo drogim podróżom Lázára do Londynu. Ich ujawnienie wzburzyło zarówno opinię publiczną, jak i członków rządu, co przełożyło się negatywnie na rozmowy prowadzone w tym czasie z gabinetem Orbána przez właściciela Origo, którym był Deutsche Telekom, na Węgrzech działający jako Magyar Telekom. Przedmiot rozmów stanowiły przydziały częstotliwości oraz kontrakt na obsługę telekomunikacyjną węgierskich polityków. W tym przypadku niewygodne materiały bardzo szybko usunięto ze strony, a Pethő odszedł z serwisu Origo, podobnie jak jego redaktor naczelny Gergő Sáling. Magyar Telekom częstotliwości uzyskał, po czym zdecydował o sprzedaży witryny origo.hu za 13,2 miliona euro. Z początkiem 2016 roku poinformował o tym lakoniczny komunikat biura prasowego zamieszczony na stronie wydawnictwa. Ostatecznie Origo przejęła firma New Wave Media, kojarzona z otoczeniem premiera. Portal ten jest obecnie jednym z ważniejszych prorządowych mediów.

Na Węgrzech organy państwa wielokrotnie korzystały z nadzorczej roli nad rynkiem mediów, chociażby nie przedłużając koncesji stacjom radiowym niesprzyjającym Fideszowi. Warto dodać, że porównywanie rynków medialnych Polski i Węgier w obszarze stacji radiowych jest niemożliwe, ponieważ na Węgrzech nie prowadzi się badań słuchalności typu Radio Track.

W ostatnim czasie największe emocje wzbudziło Klubrádió, które w związku z nieprzedłużeniem koncesji zakończyło nadawanie w nocy z 14 na 15 lutego 2021 roku. Na chwilę przed zniknięciem z eteru Budapesztu i okolic przytoczono słowa premiera Viktora Orbána, które padły w czasie debaty w Parlamencie Europejskim 11 września 2018 roku. Poprzedzała ona głosowanie, w wyniku którego Parlament Europejski wszczął przeciwko Węgrom procedurę w ramach artykułu 7. Komisja Europejska poinformowała o wszczęciu wobec Węgier postępowania „w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego” w związku ze złamaniem unijnych przepisów telekomunikacyjnych określonych w Europejskim kodeksie łączności elektronicznej. Węgierski premier powiedział wówczas: „Nigdy nie posunęlibyśmy się do tego, aby uciszać tych, którzy się z nami nie zgadzają”. Już niespełna dwa tygodnie po kwietniowych wyborach Narodowy Urząd ds. Mediów i Środków Przekazu zdecydował, że Tilós Radio (dosłownie „zakazane radio”) stanie się w rzeczywistości zakazane. Urząd nie przedłużył stacji koncesji, powołując się przy tym na łamanie przez nią regulacji związanych z ograniczeniami wiekowymi przy oznaczaniu programów radiowych. Stacja w najbliższym czasie po przeszło 30 latach funkcjonowania zamilknie.

Z jednej strony koncesje nie są przedłużane, z drugiej nakłada się dodatkowe obciążenia finansowe na nieprzychylne rządowi media. Przykład? Telewizja RTL, działająca w ramach Grupy RTL, która jest jednym z największych kanałów komercyjnych. Po wyborach sytuowała się jako medium opozycyjne wobec władzy. W czerwcu 2014 roku, kilkanaście tygodni po drugim z rzędu zwycięstwie wyborczym koalicji Fidesz-KDNP, uchwalono ustawę „o podatku od reklam”, która najsilniej uderzyła właśnie w RTL. Była to bowiem największa telewizja utrzymująca się z reklam. Podatek wprowadzał kilka progów: 0% (wpływy poniżej miliarda forintów – około 2,8 miliona euro), 1% (przedział 1–5 miliardów forintów – 2,8–14 milionów euro), 10% (5–10 miliardów forintów – 2,5–28 milionów euro), 20% (wpływy powyżej 10 miliardów forintów – 28 milionów euro) oraz 40% – od 2015 roku 50% (dla przychodów wyższych niż 20 miliardów forintów – około 60 milionów euro). Według różnych obliczeń RTL mogłaby zapłacić nawet 29 miliardów forintów (około 81,2 miliona euro).

Telewizja wniosła skargę do Brukseli, argumentując, że przyjęte prawo stanowi zagrożenie dla pluralizmu medialnego. Uprzedzając decyzję instytucji europejskich, w lipcu 2015 roku podatek z progresywnego przemianowano na liniowy. W tym wariancie wpływy niższe od 100 milionów forintów (około 280 tysięcy euro) miałyby pozostać nieopodatkowane, dla wyższych zaś przyjęto stawkę 5,3%. Wszystkie podane sumy były kwotami netto. Pułap przychodów umożliwiający zwolnienie z podatków został zatem dziesięciokrotnie obniżony. W listopadzie 2016 roku Komisja Europejska uznała, że zerowa stawka podatku od reklam spełnia znamiona niedozwolonej pomocy publicznej i nakazała wprowadzenie dodatkowych regulacji. W 2017 roku Zgromadzenie Krajowe przegłosowało nowelę do ustawy, zgodnie z którą górna stawka podatku wzrosła do 7,5%. Z kolei w 2019 roku podjęto decyzję o zawieszeniu stosowania podatku od reklam w okresie od 1 lipca 2019 do 31 grudnia 2022 roku. Obecnie zatem tej daniny nie ma, jednak zagadnienie to powróci pod koniec 2022 roku.

Procesy zmian struktury właścicielskiej, które określiłbym mianem „wrogich”, dotyczą nie tylko radia i telewizji, władza stara się kontrolować także strony internetowe. Na Węgrzech dużą rolę w przekazie informacji odgrywał portal Index, jeden z najpopularniejszych w kraju, regularnie odwiedzany przez 60% węgierskojęzycznych internautów. Pod względem zasięgu można było go porównać do Onetu lub Wirtualnej Polski. Właścicielem Indexu do 2021 roku był Zoltán Spéder, niegdyś bliski Fideszowi miliarder, który popadł w niełaskę tego ugrupowania. Co najmniej od 2014 roku szerzyły się pogłoski o zamiarze przejęcia Indexu przez oligarchów bliskich władzy. Pretekst do urzeczywistnienia tego pomysłu pojawił się, gdy w redakcji postawiono na dział polityczny, krytycznie nastawiony wobec koalicji Fidesz-KDNP. Pierwszym krokiem w kierunku uzależnienia Indexu było nabycie połowy udziałów w spółce reklamowej, do której wpływały dochody portalu, przez Józsefa Oltyána, polityka partii KDNP współtworzącej rządową koalicję. Oltyán kupił także kontrolny pakiet udziałów w podmiocie mającym prawa założycielskie fundacji będącej właścicielem wydawnictwa. Biznesmen ów sprzedał następnie swoje nabytki bliskiemu Fideszowi oligarsze Miklósowi Vaszilyowi, prezesowi firmy kontrolującej prorządową telewizję TV2. Mając na uwadze przemiany w strukturze właścicielskiej, Rada Dyrektorów przedstawiła szereg zmian w funkcjonowaniu portalu, które stanowiły pakiet reform „nie do odrzucenia”. Redaktor naczelny Indexu Szabolcs Dull nie wyraził na nie zgody. Nie trzeba dodawać, że w związku z tym stracił stanowisko. Wraz z jego odejściem wypowiedzenia złożyło kilkudziesięciu dziennikarzy, którzy zakomunikowali o powstaniu nowego portalu – Telexu. Natomiast sam Index wciąż istnieje, jednakże nie zajmuje się już polityką w takim stopniu, jak miało to miejsce wcześniej.

Organy państwa nadzorujące rynek mediów nie stoją dziś zatem na straży pluralizmu. Przeciwnie – starają się go ograniczać. W szczególności wspomagają przejmowanie kontroli nad kluczowymi mediami przez rządzących i ułatwiają zdobywanie uprzywilejowanej pozycji sprzyjającym Fideszowi oligarchom. Instytucje państwa dopuszczają do sytuacji, w której media krytyczne wobec władzy są zamykane lub zostają wyciszone poprzez ich wykupywanie, na co zresztą państwo musi dać zgodę – i tu koło się domyka. Wszystko to prowadzi do zaburzenia równowagi komunikacyjnej, czego wynikiem jest jednostronna, prorządowa narracja.

Jakie ma to konsekwencje? Wiele tematów zostaje przemilczanych, inne są tłumaczone według wykładni zgodnej z polityką Fideszu, tak jak miało to miejsce przy okazji kryzysu migracyjnego na granicy białorusko-polskiej w 2021 roku. Klientelizm mediów można też wyraźnie dostrzec w ostatnich relacjach z Ukrainy. W trakcie pierwszych dni rosyjskiej inwazji Węgierska Agencja Prasowa (Magyar Távirati Iroda, MTI) nazywała ją zgodnie z retoryką Kremla „specjalną operacją wojskową”. Zmiana narracji nastąpiła dopiero po kilku dniach. W nagłówkach i artykułach pojawił się wówczas nowy termin: „wojna ukraińska” (tu warto zauważyć: ukraińska, nie rosyjska). Tekstów prasowych – drukowanych i internetowych, które piszą wprost o wojnie zapoczątkowanej przez Rosję, nie ma zbyt wielu. W początkowej fazie rosyjskiej agresji w państwowej telewizji M1 można było obejrzeć audycje publicystyczne, w których eksperci odpowiedzialnością za wybuch wojny gorliwie obarczali… Zachód i samą Ukrainę. Brak było natomiast krytyki Rosji. W jednym z programów specjalista do spraw bezpieczeństwa pochwalił „pokojowe” zachowanie rosyjskich żołnierzy, którzy bez większego oporu „wykonują swoją pracę”. Stwierdził też, że Ukraińcy są niebezpieczni, ponieważ prezydent Wołodymyr Zełenski rozdaje broń ludności cywilnej, a w wyniku owego rozdawnictwa w jej posiadanie mogą wejść także terroryści. Działanie Zełenskiego zostało niemal wprost przyrównane do działań… Hitlera. W innym programie mówiono o tym, że uzbrajanie ludności cywilnej to zagrożenie dla Węgrów zakarpackich, przeciwko którym broń ta może zostać użyta po wojnie. Wypowiedzi te zostały przeanalizowane w opozycyjnym portalu informacyjnym 444.hu. Przytoczonym powyżej specjalistą jest George Spöttle, pracujący dla powiązanego z rządem instytutu Nézőpont. Ekspert ten w jeszcze innym wywiadzie, jaki ukazał się na łamach „Magyar Nemzet”, wyraził opinię, że „dostawy broni do Ukrainy przez Stany Zjednoczone i Europę tylko pogarszają sytuację, wydłużają konflikt i zwiększają liczbę ofiar”.

Postulaty opozycji dotyczące zaprzestania siania kremlowskiej propagandy zostały zinterpretowane jako godzenie w konstytucyjną wolność słowa. Przytoczone powyżej przypadki nie są odosobnione, a sprzyjające władzy media mówią zazwyczaj jednym głosem. Aparat środków masowego przekazu przypomina zsynchronizowaną machinę propagandową, która niemal z każdego odbiornika nadaje to samo. Podobnie jest w przypadku prasy drukowanej i wielu portali internetowych. Jedność przekazu i ograniczona możliwość jego weryfikacji w ogromnym stopniu wpływają na większość społeczeństwa, która bezkrytycznie przyjmuje przedstawianą rzeczywistość. Według analiz ośrodka badań mediów Mérték około 80% środków masowego przekazu na Węgrzech prezentuje narrację zgodną z polityką koalicji rządowej Fidesz-KDNP (ten wynik osiągnięto już w 2019 roku). Oznacza to, że duża część węgierskich obywateli nie zna innej wizji świata niż ta, którą kreują prorządowe media. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest między innymi spłycenie debaty publicznej. Jednostronność i klientelizm mediów stanowią też pośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa. Chodzi bowiem o to, że w dobie hybrydowych wojen informacyjnych brak aparatu krytycznego uniemożliwia skuteczną obronę przed szkodliwą narracją chińską lub rosyjską.

Jednym z elementów alternatywnej rzeczywistości tworzonej przez rządzących są wypowiedzi polityków Fideszu, którzy jak mantrę powtarzają (oczywiście we „własnych” telewizjach, rozgłośniach i gazetach), że media sprzyjające władzy stanowią… mniejszość kapitału na rynku. W przemówieniu wygłoszonym w lutym 2021 roku podczas gali Węgierskiej Izby Przemysłu Viktor Orbán powiedział, że celem rządu w 2010 roku było doprowadzenie do większościowego udziału kapitału węgierskiego w czterech branżach: energetycznej, bankowej, medialnej i spożywczej. Premier wskazał, że obecnie 55% rynku mediów pozostaje w węgierskich rękach, podczas gdy w 2010 roku odsetek ten sięgał zaledwie 34%. Ciekawostką jest, że najczęściej za „prorządowe” uznawane są te media, w których faktycznie państwo ulokowało środki. Nie zalicza się do niego innych podmiotów popierających rząd, ale pozbawionych państwowych udziałów. W ten prosty sposób, według prorządowych sondażowni i pracowni analitycznych (jak ośrodek Nézőpont), za rządem opowiada się zaledwie około 30% mediów, co jest – rzecz jasna – czystą nieprawdą.

Bardzo demokratyczne konsultacje

Co na to społeczeństwo? Głównym problemem węgierskiej demokracji jest to, że mandatem legitymującym działania Fideszu jest posiadanie „superwiększości”, która ma dawać prawo do niemal nieograniczonego sprawowania władzy. Jednym z najważniejszych narzędzi jej podtrzymywania, a także sposobem prowadzenia nieustającej kampanii wyborczej są narodowe konsultacje. Formalnie stanowią one namiastkę demokracji bezpośredniej – mają formę zbliżoną do referendum, ale bez całego zaplecza związanego z jego organizacją. Nadrzędnym celem owych plebiscytów jest utrzymywanie wysokiej mobilizacji elektoratu i sprawianie wrażenia, że kampania wyborcza trwa cały czas. Sam wynik konsultacji nie ma właściwie żadnego znaczenia.

Orbán jako polityk opozycji był gorącym orędownikiem demokracji bezpośredniej. Zakładał koła obywatelskie, które miały tworzyć nowe struktury partyjne. Zarzucał koalicji socjaldemokratów i liberałów brak wrażliwości na głos Węgrów. Dlatego w 2005 roku wystąpił z postulatem zorganizowania czegoś na wzór wysłuchań publicznych, podczas których Węgrzy mogliby wyrażać stanowisko wobec polityki rządu. Uznał wówczas, że rozpoznawanie opinii społecznej poprzez referenda jest czasochłonne i drogie, wymyślił zatem nową formułę. Rok 2005 został przez ówczesnego lidera opozycji ogłoszony „rokiem konsultacji narodowych”. To wtedy po raz pierwszy w historii Węgrzy otrzymali za pośrednictwem węgierskiej poczty ankiety do wypełnienia. W kolejnych latach otrzymywały je osoby powyżej 16. roku życia. W 2006 roku, tuż przed wyborami parlamentarnymi, Orbán zaprezentował nawet członków Rady Konsultacji Narodowej (Nemzeti Konzultációs Testület), w skład której wchodziło dziesięć osób, między innymi Imre Pozsgay, jedna z najważniejszych postaci węgierskiej transformacji 1989 roku, członek reformatorskiego skrzydła Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej.

Od dnia, w którym Fidesz doszedł do władzy, narodowe konsultacje wpisały się na dobre w krajobraz polityczno-społeczny Węgier, co znalazło odzwierciedlenie w masowym oplakatowywaniu ulic. Dotychczas odbyło się 11 bądź 12 edycji owej akcji (trudno je policzyć, ponieważ nie wszystkie plebiscyty były konsultacjami). Listy z ankietami otrzymują zarówno obywatele Węgier, jak i cudzoziemcy, którzy przyjechali na Węgry na przykład w celu podjęcia legalnej pracy zarobkowej. Są to osoby pozbawione praw wyborczych, nie można zatem uznać, że ich opinia w konsultacjach pozwala legitymizować działania węgierskiego rządu. Summa summarum jest to kilka milionów listów, które są traktowane przez władze w sposób priorytetowy – mają pierwszeństwo przed wszelką inną korespondencją. Dotyczy to także listów zwrotnych wysyłanych na koszt skarbu państwa.

Organizowane dość często, mniej więcej co roku, konsultacje narodowe przyniosły z pewnością jeden wymierny efekt. Dzięki nim węgierska poczta wydobyła się z tragicznego położenia ekonomicznego. Kolportaż ankiet zapewnia jej regularny dopływ niemałych pieniędzy, przy czym zlecanie owych akcji przez państwo nie nosi znamion zabronionej pomocy publicznej. Ankietę można bowiem odesłać osobiście pocztą, ale można także wypełnić ją w internecie. Ta ostatnia forma budzi zresztą duże kontrowersje. Początkowo formularz można było wysłać bez jakiejkolwiek weryfikacji, co często stawało się celem prześmiewczego trollingu. Defekt ów naprawiono – obecnie, aby wysłać opinię przez internet, trzeba podać swoje dane. Przy okazji pojawił się jednak nowy problem: personalizacja ankiet stoi w wyraźnej sprzeczności z ideą niejawności wyrażania poglądów w drodze referendum.

Węgierskie konsultacje narodowe, które wzbudziły zainteresowanie także w Polsce jako wariant możliwy do przeprowadzenia, mają istotny problem z transparentnością. Rzecz w tym, że węgierski rząd nie informuje o liczbie wysłanych ankiet, a także o odsetku odpowiedzi wiarygodnych, czyli takich, w których nie podano fałszywych danych osobowych. Formularze korespondencyjne teoretycznie pozostają anonimowe, ale internetowe już nie. Rząd komunikuje ogólnikowo, że konsultacje są „badaniem opinii publicznej przeprowadzonym na dużej, reprezentatywnej próbie”. Problem w tym, że metodologicznie owej próby nie można zdefiniować, co zresztą dla władzy jest bardzo wygodne. Wyniki konsultacji są zwykle zbieżne z linią i oczekiwaniami rządu, udział w nich biorą bowiem głównie zwolennicy premiera oraz koalicji Fidesz-KDNP. Ilościowy rozmiar odzewu nie ma tu znaczenia. Bywa, że wolumen ankiet jest wyższy od liczby osób uprawnionych do głosowania w wyborach. W historii narodowych konsultacji odbyły się już takie, w których odpowiedzi udzieliło kilkaset tysięcy osób, kiedy indziej liczba odesłanych ankiet sięgnęła dwóch milionów. Za każdym razem wynik owych plebiscytów jest przedstawiany jako mandat legitymizujący politykę rządu, na przykład w kwestiach systemu emerytalnego (2010), a rok później nowej ustawy zasadniczej.

Warto w tym miejscu wskazać pewne wypaczenie, które narodowe konsultacje utrwalają. Zwykle przyjęcie tak ważnego aktu prawnego jak ustawa zasadnicza odbywa się nie tylko w parlamencie, ale także w drodze referendum. W 2011 roku stało się inaczej. Konstytucji nie przedłożono społeczeństwu do akceptacji w referendum, stała się ona natomiast przedmiotem „konsultacji”. Wyniki rzeczonego konsultingu mas stanowiły znakomite paliwo dla usprawiedliwienia decyzji rządzących. Zgodnie z nimi aż 91% Węgrów miało poprzeć uchwalenie nowej konstytucji. W rzeczywistości jest to jednak nie 91% obywateli Węgier, ale zbliżony odsetek zwolenników Fideszu, którzy odesłali kwestionariusze.

W 2015 roku do wzięcia udziału w konsultacjach zachęcały po raz pierwszy outdoorowe reklamy w charakterystycznej żółto-niebieskiej kolorystyce. W czasie trwania plebiscytu były one obecne w przestrzeni publicznej dosłownie wszędzie, a sekundowały im agitacyjne anonse w mediach drukowanych i elektronicznych.

Europejska opinia publiczna dowiedziała się o narodowych konsultacjach dopiero przy okazji kryzysu migracyjnego. W kwietniu i maju 2015 roku przeprowadzono społeczny „wywiad” na temat imigracji i terroryzmu, a powiązanie tych dwóch zagadnień nie było przypadkowe. Chodziło o jak najwcześniejsze zbudowanie bazowego przekazu – że imigrant to potencjalny terrorysta. Na arkusz składało się 12 pytań dotyczących między innymi tego, czy zdaniem respondentów Węgry w najbliższych latach staną się celem ataków terrorystycznych; czy Węgrzy zdają sobie sprawę, że liczba nielegalnych imigrantów wzrosła dwudziestokrotnie; czy zgadzają się ze stwierdzeniem, że imigranci stanowią zagrożenie dla węgierskiego prawa i miejsc pracy.

W czasie sporu Budapesztu z Brukselą w kwestii kwot migrantów relokowanych w Europie Viktor Orbán przywiózł na unijny szczyt kartony z ankietami, które miały uzmysłowić unijnym politykom, że ma on za sobą wolę Węgrów. Celem tego zabiegu było pokazanie europejskim przywódcom skali akceptacji polityki rządu. W październiku 2016 roku odbyło się referendum, w którym Węgrzy wyrazili opinię dotyczącą przyjęcia bądź odrzucenia systemu rozmieszczenia uchodźców. Okazało się ono frekwencyjną katastrofą, ponieważ udział w nim wzięło ledwie nieco ponad 40% uprawnionych. Ze względu na niską frekwencję jego wyniki nie były ważne, co zresztą nie miało wpływu na obraną już politykę rządu3. Blamaż owego plebiscytu miał też inny wymiar – nie byli nim szczególnie zainteresowani nawet mieszkańcy terenów, na których uchodźcy faktycznie się pojawili, na przykład w komitatach graniczących z Serbią.

Po 2016 roku na przeprowadzenie referendum zdecydowano się jeszcze raz: w kwietniu 2022 roku. Najpewniej liczono, że jeśli odbędzie się w tym samym dniu co wybory parlamentarne, automatycznie wzrośnie liczba oddanych głosów. Dotyczyło ono ochrony rodziny, czyli przeciwdziałania tak zwanej ideologii LGBTiQ+, która zdaniem rządzących krzywdzi dzieci i młodzież (do 18. roku życia). Referendum składało się z czterech pytań:

• Czy popiera Pan/Pani prowadzenie dla nieletnich zajęć na temat orientacji seksualnej w publicznej placówce oświatowej bez zgody rodziców?

• Czy popiera Pan/Pani promowanie terapii zmiany płci u nieletnich?

• Czy popiera Pan/Pani nieograniczone prezentowanie nieletnim treści medialnych o charakterze seksualnym, które mogłyby wpłynąć na ich rozwój?

• Czy popiera Pan/Pani prezentowanie nieletnim treści medialnych przedstawiających zmianę płci?

Chociaż w referendum odnotowano odpowiednią frekwencję (68,51%, miała ona związek z masowym udziałem obywateli w wyborach parlamentarnych), to jego organizatorzy nie przewidzieli, że blisko 21% pytanych odda głosy nieważne. Odsetek głosów ważnych wyniósł 47,8%. Do tego, by referendum było wiążące, zabrakło zatem bardzo niewiele.

Jeszcze szerszym echem w zagranicznych mediach odbiły się konsultacje, w których pytano o… George’a Sorosa. Zarzucano wówczas węgierskim władzom antysemityzm, czego dowodzić miały między innymi naklejki w węgierskim metrze zachęcające do udziału w dialogu z rządem. Były one ulokowane na podłodze, a zatem część pasażerów stawała na twarzy Sorosa, deptały ją tysiące osób dziennie.

Rok 2017 został przez Orbána określony jako rok walki z Unią Europejską. I tym razem odbyły się konsultacje, ba, nawet dwukrotnie, wiosną i jesienią. Pytania wiosenne dotyczyły między innymi tego, czy Węgrzy odrzucają naciski Brukseli na zmiany w polityce migracyjnej, a także energetycznej. Ostatni z tych plebiscytów doprowadził nomen omen do znaczącego wzrostu cen energii na Węgrzech. W 2019 roku Węgrów pytano, czy państwo ma chronić rodzinę, a także czy wsparcie socjalne państwa powinno wciąż być uzależnione od tego, czy rodzic pracuje. Z kolei w 2020 roku drogą elektroniczną zapytano Węgrów o kierunki polityki związanej z przeciwdziałaniem pandemii COVID-19. Pytania dotyczyły między innymi darmowych łączy internetowych dla dzieci i nauczycieli zmuszonych do przejścia na nauczanie zdalne, a także tego, czy zagraniczne przedsiębiorstwa i banki powinny dołożyć się do funduszu przeznaczonego na walkę z koronawirusem, co notabene miało miejsce.

Przeprowadzanie narodowych konsultacji generuje niebagatelne koszty dla budżetu państwa. Ich wysokość jest niestety trudna do precyzyjnego ustalenia, ponieważ nie wszystkie dane są upubliczniane. W 2020 roku opublikowano zbiorcze zestawienie kosztów poniesionych przez władze państwowe w związku z prowadzeniem plebiscytów, ale tylko z lat 2016–2020. Co z latami 2011–2015? Nie wiadomo. Łączne wydatki wyniosły 7,5 miliarda forintów, to jest prawie 94 miliony złotych. Według owych danych najkosztowniejsze konsultacje odbyły się w roku 2017 w sprawie Sorosa. Co istotne, zestawienia obciążeń finansowych zamieszczone na stronach rządu nie zostały ujęte w rozbiciu na poszczególne składowe wydatków. Wyszczególniono głównie nakłady na reklamę w telewizji, prasie, internecie, radiu, a także plakaty.

