Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Wprowadzenie

1. Ludzki ul

2. Ekonomia darwinowska

3. Krajobraz prawa

4. Społeczeństwa obywatelskie i nieobywatelskie

Zakończenie

Podziękowania

Wykaz wykresów

Przypisy

Tytuł‌ oryginału:
THE GREAT DEGENERATION.
HOW INSTITUTIONS DECAY AND ECONOMIES DIE

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: ANETA TKACZYK, EWA KOCHANOWICZ, URSZULA SROKOSZ-MARTIUK

Projekt okładki i stron tytułowych: ROBERT KLEEMANN

Na okładce wykorzystano zdjęcie Nowego Jorku, Copyright by: Elenamiv/Shutterstock.com

Redakcja techniczna: ROBERT GĘBUŚ

Skład‍ i łamanie: Infomarket

Copyright © Niall Ferguson, 2012.
All rights reserved
© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2017

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05935-7

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel.‍ (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dla Thomasa

Wprowadzenie

„Delewarowanie”‍ i co dalej?

Niemal ćwierć wieku temu, latem 1989 roku, Francis Fukuyama sformułował śmiałą tezę o „niepohamowanym zwycięstwie gospodarczego i politycznego liberalizmu (...) o Triumfie Zachodu”, ogłaszając przy tym „dotarcie do końcowego punktu w ideologicznej ewolucji ludzkości”, a to za przyczyną „uniwersalizacji zachodniej demokracji liberalnej jako ostatecznej formy ludzkich rządów”[1]. Trudno oprzeć się wrażeniu, jak dalece nie przystają dzisiaj te słowa do rzeczywistości. „Liberalizm gospodarczy” stał się pojęciem mocno sfatygowanym, a zwolennicy „kapitalizmu państwowego”, czy to w Chinach, czy gdziekolwiek indziej na świecie, otwarcie szydzą z demokracji w stylu zachodnim. Sam Zachód popadł z kolei w stagnację, i to nie tylko w kategoriach gospodarczych. W 2012 roku Bank Światowy przewidywał skurczenie się gospodarki europejskiej, a amerykańskiej wzrost o zaledwie 2 procent. Tymczasem prognozy dla Chin przewidywały wzrost czterokrotnie silniejszy, a dla Indii – trzy razy większy od amerykańskiego. Z kolei Międzynarodowy Fundusz Walutowy prognozuje, że do 2016 roku chiński produkt krajowy brutto przewyższy PKB Stanów Zjednoczonych[1*].

Inwestorzy lokujący swoje aktywa na rynkach zachodnich po 1989 roku konsekwentnie na tym tracili (od 2000 roku nie odnotowują w zasadzie żadnych zysków), za to ci, którzy śmiało zapuścili się na pozostałe rynki, niezmiennie punktują. Ta druga fala „wielkiej konwergencji” jest zjawiskiem historycznym o skutkach znacznie bardziej zdumiewających niż te, jakie przyniósł ze sobą upadek komunizmu, który zresztą ten sam Fukuyama tak przenikliwie przewidział. W momencie gdy pisał owe słynne słowa, środek ciężkości światowego życia gospodarczego wciąż lokował się niezaprzeczalnie po obu stronach północnego Atlantyku. Dziś przesunął się on już poza Ural, a do 2025 roku będzie się zapewne sytuował gdzieś na północ od Kazachstanu – a więc z grubsza na tej samej szerokości geograficznej, na której znajdował się w 1500 roku, u początków kilkusetletniej dominacji świata zachodniego[2].

Modnym wytłumaczeniem obecnego spowolnienia obserwowanego na Zachodzie jest termin deleveraging, to jest oddłużanie, czy może raczej delewarowanie, bo mowa o bolesnym procesie redukcji zadłużenia poprzez obniżanie poziomu dźwigni finansowej przy jednoczesnym podwyższaniu udziału kapitału własnego (a co za tym idzie, o poprawie bilansu płatniczego). Zacznijmy od tego, że w historii znajdziemy niewiele precedensów, jeśli chodzi o obecną skalę zadłużenia świata zachodniego. W dziejach Stanów Zjednoczonych dopiero drugi raz zdarza się, że łączna wartość długu publicznego i prywatnego przekroczyła poziom 250 procent PKB. Analizując dane historyczne dla pięćdziesięciu innych krajów, McKinsey Global Institute wyszczególnił dokładnie czterdzieści pięć przypadków delewarowania, które odnotowano po 1930 roku. Jedynie w ośmiu z nich początkowy wskaźnik długu do PKB przekraczał poziom 250 procent, co dotyczy dziś nie tylko Stanów Zjednoczonych, ale także wszystkich innych wielkich krajów anglojęzycznych (w tym Australii i Kanady), jak również głównych państw Europy kontynentalnej (w tym Niemiec), a dodatkowo także Japonii i Korei Południowej[3]. Argumentacja stojąca za delewarowaniem jest dosyć prosta: gospodarstwa domowe i banki mają problemy z redukcją swojego zadłużenia po tym, jak nierozważnie zaangażowały się na nadmierną skalę w rynek nieruchomości, licząc na to, że ich ceny wciąż będą tylko wzrastać. Tymczasem w miarę jak ludzie zaczynali coraz mniej wydawać, a coraz więcej oszczędzać, doszło do spadku popytu na tym rynku. Obawiając się, by cały ten proces nie doprowadził ostatecznie do zabójczej dla gospodarki deflacji zadłużenia, do akcji postanowiły wkroczyć rządy i banki centralne, wspomagając rynki finansowe niespotykanymi w czasach pokoju bodźcami o charakterze fiskalnym i monetarnym. Aby zapobiec negatywnym skutkom takich działań, powiększano konsekwentnie deficyty sektora publicznego, tyle że w rezultacie powstało realne ryzyko przekształcenia się kryzysu nadmiernego zadłużenia w sektorze prywatnym w kryzys nadmiernego zadłużenia finansów publicznych. Na tej samej zasadzie zwiększanie podaży pieniądza (tzw. bazy monetarnej) przez banki centralne zapobiegło wprawdzie całej lawinie upadłości w sektorze bankowym, ale teraz przynosi coraz więcej negatywnych konsekwencji w postaci reflacji i ograniczenia wzrostu gospodarczego.

Nie wszystko jednak da się sprowadzić do prostego delewarowania. Rozważmy następujące dane. Gospodarka amerykańska stworzyła 2,4 miliona miejsc pracy od czerwca 2009 roku. W tym samym okresie 3,1 miliona zatrudnionych złożyło wnioski o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy. Odsetek Amerykanów w wieku produkcyjnym pobierających zasiłki z tytułu niezdolności do pracy wzrósł z niecałych 3 procent w 1990 roku do 6 procent obecnie[4]. Bezrobocie zaczyna po prostu schodzić do podziemia – a przy tym przyjmować formę trwałą – w sposób, który my, Europejczycy, znamy aż nazbyt dobrze. Ludzie w pełni sprawni pozorują swoje inwalidztwo, by nie musieć już nigdy więcej pracować. Zostają przy tym unieruchomieni w miejscu aktualnego przebywania. Odsetek społeczeństwa amerykańskiego, który przeprowadzał się co roku do innego stanu, zazwyczaj w poszukiwaniu innej pracy, wynosił dotąd zwykle około 3 procent. Od początku obecnego kryzysu finansowego, który zaczął się w 2007 roku, wskaźnik ten spadł mniej więcej o połowę. Spadają również wskaźniki mobilności społecznej. A przy tym, w odróżnieniu od czasów Wielkiego Kryzysu z lat 30. XX wieku, podczas obecnego „niewielkiego kryzysu” robi się naprawdę niewiele, by zmniejszać olbrzymie rozwarstwienia w dystrybucji dochodów, które to rozwarstwienia powstały w ciągu minionych trzech dziesięcioleci. Udział w dochodach dla górnego 1 procenta gospodarstw domowych wzrósł z 9 procent w 1970 roku do aż 24 procent w 2007. W ciągu kolejnych trzech lat kryzysu wskaźnik ten wprawdzie lekko spadł, ale tylko o niecałe 4 punkty procentowe.

Za to wszystko nie sposób obwiniać samego delewarowania. W Stanach Zjednoczonych trwa znacznie szersza debata dotykająca kwestii globalizacji, zmian technologicznych, edukacji i polityki fiskalnej. Konserwatyści kładą zazwyczaj nacisk na pierwsze dwa zjawiska, argumentując, że to właśnie one w największym stopniu przyczyniają się do obserwowanych dziś przekształceń, doprowadzając do likwidacji niskowykwalifikowanych stanowisk pracy albo poprzez ich wytransferowywanie do tańszych krajów, albo poprzez zastępowanie ludzi automatami. Liberałowie z kolei wolą postrzegać zjawisko powiększania się nierówności jako rezultat niewystarczających nakładów przeznaczanych na edukację publiczną, w połączeniu z wprowadzonymi przez republikanów obniżkami podatków, korzystnymi przede wszystkim dla najlepiej zarabiających[5]. Istnieją jednak powody, by uwzględnić tutaj także jeszcze inne czynniki – które nader często pomija się w trakcie owego rytualnego okładania się przez obie strony politycznego sporu w Stanach Zjednoczonych, zupełnie niesłusznie uchodzącego za jakąkolwiek formę debaty.

Zacząć należy od tego, że kryzys finansów publicznych w żadnym razie nie jest fenomenem li tylko amerykańskim. Do mało zaszczytnego nieformalnego klubu zrzeszającego państwa obciążone długiem publicznym przekraczającym 100 procent PKB należą też Japonia, Grecja, Włochy, Irlandia i Portugalia. Z kolei jeśli uwzględnić czynnik cykliczności, Indie miały w 2010 roku deficyt nawet większy od amerykańskiego, a Japonia boryka się z większymi od Stanów Zjednoczonych trudnościami z ustabilizowaniem swojego wskaźnika długu do PKB na możliwym do udźwignięcia poziomie[6]. Również zjawisko „chodzących parami problemów” powolnego wzrostu oraz powiększającej się nierówności dochodowej nie ogranicza się w żadnym wypadku do Stanów Zjednoczonych. Udział górnego 1 procenta gospodarstw domowych w dochodowym torcie wzrasta konsekwentnie mniej więcej od 1980 roku w całym świecie anglojęzycznym. Podobny trend zaobserwować można, choć już w nieco mniejszym nasileniu, także w wielu państwach europejskich, w tym zwłaszcza w Finlandii, Norwegii i Portugalii, ale także na licznych rynkach wschodzących, w tym w Chinach[7]. Już w 2010 roku w kraju tym żyło co najmniej osiemset tysięcy „dolarowych” milionerów i sześćdziesięciu pięciu takichż miliarderów. W obrębie grupy górnego 1 procenta w skali globalnej w 2010 roku aż 1,6 miliona było Chińczykami, co stanowiło blisko 4 procent ogółu[8]. Jednocześnie w wielu innych państwach, w tym w największej i najprężniej funkcjonującej gospodarce europejskiej, czyli w Niemczech, nierówności wcale nie wzrosły, a w niektórych krajach słabiej rozwiniętych, w tym zwłaszcza w Argentynie, owszem, wzrosły, ale bez udziału czynnika globalizacji.

Z definicji globalizacja dotknęła w jakimś stopniu wszystkie kraje świata. Na tej samej zasadzie wszystkie one zostały w jakimś stopniu zmienione przez rewolucję w zakresie technologii informacyjnych. Tyle że konsekwencje tych zmian w kategoriach wzrostu gospodarczego i rozwarstwienia dochodów są krańcowo różne. Aby zrozumieć charakter tych różnic, musimy wyjść poza sferę wyjaśnień wąsko ekonomicznych. Weźmy na przykład problem nadmiernego zadłużenia, czy też lewarowania. Jakakolwiek silnie zadłużona gospodarka staje w praktyce przed niezwykle wąskim katalogiem środków zaradczych. Są to zasadniczo trzy opcje:

1) podnoszenie tempa wzrostu gospodarczego ponad poziom stopy oprocentowania długu poprzez wprowadzanie innowacji technologicznych oraz (ewentualnie) rozważne stosowanie bodźców monetarnych;

2) wycofanie się ze spłaty dużej części zadłużenia publicznego oraz ogłoszenie upadłości w celu „strząśnięcia” zadłużenia prywatnego;

3) pozbycie się długów poprzez deprecjację waluty oraz inflację.

Żadna jednak z mainstreamowych teorii ekonomicznych nie jest w stanie przewidzieć, który z tych trzech sposobów – albo też jakie ich połączenie – zostanie ostatecznie wybrany przez konkretne państwo znajdujące się w tarapatach finansowych. Dlaczego Niemcy po 1918 roku podążyły drogą ku hiperinflacji? Dlaczego Stany Zjednoczone po 1929 roku zdecydowały się na niewypłacalność i niespłacanie zadłużenia prywatnego? Dlaczego nie stało się dokładnie na odwrót? W momencie pisania tych słów wydaje się dosyć mało prawdopodobne, by którakolwiek z dużych rozwiniętych gospodarek światowych mogła sobie pozwolić na wyswobodzenie się z pętli zadłużenia poprzez zwiększenie inflacji, a tym samym realne pomniejszenie swoich zobowiązań, tak jak działo się to wielokrotnie w latach 20., a potem 50. XX stulecia[9]. Ale właściwie: dlaczego nie? Słynne słowa Miltona Friedmana o tym, że inflacja jest „zawsze i wszędzie zjawiskiem monetarnym”, nie mówią nic o tym, kto tworzy nadpodaż pieniądza, ani też po co w gruncie rzeczy to robi. Być może dlatego, że w p r a k t y c e inflacja jest przede wszystkim zjawiskiem p o l i t y c z n y m. Prawdopodobieństwo jej zaistnienia jest funkcją wielu czynników, takich jak poziom wykształcenia elit danego kraju, konkurencyjność danej gospodarki (albo jej brak), charakter systemu prawnego, istnienie (i rozmiary) zjawiska przemocy, a wreszcie natura samego politycznego procesu decyzyjnego. Jedynie dzięki zastosowaniu metodologii historycznej jesteśmy w stanie wyjaśnić, dlaczego na przestrzeni minionych trzydziestu lat tak wiele państw dopuściło do nawarstwienia się różnych form długów, których w samym swoim zamyśle nie da się „strząsnąć” poprzez inflację, jak również dlaczego w konsekwencji takiego działania kolejne pokolenie zostanie obarczone na całe życie ciężarem zobowiązań zaciągniętych przez swoich rodziców i dziadków.

Na tej samej zasadzie o ile dość łatwo jest wykazać, dlaczego kryzys finansowy został spowodowany przez nadmiernie rozrośnięte i nadmiernie lewarowane instytucje finansowe, o tyle znacznie trudniej przychodzi wyjaśnić, dlaczego po przeszło czterech latach debat i sporów problem banków „zbyt dużych, by mogły upaść” wciąż pozostaje nierozwiązany. Co więcej, pomimo wprowadzenia w tym zakresie uregulowań prawnych o takim stopniu szczegółowości, że zajmowały one dosłownie tysiące stron druku, skala problemu jeszcze się zwiększyła[10]. W rezultacie zaledwie dziesięć silnie zdywersyfikowanych instytucji finansowych jest dziś odpowiedzialnych za trzy czwarte wszystkich aktywów finansowych, jakimi zarządza się na terenie Stanów Zjednoczonych. A jednocześnie największym bankom w tym kraju brakuje co najmniej 50 miliardów dolarów, by sprostać nowym wymaganiom odnośnie do kapitału własnego narzuconym przez najnowsze porozumienie „Bazylea III” – zespół regulacji dotyczących wymogów kapitałowych i zarządzania ryzykiem w bankach. Raz jeszcze, jedynie dzięki podejściu politycznemu i historycznemu możemy zrozumieć, dlaczego dzisiejsi politycy świata zachodniego jednym tchem wzywają banki do pożyczania większej ilości pieniądza i do równoważenia przez nie swoich bilansów płatniczych.

Dlaczego wprowadzenie na rynek nowego leku jest dziś sto razy droższe niż jeszcze sześćdziesiąt lat temu? (Fenomen ten Juan Enríquez określił mianem „odwróconego prawa Moore’a”[2*]). Dlaczego amerykańska Agencja Żywności i Leków z dużym prawdopodobieństwem zakazałaby sprzedaży soli stołowej, gdyby tylko zaczęto ją reklamować jako nowy produkt farmakologiczny? (Powód? W dużych dawkach jest to substancja niezaprzeczalnie toksyczna)[11]. Dlaczego wreszcie, by sięgnąć do dziedziny pokrewnej po przykład z pewnością równie sugestywny, pewien amerykański dziennikarz musiał poświęcić aż sześćdziesiąt pięć dni, aby uzyskać wszelkie oficjalne zezwolenia (w tym, po odczekaniu nawet do pięciu tygodni, certyfikat uprawniający do prowadzenia działalności gospodarczej związanej z obrotem żywnością) na otworzenie budki z napojami w Nowym Jorku?[12] Właśnie tego rodzaju uciążliwe procedury biurokratyczne ekonomiści badający prawidła rozwoju gospodarczego obwiniają najczęściej o biedę panującą w krajach Afryki albo Ameryki Łacińskiej. Rzecz jasna wspomniana Agencja Żywności i Leków ma dobre powody, by utrzymywać jak najsurowsze standardy: chodzi o to, by uniknąć dopuszczenia do sprzedaży leków takich jak talidomid. Ma to jednak swoje konsekwencje: niemal z całą pewnością więcej ludzi umiera przedwcześnie z powodu niewprowadzania do obrotu istniejących, ale nie zatwierdzonych leków, niż zmarłoby wskutek efektów ubocznych po ich zażyciu przy mniej restrykcyjnych regulacjach. Mamy tendencję do wielokrotnego pochylania się nad kosztami takich właśnie efektów ubocznych, ale jednocześnie nie zastanawiamy się nad kosztami uniemożliwiania wprowadzania nowych leków.

Dlaczego właściwie w okresie minionych trzydziestu lat mobilność społeczna w Stanach Zjednoczonych obniżyła się do tego stopnia, że w tym samym czasie prawdopodobieństwo, iż człowiek urodzony w obrębie najniższej 25-procentowej grupy dochodowej zakończy swoje życie w najwyższej ćwiartce społeczeństwa, zmniejszyło się o ponad połowę?[13] Kiedyś przecież to właśnie Stany Zjednoczone słynęły jako kraj nieograniczonych możliwości, w którym bezustannie realizowały się kariery „od pucybuta do milionera”, a poszczególne rodziny dochodziły „z łachmanów do fortun” w ciągu zaledwie jednego pokolenia. Ale dzisiaj, jeśli urodziłeś się w rodzinie sytuującej się w najniższej 20-procentowej grupie dochodowej (dolny kwintyl), masz zaledwie 5-procentowe szanse na przedostanie się do górnego kwintyla, jeżeli nie zdobędziesz po drodze wyższego wykształcenia. Warstwa społeczna określona niegdyś przez Charlesa Murraya mianem elity poznawczej, wykształcona na renomowanych uniwersytetach prywatnych, wżeniająca się między siebie i osiedlająca w kilku starannie wybranych ekskluzywnych lokalizacjach w tak zwanych dobrych dzielnicach, zaczyna wyglądać coraz bardziej jak nowa kasta skupiająca w swoich rękach niemal całe bogactwo i władzę, które pozwalają jej nie liczyć się z nieubłaganymi prawami ludzkiej reprodukcji zapewniającej w miarę równy rozkład genów w całej populacji, bo przecież nawet jej najmniej rozgarnięte potomstwo będzie miało gwarancję odziedziczenia jej stylu życia[14].

Państwo‌ stacjonarne

W dwóch raczej rzadko cytowanych fragmentach swojego Bogactwa narodów Adam Smith opisał zjawisko, które określił mianem państwa stacjonarnego: takiego, które niegdyś było bogate i zasobne, ale w pewnym momencie przestało się rozwijać. Nadzwyczaj ciekawe są wyszczególnione przezeń cechy charakterystyczne takiego państwa. Co wielce znaczące, Smith podkreślał przede wszystkim jego silnie regresywny charakter w kwestiach społecznych. Po pierwsze, zwracał uwagę na bardzo niski poziom wynagrodzeń zdecydowanej większości obywateli:

Mimo że majętność kraju winna być bardzo wielka, jeśli jest on już od jakiegoś czasu państwem stacjonarnym, nie powinniśmy się spodziewać, by obowiązywały w nim szczególnie wysokie stawki za pracę (...) tak dzieje się bowiem w państwie progresywnym, w którym społeczeństwo dąży do zdobywania dalszych dóbr, a nie jest usatysfakcjonowane tym, że nabyło już cały zestaw potrzebnych mu bogactw; to właśnie w takich warunkach sytuacja pracującej biedoty, stanowiącej wielkie masy ludzkie, wydaje się najszczęśliwsza i najbardziej dogodna. Jest ona za to trudna w państwie stacjonarnym, a już zupełnie tragiczna w państwie chylącym się ku upadkowi. Państwo progresywne jest w istocie rzeczywistością przynoszącą optymizm i pokrzepienie wszystkim stanom społeczeństwa. Państwo stacjonarne natomiast jest mdłe i pełne dekadenckiej melancholii[15].

Jako drugi wyróżnik państwa stacjonarnego Smith wskazał podejmowane przez skorumpowaną i monopolistyczną elitę praktyki wykorzystywania systemu prawa i administracji do swoich własnych celów:

Nadto, w kraju takim z jednej strony majątek właścicieli dużych kapitałów cieszy się olbrzymią dozą bezpieczeństwa, a z drugiej ludzie ubodzy albo właściciele małych kapitałów próżno by takiego bezpieczeństwa wyglądali, narażeni są za to, pod byle pretekstem lub z racji zachcianki wymiaru sprawiedliwości, na okradanie w świetle prawa i o każdej możliwej porze przez wszelkich pomniejszych mandarynów. W kraju takim ilość dóbr, które powstają we wszystkich możliwych dziedzinach gospodarki, jakie są w nim obecne, nigdy nie będzie równa potencjalnej ilości towarów możliwej do wytworzenia z uwagi na charakter i stopień rozwoju tychże gałęzi. W każdej dowolnej dziedzinie ucisk biednych musi bowiem prowadzić do ustanowienia monopolu bogatych, którzy zagarniając jak największą część wymiany handlowej dla samych siebie, będą w rezultacie dochodzić do olbrzymich zysków[16].

Jak mniemam, człowiek Zachodu czytający te dwa ustępy nie może nie odczuwać pewnego niepokoju związanego z niechybnym rozpoznawaniem tu wielu mechanizmów i prawidłowości możliwych do zaobserwowania także w dzisiejszym świecie.

W czasach Smitha za takie państwo „z dawna stacjonarne” uchodziły, rzecz jasna, Chiny: kraj niegdyś „opływający w bogactwa”, który jednak po prostu stanął w miejscu. Smith obwiniał o tę stagnację dalekie od optymalnych „prawa i instytucje” chińskie – w tym chińską biurokrację. Podane przezeń recepty brzmiały wówczas: więcej wolnego handlu, więcej zachęt dla małej przedsiębiorczości, mniej biurokracji i mniej kumoterskiego kapitalizmu. Na własne oczy mógł on przecież obserwować, jak bardzo takie właśnie działania wdrażane pod koniec XVIII wieku przyczyniły się do ożywienia gospodarki Wysp Brytyjskich oraz ich amerykańskich kolonii. Dziś dla odmiany ten sam Smith, gdyby tylko dane mu było odwiedzić raz jeszcze opisywane przez siebie miejsca, miałby okazję być świadkiem całkowitego odwrócenia ról: to właśnie kraje zachodnie są obecnie modelowymi wręcz „państwami stacjonarnymi”, podczas gdy Chiny rozwijają się szybciej niż jakakolwiek inna duża gospodarka na świecie. Trudno doprawdy nie zauważyć tej tak radykalnej odmiany.

Niniejsza książka traktuje o przyczynach, dla których możemy dziś ponownie mówić o zjawisku państwa stacjonarnego. Jej główna osnowa wywodzi się z wizjonerskiego spostrzeżenia Smitha, że zarówno stagnacja, jak i wzrost gospodarczy są w dużej mierze pochodną działania „praw i instytucji”. A jej zasadnicze przesłanie brzmi: prawidła obowiązujące w Chinach za czasów Smitha obowiązują w dużej mierze także dziś – w odniesieniu do świata Zachodu. To właśnie nasze prawa i instytucje stanowią zasadniczy problem. A Wielka Recesja jest zaledwie symptomem znacznie głębszej i poważniejszej Wielkiej Degeneracji.

Cztery czarne skrzynki

Aby wykazać, że instytucje świata zachodniego w rzeczy samej uległy degeneracji, mam zamiar otwierać kolejno swoiste czarne skrzynki, szczelnie zamknięte jakiś czas temu. Na pierwszej z nich umieszczono etykietę „demokracja”. Na drugiej widnieje napis „kapitalizm”. Trzecią z kolei opisano jako „rządy prawa”. Czwarta wreszcie to „społeczeństwo obywatelskie”. Razem tworzą one kluczowy zestaw składników całej naszej cywilizacji. Postaram się wykazać, że wszystkie te czarne skrzynki, o charakterze kolejno politycznym, ekonomicznym, prawnym i społecznym, mieszczą niezwykle skomplikowane systemy wzajemnie wspomagających się instytucji. I podobnie jak zawartość waszego komputera czy smartfona, czyli płytki z obwodami scalonymi, to właśnie te instytucje sprawiają, że cały produkt – nazywany tu umownie skrzynką – może w ogóle działać. A jeśli przestaje działać, oznacza to prawdopodobnie tyle, że nastąpiło jakieś spięcie w „obwodach” instytucjonalnych. Nie da się zrozumieć przyczyny niewłaściwego działania skrzynki, oglądając ją wyłącznie od zewnątrz, bo wówczas zobaczy się jedynie lśniące opakowanie. Trzeba zajrzeć do środka.

Jeśli się dobrze zastanowić, ta elektroniczna metafora nie jest chyba najwłaściwsza. W końcu większość instytucji ewoluuje w sposób mniej lub bardziej naturalny; w każdym razie nie powstają one w Kalifornii w wyniku wdrożenia pomysłu Steve’a Jobsa albo któregoś z jego historycznych odpowiedników. Lepszą analogię dałoby się może odnaleźć w rozmaitych strukturach zbiorowych, z jakimi mamy do czynienia w świecie przyrody. Klasycznym przykładem mogłyby tu być pszczele ule. Odkąd brytyjski satyryk Bernard Mandeville opublikował w 1714 roku swoją Bajkę o pszczołach, czyli wady prywatne – zyskiem publicznym, zaczęto dostrzegać paralele między ludźmi funkcjonującymi w gospodarce rynkowej a pszczołami żyjącymi w ulu. Jak się wkrótce przekonamy, taka paralela jest ze wszech miar uzasadniona, z tym że należałoby ją odnieść nie tyle do sfery gospodarczej działalności ludzkości, co do reguł naszej organizacji politycznej, jako że to właśnie pod tym względem wydajemy się najbardziej podobni do pszczół (co zresztą sam Mandeville doskonale rozumiał).

Ujmując rzecz najprościej, instytucje są dla ludzi tym, czym ule dla pszczół. Stanowią struktury, w ramach których organizujemy się jako grupy. Kiedy znajdziesz się wewnątrz jednej z takich instytucji, jesteś tego w pełni świadomy, podobnie jak pszczoła wie, kiedy przebywa wewnątrz ula. Instytucje także mają swoje granice, często o charakterze czysto fizycznym, w postaci murów i ścian. Ale przede wszystkim mają rządzące nimi reguły.

Jak podejrzewam, u części czytelników słowo „instytucja” może wywoływać wiktoriańskie skojarzenia z miejscami odosobnienia dla osób chorych psychicznie; w końcu jeszcze dziś można usłyszeć: „Biedny stary Niall, zamknęli go w i n s t y t u c j i[3*]”. Oczywiście nie używam owego słowa w tym znaczeniu. Chodzi mi raczej o instytucje o charakterze politycznym, takie jak na przykład brytyjski Parlament albo amerykański Kongres. Kiedy mówimy o demokracji, mamy tak naprawdę na myśli właśnie cały szereg rozmaitych, ale ściśle ze sobą powiązanych, instytucji. Pojęcie „demokracja” obejmuje bez wątpienia ludzi wrzucających karty do głosowania do urn wyborczych. Mieszczą się w nim też wybierani przez nich ich reprezentanci wygłaszający mowy albo oddający głosy w różnych ciałach przedstawicielskich. Ale obie te grupy nie stanowią jeszcze automatycznie o istnieniu demokracji. Patrząc na rzecz tylko od zewnątrz, należałoby stwierdzić, że również w krajach takich jak Rosja czy Wenezuela władze ustawodawcze pochodzą z wyboru, a przecież dla każdego bezstronnego obserwatora (nie mówiąc już o przywódcach lokalnych ruchów opozycyjnych) jest raczej jasne, że żadnego z tych systemów nie można określić mianem demokracji.