Narodowe konsultacje stały się narzędziem politycznym legitymującym działania władzy oraz sposobem na dotowanie węgierskiej poczty i mediów przychylnych rządowi. Warto zwrócić uwagę na pewien styl przygotowywania arkuszy ankiet, który w nachalny sposób sugeruje odpowiedź. W 2017 roku w czasie konsultacji odpowiedzi niezgodne z sugestią rządu brzmiały następująco: „Pogódźmy się z tym, że to Bruksela dyktuje stawki wysokości podatków”, „Pozostawmy to, jak jest, by [organizacje pozarządowe – przyp. aut.] mogły dalej, w sposób niekontrolowany, kontynuować swoje ryzykowne działania”. Czy na pewno tak to powinno wyglądać?

Posłuszeństwo

Stworzenie całkowicie nowej wizji węgierskiego państwa bazuje na trzech elementach – absolutnej władzy, bezgranicznej kontroli przepływu informacji i lojalności wobec rządzących. Jakiekolwiek odstępstwa od normy, działalność obywatelska, ale także dziennikarska niezależność stanowią zagrożenie dla trwania owego systemu. Dlatego zwalcza się je na wszystkie sposoby, na przykład wykorzystując wobec dziennikarzy szpiegowski system Pegasus. Stało się tak w przypadku pracowników portalu śledczego Direkt36, którzy w bezprecedensowy sposób ujawniają kulisy wielkiej węgierskiej polityki – nadużycia finansowe, korupcję, zapisy kontraktów międzynarodowych, relacje Węgier z Chinami i Rosją. Medialna machina podporządkowana władzy wycisza wszystkie afery związane z Fideszem. Znajduje proste wytłumaczenie, które następnie kolportuje nieprzerwanie do czasu wygaszenia sprawy.

Za budowę nowego społeczeństwa odpowiadają nie tylko media, ale także system edukacji, który uległ głębokim przeobrażeniom. Obecnie celem procesów dydaktycznych jest wykształcenie przeciętnych ludzi o zamkniętych umysłach. Takie osoby są bowiem sterowalne, nie zadają pytań i bezkrytycznie akceptują proponowany przez władzę przekaz. Aspirujący do czegoś więcej wyjeżdżają za granicę. Według danych Centralnego Urzędu Statystycznego jest to co roku kilkadziesiąt tysięcy osób, zazwyczaj bardzo dobrze wykształconych. Lider Fideszu mówił kiedyś, że to dobrze, jeśli młodzi ludzie mogą wyjechać za granicę, bo po powrocie ubogacają Węgry. Przy tej okazji wspominał, że sam studiował na Oksfordzie. To, czy faktyczne wracają, nie ma w tej historii żadnego znaczenia. Analogie do okresu zimnowojennego nasuwają się same.

Państwo węgierskie od dwunastu lat przeistacza się w organizm polityczny, którego jedną z ważniejszych cech jest samokontrola. Wielokrotnie dokonywano porównań pomiędzy Viktorem Orbánem a komunistycznym przywódcą Jánosem Kádárem. Nie jestem ich szczególnym entuzjastą, jednak rzeczywiście da się tu znaleźć pewną analogię. I wtedy, i teraz w społeczeństwie panowało poczucie, które można streścić jednym zdaniem: „Póki się nie wychylasz, jesteś bezpieczny”. Wszelkie próby wybijania się ponad przeciętność są w zarodku tłumione przez system – polityków i podległe im media.

Fidesz stworzył państwo będące w stanie ciągłego oblężenia i ciągłej mobilizacji. Gotowości do walki: z imigrantami, z lewicowo-liberalnymi organizacjami finansowanymi przez Sorosa, z niezależnymi mediami, lecz także z wrogami bliżej niezidentyfikowanymi – a zatem szczególnie niebezpiecznymi. Język i retoryka, jakimi posługują się władze, jako żywo przypominają przykłady dobrze znane z polskiego podwórka (z czasów komunistycznych, ale nie tylko), znakomicie opisane przez profesorów Michała Głowińskiego (Nowomowa po polsku) i Jerzego Bralczyka (O języku propagandy i polityki). Węgrom ma nieustannie grozić niebezpieczeństwo. Wszyscy czyhają na węgierską niepodległość i dążą to wyjałowienia kulturowego kraju. Wszelkie odstępstwa od partyjnej linii, niezgodne z wizją rządowej koalicji, są uznawane za wrogie i służące obcym interesom.

1 W stoczonej 29 sierpnia 1526 roku bitwie pod Mohaczem (węg. Mohács) siły imperium osmańskiego dowodzone przez Sulejmana Wspaniałego rozgromiły wojska Królestwa Węgier, wspierane przez nieliczne korpusy czeski i polski. Sułtan Sulejman, po objęciu władzy w 1520 roku, podjął próbę dalszej ekspansji imperium na północ. Już w 1521 roku Osmanowie zajęli Belgrad. Kilka lat później doszło do ostatecznej konfrontacji obu potęg pod Mohaczem. W bitwie zginął w niejasnych okolicznościach król Czech i Węgier Ludwik Jagiellończyk, co przyniosło kres dynastii Jagiellonów. W wyniku starcia niezależne Węgry znikły z mapy Europy – w ciągu kilkunastu kolejnych lat dokonał się ich rozpad. Zachodnia część królestwa wraz z Czechami znalazła się pod berłem Habsburgów, centralną wraz z Budą zajęli Osmanowie (1541), na wschodzie zaś powstało Wschodnie Królestwo Węgier, trzy dekady później przekształcone w Księstwo Siedmiogrodu, którego władcą został Jan II Zápolya, lennik sułtana i antagonista Habsburgów. Echa tego podziału przetrwały do końca 1918 roku, gdy w wyniku I wojny światowej przestała istnieć dualna monarchia austro-węgierska, a nawet do 1920 roku, gdy nowe granice na mapie kontynentu wyznaczyły ustalenia traktatu z Trianon (przyp. red.).

2 ACTA (ang. Anti-Counterfeiting Trade Agreement) to międzynarodowe porozumienie handlowe obejmujące, obok zasad obrotu towarami podrabianymi oraz lekami generycznymi (zamiennikami), także zbiór przepisów mających zapewnić lepszą ochronę własności intelektualnej w internecie, w tym przede wszystkim usprawnić walkę z cyfrowym piractwem. Zapisy ACTA wzbudziły liczne kontrowersje dotyczące takich kwestii, jak między innymi ograniczenie wolnego przepływu treści (oraz samych treści, których ogromna ilość mogłaby stać się z dnia na dzień nielegalna), wolność słowa, kontrola użytkowników sieci itp. Wiele osób widziało w nich po prostu zamach na wolność internetu, który mógłby zostać zawłaszczony przez korporacje i firmy mające odpowiednie licencje, prawa do publikacji wytworów kultury, umowy dystrybucyjne itd. Masowe protesty przeciwko porozumieniu odbyły się w wielu krajach. Mimo to w 2011 roku umowę ACTA podpisały Stany Zjednoczone, Kanada, Meksyk, Australia, Japonia, Nowa Zelandia, Maroko, Singapur i Korea Południowa. W 2012 roku przystąpiła do niej większość krajów Unii Europejskiej (przyp. red.).

3 Dokładna treść zadanego w tym referendum pytania brzmiała: „Czy zgadzasz się na to, aby Unia Europejska mogła nakazywać obowiązkowe przesiedlanie osób niebędących obywatelami węgierskimi na terytorium Węgier bez zgody Zgromadzenia Krajowego?”. Zdecydowana większość (ponad 98%) głosujących odpowiedziała przecząco. Wynik ten nie był jednak wiążący, ponieważ frekwencja referendalna nie przekroczyła wymaganego poziomu 50% uprawnionych do głosowania. Nie przeszkodziło to Viktorowi Orbánowi w głoszeniu, że praktycznie wszyscy Węgrzy zgadzają się z antyimigrancką polityką rządu (przyp. red.).

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Część V

(Nie)moc opozycji

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Razem po przegraną

W 2022 roku w wyborach po raz pierwszy od dwunastu lat uczestniczyła zjednoczona opozycja. Co sprawiło, że pozostające od lat w marazmie ugrupowania były w stanie dojść do porozumienia i wystartować wspólnie w wyborach 3 kwietnia? Dotychczas rozbite i podzielone środowisko przygotowało wreszcie wspólną ofertę – anty-Fidesz. Nie ma wątpliwości, że u podstaw tego sojuszu, w skład którego w 2020 roku weszło sześć partii politycznych i jedno stowarzyszenie, leżała chęć odsunięcia Fideszu od władzy. Były i są to stronnictwa bardzo się od siebie różniące. To sojusz tak szeroki, że – jak powiedział jego lider Péter Márki-Zay na jednym ze spotkań wyborczych – skupiał w sobie tak komunistów, jak i faszystów. Mistrzem politycznego piaru ów samorządowy działacz z pewnością nie był. Kwietniowe wybory sukcesem także się nie okazały.

System wyborczy

Opozycja nie tylko nie zwyciężyła, ale i nie miała na to według mnie żadnych szans. Przyczyną nie było to, czy ugrupowania opozycyjne szły do wyborów z różnych list czy z jednej. System wyborczy na Węgrzech jest tak zbudowany, że już w punkcie wyjścia, niemal w chwili ogłaszania daty wyborów, Fidesz jest o dwie albo trzy długości z przodu. Dlaczego? Powodem jest to, że koalicja Fidesz-KDNP przed każdymi wyborami dostosowuje ordynację wyborczą do swoich potrzeb.

Warto w tym miejscu nieco przybliżyć węgierski system wyborczy. Węgrzy wybierają 199 posłów. Każdy wyborca (no prawie każdy, ale o tym niżej) ma dwie karty do głosowania. Jedną, na której zaznacza kandydata w okręgu jednomandatowym (jest ich łącznie 106), i drugą, na której głosuje na ugrupowanie polityczne. To tak zwana lista partyjna, z której do ław parlamentu trafia 93 posłów. Stąd system wyborczy na Węgrzech jest określany mianem mieszanego, głosy oddaje się zarówno na osobę, jak i na partię.

Część wyborców ma prawo głosować korespondencyjnie, ale w tym przypadku wyłącznie na listę krajową. Formalnie są to osoby niedysponujące węgierskim adresem korespondencyjnym, czyli, nieco upraszczając, w znakomitej większości członkowie historycznej diaspory, generalnie sprzyjającej Fideszowi. W ostatnich wyborach (2022) chęć oddania głosu w ten sposób zadeklarowało ponad 456 tysięcy osób. Jest jeszcze druga grupa – Węgrzy, którzy mają węgierski adres korespondencyjny, ale w dniu wyborów z różnych powodów przebywają poza granicami kraju. Takie osoby mogą głosować wyłącznie w ambasadach i konsulatach. Dostają dwie karty wyborcze, tak jakby były w tym czasie na Węgrzech. Dla emigrantów oddanie głosu często wiąże się z pokonaniem znacznej odległości do zagranicznego punktu wyborczego, co pochłania czas i generuje koszty. Takich emigrantów w 2022 roku zarejestrowało się ponad 65,5 tysiąca. Emigracja w przeciwieństwie do „bliskiej diaspory” głosuje bardzo różnie, nie jest tak zdyscyplinowana. Wniosek jest prosty – można zakładać, że tylko na różnicy pomiędzy tymi dwoma grupami Fidesz zyskuje hipotetycznie nawet kilkaset tysięcy głosów.

To jednak nie najważniejszy element wyborczego handikapu rządzących. W węgierskim systemie jest coś jeszcze. Coś, co sprawia, że według mnie, a nie jestem w tym zdaniu osamotniony, sondaże przedwyborcze na Węgrzech są w dużej mierze bardziej ciekawostką niż rzetelnym źródłem wiedzy. Przykład? Na kilka dni przed wyborami w 2022 roku ukazały się trzy sondaże. Wprawdzie każdy z nich wskazał wygraną koalicji Fidesz-KDNP, jednak różnica pomiędzy konkurującymi blokami politycznymi nie była w nich wysoka – właściwie mieściła się w granicach błędu statystycznego. Z czego wynika więc rozbieżność między sondażami a wynikami wyborów? Odpowiedź na to pytanie, a także na pytanie, dlaczego mam tak sceptyczne podejście do węgierskich sondaży przedwyborczych, przynosi hasło wytrych, chociaż brzmiące absolutnie fatalnie – głosy kompensacyjne, zwane także głosami resztkowymi. W czym rzecz? Postaram się wyjaśnić to na przykładzie. Powiedzmy, że Ty jesteś silną partią polityczną A, ja zaś – słabszą B. Wobec tego obaj zakładamy, że wygrana wyborcza będzie Twoja. Mamy 106 okręgów, w których się mierzymy. Formalnie o poparcie w nich konkurują także inne partie, ale tak marginalne, że możemy je pominąć w rachubie. Jeśli zatem Ty wygrywasz ze mną, to zapewne zdecydowaną większością (tak jak Fidesz-KDNP pokonuje opozycję). Dajmy Tobie pięć tysięcy głosów, mnie – tysiąc. Żeby ze mną wygrać, potrzebujesz 1001 głosów, a zatem pozostałe 3999 jest dla Ciebie nadwyżkowe. Musimy te głosy przenieść do listy krajowej, tej partyjnej. U Ciebie będzie to 3999 głosów, u mnie tysiąc. Twoje przeniesienie nazywa się kompensacją zwycięzcy, moje – przegranego. Zobacz, jaką masz przewagę, i przemnóż przez co najmniej 65 okręgów.

To teraz czas na moje hipotetyczne zwycięstwo, bo przecież tak czasem może się zdarzyć. Jeśli ja wygrywam z Tobą, to zdecydowanie mniejszą liczbą głosów, co dobrze odzwierciedla wynik opozycji, która gdzieniegdzie pokonywała Fidesz-KDNP. Dajmy na to, jest 5000 do 4400. Do pokonania Ciebie potrzebowałem 4401 głosów. Działamy zatem analogicznie – do listy krajowej ode mnie, jako zwycięzcy w danym okręgu, trafia 599 głosów. Do Ciebie zaś… wszystkie 4400, bo przegrałeś. Pomnóż to razy 30. Kto ostatecznie ma więcej? Ty. I to nawet wtedy, gdy ja wygrywam. Zatem, co prawda, umieszczę w parlamencie swojego posła, ale Ty co najmniej kilku własnych wyłonionych z listy krajowej. Jak to wygląda w praktyce? W 2018 roku głosów fizycznie oddanych przez wyborców na listy krajowe (partyjne) ugrupowań, które weszły do parlamentu, było 5 342 648. Natomiast tych „matematycznych”, które wyżej omówiliśmy – 3 515 209. Oznacza to, że liczba głosów pochodzących z matematycznego systemu wyborczego stanowiła 65,8% liczby głosów fizycznie oddanych na partie polityczne. To jest czyste win-win rządzącej koalicji.

Sojusznicza jedność blokowa

Próbowałem wyjaśnić powyżej, dlaczego opozycja na zwycięstwo nie miała i na razie nie ma szans. To nie są równe zasady rywalizacji wyborczej. W wyborach 2022 roku sojusz stworzyły: Ruch na rzecz Lepszych Węgier – Jobbik, Koalicja Demokratyczna, Węgierska Partia Socjalistyczna, Polityka Może Być Inna (Lehet Más a Politika, LMP), Dialog (Párbeszéd, P)1, Ruch Momentum (Momentum Mozgalom) oraz Ruch Wszystkich Węgrów (Mindenki Magyarországa Mozgalom; jedyna niepartia). Żeby ukazać, jak bardzo twór ten jest interesujący, dodam, że członkowie Jobbiku, Dialogu, a także ugrupowania Polityka Może Być Inna brali udział w protestach w 2006 roku przeciwko socjalistom. Premierem był wówczas Ferenc Gyurcsány, obecny lider Koalicji Demokratycznej. Z kolei obecny nadburmistrz Budapesztu Gergely Karácsony, bodaj najbardziej znany w Polsce przedstawiciel opozycji, o posłach Jobbiku mówił per „faszyści”. W bibliografii zamieściłem tekst Karácsonya, który naukowo zajmował się systemami wyborczymi. W 2010 roku napisał on wraz z innym badaczem ekstremizmów politycznych, Dánielem Róną, artykuł A Jobbik titka. A szélsőjobb magyarországi megerősödésének lehetséges okairól (Tajemnica Jobbiku. Przyczyny szans wzrastania w siłę skrajnej prawicy na Węgrzech). Sytuacja uległa jednak przez lata zasadniczej zmianie. Karácsony mówił o tym zresztą podczas Kampusu Polska, zorganizowanego latem 2021 roku.

Tytułowa w tej części książki „niemoc” odwołuje się, po pierwsze, do tego, że przez co najmniej sześć, siedem lat węgierska opozycja nie potrafiła określić, kto jest jej liderem. Część przedstawicieli ugrupowań antyrządowych pozostawała „obrażona” na to, że Węgrów nie wyprowadzały masowo na ulice kolejne ustawy, które bardziej bulwersowały chyba polską opinię publiczną aniżeli tę węgierską. Zmiany w sądownictwie, których celem było przejęcie (skuteczne) nad nim kontroli; przekształcenia w mediach, których efekty możemy obserwować dzisiaj, kiedy większość z nich pozostaje pod nadzorem państwa i bliskich Fideszowi oligarchów; wyrzucenie za granicę Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego (CEU) ufundowanego przez George’a Sorosa; ustawa zwana lex NGO, która uderzała w organizacje pozarządowe, pozostające jakoby na utrzymaniu tegoż Sorosa. Takich tematów było wiele. Jeśli już ktoś protestował, to głównie mieszkańcy Budapesztu, reszta kraju żyła wrodzonym konformizmem i brakiem nadziei na zmiany. Opozycja przez lata nie była w stanie sformułować jasnego przekazu dla wyborców. Chciała odsunięcia Orbána, i co dalej? Sam antyorbánizm jeszcze wtedy nie wystarczał.

Po drugie, dysponowanie większością konstytucyjną (133 mandaty spośród 199) doprowadziło do sytuacji, w której dla koalicji Fidesz-KDNP opozycja w zasadzie mogłaby nie istnieć. Przejawiało się to w braku jakichkolwiek skutecznie złożonych inicjatyw ustawodawczych. O ile dobrze pamiętam, przez dwanaście lat rządów sojuszu Fidesz-KDNP do laski marszałkowskiej nie trafiła ani jedna istotna ustawa zaproponowana przez opozycję. Mimo to nie potępiałbym w czambuł przedstawicieli owych środowisk politycznych, w jakimś sensie ich rozumiem – trudno bowiem wygrać, gdy zasady gry zdecydowanie sprzyjają jednej stronie.

Wybory 2018 roku

Żeby właściwie skonstruować opowieść o węgierskiej opozycji, trzeba dwanaście lat rządów sojuszu Fidesz-KDNP podzielić na dwa okresy: do 2018 roku i po nim. Ów rok jest przełomowy. Już z końcem 2017 roku pojawiały się pomysły na współpracę poszczególnych partii opozycyjnych, mającą umożliwić pokonanie Fideszu. Wiosną 2018 roku odbyły się wybory parlamentarne. Przebywałem wtedy w Budapeszcie. Chociaż do formalnej współpracy opozycji nie doszło, w jej kręgach żywiono nadzieję, że uda się chociaż odebrać Fideszowi większość konstytucyjną. W przedwyborczy piątek polską opinię publiczną interesowało odsłonięcie budapesztańskiego pomnika smoleńskiego (Memento Smoleńsk), które miało miejsce w godzinach porannych. Powstał on w dzielnicy Budafok-Tétény. Dzisiaj otoczony jest ogromnym parkiem wypoczynku z placami zabaw i miejscami rozrywki. 6 kwietnia 2018 roku na nabrzeżu Budafok zjawili się Viktor Orbán, premier Mateusz Morawiecki oraz prezes Prawa i Sprawiedliwości Jarosław Kaczyński, którzy dokonali symbolicznego odsłonięcia pomnika. Po uroczystości oraz krótkiej wizycie w tamtejszym ratuszu Viktor Orbán wyruszył na najważniejsze spotkanie z wyborcami – do rodzinnego Székesfehérvár, w którym zaplanowano podsumowanie kampanii.

Wybrałem się tam w towarzystwie Piotra Pogorzelskiego, wówczas dziennikarza Redakcji Międzynarodowej Polskiego Radia. Do Székesfehérvár z Budapesztu jest nieco ponad 60 kilometrów, a podróż pociągiem z dworca Déli zajmuje około godziny. W pociągu na każdej stacji dosiadały się osoby, które jechały w to samo miejsce co my – na ostatni wiec wyborczy Fideszu. Byli to w większości ludzie starsi, co można było łatwo wytłumaczyć wczesną porą, na którą zaplanowano spotkanie z wyborcami (godzina 17:00). Na głównym placu w Székesfehérvár zebrały się nieprzebrane tłumy, w tym dziennikarze wszelkich możliwych redakcji. Usiedliśmy w pobliskiej pizzerii na kawę, szykując miejsce do prowadzenia relacji. Jednak nie spodziewaliśmy się, że siedzimy w akustycznej studni, która generowała potężny hałas z ustawionych kilkaset metrów od nas głośników.

Kilkakrotnie przemieszczałem się do centralnego punktu, który stanowiła scena zlokalizowana na rynku. Ten ostatecznie szczelnie wypełnił się zwolennikami Fideszu. Ci, którzy partii Viktora Orbána byli niechętni, zostali odcięci od tego tłumu i otoczeni przez służby porządkowe. Zanim Viktor Orbán zabrał głos, znalazłem czas na zapytanie kilku osób, dlaczego wspierają Fidesz. Odpowiedzi w dużej mierze zależały od wieku pytanego. Najmłodszych wyborców polityka nie porywała. Najczęściej padały zdania o tym, że Orbán jest jedynym przywódcą, który potrafił obronić Węgry – zarówno przed migrantami, jak i tym, co się dzieje w Brukseli.

Spotkani wyborcy mieli rację. W Székesfehérvár lider Fideszu mówił o tym, że jego partia nigdy nie wyrazi zgody na wpuszczenie do Węgier setek tysięcy migrantów, którzy zagrożą węgierskiej kulturze i tożsamości. Ugrupowania opozycyjne określał mianem proimigracyjnych, czyli takich, które tylko czekają, by zlikwidować płot nadgraniczny2. Zresztą na jednym z pierwszych plakatów przygotowanych w ramach kampanii wyborczej widnieli członkowie opozycji, którzy w czułym objęciu pozowali z… (oczywiście!) Sorosem na tle siatki ogrodzeniowej. Każdy z nich trzymał w dłoniach sekator do cięcia drutu. Plakatowi towarzyszyły hasła: „Oni chcą obalenia płotu” i „Powstrzymajmy kandydatów Sorosa”. Pomiędzy opozycją a Sorosem postawiono znak równości. Tuż przed wyborami prorządowy portal 888.hu wypuścił film kampanijny wspierający Fidesz. Bohaterami spotu były postaci znane z filmu Władca pierścieni. Rzecz jasna, twarze poszczególnych dzielnych wojowników zostały podmienione na wizerunki prominentnych działaczy Fideszu: Viktora Orbána, Antala Rogána (ministra propagandy), Jánosa Lázára (szefa kancelarii premiera) i marszałka Zgromadzenia Krajowego László Kövéra. Naprzeciw nich stanęła armia Sorosa. Nie trzeba dodawać, kto zwyciężył w tej batalii.

W sprawie imigrantów Orbán w trakcie kampanii wyborczej wypowiadał się nad wyraz często. Jego zdaniem jednym z największych błędów Europy Zachodniej jest masowe ściąganie „obcych” do pracy, co stanowi zagrożenie dla węgierskiej tożsamości. W przeddzień wyborów Orbán w mowie wygłoszonej podczas otwarcia nowoczesnego kampusu Uniwersytetu Służby Cywilnej (Nemzeti Közszolgálati Egyetem) w Budapeszcie podkreślił, że Węgry to „jeden z najbezpieczniejszych krajów na świecie, ale wystarczy jeden błędny głos i to wszystko zostanie zaprzepaszczone”. Goszczący po wyborach w studiu telewizji państwowej M1 minister spraw zagranicznych Péter Szijjártó mówił: „Wczorajsze wybory pokazały, kto stoi po której stronie. Kto popiera, a kto odrzuca migrację”.

Z całego przemówienia premiera w Székesfehérvár, które trwało kilkadziesiąt minut, najważniejsze okazały się jednak dwa zdania: „W 2002 roku także myśleliśmy, że wygramy, że zwycięstwo jest już w kieszeni. Poszło nas zbyt mało do urn i można powiedzieć, że przegraliśmy przez własną głupotę, dlatego mamy 48 godzin na to, aby wszystkich wezwać do pójścia na wybory. Chodźmy, głosujmy”. Jasne było, że ogromna mobilizacja nastąpi także po stronie obozu rządzącego. Mam z Székesfehérvár sympatyczne pamiątki – dwie flagi: węgierską z godłem, drugą w barwach Fideszu, a także dwie plansze wyborcze Fideszu. Przewiezienie ich do Budapesztu publicznym transportem, a szczególnie ukrywanie przed dziwnymi spojrzeniami współpasażerów, to intrygujące doświadczenie.