Wagę równie wielką jak wrzucanie wypełnionych kart do urn wyborczych mają bowiem instytucje – zazwyczaj partie – które nominują kandydatów ubiegających się o mandat. Dalej, podobnie istotni jak owe partie są urzędnicy – służba cywilna, sędziowie czy rzecznicy praw obywatelskich – którzy dbają o to, by same wybory przebiegały w uczciwy sposób. Na tym wszakże nie koniec. Olbrzymie znaczenie ma też to, w jaki sposób funkcjonuje wyłoniona w wyborach władza ustawodawcza. Ciało składające się z wybranych przedstawicieli może bowiem stanowić byt całkowicie odrębny i suwerenny, jak brytyjski Parlament do czasu ograniczenia jego kompetencji przez prawo Unii Europejskiej, ale może też być bezsilnym gremium potakiwaczy, jak w przypadku niegdysiejszej Rady Najwyższej ZSRR. Członkowie takich ciał mogą twardo bronić interesów swoich wyborców (także tych, którzy głosowali na kogoś zupełnie innego), ale mogą też chodzić na pasku potężnych grup interesów, które sfinansowały ich kampanie wyborcze.

W sierpniu 2011 roku, kiedy reżim pułkownika Kaddafiego w Libii był w stanie coraz bardziej postępującego rozkładu, pewien korespondent BBC w Bengazi zauważył na jednym z murów niezwykłe graffiti. Po lewej stronie muru znajdowało się dość klasyczne i wyrażone prostym językiem przesłanie rewolucyjne: „Tyran musi upaść, to potwór”. Krótko, zwięźle i na temat. Ale oto po prawej stronie widniał komunikat jakże daleki od tego rodzaju zwięzłości i prostoty. Głosił on: „Domagamy się obowiązywania konstytucji i zmniejszenia uprawnień prezydenta, a także tego, by czteroletnia kadencja prezydencka nie mogła być odnawiana”[17]. I właśnie to przesłanie trafiało w samo sedno problemu. Pozbycie się tyrana to tak naprawdę łatwiejsza część zadania. Prawdziwa trudność, związana zasadniczo z każdym okresem przejściowym w systemie politycznym, polega bowiem na umiejętnym sformułowaniu konstytucji, nie mówiąc już o samym określeniu uprawnień zgromadzenia ustawodawczego, które miałoby taką konstytucję przygotować.

Jak mają się uprawnienia władzy ustawodawczej do uprawnień władzy wykonawczej i sądowniczej? Większość konstytucji wyraźnie to rozgranicza. Ale jak mają wyglądać stosunki między organami władzy cywilnej a wojskiem? (A to akurat kwestia niezwykle istotna w przypadku dzisiejszego Egiptu). Na tym wciąż jednak nie koniec. Nowożytne państwa narodowe rozwinęły całą gamę instytucji, skupiających się na regulowaniu życia gospodarczego i społecznego oraz redystrybucji dochodu, o których istnieniu nie śniło się nikomu jeszcze ledwie sto lat temu. Państwo opiekuńcze wcale nie stanowi nieodłącznego elementu demokracji, takiej jaką wymyślili i jako pierwsi wprowadzili w życie starożytni Ateńczycy. Państwo opiekuńcze wydaje się raczej, by powrócić do metafory z pszczołami, sposobem na tworzenie wciąż rosnącej liczby niesamodzielnych trutniów, których pozostałe pszczoły robotnice muszą utrzymywać. A co gorsza, jego istnienie wymaga zaprzęgania sił wielu spośród tych robotnic nie do pracy przy powiększaniu zasobów, ale do troszczenia się o przekierowywanie ich znaczącej części od robotnic do trutniów. I na tym jednak nie koniec – państwo opiekuńcze próbuje sfinansować swoje zbożne działania poprzez coraz częstsze i odważniejsze sięganie po zasoby, które powstaną dopiero w przyszłości, pod postacią zaciągania długów publicznych. W rozdziale pierwszym rozważę bliżej wszystkie te kwestie, a także inne aspekty dystrybucyjne współczesnej demokracji. W szczególności zaś postawię pytanie, czy nie jesteśmy przypadkiem świadkami fundamentalnego zerwania z zasadą określoną przez Edmunda Burke’a mianem partnerstwa między pokoleniami.

Dożyliśmy czasów, w których właściwie wszyscy twierdzą, że są demokratami. Słyszałem nawet zapewnienia, że w gruncie rzeczy demokratyczna jest również Komunistyczna Partia Chin. Za to słowo „kapitalizm” nader często bywa ostatnimi czasy stosowane w charakterze obelgi, w związku z czym dobrze wychowani rozmówcy starają się go zwykle unikać. Warto jednak prześledzić, do jakiego stopnia instytucje państwa demokratycznego współistnieją, czy może nawet współdziałają z instytucjami gospodarki rynkowej – innymi słowy: jakie są ich wzajemne stosunki. Czy korporacje odgrywają aktywną rolę w polityce – dzięki pośrednictwu lobbystów i darowiznom na kampanie wyborcze? I czy rządy odgrywają aktywną rolę w życiu gospodarczym – za sprawą subsydiów, taryf celnych i innych instrumentów odkształcających rynek, a także poprzez różne regulacje? Jak miałaby wyglądać idealna równowaga pomiędzy wolnością gospodarczą a regulacją ze strony rządu? Tego rodzaju kwestie podniesione zostaną w rozdziale drugim niniejszej książki. W szczególności postaram się zaś zbadać, do jakiego stopnia niezwykle złożone ustawodawstwo regulujące wolny rynek zamiast być lekarstwem na wszystkie jego bolączki, samo staje się chorobą, prowadząc do zniekształceń i psucia działalności gospodarczej, ale też procesu politycznego.

Kluczową kontrolę instytucjonalną, i to zarówno w odniesieniu do czynników politycznych, jak i do podmiotów gospodarczych, zapewniają rządy prawa. Nie sposób sobie wyobrazić, by demokracja czy kapitalizm mogły funkcjonować bez efektywnego systemu wymiaru sprawiedliwości, dzięki któremu reguły wprowadzane przez władzę ustawodawczą można skutecznie egzekwować, prawa każdego obywatela są respektowane, a spory między osobami fizycznymi i osobami prawnymi (korporacjami) da się rozstrzygać na drodze pokojowej i racjonalnej. Ale który system prawny jest lepszy: angielskie prawo precedensowe, czy może jakiś inny jego rodzaj? Zasady szariatu w sposób oczywisty różnią się od zasad prawa w ujęciu wielkiego angielskiego filozofa Johna Locke’a.

Pod pewnymi względami przy porównywaniu różnych metod kodyfikacji prawa kluczowy wydaje się czynnik, który można by określić mianem prawa reguł, to jest sposób, w jaki dochodzi do sformułowania samego prawa. W niektórych systemach, takich jak islam, reguły opisane zostały w najdrobniejszych szczegółach przez natchnionego proroka i mają obowiązywać aż po kres czasów. W interpretacji wielu konserwatywnych szkół religii i myśli muzułmańskiej w regułach tych nie wolno zmieniać nawet przecinka. W innych systemach, takich jak angielskie prawo precedensowe, reguły ewoluują w sposób naturalny, w miarę jak kolejni sędziowie ważą argumentację stron, uwzględniając precedensy z przeszłości, ale i zmieniające się wymogi i potrzeby społeczeństwa. Litera prawa jest tu jedynie propozycją, a o sposobie jej wdrażania decydują ostatecznie sędziowie. W rozdziale trzecim postawię pytanie, czy któryś konkretny system prawa – a w szczególności prawo precedensowe – wykazuje pod jakimś względem wyższość nad pozostałymi. Ponadto zastanowię się, czy i w jakiej mierze anglojęzyczna część świata jest w tej dziedzinie uprzywilejowana wobec całej reszty. W szczególności zamierzam ostrzec, że rządy prawa – na sporych obszarach tejże „anglosfery” – są obecnie poważnie zagrożone wyradzaniem się w system, który można by określić mianem rządów p r a w n i k ó w. Bo czy rzeczywiście dzisiejsi Amerykanie mają większy pożytek ze swojego systemu prawnego niż niegdysiejsi Anglicy opisywani przez Dickensa w jego Samotni?

Na koniec dochodzimy do społeczeństwa obywatelskiego. Termin ten najtrafniej można objaśnić jako możliwość dobrowolnego zrzeszania się: tworzenia instytucji powstających z inicjatywy obywateli w celach innych niż przynoszenie zysków osobom prywatnym. Ta niezwykle pojemna kategoria obejmuje i szkoły – choć w dzisiejszych czasach większość instytucji edukacyjnych została już włączona w obszar zainteresowania polityków – i różnego rodzaju kluby kultywujące różne rodzaje ludzkiej działalności, od aeronautyki po zoologię. Także i w tej dziedzinie objawia się waga obowiązywania reguł, choć w niektórych przypadkach reguły te mogą się nam wydawać trywialne, jak choćby w odniesieniu do nakładanego na członków większości klubów w Londynie obowiązku noszenia krawatów i marynarek podczas obiadów, nawet w gorące i duszne popołudnia.

Jeszcze nie tak dawno temu przeciętny Brytyjczyk czy Amerykanin należał do zdumiewająco dużej liczby klubów i innych stowarzyszeń o charakterze dobrowolnym. Była to jedna z charakterystycznych cech świata anglojęzycznego, która robiła ogromne wrażenie na wielkim politologu francuskim Alexisie de Tocqueville’u. W rozdziale czwartym mojej książki postawię ważkie pytanie: dlaczego dziś sytuacja wygląda zgoła odmiennie?; a także drugie, jeszcze ważniejsze: do jakiego stopnia społeczeństwo oparte na wolności może rozkwitać pod nieobecność tego rodzaju tętniących życiem ruchów obywatelskich, których istnienie przyjmowaliśmy dotąd jako coś oczywistego? Czy nowe sieci społecznościowe powstające ostatnio w Internecie mogą stanowić jakikolwiek substytut tradycyjnych form zrzeszania się ludzi w dobrowolnych stowarzyszeniach? Postaram się wykazać, że nie do końca.

Dlaczego instytucje zawodzą?

O ile naprawdę jesteśmy pszczołami w rzeczywistości politycznej, odgrywając przypisane nam role w złożonej strukturze społecznej pokrewnej hierarchii spotykanej w ulu, o tyle w sferze gospodarczej dysponujemy już znacznie większą swobodą działania. Na tym polu nasze instytucje przypominają raczej hierarchię dzikiej przyrody rodem z Serengeti, owych „bezkresnych sawann” rozciągających się na rozległych połaciach północnej Tanzanii i południowej Kenii. Niektórzy z nas to antylopy, najlepiej czujące się w stadzie i zadowalające się pogryzaniem trawy podczas codziennych migracji. Inna część (znacząco mniejsza) to drapieżnicy. Obawiam się, że są wśród nas także i padlinożercy oraz pasożyty. Całość tworzy pewien spójny ekosystem, w którym bezustannie działają darwinowskie prawa doboru naturalnego oddzielające jednostki najlepiej przystosowane od tych nieprzystosowanych w ogóle. Na podobnej zasadzie działa społeczeństwo obywatelskie. Tworzymy w jego ramach grupy i podgrupy, zupełnie tak jak czynią to szympansy albo pawiany. I podobnie jak w stadzie pawianów w tworzonych przez ludzi klubach, do których jeszcze do niedawna wielu z nas z chęcią się zapisywało, panują ściśle określone reguły zachowania i hierarchie.

Rzecz jasna życiem dzikiej zwierzyny w Afryce nie rządzi żadne prawo, chyba że za takowe uznamy przysłowiowe prawo dżungli. To właśnie odróżnia nas, ludzi, od zwierząt. Choć prawdą jest, że część naszego życia spędzamy na walce w duchu darwinowskim, to jednak żyjemy w świecie reguł: reguł ograniczających tych, którzy nami rządzą; reguł powstrzymujących drapieżców i pasożytów, tak by ich ofiarami nie padali spokojni roślinożercy. Rządy prawa, jeśli rozumiemy je we właściwy sposób, nie znajdują żadnego odpowiednika w świecie pozaludzkim. W pewnej mierze można by je porównać do budowanej przez człowieka infrastruktury, za pomocą której usiłuje on okiełznać otaczający go krajobraz i która zarazem daje mu schronienie, ale i w jakiś sposób go ogranicza. Podobnie jest z prawem, które wyznacza pewne granice, zupełnie tak jak mury i ogrodzenia. Odtąd zaczyna się przepaść, a w tym miejscu można utonąć. Niektóre systemy prawa przypominają miasta zaprojektowane przez planistów, takie jak Moskwa, z przesadnie szerokimi alejami i nieróżniącymi się od siebie blokami mieszkalnymi. Inne podobne są raczej do Londynu: niezaplanowanego z góry kompleksu nieregularnych ulic i jedynych w swoim rodzaju budowli, będącego efektem wielu stuleci wznoszenia i przebudowywania miejskiej tkanki tak przez właścicieli prywatnych, jak i publicznych.

Tym, co sprawia, że to właśnie ludzie są tak wdzięcznym tematem do badania – a ja jestem historykiem, nie zoologiem – jest to, że w naszym życiu przeplatają się wszystkie powyższe elementy. Funkcjonujemy jednocześnie w obrębie zadziwiająco dużej liczby instytucji. Jesteśmy zarazem obywatelami, mieszkańcami i podatnikami; jesteśmy udziałowcami, menadżerami albo pracownikami; stawiamy się w sądzie jako skarżący, pozwani, świadkowie, sędziowie czy ławnicy; przychodzimy do klubu jako jego członkowie, oficjele albo osoby nim zarządzające. Homo oeconomicus to zaledwie jedna z wielu ról, które przychodzi nam odgrywać w życiu.

Kluczowe spostrzeżenie jest takie, że nie wszystkie zestawy instytucji, po zsumowaniu poszczególnych elementów składowych, są sobie równe. Istnieją kombinacje dobre i te zdecydowanie gorsze. Przy niektórych połączeniach instytucji ludzie mogą swobodnie się rozwijać jako jednostki, jako rodziny, jako wspólnoty. Dzieje się tak dlatego, że owe instytucje niosą bodźce do pozytywnego działania – takiego na przykład jak wynajdywanie nowych i bardziej skutecznych metod wytwarzania różnych rzeczy albo wykonywania różnych czynności, bądź też nawiązywanie współpracy z sąsiadami zamiast podejmowania prób ich zabicia. Ale bywa też na odwrót: istnieją takie ramy instytucjonalne, w których powstają zachęty do zachowań negatywnych, takich jak zabijanie ludzi działających nam na nerwy, odbieranie innym majątku, który sami chcielibyśmy posiąść, czy próżnowanie zamiast uczciwej pracy. Tam gdzie tego rodzaju złe instytucje utrzymują się przez dłuższy czas, ludzie zostają uwięzieni w zaklętym kręgu ignorancji, chorób, ubóstwa, a często również przemocy. Niestety historia zdaje się sugerować, że takich gorszych niż optymalne ram instytucjonalnych jest więcej od rozwiązań dobrych. A już o naprawdę korzystny zestaw instytucji jest bardzo, ale to bardzo trudno. Za to jeśli pojawiają się złe instytucje, prawie nie sposób się od nich uwolnić. I właśnie dlatego większość narodów przez przeważającą część swoich dziejów była biedna, niepiśmienna, pogrążona w chorobach i krwawych konfliktach.

Doceniam wprawdzie wszystkie powstałe ostatnio prace z zakresu nauk społecznych, w których przeprowadza się wyraźne rozróżnienie między instytucjami „otwartymi” i „zamkniętymi”[18], lecz jako historyk nie mogę oprzeć się wrażeniu, że jest to nadmierne uproszczenie. Jednym z paradoksów historii nowożytnej jest bowiem fakt, że społeczeństwa, które osiągnęły sukces – takie jak Anglia w XVIII wieku – w licznych przypadkach dysponowały instytucjami, które większość dzisiejszych ludzi byłaby skłonna odrzucić. Już w czasach wiktoriańskich Anglia epoki hanowerskiej wydawała się ówczesnym ludziom szokująco skorumpowana, a jeszcze w latach 50. XIX stulecia Karol Dickens postrzegał angielski system prawny jako obiekt drwin, a nie podziwu. Co więcej, podejście historyczne prowadzi nas do spostrzeżenia, które nader często bywa przeoczane. Z całą pewnością godne pożądania jest, by społeczeństwa dysponujące niewłaściwie funkcjonującymi instytucjami sprawiły sobie instytucje nowe i lepsze. Proces ten obserwujemy dzisiaj na całym świecie, przede wszystkim w większości krajów azjatyckich, ale także w niektórych państwach Ameryki Południowej, a nawet w Afryce. Ale jednocześnie, a przy tym po cichu i niepostrzeżenie, zachodzi też inny proces, w trakcie którego społeczeństwa dysponujące dobrymi instytucjami stopniowo odchodzą od nich, tworząc instytucje coraz gorsze. Dlaczego tak się dzieje? Kto albo co staje na drodze rządom prawa? Jakie czynniki są odpowiedzialne za zauważalne pogarszanie się jakości naszych instytucji po obu stronach Atlantyku, co w mojej ocenie jest zjawiskiem coraz bardziej oczywistym?

Odpowiedzi na powyższe pytania, których będę poszukiwał w dalszej części mojego wywodu, zawdzięczają niemało całkiem już sporemu korpusowi literatury naukowej. Kluczowy wpływ na moje rozważania mieli zwłaszcza: Douglass North, który otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii za prace badające instytucje; znamienity ekonomista badający problemy współczesnej Afryki Paul Collier, autor książek The Bottom Billion (Miliard najuboższych) oraz Plundered Planet (Splądrowana‍ planeta); Hernando de Soto, ekonomista peruwiański, autor Tajemnicy kapitału; Andrei Shleifer i jego liczni współpracownicy, którzy jako pierwsi zastosowali podejście ekonomiczne do studiów porównawczych rozmaitych systemów prawnych; wreszcie Jim Robinson i Daron Acemoglu, których najnowsza książka Dlaczego narody przegrywają stawia pytania podobne do tych, jakie interesują także i mnie. Wobec tych i wielu innych naukowców wymienionych w przypisach do niniejszej książki mam naprawdę głęboki dług intelektualny.

Wszyscy oni z całą pewnością zgodziliby się ze stwierdzeniem, że o wiele więcej uwagi poświęcono dotąd problematyce skupiającej się na tym, dlaczego biedne kraje pozostają biedne, aniżeli pytaniu, dlaczego kraje bogate na powrót popadają w ubóstwo, co jest zjawiskiem nieco mniej powszechnym. Moją uwagę zaprzątać będzie jednak nie tyle rozwój gospodarczy, ile proces w gruncie rzeczy odwrotny, a mianowicie degeneracja instytucji. A moje zasadnicze pytanie brzmi następująco: co takiego złego stało się w świecie Zachodu w czasach, w których przyszło nam żyć? Odpowiedzi na to pytanie chcę szukać, kierując się przekonaniem, że dopóki nie zrozumiemy prawdziwej natury degenerowania się naszych instytucji, dopóty będziemy tracić czas na aplikowanie krótko działających lekarstw i przeciwdziałać nie przyczynom, ale wyłącznie objawom. Kieruje mną ponadto obawa, że – w paradoksalny i przewrotny sposób – państwo stacjonarne pod względem gospodarczym może pociągać za sobą niebezpiecznie dynamiczne konsekwencje polityczne.

1.

Ludzki ul

Jak wyjaśnić „wielki rozdźwięk”?

„Natura (...) jest czymś niezwykle potężnym i efektywnym, ale bez wątpienia instytucje i wychowanie są znacznie potężniejsze, gdyż są one w stanie poprawić, zreformować i naprostować zło i nieprawość obecne w naturze, zmieniając całe zło natury w dobro” – napisał angielski humanista Richard Taverner w dziele Garden of Wysdom (Ogród‍ mądrości)[1]. Słowa Tavernera doskonale podsumowują prawidłowość, jaką coraz częściej zaczyna się dziś dostrzegać i powszechnie uznawać za trudną do zakwestionowania: tę mianowicie, że instytucje – w możliwie najszerszym rozumieniu tego określenia – wpływają na bieg wydarzeń historycznych we współczesnym świecie w stopniu większym niż uwarunkowania naturalne takie jak pogoda, czynniki geograficzne, a nawet występowanie chorób.

Dlaczego zatem mniej więcej od 1500 roku cywilizacja zachodnia – zarówno w bezustannie ze sobą wojujących małych państewkach zachodniej Eurazji, jak i w ich koloniach zakładanych przez europejskich osadników w Nowym Świecie – zaczęła sobie radzić znacznie lepiej od wszystkich innych cywilizacji? Począwszy od wczesnych dekad XVI stulecia aż po koniec lat 70. XX wieku zarysowywał się i uparcie utrzymywał zdumiewający rozdźwięk w standardach życia na naszym globie polegający na tym, że ludzie Zachodu konsekwentnie stawali się coraz bogatsi od mieszkańców reszty świata. Jeszcze trzysta lat temu przeciętny Chińczyk miał się prawdopodobnie wciąż nieco lepiej od przeciętnego mieszkańca Ameryki Północnej. Do roku 1978 przeciętny Amerykanin był już co najmniej dwadzieścia dwa razy bogatszy od przeciętnego Chińczyka (zob. wykres 1.1)[2].

Ale ów „wielki rozdźwięk”, zapoczątkowany w pewnym momencie naszej historii, miał charakter nie tylko gospodarczy. Znaczące rozbieżności można zaobserwować także pod względem długości życia oraz stanu zdrowia. Jeszcze w 1960 roku średnia oczekiwana długość życia wynosiła w przypadku Chińczyków niewiele ponad czterdzieści lat, podczas gdy już w Stanach Zjednoczonych sięgała siedemdziesięciu lat[3]. Ponadto ludzie Zachodu zdominowali sferę nauki, ale także domenę rozrywki i popkultury. Przez kilka ostatnich wieków to ludzie Zachodu dzierżyli też władzę nad światem sprawowaną za pośrednictwem kilkunastu politycznych imperiów obejmujących u szczytu swojej potęgi niemal trzy piąte powierzchni Ziemi i takąż część jej całkowitej ludności, a przy tym monopolizujących co najmniej trzy czwarte światowej produkcji gospodarczej. Mało tego, w zdumiewający sposób nadal zachowali oni ową władzę nawet po upadku wszystkich tych politycznych molochów. (Tylko retoryką zimnowojenną można wytłumaczyć określanie imperium sowieckiego mianem bloku wschodniego – w rzeczywistości było to ostatnie imperium europejskie sprawujące rządy nad rozległymi połaciami Azji).

Wykres 1.1. Stosunek PKB per capita USA do Chin oraz Wielkiej Brytanii do Indii od 1500 roku

Źródło: Angus Maddison, Statistics on World Population, GDP and Per Capita GDP, 1–2008 ad, http://www.ggdc.net/MADDISON/Historical_Statistics/vertical-file_02-2010.xls.

Jak można wyjaśnić tę tak znaczącą nierównowagę w skali całego globu, oznaczającą w praktyce, że zdecydowana mniejszość ludzkości – w najlepszym razie jedna piąta – znajdowała się przez tak długi czas w nader uprzywilejowanej pozycji, posiadając nad całą resztą wyraźną supremację materialną i polityczną? Zupełnie nieprzekonujące wydaje się tłumaczenie tego zjawiska przedstawiane tak często przez zwolenników teorii rasowych w XIX i XX wieku, a zakładające, że odpowiada za to jakaś wrodzona wyższość Europejczyków nad resztą ludzkości. Pula genów nie mogła być przecież zasadniczo różna około 500 roku, kiedy to zachodnie części Eurazji wkraczały w okres blisko tysiąca lat relatywnej stagnacji. Na tej samej zasadzie również i czynniki takie jak klimat, topografia albo zasoby naturalne wyglądały w Europie z grubsza tak samo w 1500 roku i około dziesięciu wieków wcześniej. A przecież w trakcie długich i mrocznych stuleci średniowiecza cywilizacja europejska nie wykazywała żadnych oczywistych oznak supremacji nad wielkimi imperiami orientalnymi. Z całym szacunkiem dla Jareda Diamonda, nawet jeśli przyjąć, że położenie geograficzne i jego konsekwencje w postaci rozwoju rolnictwa mogą tłumaczyć historyczną dominację Eurazji nad innymi częściami świata, to nie sposób wywieść z niej przekonujących argumentów na wyjaśnienie dominacji zachodnich części Eurazji nad jej wschodnimi krańcami po 1500 roku[4].

W zrozumieniu przyczyn „wielkiego rozdźwięku” nie pomoże nam jakoś szczególnie również fenomen imperializmu, bo przecież także i inne cywilizacje wielokrotnie z nim flirtowały, zanim to właśnie Europejczycy wsiedli na swoje żaglowce i przystąpili do podboju ziem leżących po drugiej stronie wielkich mórz. W opinii historyka Kennetha Pomeranza, który zresztą ukuł wyrażenie „wielki rozdźwięk”, był on po prostu kwestią czystego przypadku, by nie rzec – łutu szczęścia. Europejczycy mieli to szczęście, że podczas swoich wypraw odkrywczych natknęli się na Karaibach na rozległe i żyzne ziemie (Pomeranz określa je mianem ghost acres, to jest „widmowych pól”, jako że w Europie niewielu zdawało sobie w ogóle sprawę z ich istnienia), dzięki którym mogli odtąd zapewniać mieszkańcom nadatlantyckich metropolii niemal nieograniczone dostawy żywności – w tym zwłaszcza cukru, stanowiącego poręczne źródło kalorii – niedostępne większości ludów azjatyckich. Ponadto Europejczycy mieli również i to szczęście, że posiadali na podorędziu dość łatwo dostępne złoża węgla[5]. Argumentacja ta pomija jednak całkowicie kwestię tego, dlaczego Chińczycy nie okazali się równie gorliwi jak Europejczycy w zapewnianiu sobie takich kolonialnych „widmowych pól” na innych kontynentach, jak również dlaczego nie byli oni w stanie sprostać wyzwaniom technicznym związanym z wydobywaniem węgla, tak jak potrafili to uczynić Brytyjczycy.

Żywię głębokie przekonanie, że aby udzielić możliwie najlepszej odpowiedzi na pytanie o przyczyny owego „wielkiego rozdźwięku”, należy pochylić się nad rolą instytucji. I tak na przykład Douglass North, John Wallis i Barry Weingast wyróżniają dwie fazy albo dwa modele organizacji społeczności ludzkich[6]. Pierwsza, określana przez nich stanem naturalnym albo „modelem ograniczonego dostępu”, charakteryzuje się:

• wolno‌ rosnącą gospodarką;

• stosunkowo niewieloma organizacjami pozapaństwowymi;

• nieliczną i raczej scentralizowaną strukturą rządową, funkcjonującą bez zgody ludzi, którymi rządzi;

• stosunkami społecznymi zorganizowanymi według koligacji osobistych i dynastycznych.

Druga z faz to z kolei „model swobodnego dostępu”, który charakteryzuje się:

• szybciej‍ rosnącą gospodarką;

• bogatym i pełnym witalności społeczeństwem obywatelskim z mnóstwem organizacji;

• większym i bardziej zdecentralizowanym rządem;

• stosunkami społecznymi, którymi rządzą siły niezależne od jednostek, takie jak rządy prawa, a ważne miejsce zajmują: dbałość o prawo własności, sprawiedliwość oraz (przynajmniej w teorii) równość.

Według wymienionych badaczy to właśnie państwa Europy Zachodniej – z Anglią na czele – jako pierwsze dokonały przejścia od fazy „ograniczonego dostępu” do fazy „swobodnego dostępu”. Aby to uczynić, dany kraj musi „rozwinąć takie rozwiązania instytucjonalne, które pozwalają elitom na stworzenie możliwości zaistnienia stosunków nieopartych na osobistych znajomościach wewnątrz tychże elit”, następnie zaś na „stworzenie i podtrzymywanie nowych zachęt dla samych elit do sukcesywnego otwierania dostępu w obrębie swojego środowiska”. Po dotarciu do tego punktu „elity przekształcają swoje osobiste przywileje w pozapersonalne prawa. Wszystkie elity posiadają prawo do formowania organizacji (...), ale od tego momentu logika tego procesu (...) zmienia się z charakterystycznej dla stanu naturalnego logiki pozyskiwania rent z tytułu przywilejów w towarzyszącą otwartemu dostępowi logikę zanikania rent na rzecz poszerzania bazy”.

W okresie od podboju kraju przez Normanów do Chwalebnej Rewolucji Anglia przekształciła się z „kruchego” państwa naturalnego najpierw w państwo „elementarne”, a później w „państwo dojrzałe”, którego cechami charakterystycznymi był „szeroki zestaw instytucji zarządzających, regulujących i narzucających prawa własności w odniesieniu do ziemi, dzięki czemu mogła zaistnieć i rozwijać się nieoparta na relacjach osobistych wymiana w obrębie elit”. Rządy prawa w odniesieniu do elit były jednym z trzech „warunków wstępnych” umożliwiających przejście do systemu otwartego dostępu. Pozostałymi dwoma warunkami były: wykształcenie się „istniejących na stałe organizacji, tak w sferze publicznej, jak i prywatnej” oraz „skonsolidowana kontrola nad armią”. W ocenie Northa, Wallisa i Weingasta decydujący impuls do wejścia w system otwartego dostępu przyszedł wraz z wybuchem rewolucji w Ameryce i we Francji, czemu towarzyszyły pojawianie się wszelakiego rodzaju podmiotów posiadających osobowość prawną oraz legitymizacja otwartej konkurencji zarówno w sferze gospodarczej, jak i politycznej. Tak czy inaczej, na każdym etapie przytoczonej powyżej argumentacji główny nacisk położony jest na instytucje, poczynając od zmian w angielskim prawie własności ziemskiej po XI stuleciu, a kończąc na zmianach w traktowaniu przez prawo spółek i innych podmiotów handlowych w XIX wieku.