Myśl Orbána z Székesfehérvár dotycząca konieczności niemal „wojskowej” mobilizacji elektoratu miała konsekwencje także dla drugiej strony. Partie antyrządowe tym bardziej wezwały swoich zwolenników do głosowania. To mógł być istotny moment w drodze do konsolidacji opozycji i budowania przez nią oferty politycznej po tym, jak podwaliny pod ów sojusz położyło wspólne poparcie niezależnego kandydata na burmistrza Hódmezővásárhely – Pétera Márki-Zaya. 25 lutego 2018 roku zwyciężył on w przedterminowych wyborach na włodarza tego kilkudziesięciotysięcznego miasta i rozbudził nadzieje na pokonanie Fideszu. Márki-Zay włączył się wówczas w kampanię wyborczą całej opozycji, spajając ją. W czasie wystąpień mówił o tym, że wyczuwalna jest potrzeba zmiany.

Rzeczywiście tak było, przynajmniej jeśli chodzi o frekwencję, która w wyborczą niedzielę 2018 roku od początku „szła na rekord”, będąc najwyższą od 1990 roku. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że od 2014 roku dzień wyborów ma na Węgrzech inny przebieg niż w Polsce. Dzieje się tak między innymi dlatego, że na Węgrzech nie obowiązuje pełna cisza wyborcza. Zabronione jest jedynie publikowanie sondaży wyborczych od godziny 0:00 w nocy z piątku na sobotę, a także agitacja w odległości mniejszej niż 150 metrów od lokalu wyborczego w samym dniu wyborów. Ale zarówno w sobotę, jak i w niedzielę na ulicach łatwo dostrzec stoiska partii politycznych i ich przedstawicieli, którzy aktywnie zachęcają do oddania głosu. I nikogo to nie dziwi.

Do dziś zastanawiam się, skąd bierze się przekonanie polskich dziennikarzy i części ekspertów, że wysoka frekwencja doprowadzi do gładkiego zwycięstwa opozycji. Mobilizacja głosujących miała miejsce przecież po obu stronach politycznego sporu. Zdjęcia ilustrujące kolejki przed lokalami wyborczymi, którymi dzieliłem się w polskim internecie, cieszyły się dużą popularnością. Dotyczy to szczególnie lokalu przy ulicy Eötvös, w pobliżu którego mieszkałem (niedaleko Oktogonu – przepięknego, ośmiokątnego placu w centrum Budapesztu). Skala i masowość głosowania robiły wrażenie. Chociaż wybory zakończyły się formalnie o godzinie 19:00, to ostatnia osoba odeszła od urny o… 23:00, właśnie przy Eötvös. Po 19:00, wobec wielkiej liczby Węgrów wciąż chętnych do oddania głosu, Narodowe Biuro Wyborcze zdecydowało, że zagłosować będą mogli wszyscy ci, którzy przed tą godziną ustawili się w kolejce. Dotychczas nie było takiego precedensu.

Tuż przed godziną dziewiętnastą przy Eötvös czekało jeszcze kilkaset osób podzielonych w zależności od miejsca zamieszkania na dwie kolejki. Równo o 19:00 na ich końcach stanęły trzy osoby – funkcjonariusze węgierskiego odpowiednika straży miejskiej oraz przedstawicielka komisji wyborczej. Poza nimi kolejki nikt nie pilnował, a ta, przypomnę, była długa na kilkaset metrów. Bez problemu można było do niej wejść bądź z niej wyjść. Analogiczna sytuacja miała miejsce w komisji przy alei Bocskai. Jest ona położona w XI dzielnicy Budapesztu, gdzie znajduje się wiele domów studenckich. Dotarłem tam 40 minut po teoretycznym zamknięciu lokali wyborczych. Nie mogłem uwierzyć w to, co widzę. Kolejka oplatała kwartał ulic. Karny wężyk ciągnął się przez 550 metrów. Ponieważ wybory były transmitowane przez wszystkie kanały telewizji, ludzie ci wiedzieli, co się dzieje, i spokojnie czekali na swoją kolej. Postronne osoby dowoziły na miejsce wodę, ciasta, a nawet zestawy z McDonalda. Atmosfera była iście piknikowa.

Problem w tym, że powyborczy obraz już taki piknikowy i pozytywny nie był. W tamtych wyborach opozycja brała pod uwagę tak zwany start skoordynowany. Polega on na tym, że partie polityczne w ostatniej chwili wycofują swoich kandydatów, tak by w wyścigu o dany okręg wyborczy został tylko jeden, najbardziej się liczący pretendent, w założeniu gromadzący większość głosów. Pomysł ten zaproponował w 2015 roku Zoltán Kész, wówczas poseł, który pokonał w wyborach uzupełniających do parlamentu kandydata sojuszu Fidesz-KDNP. Opozycja do wyborów chciała jednak iść nie tyle zjednoczona, ile współpracująca. Każda z partii ubiegała się oddzielnie o mandat z listy krajowej (partyjnej), na której wyborca miał głosować już nie „przeciwko Fideszowi”, ale zgodnie ze swoimi politycznymi przekonaniami.

To się nie udało. Partie opozycyjne na własne życzenie pozwoliły Fideszowi zdobyć większość konstytucyjną. Gdyby się skonsolidowały, bez problemu zdobyłyby w Budapeszcie sześć mandatów. Oznacza to, że Fidesz-KDNP już wtedy, w 2018 roku, nie miałby większości konstytucyjnej, a „jedynie” 127 mandatów. W konsekwencji nie byłby w stanie trzykrotnie uchwalać ustaw zmieniających konstytucję, nie obsadziłby części urzędów (między innymi Urzędu ds. Mediów i Środków Przekazu oraz Sądu Konstytucyjnego), a także nie przepchnąłby innych ustaw, które elektryzowały opinię publiczną – chociażby antyimigracyjnego pakietu „Stop Soros” czy dyskryminującej mniejszości seksualne ustawy o ochronie dzieci. Koalicja nie zmieniłaby także kolejny raz ordynacji wyborczej w taki sposób, by start opozycji w 2022 roku… jeszcze bardziej utrudnić. Rzeczywistość polityczna byłaby zgoła odmienna od tej, z którą węgierskie społeczeństwo ma do czynienia dziś. W 2018 roku plan pozostał w sferze niezrealizowanych marzeń, Narodowe Biuro Wyborcze dokonało reinterpretacji ordynacji wyborczej, by taki pomysł zablokować.

Szanse opozycji na narzucenie swojej narracji pojawiły się już wcześniej. W 2016 roku koalicja Fidesz-KDNP wycofała się z zakazu handlu w niedzielę. Stało się to po tym, jak pod inicjatywą referendalną opozycji podpisy w sprawie otwarcia sklepów w niedzielę złożyło ponad 200 tysięcy osób, a Narodowe Biuro Wyborcze i Sąd Najwyższy zaakceptowały pytania referendalne. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku organizacji igrzysk olimpijskich w Budapeszcie w 2024 roku, stanowiącej idée fixe rządu. Na gruncie obywatelskiego sprzeciwu wobec tej inicjatywy powstał ruch społeczny pod nazwą Momentum, który przekształcił się w partię polityczną. Ugrupowanie to bez powodzenia startowało w wyborach parlamentarnych w 2018 roku, odnotowało natomiast świetny wynik w wyborach do Parlamentu Europejskiego rok później.

Nie dziwi więc fakt, że duże nadzieje wiązano z innymi ugrupowaniami opozycyjnymi. Wyniki wyborów opublikowano dopiero po godzinie 23:00 (jeszcze przed zamknięciem lokali wyborczych jeden z ośrodków sprzyjających rządowi przedstawił sondaż exit poll, za nic mając trwający zakaz ich publikacji). W porównaniu z 2014 rokiem koalicja Fidesz-KDNP zdobyła prawie 295 tysięcy głosów więcej. Po stronie opozycji, chociaż nie wszyscy mieli powody do niezadowolenia, zapanowała polityczna histeria. Jeszcze w czasie wieczornych wieców powyborczych kolejni liderzy ugrupowań podawali się do dymisji. Jedyną osobą, która się nie poddała, była liderka partii Polityka Może Być Inna Timea Szabó. Twarda, silna kobieta odróżniała się od liderów, którzy ukrywali przerażenie w oczach.

Po wyborach Viktor Orbán zapowiedział, że wreszcie będzie mógł rozprawić się z opozycją. Jednak to za sprawą ugrupowań antyrządowych po ogłoszeniu wstępnych wyników doszło do masowych demonstracji, w czasie których domagano się ponownego przeliczenia głosów bądź nawet powtórzenia wyborów. Postulat ów uzasadniano relatywnie wysoką liczbą nieważnych głosów w ponad 700 komisjach wyborczych. Według opozycji tak duży odsetek wadliwych głosów był w tych okręgach niemożliwy do osiągnięcia. Opozycja odnotowała również liczne awarie systemu liczenia głosów. Ostatecznie Narodowa Komisja Wyborcza potwierdziła występowanie pewnych odosobnionych nieprawidłowości, odrzuciła jednak wszelkie wnioski dotyczące powtórzenia wyborów, a także ponownego przeliczania głosów.

Gorąca zima

Nowy rząd koalicji Fidesz-KDNP powstał w maju i niemal natychmiast przystąpił do realizacji długo odkładanych projektów, do których potrzebował większości konstytucyjnej. Koalicja rządowa utraciła ją w 2015 roku w wyniku wyborów uzupełniających w dwóch jednomandatowych okręgach wyborczych. Odbyły się one po śmierci jednego z parlamentarzystów, a także objęciu przez innego, Tibora Navracsicsa, stanowiska komisarza w Komisji Europejskiej. W obu przypadkach kandydaci sojuszu Fidesz-KDNP ulegli opozycji.

Viktor Orbán w powyborczym exposé zaproponował plan dwunastoletni, zgodnie z którym Węgry miałyby znaleźć się w pierwszej dziesiątce „najbardziej konkurencyjnych krajów na świecie”. Aby tego dokonać, niezbędne było przezwyciężenie jednej z największych barier rozwoju – braku rąk do pracy. Według szacunków Centralnego Urzędu Statystycznego w 2018 roku na rynku brakowało nawet 200 tysięcy pracowników. Na ten stan rzeczy wpływ miały głównie dwa czynniki: z jednej strony niesłabnąca emigracja młodych ludzi z Węgier, z drugiej – antyimigracyjna polityka rządu, skutecznie uniemożliwiająca zatrudnianie osób spoza Unii Europejskiej. Jak Viktor Orbán chciał sobie z tym poradzić? Poprzez promowanie wielodzietnej rodziny. Lukę na rynku pracy mają z czasem wypełnić węgierskie dzieci, choć, jak zaznaczył Orbán, rząd zdaje sobie sprawę, że na efekty takiej polityki przyjdzie mu zaczekać nawet 20 lat.

Środkiem doraźnym okazało się uchwalenie przez Zgromadzenie Krajowe nowelizacji kodeksu pracy. Nowy akt prawny zyskał miano „ustawy niewolniczej”, a jego zapisy dotyczyły między innymi limitu godzin nadliczbowych. Ich dopuszczalna liczba zwiększyła się z 250 do 400 rocznie, a na ich rozliczenie pracodawca zyskiwał trzy lata, a nie rok. Co więcej, nowy kodeks zobowiązywał pracownika do przepracowania aż 250 godzin nadliczbowych (czyli 31 dodatkowych dni roboczych!), jedynie pozostałe 150 można było spędzić w pracy dobrowolnie.

Nowe prawo w dużej mierze uderzało w pracujące mamy, które zostały zobligowane do pracy w nadgodzinach przez dodatkowy miesiąc; jednocześnie w hotelarstwie większość zatrudnionych pracowników to właśnie kobiety. Branże, które w największym stopniu dotknęła ustawa, to przemysł motoryzacyjny (samochody produkuje się w cyklach trzyletnich), a także właśnie sektor hotelarski, cechujący się dużą rotacją pracowników i pracodawców. Po wybuchu pandemii został on praktycznie zamrożony, a dzięki ustawie z 2018 roku hotelarze dysponowali szerokimi możliwościami regulowania czasu pracy zatrudnionych przez siebie osób. Pytanie brzmiało: na jaką skalę wykorzystają narzędzia zapewniane przez ten akt prawny? Mogłoby się wydawać, że skorzystają ze wszystkiego, co tylko pozwoli im utrzymać się na rynku. Tymczasem Sándor Komócsin pod koniec listopada 2021 roku wskazywał na łamach portalu napi.hu, że według związków zawodowych firmy nie korzystają w pełni z przywilejów, które otrzymały dzięki „ustawie niewolniczej”. Wtedy działo się tak głównie z powodu przerwanych przez pandemię łańcuchów dostaw. Dziś kolejne zaburzenia to skutek wojny toczącej się w Ukrainie.

Po nowelizacji kodeksu pracy na ulice wyszły tysiące Węgrów. Grudniowe przegłosowanie ustawy przez koalicję Fidesz-KDNP stało się katalizatorem zmian, które zmusiły opozycję do kooperacji. To wówczas na jednej scenie pojawili się wspólnie przedstawiciele szerokiej gamy antyrządowych ugrupowań, a w tłumie powiewały obok siebie wszystkie symbole partyjne. Stworzono podwaliny pod sojusz, który zaistniał po 2020 roku. Protesty odbywały się w większości miast – bo o ile tematy polityczne wyprowadzały tłumy głównie na ulice Budapesztu, o tyle akt prawny, który miał uderzyć we wszystkich bez względu na wykształcenie czy miejsce zamieszkania, uaktywnił cały kraj.

Obywatelskie poruszenie nie umknęło uwadze polskich komentatorów. Określano je mianem co najmniej „przebudzenia”. Nad Wisłą przewidywano, że społeczny sprzeciw zatrzęsie w posadach rządem Fidesz-KDNP. Tak się nie stało, niemniej szeroka współpraca opozycji była faktem. Stronnictwa aspirujące do władzy wyciągnęły do siebie ręce – nie tyle z własnej woli i politycznego przekonania, ile z powodu braku innego wyjścia, ale jednak to zrobiły. Ustawa uderzała w interesy elektoratów wszystkich partii, dlatego stała się kamieniem milowym do zjednoczenia. Porozumiały się polityczne światy, które dotychczas nie potrafiły znaleźć żadnego wspólnego mianownika.

Nowa jakość, nowe nadzieje – zjednoczona opozycja

Kształtowanie sojuszu opozycji trwało dwa lata. Ów alians od samego początku starano się opierać na zasadach demokratycznych. Nie było to zadanie łatwe, co można zrozumieć, mając na uwadze zupełnie różną genezę poszczególnych partii i ich dotychczasowy bazowy przekaz. Tak naprawdę jedynym punktem jednoczącym opozycję było odsunięcie koalicji Fidesz-KDNP od władzy. Szersze porozumienie programowe okazało się de facto niemożliwe. Tak czy inaczej, 20 grudnia 2020 roku postanowiono o nawiązaniu pełnej współpracy przed wyborami w 2022 roku.

W 2021 roku zjednoczona opozycja podjęła decyzję o zorganizowaniu prawyborów. Po raz pierwszy w historii węgierskiej demokracji o listach wyborczych zdecydowali sami wyborcy. Uznano, że to oni będą najlepiej wiedzieć, kto i gdzie ma największe szanse na odniesienie zwycięstwa. Mieli być to ludzie, którzy nie pochodzą z politycznego nadania, ale są znani w środowisku, w którym ubiegają się o mandat i z którym wyborcy się utożsamiają. W tym celu powstała infrastruktura wyborcza na wzór prawdziwych wyborów. Utworzono komisje prawyborcze, krajową komisję do spraw prawyborów, wyznaczono obwody głosowania. Łącznie zorganizowano ponad 800 punktów wyborczych usytuowanych w namiotach, z których część miała stałą lokalizację, inne zaś pozostawały mobilne – rozstawiano je w miarę potrzeb. Zbudowano własny system teleinformatyczny umożliwiający przeprowadzenie głosowania przez internet, a cały proces związany z prawyborami, w tym liczenie głosów, obsługiwało kilkuset wolontariuszy. Platforma do zdalnego głosowania przestała działać już po kilku godzinach na skutek ataku hakerskiego w pierwszym dniu prawyborów, ale szybko ją naprawiono. Pierwsza tura trwała tydzień, w jej efekcie udało się wyłonić wszystkich kandydatów opozycji w jednomandatowych okręgach wyborczych.

Równolegle przeprowadzono wybory na lidera zjednoczonej opozycji. O tę funkcję ubiegali się: Klára Dobrev, wiceprzewodnicząca Parlamentu Europejskiego z ramienia Koalicji Demokratycznej; András Fekete-Győr, lider Ruchu Momentum; Péter Márki-Zay, bezpartyjny samorządowiec; Péter Jakab, lider Jobbiku. Europejskie media liderem opozycji i jej kandydatem na premiera, jedynym człowiekiem, który może rzucić wyzwanie Viktorowi Orbánowi, okrzyknęły… nadburmistrza Budapesztu Gergelya Karácsonya. I uczyniły to niemal na początku opozycyjnej konsolidacji. Ten węgierski politolog był kandydatem lewicy na premiera w 2018 roku, sukcesu jednak nie odniósł. Na swój dzień przyszło mu czekać do 13 października 2019 roku. Wówczas to odbyły się wybory samorządowe, w których odbito z rąk Fideszu Budapeszt. Zwycięstwo Karácsonya było ogromnym zaskoczeniem przede wszystkim dla sympatyków koalicji Fidesz-KDNP. Do ostatniej chwili prorządowe instytuty badawcze, jak Nézőpont Intézet czy Századvég, zapewniały opinię publiczną, że dotychczasowy nadburmistrz István Tarlós może spać spokojnie i szykować się na kolejną pięcioletnią kadencję. Sojusz Fidesz-KDNP przegrał w Budapeszcie niemal wszystko, co było do przegrania. Karácsony stał się nadzieją dopiero co zjednoczonej opozycji, a być może nawet międzynarodowej opinii publicznej, na pokonanie Fideszu po raz pierwszy od 12 lat.

Tymczasem Karácsony wcale nie był bezapelacyjnie najlepszym kandydatem. Rządowa koalicja atakowała go za brak kompetencji, nieznajomość języków, brak prawa jazdy, a także nieukończony doktorat (jak się okazało, nie dotrzymał terminów administracyjnych). Wypominano mu, że kiedy w 2015 roku pełnił funkcję burmistrza XIV dzielnicy (Zugló), w jednym z hoteli w tej części miasta przygotowywano zamachy terrorystyczne, do których doszło później w Paryżu (jeden z terrorystów, Salah Abdeslam, miał werbować kompanów przed dworcem Keleti). Problem w tym, że zagraniczne media pisały o Karácsonyu w sposób bezkrytyczny, nie zwracając uwagi na jakiekolwiek jego niedoskonałości. Stał się on w dużej mierze produktem kreacji medialnej i politycznej. Jego niewątpliwym atutem była rozpoznawalność, mankamentem brak cech przywódczych. W Polsce silnego wsparcia Karácsonyowi udzielił prezydent Warszawy Rafał Trzaskowski, który po Budapest Forum we wrześniu 2021 roku wybrał się na wiec wyborczy nadburmistrza Budapesztu, przedstawiając go jako lidera zjednoczonej opozycji. Przy okazji prawyborów Gergely Karácsony powołał rodzaj gildii politycznej – Ruch99, który miał symbolizować 99% Węgrów pozostających w kontrze do jednego procenta oligarchów, w domyśle powiązanych z Fideszem. Ta ciekawa inicjatywa upadła wraz z jego porażką w prawyborach.

W pierwszej turze rozstrzygnięto obsadę okręgów jednomandatowych. Najwięcej głosów zdobyła Koalicja Demokratyczna – 32, następnie Jobbik – 29, Węgierska Partia Socjalistyczna – 18, Momentum – 15, Dialog – 7 i Polityka Może Być Inna – 5. Oczywiście wszyscy czekali na obsadę urzędu premiera. Stawiałem, że wygra Klára Dobrev, natomiast jako kandydata najlepszego z perspektywy powiększenia bazy wyborczej typowałem lidera Jobbiku Pétera Jakaba. Dla części elektoratu Fideszu Jakab byłby w jakiejś mierze do zaakceptowania. Jednak ostatecznie zajął on czwarte miejsce, a trójka, która przeszła do drugiej tury, ułożyła się następująco: Klára Dobrev, Gergely Karácsony i Péter Márki-Zay.

Taki wynik był tym bardziej interesujący, że Karácsony i Márki-Zay zawiązali przed pierwszą turą porozumienie, które w przypadku porażki jednego nakazywało przekazanie drugiemu swoich głosów. Ostatecznie w drugiej turze znaleźli się obydwaj, a zatem sprawa mocno się skomplikowała. Karácsony stwierdził, że nie ustąpi, podobne stanowisko prezentował Márki-Zay. W prawyborczym komentarzu dla jednej z gazet napisałem wówczas, że „wynik Karácsonya kolejny raz udowadnia, że jego przywódcza rola dla opozycji została głównie rozdmuchana w mediach zagranicznych, ponieważ sami Węgrzy nie są do niej przekonani. Języczkiem u wagi byłoby jednak postawienie w tym układzie na Márki-Zaya, ale to wymagałoby od Karácsonya rezygnacji ze swoich ambicji jeszcze przez jakiś czas”. Żałuję, że przytoczona opinia została finalnie, ze względu na konieczne skróty, usunięta z tekstu. Kilka dni później okazało się bowiem, że Karácsony wycofał się z wyścigu.

W tej sytuacji w drugiej turze o głosy wyborców zabiegali Klára Dobrev i Péter Márki-Zay. Ostatecznie z przewagą ponad 90 tysięcy głosów zwyciężył burmistrz Hódmezővásárhely. Dla Fideszu jego wybór pozostał najtwardszym orzechem do zgryzienia. Twarzą opozycji – tej „proimigranckiej, antyrodzinnej i pozbawionej wiary” – został gorliwy katolik, ojciec siedmiorga dzieci. W dodatku w trakcie kampanii okazało się, że wkrótce będzie dziadkiem, co jeszcze mocniej podkreśliło jego „rodzinność” i niemal automatycznie ociepliło wizerunek. Márki-Zay jest ekonomistą, doktorat obronił z historii gospodarki. Deklaruje się jako były wyborca Fideszu, konserwatysta i wierzący rzymski katolik, co na Węgrzech ma znaczenie z racji politycznej dominacji protestantyzmu w rządzie koalicji Fidesz-KDNP. Przez kilka lat pracował w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, by wrócić do rodzinnej miejscowości Hódmezővásárhely i tam założyć rodzinę. Mówi biegle w pięciu językach. To wszystko sprawiło, że mając czysty życiorys, na tamtą chwilę pozostawał poza zasięgiem ataków partii Viktora Orbána. I faktycznie – przez cały okres kampanii przed wyborami 3 kwietnia 2022 roku, którą tematycznie zdominowała wojna w Ukrainie, przedstawiciele Fideszu nie mieli jakiegokolwiek pomysłu, by uderzyć w Márki-Zaya. Jedyne, co przyszło im do głowy, to akcentowanie, że pozostaje on w sojuszu z antysemitami i faszystami (Jobbik) oraz Gyurcsányem. Potem skupiono się na tym, że jest wręcz marionetką w rękach byłego premiera Gyurcsánya, a sam nie ma żadnych poglądów. Wreszcie uznano, że chce wysyłania broni i żołnierzy do Ukrainy, a także wciągnięcia Węgier w nie swoją wojnę. Personalnie jednak żadnego politycznego haka nie znaleziono.

Po jesiennym zwycięstwie Péter Márki-Zay zaczął od odważnych decyzji. Postawił w imieniu opozycji postulat rozliczenia ponad dekady rządów sojuszu Fidesz-KDNP. Chodziło przede wszystkim o korupcję. Symbolem zjednoczonej opozycji stała się niebieska wstążka, która miała oznaczać właśnie sprzeciw wobec korupcji. W programie bloku antyrządowego pojawiła się także sugestia dotycząca wydalenia z Węgier ponad 20 tysięcy imigrantów ekonomicznych, którzy kupując przed laty złote wizy rezydencyjne, otrzymali prawo pobytu na Węgrzech i w całej strefie Schengen. Lider sojuszu chciał ponadto uchwalenia nowej konstytucji, do czego miałoby dojść przez przygotowanie ustawy okołokonstytucyjnej, a następnie jej przegłosowanie w drodze referendum. Takie rozwiązanie dałoby możliwość pominięcia procedury parlamentarnej, do której potrzebna jest wysoka większość kwalifikowana.

Márki-Zay uważał, że analizy prawne opozycji legitymizują ten sposób zmian w państwie. Celem ich wdrożenia było przywrócenie na Węgrzech reguł demokracji liberalnej i powrót do proeuropejskiego i proatlantyckiego nurtu w polityce zagranicznej. Rewolucyjny charakter owego programu politycznego słabł jednak wraz ze zbliżaniem się terminu wyborów. Z czasem nadrzędnym celem, jednakże niekomunikowanym publicznie, stało się nie zwycięstwo samo w sobie, a jedynie pozbawienie Fideszu większości konstytucyjnej. Najlepsze wyniki sondażowe koalicja opozycyjna notowała jesienią 2021 roku. Według danych instytutu badań opinii publicznej Medián z połowy października tego roku miała ona trzy punkty procentowe przewagi nad Fideszem (47% wobec 44%).

Jesienią 2021 roku opozycja miała zatem całkiem dobre notowania, a koalicji Fidesz-KDNP realnie groziła utrata władzy. Można było wymyślać rozmaite scenariusze dotyczące przyszłości politycznej Węgier. Niektóre z nich z obecnej perspektywy, to jest dotkliwie przegranych przez opozycję wyborów w kwietniu 2022 roku, brzmią groteskowo. Ale gdyby opozycja się odbudowała i notowała coraz lepsze wyniki, część z nich mogłaby ponownie stać się aktualna przed wyborami w 2026 roku. Nie do powtórzenia są jednak okoliczności związane z wybuchem i pierwszą fazą pandemii COVID-19 (oby!). Wówczas w odpowiedzi na wysokie wyniki sondażowe opozycji Viktor Orbán mógł skorzystać z narzędzia, którym był obowiązujący od marca 2020 roku (z przerwą od 17 czerwca do 3 listopada) stan zagrożenia. Był to stan nadzwyczajny wprowadzony na Węgrzech w celu usprawnienia zarządzania pandemią COVID-19. Faktem jest jednak, że jego utrzymywanie przez tak długi czas było zupełnie nieuzasadnione, nie służyło niczemu innemu poza ograniczeniem ustawodawczej i kontrolnej funkcji parlamentu. W tym czasie Viktor Orbán zdecydowanie rozszerzył swoje uprawnienia i zarządzał państwem de facto za pośrednictwem rozporządzeń będących odpowiednikiem polskich dekretów.

W ciągu kilkunastu miesięcy obowiązywania stanu zagrożenia, bez względu na liczbę notowanych w tym czasie przypadków koronawirusa, doszło do trwałego zaburzenia równowagi władz. Ustawodawcza została ograniczona i zdominowana przez wykonawczą, uosabianą personalnie przez Viktora Orbána. W odpowiedzi na wyzwanie, jakim był COVID-19, z procesu stanowienia prawa de facto wykluczono parlament. Najważniejsze decyzje podejmowano w oparciu o rozporządzenia, które w dużej mierze realizowały doraźne interesy polityczne. Z konstytucji Węgier nie wynikała niemożność organizacji referendum i wyborów parlamentarnych w czasie obowiązywania stanu zagrożenia. Rezygnacja z ich realizacji była osobistą decyzją premiera z marca 2020 roku. By móc z kolei przeprowadzić „własne” referendum w kwietniu 2022 roku, Orbán po prostu sam zmienił swoje rozporządzenie. W lipcu 2021 roku przyjęto nowy dekret dopuszczający tę formę powszechnego głosowania, a już kilka godzin później ogłoszono decyzję o przeprowadzeniu potrzebnego rządowi referendum dotyczącego „ochrony dzieci”.

Na przełomie 2021 i 2022 roku wicepremier Zsolt Semjén przedłożył w parlamencie projekt ustawy, która przewidywała między innymi wydłużenie okresu obowiązywania stanu zagrożenia spowodowanego epidemią COVID-19 aż do 1 czerwca 2022 roku. Pisałem wówczas, że w zależności od sondaży dopuszczałbym myśl o tym, że Fidesz doprowadzi do przełożenia wyborów parlamentarnych na okres poczerwcowy. Jednak wdrażanie największego pakietu socjalnego, obejmującego wzrost wynagrodzeń w sferze budżetowej, zwrot całego podatku dochodowego za rok 2021 osobom wychowującym dzieci i trzynastą emeryturę, szybko wskazało, że scenariusz ten staje się nieprawdopodobny.

Drugi wariant, który rozważałem w przypadku, gdyby sojusz Fidesz-KDNP nie zdobył większości konstytucyjnej, dotyczył możliwej gry na przedterminowe wybory. Węgierska konstytucja przewiduje dwie możliwości, które by ten scenariusz uwiarygodniały. Pierwsza to niemożność sformowania rządu. Zgodnie z Ustawą zasadniczą Węgier prezydent może rozwiązać Zgromadzenie Krajowe i zarządzić nowe wybory wtedy, gdy po zakończeniu misji dotychczasowego rządu Zgromadzenie Krajowe nie wybierze nowego premiera w ciągu 40 dni, licząc od dnia zaproponowania przez prezydenta pierwszej osoby na ten urząd. Druga możliwość to sytuacja, w której do 31 marca danego roku nie zostanie uchwalony budżet na ów rok. Dotychczasową tradycją było to, że budżet na rok kolejny jest uchwalany w czasie wakacji, na ostatnim posiedzeniu Zgromadzenia Krajowego przed przerwą letnią. Scenariusz ten był następstwem emocji politycznych związanych z 2002 rokiem, kiedy Viktor Orbán przegrał wybory parlamentarne i kontestował przez blisko rok wynik wyborczy.

Stawka wyborów

Co było stawką wyborów w 2022 roku? Najprostsza odpowiedź przedstawicieli opozycji, politologów i dziennikarzy brzmiała: zwycięstwo. To jednak pozostawało w mojej opinii poza zasięgiem opozycji, i to nawet wtedy, gdy wyniki sondaży jej sprzyjały. Ogromnym sukcesem bloku antyrządowego, a także czymś, co – patrząc na 2018 rok – należało realnie brać pod uwagę, było doprowadzenie do sytuacji, w której Fidesz nie uzyskałby większości konstytucyjnej. Taką większość gwarantują 133 mandaty. Opozycja musiałaby zdobyć ich zatem na tyle dużo, by później, nawet przeciągając kilku posłów na swoją stronę, koalicja pod wodzą Viktora Orbána nie była w stanie zdobyć kluczowej przewagi. Fidesz-KDNP bez większości konstytucyjnej – czy to w ogóle możliwe? Do ostatniego sondażu przed wyborami wydawało się, że jak najbardziej. Co więcej, po zamknięciu lokali wyborczych, a nastąpiło to o godzinie 19:00, dyrektor sprzyjającego rządowi instytutu badania opinii mówił w telewizji publicznej, że koalicja Fidesz-KDNP nie uzyska większości konstytucyjnej. To sytuacja, która albo doprowadzi do paraliżu państwa, albo wymusi na Fideszu współpracę z opozycją.

Dlaczego wciąż wracam do tematu kwalifikowanej większości? Dla Fideszu jej posiadanie nie jest niczym nowym. Koalicja Fidesz-KDNP uzyskiwała dwie trzecie głosów w parlamencie także w 2010, 2014 i 2018 roku. Do czego jeszcze – poza swobodą rządzenia – potrzebna jest większość konstytucyjna? To, po pierwsze, prestiż. Uzyskanie tak wysokiej legitymacji budzi szacunek nie tylko na Węgrzech, ale przede wszystkim na arenie międzynarodowej. Niezliczone debaty o Węgrzech, a także komentarze do politycznych działań Viktora Orbána były kwitowane prostym stwierdzeniem: „Orbán ma większość konstytucyjną”. Jej utrata wiązałaby się między innymi ze słabszą pozycją w negocjacjach z Unią Europejską w sprawie zaakceptowania Krajowego Programu Odbudowy, który w przypadku Węgier pozostaje zablokowany.

Po drugie, większość konstytucyjna daje, na co wskazuje nazwa, nieograniczone prawo do zmiany ustawy zasadniczej. Przypomina to nieco zasadę: „mówisz i masz”. W latach 2012–2021 koalicja Fidesz-KDNP aż dziewięciokrotnie (sic!) ingerowała w ten podstawowy akt prawny. W związku z referendum dotyczącym ochrony rodzin można byłoby spodziewać się dziesiątej zmiany. Dla porównania – polską konstytucję z 1997 roku jak dotąd korygowano dwukrotnie.

Po trzecie, posiadanie dwóch trzecich mandatów poselskich jest potrzebne do przyjmowania i nowelizowania tak zwanych „ustaw organicznych” (sarkalatos törvény). Wymyślono je w 1990 roku jako gwarancję stabilności systemu. Rządzące wówczas Węgierskie Forum Demokratyczne potrzebowało narzędzia konstruktywnego wotum nieufności. Zamiast niego ugrupowanie to wprowadziło właśnie ustawy organiczne. Dotyczą one najważniejszych zagadnień, takich jak na przykład ordynacja wyborcza. Pierwotnie było ich kilkanaście, ale na przestrzeni lat, przede wszystkim po 2010 roku, ich liczba gwałtownie wzrosła. Obecnie jest ich kilkaset, wśród nich na przykład ustawa medialna i ustawa o rodzinie. Skąd taki wzrost? Odpowiedź jest prosta – chodzi o to, by w razie wyborczej porażki system sam się obronił przed zmianą. Oprócz rządzącej koalicji nikt nie ma możliwości zebrania poparcia dwóch trzecich posłów, a zatem nawet gdyby Viktor Orbán wybory przegrał, to i tak stworzony przez niego system polityczno-prawny dalej będzie funkcjonował.

Czas w końcu na czwarty powód, dla którego warto walczyć o większość konstytucyjną. Otóż bywa ona niezbędna do wyboru niektórych urzędników państwowych – sędziów Sądu Konstytucyjnego, szefa Narodowego Urzędu ds. Mediów i Środków Przekazu oraz kilku innych. Nie mając jej, rządząca koalicja musi prosić opozycję o pomoc w zebraniu takiej większości lub pozostaje jej… rezygnacja z wyboru owych urzędników. Coś takiego miało zresztą miejsce w 2015 roku, kiedy miesiącami nie wybierano sędziów Sądu Konstytucyjnego.

Dzień, który opozycja chciałaby wymazać z pamięci

Przedwyborcze sondaże przez wiele tygodni dawały koalicji Fidesz-KDNP przewagę, jednak bez większości konstytucyjnej. Regularnością prognoz zachwiał rosyjski atak na Ukrainę. Mówiąc najprościej – ośrodki badania opinii publicznej nagle ucichły. Kampania, formalnie rozpoczęta 12 lutego, po 24 lutego skupiła się wokół wojny. Warto tu wspomnieć, że wcześniej zagrożenie nią nie było na Węgrzech nagłaśniane, tak jak to miało miejsce w Polsce. Zbudowano jasną narrację, o której wspominałem wcześniej. Sojusz Fidesz-KDNP jawił się jako obrońca Węgier, siła polityczna, która odrzuca jakiekolwiek zaangażowanie państwa węgierskiego – w tym wysyłanie broni i żołnierzy do Ukrainy. Przy czym trzeba jasno stwierdzić, że od początku inwazji na szczeblu NATO ani razu nie dyskutowano o wysyłaniu jakichkolwiek wojsk do Ukrainy. Mimo to Viktor Orbán podkreślał, że NATO jest sojuszem obronnym, który w ogóle nie powinien angażować się w jakiekolwiek konflikty poza swoimi granicami (powoływano się na wojnę na Bałkanach w 1999 roku). Sojusz opozycji wskazywał z kolei na konieczność dokonania wyboru pomiędzy Orbánem – „pobratymcem Putina”, a Europą Zachodnią i pomocą Ukrainie.

Jednym z podstawowych problemów bloku antyrządowego był jednak brak jednolitego przekazu, kontrastujący z jasną narracją koalicji Fidesz-KDNP. Różnice w stylu prowadzenia kampanii wyborczej dostrzegali nie tylko komentatorzy sceny politycznej. Co więcej, lider opozycji popełniał komunikacyjne błędy, nie tylko ciągle przypominając, kogo zrzesza sojusz opozycji, ale także twierdząc na spotkaniu z wyborcami w Peczu, że „dla młodych (ludzi) krew jest ważniejsza niż ropa”. W tej kontrowersyjnej wypowiedzi chodziło o to, że młodzi ludzie wolą płacić więcej za paliwo, byle nie finansować rosyjskiego reżimu. Márki-Zay dodał, że „Ukraina walczy teraz także za nas” (Węgrów). W mediach prorządowych ową opinię przedstawiano jako dowód na chęć wysyłania młodych ludzi (wojska) do walki w Ukrainie, a także aktywnego włączenia Budapesztu w wojnę. Oczywiście to absurdalna narracja, ale Márki-Zay sam ją sprokurował. Zadaniem polityka jest takie formułowanie przekazu, by nie trzeba go było rozkładać na czynniki pierwsze.

Na rozbieżności komunikacyjne, które niewątpliwie przyczyniły się do porażki opozycji, zwrócili uwagę analitycy polskiego Instytutu Badań Internetu i Mediów Społecznościowych. 5 kwietnia 2022 roku opublikowali raport „5 powodów, dlaczego Orbán i Fidesz wygrali z opozycją w social media”. Z badań tego ośrodka wynikało, że politykiem najczęściej wyszukiwanym w sieci był Viktor Orbán, nie zaś Péter Márki-Zay. Aktywność komunikacyjna koalicji Fidesz-KDNP pozwalała na skuteczne tonowanie lub ignorowanie miniafer nagłaśnianych w opozycyjnych bańkach informacyjnych i poszerzała możliwości kreowania tematów zgodnych z linią rządu. Jak stwierdzono w analizie, praktycznie wszystkie posty Pétera Márki-Zaya wzmacniano płatną promocją w sieci, jednak całej tej akcji brakowało przemyślanej strategii. Przypominało to raczej „masowe tapetowanie internetu reklamami”. Co ciekawe, sojusz Fidesz-KDNP dokonał targetowania w sieci wyborców młodych, czyli grupy, która miała w większości poprzeć zjednoczoną opozycję. Tym samym przekaz rządzącej koalicji wyszedł poza bańkę informacyjną prawicy, jednak „to działanie nie miało na celu przekonywania wyborców innego komitetu, a głównie ich demobilizację (co opozycję zaskoczyło szczególnie w Budapeszcie)”. Ostatecznie znalazło to odzwierciedlenie w wynikach wyborów.

10 kwietnia 2022 roku, tydzień po przeprowadzeniu wyborów do Zgromadzenia Krajowego, Narodowe Biuro Wyborcze przedstawiło ich ostateczne wyniki. Z listy krajowej do parlamentu weszły dwa bloki: koalicja Fidesz-KDNP (54,10% głosów) i zjednoczona opozycja (34,46%), a także Mi Hazánk (5,88%). Wyniki te przełożyły się na uzyskanie przez rządzącą koalicję 48 mandatów, zjednoczona opozycja dostała ich 38, a skrajna prawica – 6. W okręgach jednomandatowych Fidesz-KDNP zdobył 87 mandatów, a opozycja 19, w tym 17 na 18 możliwych w Budapeszcie (co potwierdziło dużą siłę antyrządowych nastrojów w stolicy), jeden w Segedynie i jeden w Peczu. Ostatecznie spośród 199 mandatów koalicja pod wodzą Viktora Orbána pozyskała 135, zjednoczona opozycja – 57, skrajnie prawicowa Mi Hazánk – 6. Jeden mandat przypadł przedstawicielowi samorządu niemieckiej mniejszości narodowej. Wynik sojuszu Fidesz-KDNP jest bezdyskusyjnie najlepszy w historii. W ciągu czterech lat liczba głosów oddanych na koalicję wzrosła o około 250 tysięcy. Jednocześnie opozycja uzyskała o pół miliona głosów mniej niż w poprzednich wyborach. Mi Hazánk zdobyła około 300 tysięcy głosów.

Na początku tego rozdziału pisałem, że system wyborczy wspiera koalicję Fidesz-KDNP. Kwietniowe wybory doskonale to pokazały. Węgierska diaspora – rzesza osób mogących głosować korespondencyjnie – w ponad 93% poparła Orbána. Ponad 250 tysięcy dodatkowych głosów dało Fideszowi jeden mandat. A co z matematycznymi głosami resztkowymi? W 2022 roku było ich nieco ponad 3,2 miliona. Aż 40% z nich dopisano na konto Fideszu (cztery lata wcześniej to niecałe 35%). Sojusz Fidesz-KDNP jest największym beneficjentem stworzonego przez siebie systemu. Zresztą stworzonego właśnie po to.

W poprzednim rozdziale mowa była także o mediach, które walnie przyczyniają się do zwycięstw Fideszu. W czasie kampanii wyborczej blok antyrządowy (poza skrajną prawicą) regularnie odsądzano od czci i wiary. Przekonywano, że opozycja planuje likwidację świadczeń socjalnych i trzynastej emerytury, odejście od polityki prorodzinnej, a także prywatyzację szpitali. Najważniejsze było jednak przedstawienie jej jako siły, która chce wciągnąć Węgry do wojny. To najmocniej zagrało na społecznych emocjach. Z przytoczonej wcześniej wypowiedzi Márki-Zaya z Peczu zrobiono lejtmotyw ostatnich dni kampanii. Trzeba też jasno stwierdzić: nie da się osiągnąć czegokolwiek medialnie w systemie, w którym w czasie kampanii ma się zagwarantowane na mocy ustawy 10 minut swobodnej prezentacji programu tygodniowo. Przez pozostałe 167 godzin i 50 minut propaganda rządowa wytacza przeciwko opozycji wszelkie działa. Wyborca jest pozbawiony możliwości zastanowienia się nad propozycjami stronnictw innych niż Fidesz, ponieważ nie ma skąd się o nich dowiedzieć, tym bardziej nie jest w stanie ich przeanalizować i porównać. W każdym medium słyszy to samo. To trochę jak stanąć przed ścianą z telewizorami w sklepie RTV, które przez całą dobę nadają ten sam program.

Porównajmy liczby. Instytut Mérték zajmuje się monitoringiem mediów. Przeprowadził on badania w okresie między 12 lutego a 25 marca 2022 roku, czyli w kilkudziesięciu początkowych dniach kampanii. Pod lupę wziął dwie telewizje prorządowe: TV2, największą stację komercyjną, oraz Duna TV, będącą odpowiednikiem naszej TVP Polonia. W zestawieniu pojawiła się jeszcze jedyna niezależna duża telewizja RTL, którą w swoim czasie władza próbowała utemperować podatkiem. Co pokazały te badania? Jedynie w wiadomościach RTL ilość czasu antenowego przeznaczonego dla polityków prorządowych i opozycyjnych była zbliżona. W TV2 i Duna TV wypowiedzi przedstawicieli rządzącej koalicji zajmowały średnio 87% czasu antenowego. Nawet obraz polityków koalicji Fidesz-KDNP kształtowany we wszystkich trzech mediach był wyraźnie pozytywny (RTL – 63%, TV2 – 77%, Duna TV – 85%). Z kolei o opozycji w prorządowych mediach mówiło się w 90% w negatywnym kontekście. W RTL przeważała w tym przypadku narracja pozytywna – 77%.

Jeśli w najbliższych czterech latach pojawią się zakusy, by uderzyć w stację RTL, to pierwszą okazję do tego rząd uzyska pod koniec 2022 roku – gdy nastąpi odmrożenie podatku medialnego. Można się wtedy spodziewać ataku zarówno na tę telewizję, jak i na serwis 24.hu, będący obecnie największym niesympatyzującym z rządem portalem informacyjnym, przypominającym polskie Onet, Wirtualną Polskę czy Interię.

Warto jeszcze wspomnieć o Mi Hazánk. O partii Laszlo Toróczkaia, jak i o nim samym pisałem już w tej książce. Przypomnijmy: Mi Hazánk Mozgalom (Ruch Nasza Ojczyzna) to rozłamowcy z Jobbiku, którzy nie zaakceptowali ewolucji tej partii w kierunku centrum. Po wyborach w 2018 roku założyli własne stronnictwo i frakcję w Zgromadzeniu Krajowym. Główny program wyborczy Mi Hazánk sprowadza się do antysemityzmu, ksenofobii, jest w nim też komponent antyszczepionkowy. Ugrupowanie to nie chce wojsk NATO na terytorium Węgier i domaga się otwarcie wyjścia kraju z Unii Europejskiej. W żadnym sondażu nie wieszczono mu szansy na przekroczenie progu wyborczego. Ze skromnymi sześcioma mandatami zostało jednak formalnie trzecią siłą w parlamencie.

Gorycz podsumowania

Wybory parlamentarne na Węgrzech jako akt polegający na przyjściu do wyznaczonego lokalu, zaznaczeniu na karcie głosowania popieranych kandydatów i wrzuceniu jej do urny są w pełni demokratyczne. Problem w tym, że są niedemokratyczne pod względem równości szans na uzyskanie mandatu. Dostęp do mediów publicznych oraz tych, które pozostają pod kontrolą oligarchów skupionych wokół rządu, jest ograniczony, a w zasadzie żaden. Szczytem politycznej perwersji było zaproszenie Márki-Zaya do państwowej telewizji na czwartek 14 kwietnia 2022 roku, to jest 11 dni po wyborach. Został tam zaproszony po wielu miesiącach lżenia. Po 3 kwietnia nazywano go ponadto „lewicowym przegranym kandydatem”. Márki-Zay jednak do telewizji poszedł.

Nie da się myśleć o równych szansach w wyborach w państwie, w którym przedstawiciele opozycji – oprócz gwarantowanych ustawą pięciu minut dwa razy w tygodniu – nie mają prawa do swobodnej wypowiedzi, są deprecjonowani, przedstawiani jako potencjalni zdrajcy i osoby ryzykujące bezpieczeństwem Węgrów. Nie da się tego zrobić w państwie, w którym Fidesz ma do dyspozycji dziesięciokrotnie więcej plakatów wyborczych niż opozycja. Jak to się robi? Dla właścicieli słupów ogłoszeniowych istotnym, acz nieweryfikowalnym źródłem stałego dochodu są rządowe kampanie, które na ulicach trwają niemal cały rok. Niesprzedanie powierzchni reklamowej Fideszowi lub rządowi może skutkować utratą zamówienia, czego żadna firma nie zaryzykuje. Cenzura w białych rękawiczkach, wszak wszystko jest lege artis. Rząd, czyli w praktyce Viktor Orbán i liczni ministrowie Fideszu, prowadzi kampanię nieprzerwanie od 2015 roku. Także w 2022 roku równolegle z kampanią wyborczą koalicji Fidesz-KDNP toczyła się ta druga – rządowa, zapewniająca, że władze ochronią państwo przed wojną. Nie oddzielano ich od siebie. Nawet wyświetlały się na tych samych telebimach.

W węgierskich realiach demokratyczna zmiana władzy staje się coraz mniej prawdopodobna. Przed każdymi wyborami koalicja dostosowuje ordynację wyborczą do swoich potrzeb, dlatego wybory mogłyby w najbliższych latach w ogóle się nie odbywać, ponieważ nie ma matematycznej siły na pokonanie aliansu Fidesz-KDNP. Skrajna prawica, Mi Hazánk, nie była atakowana przez polityków tego sojuszu ani przez środki masowego przekazu. Jej przedstawiciele byli nawet gośćmi mediów państwowych oraz sympatyzujących z rządem, co przełożyło się bezpośrednio na zwiększenie poparcia dla tego środowiska politycznego. O tym, kim jest Toróczkai, pisałem już w poprzedniej części tekstu. Nie twierdzę przy tym, że Viktor Orbán ma poparcie tylko dzięki matematycznym sztuczkom. To wybitny polityk, charyzmatyczny i doświadczony, świetny strateg, który zdeklasował opozycję, potrafiąc wykorzystać trudny moment, w którym toczyła się kampania wyborcza – trwającą napaść Rosji na Ukrainę. To wszystko nie ulega wątpliwości. Orbán miał także narzędzie, które pozwoliło mu na budowanie poparcia – wydatki z budżetu centralnego. Po 2000 roku koalicja Fidesz-KDNP wygrała wybory na równych zasadach tylko raz – w roku 2010. Późniejsze zwycięstwa odnosiła już, wykorzystując gigantyczną przewagę na starcie.

Sojusz węgierskiej opozycji nie był finalnie udany. Nadszedł czas rozliczeń i oskarżania o błędną komunikację. Pretensje o to, kto został jej liderem, są jednak o tyle absurdalne, że wybór Márki-Zaya był następstwem powszechnych prawyborów i podważanie ich wyniku jest de facto uderzeniem w osoby, które wzięły w nich udział. Wyzwanie, przed którym stoi opozycja, dotyczy, najogólniej mówiąc, sensu i perspektyw dalszej współpracy. Péter Márki-Zay zapewne ostatecznie wycofa się z dużej polityki i skupi na trwającej do 2024 roku kadencji w samorządzie. Opozycja przejdzie prawdopodobnie na kolegialne przywództwo, ponieważ w obecnych realiach na Węgrzech nie ma właściwie żadnej alternatywy wobec budowania szerokiego poparcia po tej stronie sceny politycznej. Ponowny rozpad opozycji na małe, rywalizujące ze sobą i podbierające sobie elektorat partie byłby najgłębszym ukłonem pod adresem koalicji Fidesz-KDNP. Paradoksalnie wybór Márki-Zaya – polityka niepowiązanego z żadną partią głównego nurtu – na kandydata na premiera był dla trwałości bloku opozycyjnego bezpieczniejszy, ponieważ dzięki niemu w razie wygranej czołowe ugrupowania nie traciłyby wpływu na politykę. Szansą dla opozycji jest to, że sojusz Fidesz-KDNP nie podejmie prób atomizacji bloku opozycyjnego w parlamencie, ma bowiem już wszystkie narzędzia potrzebne do prowadzenia nieograniczonej polityki. Co więcej, Fidesz opozycji po prostu nie potrzebuje.

Pomimo ogromnego zwycięstwa kadencja ta dla koalicji Fidesz-KDNP może okazać się jedną z najtrudniejszych. Rządzący będą musieli samodzielnie mierzyć się z problemami w sferze gospodarki wywołanymi przez pandemię COVID-19 i wojnę. Najważniejsze wyzwania to konieczność wygaszania tarcz antykryzysowych i coraz mniejsze szanse na utrzymanie polityki systemowych obniżek cen energii. W szerszej perspektywie realia te mogą doprowadzić do spadku poparcia dla rządzących, jednak stworzony w ostatnich latach system medialny umożliwi tonowanie nastrojów poprzez tłumaczenie Węgrom przyczyn kolejnych działań i takiej, a nie innej polityki. Z pewnością odpowiedzialnością tak za wojnę, jak i powstały na jej skutek kryzys zostanie obarczony Zachód.