Na podobnej zasadzie Francis Fukuyama w pracy The Origins of Political Order (Korzenie porządku politycznego) wyróżnia „trzy elementy składowe nowożytnego porządku politycznego”, a mianowicie: „silne i sprawne państwo, podporządkowanie państwa rządom prawa oraz odpowiedzialność rządu przed ogółem obywateli”[7]. Te trzy składniki pojawiły się po raz pierwszy łącznie właśnie w Europie Zachodniej, przy czym ponownie w awangardzie znalazła się Anglia (choć sam Fukuyama przyznaje, że nie tak daleko za nią sytuowały się Holandia, Dania i Szwecja). Dlaczego jednak w Europie, a nie w Azji? Fukuyama odpowiada, że stało się tak dlatego, iż specyficzny rozwój zachodniego chrześcijaństwa sprzyjał stopniowemu podważaniu wagi więzi rodzinnych i klanowych.

Również Daron Acemoglu i Jim Robinson w książce Dlaczego narody przegrywają dokonują uderzającego porównania między współczesnym Egiptem a późnosiedemnastowieczną Anglią:

Powód, dla którego Wielka Brytania jest bogatsza od Egiptu, jest taki, że w 1688 roku (...) Anglia (...) przeżyła rewolucję, która całkowicie zmieniła politykę, a zatem także i gospodarkę tego narodu. Lud wywalczył sobie wówczas więcej praw politycznych, a następnie wykorzystał je do poprawy swojej sytuacji gospodarczej. W rezultacie zupełnie zmieniła się trajektoria polityczna i ekonomiczna całego państwa, co znalazło swoją kulminację w rewolucji przemysłowej[8].

W ujęciu autorów cytowanej pracy Anglia była pierwszym państwem, które przesunęło się od instytucji politycznych o charakterze „wyzyskującym” ku instytucjom o charakterze „włączającym” i „pluralistycznym”. Warto zauważyć, że w innych ówczesnych społeczeństwach zachodnioeuropejskich – w tym zwłaszcza w Hiszpanii – proces ten się nie powiódł. W rezultacie zupełnie odmiennie wyglądała kolonizacja Ameryki Północnej i Południowej przez osadników z różnych części Europy. Podczas gdy Anglicy dokonywali eksportu swoich „włączających” instytucji, Hiszpanie zadowalali się prostym nakładaniem na struktury społeczne przejęte od podbijanych Azteków bądź Inków swoich instytucji „wyzyskujących”.

Taki kontekst „imperialny” może nam dodatkowo pomóc zrozumieć różnice między prezentowaną powyżej argumentacją instytucjonalną a nieco starszą teorią zmian kulturowych – sformułowaną po raz pierwszy przez Maxa Webera, a następnie odświeżoną przez Davida Landesa – która zakładała istnienie jakiegoś związku między protestantyzmem a „duchem kapitalizmu”. Wprawdzie w odróżnieniu od nazistowskiego bohatera sztuki Hannsa Johsta zatytułowanej Schlageter ja sam nie odbezpieczam rewolweru, kiedy słyszę słowo „kultura”, to jednak zawsze w takich wypadkach zachowuję dalece posunięty sceptycyzm. Przypisywanie sprawstwa historycznego całej gamie niezwykle pojemnych idei i norm, znanych pod ogólnikową nazwą „kultury judeo-chrześcijańskiej” (a mieszczą się tu pojęcia tak różne jak filozofia grecka, biblijny Dekalog, prawo rzymskie, etyka chrześcijańska czy doktryny Lutra i Kalwina) jest bowiem niezwykle kuszące. Tyle że przy tak wielkim wyborze istnieje olbrzymie ryzyko dostrzegania jedynie tego, co z góry chce się dostrzec. W jakiś dziwny sposób przy tego rodzaju zabiegach myślowych nigdy nie pojawiają się rozmaite idee cywilizacji zachodniej, z których może być ona stanowczo mniej dumna, takie choćby jak palenie czarownic czy komunizm, choć przecież one także są bez wątpienia wytworem owej kultury judeo-chrześcijańskiej, w równym stopniu jak duch kapitalizmu. Tak czy inaczej, nawet jeśli kultura rzeczywiście wpaja ludziom pewne normy, dopiero instytucje są w stanie zapewnić zachęty do ich przestrzegania. Wystarczy popatrzeć na Brytyjczyków wychowywanych przecież w tej samej kulturze, a zachowujących się zupełnie inaczej w zależności od tego, czy w ciągu swojego życia wyemigrowali do Nowej Anglii, czy też podejmowali pracę dla Kompanii Wschodnioindyjskiej w Bengalu. W pierwszym przypadku dominowały jednak instytucje o charakterze włączającym, a w drugim – te o charakterze wyzyskującym.

Chwalebne instytucje

Próba zgłębienia przyczyn „wielkiego rozdźwięku” ma walory znacznie szersze od ustaleń czysto historycznych. Zrozumienie mechanizmów sukcesu, jaki stał się udziałem świata zachodniego, pomogłoby nam osadzić we właściwym kontekście cały szereg palących kwestii dotyczących naszej niedawnej przeszłości, teraźniejszości, a także możliwych scenariuszy na przyszłość. Jednym z powodów, dla których ów dyskurs instytucjonalny jest tak frapujący, wydaje się to, że umożliwia on również znalezienie przekonującego wyjaśnienia porażek ponoszonych jeszcze do niedawna przez większość państw spoza kręgu cywilizacji zachodnioeuropejskiej na drodze do osiągnięcia długotrwałego wzrostu gospodarczego. Acemoglu i Robinson ilustrują siłę instytucji w odniesieniu do czynników geograficznych i kulturowych przez pryzmat miasta Nogales, rozdzielonego na pół granicą amerykańsko-meksykańską. Różnice w standardach życia między obiema częściami miasta są doprawdy szokujące[9]. Do takich samych wniosków możemy dojść, przyglądając się dwóm wielkim eksperymentom społecznym przeprowadzonym w trakcie zimnej wojny. Upraszczając nieco sprawę, tworzące dotąd całości dwa narody: Koreańczycy i Niemcy, zostały wówczas podzielone na dwie części. Południowi Koreańczycy i Niemcy zachodni otrzymali następnie instytucje o charakterze zasadniczo kapitalistycznym, a Koreańczycy z północy i Niemcy ze wschodu musieli sobie radzić z instytucjami komunistycznymi. Rozziew między dwiema częściami obu tych narodów, który zarysował się w ciągu zaledwie kilku dziesięcioleci, był doprawdy olbrzymi. I właśnie analiza obu tych przypadków skłania Acemoglu i Robinsona do daleko posuniętego sceptycyzmu w kwestii ewentualnego osiągnięcia przez dzisiejsze Chiny decydującego progu wkroczenia w okres zrównoważonego wzrostu gospodarczego. W ich opinii chińskie reformy rynkowe wciąż pozostają bowiem uzależnione od decyzji wąskiej i nastawionej na wyzysk elity władzy, która nieodmiennie zachowuje kontrolę nad alokacją kluczowych zasobów w kraju.

Ekonomiści badający problematykę rozwoju – mam tu na myśli zwłaszcza Paula Colliera – analizują rzeczywistość w tych kategoriach już od jakiegoś czasu[10]. Przypadek Botswany zdaje się dobrze ilustrować argumentację, zgodnie z którą nawet gospodarka kraju z obszaru Afryki Subsaharyjskiej może odnotowywać zrównoważony wzrost, jeśli jego społeczeństwo nie boryka się z chroniczną korupcją oraz/albo wojną domową, jak to się dzieje w przypadku Demokratycznej Republiki Konga. W odróżnieniu od większości postkolonialnych państw afrykańskich Botswanie udało się po uzyskaniu niepodległości ustanowić instytucje o charakterze włączającym, a nie wyzyskującym. Kolejnym ekonomistą, który już od lat przekonuje, że kluczowe znaczenie mają właśnie instytucje, jest Peruwiańczyk Hernando de Soto[11]. Prowadząc szeroko zakrojone badania w dzielnicach nędzy takich miast jak Lima, Port-au-Prince, Kair czy Manila, on i jego zespół badawczy ustalili, że nawet ci najbiedniejsi, choć ich dochody są bardzo niskie, posiadają zaskakująco dużo majątku. Problem w tym, że niemal cały ten majątek nie należy do nich w sensie prawnym. Zdecydowana jego część ma status „pozaprawny”. Dzieje się tak wcale nie dlatego, że biedni chcą w ten sposób unikać płacenia podatków. Jak jasno wykłada rzecz de Soto, czarny rynek także ma swój „system podatkowy” – w postaci haraczy za ochronę i innych podobnych danin – wobec czego zalegalizowanie swojego stanu posiadania byłoby w gruncie rzeczy opcją nad wyraz atrakcyjną. Tyle że zdobycie prawnego tytułu własności do swojego domu czy warsztatu jest w zasadzie niemal niemożliwe.

W ramach eksperymentu de Soto i jego zespół spróbowali założyć niewielki warsztat krawiecki na obrzeżach Limy z pełnym poszanowaniem prawa. Zajęło im to całe dwieście osiemdziesiąt dziewięć dni. Następnie badacze postanowili wystarać się o pozwolenie na budowę domu na ziemi należącej do państwa – tym razem cała procedura przeciągnęła się aż do sześciu lat i jedenastu miesięcy, podczas których musieli odwiedzić aż pięćdziesiąt dwa różne urzędy (czy agencje rządowe). De Soto z całą mocą argumentuje więc, że to właśnie dysfunkcjonalne instytucje, takie jak te peruwiańskie, zmuszają ubogich do życia poza granicami prawa. Nie powinniśmy przy tym automatycznie zakładać, że ten pozaprawny czarny rynek stanowi jedynie ułamek całej gospodarki. Jedną z najbardziej przemawiających do wyobraźni konkluzji zawartych w książce de Soto zatytułowanej Tajemnica kapitału jest stwierdzenie, że łączna wartość nieruchomości należących (choć nie na mocy prawa) do warstw najuboższych w krajach rozwijających się sięga 9,3 biliona dolarów. Tyle że przy braku tytułów prawnych do posiadanego majątku czy w ogóle jakiegokolwiek skutecznego systemu praw własności cały ten kapitał jest w zasadzie martwy, równie nieprzydatny „jak woda w wysokogórskim jeziorze w Andach – istniejący, ale niemożliwy do wykorzystania zasób potencjalnej energii”. Nie da się go efektywnie używać do pomnażania bogactwa. Jedynie przy istnieniu skutecznego systemu praw własności można oszacować wartość domu na rynku nieruchomości, wykorzystać go jako zabezpieczenie kredytu, a wreszcie łatwo sprzedać albo nabyć.

Od czasu wydania Tajemnicy kapitału de Soto rewolucje w krajach takich jak Tunezja czy Egipt dostarczyły nam bardziej niż przekonujących dowodów na słuszność jego argumentacji. Postrzega on Arabską Wiosnę przede wszystkim jako rewoltę sfrustrowanych potencjalnych przedsiębiorców przeciwko skorumpowanym reżimom dbającym jedynie o własne interesy i wyzyskującym szerokie masy w celu nieprzerwanej akumulacji kapitału. Dobrym przykładem takiej narracji może być historia dwudziestosześcioletniego Tareka Mohameda Bouaziziego, który zginął w akcie samospalenia przed siedzibą gubernatora w mieście Sidi Bu Zajd w grudniu 2010 roku[12]. Bouazizi zadał sobie śmierć dokładnie w godzinę po tym, jak pewna policjantka, w asyście dwóch urzędników miejskich, odebrała mu dwie skrzynki gruszek, jedną skrzynkę bananów, trzy skrzynki jabłek oraz używaną wagę elektroniczną o wartości stu siedemdziesięciu dziewięciu dolarów. Waga ta stanowiła jego jedyny kapitał. Nie posiadał on bowiem prawnego tytułu własności do domu rodzinnego, wobec czego nie mógł mu on posłużyć jako zabezpieczenie kredytu na prowadzoną działalność gospodarczą. Funkcjonowanie w interesach zapewniały mu jedynie „opłaty” dla lokalnych urzędników, dzięki którym uzyskiwał od nich zgodę na codzienne otwieranie stoiska z owocami zlokalizowanego na dwóch metrach kwadratowych ziemi należącej do państwa. Arbitralna decyzja władz o odebraniu mu całego jego majątku kosztowała więc Mohameda Bouaziziego utratę środków do życia, a w konsekwencji także i samego życia. Ale dokonany przezeń akt samospalenia okazał się iskrą, która wznieciła rewolucję – choć pozostaje sprawą nierozstrzygniętą, do jakich rezultatów rewolucja ta ostatecznie doprowadzi. Będzie to zależało od tego, w jakiej mierze nowe zapisy konstytucyjne w krajach takich jak Tunezja czy Egipt pozwolą na przejście od państwa wyzyskującego do państwa włączającego, czyli od systemu władzy arbitralnie zawłaszczającej dobra na rzecz rządzących elit do systemu rządów prawa obowiązujących wszystkich bez wyjątku.

Jeśli podejście de Soto jest właściwe, wówczas rzeczywiście próba wyjaśniania sukcesu Zachodu po 1500 roku przez pryzmat instytucji, w tym zwłaszcza rządów prawa, wydaje się mieć dużo sensu. Bo przecież w siedemnastowiecznej Anglii u źródeł wszelkich politycznych zmagań i walk toczonych o zwiększenie uprawnień Parlamentu leżała z całą pewnością chęć chronienia jednostek przed arbitralnym zawłaszczaniem ich praw i majątków przez Koronę. Rzecz jasna w oczach wyspecjalizowanych historyków wszystko to trąci w podejrzany sposób starą dobrą interpretacją historii w wykonaniu wigów, którą niegdyś tak celnie wyśmiewał Herbert Butterfield. Niemniej jednak żaden z cytowanych przeze mnie wyżej autorów nie ulega pokusie naiwnie deterministycznego podejścia do procesu historycznego. Każda z tych argumentacji kładzie nacisk nie na jakąś teleologiczną nieuniknioność, lecz na autentycznie ewolucyjny charakter opisywanych zmian, wprowadzanych w dużej mierze jako reakcja na zaistniałe wcześniej okoliczności. Anglia nie została wcale wybrana przez Opatrzność, by stać się „narodem wiodącym” – top nation (jak mogłoby wynikać z przekornej historii tego kraju zatytułowanej 1066 and All That, tj.‍ Rok 1066 i cała reszta). Dopiero cały szereg wydarzeń, z których część wcale nie musiała potoczyć się tak, jak ostatecznie się potoczyła, pozwoliła uniknąć nawrotu absolutyzmu w XVII wieku. Pamiętajmy bowiem o buntach i rebeliach z lat 1692, 1694, 1696, 1704, 1708 czy 1722, o wojnie domowej z 1715 roku, a wreszcie o powstaniach jakobickich w 1745 roku[13].

Prawdziwie doniosłe pytanie brzmi: w jakim stopniu owa transformacja instytucjonalna z 1688 roku miała charakter decydujący? Cóż, większość historyków powiedziałaby zapewne: w niezbyt wielkim. Jak argumentują, Chwalebna Rewolucja miała tak naprawdę charakter konserwatywny i „reakcyjny”, a jej konsekwencje były jedynie minimalnie odczuwalne poza wąsko pojmowaną sferą władzy i wpływów arystokratycznych[14]. Przyznam jednak, że dla mnie pogląd ten wydaje się zanadto zaściankowy. Deklaracja Praw (Bill of Rights) z 1689 roku (czy też, by użyć pełnej nazwy, Ustawa Ogłaszająca Prawa i Wolności Poddanych) wprowadzała między innymi następujące zapisy:

• ściąganie pieniędzy dla albo na użytek Korony poprzez odwoływanie się wprost do jej prerogatyw, ale bez zgody Parlamentu, na czas dłuższy, bądź też w sposób inny niż już istniejący lub przewidziany dla takiej daniny jest nielegalne;

• wybór posłów do Parlamentu winien przebiegać w pełni swobodnie;

• wolność słowa i debaty, a także wszelkich innych działań proceduralnych Parlamentu nie powinny podlegać ograniczaniu czy kwestionowaniu przez jakikolwiek sąd czy jakiekolwiek ciało pozaparlamentarne;

• dla zadośćuczynienia wszelkim skargom, a także w celu naprawiania, wzmacniania i zachowywania praw Parlament winien zbierać się możliwie często.

Z całym szacunkiem dla specjalistów, moim skromnym zdaniem powyższe zapisy zasługują na uznanie ich za instytucjonalny punkt przełomowy w dziejach, nawet jeśli przy ich uchwalaniu równie ważną motywacją co zasada konstytucyjności były ówczesne uprzedzenia religijne (antykatolicyzm) ciążące niewątpliwie nad całością uchwalanych praw.

Prawdą‍ jest, że „prawa i wolności poddanych” zapisane w Deklaracji‌ Praw z 1689 roku postrzegane były w owym czasie nie tyle jako nowinka, ile jako potwierdzenie stanu istniejącego. Ale już konsekwencje Chwalebnej Rewolucji miały wymiar całkowicie nowatorski, co można dostrzec choćby w energicznych działaniach legislacyjnych podejmowanych przez kolejne parlamenty po 1689 roku, nakierowanych na wzmacnianie rozwoju gospodarczego, w tym na ochronę raczkującego przemysłu tekstylnego, nakazujących grodzenie parków i terenów publicznych czy prowadzących do rozbudowy systemu dróg i kanałów. Nawet wojna stawała się działalnością coraz bardziej dochodową, w miarę jak wigowie zaczęli realizować swoje ambicje uczynienia z Wielkiej Brytanii globalnego mocarstwa handlowego[15]. Porządek‍ wydarzeń wydaje się tutaj aż nadto oczywisty: najpierw Chwalebna Rewolucja, po niej usprawnienia w produkcji rolniczej, następnie ekspansja imperialna, a wreszcie rewolucja przemysłowa.

Argumentacja‌ instytucjonalna jest jeszcze bardziej przekonująca, jeśli zastosujemy podejście porównawcze. Żadna ze zmian instytucjonalnych, o których traktuje niniejszy dyskurs, nie zaszła w Chinach za czasów dynastii Ming albo Qing, kiedy to władza cesarza i jego urzędników nie podlegała najmniejszym ograniczeniem ze strony choćby częściowo autonomicznych ciał zbiorowych czy zgromadzeń przedstawicielskich. Choć w Azji nie brakowało kupców, nie wykształciły się tam żadne organizacje kupieckie na kształt europejskich kompanii handlowych, a już tym bardziej żadne parlamenty[16]. Także‍ instytucje, które wyewoluowały w imperium osmańskim, miały charakter znacząco odmienny od tych z kręgu cywilizacji zachodnioeuropejskiej, przez co utrudniały one gromadzenie kapitału i rozwój gospodarczy, jak to ostatnio wykazał profesor Timur Kuran. Działo się tak dlatego, że prawo islamskie – w odróżnieniu od systemów prawnych wykształconych w Europie Zachodniej – całkowicie inaczej zapatruje się na kwestie partnerstwa, dziedziczenia, zadłużenia czy osób prawnych. W świecie islamu istniały zatem wakfy, zinstytucjonalizowane formy finansowania określonych celów, zakładane przez osoby prywatne, ale już nie banki[17].

Mało‌ chwalebna rewolucja

Jeśli‌ zatem to właśnie ewolucja instytucjonalna jest kluczem do zrozumienia dotychczasowej supremacji Zachodu, jak również nieprzemijającego ubóstwa krajów Afryki i reszty świata, czy wobec tego w tych samych kategoriach powinniśmy postrzegać także i jedno z niewątpliwie najbardziej zdumiewających zjawisk obserwowanych za naszego życia, a mianowicie koniec owego „wielkiego rozdźwięku” i początek ponownego zbliżenia się Zachodu i Wschodu? Moim zdaniem jak najbardziej tak. Powinniśmy po prostu zastosować metodologię szkoły instytucjonalnej historii gospodarczej do czasów nam współczesnych, a dokładniej do dzisiejszych społeczeństw cywilizacji zachodniej.

Piszący‌ w latach 70. XVIII stulecia Adam Smith uznawał za rzecz oczywistą, że przyczyny istnienia chińskiego „państwa stacjonarnego”, czy też zagadkowej stagnacji gospodarczej tego kraju, tkwiły w jego „prawach i instytucjach”. Czy zatem, rozumując w tych samych kategoriach, możliwe jest, by również i gospodarcze, społeczne czy polityczne trudności świata zachodniego obserwowane obecnie miały swoje źródła w pogarszającej się jakości naszych niegdyś niedościgłych instytucji? Wydaje się, że nie sposób dziś kwestionować faktu, iż Zachód przeżywa właśnie pewną zapaść, z pewnością większą od jakichkolwiek poprzednich tego typu zjawisk obserwowanych na przestrzeni ostatnich pięciuset lat. Przeciętny Amerykanin, który jeszcze w 1978 roku był ponaddwudziestokrotnie bogatszy od przeciętnego Chińczyka, teraz prześciga go pod tym względem zaledwie pięciokrotnie. Zresztą także pod wieloma innymi względami Zachód i reszta świata dramatycznie się ostatnio do siebie zbliżyły. Na przykład jeśli chodzi o oczekiwaną długość życia czy sukcesy w dziedzinie edukacji, niektóre kraje azjatyckie wyprzedzają dziś większość państw cywilizacji zachodniej. Według przeprowadzonego przez OECD w 2009 roku badania porównawczego PISA (Programme‌ for International Student Assessment, Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów) różnica w osiągnięciach matematycznych między nastolatkami z okręgu szanghajskiego w Chinach a ich rówieśnikami ze Stanów Zjednoczonych jest obecnie równie wielka, jak różnica między tymiż nastolatkami amerykańskimi a ich rówieśnikami z Tunezji[18].

Pod‍ pewnymi względami nie jest zresztą specjalnie trudno wyjaśnić sukcesy odnoszone przez gospodarki spoza kręgu cywilizacji zachodniej. Chiny z pewnym opóźnieniem poszły po prostu w ślady wielu innych państw wschodnioazjatyckich – z których pierwsza była Japonia – i zastosowały u siebie większość (choć nie wszystkie) sprawdzonych rozwiązań wypracowanych w naszym kręgu kulturowym, takich jak: konkurencja gospodarcza, rewolucja naukowa, nowoczesna medycyna, społeczeństwo konsumpcyjne czy etyka pracy[19]. Kopiowanie‌ zachodnich wzorców w zakresie uprzemysłowienia i urbanizacji idzie zazwyczaj całkiem sprawnie, jeśli tylko miejscowym przedsiębiorcom zapewni się odpowiednie zachęty, miejscowa siła robocza jest zasadniczo zdrowa, potrafi czytać, pisać i liczyć, a miejscowa biurokracja wykazuje choć przeciętną efektywność. W dalszej części mojego wywodu nie będę się zatem skupiał na tym, z czym reszta świata poradziła sobie stosunkowo dobrze. Zamiast tego będzie mnie raczej interesowało to, co poszło nie tak w naszej części świata.

Większość‍ komentatorów, którzy zajmują się tą kwestią, skłonna jest poświęcać uwagę przede wszystkim zjawiskom takim jak nadmierne zadłużenie, złe zarządzanie w sektorze bankowym, pogłębiające się rozwarstwienie społeczne, i innym pokrewnym problemom. W mojej jednak ocenie są to wszystko jedynie symptomy głębszych i poważniejszych niedomagań o charakterze instytucjonalnym, które moglibyśmy określić dosyć swobodnie mianem mało chwalebnej rewolucji, a które zdają się nieubłaganie odwracać osiągnięcia ostatnich pięciuset lat ewolucji instytucji świata zachodniego.

Dług‌ i Anglicy

Tytuł‌ tego rozdziału – Ludzki‌ ul, stanowi aluzję do poematu osiemnastowiecznego satyryka Bernarda Mandeville’a, zatytułowanego Bajka‌ o pszczołach. Główna myśl dzieła Mandeville’a zasadzała się na tym, że społeczeństwa wyposażone w odpowiednie instytucje mogą rozkwitać nawet wówczas, gdy jednostki żyjące w ich łonie postępują niewłaściwie. Zgodnie z tym rozumowaniem osiemnastowieczna Anglia stała się bogatsza od niemal każdego innego miejsca na świecie nie ze względu na jakieś mityczne biblijne cnoty, lecz za przyczyną najzwyczajniejszych ludzkich przywar. Tyle że owe przywary okazały się mieć, jak zwykli mawiać ekonomiści, „pozytywne sieciowe efekty zewnętrzne”, przy czym za te efekty odpowiedzialne były właśnie instytucje wykształcone przez ówczesne społeczeństwo brytyjskie, które przychylnie odnosiły się do oszczędzania, inwestowania i innowacji.

Jak‍ już widzieliśmy, po Chwalebnej Rewolucji 1688 roku monarcha brytyjski został poddany kontroli Parlamentu. Wigowie, którzy przejęli pozycję dominującą w tym nowym systemie, nie tylko zabrali się do wprowadzania reform rolnych i handlowych, skutkujących prawdziwym rozkwitem w obu tych dziedzinach, a w konsekwencji ekspansją imperialną Wielkiej Brytanii. W tym samym czasie doszło również do błyskawicznego rozwoju instytucji finansowych. Wraz z Wilhelmem Orańskim pojawił się na Wyspach Brytyjskich nie tylko protestantyzm, ale także gotowe i sprawdzone już wcześniej w Holandii modele organizacyjne banku centralnego czy giełdy papierów wartościowych. Jednocześnie wyrastające wówczas jak grzyby po deszczu liczne stowarzyszenia, towarzystwa i kluby zachęcały do poszukiwania i wdrażania innowacji naukowo-technicznych. Jak wykazał Robert Allen, specyficzne właśnie dla Wielkiej Brytanii połączenie taniego węgla i drogiej siły roboczej wymuszało wprowadzanie innowacji w zakresie technologii podnoszących opłacalność produkcji, w tym zwłaszcza w przemyśle tekstylnym[20]. Ale‌ niezbędne ramy organizacyjne dla wszystkich tych działań zapewniały właśnie instytucje. Oto jak widział to sam Mandeville:

Obszerny‍ ul zamieszkiwały

Pszczoły‍ w komforcie doskonałym,

A jednak‌ rządne, dzielne w boju,

Masowo‌ zdolne do wyroju.

Ul‌ zwano (weszło to do przysłów)

Kolebką‌ nauk i przemysłu.

Tu‌ przy najlepszym był ustroju

Zaczyn‌ fermentu, niepokoju.

Gardzono‍ i tyranią podłą,

I demokracji‍ dzikiej modłą.

Panował‌ król, lecz krzywdzić nie mógł:

Rząd‌ prawa samowolę przemógł[21].

Zwłaszcza‌ jedna konkretna instytucja w ogromnym stopniu wpłynęła na zmianę kursu historii Anglii. W swoim jakże doniosłym artykule opublikowanym w 1989 roku North i Weingast argumentowali, że rzeczywiste znaczenie Chwalebnej Rewolucji brało się z wiarygodności, jaką nadała ona państwu angielskiemu jako suwerennemu pożyczkobiorcy. Począwszy od 1689 roku, angielski Parlament nadzorował i zmieniał przepisy podatkowe, dokonywał kontroli wydatków królewskich, stał na straży prywatnych praw własności i skutecznie zapobiegał uchylaniu się państwa od spłaty swoich zobowiązań finansowych. Zdaniem autorów ten układ sił stał się „samowymuszający”, również dlatego, że właściciele nieruchomości stanowili w olbrzymiej mierze klasę reprezentowaną w Parlamencie. W rezultacie państwo angielskie było w stanie pożyczać pieniądze na skalę wcześniej niespotykaną, co do tej pory uniemożliwiały królewskie praktyki niespłacania wcześniej zaciągniętych długów, jak również arbitralnego narzucania nowych podatków albo wywłaszczania z posiadanych majątków[22]. Na‍ przełomie XVII i XVIII wieku Anglia wkroczyła zatem w okres błyskawicznej akumulacji zadłużenia publicznego bez konieczności podnoszenia kosztów pożyczania – a nawet z możliwością ich obniżania.

Był‌ to nad wyraz korzystny rozwój wypadków. Nie tylko dlatego, że umożliwił on Anglii przekształcenie się w Wielką Brytanię, a następnie w Imperium Brytyjskie, zapewniając państwu angielskiemu dopływ niezrównanych zasobów finansowych wykorzystywanych na prowadzenie – i wygrywanie – wojen. Jednocześnie, w miarę jak warstwy posiadające oswajały się z możliwością inwestowania swoich pieniędzy w papiery dłużne, tworzyły się warunki sprzyjające nadejściu prawdziwej rewolucji finansowej, która miała przynieść lokowanie oszczędności Anglików w niezwykle szeroki wachlarz instrumentów finansowych, obejmujących nader różnorodne dziedziny od kanałów po koleje, od handlu po kolonizację, od hut żelaza po zakłady włókiennicze. I choć dług narodowy przyrastał w coraz szybszym tempie, zwłaszcza wskutek długiego szeregu wojen toczonych przez Anglię z Francją, by osiągnąć wartość szczytową na poziomie ponad 260 procent PKB w dekadzie po 1815 roku, cały ten proces silnego „lewarowania” gospodarki przyniósł również niezaprzeczalne korzyści, przede wszystkim w postaci zbudowania imperium o charakterze globalnym, możliwego w dużej mierze dzięki sfinansowanej z publicznych pożyczek flocie. Co więcej, w ciągu stu lat po bitwie pod Waterloo to ogromne zadłużenie zostało z powodzeniem zredukowane na skutek kombinacji zrównoważonego wzrostu i pierwotnych nadwyżek budżetowych. Nie zdarzyła się żadna repudiacja. Nie było również wybuchu inflacji. A Wielka Brytania stała się światowym hegemonem.

Partnerstwo‌ między pokoleniami

W końcowej‍ części tego rozdziału pragnę zatrzymać się na dłużej nad nowożytnymi rządami przedstawicielskimi – i nad wszelkimi ich bolączkami. Wychodzę przy tym z dość konwencjonalnego założenia, że ogólnie rzecz ujmując, pewien stopień reprezentatywności rządu względem rządzonych jest lepszy od całkowitego braku przedstawicielstwa. Nie przyjmuję tego założenia wyłącznie dlatego, że demokracja jest sama w sobie czymś dobrym, jak dowodził tego ostatnio Amartya Sen, ale również dlatego, że rząd przedstawicielski w porównaniu z rządem autorytarnym jest bardziej skłonny wsłuchiwać się w zmieniające się nastroje w społeczeństwie i reagować na nie, wobec czego okazuje się też mniej narażony na popełnianie kardynalnych błędów, które są często udziałem władców autorytarnych. Ci, którzy odrzucają dziś zachodnią demokrację jako „popsutą” – a ich narzekania słychać ostatnio z coraz większą częstotliwością – zupełnie niesłusznie tęsknią za jakimś rodzajem państwa jednopartyjnego na modłę chińską, w którym decyzje podejmuje wąskie grono technokratów w cyklach wyznaczanych przez plany pięcioletnie. Taki właśnie system zaowocował w Chinach zarówno wprowadzeniem specjalnych stref ekonomicznych, jak i narzuceniem społeczeństwu polityki jednego dziecka, przy czym o ile to pierwsze posunięcie okazało się niewątpliwym sukcesem, o tyle katastrofalnych skutków tego drugiego na razie nie sposób nawet jeszcze dokładnie oszacować.

Krytycy‍ zachodniej demokracji jednak całkiem słusznie zauważają, że z naszymi instytucjami politycznymi nie wszystko jest w najlepszym porządku. Najbardziej oczywistym symptomem tego niedomagania są olbrzymie długi, jakie nagromadziliśmy w ostatnich dziesięcioleciach, długi, za które (w odróżnieniu od przeszłych przypadków zadłużenia) nie sposób po prostu winić wojen. Według wyliczeń Międzynarodowego Funduszu Walutowego państwowy dług publiczny brutto Grecji miał osiągnąć w 2012 roku 153 procent PKB tego kraju. We Włoszech wskaźnik ten oszacowano na 123 procent, w Irlandii na 113 procent, w Portugalii na 112 procent, a w Stanach Zjednoczonych na 107 procent. Dług brytyjski zbliża się do wartości 88 procent. Światowym liderem jest jednak Japonia – co stanowi przypadek o tyle interesujący, że było to pierwsze państwo spoza zachodniego kręgu cywilizacyjnego, które przyjęło nasz model instytucjonalny. Kraj ten zmaga się obecnie z zadłużeniem sięgającym już 236 procent PKB, ponad trzykrotnie wyższym niż jeszcze dwadzieścia lat temu[4*].

Wykres‌ 1.2. Ogólne zadłużenie rządowe netto, 2000–2012

Źródło:‌ International Monetary Fund, World‌ Economic Outlook Database, April 2012: http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/index.aspx.

Ale‌ dużo bardziej uderzające są dane obrazujące stosunek długów do przychodów budżetowych, a to przecież właśnie z tych ostatnich spłacane są wszystkie odsetki oraz pokrywane koszty wykupu zaciągniętych zobowiązań (zob. wykres 1.2). Kwestia‍ tych narastających długów jest niejednokrotnie dyskutowana w taki sposób, jakby to one same stanowiły problem, co przeradza się zazwyczaj w dosyć jałową debatę między zwolennikami „zaciskania pasa” a orędownikami „stymulowania gospodarki”. Ja jednak chciałbym zasugerować, że są one konsekwencją znacznie poważniejszej niemocy instytucjonalnej.

Sedno‌ problemu tkwi w tym, że zadłużenie publiczne pozwala pokoleniu aktualnie głosujących wyborców żyć na koszt przyszłych pokoleń – tych jeszcze zbyt młodych, by mogły głosować, a także tych jeszcze nienarodzonych. Z tego punktu widzenia dane statystyczne podawane powszechnie jako wysokość państwowego długu publicznego są same w sobie niezwykle mylące, jako że uwzględniają one jedynie sumy pożyczone przez rządy w formie obligacji. Błyskawicznie rosnący wolumen tychże obligacji z całą pewnością wskazuje na wzrastające obciążenia odczuwane przez wszystkich zatrudnionych, tak obecnie, jak i w przyszłości, jako że – nawet gdyby dzisiejszy stosunkowo niski poziom oprocentowania, jakim mogą cieszyć się państwa najbardziej zapożyczone na świecie, miał się w dalszym ciągu utrzymywać – ilość pieniądza potrzebnego do obsługi tego zadłużenia także musi nieuchronnie rosnąć. Oficjalne statystyki zadłużenia dotyczące wyłącznie obligacji nie obejmują jednak nierzadko znacznie większych zobowiązań o charakterze nieskonsolidowanym, związanych z finansowaniem wszelkiego rodzaju programów socjalnych i opiekuńczych, takich choćby jak wielkie amerykańskie systemy medyczne Medicare i Medicaid czy program opieki społecznej Social Security.

Najbardziej‍ aktualne szacunki niedoboru między obecną wartością netto zobowiązań rządu federalnego a obecną wartością netto przyszłych wpływów do budżetu federalnego oscylują wokół 200 bilionów dolarów – jest to niemal trzynastokrotność amerykańskiego długu narodowego, wyliczonego przez Departament Skarbu Stanów Zjednoczonych. Warto zauważyć, że nawet i te dwie wartości są niekompletne, jako że nie uwzględniają one nieskonsolidowanych zobowiązań rządów stanowych i samorządów lokalnych, których wysokość szacuje się na około 38 bilionów dolarów[23]. Te‍ nieprawdopodobnie wielkie liczby są w istocie niczym innym, jak olbrzymim obciążeniem pozostawianym przez pokolenia obecnych emerytów albo ludzi, którzy w najbliższej przyszłości mają przejść na emeryturę, pokoleniom ich dzieci i wnuków, zobligowanych na mocy obecnie obowiązującego prawa do znalezienia w przyszłości środków na pokrycie tych zobowiązań, czy to poprzez znaczące podnoszenie podatków, czy za pomocą drastycznych cięć w innych kategoriach wydatków publicznych.

Aby‌ zilustrować olbrzymią skalę tego problemu, ekonomista Laurence Kotlikoff wyliczył, że w celu całkowitego wyeliminowania owej dziury fiskalnej rządu federalnego należałoby natychmiast podnieść wszystkie podatki federalne o 64 procent, albo też natychmiast obciąć wszystkie wydatki federalne o 40 procent[24]. Kiedy‌ zaś tenże Kotlikoff przeprowadził analogiczne „rachunki pokoleniowe” dla Wielkiej Brytanii (już ponad 10 lat temu), oszacował (opierając się na założeniu, że ówczesny rząd będzie zwiększał wydatki na opiekę społeczną i zdrowotną, które rzecz jasna okazało się prawdziwe), że do zlikwidowania brytyjskiej dziury fiskalnej potrzebne będzie zwiększenie wpływów z podatku dochodowego o 31 procent, a także wzrost wpływów do państwowego systemu ubezpieczeń społecznych w wysokości 46 procent[25].

W Rozważaniach‍ o rewolucji we Francji (1790) Edmund Burke napisał, że prawdziwą umową społeczną jest nie ta postulowana przez Jeana-Jacques’a Rousseau – zawierana między suwerenem a ludem i polegająca na realizowaniu „woli ogółu” – lecz „partnerstwo” między pokoleniami. Jak to ujął:

Jedną‌ z pierwszych i najgłówniejszych zasad uświęcających państwo i prawa jest zasada głosząca, że jego przejściowi właściciele i dożywotni dzierżawcy nie powinni działać tak, jakby byli jego wyłącznymi panami, niepomni na to, co otrzymali od przodków, i co winni są potomnym. Nie powinni sądzić, że mają prawo do wydziedziczania następców, ogołacania spuścizny, poprzez niszczenie wedle zachcianki całej pierwotnej tkanki ich społeczeństwa, bo postępując w ten sposób, ryzykują pozostawienie tym, którzy przyjdą po nich, ruiny, a nie mieszkalnej budowli, i uczą swych następców takiego lekceważenia ich dokonań, jakiego doświadczyły z ich strony instytucje przodków[26].

Analizując‌ olbrzymie transfery międzypokoleniowe narzucane przez obecnie realizowaną politykę fiskalną, możemy dostrzec szokujące, a kto wie czy nie bezprecedensowe zerwanie z tak rozumianym partnerstwem.

Kończąc‍ ten rozdział, pragnę zasugerować, że największym wyzwaniem, jakie stoi przed dojrzałymi demokracjami, jest przywrócenie umowy społecznej między pokoleniami. A jednocześnie zdaję sobie sprawę, że przeszkody w realizacji tego celu są wręcz przytłaczające. Jedną z owych przeszkód stanowi z pewnością nieumiejętność rzetelnego obliczenia przez ludzi młodych swoich długoterminowych interesów ekonomicznych. To doprawdy zdumiewające, jak łatwo jest zdobyć poparcie młodych wyborców, obiecując im realizację polityki, która w ostatecznym rozrachunku tylko pogorszy ich przyszłą sytuację (na przykład utrzymanie ustalonej wysokości emerytur dla urzędników i funkcjonariuszy publicznych). Gdyby młodzi Amerykanie rzeczywiście wiedzieli, co jest dla nich dobre, wszyscy entuzjastycznie popieraliby Paula Ryana[5*].

Drugi‍ problem polega na tym, że w dzisiejszych demokracjach zachodnich redystrybucja dochodów stała się tak istotnym elementem systemu, że politycy dążący do ograniczania wydatków niemal zawsze napotykają dobrze zorganizowaną opozycję w postaci jednej albo obu poniższych grup: pracowników sektora publicznego i/lub beneficjentów rozmaitych form wsparcia rządowego.

Czy‍ istnieje jakieś konstytucyjne rozwiązanie tego problemu? Dość prostą metodą, przyjętą na przykład przez część stanów amerykańskich, ale również przez państwo niemieckie, jest jakaś próba odgórnego narzucenia konieczności równoważenia budżetu, co ogranicza zapędy władzy ustawodawczej do uchwalania nowych wydatków powiększających deficyt – działać to ma na podobnej zasadzie, na jakiej praktyka nadawania niezależności bankom centralnym odebrała ustawodawcom wszechwładzę w dziedzinie polityki monetarnej. Podstawowa trudność sprowadza się jednak do tego, że doświadczenia kryzysu finansowego w dużej mierze wzmocniły argumentację za używaniem deficytu finansów publicznych jako narzędzia stymulującego gospodarkę w okresie recesji, nie mówiąc już o jeszcze śmielszej argumentacji na rzecz finansowania z tego samego źródła publicznych inwestycji w infrastrukturę. W 2011 roku, idąc za przykładem Niemiec, przywódcy różnych państw europejskich podjęli próby rozwiązania tego problemu poprzez nakładanie ograniczeń jedynie na deficyty strukturalne swoich krajów, a pozostawianie sobie swobodnego pola manewru w kwestii deficytów cyklicznych, o ile albo kiedy pojawi się potrzeba ich tworzenia. Trudność z tym „paktem fiskalnym” polega wszakże na tym, że tylko dwa rządy państw strefy euro znajdują się obecnie poniżej zapisanego w tymże pakcie górnego poziomu 0,5 procent PKB, a w zdecydowanej większości przypadków deficyty strukturalne są co najmniej czterokrotnie wyższe od tej wartości, przy czym – jak pokazuje doświadczenie – jakikolwiek rząd, który podejmuje poważną próbę zredukowania swojego deficytu strukturalnego, prędzej czy później zostaje odsunięty od władzy.

Trudno‌ się zresztą nawet dziwić, że większość obecnie głosujących obywateli popiera działania polityczne prowadzące do nierówności międzypokoleniowych, zwłaszcza zważywszy na to, że starsi wyborcy chodzą do urn znacznie częściej od tych młodszych. Ale co jeśli końcowy rezultat pozostawiania do późniejszej spłaty rachunków za rozrzutność członków pokolenia baby-boomers jest‌ nie tylko niesprawiedliwy dla młodych, ale też niekorzystny gospodarczo dla wszystkich bez wyjątku? Co jeśli niepewność odnośnie do przyszłości już teraz zaczyna ciążyć na teraźniejszości? Jak sugerują Carmen Reinhart i Ken Rogoff, trudno jest zakładać, że na stopy wzrostu krajów rozwiniętych w dalszym ciągu nie będą mieć wpływu wielkie góry długów, przekraczające 90 procent PKB[27]. Niepokój‍ związany z coraz szybszym zbliżaniem się do fiskalnej przepaści może być właśnie jednym z powodów, dla których gospodarka amerykańska wciąż jeszcze – w 2012 roku – nie osiągnęła „prędkości ucieczki”.

Niepokojące‌ rachunki

Wydaje‌ się, że istnieją jedynie dwa możliwe sposoby wydobycia się z tych tarapatów. W dobrym, ale mniej prawdopodobnym scenariuszu zwolennikom reform, dzięki heroicznemu wysiłkowi światłych przywódców, udaje się przekonać nie tylko młodych, ale również znaczącą część ich rodziców i dziadków do poparcia bardziej odpowiedzialnej polityki fiskalnej. Tyle że – jak już wyjaśniałem – byłoby o to naprawdę bardzo trudno. Moim zdaniem istnieje jednak pewna możliwość zapewnienia wysiłkom takich światłych przywódców większych szans powodzenia. Jest to zmiana sposobu, w jaki rządy rozliczają się ze swoich finansów.

Obecny‌ system jest, mówiąc szczerze, po prostu oszukańczy. Nie mamy żadnych regularnie publikowanych i szczegółowych oficjalnych zestawień bilansowych. Wiele olbrzymich zobowiązań jest zwyczajnie chowanych pod dywan. Na dobrą sprawę nie można polegać nawet na wykazach bieżących przychodów i rozchodów. Żadne uczciwe przedsiębiorstwo nie byłoby w stanie funkcjonować na dłuższą metę na takich zasadach. Ostatnią korporacją publikującą równie przekłamane sprawozdania finansowe był Enron.

A przecież‍ można postępować zupełnie inaczej. Zestawienia bilansowe sektora publicznego da się – i dlatego powinno – sporządzać w taki sposób, by zobowiązania rządu bez trudu można było porównać z jego aktywami. Ułatwiałoby to klarowne rozróżnianie między deficytami powstającymi na sfinansowanie inwestycji a tymi przeznaczanymi na finansowanie bieżącej konsumpcji. Rządy powinny ponadto pójść w ślady organizacji biznesowych i zacząć stosować ogólnie akceptowane i powszechnie obowiązujące zasady rachunkowości (tzw. GAAP). Przede wszystkim jednak powinno się regularnie sporządzać i ogłaszać bieżące rachunki pokoleniowe, aby w sposób absolutnie jasny i niedwuznaczny wykazywać międzypokoleniowe implikacje aktualnie realizowanej polityki.

Jeśli‍ nie wprowadzimy wszystkich tych usprawnień – czyli jeśli nie przeprowadzimy całkowitej reformy finansów publicznych – wówczas, czego się obawiam, czeka nas drugi scenariusz: zły, a mimo to bardziej prawdopodobny. Demokracje zachodnie będą w dalszym ciągu funkcjonować na dotychczasowych, niezdrowych zasadach, dopóki jedna po drugiej nie zaczną iść w ślady Grecji oraz innych gospodarek śródziemnomorskich, wpadając w zabójczą spiralę fiskalną, która rozpoczyna się od utraty wiarygodności, a następnie przechodzi w fazę wzrostu kosztów pożyczania, by zakończyć się stanem, w którym rządy są zmuszone do cięcia wydatków i podnoszenia podatków w najgorszym możliwym momencie. W tym scenariuszu na ostatnim etapie borykamy się z jakimś połączeniem repudiacji i inflacji. Czyli wszyscy kończymy jak Argentyna.

Istnieje‌ co prawda jeszcze jedna, trzecia możliwość, której urzeczywistnianie się mamy obecnie okazję obserwować w Japonii i Stanach Zjednoczonych, a być może także w Wielkiej Brytanii. Zadłużenie wciąż narasta, ale obawy przed deflacją, zakupy obligacji przez bank centralny oraz napływy kapitału z innych części świata pozwalają rządom utrzymywać koszty pożyczania pieniądza na bezprecedensowo niskich poziomach. Problem z tym scenariuszem polega wszakże na tym, że oznacza on zarazem bardzo niski, a być może nawet zerowy wzrost gospodarczy, i to na długie dziesięciolecia. Byłaby to zatem nowa wersja państwa stacjonarnego opisywanego przez Adama Smitha – ale tym razem to Zachód okazałby się obszarem stacjonarności.

W miarę‌ jak nasza sytuacja gospodarcza się pogarsza, my, wyborcy, z coraz większym trudem znajdujemy kolejne kozły ofiarne. Rzecz jasna obwiniamy polityków, których trudną rolą jest przecież właśnie utrzymywanie kontroli nad finansami publicznymi. Ale lubimy też obarczać winą bankierów i rynki finansowe, tak jakby ich niefrasobliwość przy udzielaniu pożyczek nie miała nic wspólnego z naszą niefrasobliwością przy ich zaciąganiu. Domagamy się ostrzejszych regulacji, choć już nie dla nas samych. W tym miejscu pora nareszcie na wprowadzenie głównego tematu drugiego rozdziału mojej książki. Przejdę w nim od dziedziny polityki do rzeczywistości gospodarczej – od ludzkiego ula demokracji do darwinowskiej dżungli wolnego rynku – a wszystko po to, by postawić pytanie, czy także i tutaj jesteśmy świadkami tendencji do instytucjonalnej degeneracji świata zachodniego.

W niniejszym‍ rozdziale starałem się pokazać, że nadmierne zadłużenie publiczne jest symptomem zerwania umowy społecznej między pokoleniami. W kolejnym spróbuję zbadać, czy nadmierne przeregulowanie rynków ze strony rządów nie jest aby samo w sobie chorobą, nie zaś lekarstwem na nią, o czym często usiłuje się nas przekonać. Jak zobaczymy, rządy prawa mają wielu wrogów. A pośród tych najgroźniejszych znajdują się twórcy szczególnie zawiłych i nadmiernie długich ustaw.

2.

Ekonomia‌ darwinowska

Iluzja‌ deregulacji

Co‌ jest największym problemem stojącym dziś przed światową gospodarką? Słuchając niektórych ludzi, można by pomyśleć, że właściwa odpowiedź na to pytanie brzmi: niedostateczne regulacje finansowe. Według pewnej liczby wpływowych komentatorów początki kryzysu finansowego, który wybuchł w 2007 roku – i wciąż nie wydaje się, by był już za nami – sięgają decyzji podejmowanych jeszcze na początku lat 80. XX wieku, które doprowadziły do znaczącej deregulacji rynków finansowych. Jak usiłuje się nas przekonać, w starych dobrych czasach bankowość była po prostu „nudna”. W Stanach Zjednoczonych ustawa z 1933 roku, znana jako Glass–Steagall‍ Act, wprowadziła zakaz łączenia działalności komercyjnej banków z bankowością inwestycyjną. Obowiązywała ona aż do 1999 roku, kiedy to została uchylona, z rzekomo fatalnymi konsekwencjami.

„Zmiany‍ ustawodawcze uchwalone za czasów Reagana w praktyce zniosły restrykcje dotyczące pożyczania pod zastaw nieruchomości, wprowadzone jeszcze w okresie New‌ Deal” – napisał ekonomista z Princeton Paul Krugman. „To właśnie po tej Reaganowskiej deregulacji stopniowo począł zanikać obecny w społeczeństwie amerykańskim nawyk oszczędzania”. Dodatkowo „również głównie dzięki deregulacji z czasów Reagana” system finansowy zaczął „podejmować nadmierne ryzyko przy niewystarczającym zaangażowaniu kapitałowym”[1]. W innym‌ miejscu, na łamach jednej z gazet, Krugman z sentymentem wspominał „długi okres stabilności po drugiej wojnie światowej”. Był on możliwy

dzięki‍ kombinacji dwóch czynników: ubezpieczenia depozytów, co eliminowało groźbę paniki bankowej, a także restrykcyjnych regulacji dotyczących bankowych zestawień bilansowych, w tym zarówno ograniczania możliwości udzielania ryzykownych pożyczek, jak i ograniczania poziomów lewarowania, przy których bankom wolno było finansować inwestycje z pożyczonych środków[2].

Był‍ to zatem prawdziwie złoty wiek: „czas nudnej bankowości, a przy tym okres spektakularnego rozwoju gospodarczego”[3].

Produktywność‍ w biznesie wzrastała w Ameryce szybciej właśnie za życia pokolenia powojennego, czyli w dobie ścisłej regulacji działalności bankowej, a przy tym w czasie, gdy prywatne fundusze inwestycyjne dopiero raczkowały. Dla porównania, rośnie ona wolniej, odkąd nasz system polityczny zadekretował, że chciwość jest jak najbardziej w porządku[4].

Krugman‍ nie jest bynajmniej osamotniony w swoich poglądach. Również Simon Johnson, były główny ekonomista MFW, w książce Thirteen‍ Bankers (Trzynastu‌ bankierów) bezlitośnie obnaża finansową nieodpowiedzialność dzisiejszych elit[5], a Richard‍ Posner, profesor Uniwersytetu w Chicago, prawnik i ekonomista, wezwał wręcz do przywrócenia Glass–Steagall‌ Act[6]. Wreszcie‌ nawet sam Sandy Weill, twórca gigantycznej korporacji finansowej Citigroup, wydaje się zmieniać swoje dotychczasowe poglądy[7]. Pojawiające‌ się już pierwsze, wstępne analizy obecnego kryzysu finansowego stawiają sprawę jasno: winę za niego ponosi deregulacja. Uwolnione od ograniczeń po 1980 roku rynki finansowe wpadły w amok, a banki działały tak niefrasobliwie, że trzeba je było potem wyciągać z tarapatów. Teraz zatem należy przywrócić zniesione niegdyś ograniczenia.

Chcę,‍ żeby dobrze mnie zrozumiano: nie zamierzam w żadnym razie wybielać bankierów. Mimo to uważam, że powyższa narracja jest w dużej mierze nieprawdziwa. Po pierwsze, trudno jest wskazać jakiekolwiek ważne wydarzenie mające wpływ na pogłębianie się kryzysu w Stanach Zjednoczonych – poczynając od bankructw banków Bear Stearns i Lehman Brothers – które nie mogłoby nastąpić również wtedy, gdyby ustawa Glass–Steagall‌ Act wciąż obowiązywała. Obie wymienione instytucje były czystej wody bankami inwestycyjnymi, które równie łatwo byłoby doprowadzić do bankructwa wskutek złego zarządzania także przed 1999 rokiem. Dokładnie to samo można powiedzieć o Countrywide, Washington Mutual czy Wachovii, to jest komercyjnych korporacjach pożyczkowych, które poległy na własnej nieudolności, nawet bez specjalnego romansowania z bankowością inwestycyjną. Po drugie, twierdzenie, że lepsze osiągnięcia gospodarki amerykańskiej sprzed prezydentury Ronalda Reagana w porównaniu z okresem po jego elekcji wynikały z surowszych regulacji nakładanych na banki przed 1980 rokiem, jest po prostu niedorzeczne. Produktywność bez wątpienia rosła szybciej w latach 1950–1979 aniżeli w okresie 1980–2009. Ale też rosła szybciej w latach 80. i 90. aniżeli w latach 70. XX wieku. A przy tym po 1979 roku wzrastała prędzej w Stanach Zjednoczonych niż w Kanadzie. W odróżnieniu od Paula Krugmana uważam, że na zmiany wskaźników produktywności na przestrzeni minionych siedemdziesięciu lat wpływało prawdopodobnie wiele innych czynników, w tym zmiany technologiczne, edukacja czy globalizacja, by wymienić tylko pierwsze trzy, które z miejsca przychodzą na myśl. A gdybym naprawdę chciał iść na skróty, tak jak moim zdaniem idzie właśnie Krugman, mógłbym z uśmiechem triumfu zwrócić uwagę na to, że Kanada utrzymała o wiele ostrzejsze od Stanów Zjednoczonych regulacje systemu bankowego, a mimo to (a może właśnie z tego powodu?) pozostała mocno w tyle pod względem produktywności.

Dla‍ czytelnika brytyjskiego w stopniu znacznie większym niż dla Amerykanina szczególnie mało przekonująco brzmi teza, jakoby to właśnie poddanie rynków finansowych regulacji przyczyniało się do szybszego wzrostu, ich deregulacja zaś miała prowadzić do kryzysu. Brytyjski sektor bankowy także objęty był ścisłymi regulacjami przed początkiem lat 80. XX wieku. Dawne londyńskie City krępowały liczne ograniczenia i uzależnienia pod postacią całego systemu tradycyjnych restrykcji o charakterze quasi-cechowym.‍ Banki kupieckie – należące do nader czcigodnego ciała Accepting Houses Committee (zrzeszającego typowo brytyjskie instytucje kredytowe, także pozabankowe) – zajmowały się głównie, przynajmniej w teorii, akceptowaniem czeków handlowych oraz emitowaniem obligacji i udziałów. Bankowość komercyjna albo detaliczna kontrolowana była przez kartel wielkich banków „sieciowych”, które narzucały rynkowi stopy oprocentowania depozytów i pożyczek. Z kolei na londyńskiej giełdzie papierów wartościowych transakcje przeprowadzali autonomiczni brokerzy sprzedający udziały i tacyż „hurtownicy” (jobbers) nabywający‌ je od nich. Nad wszystkimi tymi kapitalistycznymi dżentelmenami sprawował zaś nadzór Naczelnik (Governor) Banku Anglii, przyglądając się im łaskawym, ale czasem też i srogim okiem dobrotliwego dyrektora szkoły, któremu do napiętnowania jakiegoś niezbyt dżentelmeńskiego zachowania wystarcza zazwyczaj lekkie zmarszczenie krzaczastych brwi[8]. Na‌ tym jednak nie koniec. Na ową sieć konwencji nałożony został dodatkowo – częściowo przed rozpoczęciem, częściowo w trakcie, a częściowo po zakończeniu drugiej wojny światowej – zdumiewająco szeroki wachlarz regulacji prawnych. I tak ustawa z 1947 roku znana jako Exchange‍ Control Act (o nadzorze nad obrotem walutą) w bardzo restrykcyjny sposób ograniczała możliwości dokonywania transakcji w walutach innych niż funt szterling, które to obostrzenia zniesione zostały dopiero w 1979 roku. Nawet po tym, jak rozpadł się system stałych kursów wymiany walut, ustanowiony onegdaj w Bretton Woods, Bank Anglii dokonywał rutynowych interwencji na rynku w celu dalszego wpływania na kurs walutowy funta szterlinga. Same banki poddano zaś regulacjom na mocy Companies‍ Act (ustawy o spółkach) z 1948 roku, Prevention‍ of Fraud (Investments) Act (ustawy o zapobieganiu nadużyciom inwestycyjnym) z 1958 roku oraz kolejnej ustawy o spółkach (Companies‌ Act) z 1967 roku. Z kolei przyjęta w 1963 roku ustawa Protection‍ of Depositors Act (o ochronie depozytariuszy) wprowadziła dodatkowy poziom regulacji dla wszystkich instytucji przyjmujących depozyty, a nieklasyfikowanych jako banki w rozumieniu nader pokrętnych zapisów, które znane były odtąd jako „Wykaz 8” i „Sekcja 127”[9]. Po‍ ukazaniu się w 1959 roku raportu Komisji Radcliffe’a, w którym stwierdzono, że tradycyjne narzędzia polityki monetarnej są dalece niewystarczające, wprowadzono jeszcze jeden poziom zabezpieczeń, pod postacią górnych limitów nakładanych na akcje kredytowe banków[10]. Przy‌ okazji ścisłym regulacjom poddano też pożyczki konsumenckie (które w większości przekształciły się w kredyty ratalne albo podobne systemy finansowania zakupów na raty). Odtąd wszystkie banki (czyli instytucje uznawane za takowe przez sam Bank Anglii) musiały utrzymywać płynność finansową na poziomie 28 procent, co w praktyce oznaczało skupowanie przez nie wielkich ilości brytyjskich obligacji rządowych.