Węgierskie wskaźniki ekonomiczne, w tym dług publiczny oscylujący w granicach 80% PKB, utrzymują się na poziomie wskaźników z przełomu lat 2011 i 2012. Minister finansów Mihály Varga podkreśla, że obecnie dług pozostaje w rękach węgierskich, a nie obcych, jak przed dekadą, a zatem koszty jego obsługi są niższe. Obligacje mają jedną z najwyższych w historii rentowność. Jednocześnie Budapeszt jak kania dżdżu potrzebuje wypłat unijnych środków – w latach 2021–2027 ich suma ma sięgnąć 40 miliardów euro. W kwocie tej zawiera się 17 miliardów euro w ramach Funduszu Odbudowy. Wizja otrzymania tych pieniędzy bez całkowitej korekty polityki wobec Unii Europejskiej oddala się coraz szybciej, szczególnie że 5 kwietnia 2022 roku, kilkadziesiąt godzin po zwycięstwie koalicji Fidesz-KDNP, Komisja Europejska uruchomiła mechanizm warunkowości, który pozwala na zablokowanie części unijnych środków. Jak dużej – tego nikt nie wie.

Węgry są pierwszym państwem, przeciwko któremu użyto tego mechanizmu. Przejście do jego kolejnego etapu nie wymaga jednomyślności, a jedynie większości kwalifikowanej, czyli zgody co najmniej 15 państw, której uzyskanie nie jest trudne. Utrata tych pieniędzy będzie – mówiąc wprost – katastrofą, ponieważ nie da się ich w żaden sposób zrównoważyć kredytem ani z Rosji, ani z Chin. Wobec faktu, że w parlamencie zasiada skrajna, antyunijna prawica, wydaje się prawdopodobne, że do dyskursu medialnego zostanie wprowadzony element związany z huexitem. Rozpocznie się powolne oswajanie społeczeństwa z jego ewentualnością. Nie mam żadnej pewności, czy sączona latami propaganda nie zagrozi na niespotykaną skalę poparciu Węgrów dla Unii, które w badaniach wciąż pozostaje jednym z najwyższych, obok polskiego. A że jest to możliwe, pokazuje… wojna w Ukrainie. Punkt widzenia prezentowany konsekwentnie w węgierskich mediach znalazł odzwierciedlenie w sondażach – wysoki odsetek Węgrów uważa, że to Ukraina jest winna wybuchowi konfliktu.

Dość często pada pytanie, czy rozwiązanie z prawyborami i konsolidacją opozycji dałoby się zastosować w Polsce. Zwolennicy polskiej opozycji starali się je zaimplementować dość bezkrytycznie, głęboko wierząc, że przyniesie spektakularny sukces. Jednak nie wszystko można kopiować w prostej linii. Istnieją ważne uwarunkowania wpływające na możliwość zbudowania takiego porozumienia. Podobnie jak w przypadku wyborów w 2018 roku, także i przed wyborami cztery lata później doszło do politycznych manipulacji wokół ordynacji wyborczej, których celem było jeszcze większe zaburzenie szans na równą rywalizację. Nie da się przekopiować metod z Budapesztu na grunt polski.

1 Partia powstała pod nazwą Dialog na rzecz Węgier (Párbeszéd Magyarországért, PM). Jednakże w 2016 roku zdecydowano o zmianie nazwy na Dialog (Párbeszéd, P), pod którą ugrupowanie wystartowało w wyborach w 2018 i 2022 roku.

2 Płot na granicy Serbii i Węgier, a tym samym na jednym z węgierskich odcinków zewnętrznej granicy Unii Europejskiej i strefy Schengen, wzniesiono w 2015 roku, w szczycie napływu imigrantów przenikających do Europy Zachodniej szlakiem bałkańskim. Jeszcze w 2014 roku nielegalnie przekroczyło ją ponad 40 tysięcy imigrantów, a w kolejnym roku tylko do lata liczba ta wzrosła dwukrotnie. Zdecydowana większość owych osób planowała dalsze przemieszczanie się w kierunku Austrii i Niemiec. Decyzję o budowie ogrodzenia o długości 175 kilometrów podjęto na mocy rozporządzenia rządu. Wcześniej zmieniono ustawę dotyczącą ochrony granicy kraju, umożliwiając państwu wykorzystywanie na cele interesu publicznego pasa przygranicznego o szerokości 10 metrów, za przekazaniem odszkodowania dla właścicieli gruntu. Partie opozycyjne były przeciwne postawieniu płotu, z wyjątkiem jednej – Jobbiku. W sierpniu 2016 roku Viktor Orbán ogłosił budowę drugiego, równoległego ogrodzenia, które określono mianem „inteligentnego”, wyposażonego w kamery termowizyjne i inne urządzenia utrudniające przekroczenie granicy. Druga nitka ogrodzenia powstała do lata 2017 roku. Ogrodzenie, określane przez rządzących jako tymczasowe, stoi do dziś (przyp. red.).

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Część VI

Fidesz – nie będą nam mówić, co mamy robić

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Érdek. Nie érték

Érdek to „interes”. Érték – „wartości”. Oba słowa fonetycznie brzmią dość podobnie, w polityce zagranicznej Węgier nie mają jednak ze sobą nic wspólnego. We wszystkich komunikatach rządu mowa jest w zasadzie wyłącznie o interesach, a nie wartościach. Polityka zagraniczna w dużej mierze służy polityce wewnętrznej. Jej najważniejszym celem jest wpływanie na nastroje społeczne. Od społeczeństwa oczekuje się jednak nie refleksji nad skutecznością tej polityki, a bezwarunkowej jej akceptacji i podporządkowania. Nie ma miejsca na krytyczną analizę decyzji politycznej. Niejednokrotnie było tak, że następował rozdźwięk pomiędzy tym, co mówiono, a tym, co czyniono. Odnosi się to jednak wyłącznie do Unii Europejskiej, nie dotyczy zaś relacji z Rosją.

Rosyjska agresja na Ukrainę ujawniła zupełnie odmienną niż w przypadku innych państw w regionie politykę Węgier w kwestii bezpieczeństwa. Nie pierwszy raz Węgrzy idą pod prąd trendom. Po 2010 roku Fidesz postawił na budowanie sojuszy alternatywnych wobec Unii Europejskiej. Rządy koalicji Fidesz-KDNP szybko skonfliktowały się z Brukselą, a dobre relacje ze Wschodem (Rosją jako zapleczem energetycznym, ale także Chinami jako hojnym kredytodawcą oraz innymi państwami azjatyckimi) były jej potrzebne ze względu na postępujący od 2008 roku coraz poważniejszy kryzys gospodarczy. Podczas jego kulminacji przypadającej na 2010 rok bezrobocie sięgnęło 11,3%, a dług publiczny wyniósł 80,6% PKB (w 2011 roku zanotował najwyższy poziom – 80,7%). Szansy na wyjście z regresu upatrywano na Wschodzie, w państwach, które najmniej ucierpiały w wyniku gospodarczej bessy, przede wszystkim w Chinach.

Dziennikarze portalu Direkt36 zwracają uwagę, że na zwiększenie znaczenia owych relacji miał wpływ także komponent osobisty. Viktor Orbán darzył Władimira Putina oraz chińskich przywódców, najpierw Hu Jintao, a następnie Xi Jinpinga, szczególnym podziwem. Premier Węgier był pod wrażeniem sposobu sprawowania władzy przez Putina, w tym zwłaszcza surowego, wręcz bezwzględnego traktowania podwładnych. Do grona admirowanych przez Orbána polityków można zaliczyć również prezydenta Turcji Recepa Tayyipa Erdoğana. Rosja stanowiła alternatywę wobec europejskiego i proatlantyckiego kursu rozwoju Budapesztu. Z kolei Węgry i Turcję łączył pierwiastek turanizmu.

W jaki sposób szybko i bezboleśnie uzasadnić zwrot w orientacji międzynarodowej? Nic prostszego. Każde działanie podejmowane w ramach polityki zagranicznej Węgier jest uzasadniane interesem kraju. Hasło nemzeti érdek (interes narodowy) stało się wytrychem, odpowiedzią na jakiekolwiek pytanie o zasadność nowych sojuszy. A w polityce nie ma sentymentów. Dobrym przykładem tej prawdy jest postawa polskich władz, zaskoczonych, gdy w lutym 2015 roku do Budapesztu przyleciał Władimir Putin. Spotkanie to szeroko komentowano w Polsce. Premierem była wówczas Ewa Kopacz, a liderem opozycji Jarosław Kaczyński. Krytyka tej wizyty bardzo szybko przetoczyła się przez polskie media. Wobec gęstniejącej atmosfery i zapewne alarmujących notatek z węgierskiej ambasady do centrali w Budapeszcie Viktor Orbán w godzinach wieczornych zapowiedział, że nazajutrz pojawi się w Warszawie. W polskich mediach dominował przekaz potępienia pod adresem środowiska Fideszu. Przedstawiciele Prawa i Sprawiedliwości mówili wówczas, że Orbán jest stronnikiem Platformy Obywatelskiej, ponieważ zasiada razem z nią w Europejskiej Partii Ludowej. Przyjaźń z Budapesztem przypominała wtedy przerzucanie się gorącym kartoflem. Zmieniło się to dopiero kilka miesięcy później.

Na marginesie warto dodać, że w 2022 roku, w związku z postawą Węgier wobec wojny w Ukrainie, coś z tej atmosfery sprzed siedmiu lat wróciło. Wystarczy przywołać archiwalne zdjęcie, które 24 marca 2022 roku zamieścił na Twitterze Adam Bielan, lider Partii Republikańskiej. Przedstawia ono Donalda Tuska w samolocie rządowym w towarzystwie Viktora Orbána. Na pokładzie znalazł się wówczas także Péter Szijjártó, siedzący zresztą za plecami Tuska. Bielan napisał: „To zdjęcie z samolotu Tuska, który zabrał Orbana na szczyt RE”. Puenta była taka, że liderzy Zjednoczonej Prawicy nigdy nie zaprosili do samolotu lidera Fideszu.

Wróćmy do wizyty z 2015 roku. Orbán pojawił się w siedzibie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w Warszawie z wielkim bukietem kwiatów. Wręczył go Ewie Kopacz, która przyjęła prezent niezbyt chętnie. Węgierski premier zapewnił o przyjaźni z Polską, wspomniał też o wspólnym dziedzictwie. Gdy węgierscy lub polscy politycy mówią o wzajemnych więzach historycznych, to muszą przywołać generała Bema, świętą Kingę i królową Jadwigę Andegaweńską, a na dokładkę dodać parę słów o roku 1956. Jeśli starczy czasu, można jeszcze przytoczyć dziewiętnastowieczne słowa Stanisława Worcella: „Węgry i Polska to dwa wiekuiste dęby, każdy z nich wystrzelił pniem osobnym i odrębnym, ale ich korzenie, szeroko rozłożone pod powierzchnią ziemi, i splątały się, i zrastały niewidocznie. Stąd byt i czerstwość jednego jest drugiemu warunkiem życia i zdrowia”1.

Tym razem było jednak inaczej. Péter Szijjártó, szef węgierskiej dyplomacji, komentując polsko-węgierskie napięcia, wskazał, że Węgrzy doświadczyli ze strony Rosji wielu krzywd, jak chociażby w 1956 roku w czasie powstania węgierskiego, jednak w relacjach gospodarczych nie ma miejsca na historyczny sentyment. Podkreślił przy okazji, że rozumie polskie stanowisko w tej sprawie. Węgierska polityka zagraniczna, podporządkowana „węgierskiej racji stanu”, jednym ruchem odcięła się od dziejowego dyskursu, tłumacząc to wprost ekonomiczno-finansowym interesem Węgier. To samo wydarzyło się w 2022 roku, kiedy Rosja zaatakowała Ukrainę, a omówione w poprzednim rozdziale stanowisko Budapesztu wobec wojny było nie do zaakceptowania w Polsce. Tak jak w 2015 roku ochłodzenie relacji węgiersko-polskich nie wpłynęło na rząd w Budapeszcie, tak siedem lat później scenariusz ten powtórzył się jota w jotę.

Dobrze pamiętam nadzieje związane z dojściem Fideszu do władzy, kiedy to koalicja MSzP-SzDSz nawoływała do zakończenia współpracy z Rosją. Zwracano uwagę na antyrosyjskość Orbána, a moi dziadkowie na stałe mieszkający na Węgrzech wyrażali w rozmowach optymizm łączony ze zmianą nurtu. Nie wiedzieli jednak, że już na przełomie 2008 i 2009 roku Orbán spotykał się potajemnie z zapleczem Putina, co ujawnili dziennikarze portalu Direkt36. W 2009 roku strony wypracowały konsensus dotyczący budowy elektrowni atomowej Paks II. Negocjacje w sprawie tej inwestycji Orbán zaczął jeszcze jako przedstawiciel opozycji, w czasie, w którym jego elektorat był przekonany, że po wygranej Fideszu rosyjskie wpływy na Węgrzech zostaną mocno ograniczone. Dowodem na to miała być zainicjowana wówczas renacjonalizacja dwóch strategicznych przedsiębiorstw – koncernu paliwowego MOL oraz linii lotniczych Malév, którą sfinalizowano ostatecznie w latach 2010–2011. Węgry z Orbánem na czele odkupowały w ten sposób rozsprzedany wcześniej Rosji majątek narodowy. O tej transakcji sporo mówiło się w Polsce w pierwszej połowie 2022 roku, już po podpisaniu porozumienia dotyczącego sprzedaży części stacji Lotosu węgierskiej spółce, podkreślając, że przecież MOL literalnie z Rosją nie ma nic wspólnego. A to, że przy okazji Węgry najdłużej blokowały szósty pakiet sankcji energetycznych, budując uprzywilejowaną pozycję MOL w regionie, no cóż – to przypadek… Przecież „nie będą nam mówić, co mamy robić”.

Węgry a Unia Europejska

Pomimo spoglądania na wschód pierwszym i najważniejszym środowiskiem współpracy jest dla Budapesztu Unia Europejska. Węgry są jednym z największych beneficjentów unijnych pieniędzy. Wspólnota, oprócz funduszy strukturalnych, zapewnia dostęp do zewnętrznego kapitału, w tym zagranicznych inwestycji, a także do rynku pracy. Setki tysięcy Węgrów znalazło zatrudnienie poza granicami kraju – głównie w Austrii, Niemczech i Wielkiej Brytanii, choć możliwości emigracji zarobkowej do tego ostatniego kraju po 31 stycznia 2020 roku ograniczył brexit.

Kraje wchodzące w skład Unii Europejskiej odpowiadają za około 80% węgierskiej wymiany handlowej. Elity polityczne w Budapeszcie doskonale zdają sobie sprawę, że rozwój państwa istotnie zależy od członkostwa we Wspólnocie. I chociaż zgodnie z rządową retoryką węgierski przemysł i gospodarka miały się od Unii uniezależnić (tym bardziej że, jak kilkakrotnie powtarzał premier, to inne państwa członkowskie czerpią korzyści z obecności Węgier w UE), w rzeczywistości gospodarka Węgier od lat uzależnia się coraz bardziej od zagranicznych podmiotów, głównie w przemyśle motoryzacyjnym. Branża ta pozostaje filarem eksportu. Na Węgrzech swoje fabryki mają między innymi Mercedes, Suzuki, Toyota, Opel i Audi. Ta ostatnia firma w latach 2016–2020 otrzymała rządowe wsparcie w wysokości 36 miliardów forintów – blisko 100 milionów euro. Pod Debreczynem, w zasadzie w zamian za „ustawę niewolniczą”, fabrykę już buduje BMW – wartość tej inwestycji to miliard euro.

Nie zaskakuje więc, że najważniejszym, a zarazem największym partnerem są Niemcy. Gdy funkcję kanclerza Niemiec pełniła Angela Merkel, Berlin był niejako synonimem Unii. Zależność tę dobrze pokazuje sytuacja z 2015 roku, z czasów kryzysu migracyjnego. Kiedy kanclerz Merkel krytykowała rząd Orbána za politykę wobec migrantów, w tym za budowę płotu na granicy węgiersko-serbskiej, jej słowa nie dotyczyły nigdy wymiany handlowej. Tak samo było w przypadku krytyki Orbána pod adresem polityki proimigracyjnej Niemiec. Napięte relacje polityczne nigdy nie miały przełożenia na kontakty gospodarcze. Warto w tym miejscu przypomnieć, że kiedy kanclerz złożyła wizytę w Budapeszcie 2 lutego 2015 roku, Orbán w czasie wspólnej konferencji prasowej dziękował Niemcom za inwestycje na Węgrzech, a w końcu zwrócił się do Merkel słowami: „Danke Deutschland”, co w Polsce byłoby nie do pomyślenia. Bardzo bliskie, chociaż trudne relacje węgiersko-niemieckie uległy na poziomie politycznym nieomal zamrożeniu, odkąd funkcję kanclerza objął Olaf Scholz.

Mimo tak istotnego udziału Unii Europejskiej w wymianie handlowej niemal od samego początku rządów koalicji Fidesz-KDNP narastał spór Budapesztu z Brukselą. Jak to wyjaśnić? Trzeba zdecydowanie podkreślić, że paliwem dla tego antagonizmu są wartości podstawowe. W pierwszej kolejności chodzi o kwestię tożsamości narodowej lub szerzej – prawnej podmiotowości w relacjach z Unią. Orbán wyraża stały sprzeciw wobec zwiększania kompetencji instytucji unijnych kosztem ograniczania uprawnień parlamentów krajowych. Premier Węgier domaga się przywrócenia porządku, w którym europejskie instytucje, głównie Komisja Europejska, funkcjonują literalnie w oparciu o uprawnienia traktatowe. Według węgierskiej rządzącej klasy politycznej Unia Europejska jest platformą współpracy państw, która w żaden sposób nie może bazować na transferze wartości – Orbán uznaje zresztą, że tych ostatnich na Zachodzie w zasadzie nie ma. Lider Fideszu i rządu uważa, czemu daje wyraz w swoich wystąpieniach, że obecnie trwa cywilizacyjne, aksjologiczne starcie wewnątrz Wspólnoty. Chodzi tutaj nie tyle o polaryzację stanowisk krajów starej Unii i jej nowych członków, ile o podział na „zgniły”, ateistyczny, bezbożny, pozbawiony wartości, do tego multikulturowy Zachód i na Europę Środkową – archetyp niezdewaluowanej europejskiej tożsamości, której niezwykle silnym elementem jest własna silna tożsamość narodowa.

Równie często przywoływany jest argument, że kultura chrześcijańska odrzuca poprawność polityczną. W retoryce węgierskiego premiera owa poprawność prowadzi do wyjałowienia debaty i wyzbycia się wspomnianego czynnika narodowotwórczego. Takie postrzeganie rzeczywistości jest wynikiem silnego przekonania, że powodem, dla którego Europa Środkowa stała się szeroko rozumianą ostoją moralności, jest fakt, że musiała ona na przestrzeni dziejów walczyć o swoją tożsamość i wręcz egzystencjalny byt, podczas gdy Zachód takich doświadczeń nie ma. Element tożsamości ma wpływać na konieczność zwiększenia znaczenia parlamentów narodowych w procesie decyzyjnym Wspólnoty w taki sposób, aby ciężar wyboru rozstrzygnięć został przeniesiony z poziomu Rady Unii Europejskiej na zgromadzenia krajowe. W założeniu miałoby to zwiększyć demokratyczność zapadających decyzji.

W 2015 roku w szczycie kryzysu migracyjnego Orbán wskazywał, że wybrany w 2014 roku Parlament Europejski nie powinien podejmować jakichkolwiek decyzji dotyczących przyszłości Unii, ponieważ Europejczycy głosowali w czasach, w których czynniki tożsamościowy oraz antyimigracyjny nie odgrywały jakiejkolwiek roli. Orbán mocno stawiał na legitymację. Paradoksalnie po lutym 2022 roku, czyli po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji na Ukrainę, tę samą konstrukcję retoryczną można by zastosować wobec obecnej kadencji Parlamentu Europejskiego. Jego członkowie zdobyli przecież mandaty w 2019 roku, w realiach pokoju, a nie tak ogromnego zagrożenia ze strony Rosji. Jak widać, dekonstrukcja retorycznych aspektów polityki zagranicznej Węgier prowadzi do refleksji, że jest ona jedynie napompowaną wydmuszką kształtowaną na użytek wewnętrznych potrzeb politycznych.

W narracji węgierskich władz wybory do Parlamentu Europejskiego w 2019 roku miały być starciem dwóch wizji – Emmanuela Macrona oraz Viktora Orbána. Rywalizacją Europy zlaicyzowanej, proimigracyjnej, kosmopolitycznej i wyjałowionej z wartości z jej „lepszą siostrą” – pełną wartości chrześcijańskich i umiłowania dla tradycji. Prezydent Francji był przedstawiany jako polityk domagający się zacieśnienia współpracy państw starej Unii, wypchnięcia z kręgu unijnej awangardy krajów niechętnych hegemonii Brukseli, stworzenia odrębnego budżetu strefy euro, zwiększenia znaczenia kwestii praworządności, osłabienia parlamentów narodowych, otwarcia na migrację (również nielegalną), a także dalszego wyzbywania się tożsamości europejskiej i chrześcijańskiej poprzez prowadzenie bliżej nieidentyfikowalnej polityki zeświecczenia. Z kolei Orbán jawił się jako obrońca europejskiej tożsamości, przeciwnik jakiejkolwiek migracji spoza granic Unii, przeciwnik konsolidacji europejskiej, w końcu – polityk opowiadający się za luźną kooperacją państw unijnych, polegającą na wybieraniu obszarów, w których chce się współpracować, oraz rozluźnianiu więzi w innych.

Kolejne takie starcie miało miejsce w pierwszej połowie 2022 roku, kiedy Radzie Unii Europejskiej przewodziła Francja, a w kraju tym ważyły się losy wyborów prezydenckich. Orbán postawił wówczas na notującą obiecujące wyniki w sondażach Marine Le Pen, z którą chciał budować nowy ruch konserwatywny w Europie. Mariaż węgierskiego lidera z prorosyjską kandydatką skrajnej prawicy trwał nawet wtedy, gdy stało się jasne, że Rosja planuje inwazję na Ukrainę. 24 kwietnia Le Pen przegrała wyścig o fotel prezydencki z Emmanuelem Macronem, w pierwszej turze ulegając mu zaledwie o 4,69 punktu procentowego, a w drugiej przegrywając już zdecydowanie stosunkiem głosów 41,45% do 58,55%. Co ciekawe, MKP Bank Lőrinca Mészárosa, dobrego kolegi Orbána, udzielił Le Pen kredytu na blisko 11 milionów euro z przeznaczeniem na kampanię wyborczą. Z kolei Katalin Novák, która od 10 maja 2022 roku jest prezydentem Węgier (parlament przegłosował jej wybór 10 marca), obdarzyła politycznym zaufaniem kogoś jeszcze bardziej skrajnego – Érica Zemmoura. Kandydat ultraprawicowej partii Reconquête zakończył udział w rywalizacji na pierwszej rundzie, uzyskując wynik poniżej oczekiwań – 7,07%.

Stawiając na niewłaściwy sojusz, Viktor Orbán dokonał złego wyboru. To właśnie w czasie francuskiej prezydencji, 5 kwietnia, Komisja Europejska uruchomiła mechanizm warunkowości, na mocy którego Węgry mogą stracić unijne środki – nie tylko z Funduszu Odbudowy, ale z całej perspektywy budżetowej na lata 2021–2027. Francuskie przywództwo w Unii, zakończone 30 czerwca 2022 roku, i wojna w Ukrainie doprowadziły do wzrostu znaczenia tendencji proeuropejskich i proatlantyckich. Sytuację Węgier pogorszyło dodatkowo przyjęcie polskiego Krajowego Planu Odbudowy, do czego doszło 1 czerwca. Nazajutrz szefowa Komisji Europejskiej obwieściła tę wiadomość w Warszawie.

Praworządność

Po długich i burzliwych obradach 3 lipca 2013 roku podczas posiedzenia Parlamentu Europejskiego w Strasburgu przyjęto bardzo krytyczny raport o stanie demokracji na Węgrzech. Nie była to pierwsza krytyka, jaką pod adresem węgierskiej polityki wysuwali europosłowie. Nazajutrz po jego przegłosowaniu Zgromadzenie Krajowe Węgier ogłosiło memorandum, w którym zawarto następujące twierdzenie: „Raport ignoruje zakres uprawnień Parlamentu Europejskiego, podział kompetencji między instytucjami unijnymi oraz szczególnie wrażliwy na naruszenia prawny system równowagi pomiędzy Wspólnotą a państwami członkowskimi. Pozostaje on również sprzeczny z wynikającym z Traktatów obowiązkiem wzajemnego poszanowania dla tradycji i tożsamości konstytucyjnej państw członkowskich. […] Raport stanowi nadużycie władzy przez Parlament Europejski”.