A mimo‌ to nie sposób twierdzić, że w całym tym okresie, charakteryzującym się wprowadzaniem coraz to nowych regulacji finansowych, dokonał się jakikolwiek „spektakularny postęp gospodarczy”. Wręcz przeciwnie, lata 70. minionego stulecia były z finansowego punktu widzenia bodaj najbardziej katastrofalną dekadą od lat 20. XIX wieku: oprócz wielkiego kryzysu bankowego doszło wówczas do krachu na giełdzie, narastania i pęknięcia bańki na rynku nieruchomości, a także wzrostu inflacji do poziomu dwucyfrowego, nie wspominając już o pożyczce, którą Wielka Brytania musiała zaciągnąć w Międzynarodowym Funduszu Walutowym w 1976 roku. W tym okresie pojawiały się i ówczesne odpowiedniki Berniego Madoffa, i ówczesne „instytucje specjalnej troski”, takie jak późniejsze Bear Sterns czy Lehman Brothers, choć dziś nikt już specjalnie nie pamięta ani o Geraldzie Caplanie z London and County Securities, ani o Cedar Holdings, ani o Triumph Investment Trust. To prawda, ten wtórny kryzys bankowy nastąpił częściowo w wyniku wprowadzenia nieprzemyślanej zmiany do bankowych regulacji przez rząd Edwarda Heatha. Ale zdecydowanym błędem byłoby uznać to działanie za deregulację; raczej już ów nowo powstały system – nazwany wielce znacząco Competition‌ and Credit Control (Kontrolą nad konkurencją i kredytem) – okazał się jeszcze bardziej rozbudowany i restrykcyjny od swojego poprzednika. Co więcej, do wybuchu ówczesnego kryzysu w równym stopniu, co w przypadku tego całkiem niedawnego, przyczyniły się kolosalne błędy w polityce monetarnej i fiskalnej. W mojej opinii nauka, jaką powinniśmy wyciągnąć z wydarzeń lat 70. XX wieku, nie brzmi wcale: deregulacja jest zła. Brzmi ona raczej: zła regulacja jest zła, zwłaszcza jeśli towarzyszy jej zła polityka monetarna i fiskalna[11]. Uważam‌ też, że dokładnie to samo można powiedzieć o kryzysie, z którym zmagamy się dzisiaj.

Regulowany‌ kryzys

Kryzys‍ finansowy, który wybuchł w 2007 roku, miał swoje początki właśnie w nadmiernej i nadto skomplikowanej regulacji. Poważna historia tego kryzysu musiałaby obejmować co najmniej pięć rozdziałów traktujących o jego przewrotnych konsekwencjach.

Po‍ pierwsze, zarządzający wielkimi bankami publicznymi działali w warunkach silnej motywacji do „maksymalizowania wartości udziałów akcjonariuszy”, jako że również ich własny majątek i dochody zależały w dużej mierze od wyceny udziałów albo opcji na akcje zarządzanych przez nich instytucji. Najprostszą zaś metodą dążenia do tego celu było maksymalne poszerzanie działalności ich banków w odniesieniu do kapitału, którym one dysponowały. Nic więc dziwnego, że w całym świecie zachodnim aktywa banków zaczęły przyrastać w zastraszającym tempie w porównaniu do wartości ich majątku netto. Ale jak w ogóle mogło do tego dojść? Odpowiedź jest prosta: możliwość taką w pełni dopuszczały obowiązujące wówczas regulacje. A dokładniej Umowa‍ Kapitałowa opracowana przez Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego w 1988 roku zezwalała na utrzymywanie przez banki bardzo dużych ilości aktywów w stosunku do swojego kapitału, jeśli tylko te aktywa zakwalifikowane zostały jako obarczone niskim ryzykiem – mieściły się tu na przykład obligacje rządowe.

Po‌ drugie, począwszy od 1996 roku, reguły ustalone przez ów Komitet zaczęto modyfikować tak, by na dobrą sprawę umożliwić samym firmom wyznaczanie swoich własnych wymagań kapitałowych na podstawie, również własnych, wewnętrznych szacunków ryzyka. W praktyce szacowanie ryzyka zaczęło być odtąd ściśle związane z ocenami wiarygodności (ratingami) przyznawanymi obligacjom – a później również i rozmaitym produktom strukturyzowanym – przez prywatne agencje ratingowe.

Po‌ trzecie, banki centralne – pod przywództwem Rezerwy Federalnej (Federal Reserve System, Federal Reserve, Fed) – wypracowały wybitnie jednostronną doktrynę polityki monetarnej, która nakazywała im interwencję w postaci redukowania stóp procentowych w razie nagłych spadków cen aktywów, ale już nie zalecała analogicznej interwencji w przypadku równie nagłych wzrostów, jeśli tylko wzrosty te nie przekładały się na powszechne oczekiwania wobec czegoś, co przyjęło się określać mianem inflacji bazowej (czyli wskaźnika, który nie uwzględnia zmian cen żywności i energii, a przy tej sposobności okazał się całkowicie zawodny przy wychwytywaniu narastających baniek spekulacyjnych na rynku nieruchomości). To podejście określone zostało przez rynek kolokwialnym terminem Greenspan‌ put (a po zmianie szefa Rezerwy Federalnej przemianowane na Bernanke‍ put), od angielskiego określenia put‍ option, czyli opcji sprzedaży, jako że inwestorzy spodziewali się odtąd interwencji Fedu w celu wsparcia amerykańskiego rynku papierów wartościowych, ale już wstrzymywania się od analogicznej interwencji w celu niedopuszczenia do narastania bańki spekulacyjnej. Z jakiegoś niejasnego powodu zaczęto uznawać, że Fed zadba jedynie o poziom inflacji cen konsumenckich, za to nie będzie go w ogóle obchodziła inflacja cen na rynku nieruchomości.

Po‌ czwarte, Kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił prawo, które miało pozwolić większej liczbie Amerykanów – w tym zwłaszcza rodzinom o niższych dochodach, należącym do mniejszości etnicznych – na dorobienie się swoich własnych domów. W wyniku intensywnej działalności „sponsorowanych przez rząd firm” Fannie Mae i Freddie Mac amerykański rynek kredytów hipotecznych uległ znaczącemu odkształceniu. Każda z dwóch głównych partii w amerykańskim systemie politycznym postrzegała te działania jako wielce pożądane w perspektywie zapotrzebowania społecznego i politycznego. Żadna z nich nie przejęła się zbytnio tym, że z finansowego punktu widzenia oznacza to ni mniej, ni więcej, tylko zachęcanie słabiej sobie radzących gospodarstw domowych do aktywności na rynku nieruchomości możliwościami łatwego uzyskania dużych kredytów na zakup domów, z wykorzystaniem mechanizmu dźwigni finansowej, za to bez specjalnej dbałości o ich zabezpieczanie.

Wreszcie –‍ ostatnim rodzajem działań prowadzących do zniekształcenia rynku była polityka rządu chińskiego, który zdecydował się przeznaczyć olbrzymie ilości swojej waluty, warte dosłownie biliony dolarów, na zakup amerykańskich papierów wartościowych w celu uchronienia własnej waluty przed aprecjacją względem dolara. Głównym celem tej polityki miało być utrzymanie wysokiej konkurencyjności towarów produkowanych w Chinach, a następnie eksportowanych za granicę na rynki zachodnie. Chińczycy nie byli zresztą jedyną nacją, która postanowiła lokować swoje bieżące nadwyżki budżetowe w aktywa denominowane w dolarach. W rezultacie (niezamierzonym i raczej nieprzewidzianym) Stany Zjednoczone otrzymały dodatkową i niezwykle szeroką nową linię kredytową. Ze względu na to, że większość aktywów nabywanych przez państwa dysponujące nadwyżkami budżetowymi stanowiła amerykańskie obligacje skarbowe albo papiery dłużne wypuszczone przez rozmaite agencje rządowe, ich rentowność była utrzymywana sztucznie na bardzo niskim poziomie. A ponieważ stopy kredytów hipotecznych są ściśle związane z rentownością obligacji skarbowych, owo nieoczekiwane partnerstwo gospodarcze między Chinami a Ameryką – ochrzczone przeze mnie nieco przewrotnie „Chimeryką” – przyczyniło się do dalszego narastania już i tak całkiem pokaźnej bańki spekulacyjnej na rynku nieruchomości w Stanach Zjednoczonych.

Jedynym‍ rozdziałem w tej historii pasującym do teorii „cała wina w deregulacji” jest niedostateczne uregulowanie rynku instrumentów pochodnych (derywatów), takich jak CDS, czy też swapy ryzyka kredytowego. Gigant ubezpieczeniowy AIG wpadł w tarapaty właśnie dlatego, że jego londyński oddział sprzedawał olbrzymie ilości złych polis ubezpieczeniowych, wycenionych na podstawie szacunków ryzyka, które wcześniej uznano by za zbyt wysokie, aby w ogóle można je było ubezpieczać. Mimo to nie sądzę, żeby właśnie ten czynnik można było uznać za zasadniczą przyczynę wybuchu kryzysu. Kluczową rolę odegrały tu banki, a one akurat poddane były szczegółowym regulacjom[6*].

Kwestia‌ derywatów jest o tyle istotna, że postaci tak szanowane jak Paul Volcker czy Adair Turner wyrażały niejednokrotnie poważne wątpliwości co do ekonomicznej i społecznej użyteczności znacznej części, jeśli w ogóle nie całości niedawno wymyślonych i wprowadzonych nowinek teoretycznych i technicznych w dziedzinie finansowej, w tym zwłaszcza właśnie rynku instrumentów pochodnych[12]. Osobiście‌ nie jestem aż tak bardzo jak oni przeciwny tego rodzaju innowacjom finansowym. Zgadzam się natomiast, że współczesne techniki zarządzania ryzykiem okazały się pod wieloma względami ułomne – zwłaszcza gdy stosowali je ludzie zapominający (albo zgoła niewiedzący) o tym, na jak wielu uproszczeniach opierają się wskaźniki takie jak Value‍ at Risk (wartość zagrożona ryzykiem). Nie sposób jednak zamykać oczu na kierunek rozwoju, który obrał współczesny świat finansowy, tak samo jak nie sposób zakazać działalności firmom Amazon czy Google w trosce o miejsca pracy księgarzy i bibliotekarzy.

Natomiast‌ zasadniczą kwestią jest tu pytanie, czy jakiekolwiek dodatkowe regulacje, w rodzaju tych aktualnie proponowanych i wprowadzanych w systemie finansowym, są w ogóle w stanie ów system naprawić, a zwłaszcza zredukować częstotliwość bądź rozmiar przyszłych kryzysów finansowych. Jestem w tej materii dalece sceptyczny. Powiem więcej: uważam wręcz, że te nowe regulacje, tak licznie ostatnio wprowadzane, mogą przynieść efekt dokładnie odwrotny do zamierzonego.

Problem,‍ z którym mamy do czynienia, nie powstał za sprawą innowacji finansowych. Stanowił on bezpośrednią konsekwencję regulacji systemu finansowego. Modele zarządzania ryzykiem obowiązujące w sektorze prywatnym były bez wątpienia dalekie od doskonałości, jak to jasno pokazał wybuch kryzysu finansowego. Tyle że w sektorze publicznym takich modeli zarządzania ryzykiem w zasadzie w ogóle brakowało. A ponieważ organy ustawodawcze i regulujące działały z niemal całkowitym lekceważeniem prawa niezamierzonych rezultatów, bezwiednie przyczyniły się one do powstania bańki spekulacyjnej na rynku nieruchomości w wielu krajach rozwiniętych na całym świecie[13].

Według‌ mnie właściwie postawione pytanie nie brzmi wcale: czy rynki finansowe powinny być regulowane? Tak naprawdę nie istnieje i nigdy nie istniał żaden nieregulowany rynek finansowy, o czym doskonale wie choćby każdy student dziejów starożytnej Mezopotamii. W Szkocji za czasów Adama Smitha toczyła się ożywiona debata na temat rodzaju regulacji, którym należałoby poddać system pieniądza papierowego. Tenże piewca gospodarki wolnorynkowej sam zaproponował całą gamę dosyć restrykcyjnych regulacji bankowych po wybuchu kryzysu kredytowego związanego z działalnością Ayr Banku w 1772 roku[14]. Bez‍ reguł obligujących do zapłaty długów i przewidujących kary za oszustwa nie byłoby w ogóle obrotu finansowego. Bez ograniczeń nakładanych na zarządzających bankami niektóre z nich z dużym prawdopodobieństwem wpadłyby w tarapaty ze względu na rozbieżność między długością trwania aktywów i zobowiązań, która nieuchronnie pojawiła się w niemal całym sektorze bankowym po wprowadzeniu systemu rezerw cząstkowych. Właściwie postawione pytanie brzmi zatem: jaki rodzaj regulacji finansowych przynosi najlepsze skutki?

Obecnie,‍ jak mi się wydaje, większość ekspertów skłania się ku złożoności kosztem prostoty, ku sztywnym regułom kosztem swobody podejmowania samodzielnych decyzji, ku bezwzględnemu posłuszeństwu kosztem ponoszenia odpowiedzialności za swoje własne działania, tak na poziomie indywidualnym, jak i korporacyjnym. Moim zdaniem takie podejście oparte jest na niezrozumieniu zasad funkcjonowania rynków finansowych. Widzę tutaj analogię z dowcipną, ale jakże celną uwagą wiedeńskiego satyryka Karla Krausa, który określił kiedyś psychoanalizę jako chorobę, za której terapię się podaje. Ja również uważam, że nadmiernie skomplikowane regulacje same stają się chorobą, choć przedstawia się je nam jako doskonałe lekarstwo, czy nawet panaceum.

Kto‌ reguluje regulatorów?

„Nie‌ możemy kontrolować sami siebie. Ktoś inny musi wkroczyć i zacząć kontrolować [Wall] Street”[15]. Takie‍ słowa wygłosił John Mack, były dyrektor generalny banku inwestycyjnego Morgan Stanley, podczas swojego wystąpienia w Nowym Jorku w listopadzie 2009 roku. Ustawodawcy z Kongresu Stanów Zjednoczonych już wkrótce poszli za jego radą i w lipcu 2010 roku uchwalili Wall‌ Street Reform and Consumer Protection Act (ustawę O Reformie Wall Street i Ochronie Konsumentów), zwaną potocznie Dodd–Frank‌ Act (Ustawą Dodda–Franka), od nazwisk dwóch głównych promotorów tej legislacji w Senacie oraz w Izbie Reprezentantów.

Rządy‌ prawa mają wielu wrogów. Jednym z nich jest złe prawo. Ustawa Dodda–Franka stanowi wręcz idealny przykład nadmiernego skomplikowania regulacji. Jej deklarowane cele były, przyznajmy, absolutnie godne pochwały, miała ona bowiem

wspierać‍ finansową stabilność Stanów Zjednoczonych poprzez zwiększenie odpowiedzialności i przejrzystości systemu finansowego, doprowadzić do zerwania z praktyką [ratowania instytucji] „zbyt dużych, by upaść”, chronić amerykańskiego podatnika przed koniecznością dofinansowywania [bankrutów], chronić konsumentów przed nieuczciwymi praktykami podejmowanymi przez sektor finansowy, a także przynieść inne korzyści.

W celu‍ realizacji tych jakże zbożnych postulatów twórcy ustawy zobowiązali organy regulujące do wprowadzenia dwustu czterdziestu trzech nowych regulacji, przeprowadzenia sześćdziesięciu siedmiu analiz i publikowania dwudziestu dwóch okresowych raportów. Nadto przewidziano w niej likwidację jednego organu regulującego i powołanie w jego miejsce dwóch nowych. Ustawa wyłuszcza też w najdrobniejszych szczegółach, jak powinno wyglądać „modelowe likwidowanie” instytucji ważnych dla systemu finansowego (określanych skrótowo mianem SIFI – od Systemically‌ Important Financial Institution). Wprowadza się w niej nieco złagodzoną wersję tzw. reguły Volckera, która zakazuje takim instytucjom angażowania się w „handel kapitałem własnym” albo finansowania bądź czerpania zysków z prywatnych funduszy inwestycyjnych i hedgingowych. Ale to jeszcze nie wszystko.

Ustęp‌ 232 nakazuje, by każdy organ regulujący ustanowił własne „Biuro ds. Promowania Mniejszości i Kobiet” sprawujące pieczę nad tym, by zapewnione zostało między innymi „zwiększone uczestnictwo firm prowadzonych przez przedstawicieli mniejszości oraz kobiety w programach i kontraktach nadzorowanych przez organ”. Trudno doprawdy stwierdzić, w jaki dokładnie sposób zapisy tego ustępu Ustawy Dodda–Franka miałyby się przyczynić do „wspierania finansowej stabilności Stanów Zjednoczonych”, chyba że – w ślad za szefową Międzynarodowego Funduszu Walutowego Christine Lagarde – przyjęlibyśmy, że do żadnego kryzysu finansowego w ogóle by nie doszło, gdyby jeden z wielkich banków zmuszonych do ogłoszenia upadłości nazywał się Lehman Sisters zamiast Lehman Brothers. Podobne wątpliwości można mieć w odniesieniu do ustępu 750, który przewiduje powołanie nowej Międzyagencyjnej Grupy Roboczej do spraw „przeprowadzenia analizy dotyczącej niedopatrzeń w kwestii istniejących i przyszłych rynków węgla w celu zapewnienia skuteczności, bezpieczeństwa i przejrzystości rynku obrotu węglem”, jak też do ustępu 1502, wskazującego, które produkty można określać mianem „wolnych od finansowania konfliktu w DRK” (dla zainteresowanych, są to produkty niezawierające „minerałów pochodzących ze stref konfliktu, które bezpośrednio bądź pośrednio służą finansowaniu albo przynoszą korzyści uzbrojonym grupom walczącym w Demokratycznej Republice Konga, lub też w którymś z krajów ościennych”). „Krwawe diamenty” to rzecz jasna jeden z ważnych problemów naszego świata, podobnie jak dyskryminacja ze względu na rasę czy płeć, nie zapominając już o zmianach klimatu. Ale czy aby na pewno ustawa, która ma regulować sektor finansowy, jest odpowiednim dokumentem do zajmowania się takimi problemami?

Rozdział‌ II Ustawy Dodda–Franka na blisko osiemdziesięciu stronach wyłuszcza w najdrobniejszych szczegółach, w jaki sposób należy przeprowadzać likwidację instytucji ważnych dla systemu finansowego (SIFI) bez doprowadzania do takich wstrząsów i zakłóceń, jakie spowodowało choćby bankructwo Lehman Brothers. Jeśli wszakże przyjrzeć się bliżej zaproponowanej procedurze, widać wyraźnie, że jedyną realną zmianą jest przekazanie ostatecznej odpowiedzialności za proces upadłościowy w ręce amerykańskiego Sekretarza Skarbu (czyli odpowiednika naszego Ministra Finansów), Federalnego Biura do spraw Ubezpieczania Depozytów (Federal‍ Deposit Insurance Corporation), a także sądów okręgowych i sądów apelacyjnych Dystryktu Kolumbii. Jeśli bowiem tenże Sekretarz Skarbu oraz przywołane Federalne Biuro do spraw Ubezpieczania Depozytów dojdą wspólnie do wniosku, że bankructwo jakiejś instytucji finansowej mogłoby zagrozić stabilności całego systemu, mogą przejąć nad nią całkowitą kontrolę. A jeśli instytucja ta zgłasza obiekcje wobec takiego toku postępowania, wówczas sądy w Waszyngtonie mają jeden dzień na wydanie postanowienia o słuszności decyzji organów regulujących. Jednocześnie ujawnienie informacji o samym fakcie rozstrzygania takiej sprawy przed sądem jest przestępstwem federalnym. Doprawdy, nie jestem w stanie pojąć, w jaki sposób ta nadzwyczajna procedura miałaby się sprawdzać lepiej od zwyczajnego ogłoszenia bankructwa[16].

Być‍ może zamiast SIFI ustawodawca miał po prostu na myśli „sci-fi”.

Jak‌ już zasugerowałem, to właśnie instytucje poddane najostrzejszym regulacjom w całym systemie finansowym okazały się najbardziej podatne na zawirowania w 2008 roku: były to wielkie banki po obu stronach Atlantyku, a nie fundusze hedgingowe. Dla amerykańskiej klasy politycznej jest rzecz jasna całkiem wygodnie obwiniać o wybuch kryzysu deregulację i wynikające z niej ekscesy bankierów. Nie tylko pozwala to odwrócić uwagę od własnych zaniedbań, ale w dodatku daje mandat do wprowadzania kolejnych regulacji. Tymczasem należałoby tu zadać lekko zmodyfikowane stare łacińskie pytanie: Quis‌ custodiet ipsos custodes? Czyli: kto reguluje samych regulatorów?

Weźmy‍ pod rozwagę inny zestaw regulacji. Na mocy Trzeciego‍ Porozumienia Bazylejskiego, zwanego skrótowo Bazyleą III, ustalającego wymogi kapitałowe dla banków, a mającego wchodzić w życie stopniowo, począwszy od 2013 aż po koniec 2018 roku, dwadzieścia dziewięć największych banków na świecie będzie musiało pozyskać nowy kapitał w łącznej kwocie 566 miliardów dolarów, albo też pozbyć się aktywów w wysokości około 5,5 biliona dolarów. Według agencji ratingowej Fitch oznacza to 23-procentowy wzrost kapitału banków w stosunku do poziomu odnotowanego na koniec 2011 roku[17]. Prawdą‌ jest, że wielkie banki zaczęły być po 1980 roku niedokapitalizowane (albo też nadmiernie zaangażowane w akcję kredytową, jeśli spojrzeć na to z drugiej strony). Trudno jednak jasno dostrzec, w jaki sposób zmuszanie banków do gromadzenia większych kapitałów albo udzielania mniejszej liczby pożyczek miałoby sprzyjać nadrzędnemu celowi w postaci utrzymywania trwałego wzrostu gospodarczego, bez którego przecież jakakolwiek stabilność finansowa będzie tak w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie zaledwie nieziszczalną mrzonką.

W każdej‌ takiej regulacji czai się powszechne prawo niezamierzonych rezultatów. A co jeśli w końcowym rozrachunku całego tego ustawodawstwa instytucje SIFI okażą się jeszcze bardziej (a nie mniej) podatne na ryzyko i stanowić będą jeszcze większe zagrożenie dla stabilności systemu finansowego? Jednym z wielu zapisów „Bazylei III” jest nowe zalecenie dla banków, żeby gromadziły one kapitały w dobrych czasach, tak aby stworzyć swego rodzaju bufor na gorszy okres. Tę innowację powszechnie chwalono kilka lat temu, kiedy wprowadzały ją organy regulujące sektor bankowy w Hiszpanii. Czy trzeba tu jeszcze coś dodawać?

Niezbyt‍ inteligentny projekt

W poprzednim‍ rozdziale starałem się pokazać użyteczność Bajki‌ o pszczołach Mandeville’a jako alegorii dobrych instytucji politycznych i ich właściwego działania. Teraz pozwolę sobie wprowadzić inną metaforę zaczerpniętą ze świata biologii. W swojej autobiografii Karol Darwin przyznał się wprost do inspiracji poglądami ekonomistów politycznych żyjących w jego czasach, w tym zwłaszcza Thomasa Malthusa, autora Prawa‌ ludności (Essay‍ on the Principle of Population), które to dzieło wielki przyrodnik miał przeczytać w 1838 roku „dla rozrywki”. Jak wspominał Darwin:

Będąc‍ w pełni przygotowanym, po długo prowadzonej obserwacji zwyczajów zwierząt i roślin, na dostrzeganie walki o byt, jaka przebiega wszędzie wokół, uznałem z miejsca za trafne przypuszczenie, że w tych okolicznościach korzystne wariacje winny mieć tendencję do utrzymywania się, zaś te niekorzystne winny ulegać zanikowi. Miałem już zatem co najmniej teorię, na której mogłem oprzeć się w mojej dalszej pracy[18].

Jednym‌ z wielu ludzi żyjących w epoce wiktoriańskiej, którzy potrafili odwrócić kierunek rozumowania Darwina i odnieść prawidła opisane przezeń w teorii ewolucji do ekonomii, był ówczesny redaktor tygodnika „The Economist” Walter Bagehot. Napisał on kiedyś: „Surowa i prymitywna struktura angielskiego handlu stanowi największą tajemnicę samego jego istnienia; to bowiem właśnie w niej zawiera się «skłonność do wariacji», która jest zasadą wszelkiego postępu, tak w życiu społecznym, jak w królestwie zwierząt”[19]. Do‍ Bagehota powrócimy jeszcze w dalszej części książki.

W rzeczy‍ samej, istnieją więcej niż powierzchowne podobieństwa między rynkiem finansowym a światem przyrody, takim jakim opisywał go Darwin. Podobnie jak dzikie zwierzęta z Serengeti jednostki i firmy toczą ciągłą walkę o przetrwanie, będącą rywalizacją o skończoną ilość zasobów. Selekcja naturalna polega na tym, że jakakolwiek innowacja (czy też mutacja, by pozostać przy określeniach przyrodniczych) przyjmie się albo zaniknie w zależności od tego, czy i jak dalece zbiegnie się ona z wymogami środowiska. Jakie jednak są najważniejsze cechy wspólne zarówno dla świata finansów, jak i dla systemu podlegającego pod każdym względem teorii ewolucji? Jak już kiedyś o tym pisałem[20], jest‌ ich co najmniej sześć:

• „geny”,‌ w tym sensie, że pewne cechy kultury korporacyjnej odgrywają dokładnie tę samą rolę, jaką mają geny w biologii, umożliwiając przechowywanie informacji w „pamięci organizacyjnej” i przekazywanie jej przez jednostki kolejnym jednostkom albo przez firmy innym firmom, kiedy taka nowa firma zostaje utworzona;

• potencjał‍ powstawania spontanicznych „mutacji”, w świecie gospodarki określanych zwykle mianem innowacji i mających głównie – choć nie wyłącznie – charakter technologiczny;

• rywalizacja‍ między jednostkami tego samego gatunku o zasoby, której wynik – definiowany długością życia i zdolnością do rozmnażania się – ma decydujący wpływ na to, które praktyki biznesowe przetrwają, a które zanikną;

• mechanizm‌ selekcji naturalnej wdrażany poprzez rynkową alokację kapitału i zasobów ludzkich, zawsze przy uwzględnieniu możliwości zakończenia istnienia w razie niepowodzeń – odpowiednik Darwinowskiej „różnicy przeżycia”;

• możliwość‌ powstawania „podgatunków" w celu zachowania bioróżnorodności, dzięki której w świecie gospodarki tworzą się bezustannie całkowicie nowe rodzaje instytucji finansowych;

• możliwość‍ wymierania, i to nie tylko grup czy jednostek, ale także całych gatunków, które zupełnie znikają z powierzchni ziemi.

Czasami,‌ tak jak w świecie przyrody, ewolucyjny proces finansowy przerywany jest wielkimi wstrząsami pod postacią szoków geopolitycznych czy kryzysów finansowych. Różnica polega, rzecz jasna, na tym, że podczas gdy wstrząsy w świecie przyrody mają charakter zewnętrzny (jak olbrzymie asteroidy nadlatujące z przestrzeni kosmicznej), kryzysy finansowe powstają w ramach samego systemu. Wielki kryzys z lat 30. XX wieku czy wielka inflacja z lat 70. tegoż stulecia okazywały się okresami poważnych zakłóceń procesów ewolucyjnych, podczas których dochodziło do przypadków „masowego wymierania” w postaci wybuchów paniki bankowej w latach 30. czy bankructw towarzystw oszczędnościowo-pożyczkowych w latach 80. Wstrząs o porównywalnie wielkich rozmiarach bez wątpienia zdarzył się również w naszych czasach. Tylko gdzie jest kolejna fala masowego wymierania, skoro dinozaury wciąż królują w świecie finansowym?

Odpowiedź‌ jest stosunkowo prosta. Podczas gdy w przyrodzie ewolucja zachodzi w bezlitosnym środowisku naturalnym, jej odpowiedniczka w świecie finansów odbywa się w ramach reguł ustanowionych przez organy regulacyjne, gdzie – by zastosować terminologię używaną przez antydarwinowskie ruchy kreacjonistyczne – ważną rolę odgrywa „inteligentny projekt”. Ale czy projekt, o którym tutaj mówimy, jest rzeczywiście inteligentny? Cóż, najwyraźniej odpowiedź brzmi: nie na tyle, by wyręczyć proces ewolucyjny. A mówiąc bez ogródek: jest na tyle mało inteligentny, by uczynić kruchy i delikatny system jeszcze bardziej podatnym na zawirowania.

Rozważmy‌ bowiem następującą sekwencję zdarzeń. Ramy prawne ustanawiane przez organy regulujące w okresie po 1980 roku zachęcały wiele banków do zwiększania swoich bilansów w zakresie ich kapitałów własnych. Działo się tak w wielu różnych krajach, zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Niemczech czy Hiszpanii. (Wobec czego nie sposób obwiniać Ronalda Reagana za to, co działo się w Berlinie czy Madrycie). Kiedy zatem aktywa zabezpieczone na nieruchomościach zaczęły tracić na wartości, banki stanęły przed groźbą niewypłacalności. A kiedy wyczerpały im się już możliwości pozyskania kapitałów krótkoterminowych, dodatkowo dotknął je brak płynności. Władze stanęły wówczas przed takim oto wyborem: pozwolić na realizację scenariusza kolejnego wielkiego kryzysu, w którym banki upadają jeden po drugim, czy też przystąpić do ratowania instytucji finansowych w trybie nadzwyczajnym. Koniec końców wybrały oczywiście przyjście bankom z pomocą. Ale na tym nie koniec. Za tę decyzję rządzący zostali następnie ukarani przez niewdzięcznych wyborców (którzy do dziś nie rozumieją, że sprawy mogły się potoczyć o wiele gorzej, gdyby tylko instytucjom „zbyt dużym, by upaść” rzeczywiście pozwolono zbankrutować), wskutek czego dzisiejsi legislatorzy na wyścigi proponują wprowadzanie rozwiązań prawnych uniemożliwiających przyszłe przypadki finansowego ratowania banków.

I tak‍ przywoływana już ustawa Dodda–Franka jasno stwierdza, że następnym razem, gdy jakaś instytucja SIFI wpadnie w tarapaty, podatnik nie dołoży do tego złamanego grosza. O wiele mniej jasno stwierdza natomiast, kto w takim razie dołoży. Ustęp 214 jest w tej mierze stanowczy i jednoznaczny: „Wszelkie fundusze wydatkowane na likwidację przedsiębiorstwa finansowego w zgodzie z niniejszymi przepisami będą musiały zostać pozyskane na drodze rozdysponowania aktywów takiego przedsiębiorstwa finansowego, albo też będą musiały zostać zapewnione przez sektor finansowy, po dokonaniu koniecznych oszacowań”. Ale w takim razie co ma się stać z wierzycielami objętymi gwarancjami bankowymi, z posiadaczami bankowych obligacji, których przecież starano się w sposób szczególny chronić przed utratą oszczędności w latach 2008–2009? Ustawa Dodda–Franka z dużą roztropnością zaleca przeprowadzenie dalszych analiz tego problemu. Skoro jednak końcowym rezultatem postulowanej legislacji ma być rzeczywiście wykluczenie możliwości wspomagania bankrutujących instytucji SIFI środkami publicznymi, wówczas trudno wyobrazić sobie, by wspomniani posiadacze bankowych papierów dłużnych mogli uniknąć pokaźnych strat finansowych. A jeśli tak, to koszt pozyskiwania kapitału przez wielkie banki musi nieuchronnie wzrosnąć, przy spadającym zwrocie od wartości majątku netto. Innymi słowy, próbując zmniejszać niestabilność systemu, doprowadza się jedynie do dalszego naruszenia jego wrażliwości.

Odmiennym,‍ ale pokrewnym sposobem postrzegania systemu finansowego jest traktowanie go jako niezwykle skomplikowanej całości, złożonej z bardzo wielu części wchodzących ze sobą w różne interakcje, a przy tym zorganizowanych w asymetryczną sieć[21]. Sieć‌ ta funkcjonuje w sposób tyleż uporządkowany, co przypadkowy – można by rzec, że znajduje się na „krawędzi chaosu”. Tego rodzaju złożone systemy potrafią działać przez całkiem długi czas bez większych zakłóceń, osiągając pewien rodzaj równowagi, która w rzeczywistości jest procesem ciągłej adaptacji opartym na pozytywnych pętlach sprzężenia zwrotnego. Ale prędzej czy później przychodzi moment, kiedy docierają one do „punktu krytycznego”. Nawet niewielka perturbacja może uruchomić „fazę przejściową” od pożądanego stanu równowagi do kryzysu. Jest to szczególnie prawdopodobne w odniesieniu do sieci, których węzły są „ściśle połączone”. Kiedy zatem wzrasta stopień wzajemnych powiązań w danej sieci, wzrasta też liczba potencjalnych konfliktów (a dokładniej – kolidujących ze sobą interesów), co może w krótkim czasie doprowadzić do „katastrofy złożoności”.

Wszystkie‌ systemy złożone istniejące w świecie przyrody – począwszy od kopców termitów poprzez ekosystemy leśne aż po ludzki układ nerwowy – mają pewne wspólne cechy charakterystyczne. Nawet niewielka ingerencja w tego rodzaju system może doprowadzić do ogromnych i zupełnie nieprzewidywalnych zmian. Związki przyczynowo-skutkowe mają tu często charakter daleki od liniowego. Część teoretyków jest nawet gotowa przyjąć, że niektóre systemy złożone są całkowicie niedeterministyczne, czyli że przewidywanie ich zachowań w przyszłości na podstawie danych z przeszłości jest w zasadzie niemożliwe. Czy kolejny pożar w lesie będzie niewielki czy olbrzymi? Czy będzie ledwie ogniskiem, czy pochłonie tysiące drzew? Nie można tego stwierdzić z całą pewnością. Takie same zależności wynikające z „prawa potęgowego” wydają się odnosić do trzęsień ziemi czy epidemii[22].

Jak‌ się okazuje, kryzysy finansowe przebiegają według tego samego wzorca. I nie ma w tym nic dziwnego. Jak argumentują już od lat heterodoksyjni ekonomiści tacy jak W. Brian Arthur, złożoność gospodarki polega właśnie na interakcjach rozmaitych odległych od siebie czynników, na braku jakiejkolwiek odgórnej kontroli, na wielopłaszczyznowej strukturze organizacyjnej, na bezustannie zachodzących procesach adaptacyjnych, na nieprzerwanym powstawaniu nowych nisz rynkowych, a wreszcie na całkowitym braku jakiejś ogólnej równowagi. W tym samym duchu Andrew Haldane z Banku Anglii słusznie zauważył, że nowojorska Wall Street i londyńskie City są częściami jednego z najbardziej skomplikowanych systemów kiedykolwiek stworzonych przez człowieka (zob. wykres 2.1)[23]. A połączenie‍ koncentracji kapitału, pożyczek międzybankowych, innowacji finansowych oraz coraz szybszego wprowadzania nowinek technologicznych sprawia, że jest to system wyjątkowo podatny na uszkodzenie.

Raz‌ jeszcze warto podkreślić, że zasadniczą różnicą między światem przyrody a światem finansów jest obecność w tym drugim czynnika regulującego. Regulacja ma w zamyśle ograniczać liczbę i rozmiary kolejnych finansowych pożarów lasu. A jednak, jak już widzieliśmy, nietrudno o całkowicie odwrotne konsekwencje jej obowiązywania. Dzieje się tak dlatego, że proces polityczny jest sam w sobie dostatecznie złożony. Organy regulujące mogą zostać przejęte przez tych, których mają w zamyśle kontrolować, choćby dla dobrze płatnych posad kuszących niczym perspektywa trafienia do kurnika dla każdego lisa. Ich działalność może też być zniekształcana na wiele innych sposobów – na przykład poprzez poleganie na danych niezbędnych do formułowania mechanizmów regulacyjnych, a pochodzących od tych samych podmiotów, których owa regulacja ma dotyczyć.

Wykres‌ 2.1. Schematy połączeń wewnątrzsieciowych dla międzynarodowego systemu finansowego

Źródło:‌ Andrew Haldane, On‍ Tackling the Credit Cycle and Too Big to Fail.

W książce‍ zatytułowanej Antifragile (Antydelikatne) niegdysiejszy‌ spekulant giełdowy specjalizujący się w handlu opcjami, a obecnie filozof Nassim Taleb zadaje takie oto cudowne pytanie: co jest przeciwieństwem delikatności? I odpowiada, że nie jest to bynajmniej „solidność” ani „siła”, jako że oba te określenia implikują po prostu mniejszy stopień delikatności. Prawdziwym przeciwieństwem delikatności jest „antydelikatność”. Dany system staje się antydelikatny, wzmacniając się wskutek przechodzenia przez rozmaite zaburzenia[24]. Chodzi‌ zatem o to, by każda regulacja nakierowana była na wzmacnianie takiej antydelikatności. Tymczasem regulacja, ku której skłaniamy się obecnie, prowadzi do skutków całkowicie odwrotnych: z powodu swojego skomplikowania – a nader często wręcz wewnętrznej sprzeczności zakładanych celów – sprzyja ona pogłębianiu samej delikatności.

Pożytki‌ z lektury Lombard‍ Street

Nadmiernie‌ skomplikowana regulacja może zatem sama w sobie stać się chorobą, na którą teoretycznie miała być lekarstwem. I podobnie jak w przypadku planistów dawnego systemu sowieckiego, których starania, by pokierować całą złożoną gospodarką wielkiego nowożytnego kraju, z góry skazane były na klęskę, z powodów jasno wyłożonych już jakiś czas temu przez Friedricha Hayeka i Jánosa Kornaiego[25], tak‌ i regulatorom pokryzysowej rzeczywistości finansowej nigdy nie uda się uwolnić światowego systemu finansowego od kolejnych kryzysów. Nigdy bowiem nie będą oni dysponowali wystarczającą wiedzą, by zarządzać tak skomplikowanym systemem. A doświadczenia każdego kolejnego kryzysu służyć im będą jedynie do wywoływania następnego.

Ale‍ czy istnieje w ogóle jakaś alternatywa? Moim zdaniem istnieje. Sądzę jednak, że aby ją odnaleźć, musimy cofnąć się aż do czasów Darwina. W książce Lombard‍ Street, opublikowanej w 1873 roku, przywoływany już Walter Bagehot nader umiejętnie opisał ewolucję londyńskiego City w tamtej epoce. Bagehot doskonale rozumiał, że choć brytyjski system finansowy wykazywał iście darwinowski wigor, był on jednocześnie niezwykle delikatny w całej swojej złożoności. Zauważył trzeźwo:

Zagrożenie‌ dla tego systemu – i wcale nie używam tutaj nadto dramatycznego określenia – polega na idealnej proporcjonalności jego siły do jego delikatności. (...) Nawet na samych szczytach dobrej koniunktury cała struktura wciąż pozostaje niezwykle delikatna. Osobliwą istotą naszego systemu finansowego jest bezprecedensowe zaufanie człowieka do człowieka; a kiedy owo zaufanie zostanie nadwerężone za przyczyną jakichś ukrytych czynników, nawet niewielki wypadek może wywołać duże szkody, a poważny wypadek może w krótkim czasie doprowadzić niemal do rozpadu całego systemu[26].

Nikt‌ lepiej od Bagehota nie zdołał też opisać fenomenu paniki bankowej (bank‍ run); ci, którzy zaniedbali lekturę Lombard‌ Street, o trafności jego spostrzeżeń mieli się przekonać na własnej skórze w 2007 roku, kiedy to doszło do przypadków paniki bankowej w Northern Rock oraz Countrywide, a potem raz jeszcze w 2012 roku, gdy przyszła kolej na hiszpańską grupę Bankia, która utraciła zaufanie swoich klientów, naraz pragnących w trybie nagłym wycofywać swoje depozyty. Jedną z największych zalet książki Lombard‌ Street jest jej kompleksowy ogląd wszystkich kluczowych instytucji londyńskiego rynku pieniężnego – dominujących podówczas banków akcyjnych, zanikających z wolna banków prywatnych, brokerów rynku dłużnego, nowo powstających banków oszczędnościowych – a następnie konsekwentne ukazywanie słabości wynikających z usytuowania każdej z nich. Teoretycznie Bagehot opowiadał się za systemem, w którym każda instytucja musiałaby dbać o siebie samą poprzez utrzymywanie odpowiednio wysokich rezerw możliwych do uruchomienia w sytuacjach kryzysowych. W praktyce jednak rynek w Londynie rozwinął się w stronę uzależnienia od jednej olbrzymiej rezerwy dla całego City w postaci środków zgromadzonych w Banku Anglii – „jedynego znaczącego niezajętego zasobu pieniądza w kraju”[27]. Innymi‌ słowy, podobnie jak dzisiaj bank centralny (a w gruncie rzeczy stojący za nim rząd, który przecież powołał go do życia) stał się ostatnią linią oporu w razie paniki na rynkach.

Omawiając‍ pięćdziesięcioletni okres kryzysów finansowych, Bagehot błyskotliwie pokazał, w jaki sposób wykształciła się rola Banku Anglii jako strażnika narodowej rezerwy pieniężnej, znacząco różna od jego zadań zapisanych w statucie, a nawet od wyobrażeń jego kierownictwa. Podczas paniki bankowej w 1825 roku Bank Anglii ostatecznie zachował się prawidłowo, tyle że zadziałał o wiele za późno jak na wymogi zaistniałej sytuacji, a przy tym nie do końca ze świadomością, że robi dokładnie to, co należy. Z kolei w każdym z przypadków paniki bankowej, które nastąpiły już po przyjęciu Ustawy o Banku Anglii (Bank‍ Charter Act) z 1844 roku – który to akt prawny dotyczył przede wszystkim zadań Banku jako emitenta pieniądza – zapisy tejże ustawy czasowo zawieszano. Trzeba przyznać, że również wówczas, dokładnie tak jak dzisiaj, utrzymywała się niepewność co do tego, jakie papiery dłużne Bank powinien traktować jako zabezpieczenie na wypadek kryzysu. Ponadto struktura zarządzająca Banku była wysoce nieprzejrzysta. Jego naczelnik (Governor) oraz kadra dyrektorska nie byli bankierami (w omawianym okresie wywodzili się ze środowisk kupieckich; obecnie preferowani są członkowie środowisk akademickich, co nie wszyscy zapewne odbierają jako ulepszenie). Nic dziwnego, że z trudem poradzili sobie z sytuacją, gdy jedna z instytucji o globalnym znaczeniu (SIFI), zwana Overend Gurney, upadła w 1866 roku.

Bagehot‌ przedstawiał jednoznaczne i precyzyjne środki zaradcze, które jednakowoż bywały moim zdaniem nader często źle interpretowane. Jego słynna rekomendacja na czas kryzysu zalecała bankowi centralnemu swobodne udzielanie pożyczek o wysokim oprocentowaniu: „Najlepszym lekarstwem są bardzo duże pożyczki przy bardzo wysokich odsetkach”[28]. Obecnie‍ stosujemy się jedynie do pierwszej części tego zalecenia, ponieważ zakładamy, że nasz system finansowy jest tak bardzo uzależniony od kredytu, iż wysokie oprocentowanie doprowadziłoby do jego zawalenia się. Ale przecież motywem rekomendacji Bagehota było „niedopuszczanie do sytuacji, w której o pożyczki ubiega się duża liczba osób wcale ich niepotrzebujących”[29]. Patrząc‌ na dzisiejsze banki, zarówno te silne, jak i te słabe, pochłaniające każdą ilość pieniądza płynącego szerokim strumieniem w postaci najwyraźniej nieograniczonych zasobów pożyczek o oprocentowaniu bliskim zera, doskonale rozumiem, czego obawiał się Bagehot.

Mamy‌ również tendencję do lekceważenia pozostałych przestróg Bagehota, w tym zwłaszcza jego przekonania o wyższości swobody decydowania nad bezwzględnym trzymaniem się sztywno ustalonych reguł. Po pierwsze, autor ten podkreślał wagę, jaką powinno się przywiązywać do znaczącego doświadczenia rynkowego ludzi zarządzających Bankiem: „Solidni kupcy – pisał – zawsze potrafią zauważyć nieuzasadnione operacje podejrzanych osób; szybko też wychwytują nawet najmniejsze oznaki nieuczciwych transakcji”. Ponadto postulował, by uprawnienia wykonawcze zostały przekazane w ręce nowego wicenaczelnika Banku, działającego w pełni niezależnie, trochę na zasadzie ministerialnego sekretarza stanu. Dodatkowo miało też powstać ciało doradcze wybierane w celu „wprowadzania (...) mądrego p o c z u c i a‍  z a n i e p o k o j e n i a”[30].

Po‍ drugie, Bagehot wielokrotnie podkreślał – użyjmy jego własnego sformułowania – „pierwszorzędne znaczenie tego, by [Bank Anglii] zawsze utrzymywał dużą rezerwę bankową”. Jednocześnie dodawał, że o rozmiarach owej rezerwy nie powinna stanowić jakaś automatyczna reguła, analogiczna do zapisu określającego zasady obiegu banknotów, zawartego w Ustawie o Banku Anglii (Bank‍ Charter Act) z 1844 roku: „Nie należy obecnie definiować żadnej określonej czy stałej proporcji zobowiązań, które Bank powinien trzymać jako swoją rezerwę”. Idealny bank centralny powinien zmierzać raczej w stronę precyzyjnego zdefiniowania „minimalnego poziomu zaniepokojenia”, którego to poziomu „nie sposób wywieść z żadnej abstrakcyjnej argumentacji, ani też z żadnych obliczeń matematycznych”:

Zresztą,‌ nie powinniśmy się spodziewać, że tak właśnie będzie [kontynuował]. Kredyt to na dobrą sprawę opinia uzależniona od okoliczności i zmieniająca się wraz ze zmianą tychże okoliczności. Kondycję kredytu (...) można poznać jedynie poprzez jego sprawdzanie i testowanie. Analogicznie, znikąd nie sposób się dowiedzieć tego, jaka wysokość „rezerw” doprowadzi do nadwerężenia zaufania. W takim wypadku nie istnieje inny sposób dojścia do właściwych wniosków poza bezustannym obserwowaniem nastrojów opinii publicznej, by przekonać się, w którym momencie i w jaki sposób ulegną one zmianie[31].

Ponadto –‌ śledzimy dalej wywód Bagehota – ustalana przez Bank stopa dyskontowa, a więc stopa, po której zgadzał się on udzielać pożyczek zabezpieczonych komercyjnymi papierami wartościowymi o ugruntowanej renomie, winna być z zasady nieprzewidywalna. Zdaniem Bagehota reguła mówiąca o tym, „że Bank Anglii powinien obserwować stopę rynkową i dostosowywać do niej swoją własną stopę (...), okazywała się (...) zawsze błędna”. „Pierwszą powinnością” Banku miało być bowiem posługiwanie się stopą dyskontową do „ochrony całkowitego zasobu pieniądza w kraju”[32]. Rzecz‌ jasna dążenie do tak zdefiniowanego celu implikowało również uprawnienia do podejmowania samodzielnych decyzji, jako że pożądane rozmiary rezerw nie były sprecyzowane żadnymi regułami.

Wracając‌ do dzisiejszych czasów, są tacy – jak Larry Kotlikoff i John Kay – którzy jedyną szansę na ocalenie widzą w kompleksowej reformie strukturalnej naszego systemu finansowego, polegającej na radykalnym „zawężeniu bankowości”, jeśli nie w ogóle na zastąpieniu banków jakimiś innymi instytucjami[33]. Nietrudno‍ jest dostrzec intelektualną atrakcyjność takiej argumentacji. Być może jednak, przynajmniej w teorii, byłoby znacznie lepiej, gdyby podzielono wielkie banki, drastycznie zredukowano poziomy lewarowania kredytowego, a wreszcie zmniejszono współzależności między podmiotami przyjmującymi depozyty i tymi, które podejmują ryzyko inwestycyjne[34]. Podobnie‌ jak Bagehot mam zwyczaj trzeźwego i racjonalnego spoglądania na otaczającą mnie rzeczywistość, w związku z czym za mojego życia nie spodziewam się doczekać jakiegoś znaczącego odejścia do dotychczasowego modelu, w którym istnieją instytucje „zbyt duże, by upaść”, co oznacza w zasadzie konieczność ich utrzymywania przez bank centralny, a w ostateczności także i przez finanse publiczne. Naszym zadaniem jest zatem – jak pisał o tym już Bagehot – „wykorzystać nasz system bankowy w najlepszy możliwy sposób, zmuszając go do działania maksymalnie korzystnego, do jakiego tylko jest zdolny. Możemy stosować jedynie półśrodki, ale chodzi o to, by były to najlepsze półśrodki, jakie jesteśmy w stanie znaleźć”[35].

Bat‌ na bankierów

„Problem‍ ten jest delikatnej natury – stwierdzał otwarcie Bagehot w podsumowaniu swojego wielkiego dzieła – a jego rozwiązanie trudne i niejednoznaczne”[36]. Takim‍ pozostaje także i dzisiaj. Wierzę jednak, że powrót do podstawowych zasad postulowanych przez cytowanego autora nie byłby wcale najgorszym punktem wyjścia. Należałoby zatem: po pierwsze, wzmocnić rolę banku centralnego jako ostatecznego podmiotu decyzyjnego zarówno w obrębie polityki monetarnej, jak i systemu nadzorczego; po drugie, dbać o to, by ludzie kierujący bankiem centralnym byli tyleż doświadczeni, co „skłonni do zaniepokojenia”, tak aby można było oczekiwać ich każdorazowej reakcji na zauważalny nadmierny wzrost akcji kredytowej czy inflacji cen aktywów; po trzecie, wyposażyć tychże ludzi w znaczącą swobodę dysponowania podstawowymi narzędziami dostępnymi dla banku centralnego, pod postacią samodzielnego określania wysokości obowiązkowych rezerw, ustalania stóp procentowych czy decydowania o zakupach i sprzedaży papierów wartościowych na wolnym rynku; po czwarte, nauczyć ich historii finansowej, tak jak Bagehot uczył jej swoich czytelników.

I wreszcie –‌ a to jest akurat punkt, którego Bagehot nie musiał uwypuklać, jako że za jego czasów uznawano to za rzecz oczywistą – musimy zadbać o to, by ci, którzy naruszają przepisy ustalone przez organy regulujące, ponosili pełną odpowiedzialność za swoje przewinienia. Wszyscy ci, którzy uważają, że obecny kryzys spowodowany został przez deregulację, w oczywisty sposób nie rozumieją istoty problemu, i to na kilku różnych płaszczyznach. Przede wszystkim jedną z głównych przyczyn była właśnie regulacja, tyle że źle pomyślana. Ale to tylko część odpowiedzi. Równie wielką odpowiedzialność ponosi bowiem poczucie bezkarności, stanowiące pochodną bynajmniej nie deregulacji, ale praktyki niewyciągania konsekwencji wobec tych, którzy dopuścili się finansowych nadużyć.

Zawsze‍ istnieć będą ludzie chciwi, tak w samych bankach, jak i wokół nich. I nie ma w tym nic dziwnego – w końcu to właśnie tam są (a przynajmniej powinny być) pieniądze. Ludzie chciwi będą się jednak dopuszczać oszustw albo zaniedbań jedynie wówczas, gdy nabiorą przekonania, że ich występki z dużym prawdopodobieństwem nie zostaną zauważone albo surowo ukarane. Niezdolność do wyegzekwowania regulacji – czyli, mówiąc wprost, do wyegzekwowania prawa – jest jednym z najbardziej niepokojących aspektów okresu po 2007 roku. W Stanach Zjednoczonych lista tych, którzy trafili do więzienia za odegranie znaczącej roli w napompowaniu bańki spekulacyjnej na rynku nieruchomości, a także w wynikającym z niej kryzysie, jaki nastąpił wkrótce potem, jest doprawdy śmiesznie krótka. W Wielkiej Brytanii z kolei największą karą, jaka spotkała nieuczciwego bankiera, było „odwołanie i anulowanie” tytułu rycerskiego przyznanego byłemu dyrektorowi generalnemu Banku Szkocji Fredowi Goodwinowi.

Bagehot‍ nigdy nie doczekał się realizacji jednej ze swoich sztandarowych propozycji, a mianowicie powołania wicenaczelnika Banku Anglii z szeroko określonymi uprawnieniami. Ale większość tychże uprawnień postulowanych przez autora Lombard‍ Street z czasem przyznana została samemu naczelnikowi Banku, który w ten sposób stał się wysokim urzędnikiem o silnej pozycji, dokładnie takim, jakiego chciał widzieć w kierownictwie Banku Bagehot. Po całkiem niedawnym odebraniu naczelnikowi Banku Anglii uprawnień regulacyjnych, które zostały przekazane przez Gordona Browna w ręce Urzędu do spraw Usług Finansowych (Financial Services Authority), znalazł się on jednak ponownie w sytuacji nie do pozazdroszczenia, gdyż w rzeczywistości zarządza wyłącznie departamentem analiz, zamiast całością polityki monetarnej (a w dodatku, w zależności od zapotrzebowania, musi jeszcze uruchamiać prasy drukarskie w celu dodruku pieniądza). Również amerykańską Rezerwę Federalną pozbawiono zębów. Tymczasem rozmaite agencje powołane do wykrywania oszustw i defraudacji finansowych radzą z tym sobie gorzej niż słabo. W rezultacie bardzo niewielu sprawców takich przestępstw zostało postawionych przed wymiarem sprawiedliwości, a już zupełnie nieliczni doczekali się jakiejś znaczącej kary.

Przytoczę‌ zaledwie jeden z wielu dostępnych przykładów. W październiku 2010 roku Angelo Mozilo zawarł ugodę z amerykańską Komisją Papierów Wartościowych i Giełd (Securities and Exchange Commission), na mocy której zgodził się zapłacić 67,5 miliona dolarów kary za dopuszczenie do „nieprawidłowości” w czasie pełnienia obowiązków dyrektora generalnego w Countrywide, upadłej instytucji kredytowej działającej agresywnie na rynku pożyczek hipotecznych (ugoda ta zakończyła proces cywilny o nadużycia finansowe i nielegalny obrót papierami wartościowymi z wykorzystaniem informacji poufnych). Przynajmniej część tejże kary wypłacił przy tym nie sam Mozilo, ale Bank of America, który nabył Countrywide w samym środku kryzysu finansowego, jak również rozmaite firmy ubezpieczeniowe. Tymczasem w latach 2000–2008 Mozilo otrzymał łączne wynagrodzenie w wysokości 522 milionów dolarów (włączając w to zyski ze sprzedaży akcji Countrywide), czyli blisko dziesięciokrotnie więcej niż wymiar zasądzonej grzywny[37]. Jeśli‍ w zestawieniu tych dwóch liczb nie dopatrzono się żadnego naruszenia prawa, to niewątpliwie wyłącznie dlatego, że prawo to okazało się wysoce ułomne w odniesieniu do tego konkretnego obszaru działalności.

Wolter‍ wypowiedział niegdyś słynne słowa o tym, że Brytyjczycy raz na jakiś czas zwykli dokonywać egzekucji któregoś ze swoich admirałów pour‌ encourager les autres („by dodać odwagi pozostałym”). Nawet najbardziej drobiazgowa regulacja świata nie zdziała na rzecz zapobieżenia przyszłemu kryzysowi finansowemu tyle, ile zdziałałoby jasne i niezachwiane przekonanie istniejące w umysłach dzisiejszych bankierów o tym, że jeśli naruszą oni reguły ustanowione przez organ, od którego zależy ich działalność biznesowa, może się to dla nich skończyć karą więzienia. Zamiast więc koncentrować się bez końca na wymyślaniu kolejnych, coraz bardziej skomplikowanych zestawów regulacji, o charakterze „makroostrożnościowym” czy „antycyklicznym”, lepiej już wrócić do świata Bagehota, w którym zalecanym trybem postępowania była ostrożność pojedynczego człowieka – w odróżnieniu od sztywnego trzymania się procedur – a działo się tak właśnie dlatego, że organy nadzorujące dysponowały realną władzą, kluczowe zaś znaczenie miały te reguły, które były niepisane.

Rozpocząłem‌ ten rozdział od krytyki zwolenników ostrzejszych regulacji, aby teraz kończyć go, opowiadając się za przykładnym posyłaniem do więzienia nieuczciwych bankierów. Mam nadzieję, że teraz jest dla wszystkich jasne, dlaczego te dwa stanowiska wcale nie są ze sobą sprzeczne, a wręcz się dopełniają. Złożony świat finansów stanie się mniej delikatny jedynie dzięki maksymalnemu uproszczeniu regulacji i jednoczesnemu zwiększeniu nacisku na ich przestrzeganie.

Powtórzmy‍ raz jeszcze: pośród największych wrogów rządów prawa czołowe miejsce zajmuje złe prawo. W kolejnym rozdziale przyjrzę się na bardziej ogólnym poziomie temu, jak same rządy prawa, w możliwie szerokim ich rozumieniu, ulegały w naszych czasach postępującej degeneracji w społeczeństwach Zachodu – w tym zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Jak już zauważyłem, na obszarze regulacji powinniśmy wszyscy powrócić do czasów Bagehota. Ale czy rządy prawa w świecie anglojęzycznym nie powróciły czasem w sposób niezamierzony do czasów opisywanych przez Dickensa? Innymi słowy, czy raz jeszcze rządy prawa nie zdegenerowały się w rządy prawników?

3.

Krajobraz‌ prawa

Powab‍ prawa

Fundamentalną‌ kwestią, z jaką musi się zmierzyć chiński rząd, jest bezprawie. Chinom nie brakuje regulacji prawnych; brakuje im za to rządów prawa (...). Problem bezprawia stanowi być może największe wyzwanie, przed jakim staną nowi przywódcy, którzy dojdą do władzy tej jesieni [2012 roku] (...). Doprawdy nawet sama polityczna stabilność Chin może zależeć od tego, czy uda im się wypracować system rządów prawa w kraju, w którym trudno się ich dopatrzyć[1].

Powyższa‌ wypowiedź to słowa Chena Guangchenga, niewidomego prawnika i dysydenta, któremu w kwietniu 2012 roku zezwolono na opuszczenie Chin i podjęcie studiów w Stanach Zjednoczonych, a tym samym na uwolnienie się od prześladowań ze strony Komunistycznej Partii Chin. Mniej znany na Zachodzie, ale w samych Chinach znacznie bardziej wpływowy profesor prawa He Weifang w eseju zatytułowanym Pierwsze‍ kroki Chin na drodze do konstytucjonalizmu, opublikowanym w 2003 roku, ujął całą rzecz w nieco bardziej taktownych słowach:

Krajobraz‍ prawny Zachodu zapewnia nam interesujący i wielce pouczający kontrast z sytuacją prawną Chin, ujawniając liczne różnice i niekonsekwencje między tymi dwoma rzeczywistościami. (...) I chociaż dzisiejszy chiński system prawny został zapożyczony od Zachodu (...), wiele spraw toczy się często różnymi drogami w Chinach i na Zachodzie[2].