Chodzi o tak zwany raport Tavaresa, którego oficjalna nazwa to „Sytuacja w zakresie praw podstawowych: standardy i praktyka na Węgrzech”2. Czemu o nim wspominam? Praworządność to jedno z najbardziej kontestowanych zagadnień związanych z węgierskim członkostwem w Unii Europejskiej. Główny zarzut Budapesztu sprowadza się do tego, że nie da się ustalić jednego, uniwersalnego kryterium, na którym mogłoby się oprzeć pojęcie praworządności. Jego unijne rozumienie węgierscy politycy uznają za niedopracowane. Brak wykładni ma być związany z niewypracowaniem wspólnej definicji językowej terminu „praworządność”. Rząd w takiej narracji wspiera Centrum Praw Podstawowych. Według analityków z tego ośrodka trzeba całkowicie odrzucić zamysł kontroli praworządności, ponieważ nie jest on oparty na jasnych i takich samych dla wszystkich kryteriach, ale na arbitralnej woli politycznej i presji, jakim ulegają unijne instytucje.

Orbán uważał, że raport Tavaresa godzi zarówno w tożsamość państwa węgierskiego, jak i w suwerenność tworzonego w Budapeszcie prawa. W sprawie praworządności na pierwszym planie postawiono spór dotyczący kompetencji instytucji unijnych. W swoim wystąpieniu w Parlamencie Europejskim Viktor Orbán mówił, że Węgry nie po to przystąpiły do Unii, żeby mieć „szefa”, czyli Komisję Europejską, ponieważ swój akces do Wspólnoty zrealizowały jako kraj suwerenny. Orbán wskazywał na podwójne standardy, które jego zdaniem były stosowane w przypadku różnych krajów. Powoływał się na niesprawiedliwe i wybiórcze podejmowanie działań przeciwko naruszeniom członkowskim. Zdaniem węgierskiego premiera ówczesny konflikt dotyczył także protekcjonalnego traktowania mniejszych lub nowych państw Unii przez większe państwa członkowskie, głównie przez Niemcy.

Według węgierskiego rządu większość posłów w Parlamencie Europejskim stanowią politycy wywodzący się z partii popierających masową, nielegalną imigrację oraz tak zwany plan Sorosa, w wyniku którego około miliona migrantów ma zostać osiedlonych w Europie. Komunikacja węgierskiego rządu, w tym premiera, sprowadza się do twierdzenia, że Węgry były i są regularnie karane za przeciwstawienie się nielegalnej imigracji, a także za obronę Europy przed falą „muzułmańskich hord najeźdźców”. Padały wręcz oskarżenia o zemstę.

Jeśli raport Tavaresa stanowił zaostrzenie sporu, to jego eskalacją – i największą kością niezgody – okazał się kryzys migracyjny rozgorzały w 2015 roku. W kolejnych latach był on podtrzymywany w węgierskim dyskursie publicznym i podkreślany w relacjach z Unią, niezależnie od liczby migrantów faktycznie przekraczających granicę Węgier. Sam w sobie stanowił punkt zwrotny w węgierskiej polityce i zmienił ją nieodwracalnie. Przyszedł zresztą w dobrym momencie, kiedy Fidesz borykał się z licznymi problemami. Nastąpił efekt flagi, czyli konsolidacja wokół przywódcy, dzięki której Węgry miały wyjść z trudnego okresu obronną ręką. Ten sam mechanizm zadziałał tuż przed wyborami w 2022 roku.

Omawiając kryzys migracyjny na Węgrzech, trzeba przytoczyć przede wszystkim dwie istotne reakcje państwa. Pierwszą było rozpoczęcie budowy ogrodzenia na granicy węgiersko-serbskiej w 2015 roku. Obecnie wzdłuż linii rozgraniczenia biegną dwa płoty – jeden przypominający zasieki, drugi zaś „inteligentny”, naszpikowany elektroniką, kamerami i detektorami ruchu. W narracji Fideszu cały czas pojawia się żądanie pod adresem Komisji Europejskiej, by zapłaciła za budowę owego płotu oraz ochronę granicy, będącej też przecież fragmentem zewnętrznej granicy Unii Europejskiej i strefy Schengen. Rachunek wystawiony Brukseli przez węgierski rząd opiewał na niespełna 900 milionów euro, propozycja wypłaty została jednak odrzucona.

Ważniejsze wydarzenia rozegrały się rok później. W ramach propozycji relokacji migrantów na Węgry miały trafić dokładnie 1294 osoby. W kraju rozpoczęła się debata dotycząca organizacji referendum, w którym Węgrzy powinni odrzucić kwotę migrantów. Jobbik postulował wówczas, by brak zgody na mechanizm unijnej relokacji wpisać wprost do konstytucji. Tak się nie stało, ale partia ostatecznie referendum poparła. Inne ugrupowania opozycyjne – socjaliści oraz stronnictwo Polityka Może Być Inna, ostentacyjnie nie wzięły udziału w głosowaniu.

Referendum, zatwierdzone przez Sąd Najwyższy, zostało zorganizowane wbrew węgierskiej konstytucji. Paradoks? Nie na Węgrzech. W ustawie zasadniczej jest bowiem wyraźnie zapisane, że „przedmiotem referendum ogólnokrajowego może być sprawa będąca w zakresie obowiązków i uprawnień Zgromadzenia [Krajowego]”. Natomiast „nie można przeprowadzać referendum ogólnokrajowego w sprawie […] zobowiązań wynikających z umów międzynarodowych”. Mechanizm relokacji wynikał z umowy międzynarodowej, co podnosiło też Narodowe Biuro Wyborcze. Sąd Najwyższy orzekł jednak, że konsekwencje wynikające z ulokowania migrantów spadną na państwo węgierskie. Stwierdził także, że meritum referendum nie będzie dotyczyć traktatów akcesyjnych (unijnego prawa pierwotnego), ale decyzji Unii Europejskiej (prawa wtórnego). Decyzja sądu była w pełni zgodna z oczekiwaniem władzy. „Nie będą nam mówić, co mamy robić”, prawda?

Droga do referendum została otwarta. Fidesz wzywał do masowego uczestnictwa w plebiscycie, z kolei opozycja do głosowania na „nie” bądź do bojkotu. Na ulicach pojawiły się plakaty, a komunikację zdominował jeden przekaz. Jeżeli kochasz Węgry, pójdziesz w niedzielę na referendum i postawisz krzyżyk w polu „NIE” pod pytaniem o treści: „Czy chce Pan/Pani, aby Unia Europejska mogła zarządzać również bez zgody parlamentu obowiązkowe osiedlanie na Węgrzech osób innych niż obywatele węgierscy?”. W narracji Fideszu ci, którzy zagłosują „za”, ryzykują bezpieczeństwem Węgier, a także przyłożą rękę do ewentualnych zamachów terrorystycznych w stolicy kraju, których „nie można wykluczyć”. Utrwalał się zatem podział na „nas – patriotów” i „pozostałych”, którzy za patriotów uznani być nie mogą. Z kolei opozycja ostrzegała, że referendum to tak naprawdę sondowanie opinii publicznej przed ewentualnym wyjściem Węgier z Unii Europejskiej.

Głosowanie przeprowadzono 2 października. Zakończyło się ono, mówiąc wprost, frekwencyjną katastrofą. Jeszcze do przedpołudniowych godzin niedzieli Viktor Orbán zaznaczał, że referendum będzie ważne, jeśli frekwencja przekroczy 50%. Cząstkowe dane na jej temat są podawane na Węgrzech o 7:00, 9:00, 11:00, 13:00, 15:00 i 17:30. W tym przypadku już od rana nie napawały one optymizmem, wskazywały bowiem, że szanse na to, by referendum było ważne, są niewielkie. Stąd też kiedy około godziny 11:00 Orbán sam oddał głos, jeszcze na schodach lokalu wyborczego wygłosił oświadczenie, w którym powiedział, że najważniejsze jest, by „więcej osób zagłosowało przeciwko unijnemu mechanizmowi relokacji migrantów”. A on w każdym wypadku uszanuje wolę obywateli.

Ogłoszenie informacji o frekwencji musiało być dla Fideszu szokiem. Do urn ruszyło ostatecznie zaledwie 43,35% uprawnionych. Na „nie” zagłosowało 98,32% z nich. Organizacja referendum kosztowała około 16 milionów euro. Nazajutrz z mównicy w Zgromadzeniu Krajowym Orbán tłumaczył, że nie może nie uwzględnić woli ponad trzech milionów Węgrów, którzy odrzucili mechanizm relokacji. Udało się to dopiero w 2018 roku, kiedy koalicja Fidesz-KDNP odzyskała większość konstytucyjną i uchwaliła pakiet Stop Soros. Była to „ustawa sałatowa” (idiom obecny w węgierskim języku polityki), czyli akt prawny zmieniający hurtem kilka różnych ustaw. Jedną z nich była… konstytucja. W czerwcu 2018 roku zamknięto temat relokacji i kontynuowano politykę antyimigracyjną.

W czasie negocjacji związanych z budżetem Unii Europejskiej na lata 2021–2027, które odbywały się w lipcu 2020 roku, Viktor Orbán przewrotnie wskazał, że jeżeli jakieś państwo nie jest praworządne i nie respektuje zasad, na których opiera się Unia, powinno zostać z niej wykluczone. Węgry odrzucały w sposób kategoryczny plan powiązania funduszy unijnych z zagadnieniem przestrzegania praworządności, choć mechanizm ten został w lutym 2022 roku uznany przez Trybunał Sprawiedliwości UE za zgodny z unijnym prawem. 5 kwietnia uruchomiono go przeciwko Węgrom. Co istotne, w realizacji ujętych w nim procesów nie jest wymagana jednomyślność, a jedynie większość kwalifikowana, czyli zgoda 15 państw, co daje Unii wysokie szanse na kontynuację polityki „dociskania” Budapesztu.

Wschodnia polityka Węgier, przede wszystkim wobec Rosji, okazała się całkowitą porażką. Pomimo ambitnych celów nie udało się uczynić z niej istotnego filaru polityki węgierskiej, a wojna jeszcze dotkliwiej ją obnażyła. W obecnych realiach (nie można bowiem prognozować, co będzie za kilka miesięcy czy lat) nie da się kontynuować prorosyjskiego kursu. W przypadku głosowania nad unijnymi sankcjami w obszarze energetyki trudno sobie wyobrazić, by Węgry je ostatecznie zawetowały. Paradoksalnie obnaża to po raz pierwszy w historii słabość Budapesztu wobec Wspólnoty. Szósty pakiet sankcyjny negocjowano ponad 50 dni. Najsilniejszym jego oponentem był właśnie Orbán, który nie zgadzał się na propozycje dotyczące porzucenia rosyjskiej ropy. Warto pamiętać, że w tym samym czasie, w którym w Ukrainie trwała rosyjska agresja, w Polsce przebiegała fuzja spółek Orlen i Lotos, z których ta druga podpisała kontrakt między innymi na sprzedaż 417 stacji benzynowych węgierskiemu koncernowi paliwowemu MOL.

Powszechna krytyka węgierskiego stanowiska wobec rosyjskiej inwazji doprowadziła do ochłodzenia relacji węgiersko-polskich, a także zamrożenia formatu Grupy Wyszehradzkiej w ważnej dla Węgier chwili – to jest w czasie prezydencji Budapesztu, rozpoczętej 1 lipca 2021 roku i kończącej się 30 czerwca 2022 roku. Po szczycie Rady Europejskiej z 30–31 maja 2022 roku, na którym przyjęto szósty pakiet sankcji, okazało się, że COREPER3(Komitet Stałych Przedstawicieli Rządów Państw Członkowskich przy Unii Europejskiej), czyli zgromadzenie ambasadorów krajów członkowskich, nie jest w stanie doprecyzować i zatwierdzić ich wdrożenia, ponieważ Węgry postanowiły dodać kolejne żądania, których nie było na stole w trakcie negocjacji. Jak napisała na Twitterze dziennikarka radia RMF Katarzyna Szymańska-Borginon: „Stanowisko HU budzi w UE już nie tylko oburzenie, ale i niesmak” (pisownia oryginalna).

Węgry a Rosja

Dobrze. Jeśli jednak nie Unia Europejska, to kto? Naturalnym punktem odniesienia wydaje się Rosja. Zbliżenie w relacjach węgiersko-rosyjskich przypadło na okres rządów lewicowo-liberalnej koalicji MSzP-SzDSz, pozostającej u władzy w latach 2002–2010. Wyraźne ożywienie współpracy widać było zwłaszcza wtedy, gdy funkcję premiera pełnił Ferenc Gyurcsány. Według danych Centralnego Urzędu Statystycznego od 2005 roku przez siedem kolejnych lat wartość eksportu do Rosji wzrosła z 1% do 2,6% PKB.

Rząd Gyurcsánya w celu pozyskania kapitału na ratowanie gospodarki uruchomił wyprzedaż kapitału państwowego. W 2007 roku sprzedał firmie AirBridge Zrt. udziały w liniach lotniczych Malév, co krytykował ówczesny opozycyjny Fidesz. Koalicja Fidesz-KDNP już w kampanii wyborczej obiecywała odkupienie Malévu, i to zresztą nastąpiło, jednak niedługo, bo 3 lutego 2012 roku, firma ta ogłosiła upadłość. Bezpośrednią przyczyną plajty była decyzja Komisji Europejskiej w sprawie zwrotu pomocy publicznej udzielonej przez państwo. Wówczas była to kwota 38 miliardów forintów (ówczesny odpowiednik 130 milionów euro), równa całym przychodom osiągniętym przez Malév w 2010 roku.

W 2009 roku powiązana z rosyjskimi oligarchami spółka Surgutnieftiegaz wykupiła 21,1% udziałów w węgierskim koncernie naftowym MOL. Rosjanie pozyskali akcje od austriackiej grupy OMV. Ale rząd Gyurcsánya na tym nie poprzestał. O dziwo, po objęciu rządów przez koalicję Fidesz-KDNP nastąpiła pewnego rodzaju instytucjonalizacja wzajemnych relacji. Rosja stała się jednym z głównych kierunków współpracy gospodarczej w ramach nowej doktryny polityki zagranicznej, tak zwanego otwarcia na Wschód (keleti nyitás). Kooperację z Rosją w znaczny sposób utrudniły dopiero unijne sankcje nałożone na ten kraj po aneksji Krymu w 2014 roku. Formalnie Węgry poparły sankcje, jednak węgierska dyplomacja regularnie kontestowała ich zasadność (aż do wojny w Ukrainie w 2022 roku), wskazując, że odpowiedź na działania militarne nie może obejmować kroków ekonomicznych. Obecnie współpraca odbywa się głównie w zakresie energetyki. Węgierska gospodarka pozostaje niemal w całości zależna od dostaw rosyjskiego gazu i w 64% od ropy z Rosji. Orbán w mediach społecznościowych określał skalę owego uzależnienia na nawet 85%. Dlaczego twierdzę, że jest ona jeszcze większa? Na Węgry rosyjski gaz dociera bowiem także od strony Austrii przez Gazociąg Północny (Nord Stream) i hub gazowy w Baumgarten. W założeniach miał także docierać przez drugą jego nitkę Nord Stream 2, inwestycja ta jednak nie doszła do skutku po rozpoczęciu rosyjskiej agresji na Ukrainę.

Założenia Europejskiego Zielonego Ładu, a więc polityki zmniejszania emisyjności, paradoksalnie prowadzą do sytuacji regularnego zwiększania zależności energetycznej od Rosji. Chodzi tutaj zarówno o paliwo jądrowe do rozbudowywanej przez Rosatom elektrowni atomowej w Paks, jak i o gaz. Tu ważne zastrzeżenie – kiedy sięgniesz, Czytelniku, do tej książki jesienią 2022 roku, zaangażowanie Rosatomu w realizację wspomnianej inwestycji może być zupełnie inne niż teraz, gdy piszę te słowa. Dynamika procesów zachodzących w przestrzeni międzynarodowej, w tym tempo rekonfiguracji zależności na rynku energetycznym, jest tak duża, że trudno wyrokować cokolwiek na kilka miesięcy w przód.

Nawet po wybuchu wojny w Ukrainie Węgry nie podejmowały działań na rzecz zmniejszenia uzależnienia energetycznego od Rosji. Od października 2021 roku obowiązuje nowa umowa gazowa z Gazpromem, która ma zaspokajać 50% zapotrzebowania Węgier na ten surowiec. Umowa została podpisana na 15 lat. Rocznie jest to 4,5 miliarda metrów sześciennych gazu, z których 3,5 miliarda metrów sześciennych płynie z Rosji Gazociągiem Południowym (od strony Turcji), a pozostały miliard jest pompowany od strony Austrii. Jednocześnie na początku lutego w trakcie wizyty w Rosji premier Węgier poprosił o zwiększenie wolumenu dostaw gazu o kolejny miliard metrów sześciennych, co jest realizowane od kwietnia 2022 roku.

Według węgierskiego rządu ceny rosyjskiego gazu są preferencyjne, jednak nie dzieli się on informacją na temat dokładnych stawek, nie można więc porównać ich z innymi obowiązującymi w Europie. W komunikatach koalicji Fidesz-KDNP pojawiały się wzmianki o jednej piątej ceny rynkowej. Pozostaje wierzyć, że Węgrzy mają trzeci najtańszy gaz na kontynencie. Na mocy umowy pomiędzy Putinem a Orbánem od 2015 roku Węgry nie muszą też płacić za niewykorzystany zakontraktowany gaz, a także za jego rewers. Oszczędności na błękitnym paliwie pozwalają na regularne sektorowe podwyżki płac, na przykład w sektorze nauki czy służby zdrowia, które sięgają od kilkunastu do kilkudziesięciu procent rok do roku. Na samym zwolnieniu z opłat za niewykorzystany gaz zaoszczędzono 1,5 biliona forintów. Co ciekawe, tyle samo wart jest cały program węgierskiej tarczy antykryzysowej. Cieniem na polityce energetycznej Węgier (na razie tylko retorycznie) kładą się ustalenia gazety „Népszava”, której dziennikarze kilka dni po kwietniowych wyborach odkryli na podstawie danych Centralnego Urzędu Statystycznego, że w styczniu 2022 roku Węgry zapłaciły za gaz pełną stawkę rynkową zamiast wspomnianej jednej piątej ceny. To samo dotyczyło lutego i marca.

Wojna rosyjska w Ukrainie może potężnie zatrząść systemem energetycznym Węgier. Przede wszystkim programem obniżek cen energii, który został wdrożony w 2013 roku. Stanowi on filar polityki socjalnej Orbána. Węgrzy na fakturze widzą pomarańczowe pole (nieprzypadkowo – taką samą barwę ma logo Fideszu), w którym mogą przeczytać, ile zaoszczędzili w danym okresie rozliczeniowym dzięki polityce rządu. Założenia Komisji Europejskiej dotyczące unijnego ograniczenia uzależnienia energetycznego od rosyjskiego gazu powodują, że coraz trudniej będzie utrzymać odgórne, regulowane ceny gazu. Ceny, które pozostawały w ścisłej zależności od węgiersko-rosyjskich relacji politycznych.

Omawiając kwestie węgierskiej energetyki, nie sposób nie wspomnieć o ważnym, by nie rzec: strategicznym, projekcie realizowanym przy znacznym, sięgającym 80% udziale rosyjskiego kapitału. Chodzi o rozbudowę o dwa kolejne reaktory elektrowni jądrowej w Paks w środkowych Węgrzech, wzniesionej w latach 1974–1982, która dostarcza krajowi aż 52% energii elektrycznej. Putin i Orbán umowę kredytową związaną z finansowaniem przez Rosję projektu Paks II parafowali w Moskwie w styczniu 2014 roku. Głównym wykonawcą prac, wyłonionym w postępowaniu bezprzetargowym, został koncern Rosatom. Budowa nowych bloków jest opóźniona o co najmniej cztery lata, co stawia pod znakiem zapytania opłacalność całej inwestycji.

Jednym z najważniejszych punktów mojej wizyty na Węgrzech w kwietniu 2022 roku było przekonanie się na własne oczy, na jakim etapie znajdują się prace w Paks. Problem bowiem w tym, że nie sposób ustalić ich zaawansowania inaczej niż przez osobistą wizję lokalną. O budowie nowych reaktorów napisałem dwie prace naukowe, które w zasadzie co roku należałoby aktualizować. Wszystkie założenia dotyczące opłacalności projektu dawno się zdezaktualizowały. Po ośmiu latach od podpisania międzyrządowej umowy zbudowano drogi dojazdowe i dwa budynki wyglądające jak hotele robotnicze. Na tym, czego nie ma, przyjaciel premiera Lőrinc Mészáros zarobił 80 milionów euro. W Paks byłem w dniu, w którym świat obiegło zdjęcie żołnierza instalującego ukraińską flagę przy dopiero co odzyskanym gmachu elektrowni atomowej w Czarnobylu. Obraz zastany w Paks był zgoła inny. Na tle tego, co dopiero ma być reaktorami, powiewała zatknięta w centralnym punkcie flaga rosyjska. Jako druga, zgodnie z zasadą precedencji, łopotała chorągiew przedsiębiorstwa budującego elektrownię, a dopiero jako trzecia była eksponowana flaga Węgier.

W elektrowni największą atrakcją jest centrum edukacyjne, w którym można podglądać wykres ilustrujący na żywo zmiany mocy poszczególnych reaktorów, a także „zajrzeć” (z godzinnym opóźnieniem) do mieszczących je hal. Podczas moich odwiedzin jedna z kamer nie działała, co wyglądało dość absurdalnie, wyświetlało się bowiem pole „NO SIGNAL”. Najzabawniejsza w centrum jest multimedialna, a więc łatwa do aktualizacji, kronika budowy, w której najnowsze wydarzenie to niezbyt istotny kongres energetyczny zorganizowany w Budapeszcie w 2019 roku. Późniejsze lata dosłownie „wyparowały”.

Samo centrum, choć niewielkie, jest całkiem ciekawe. Niestety w soboty działa tylko do godziny 13:00, co skutecznie utrudnia wizytę, zwłaszcza że z Budapesztu jedzie się tu blisko dwie godziny. W samym miasteczku nie ma co robić, poza wspięciem się na wzgórze z widokiem na zakole Dunaju. Usytuowanie elektrowni blisko brzegu nie jest przypadkowe – do jej działania potrzebna jest duża ilość wody, która pełni funkcję zarówno chłodziwa, jak i moderatora. Rzeka ma tu jednak nieco za niski poziom lustra wody, co stanowi pewien problem, ponadto jej temperatura bywa latem zbyt wysoka (w upalne dni nagrzewa się nawet do 30°C) w stosunku do wymogów technologicznych. Skoro już mowa o Dunaju – największa atrakcja Paks to prom, którym można przepłynąć do pobliskiej Kalocsy, cudnej miejscowości słynącej z papryki i sztuki ludowej – malarstwa ściennego, haftu i zdobionej ceramiki.

Węgry mają z Paks II duży problem. Prace idą niemrawo, a okres kredytowania inwestycji na mocy decyzji Komisji Europejskiej skrócono z 30 do 20 lat. Komisja nakazała także oddzielenie podmiotu budującego elektrownię od sprzedawcy energii, co jest zgodne z unijnym trzecim pakietem energetycznym. Kalkulacje opłacalności inwestycji tworzono w oparciu o założenie, że przez jakiś czas pracować będą razem nowe (dwa) i stare (cztery) bloki jądrowe, a nadwyżki energii można będzie sprzedać. Obliczenia te nie mają przełożenia na rzeczywistość, zwłaszcza że kontynuowanie kontraktu z Rosatomem, który w trakcie wojny w Ukrainie przywłaszczył sobie elektrownię atomową w Zaporożu, byłoby ze strony węgierskiej co najmniej wątpliwe moralnie.

W ostatnich latach budowane były także, choć w ograniczonym zakresie, węgiersko-rosyjskie relacje wojskowe, które nie rozwinęły się w pełni z powodu aneksji Krymu przez Rosję w 2014 roku. Współpraca miała dotyczyć przede wszystkim projektu modernizacji węgierskiej armii, czyli programu Zrínyi 2026. Swego czasu Węgrzy mieli rozważać zakup śmigłowców znanych obecnie z wojny rosyjskiej w Ukrainie – Ka-52 Alligator. Prezentując kilka lat temu założenia Zrínyi 2026, Viktor Orbán mówił, że będzie to wręcz budowa armii od nowa. Nadzieje w tym programie inwestycyjnym pokładali przedstawiciele polskich firm zbrojeniowych, którzy liczyli na kontrakty. Beneficjentami tychże są jednak w dużej mierze głównie Brytyjczycy, Niemcy, Francuzi i Czesi. Zresztą premier Węgier w czasie organizowanego przez Węgrów w 2020 roku w Siedmiogrodzie Uniwersytetu Letniego mówił, że „jeżeli w Europie są kraje, które nie boją się Rosji, a chcą z nią współpracować, to powinno się taką współpracę umożliwić”. Wówczas wskazywał też na „supergwarancje bezpieczeństwa”, których NATO miałoby udzielić krajom bałtyckim i Polsce. Ta refleksja została rozwinięta w 2022 roku po rozpoczęciu rosyjskiej agresji na Ukrainę.