Tematem‌ tego rozdziału jest krajobraz prawa. Pragnę w nim postawić pytanie, czego – jeśli w ogóle czegokolwiek – kraje rozwijające się, takie jak Chiny, mogą nauczyć się od Zachodu w kwestii rządów prawa. Chciałbym też rzucić cień wątpliwości na szeroko rozpowszechnione przekonanie, jakoby nasze zachodnie systemy prawne były tak doskonałe i tak świetnie się sprawdzały, że Chińczykom pozostaje w zasadzie skopiowanie naszych rozwiązań i najlepszych wzorców – cokolwiek za nie uznamy.

Anglicy‌ i ich prawa

Co‍ właściwie rozumiemy przez rządy prawa? W swojej książce o takim właśnie tytule[3] nieżyjący‌ już Lord Najwyższy Sędzia Anglii i Walii (Lord Chief Justice) Tom Bingham wyszczególnił siedem kryteriów, według których powinno się oceniać dany system prawny:

1) prawo‌ musi być przystępne i w miarę możliwości zrozumiałe, jasne i przewidywalne;

2) kwestie‍ słuszności z punktu widzenia prawa oraz odpowiedzialności wobec niego winny być w naturalny sposób rozwiązywane poprzez stosowanie tegoż prawa, a nie według uznania jakiejś pojedynczej osoby;

3) prawa‍ obowiązujące na poziomie ogólnokrajowym winny dotyczyć wszystkich na tych samych zasadach, z wyjątkiem sytuacji, w których jakieś okoliczności obiektywne [takie jak niepełnosprawność umysłowa] uzasadniają poczynienie odpowiedniego rozróżnienia;

4) ministrowie‌ i urzędnicy publiczni na wszystkich poziomach administracji muszą egzekwować uprawnienia, w jakie ich wyposażono, w dobrej wierze, uczciwie, dla osiągnięcia celu, któremu uprawnienia te mają w zamiarze służyć i bez przekraczania granic takich uprawnień;

5) prawo‌ musi uwzględniać należytą ochronę fundamentalnych praw człowieka;

6) należy‌ zapewnić środki niezbędne do rozstrzygania, bez zaporowych kosztów i nieuzasadnionego opóźnienia, cywilnych sporów prawnych toczonych w dobrej wierze, których strony nie są w stanie rozstrzygnąć między sobą;

7) procedury‍ orzecznicze zapewniane przez państwo winny być sprawiedliwe.

W punkcie‍ piątym swojego wyliczenia Bingham wyszczególnia aż czternaście praw człowieka, których rządy prawa winny przestrzegać i które mają chronić; są to: prawo do życia, prawo do niepodlegania torturom, prawo do niepodlegania niewolnictwu i pracy przymusowej, prawo do wolności i bezpieczeństwa, prawo do sprawiedliwego procesu, prawo do niepodlegania karze bez udziału prawa, prawo do poszanowania życia prywatnego/rodzinnego, wolność myśli/sumienia/wyznania, swoboda wyrażania się, swoboda gromadzenia/zrzeszania się, prawo do wyboru małżonka, wolność od dyskryminacji, ochrona majątku, a wreszcie prawo do edukacji. (Aż dziw, że Bingham zatrzymał się tylko na tych czternastu punktach, skoro dziś niektóre państwa otwarcie zaliczają do tej kategorii prawo do mieszkania, opieki zdrowotnej, kształcenia czy czystego środowiska. Właściwie to dlaczego nie dodać tu choćby prawa do picia dobrego wina?)

W Anglii‌ rządy prawa w takim rozumieniu, w jakim wyłożył je Bingham, wyewoluowały wraz z postępem procesów historycznych. W 1215 roku w Wielkiej‌ Karcie Swobód (Magna‍ Carta) ustanowiono zasadę, zgodnie z którą wszyscy Anglicy byli równi wobec prawa, a Korona nie mogła podnosić podatków bez zgody Rady Królestwa, a później Parlamentu. Również w okresie średniowiecza upowszechniły się: zasada habeas‍ corpus (gwarantująca nietykalność osobistą bez sądowego nakazu aresztowania), a także prawa miejskie zapewniające około pięciuset miastom samorządność, a później – po 1295 roku – dodatkowo dające im reprezentację w Parlamencie. Od czasu panowania Henryka III aż do okresu rządów Jakuba II toczyła się długa i zażarta rywalizacja o władzę między monarchą a Parlamentem, przy czym Korona sama stopniowo osłabiała swoją pozycję, bezustannie wyprzedając królewskie włości, by móc finansować kolejne wojny. Kulminacja tej swoistej próby sił nadeszła, jak już mogliśmy przeczytać w rozdziale pierwszym, wraz z Chwalebną Rewolucją, która pozostawiła po sobie system władzy monarszej znacząco ograniczanej przez Parlament. W tym samym XVII wieku zakazano również stosowania tortur, choć już bezprawność niewolnictwa w Anglii potwierdził definitywnie dopiero wyrok w sprawie Somerseta, rozpatrywanej w 1772 roku, a więc po upływie kolejnego stulecia. Przez cały ten okres sądy powszechne z powodzeniem opierały się próbom ograniczania ich jurysdykcji przez instytucje znajdujące się pod kontrolą królewską. Mimo to dopiero w 1701 roku wraz z przyjęciem Ustawy o następstwie tronu (Act‌ of Settlement) została wprowadzona gwarancja niezawisłości władzy sądowniczej pod postacią dożywotniego mianowania sędziów.

Studia‌ na Oxfordzie uświadomiły mi, że procesy historyczne w Anglii doprowadziły do ustanowienia, po raz pierwszy w dziejach ludzkości, zestawu trzech podstawowych zasad prawnych. Po pierwsze, dla każdego Anglika dom stał się jego zamkiem. W sprawie Entick versus Carrington lord Camden zasądził przeciwko rządowi w kwestii naruszenia miru domowego radykalnego dziennikarza Johna Enticka. Jak wyraził się lord Camden, powołując się na słowa Johna Locke’a: „Ostatecznym celem, dla którego ludzie stworzyli społeczeństwo, było zapewnienie sobie bezpieczeństwa swojego majątku. Wedle angielskich praw każde naruszenie własności prywatnej, choćby bardzo niewielkie, jest jednocześnie naruszeniem prawa”. Po drugie, upowszechniła się zasada, zgodnie z którą każdemu wolno czynić to, na co tylko przyjdzie mu ochota, jeśli nie wyrządza tym krzywdy nikomu innemu. „Przywilej swobodnego myślenia, mówienia i czynienia tego, co się nam podoba, w tym bogacenia się do takiego poziomu, do jakiego jesteśmy zdolni, bez żadnych ograniczeń, wyjąwszy to, by w ten sposób nie wyrządzać krzywdy ani interesowi publicznemu, ani innym ludziom, to jest właśnie chwalebny przywilej naszej wolności” – tak sformułował tę zasadę „Katon” (a w rzeczywistości piszący pod tym pseudonimem John Trenchard i Thomas Gordon) w tekście z początku lat 20. XVIII wieku. Po trzecie wreszcie, wykształciła się jakże prosta zasada: pilnuj swojego nosa. Jak wyjaśniał francuskiemu liberałowi Alexisowi de Tocqueville’owi angielski filozof John Stuart Mill: „Tendencja do przymuszania innych, by skłaniali się ku takiemu sposobowi prowadzenia życia, który uważamy za bardziej pożyteczny od nich samych, nie jest w Anglii specjalnie rozpowszechniona”[4]. Warto‍ też zauważyć – za A.V. Diceyem, który do takiej konstatacji doszedł już w 1885 roku – że wszystkie te filary angielskiego systemu prawnego kształtowały się w wyniku powolnego, stopniowego procesu nawarstwiania się postępowań i decyzji sądowych, opartych w dużej mierze na precedensach. By użyć jego słów, nie było żadnych „doniosłych pryncypialnych deklaracji”, a jedynie połączenie praktyki sądowniczej z legislacyjnymi innowacjami wprowadzanymi przez angielski Parlament.

Dziś‍ zdaję sobie sprawę z tego, że taki sposób postrzegania historii angielskiego systemu prawnego jest jednak cokolwiek naiwny. Jak wyjaśnił w książce Law’s‌ Empire (Imperium‍ prawa) Ronald Dworkin, najwybitniejszy żyjący teoretyk prawa w świecie anglojęzycznym, u podstaw prawa precedensowego, czyli systemu, który wykształcił się w Anglii, również leżą pewne reguły i zasady, nawet jeśli nie zostały one skodyfikowane na wzór amerykańskiej konstytucji. Jak pisze Dworkin:

Obstajemy‍ przy tym, że państwo winno działać na podstawie jednego, spójnego zestawu przepisów, nawet jeśli jego obywatele sami nie zgadzają się co do tego, jakie zasady w kwestii sprawiedliwości i uczciwości byłyby tymi właściwymi (...). Sędziowie (...) rozstrzygają trudne sprawy, starając się odnaleźć w takim w miarę spójnym zestawie przepisów dotyczących ludzkich praw i obowiązków najlepszą konstruktywną interpretację struktury politycznej i doktryny prawnej swojej społeczności[5].

Właściwe‌ działanie prawa warunkują zaś dwa czynniki: uczciwość zawodowa sędziów oraz, by użyć słów samego Dworkina, „prawodawstwo (...) wynikające wprost ze stopnia zaangażowania danej społeczności w szeroko pojęty system moralności politycznej”[6]. Kwestie‌ dotyczące legalności (a więc podlegania „zasadom”) pozostają w gestii sędziów, podczas gdy kwestie ustanawiania tychże zasad to już domena władzy wykonawczej i ustawodawczej. W tak nakreślonej rzeczywistości prawnej sędzia bierze na siebie zadanie o rozmiarach bez mała prac Herkulesa, jako że stara się on odnaleźć złoty środek między przepisem, który uznaje za najbardziej odpowiedni do zastosowania w celu rozstrzygnięcia przedkładanej mu sprawy, a całym zestawem reguł, zasad prawnych i wszelkich oczekiwań wobec niego. Tak więc nawet angielskie prawo precedensowe, nieskodyfikowane w żadnej konstytucji, oparte jest, by raz jeszcze użyć sformułowania Dworkina:

nie‍ tylko [na] konkretnych przepisach stanowionych w zgodzie z praktykami przyjętymi w danej społeczności, ale również [na] zasadach dających najlepsze uzasadnienie moralne tychże stanowionych przepisów (...) [w tym na] przepisach wynikających z tychże zasad moralnych, nawet jeśli owe przepisy nie zostały nigdzie ustanowione[7].

Podobnie‌ jak demokracja, również i rządy prawa mogą zostać uznane za dobre same w sobie. Ale można też postrzegać ich dobroczynność przez pryzmat konkretnych pozytywnych skutków, jakie one przynoszą. Wśród niewielu prawd przyjmowanych niemal powszechnie za aksjomat z całą pewnością znajduje się bowiem i ta, że rządy prawa – a w szczególności ich potencjał powstrzymywania „zaborczej ręki” zachłannego państwa – są nie tylko dobre z moralnego punktu widzenia, ale też dobrze służą wzrostowi gospodarczemu. Zdaniem Douglassa Northa „najważniejszym źródłem stagnacji i zacofania gospodarczego, zarówno w ujęciu historycznym, jak i w odniesieniu do czasów nam współczesnych, jest nieumiejętność wykształcenia przez społeczeństwa systemu skutecznego i niskokosztowego egzekwowania zawartych umów”[8]. Do‍ wyegzekwowania takich umów konieczna jest jakaś strona trzecia – dzięki temu możliwe okazuje się pokonanie oporu podmiotów sektora prywatnego przed uczestniczeniem w transakcjach gospodarczych, z których korzyści nie da się odczuć natychmiast, zwłaszcza tych zawieranych na znacząco długi czas albo na znacząco daleką odległość. Pomocą przy wyegzekwowaniu tego rodzaju umów mogą służyć rozmaite podmioty sektora prywatnego, takie jak giełdy, towarzystwa kredytowe czy instytucje arbitrażowe. Zazwyczaj jednak, jak ujmuje to North, „egzekwowanie umów przez stronę trzecią [oznacza] (...) wyłonienie się państwa jako siły przymusu zdolnej do monitorowania praw własności i skutecznego pilnowania przestrzegania umów”[9].

Problem‌ w tym, by państwo nie nadużywało swoich uprawnień – stąd potrzeba jego ograniczania. Jak zauważa Avner Greif z Uniwersytetu Stanforda, jeśli instytucje publiczne stojące na straży wypełniania umów zaczynają ujawniać informacje o wysokości i zlokalizowaniu prywatnych majątków, państwo (albo jego funkcjonariusze) może poczuć pokusę, by przywłaszczyć sobie niektóre z nich, albo wręcz wszystkie[10]. Wszędzie‌ tam, gdzie państwa nie są ograniczone przepisami prawa, bezpieczniej jest zatem polegać na prywatnych instytucjach egzekwujących dotrzymywanie umów. Tak właśnie działo się w basenie Morza Śródziemnego w XI wieku n.e., gdzie realizacji tego celu służyła luźna sieć kontrolowana przez magrebskich kupców, oparta na nakazach i zakazach religii żydowskiej oraz więzach pokrewieństwa, albo też w osiemnastowiecznej diasporze szkockiej, mającej zasięg nieomal globalny, albo wreszcie pośród kupców z Azji Południowej operujących w regionie wschodniej Afryki. Również i w dzisiejszym świecie nie brakuje tego rodzaju sprawnie działających systemów, obecnych w różnych częściach świata: wystarczy wspomnieć choćby o chińskich kręgach biznesowych operujących poza terytorium samych Chin. Wadą tego rodzaju instytucji jest jednak – zupełnie jak w wypadku średniowiecznych cechów – ich skłonność do całkowicie uznaniowego kształtowania zasad umożliwiających wstępowanie do nich, a w konsekwencji tworzenie monopoli, co nie sprzyja konkurencji i obniża efektywność gospodarczą. I właśnie dlatego, w miarę rozwoju i wzrostu złożoności gospodarek, prywatny sektor egzekwowania umów zazwyczaj z czasem ustępuje publicznemu. Proces ten jest jednak uzależniony od umiejętnego ograniczenia państwa do korzystania ze swoich uprawnień w taki sposób, by nie naruszało ono prywatnych praw własności. Z punktu widzenia ekonomii taka jest właśnie zasadnicza funkcja rządów prawa. Prawa własności są w tym ujęciu absolutnie kluczowe, ważniejsze nawet od praw człowieka.

Prawo‍ a ekonomia – i historia

Nieliczne‍ teksty z zakresu piśmiennictwa prawno-ekonomicznego miały większy oddźwięk od książek i artykułów Andreia Shleifera oraz jego współpracowników, argumentujących, że system prawa precedensowego, który ukształtował się w świecie anglojęzycznym, udowodnił swoją wyższość nad wszystkimi innymi systemami pod względem wypracowania odpowiedniego połączenia skutecznego egzekwowania realizacji umów oraz ograniczania przymusu ze strony państwa. Ani francuski system prawa cywilnego, wywodzący się z tradycji prawnej starożytnego Rzymu, ani systemy prawne w krajach niemieckojęzycznych czy skandynawskich nie okazały się w tej materii równie dobre, nie mówiąc już o pozostałych systemach prawnych, spoza kręgu cywilizacji zachodnioeuropejskiej. Wobec tego co sprawiło – i wciąż sprawia – że prawo precedensowe jest lepsze z punktu widzenia gospodarki? W doniosłym artykule z 1997 roku La Porta, Lopez-de-Silanes, Shleifer i Vichny argumentowali, że systemy prawa precedensowego zapewniają większy stopień ochrony inwestorom i pożyczkodawcom. W rezultacie ludzie dysponujący pieniędzmi wykazują większą ochotę do ich inwestowania w rozmaite przedsięwzięcia albo do ich pożyczania innym ludziom w takim właśnie celu. A im wyższy poziom pośrednictwa finansowego, tym większa jest zazwyczaj stopa wzrostu gospodarczego[11].

Dzięki‌ całej gamie badań empirycznych powyżsi, ale także i inni uczeni starali się wykazać, że w krajach, w których obowiązuje system prawa precedensowego:

1) istnieje‍ silniejsza ochrona inwestorów, a przedsiębiorstwa dysponują lepszym dostępem do kapitału akcyjnego aniżeli w krajach z systemem prawa cywilnego, co z kolei przekłada się na większy rozmiar rynków papierów wartościowych, większą liczbę firm oraz więcej ofert akcji na rynku pierwotnym[12];

2) istnieje‌ lepsza ochrona inwestorów zewnętrznych w stosunku do „krajowych”, podczas gdy w systemach prawa cywilnego, takich jak francuski, owa ochrona jest niewystarczająca[13];

3) nowym‌ firmom łatwiej jest wejść na rynek, co oznacza mniej kroków proceduralnych, krótszy czas ich dopełnienia oraz mniejszy koszt związany z założeniem nowej firmy[14][7*];

4) istnieje‍ bardziej efektywne (bo mniej sformalizowane) sądownictwo, co przekłada się na krótszy czas uzyskania nakazu eksmisji nieuiszczającego czynszu najemcy czy odzyskania długu od wystawcy czeku bez pokrycia[15];

5) rynki‍ pracy są regulowane w mniejszym stopniu, co prowadzi do wyższej stopy zatrudnienia siły roboczej i niższych wskaźników bezrobocia aniżeli w krajach z systemem prawa cywilnego[16];

6) kładzie‍ się większy nacisk na obowiązek udzielania informacji publicznej, co także zachęca potencjalnych inwestorów[17];

7) istnieją‌ bardziej efektywne procedury na wypadek niewypłacalności, na przykład hipotetycznego bankructwa jakiegoś hotelu[18].

Podsumowując‌ swoje badania i wykładając swoistą teorię źródeł kultury prawnej, autorzy piszą:

Ochrona‌ prawna inwestorów jest ważnym elementem przesądzającym o rozwoju finansowym (...), [podobnie jak] nadzór właścicielski rządu nad bankami, uciążliwość przepisów związanych z zakładaniem nowych firm, regulacja rynków pracy, istnienie poboru wojskowego czy fakt posiadania przez rząd środków masowego przekazu (...). We wszystkich tych sferach prawo cywilne wiąże się z silniejszym oddziaływaniem właścicielskim rządu i większą tendencją do regulacji aniżeli w przypadku prawa precedensowego (...). [Z kolei te konsekwencje] wiążą się z negatywnymi skutkami dla rynków, takimi jak większa korupcja, większa część działalności gospodarczej prowadzona poza sferą oficjalną czy większe bezrobocie (...). Prawo precedensowe wiąże się natomiast z mniejszym sformalizowaniem procedur sądowniczych (...) i większą niezawisłością sędziów (...). Prawo precedensowe oznacza wybór takiej strategii kontroli społecznej, która stara się wspierać prywatne przedsięwzięcia rynkowe, podczas gdy prawo cywilne stara się zastępować tego rodzaju przedsięwzięcia działalnością pożądaną przez państwo (...). Prawo cywilne ma na celu „wdrażanie celów politycznych”, podczas gdy prawo precedensowe – „rozstrzyganie sporów”[19].

Powracamy‌ zatem do miejsca, w którym rozpoczęliśmy nasz wywód, a mianowicie do stwierdzenia, że „na obszarze prawa precedensowego” istnieje większa „elastyczność podejmowania decyzji sądowych”, jako że „sądy działające w systemie prawa precedensowego [mogą] odwoływać się do szerszych standardów, a nie tylko do konkretnych przepisów prawa”[20].

Podobnie‍ jak wiele innych teorii z zakresu nauk społecznych, także i ta argumentacja, odwołująca się do źródeł poszczególnych systemów prawnych, zakłada pewną wersję historii. Dlaczego prawo francuskie okazało się gorsze od swojego angielskiego odpowiednika? Ponieważ w okresie średniowiecza Korona francuska wykazywała większą stanowczość w egzekwowaniu swoich prerogatyw od Korony angielskiej. Ponieważ – w porównaniu z Anglią – Francja cieszyła się mniejszym spokojem wewnętrznym i była bardziej narażona na ataki z zewnątrz. Ponieważ Wielka Rewolucja Francuska, nie ufając sędziom, starała się nadać ich działaniom jak największy automatyzm, polegający na ścisłym trzymaniu się litery prawa uchwalanego przez władzę ustawodawczą i zapisanego w kodeksach. W konsekwencji wykształcił się system sądowniczy o jeszcze mniejszym stopniu niezawisłości, jako że sądom nie wolno było poddawać rewizji ani badać legalności aktów administracyjnych. Galijska koncepcja wolności była wprawdzie w teorii bardziej absolutna, ale już w praktyce o wiele mniej efektywna. W rezultacie, jak trafnie zauważył Alexis de Tocqueville, porównując Stany Zjednoczone i Francję w latach 30. i 40. XIX stulecia, Francuzi nad wolność przedkładali równość. Ten wybór skutkował z kolei wzmacnianiem władzy centralnej i osłabianiem społeczeństwa obywatelskiego. A kiedy Francuzi próbowali zaszczepiać ów model prawny w swoich azjatyckich i afrykańskich koloniach, rezultaty były nawet jeszcze gorsze.

Teoria‌ źródeł prawa ma również ważne implikacje historyczne w odniesieniu do systemów prawnych spoza kręgu cywilizacji zachodnioeuropejskiej. Rozpatrywaliśmy już argumentację Timura Kurana o negatywnym wpływie prawa islamskiego na rozwój gospodarczy imperium osmańskiego. Podobną argumentację można przeprowadzić także w odniesieniu do Chin. Jak przekonuje He Weifang, rządy chińskie z czasów cesarskich nie podejmowały „absolutnie żadnych wysiłków w celu rozdzielenia władz”, w związku z czym „urzędnicy w kraju cieszyli się pełną gamą uprawnień, [włączając w to] trzy podstawowe funkcje, a mianowicie uchwalanie praw (...), egzekwowanie praw (...) oraz rozstrzyganie sporów”. Konfucjanizm i taoizm piętnowały prawników i potępiały kontradyktoryjny tryb rozstrzygania sporów. Yan Fu, tłumacz dzieł Monteskiusza na język chiński, w pełni dostrzegał ową rozbieżność między pojmowaniem ducha prawa przez Chińczyków i ludzi Zachodu. Pisał:

Podczas‌ mojej podróży do Europy [pod koniec lat 70. XIX wieku] miałem również okazję uczestniczyć w przesłuchaniach przed tamtejszymi sądami, a kiedy wróciłem do kraju, poczułem się kompletnie zagubiony. W pewnym momencie powiedziałem nawet panu Guo Songtao [ambasadorowi dynastii Qing w Wielkiej Brytanii], że spośród wielu powodów, dla których Anglia i inne państwa europejskie cieszą się takim bogactwem i siłą, najważniejszym jest bez wątpienia istniejąca tam gwarancja, że dojdzie się sprawiedliwości. A pan Guo potwierdził to moje spostrzeżenie[21].

A jednak‍ próby przeniesienia elementów brytyjskiego systemu prawnego do Chin każdorazowo kończyły się niepowodzeniem. Choć państwo chińskie za czasów cesarzy starało się zapewniać wszelkie rodzaje usług publicznych, takie jak obronność, pomoc na wypadek głodu, wspólna infrastruktura pod postacią na przykład kanałów czy szerzenie wiedzy o uprawie roli, jego niezwykle scentralizowana biurokracja okazywała się dalece niewystarczająca w stosunku do potrzeb ludności. Prawa własności były zabezpieczane o tyle, że istniały dosyć niskie stawki opodatkowania (przynajmniej jak na standardy zachodnie), a przy tym zmieniały się one rzadko i o niewielkie wartości, brakowało jednak jakichkolwiek spisanych kodeksów prawa handlowego, a urzędników aparatu sądowniczego kształcono w naukach humanistycznych i filozoficznych, a nie w zagadnieniach prawniczych. W rezultacie w swojej działalności kierowali się oni poszukiwaniem „kompromisów, a nie orzeczeń zgodnych z prawem”, co pozostawiało całą sferę egzekwowania umów podmiotom prywatnym. Kiedy państwo chińskie z czasów późnej dynastii Qing postanowiło wreszcie, z niejakim opóźnieniem, wkroczyć do sfery handlu, uczyniło to w sposób przeciwskuteczny, obkładając kupców nadmiernymi podatkami i delegując swoje uprawnienia na monopolistyczne gildie, a nie podejmując za to żadnych starań, by ograniczyć samo siebie albo swoich przedstawicieli. Konsekwencją były szalejąca korupcja i regres gospodarczy[22].

Prawo‍ w czasach wiktoriańskich

W stosunku‌ do hipotezy źródeł prawa nie brak oczywiście również głosów krytycznych. Trudno w końcu przeoczyć fakt, że przez większość epoki nowożytnej gospodarka Francji (w tym również jej sektor finansowy) dawała sobie radę całkiem niezgorzej, mimo że nie działała przecież w jakże dobroczynnych warunkach prawa precedensowego[23]. Podobną‍ argumentację przedstawiono także w odniesieniu do Niemiec czy Brazylii[24]. Kolejna‍ fala krytyki skupia się na tym, że systemy prawa precedensowego wypadają mniej korzystnie od systemów prawa cywilnego, kiedy jako zmienne zależne zastosujemy wskaźniki dobrobytu społecznego, takie jak śmiertelność niemowląt czy rozwarstwienie dochodowe[25]. Dla‌ mnie jednak najsłabsze ogniwo tej teorii ujawnia się wówczas, gdy przyjrzymy się bliżej kondycji angielskiego prawa precedensowego w okresie, w którym – według całej tej argumentacji – miało ono wywierać największy pozytywny wpływ na gospodarkę, a mianowicie w epoce rewolucji przemysłowej, kiedy to Anglicy i ich celtyccy sąsiedzi diametralnie zmienili bieg gospodarczej historii świata. Oto pochodzący z tamtych czasów opis jednego z angielskich sądów:

[W tego‌ rodzaju popołudnie] bardziej niż kiedykolwiek indziej parę dziesiątków członków palestry uprawnionych do występowania przed wysokim sądem kanclerskim winno brnąć niepewnie – jak to się dzieje właśnie – przez jeden z dziesięciu tysięcy etapów nie kończącego się procesu, winno podstawiać nogę jeden drugiemu na śliskiej drodze prejudykatów, brodzić po kolana w formalnościach proceduralnych, tłuc o mur słów głowami w perukach z końskiego włosia lub koziej wełny i z minami najbardziej serio rościć pretensje do słuszności, tak jak mogliby to czynić wytrawni aktorzy. W tego rodzaju popołudnie liczni rzecznicy stron procesowych (kilku z nich odziedziczyło pełnomocnictwo po ojcu, który zbił na nim majątek) – winni – jak to się dzieje właśnie – wypełniać szeregami ławy dla adwokatów – studnię, na której dnie daremnie szukałbyś prawdy – ulokowano między czerwonym stołem sekretarza a jedwabnymi togami sędziów, mając przed sobą rachunki, obciążenia wzajemne, repliki, kontrrepliki, nakazy sądowe, zeznania składane na piśmie w miejsce przysięgi, orzeczenia, postanowienia, uwagi zgłaszane do asesorów sądowych, opinie asesorów – całe góry nonsensów niepotrzebnych nikomu a kosztownych. (...) Niech będzie tak, bo to przecież wysoki sąd kanclerski, (...) który tak wyczerpuje pieniądze, cierpliwość, odwagę, nadzieję, tak zaciemnia umysły i łamie charaktery, że pośród praktykujących tam prawników nie znajdzie się człowiek uczciwy, co nie udzieliłby (nie udziela często) przestrogi: „Lepiej znosić cierpliwie wszystkie krzywdy, jakie mogą być wam wyrządzone, niźli przyjść tutaj!”[26]

Można‌ by argumentować, że Karol Dickens nie do końca oddał w Samotni sprawiedliwość‍ zawodowi prawniczemu w owych czasach. Z drugiej strony, Dickens zaczynał przecież swoją karierę od sporządzania relacji z sal sądowych. Było mu też dane oglądać własnego ojca skazanego na karę więzienia za długi. Jego biografowie także utrzymują, że dobrze znał rzeczywistość, o której pisał[27]. A historycy‍ badający system prawny w dziewiętnastowiecznej Anglii w dużej mierze potwierdzają tę narrację.

Po‌ pierwsze, musimy jednak odnotować niewielkie rozmiary całego ówczesnego systemu prawnego. Jeszcze w 1854 roku ogół sędziów orzekających w sądach powszechnych na terytorium całej Anglii i Walii składał się z zaledwie piętnastu osób. Sędziowie ci rozdzieleni byli po równo między trzy składy orzekające, przy czym każdy z nich z osobna rozstrzygał poszczególne sprawy, czy to w samym Londynie, czy na posiedzeniach wyjazdowych (organizowanych w największych miastach na prowincji), przez zaledwie dwie czterotygodniowe kadencje w roku. Ponadto ci sami sędziowie zbierali się, tym razem już w składach trzy- albo czteroosobowych, by rozpatrywać apelacje od poprzednio wydanych wyroków. Wreszcie tworzyli jeszcze większe składy (zazwyczaj siedmioosobowe) do rozpatrywania apelacji od wyroków ogłaszanych przez składy trzy- bądź czteroosobowe. Dopiero apelacje od tych ostatnich orzeczeń miały szansę trafić przed oblicze jakiejś innej instytucji, a mianowicie Izby Lordów. I choć działalność sądów najniższych instancji nabierała stopniowo dynamiki wraz z rozwojem życia gospodarczego w kraju, to już w odniesieniu do wyższych instancji prawidłowość ta nie obowiązywała[28].