W czwartym z rzędu gabinecie Viktora Orbána tekę ministra obrony narodowej objął Kristóf Szalay-Bobrovniczky – biznesmen bez wojskowego doświadczenia, prywatnie mąż rzeczniczki węgierskiego rządu, znany z prowadzonych z Rosją interesów. Obsadzenie takiego człowieka w newralgicznym resorcie podczas wojny w Ukrainie było istotnym gestem potwierdzającym, że węgierscy decydenci nie dostrzegają w rosyjskiej polityce zagrożenia. Szalay-Bobrovniczky kupił w 2019 roku firmę Transmashholding Hungary Kft., która jest spółką joint venture z rosyjskim Transmaszchołdingiem kontrolowanym przez Kreml. Transmashholding Hungary Kft. realizuje kontrakt o wartości miliarda euro na budowę 1300 wagonów dla kolei egipskich. W Rosji spółką córką Transmaszchołdingu jest Mietrowagonmasz, wytwarzający podwozia do wyrzutni rakiet typu BUK, którymi Rosja atakowała Ukraińców wiosną 2022 roku. Ale to nie wszystko. Kiedy nadburmistrzem Budapesztu z nominacji Fideszu w latach 2014–2019 był István Tarlós, zdecydowano, że wymiana starych składów kursujących na trzeciej linii stołecznego metra nie odbędzie się w drodze przetargu, który mógłby wyłonić najbardziej konkurencyjnego dostawcę, ale wagony zmodernizuje właśnie Mietrowagonmasz. Decyzja ta przyniosła wiele negatywnych konsekwencji, z których ostatnią jest przerwanie dostaw części zamiennych z Rosji po wybuchu wojny w lutym 2022 roku.

Przychylność państwa węgierskiego wobec Rosji objawiła się również na polu wiz rezydencyjnych. Chętni obywatele państw spoza Unii Europejskiej mieli możliwość wejścia w posiadanie „złotych wiz” w zamian za zakup obligacji skarbu państwa. W latach trwania programu (2013–2017) skorzystali z niego przedstawiciele 59 krajów, między innymi arabskich. Największą grupę stanowili jednak Rosjanie – łącznie 1265 osób. Pewne jest, że wśród nich byli także uśpieni szpiedzy, którzy pozostawali i być może wciąż pozostają do dyspozycji rosyjskiego wywiadu. Portal Direkt36 ustalił, że jedną z wiz otrzymał syn Siergieja Naryszkina, szefa Służby Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej. Jednocześnie kilka lat temu zatrzymano na Węgrzech rosyjskich szpiegów, którzy jednak wbrew prośbie CIA zostali wydaleni do Rosji, a nie do Stanów Zjednoczonych.

Mianem innego rosyjskiego konia trojańskiego można nazwać wprowadzenie do Budapesztu siedziby Międzynarodowego Banku Inwestycyjnego wraz z przyznaniem tej instytucji nadzwyczajnych uprawnień. Budynek banku stoi w samym centrum Budapesztu. Pracownicy wraz z rodzinami są traktowani w praktyce jak dyplomaci, co oznacza, że placówka została wyłączona spod jakiejkolwiek kontroli ze strony władz węgierskich, a także Unii Europejskiej. Co więcej, osoby, które chcą przyjechać do Budapesztu, mogą to uczynić bez względu na ewentualny zakaz, którym są obłożone w Unii. Bank może bowiem wystawiać dla swoich klientów „zielone wizy” umożliwiające wjazd na terytorium Wspólnoty.

30 grudnia 2021 roku szef węgierskiej dyplomacji Péter Szijjártó odebrał w Moskwie z rąk swojego rosyjskiego odpowiednika Siergieja Ławrowa medal przyjaźni, który otrzymał od Władimira Putina w dowód rozwijania relacji węgiersko-rosyjskich. Rzecz jasna, była to nagroda za kontynuowanie polityki zmniejszania izolacji Federacji Rosyjskiej, realizowanej przez węgierskie władze. Gest ten nabiera szczególnego znaczenia teraz, gdy wiemy już, że w listopadzie 2021 roku Amerykanie informowali sojuszników o planowanym na styczeń lub luty 2022 rosyjskim ataku na Ukrainę. Ostrzeżenia te w najmniejszym stopniu nie przełożyły się na zmianę polityki Węgier w stosunku do Rosji. Dziś postawy Budapesztu wobec Moskwy (i szerzej: Wschodu) nie sposób oceniać inaczej niż przez pryzmat wojny w Ukrainie. Przez pierwszych 100 dni wojny węgierskie władze nie podjęły żadnych, absolutnie żadnych kroków przeciwko rosyjskim podmiotom, instytucjom i dyplomatom działającym na Węgrzech.

Węgry a Ukraina

Chwila, w której Rosja 24 lutego 2022 roku w bezpardonowy sposób zaatakowała Ukrainę w imię chorej wizji jednego człowieka, sprawiła, że dosłownie w ułamku sekundy rzeczywistość wokół nas wszystkich gwałtownie się zmieniła. W krótkim czasie pojawiło się mnóstwo nowych pytań o Węgry. Skąd taka postawa? Dlaczego Węgrzy nie reagują? Czy są niewrażliwi? A może się boją? Właściwie kim są? Wiele pytań sprowadza się do jednego: Węgrzy to tak zawsze czy to tylko przypadek?

Na niespełna dwa tygodnie przed rozpoczęciem rosyjskiego ataku na Ukrainę, w sobotę 12 lutego 2022 roku, w trakcie konwencji Fideszu, która zbiegła się ze startem kampanii wyborczej, Viktor Orbán wygłosił coroczne orędzie o stanie państwa. Premier Węgier powiedział wówczas: „W przypadku wojny setki tysięcy, może milion uchodźców z Ukrainy przybędzie na Węgry. Fakt ten fundamentalnie przeorganizuje sytuację polityczną i gospodarczą w kraju”. Następnie dodał, że w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, w czasie konfliktu w Jugosławii, na Węgry dotarło kilkadziesiąt tysięcy uciekinierów, a pomimo stosunkowo ich niskiej liczby i tak nie było łatwo. Natomiast z Ukrainy napłynie wielokrotnie większa fala uchodźców, z których część nie będzie miała nadziei na powrót do własnego domu.

Chociaż formalnie Budapeszt pomaga wszystkim uchodźcom, to program rządu, będący odpowiedzią na rosyjską inwazję i jednocześnie zbiórką publiczną, nosi nazwę „Mostu zakarpackiego”. Cóż w tym dziwnego, skoro regionem Ukrainy bezpośrednio graniczącym z Węgrami jest właśnie Zakarpacie? Otóż nazwa planu jasno sugeruje, że jego adresatem są przede wszystkim Węgrzy zakarpaccy. Obszar Zakarpacia do 1920 roku (przez tysiąclecie!) przynależał do Królestwa Węgier, a dziś wciąż zamieszkuje go 150-tysięczna mniejszość węgierska. W maju 2014 roku Viktor Orbán rozważał w parlamencie utworzenie zakarpackiej autonomii. Regionalne realia kształtuje też trwający do dziś konflikt między Węgrami a Ukrainą, dotyczący przyjęcia przez Kijów ustaw narodowościowej, językowej i obywatelskiej. Dwa przywołane jako pierwsze akty prawne w równym stopniu dotyczyły Rosjan, Polaków i Węgrów, jednak doprowadziły do znacznego zaostrzenia retoryki węgierskiej wobec Ukrainy. Sednem sporu była likwidacja możliwości kształcenia wyłącznie w języku innym niż ukraiński. Bywało bowiem tak, że osoby z ukraińską maturą praktycznie w ogóle nie mówiły po ukraińsku. Na mocy ustawy z 2017 roku edukacja w języku ojczystym jest możliwa tylko w przedszkolach oraz pierwszych klasach szkół podstawowych. Dwa lata później uchwalono kolejny akt prawny, który nakazał używanie języka ukraińskiego w sferze publicznej przez urzędników, sędziów, policjantów, żołnierzy, nauczycieli, pracowników zakładów medycznych, adwokatów i notariuszy. Od chwili wejścia w życie tej ustawy aż do 2022 roku Węgry nieprzerwanie blokowały jakiekolwiek rozmowy Ukrainy z Unią Europejską i NATO mogące przyczynić się do pogłębienia współpracy z Sojuszem i rozpoczęcia procesu akcesji do Wspólnoty. Warto w tym miejscu wskazać, że kiedy 1 marca 2022 roku pojawiła się deklaracja o gotowości prowadzenia rozmów na temat przyjęcia Ukrainy do Unii Europejskiej, Węgry formalnie nie protestowały, chociaż węgierski prezydent János Áder w czasie nadzwyczajnego szczytu Dziewiątki Bukaresztańskiej4w Warszawie, który odbył się 25 lutego 2022 roku, nie podpisał wspólnego listu prezydentów popierającego członkostwo Ukrainy w Unii.

Po aneksji Krymu przez Federację Rosyjską największym sojusznikiem Budapesztu w obronie Węgrów zakarpackich stała się nie pierwszy raz Moskwa. Tuż po wyborach w 2018 roku Orbán wezwał państwa NATO do rewizji polityki wobec Ukrainy. W swoim moratorium węgierski premier podkreślił, że Ukraina nie jest państwem praworządnym, nie respektuje praw mniejszości węgierskiej na Zakarpaciu i nie wywiązuje się ze zobowiązań wobec organizacji międzynarodowych. Dodał, że to państwo upadłe i skorumpowane, w związku z czym i tak nie będzie nigdy członkiem Unii Europejskiej oraz Sojuszu Północnoatlantyckiego. W międzyczasie Węgrzy żądali, by OBWE wysłało na Zakarpacie misję obserwacyjną, która miałaby monitorować antywęgierską politykę ukraińskich władz.

W tym samym roku, przebywając w rumuńskim Siedmiogrodzie, Viktor Orbán przeanalizował wschodnioeuropejski porządek geopolityczny i de facto uzasadnił dotychczasowe działania zbrojne Rosji w regionie. Słowa te odczytuje się zupełnie inaczej, jeśli nałoży się na nie filtr trwającej obecnie wojny w Ukrainie. Lider Fideszu stwierdził wówczas, że Rosja, czując się zagrożona ze strony Zachodu, zaczęła tworzyć strefę buforową w celu zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Co istotne, węgierski premier wskazał, że niestety w buforze tym znalazła się Ukraina, w której w 2014 roku wybuchła wojna. Był to jawny przykład usprawiedliwienia rosyjskiej agresji na Ukrainę przez polityka Unii Europejskiej. Orbán nie poniósł za tę wypowiedź żadnych konsekwencji.

Refleksję tę rozwinął na łamach „Mandinera” z 3 marca 2022 roku. W opublikowanym artykule Viktor Orbán wytłumaczył, dlaczego wybuchła wojna. Stwierdził, że NATO rozbudowywało się na wschód, co Rosji w sposób zrozumiały coraz mniej się podobało. Dlatego Moskwa wysunęła dwa żądania „obronne”: uzyskania gwarancji neutralności Ukrainy oraz zapewnienia, że nigdy nie stanie się ona członkiem Sojuszu. Skoro uzyskanie tych gwarancji okazało się niemożliwe, Rosja zadecydowała o wyegzekwowaniu ich siłą – poprzez wojnę. Orbán dopowiedział, że sednem węgierskiego myślenia taktycznego jest to, by pomiędzy Rosją a Węgrami istniał odpowiednio szeroki obszar – „dzisiaj terytorium to nazywa się Ukrainą”. Można się domyślać, że chodziło mu o wspomniany już w 2018 roku „bufor”.

Orbán już wcześniej mówił o tym, że Polsce trzeba dać gwarancje bezpieczeństwa. W 2022 roku wypowiedział się następująco: „Polacy chcą przesunąć granicę świata zachodniego do rubieży świata rosyjskiego. Poczują się bezpieczni, jeśli tak się stanie, a NATO, w tym Polska, będzie mogło rozmieścić właściwe siły wojskowe na zachód od tej linii. Dlatego tak zaciekle [oni, Polacy – przyp. aut.] popierają członkostwo Ukrainy w Sojuszu”.

Na kilkanaście tygodni przed rosyjską inwazją minister spraw zagranicznych Péter Szijjártó powiedział, że jeżeli Ukraina nie zmieni ustawy o obywatelstwie, to Węgry nie będą jej wspierać, co w obliczu realnego już wtedy zagrożenia ze strony Rosji było co najmniej zastanawiające. Na Węgrzech dominował jasny przekaz: Węgrzy nie będą płacili kosztów wojny w Ukrainie, a także nie pozwolą się w nią wciągnąć. Przez owo wciągnięcie rozumiano zezwolenie na przekazywanie broni Ukrainie oraz transfer tej broni przez węgierskie terytorium. Zakazano tego na poziomie rozporządzenia premiera.

W przeddzień wybuchu wojny, kiedy rosyjskie wojska wkroczyły do utworzonych w 2014 roku separatystycznych republik, minister obrony narodowej Tibor Benkő powiedział, że „Rosja nie postąpiła tak, jak wielu przewidywało, i nie zaatakowała Ukrainy, ale weszła na tereny nowo powstałych republik ludowych na ich prośbę, by prowadzić działania pokojowe”. Nie był to pierwszy mocny głos współbrzmiący z kremlowską propagandą. Błędem jednak byłoby sądzić, że węgierska opozycja porwała ludzi do pomocy najechanemu sąsiadowi. Na Węgrzech nie odbyły się masowe demonstracje wsparcia dla walczącej Ukrainy. Zorganizowano za pośrednictwem Facebooka dwa, może trzy wydarzenia, i to niespecjalnie liczne, jeśli porównamy je z polską aktywnością. Hasło zaproponowane przez rząd, by trzymać się od wojny z daleka, zyskało zwolenników po różnych stronach partyjnej barykady.

My, potomkowie Attyli

Politykę zagraniczną Węgier wobec Wschodu w dużej mierze determinuje turański sentyment za przeszłością i potęgą. Turanizm to proste rozwiązanie skomplikowanych problemów. Odniesień dowodzących trafności tej diagnozy można znaleźć w ostatnich latach całkiem sporo. Do debaty publicznej i naukowej wprowadziła turanizm na istotną skalę koalicja Fidesz-KDNP, czyli prawica.

Rok 2015. Viktor Orbán gości w stolicy Kazachstanu, która wówczas nosi jeszcze nazwę Astana. W czasie trzydniowej wizyty podejmuje go prezydent Nursułtan Nazarbajew. Na jednym ze spotkań premier Węgier powiedział (za Kazachską Agencją Prasową): „W Kazachstanie czujemy się jak w domu, w przeciwieństwie do Unii Europejskiej, w której czujemy się obcy. W Kazachstanie mamy krewnych, w Brukseli nie”. Do dzisiaj, pomimo upływu siedmiu lat, informacji tej nie zdementowano. Rozwiązanie wydaje się proste. Turanizm. Termin, który na Węgrzech pozwala lepiej rozumieć złożone kwestie.

Wywodzi się od nazwy jednej z mitycznych krain – Turanu, identyfikowanej współcześnie z rejonem Iranu i części Azji Środkowej. Według tej koncepcji przyjęło się uznawać Węgrów za potomków Hunów, których wielkim wodzem był Attyla, jego potomkiem zaś Árpád, pierwszy wódz Madziarów. Turanizm to teoria paranaukowa, ale także rodzaj ideologii, która do 2010 roku nie była specjalnie promowana. Rzecz całkowicie zmieniła się po dojściu do władzy koalicji Fideszu i KDNP. Turanizm stał się wówczas jednym z filarów kreowania „nowej węgierskiej tożsamości”, narzędziem, które pozwoliło węgierskiej dyplomacji zawierać sojusze ponad podziałem geopolitycznym. Idea pozwala tworzyć swoisty pomost między Wschodem a Zachodem – Unią Europejską i Azją. Nowa tożsamość ma uprawomocniać dziejową powinność Węgier do rozumienia sytuacji w Europie Środkowej. Jak słychać w przemówieniach premiera, Węgry to kraj osamotniony, rzucony pośród ludy słowiańskie. Z kolei naród węgierski, łączący w sobie rozmaite cechy, potrafi współpracować z innymi. Gdyby ktoś pomyślał, że to koncepcja wręcz nieprawdopodobna, niech pamięta, że Węgry przynależą jako obserwator do Rady Ludów Turańskich, między innymi wraz z Turcją, Kirgistanem, Turkmenistanem i Azerbejdżanem. W czasie spotkań owego gremium prowadzone są dysputy nie tylko na temat tożsamości, ale także współpracy ekonomicznej, kulturalnej, a nawet sportowej.

W 2012 roku państwa uznające swoje turańskie korzenie utworzyły Międzynarodową Akademię Turkologiczną, w ramach której prowadzą wspólne działania kulturalne i naukowe – dotyczące turkologii (synonimu turanizmu). Akademia podpisała ponad 40 umów z instytucjami naukowymi na całym świecie, zajmującymi się badaniami w tym zakresie, wliczając w to Węgierską Akademię Nauk. W ramach kooperacji na Węgrzech finansowane są badania, których celem jest udowodnienie nadzwyczajnego pochodzenia, a co za tym idzie – wyjątkowej roli Węgier. W 2018 roku w Kirgistanie Viktor Orbán stwierdził, że Węgry są gotowe otworzyć nowy rozdział w relacjach Węgier z krajami turańskimi. Co więcej, premier powiedział wówczas, że Węgrzy uważają się za potomków Attyli, wywodząc się z tradycji „huńsko-turańskiej”, władają także językiem powiązanym z tureckim. „Lud tylko wtedy może być silny, gdy jest dumny ze swojego pochodzenia” – dodał.

Z ust Orbána padły wreszcie bardzo znamienne i istotne słowa o tym, że Węgrzy są najbardziej wysuniętym na zachód ludem wschodnim, a to, co miało być niegdyś zniewagą – to znaczy wschodnia przynależność, jest dziś czymś, czym można się chlubić („Dzięki fantastycznym sukcesom gospodarczym, a także politycznemu rozwojowi krajów turańskich, dzisiaj jest zaszczytem, gdy nazywają nas ludem wschodnim”). Przymiotnik „wschodni” nie oznacza wyłącznie przynależności do ludów turańskich, ale także do Wschodu jako całości. Obecnie większość inwestycji zagranicznych lokowanych na Węgrzech pochodzi z krajów Wschodu – Chin, Korei Południowej, Indii i Japonii. Orbán w czasie kongresu Fideszu w listopadzie 2021 roku dowodził: „Piętnaście lat temu 80% inwestycji było realizowanych na Węgrzech przez podmioty z Zachodu, a 20% ze Wschodu. Obecnie jest odwrotnie – 70% inwestycji realizują podmioty operujące ze Wschodu, a 30% z Zachodu”. Według koalicji Fidesz-KDNP ma to być dowód skuteczności polityki otwarcia na Wschód, która stała się po 2013 roku doktryną polityki zagranicznej Węgier.

Turanizm to także Światowe Igrzyska Nomadów (World Nomad Games), w których udział biorą reprezentacje krajów azjatyckich, w tym dawnych republik radzieckich, ale także Polacy, kilka państw bałkańskich oraz Stany Zjednoczone. Ich organizatorem jest Kirgistan. W 2018 roku w wydarzeniu uczestniczyło około dwóch tysięcy sportowców z 80 krajów. Gościem honorowym tej edycji był Viktor Orbán, a towarzyszyli mu prezydent Turcji Recep Tayyip Erdoğan i prezydent Kazachstanu. Zawody rozgrywano w 37 „nomadzkich” dyscyplinach, dalece różniących się od tych, jakie możemy zobaczyć podczas klasycznych olimpiad. Anna Grebieniow, Polka, która uczestniczyła w igrzyskach w 2018 roku, opisuje, że sportowcy mierzyli się w łucznictwie konnym, kierowali wyścigami chartów, polowali z ptakami drapieżnymi (orłami i sokołami) i konkurowali w kok-boru, czyli drużynowej grze polegającej na rzucaniu martwym kozłem do betonowych „bramek”. W 2018 roku Węgrzy z 12 krążkami zajęli szóste miejsce w klasyfikacji medalowej, a jeden medal zdobyła także Polska.

Z węgierskim turanizmem jest jednak zasadniczy problem. Chodzi o dominującą w krajach turańskich religię, czyli islam. To w nim premier Orbán upatruje wszelkiego zła, zagrożenia dla bytu Węgrów, Europy i chrześcijaństwa. Zwłaszcza od 2015 roku, kiedy to nasilił się kryzys migracyjny. Przedstawiciele koalicji Fidesz-KDNP stali wówczas na stanowisku, że brak zgody na przyjęcie migrantów pochodzenia arabskiego wynika z obawy, że społeczność ta nie będzie chciała się integrować i przyjmować węgierskiego modelu społecznego. Co więcej, raz przyjęci na węgierskiej ziemi przybysze mieli wręcz zbudować społeczeństwo równoległe i docelowo wyprzeć Węgrów.

Zamykając wątek polityki zagranicznej Węgier, warto wspomnieć o Chinach. Aspiracje Węgier za rządów Orbána były takie, by Budapeszt stał się dla Pekinu oknem na świat. Służyć temu miało przede wszystkim zaangażowanie w chińską inicjatywę Pasa i Szlaku. Relacje z Chinami są rozwijane między innymi w ramach zaproponowanego przez Państwo Środka formatu 16+1, ale także przy okazji zaangażowania Węgier w politykę Kraju Środka. Dotychczas głośno było o dwóch inicjatywach – rozbudowie za chińskie pieniądze linii kolejowej łączącej Belgrad i Budapeszt oraz budowie w węgierskiej stolicy kampusu chińskiego Uniwersytetu Fudan. Szczególnie ten drugi projekt spotkał się z dużym sprzeciwem Węgrów, dlatego Orbán zdecydował o odsunięciu tematu w cień i powrocie do niego po wyborach parlamentarnych. To, jak rozwiną się stosunki węgiersko-chińskie, będzie zależeć w dużej mierze od relacji w trójkącie Chiny–Rosja–Węgry. Na razie tak Chiny, jak i Rosja pozostają na cenzurowanym, jednak w relacjach gospodarczych niczego nie można wykluczyć.

1 S.G. Worcell, Stanisław Worcell o stosunkach polsko-węgierskich, Warszawa 1938, s. 7.

2 „Sytuacja w zakresie praw podstawowych: standardy i praktyka na Węgrzech”. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 3 lipca 2013 r. w sprawie sytuacji praw podstawowych: standardy i praktyki na Węgrzech (zgodnie z rezolucją Parlamentu Europejskiego z dnia 16 lutego 2012 r., 2012/2130(INI), P7_TA (2013)0315) (przyp. red.).

3 Skrótowiec ten utworzono od francuskiej i angielskiej nazwy komitetu: Comité des représentants permanents, Committee of Permanent Representatives (przyp. red.).

4 Sojusz powstał w 2015 roku, jego członkami są: Bułgaria, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia, Słowacja i Węgry, czyli państwa stanowiące wschodnią flankę NATO (przyp. aut.).

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Epilog

Od dnia, w którym napisałem ostatnie słowa poprzedniego rozdziału, do chwili, w której piszę epilog, minęło kilka tygodni. Długo się zastanawiałem, jakie wydarzenie powinno wieńczyć tę książkę, łączyć ją ostatecznie w całość. Po kwietniowych wyborach węgierską politykę wewnętrzną zdominowały dwie kwestie – zmiana na stanowisku prezydenta oraz prace nad uformowaniem nowego, czwartego z rzędu gabinetu, na czele którego stanął Viktor Orbán. Ten właśnie moment – głosowanie nad wotum zaufania dla nowego rządu, będzie stanowić „kropkę nad i” naszej podróży. Jest 16 maja, godzina 14:30. Zgromadzenie Krajowe zatwierdza Viktora Orbána na piątą kadencję w ogóle, a czwartą z rzędu.

Kończąc tę okołowęgierską podróż, chciałbym bardzo podziękować Ci, Czytelniku, za sięgnięcie do tej książki. Mam jednocześnie ogromną nadzieję, że przygoda zapoczątkowana lekturą będzie trwać dłużej, bo Węgry to nie tylko polityka – o czym warto pamiętać.

Do kiedy Viktor Orbán będzie sprawował władzę? To jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszałem w ostatnich tygodniach. W maju 2018 roku we własnym exposé oświadczył, że premierem przestanie być w roku 2030. Byłaby to zatem jego przedostatnia „czterolatka”. Czy można jednak uwierzyć, by lider Fideszu udał się na polityczną emeryturę? Na pewno nie. Orbán przez najbliższe cztery lata będzie się cieszył najsilniejszym mandatem w historii. Jednocześnie zakres władzy jeszcze zwiększy, ponieważ tylko formalnością jest dziesiąta zmiana konstytucji, która wprowadzi nowy typ ustawodawstwa nadzwyczajnego umożliwiającego sprawowanie władzy poprzez wydawanie rozporządzeń (odpowiednik dekretów).

To będzie dla koalicji Fidesz-KDNP trudnych 48 miesięcy. Węgry prawdopodobnie czeka kryzys gospodarczy, co okaże się szczególnie dotkliwe w państwie o tak dużym stopniu uzależnienia od inwestycji zagranicznych. Zapaść gospodarcza pogłębi inflację, obecnie sztucznie obniżaną przez rządowe pakiety antyinflacyjne – te jednak nie mogą działać w nieskończoność. Budapeszt będzie bardzo potrzebować unijnych pieniędzy, podczas gdy te pozostają zamrożone. Część z nich być może trafi na Węgry, gdy te zgodzą się na embargo na rosyjską ropę, jednak Komisja Europejska uruchomiła już mechanizm warunkowości, który może środki dla Węgier zablokować, choć nie wiemy jeszcze, na ile skutecznie.

Nikt też nie wie, czy uda się utrzymać program obniżek cen energii wprowadzony przez rząd w 2013 roku. Wojna w Ukrainie istotnie zmienia środowisko stosunków międzynarodowych. Trudno sobie wyobrazić, by można było kontynuować w dotychczasowej formie relacje z Rosją, które w pewnym momencie przestały mieć wymiar pragmatyczny, a przybrały bardziej charakter politycznego, antyunijnego manifestu, przyozdobionego nutką patriotyzmu.

Nowa tożsamość będzie trwała

Kolejne cztery lata rządów koalicji Fidesz-KDNP dają pewność, że opisywana w tej książce nowa węgierska tożsamość będzie utrwalana. Zapewne zostanie wciąż wzmacniana i rozwijana w nowych, zmieniających się dynamicznie realiach zagrożenia – czyli „dekady wojen”, o której w przemówieniu 16 maja mówił Orbán. W odświeżonej ekipie rządowej doszło do rewolucji w nadzorze nad służbami wywiadowczymi, które zostały w pełni podporządkowane jednemu urzędnikowi – ministrowi do spraw propagandy Antalowi Rogánowi. Polityk ten w nowym rządzie objął tekę szefa gabinetu Viktora Orbána. Oznacza to, że ten ostatni de facto skupił w swojej kancelarii, w osobie jednego lojalnego polityka, potężne narzędzia inwigilacji nie tylko społeczeństwa, ale i politycznych przeciwników.

Polityka Węgier wobec wojny w Ukrainie jawi się jako kontynuacja strategii samoosamotnienia, która w Budapeszcie jest mylona z budowaniem suwerenności. Są sprawy oczywiste. Jest „interes” – érdek (nie mylić z miastem w Turcji) i są wartości – érték. Słowa te fonetycznie niewiele różni, natomiast ich desygnaty dzieli przepaść. To, co zobaczyliśmy w reakcji Węgier na rosyjską inwazję, stanowi odbicie sposobu myślenia społeczeństwa. Ów sposób jest wyraźnie dostrzegalny w wynikach sondażowych. Pisałem tutaj o badaniach przeprowadzonych przy okazji kwietniowych wyborów. Według analiz ośrodka Századvég z pierwszego tygodnia maja tylko w czasie kilku tygodni niechęć wobec prezydenta Ukrainy wzrosła z 52% do 68%. To nie przypadek. Sposób opowiadania o wojnie w węgierskich mediach budził wręcz odrazę. I na takie mocne słowa musi znaleźć się miejsce. Trudno bowiem słuchać w spokoju wypowiedzi, które udawały neutralność, podczas gdy w Ukrainie mordowane są dzieci, a samemu jest się rodzicem.

W obliczu postępującego osamotnienia w Europie Viktorowi Orbánowi pozostaje albo dogadanie się z Unią Europejską, albo pójście na Wschód. Ale i to nie będzie proste. Nawet państwa sympatyzujące dotychczas z Rosją, czyli Kazachstan, Azerbejdżan, Tadżykistan i Kirgistan, wykazały daleko idący sceptycyzm wobec polityki Putina i ataku na Ukrainę. Ułożenie nowej strategii polityki zagranicznej będzie więc skomplikowane, a na razie dostrzeżenie ostatecznego politycznego celu Węgier jest coraz trudniejsze.

Orbán powtarza wciąż jak mantrę formuły o odpowiedzialności Węgier i Węgrów nie tylko za swoje państwo, ale i losy całej Europy. Ten swoisty węgierski mesjanizm dobrze ilustruje wypowiedź jednego z najbliższych współpracowników premiera, wiceprzewodniczącego Fideszu Szilárda Németha. Polityk ten w grudniu 2021 roku, w dniu zaprzysiężenia nowego niemieckiego gabinetu Olafa Scholza, powiedział: „Dziś musimy stawić czoło takim samym brutalnym wyzwaniom dla chrześcijańskiej kultury Węgier, dziedzictwa narodowego i przyszłości Węgrów jak w 1944 roku”. Rozumiana literalnie brawurowa wypowiedź Németha odwołuje się bezpośrednio do rozpoczęcia okupacji Węgier przez Niemcy. Polityk Fideszu dodał, że nowe władze Niemiec „czynią przygotowania do utworzenia kolejnej rzeszy”. Trwa zatem budowanie narracji dotyczącej egzystencjalnego zagrożenia dla Węgier, co ma jednocześnie tłumaczyć politykę silnej ręki i planowane działania zmierzające do jeszcze mocniejszego ograniczenia demokracji – już nawet nie liberalnej, co „węgierskiej”, czyli fenomenu ukonstytuowanego nad Dunajem podczas ostatnich lat.

Węgry w ciągu niewiele ponad dekady stały się krajem politycznych hipokrytów, niosących sztandary rozdartych ran trianońskiej przeszłości, z ustami pełnymi frazesów o patriotyzmie i wartościach chrześcijańskich. Wygodnych i przebranych zawczasu. Chyba pierwszy raz od wielu dekad, od II wojny światowej, stanęliśmy jako Polacy na takim rozdrożu z Węgrami. Nigdy wcześniej nie dzieliło nas mentalnie tak wiele. Wojna w Ukrainie uwypukliła drzemiące od zawsze różnice, których polityczny pragmatyzm nakazywał nie dostrzegać.

Uczynił Węgry wielkimi

Niemal w przeddzień wyborów parlamentarnych na Węgrzech wraz z Andrzejem Bobińskim, dyrektorem zarządzającym platformy analitycznej Polityka Insight, nagrywaliśmy podcast na temat tego wydarzenia. Andrzej zadał mi niezwykle przewrotne pytanie, które od chwili, gdy padło, chodziło mi po głowie jako puenta tej książki: „Co chciałby Viktor Orbán, by znalazło się na jego pomniku?”. Pomnika za życia doczekał się jak na razie jedynie autor umowy austro-węgierskiej Ferenc Deák. Ale pogdybajmy. Pisząc tę książkę, przyjmowałem perspektywę nie tyle węgierską, co polską. Moim zamiarem nie było stworzenie peanu na cześć polityki węgierskiego rządu, ale obnażenie jej zasad z zewnątrz. Bez względu na to, jak będziemy oceniać politykę Viktora Orbána, jego podstawowym celem było przywrócenie podmiotowości Węgier na arenie międzynarodowej. Chodzi o sławetne „powstanie z kolan”, na których państwo to miało korzyć się przed szeroko rozumianym Zachodem, i o zerwanie z klątwą małego, posłusznego i nieważnego państwa w Europie Środkowej. Problem w tym, że pozycja ta budowana jest nie tyle w drodze skutecznej dyplomacji, ale poprzez obstrukcję, co mogliśmy obserwować przy okazji kolejnych pakietów sankcyjnych wymierzonych w Rosję.

Gdyby przyjąć, że w 2030 roku Viktor Orbán uzna, że nie zamierza już rządzić państwem, zapewne chciałby w ramach pożegnania usłyszeć żarliwą laudację zakończoną słowami: „Uczynił znów Węgry wielkimi”, co byłoby parafrazą fragmentu węgierskiej konstytucji: „Wierzymy, że nasze dzieci i wnuki swym talentem, swą wytrwałością i siłą ducha znów uczynią Węgry wielkimi”. Po angielsku ta fraza to Make Hungary great again. Brzmi znajomo? Patrząc na pomnik Viktora Orbána, można byłoby pomyśleć, że był, jaki był, ale w historii Węgier zdecydowanie już się zapisał – co do tego nie ma najmniejszych wątpliwości. Wraz z Orbánem na dłużej zapisze się w genomie narodu także wykreowana przez niego nowa węgierska tożsamość, którą – bazując między innymi na kompleksach, historii i stereotypach – stworzył i umocnił.
===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Podziękowania

Pragnę z całego serca zadedykować tę książkę mojej żonie, która na czas pracy nad nią niemal całkowicie przejęła opiekę nad naszymi dziećmi. Dziękuję Ci za wsparcie i wiarę, że uda się to przedsięwzięcie doprowadzić do końca. Dzieciom dziękuję, że starały się zrozumieć, co pochłania tacie tyle czasu.

Chciałbym także podziękować fantastycznemu Lőrincowi Angyalföldiemu za godziny rozmów i inspiracji dotyczących węgierskiej polityki, a także niejedną wspólną węgierską eskapadę polityczną.

Dominik Héjj
===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Bibliografia

Poniżej zestawiłem literaturę, z której korzystałem podczas pisania tej książki. Z racji jej nienaukowego stylu zrezygnowałem z umieszczania drobiazgowych przypisów na każdej stronie. Na końcu warto jednak przywołać najważniejsze pozycje, które mogą zaciekawić dociekliwego Czytelnika.

2000. évi I. törvény Szent István államalapításának emlékéről és a Szent Koronáról (Ustawa I z 2000 roku o upamiętnieniu Świętego Stefana, założyciela państwa i Świętej Korony), [w:] http://net.jogtar.hu/jr/gen/hjegy_doc.cgi?docid=A0000001.TV1.

2000. évi XCI. törvény a Magyar Köztársaság Alkotmányáról szóló 1949. évi XX. törvény módosításáról (Ustawa XCI z 2000 roku zmieniająca Konstytucję Republiki Węgierskiej, zmieniająca ustawę XX z 1949 roku).

2001. évi LXII. törvény a szomszédos államokban élő magyarokról (Ustawa LXII z 2001 roku o Węgrach zamieszkujących kraje sąsiednie), [w:] http://net.jogtar.hu/jr/gen/hjegy_doc.cgi?docid=A0100062.TV.

2010. évi CLXXXV. törvény a médiaszolgáltatásokról és a tömegkommunikációról (Ustawa CLXXXV z 2010 roku o usługach medialnych i komunikacji masowej), [w:] http://net.jogtar.hu/jr/gen/hjegy_doc.cgi?docid=A1000185.TV.

2010. évi XLV. törvény a Nemzeti Összetartozás melletti tanúságtételről (Ustawa XLV z 2010 roku o Narodowym Dniu Jedności), [w:] http://www.complex.hu/kzldat/t1000045.htm/t1000045.htm.

2011. évi CCIII. törvény az országgyűlési képviselők választásáról (Ustawa CCIII z 2011 roku o wyborze posłów Zgromadzenia Narodowego), [w:] http://net.jogtar.hu/jr/gen/hjegy_doc.cgi?docid=A1100203.TV#lbj0id7e86.

5 powodów, dlaczego Orbán i Fidesz wygrali z opozycją w social media, [w:] https://ibims.pl/5-powodow-dlaczego-orban-i-fidesz-wygrali-z-opozycja-w-social-media/.

A Nemzeti Együttműködési Programja, [w:] https://www.parlament.hu/irom39/00047/00047.pdf.

Az Országgyűlés 1/2010. (VI. 16.) OGY politikai nyilatkozata a Nemzeti Együttműködésről, [w:] https://2010-2014.kormany.hu/download/d/56/00000/politikai_nyilatkozat.pdf.

Bachmann K., Héjj D., „Illiberale Demokratien” Baupläne aus Ungarn und Polen, [w:] „Osteuropa” 2018, nr 3–5, s. 127–147.

Bárány A. i in., A magyarországi médiaháború története: Média és politika 1989–2010, Budapest 2013.

Bartus L., Jobb magyarok: A szélsőjobb útja a hatalomhoz 1990–2000, Budapest 2001.

Batowski H., Rozpad Austro-Węgier 1914–1918: sprawy narodowościowe i działania dyplomatyczne, Kraków 1982.

Bethlen Gábor program, [w:] https://www.jobbik.hu/sites/jobbik.hu/down/File/Bethlen_Gabor_program.pdf.

Bihari M., POLITOLÓGIA – A politika és a modern állam: Pártok és ideológiák, Budapest 2013.

Bihari M., Pokol B., Politológia, Budapest 2009.

Csepeli Gy., Murányi I., Prazsák G., Új tekintélyelvűség a mai Magyarországon: Társadalmi csoportok hierarchiájának látásviszonyai, Budapest 2011.

Csizmadia E., A magyar demokratikus ellenzék, 1968–1988: Dokumentumok, Budapest 1995.

Devecser 2012.08.05. Élni és élni hagyni – demonstráció a jogos magyar önvédelemért (film z demonstracji w Devecser), [w:] https://www.youtube.com/watch?v=3akDfwyf_O4.

Egry G., Otthonosság és idegenség: Identitáspolitika és nemzetfelfogás Magyarországon a rendszerváltás óta, Budapest 2010.

Fidesz – dokumentumok, [w:] „Magyar Füzetek” 1988, nr 19–20, s. 203–224.

Földes G., Hubai L., Parlamenti választások Magyarországon 1920–2010, Budapest 2010.

Fricz T., A népi-urbánus vita tegnap és ma, Budapest 1997.

Fricz T., Népi-urbánus vita – még mindig?!, [w:] „Polgári Szemle” 2012, nr 6, s. 267–301, dostępny na: http://www.polgariszemle.hu/?view=v_article&ID=514.

Határon túli magyarok egyes jogairól, [w:] https://publicus.hu/blog/hataron_tuli_magyarok_egyes_jogairol/.

Héjj D., All eyes on Hungary, [w:] „New Eastern Europe” 2015, nr 6, s. 66–76.

Héjj D., Czy bez dostępu do morza Węgry przyłączą się do Trójmorza, [w:] „Sprawy Międzynarodowe”, t. 73, 2020, nr 2, s. 109–124, doi: 10.35757/SM.2020.73.2.04.

Héjj D., Konstytucja Węgier jako manifest parlamentarnej większości, [w:] „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2018, nr 1(41), s. 67–85.

Héjj D., Mniejszości narodowe w Zgromadzeniu Narodowym Węgier po wyborach z 6 kwietnia 2014 roku, [w:] Polityka etniczna: teorie – koncepcje – wyzwania, red. T. Browarek, H. Chałupczak, E. Pogorzała, R. Zenderowski, Lublin 2015, s. 501–519.

Héjj D., Od autorytaryzmu Kádára do powrotu socjalistów: trudne początki węgierskiej transformacji ustrojowej, [w:] „Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2020, nr 2, s. 183–205.

Héjj D., Od partii narodowo-radykalnej do partii ludowej: ewolucja partii Jobbik w węgierskim systemie partyjnym (2003–2016), [w:] „Studia Politologiczne” 2018, nr 47, s. 135–152.

Héjj D., Organizacje mniejszości niemieckiej na Węgrzech przed 1989 r., [w:] Reprezentacja mniejszości niemieckiej w wybranych państwach Europy Środkowej, red. K. Wojtas, Warszawa 2016, s. 169–211.

Héjj D., The rebranding of Jobbik, [w:] „New Eastern Europe” 2017, nr 6, s. 83–90.

Héjj D., The Three Seas Initiative in the foreign affairs policy of Hungary, [w:] „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”, R. 17, 2019, z. 3, s. 115–135, doi: 10.36874/RIESW.2019.3.7.

Héjj D., Uwarunkowania radykalizmu politycznego na Węgrzech, [w:] Pomiędzy demokracją a autorytaryzmem: doświadczenia polityczno-ustrojowe państw współczesnych, red. J. Wojnicki, J. Zaleśny, Warszawa 2018, s. 125–164.

Héjj D., Węgierska diaspora i polityka narodowościowa jako element rywalizacji politycznej na Węgrzech, [w:] Polityka migracyjna w obliczu współczesnych wyzwań: teoria i praktyka, red. H. Chałupczak, M. Lesińska, E. Pogorzała, T. Browarek, Lublin 2018, s. 229–248.

Héjj D., Węgierska perspektywa reformy ustrojowej Unii Europejskiej, [w:] Perspektywy ustrojowe Unii Europejskiej, red. J.F. Czub, P. Tosiek, Warszawa 2020, s. 101–112.

Héjj D., Węgry 2010–2017: Ile jest populizmu w reżimie Viktora Orbána?, [w:] Autorytarny populizm w XXI wieku: krytyczna rekonstrukcja, red. F. Pierzchalski, B. Rydliński, Warszawa 2017, s. 129–146.

Héjj D., Węgry, [w:] 15 lat państw Europy Środkowej w Unii Europejskiej: raport, red. A. Kuczyńska-Zonik, T. Stępniewski, Lublin 2019, s. 59–77.

Héjj D., Wpływ wybranych aspektów dziedzictwa historycznego na funkcjonowanie Grupy Wyszehradzkiej, [w:] Grupa Wyszehradzka w 30. rocznicę powstania: idea, historia, współpraca, red. A. Tatarenko, Lublin 2020, s. 35–54.

Héjj D., Wpływy rosyjskie na Węgrzech, [w:] Wpływy Federacji Rosyjskiej w Republice Czeskiej, Republice Słowackiej oraz na Węgrzech, red. A. Tatarenko, Lublin 2020, s. 93–127.

Héjj D., Współczesna reprezentacja mniejszości niemieckiej na Węgrzech, [w:] Reprezentacja mniejszości niemieckiej w wybranych państwach Europy Środkowej, red. K. Wojtas, Warszawa 2016, s. 181–212.

Héjj D., Współpraca parlamentarna w ramach Grupy Wyszehradzkiej, [w:] Dyplomacja parlamentarna w Europie Środkowej i Wschodniej w latach 2015–2019, red. B. Surmacz, A. Kuczyńska-Zonik, Lublin 2019, s. 49–58.

Héjj D., Olszewski B., Polityka etniczna Węgier, [w:] Polityka etniczna współczesnych państw Europy Środkowo-Wschodniej, red. H. Chałupczak, R. Zenderowski, W. Baluk, Lublin 2015, s. 531–573.

Horváth P., Pártok és koalíciók: Kormányalakítás Magyarországon 1990–2014, Budapest 2015.

Jobbik nemzedék – dokumentumfilm a Jobbikról, 2010, film dostępny na: https://vimeo.com/10279639.

Karácsony G., Róna D., A Jobbik titka: A szélsőjobb magyarországi megerősödésének lehetséges okairól, [w:] „Politikatudományi Szemle”, R. XIX, 2010, nr 1, s. 31–63.

Kerezsi K., Gosztonyi M., Polák A., A roma és nem roma együttélés konfliktusai, kriminális vonatkozásai, [w:] „Belügyi Szemle” 2014, nr 7–8, s. 5–51.

Koltay G., „Adjatok egy jobbik világot”: Beszélgetések a Jobbik Magyarországért Mozgalomról, wywiad z Dávidem Kovácsem, Budapest 2003.

Kopyś T., Kwestia narodowościowa na ziemiach Korony św. Stefana w latach 1867–1918, Kraków 2001.

Kornai J., Szocializmus, kapitalizmus, demokrácia és rendszerváltás, Budapest 2007.

Körösényi A., A magyar politikai rendszer, Budapest 1998.

Körösényi A. (red.), A magyar politikai rendszer: negyedszázad után, Budapest 2015.

Kożuchowski A., Pośmiertne dzieje Austro-Węgier: obraz monarchii habsburskiej w piśmiennictwie międzywojennym, Warszawa 2009.

Krekó P., Juhász A., Molnár C., A szélsőjobboldal iránti társadalmi kereslet növekerése Magyarországon, [w:] „Politikatudományi Szemle”, R. XX, 2012, nr 2, s. 53–79.

Lánczi A. (red.), Nemzet és radikalizmus: Egy új pártcsalád felemelkedése, Budapest 2011.

Lesińska M., Héjj D., Pragmatic trans-border nationalism: Comparative analysis of Poland and Hungary’s policies towards kin-minorities in the 21st century, [w:] „Ethnopolitic” 2021, nr 20(1), s. 53–66.

Maráczi T., „Nem igazán maradt számunkra tér” – a Pax Hungarica volt vezetője a Mandinernek, [w:] https://mandiner.hu/cikk/20190802_pax_hungarica_domokos_endre_janos.

Márai S., Aniele z nieba, tłum. J. Snopek, [w:] https://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/190800,czemu-swiat-zadrzal.html.

Narodowe wyznanie wiary, [w:] Ustawa zasadnicza Węgier, tłum. J. Snopek, Warszawa 2015, wyd. 2 popr., s. 38–41, http://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/12/Wegry_2016-popr.pdf.

Németh Z., Węgierski polityk z partii rządzącej dla Onetu: pragmatyzm naszej polityki zagranicznej polega na tym, że w każdym przypadku oceniamy możliwości i ryzyka, [w:] https://wiadomosci.onet.pl/opinie/wegry-polityka-zagraniczna-szef-komisji-spraw-zagranicznych-parlamentu-dla-onetu/rhwts9v.

Orbán Viktor beszéde a misszióvezetői munkaértekezleten, [w:] https://2015-2019.kormany.hu/hu/a-miniszterelnok/beszedek-publikaciok-interjuk/orban-viktor-beszede-a-missziovezetoi-munkaertekezleten.

Paksa R., A magyar szélsőjobboldal története, Budapest 2012.

Rainer J.M., Magyarország története: A Kádár-korszak 1956–1989, Budapest 2010.

Rainer J.M. (red.), A monori tanácskozás: 1985. június 14–16., Budapest 2005.

Ripp Z., Szabad Demokraták: Történeti vázlata Szabad Demokraták Szövetségének politikájáról (1988–1994), Budapest 1995.

Rittel S.J., Komunikacja polityczna: dyskurs polityczny: język w przestrzeni politycznej, Kielce 2003.

Romsics I., Magyar történeti szöveggyűjtemény, 1914–1999, Budapest 2000, t. 1–2.

Romsics I., Magyarország története a XX. Században, Budapest 2010.

Romsics I., Rendszerváltás Magyarországon, Budapest 2013.

Róna D., Jobbik-jelenség: A Jobbik Magyarországért Mozgalom népszerűségének okai, http://phd.lib.uni-corvinus.hu/824.

Szabó M. (red.), Demokrácia és politikatudomány a 21 században, Budapest 2002.

Traktat z Trianon, fragmenty dostępne na: http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versa/tri1.htm.

Treść interpelacji Mártona Gyöngyösiego z listopada 2012 roku, [w:] https://web.archive.org/web/20181116052555/ http://www.parlament.hu/internet/plsql/ogy_naplo.naplo_fadat?p_ckl=39&p_uln=241&p_felsz=98&p_szoveg=&p_felszig=98.

Ustawa zasadnicza Węgier, tłum. J. Snopek, Warszawa 2015, wyd. 2 popr., http://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/12/Wegry_2016-popr.pdf.

1 Dostęp do wszystkich źródeł internetowych: 30.05.2022.

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Spis treści

Karta tytułowa

Od autora

Prolog

Dekonstrukcja nowej tożsamości

NER, czyli uosobienie państwa

Po latach moralnego zepsucia

Chrześcijaństwo jako narzędzie

Wiara bez wpływu na światopogląd

Patriotyzm i pamięć

Część I. Lot Turula

Mityczny ptak obroni Węgry?

Początki Fideszu – liberalnego stowarzyszenia młodzieży

Ciężkie i ponure lata dziewięćdziesiąte

Viktor Orbán premierem po raz pierwszy

Partia symboli

Rok 2002 – Orbán nie może pogodzić się z porażką

„Kłamaliśmy rano, w nocy i wieczorem”?

Liczył się „Tylko Fidesz”

Część II. Święta prawica

Instytucjonalizacja politycznego radykalizmu

Z uczelni na prawo

Antyromski Jobbik

Gwardia Węgierska i jej podobne

Jobbik antysemicki, a proarabski do czasu

Dla dwóch nie ma miejsca: transformacja

Co przyniósł Jobbik?

Część III. Programowanie tożsamości

Trauma Trianon

Do Budapesztu na białym koniu, a flagi opuszczone do połowy masztów

Jak uniknąć odpowiedzialności?

Trianon a religia

Hitler i Mussolini remedium na Trianon?

Skąd nacjonalizm?

Muzeum historycznego wypaczenia

Węgrzy poza Węgrami

Część IV. My, konformiści

Proste rozwiązanie trudnych kwestii

Spokojnie, to tylko protesty

Przekaz kontrolowany

Bardzo demokratyczne konsultacje

Posłuszeństwo

Część V. (Nie)moc opozycji

Razem po przegraną

System wyborczy

Sojusznicza jedność blokowa

Wybory 2018 roku

Gorąca zima

Nowa jakość, nowe nadzieje – zjednoczona opozycja

Stawka wyborów

Dzień, który opozycja chciałaby wymazać z pamięci

Gorycz podsumowania

Część VI. Fidesz – nie będą nam mówić, co mamy robić

Érdek. Nie érték

Węgry a Unia Europejska

Praworządność

Węgry a Rosja

Węgry a Ukraina

My, potomkowie Attyli

Epilog

Nowa tożsamość będzie trwała

Uczynił Węgry wielkimi

Podziękowania

Bibliografia

Karta redakcyjna
===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

Copyright © by Dominik Héjj

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Otwarte 2022

Opieka redakcyjna: Rafał Czech

Redakcja tekstu: Maciej Żemojtel

Wnętrze – projekt graficzny serii: Wydawnictwo Otwarte

Adiustacja: Mirosław Dąbrowski / Wydawnictwo JAK

Korekta: Maria Armata / Wydawnictwo JAK, Janina Burek / Wydawnictwo JAK

Okładka – projekt graficzny serii: Łukasz Piskorek

Adaptacja okładki na potrzeby niniejszego wydania: Monika Drobnik-Słocińska

Fotografia na okładce: MTI / Kovács Attila. Fotografia przedstawia Viktora Orbána podczas przemówienia w trakcie nadzwyczajnej sesji Zgromadzenia Krajowego w Parlamencie w Budapeszcie w 1990 roku

ISBN 978-83-8135-706-7

Zajrzyj do Szczelin!

szczeliny.pl

facebook.com/szczeliny

instagram.com/szczeliny

Dystrybucja: SIW Znak. Zapraszamy na www.znak.com.pl

Wydawnictwo Otwarte sp. z o.o.
ul. Smolki 5/302
30-513 Kraków

Wydanie I, 2022

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski
===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=

===LxciECQWZVdhUWNRYgg+DW9dPFpuDzdSZQQxVGJVbVtrWGlQNgU=