Po‍ drugie, aż do 1855 roku istniały silne restrykcje statutowe utrudniające przedsiębiorcom zawiązywanie spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, co było pokłosiem wcześniejszego okresu, w którym założycielom firm o charakterze monopolistycznym, takich jak Kompania Mórz Południowych, z powodzeniem udawało się odcinać od inwestorów i podbijać wartość swoich własnych udziałów. Jeszcze w latach 80. XIX wieku na londyńskiej giełdzie papierów wartościowych zarejestrowanych było zaledwie sześćdziesiąt przedsiębiorstw o kapitale krajowym. To tyle w kwestii korzystnego wpływu prawa precedensowego na rozwój finansowy.

Po‌ trzecie, jak wykazały niedawne badania, w najważniejszym bez mała sektorze rewolucji przemysłowej doby wiktoriańskiej, to jest w kolejach żelaznych, „angielskie prawo precedensowe oraz prawnicy praktykujący to prawo wywarli wpływ tyleż głęboki, co w dużej mierze negatywny”. Prokuratorzy słynęli z tego, że są ukrytymi promotorami interesów spółek kolejowych, sędziów publicznie oskarżano o stronniczość, a prawnicy skupieni w Parlamencie opracowali zmyślny system dorabiania na boku, przyjmując pieniądze w zamian za przemycanie w ustawach zgody na budowę nowo planowanych linii kolejowych[29].

Jak‍ zatem mamy to wszystko interpretować? Czy oznacza to, że historia zasadniczo obala teorię źródeł prawa głoszącą, że prawo precedensowe przewyższa wszystkie inne systemy prawne? Niezupełnie. Mimo oczywistych niedociągnięć angielskiego systemu prawnego w epoce rewolucji przemysłowej posiadamy bowiem wystarczająco dużo przekonujących dowodów, które świadczą o tym, że system ten potrafił z powodzeniem dostosowywać się do zmian zachodzących w tamtych czasach, a być może nawet nie tylko proces ten oswajać, ale wręcz na rozmaite sposoby usprawniać. Argument taki najlepiej ilustruje analiza sprawy, która przeszła do historii jako rozprawa przed sądem kanclerskim z 1854 roku: Hadley versus Baxendale, i jest dobrze znana wszystkim studentom prawa po obu stronach Atlantyku. Przywoływany spór toczył się między dwoma młynarzami z hrabstwa Gloucester, Josephem i Jonahem Hadleyami, a Josephem Blaxendalem, dyrektorem wykonawczym spółki przewozowej z Londynu, Pickford & Co. Hadleyowie pozwali Pickfordów, domagając się pełnego pokrycia swoich strat (w tym również niezrealizowanych zysków), poniesionych w wyniku niedostarczenia na czas nowego wału korbowego do silnika parowego w ich młynie. Nieprzypadkowo firma Pickfordów istnieje do dzisiaj, firmy Hadleyów zaś – City Flour Mills – od dawna już nie ma. Choć bowiem lokalny sąd początkowo wydał wyrok na korzyść Hadleyów, to już w apelacji w Londynie decyzja ta została uchylona. Zdaniem amerykańskiego sędziego i profesora nauk prawnych Richarda Posnera sprawa Hadley v. Baxendale przyczyniła się do ugruntowania zasady stanowiącej, że „kiedy ryzyko straty znane jest tylko jednej ze stron umowy, druga strona nie ponosi odpowiedzialności za tę stratę, jeśli rzeczywiście do niej dojdzie”[30].

W późniejszych‌ komentarzach do obu wyroków zauważono, że sędzia, który wydał pierwszy z nich, sir Roger Crompton, „w ogóle nie uwzględnił tego, że prawo precedensowe wciąż dostosowuje się – poprzez bezustanny proces narastania samych precedensów – do nieprzerwanego biegu spraw i okoliczności związanego z postępem społecznym”[31]. Tymczasem‌ sędziowie sądu apelacyjnego, baronowie Alderson, Parke i Martin, przyjęli całkowicie odmienne podejście i – w ocenie jednego z dzisiejszych komentatorów – „przemodelowali same fundamenty prawa w odniesieniu do szkód wynikających z niewłaściwej realizacji umów”. Jak argumentował Alderson: „Jedyne okoliczności (...) zakomunikowane przez skarżących pozwanym” w czasie, gdy zawierana była umowa, sprowadzały się do tego, że są oni młynarzami, którym zepsuł się wał korbowy do silnika młyńskiego. Nie przekazali żadnych informacji o jakichkolwiek „specjalnych okolicznościach”, to jest o tym, że ich młyn przerwał pracę, a wskutek opóźnienia w dostarczeniu nowego wału utracą swoje zyski. Ponadto było rzeczą „oczywistą [w argumentacji Aldersona], że w całej mnogości innych przypadków młynarzy odsyłających zepsute wały stronie trzeciej za pośrednictwem firmy przewozowej w zwykłych okolicznościach”, sam młyn w dalszym ciągu pracował, a zyski nie podlegały utracie na czas potrzebny na dotarcie przesyłki, jako że młynarze ci dysponowali zapasowymi wałami[32]. Tak‍ więc utrata zysków żadną miarą nie mogła być brana pod uwagę przy szacowaniu rozmiarów doznanych szkód.

Szczerze‍ mówiąc, omawiane orzeczenie w sposób oczywisty faworyzowało dużego gracza biznesowego kosztem niewielkiej firmy, ale wcale nie to jest w tym przypadku najważniejsze. Istotą sprawy jest bowiem to, że argumentacja barona Aldersona doskonale ilustruje tezę o ewolucji prawa precedensowego, który to proces w niezwykle elegancki sposób opisał lord Goff w sprawie Kleinwort Benson v. Rada Miasta Lincoln z 1999 roku:

Kiedy‌ jakiś sędzia rozstrzyga przedłożoną mu sprawę, czyni tak na podstawie własnego rozumienia prawa. Rozumienie to jest zaś wynikiem analizy odpowiednich kodeksów, jeśli takie istnieją, jak również precedensów odnotowanych w sprawozdaniach z decyzji sądowych podejmowanych w przeszłości (...). W trakcie badania rozstrzyganej sprawy może on, jeśli rzecz tego wymaga, r o z s z e r z a ć prawo‍ precedensowe w dobrze pojmowanym interesie wymiaru sprawiedliwości, choć generalnie wolno mu to czynić „jedynie w sposób międzywęzłowy” (...). Oznacza to nie tylko tyle, że musi on działać w ramach doktryny wypracowanej na drodze precedensów, ale również to, że każda taka zmiana winna być postrzegana jako postęp – zazwyczaj postęp bardzo skromny – względem już istniejącej zasady i jako taka może stanowić integralną część prawa precedensowego jako całości. W trakcie tego procesu, który [F.W.] Maitland nazwał nieprzerwanym tkaniem sieci, a ja sam (...) określam mianem układania mozaiki prawa precedensowego, prawo to znajduje się w stanie ciągłej adaptacji i naprawy, przy czym doktryna precedensów, owo „spoiwo normy prawnej”, zapewnia mu niezbędną stabilność[33].

Moim‍ zdaniem powyższy wywód daje nam nieoceniony wgląd w prawdziwie ewolucyjną naturę systemu prawa precedensowego[8*]. To‌ właśnie opisywana w nim prawidłowość, a nie jakiekolwiek konkretne różnice funkcjonalne w podejściu do inwestorów czy pożyczkodawców, zapewniła angielskiemu systemowi prawnemu oraz innym systemom na świecie wywodzącym się wprost od niego wyraźną przewagę w dziedzinie rozwoju gospodarczego.

Rządy‌ wrogów prawa

Ale‌ przeszłość to przeszłość, a nas winna bardziej interesować teraźniejszość. Pytanie brzmi zatem: jak dobrze funkcjonują dziś w praktyce rządy prawa na Zachodzie, w tym zwłaszcza w świecie anglojęzycznym? Istnieją tu, moim zdaniem, cztery zagrożenia warte zbadania.

Po‍ pierwsze, musimy zadać sobie nieuchronne pytanie o to, jak dalece nasze swobody obywatelskie zostały nadwerężone przez państwo, które czyni swoim priorytetem bezpieczeństwo narodowe – a proces ten na dobrą sprawę zaczął się już niemal sto lat temu, wraz z wybuchem pierwszej wojny światowej oraz uchwaleniem Ustawy o obronie Królestwa (Defence‍ of the Realm Act) w 1914 roku. Toczone w czasach nam współczesnych (zwłaszcza po 11 września 2001 roku) dyskusje o konieczności długotrwałego przetrzymywania osób podejrzanych o terroryzm nie są zatem w żadnym razie wymysłem naszych polityków. W jakiś dziwny sposób przychodzi nam zawsze wybierać między zasadą habeas‌ corpus (nietykalności osobistej) a setkami trupów.

Drugie‍ zagrożenie jest równie oczywiste i wiąże się z wkraczaniem prawa europejskiego – opartego na tradycjach prawa cywilnego – do angielskiego systemu prawnego. Chodzi tu zwłaszcza o daleko idące konsekwencje inkorporacji do tegoż prawa europejskiej Konwencji‌ o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1953 roku. Można by to wręcz uznać za swoistą zemstę zza grobu Napoleona Bonapartego, przybierającą formę podstępnego „ufrancuzowiania” prawa precedensowego.

Trzecie‌ zagrożenie niesie z sobą narastająca komplikacja (a przy okazji niechlujność) prawa stanowionego, co zaczyna być coraz poważniejszym problemem po obu stronach Atlantyku, w miarę jak w klasie politycznej rozprzestrzenia się pęd do tworzenia coraz bardziej drobiazgowych uregulowań prawnych. Zgadzam się w pełni z amerykańskim krytykiem tamtejszego systemu prawnego Philipem K. Howardem, według którego potrzeba nam „wiosennych porządków na obszarze prawa”, umożliwiających pozbycie się nieaktualnych już przepisów, jak również rutynowego uwzględniania w nowo tworzonych regulacjach prawnych „zapisów zapadalności”, to jest terminów ich wygasania[34]. Należałoby‍ także podjąć próbę przekonania naszych prawodawców, że ich rolą nie jest wcale przygotowywanie obowiązującego na obszarze gospodarki „podręcznika użytkownika” o tak wielkim stopniu szczegółowości, że stara się on przewidzieć każdą, nawet najmniejszą ewentualność, w tym również niewyobrażalnie małe ryzyko dla naszego zdrowia czy bezpieczeństwa[35].

Zagrożenie‍ czwarte – widoczne zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych – to wzrastające koszty prawa. Rozumiem przez to nawet nie kwotę 94,5 miliarda dolarów rocznie, którą amerykański rząd federalny przeznacza na tworzenie prawa, jego interpretowanie oraz wdrażanie[36]. Nie‍ chodzi mi także o lawinowo rosnące koszty lobbingu, za pomocą którego przedsiębiorcy starają się ochraniać własną działalność gospodarczą albo zaszkodzić swojej konkurencji poprzez uzyskiwanie korzystnych dla siebie rozwiązań prawnych. Ostatecznie kwota 3,3 miliarda wypłacana blisko trzynastu tysiącom takich lobbystów nie jest przecież aż tak znacząca[37]. Naprawdę‌ zatrważające są dopiero koszty związane z wprowadzaniem w życie wyników ich pracy: według raportu amerykańskiej agencji rządowej Small Business Administration dodatkowe wydatki przedsiębiorstw wynikające z konieczności dostosowywania się do nowo wprowadzanych regulacji szacowane są obecnie na około 1,75 biliona dolarów rocznie[38]. Do‌ tego dodać należy jeszcze kolejne 865 miliardów dolarów kosztów operacyjnych wynikających z wdrażania obowiązującego w Stanach Zjednoczonych systemu prawa deliktowego (tort‍ law), które daje stronom pozostającym w sporze znacznie większe niż w Anglii uprawnienia do dochodzenia roszczeń za jakiekolwiek „działanie na szkodę, narażenie na szwank czy wyrządzenie krzywdy uczynione rozmyślnie, z zaniedbania, czy też w okolicznościach pociągających bezpośrednią odpowiedzialność, choć nie wynikających z naruszenia umowy, w których to przypadkach istnieje możliwość wytoczenia procesu cywilnego”. W analizie zatytułowanej Jackpot‍ Justice kalifornijski Pacific Research Institute oszacował, że koszty amerykańskiego systemu prawa deliktowego stanowią „odpowiednik 8-procentowego podatku od konsumpcji [lub też] 13-procentowego podatku od wynagrodzeń”[39]. Bezpośrednie‍ wydatki z tytułu sfinansowania skutków olbrzymiej liczby siedmiu tysięcy ośmiuset nowych spraw rozpatrywanych każdego dnia autorzy raportu oszacowali zaś na ponad 2,2 procent amerykańskiego PKB w 2003 roku, co stanowiło sumę przewyższającą co najmniej dwukrotnie analogiczne koszty ponoszone przez jakąkolwiek rozwiniętą gospodarkę świata, z wyjątkiem Włoch[40]. Z pewnością‌ można by się spierać o wysokość tych wyliczeń, a sami reprezentanci środowisk prawniczych rzecz jasna je kwestionują[41]. Moje‍ osobiste doświadczenie podpowiada mi jednak, że nie są one tak bardzo odległe od rzeczywistości. Sama próba rozpoczęcia nowej działalności gospodarczej w Nowej Anglii wymagała ode mnie zatrudnienia wyraźnie większej liczby prawników i uiszczenia o wiele większych opłat prawnych niż w sytuacji analogicznych kroków podjętych w Anglii.

W mającej‍ się wkrótce ukazać książce traktującej o naukach, jakie powinny czerpać Chiny, przyglądając się amerykańskim doświadczeniom prawnym, jej autorzy – David Kennedy i Joseph Stiglitz – przytaczają trzy największe ułomności współczesnych rządów prawa w Stanach Zjednoczonych:

1) Obowiązujące‌ dziś „prawa umożliwiające firmom finansowym angażowanie się w agresywną działalność pożyczkową, w połączeniu z nowym ustawodawstwem o bankructwie, doprowadziły do wytworzenia się nowej klasy swoistych pracowników przymusowych (indentured‌ servants) – ludzi zmuszonych do oddawania nawet 25 procent swoich zarobków na rzecz banków przez całą resztę swojego życia”.

2) Prawa‌ chroniące własność intelektualną są nadmiernie restrykcyjne. Na przykład „«właściciel» patentu na gen wskazujący wysokie prawdopodobieństwo zachorowania na raka piersi [ma prawo] domagać się wysokich płatności za każdorazowo przeprowadzane badanie. W rezultacie (...) koszt takiego badania sprawia, że wykracza ono poza możliwości finansowe większości ludzi niedysponujących ubezpieczeniem zdrowotnym”.

3) „Zgodnie‌ z obecnym prawodawstwem dotyczącym utylizacji toksycznych odpadów (...) koszty postępowania sądowego stanowią ponad jedną czwartą całej sumy przeznaczanej na samą utylizację”[42].

W ocenie‌ Stiglitza przykłady te można uznać za doskonałą ilustrację niedoskonałości wąskiego podejścia do kwestii prawnych, które skupia się wyłącznie na prawie własności, pozostawiając całą resztę uznaniu rynków. Ja z kolei uważam, że takie przykłady należy postrzegać w szerszym kontekście nadmiernego skomplikowania, a nawet celowego „ustawiania” prawa, co prowadzi do licznych nadużyć w jego stosowaniu.

Eksperci‌ zajmujący się problematyką konkurencyjności gospodarczej, tacy jak Michael Porter z Harvard Business School, definiują ten termin w taki sposób, by obejmował on zdolność rządu do wprowadzania skutecznych praw, ochronę praw własności fizycznej i intelektualnej oraz brak korupcji, efektywność systemu prawnego, w tym jego umiarkowane koszty i szybkie zasądzanie wyroków, łatwość rozpoczynania nowej działalności gospodarczej, a wreszcie skuteczne i przewidywalne regulacje[43]. Zdumiewające‍ jest odkrycie, że ocena obecnej sytuacji Stanów Zjednoczonych według tych właśnie kryteriów wypada niezwykle krytycznie. W badaniu przeprowadzonym w 2011 roku Porter i jego koledzy przedstawili absolwentom Harvard Business School sześćset siedem przypadków ewentualnych przenosin działalności gospodarczej do innego kraju i poprosili ich o zaproponowanie decyzji w każdej z tych spraw. Rezultat? W Stanach Zjednoczonych pozostałoby zaledwie dziewięćdziesiąt sześć z omawianych firm (16 procent), a wszystkie inne przeniosłyby się za granicę. Zapytani o to, dlaczego faworyzują obce lokalizacje zamiast własnego kraju, respondenci wymieniali obszary, w których ich zdaniem Stany Zjednoczone coraz bardziej odstają od reszty świata. Pośród dziesięciu najczęściej przytaczanych problemów znalazły się między innymi:

1) efektywność‍ systemu politycznego;

2) stopień‌ komplikacji przepisów podatkowych;

3) stopień‌ regulacji;

4) efektywność‌ systemu prawnego;

5) elastyczność‌ w zatrudnianiu i zwalnianiu pracowników[44].

Dowody‌ na to, że Stany Zjednoczone przechodzą pewnego rodzaju instytucjonalny kryzys konkurencyjności, można odnaleźć nie tylko w badaniach przeprowadzanych przez Portera, ale również w Globalnym‌ rankingu konkurencyjności (Global‍ Competitiveness Index) ogłaszanym corocznie przez Światowe Forum Ekonomiczne, a zwłaszcza w Badaniu‍ opinii kadry zarządzającej (Executive‌ Opinion Survey), na którym ranking ten częściowo się opiera. W omawianym badaniu uwzględnionych jest piętnaście różnych wyznaczników rządów prawa, począwszy od ochrony prywatnych praw własności aż po skuteczność walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną. Z badania tego wynika – co jest faktem tyleż zdumiewającym, ile nader rzadko przywoływanym – że we wszystkich piętnastu kategoriach Stany Zjednoczone radzą sobie obecnie zdecydowanie gorzej od Hongkongu. Z kolei Tajwan wyprzedza Stany Zjednoczone w dziewięciu z piętnastu wskaźników. W dwóch z nich lepsze okazują się nawet same Chiny. Pod jednym zaledwie względem Stany Zjednoczone sytuują się w pierwszej dwudziestce krajów na świecie. Pod jakimkolwiek kątem by patrzeć, reputacja tego kraju w oczach kadry zarządzającej okazuje się szokująco zła[45]. Również‌ we Wskaźniku‌ wolności gospodarczej opracowywanym przez Heritage Foundation Stany Zjednoczone znajdują się pod względem wolności od korupcji zaskakująco daleko, bo dopiero na dwudziestym pierwszym miejscu w świecie, wyraźnie w tyle za Hongkongiem i Singapurem[46].

Prawdą‌ jest, że wszystkie te rankingi opierają się w dużej mierze na danych pozyskiwanych ankietowo, są zatem jak najbardziej subiektywne. Do podobnych wniosków można jednak dojść, analizując badania przeprowadzane na podstawie bardziej obiektywnych kryteriów, takie jak dane zbierane przez Międzynarodową Korporację Finansową (International Finance Corporation) dotyczące swobody prowadzenia interesów. Pod względem udogodnień w płaceniu podatków na przykład Stany Zjednoczone sytuują się na siedemdziesiątym drugim miejscu w świecie, wydawania pozwoleń na budowę na siedemnastym, urzędowej rejestracji prawa własności na szesnastym, przeprowadzania procesu upadłościowego na piętnastym, a pod względem rozpoczynania działalności gospodarczej na trzynastym[47]. Natomiast‌ w Rankingu‌ rządów prawa (Rule‍ of Law Index) sporządzonym przez organizację The World Justice Project w 2011 roku wśród sześćdziesięciu sześciu sklasyfikowanych państw Stany Zjednoczone zajmują dopiero dwudziestą pierwszą pozycję pod względem warunków dostępu do wymiaru sprawiedliwości w zakresie spraw cywilnych, dwudziestą jeśli chodzi o skuteczność w sprawach kryminalnych, dziewiętnastą – poszanowania praw podstawowych, siedemnastą – braku korupcji, szesnastą – ograniczania uprawnień rządu, piętnastą – wdrażania regulacji, trzynastą – porządku i bezpieczeństwa, a wreszcie dwunastą pod względem otwartości rządów[48].

Wykres‍ 3.1. Szacunki jakości rządów, USA, 1996–2010

Źródło:‌ www.govindicators.org.

Ale‌ bodaj najbardziej przekonujące dowody na obniżającą się konkurencyjność Stanów Zjednoczonych znajdziemy we wskaźnikach jakości rządów na świecie (indicators‍ of World Governance) przygotowywanych przez Bank Światowy, które pokazują wyraźnie, że począwszy od 1996 roku w USA następuje zauważalny spadek jakości rządzenia w czterech różnych wymiarach: odpowiedzialności i skuteczności rządów, jakości uregulowań oraz walki z korupcją (zob. wykres 3.1)[49]. W porównaniu‌ z Niemcami czy Hongkongiem Stany Zjednoczone w sposób oczywisty pozostają w tyle. Jest to zjawisko niezwykłe samo w sobie. Ale bodaj jeszcze bardziej niezwykłe jest to, że zaistniało ono właściwie bez żadnej świadomości samych Amerykanów. Jedynym pocieszeniem może być to, że w odniesieniu do Wielkiej Brytanii nie odnotowano analogicznego pogorszenia się jakości funkcjonowania instytucji państwowych.

Reforma‌ prawa w różnych częściach świata

Jeśli‍ rządy prawa, w najszerszym rozumieniu tego pojęcia, rzeczywiście ulegają pogorszeniu w Stanach Zjednoczonych, to gdzie ich kondycja się poprawia? Jak już wspomniałem, zauważalna poprawa w jakości działania instytucji nastąpiła w Hongkongu. Nie jest to jednak żadną miarą przypadek odosobniony. Wśród państw rozwijających się nie brakuje takich, które reformują swoje systemy prawne i administracyjne, aby w ten sposób zwiększyć swoje szanse na przyciągnięcie nowych inwestycji wewnętrznych i zagranicznych, jak również na podniesienie stopy wzrostu gospodarczego. Bank Światowy w nadzwyczaj kompetentny sposób stara się śledzić postęp tego rodzaju reform. Dokonałem ostatnio analizy sporządzanej przez tenże Bank bazy danych Wskaźniki‍ rozwoju na świecie (World‍ Development Indicators), która jest prawdziwą kopalnią wiedzy w omawianym zakresie. Interesowało mnie zwłaszcza to, które kraje afrykańskie sytuują się na wysokich miejscach pod względem:

1) jakości‌ administracji publicznej;

2) uregulowań‌ dla środowisk biznesowych;

3) praw własności i rządów opartych na obowiązywaniu prawa;

4) zarządzania sektorem publicznym i jakości instytucji;

5) przejrzystości, odpowiedzialności i obecności korupcji w sektorze publicznym.

Państwa, które znalazły się wśród dwudziestu najlepszych gospodarek rozwijających się w co najmniej czterech spośród powyższych kategorii, to: Burkina Faso, Ghana, Malawi oraz Rwanda.

Kolejnym narzędziem badawczym, które wydało mi się przydatne, są raporty Doing Business (łatwości prowadzenia interesów) przygotowywane przez przywoływaną tu już Międzynarodową Korporację Finansową. Postanowiłem przyjrzeć się bliżej okresowi po 2006 roku, by przekonać się, które z krajów rozwijających się zdołały w największym stopniu zredukować liczbę dni potrzebnych do przeprowadzenia sześciu rodzajów postępowań administracyjnych: założenia nowej firmy, zdobycia pozwolenia na budowę, ustanowienia księgi wieczystej dla nieruchomości, opłacenia podatków, sprowadzenia towarów z importu oraz doprowadzenia do realizacji umowy[50]. Na kontynencie afrykańskim najlepsze okazały się w kolejności sklasyfikowania: Nigeria, Gambia, Mauritius, Botswana i Burundi. Inne rynki wschodzące, które także wydają się podążać we właściwym kierunku, to: Chorwacja, Malezja, Iran, Azerbejdżan i Peru (zob. wykres 3.2)[9*].

Wykres 3.2. Poprawa łatwości prowadzenia interesów, 2006–2012 (procentowy spadek liczby dni potrzebnych do przeprowadzenia sześciu postępowań)

Źródło: Międzynarodowa Korporacja Finansowa, raporty Doing Business.

Ekonomiści zajmujący się rozwojem gospodarczym, tacy jak Paul Collier, uważają, że ustanawianie rządów prawa w biednych krajach następuje w czterech wyraźnie odrębnych etapach. Pierwszym nieodzownym krokiem jest redukcja zjawiska przemocy. Drugi to ochrona praw własności. Trzeci polega na wprowadzeniu instytucjonalnych ograniczeń wszechwładzy rządu. Czwarty wreszcie zasadza się na zapobieganiu korupcji w sektorze publicznym[51]. Co ciekawe, w bardzo podobny sposób można by opisać w największym skrócie również historię Anglii, począwszy od zakończenia wojny domowej, poprzez Chwalebną Rewolucję aż po dziewiętnastowieczne reformy służby cywilnej wprowadzone przez Northcote’a i Trevelyana.

Dla odmiany Chińskiej Republice Ludowej udało się osiągnąć zdumiewające tempo wzrostu bez posiadania dobrych instytucji prawnych, a także bez podejmowania specjalnych wysiłków na rzecz ich poprawy. Zwolennicy nowej ekonomii instytucjonalnej nie bardzo potrafią wyjaśnić to jawne odstępstwo od wyznawanej przez nich reguły. Czy dzieje się tak dlatego, że Komunistyczna Partia Chin, zorientowawszy się, że wzrost gospodarczy stanowi jedyną silną opokę jej władzy, sama zaczęła podejmować „wiarygodne zobowiązania”? A może dlatego, że w Chinach jednak istnieją „de facto prawa własności”? Czy też konkurencja między prowincjami doprowadziła do wykształcenia się swoistego „federalizmu chroniącego rynek”? A może przyczyna leży w tym, że umowy w Chinach mają charakter nie tyle prawny, ile relacyjny, co oznacza, że egzekwowanie tych umów leży w sferze nieformalnej, rządzącej się prawidłami guanxi (znajomości czy wpływów), a nie w sferze formalnej, podlegającej przepisom prawa?[52] Niezależnie od odpowiedzi na te pytania wielu badaczy – w tym zwłaszcza Daron Acemoglu i James Robinson – twierdzi, że jeśli Chiny w dalszym ciągu nie będą skłonne do zmierzania w stronę rządów prawa, prędzej czy później napotkają instytucjonalny „szklany sufit”, który ograniczy ich potencjał przyszłego wzrostu[53]. Tak samo uważają zresztą sami Chińczycy, a dokładniej wielu tamtejszych aktywistów prawa, w tym (jak już widzieliśmy) Chen Guangcheng. I jest to pogląd całkowicie słuszny.

Według jednego z badań poziom skuteczności egzekwowania wyroków sądów cywilnych i gospodarczych w Chinach w połowie lat 90. XX wieku wynosił 60 procent dla sądów najniższych instancji, poprzez 50 procent dla sądów średnich instancji, po 40 procent dla sądów najwyższych instancji na poziomie prowincji, co w istocie oznacza tyle, że mniej więcej połowa wyroków sądowych zapadających podówczas w Chinach pozostawała na zawsze wyłącznie na papierze. Ale na tym nie koniec: w sprawach sporów o realizację umów wynikających z roszczeń o znaczące sumy niespłaconych długów – zatem głównie sporów między bankami a przedsiębiorstwami państwowymi – przeciętny poziom skuteczności egzekwowania wyroków wynosił zaledwie 12 procent, co przyznawano nawet w oficjalnych urzędowych szacunkach[54]. Przypadek kampanii antykorupcyjnej prowadzonej przez Bo Xilaia w Chongqing doskonale ilustruje dystans, jaki wciąż dzieli Chiny od rządów prawa. Jak zauważył He Weifang, sędziowie z Chongqing działali w praktyce jak ekspozytura aparatu Bo Xilaia, odbierając wymuszone zeznania i pomijając konieczność przesłuchiwania świadków. Już od wielu lat He Weifang apeluje na próżno o niezawisłość sądów, o ponoszenie odpowiedzialności przez Ogólnochińskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych, zwłaszcza w odniesieniu do prawodawstwa podatkowego, o wolność prasy, a także o przekształcenie Komunistycznej Partii Chin w „odpowiednio umocowane ciało prawne”, podlegające wszelkim zapisom prawa – w tym w zasadzie martwym obecnie postanowieniom artykułu 35 konstytucji Chińskiej Republiki Ludowej, gwarantującym poszanowanie praw jednostki, a mianowicie wolność zrzeszania się, demonstrowania i protestowania, a także swobodę praktyk religijnych. Nadto głosi on prymat prywatyzacji nad utrzymywaniem własności państwa w przedsiębiorstwach, ponieważ, jak sam to ujmuje, „własność prywatna jest fundamentem prawa cywilnego”. Podobnie jak Chen Guangcheng wierzy on, że rządy prawa są jedynym sposobem, w jaki Chiny mogą wyrwać się z ciążącej nad całą ich historią praktyki miotania się między porządkiem a dong luan – zawirowaniami i dezorganizacją[55].

W oczach mieszkańców świata zachodniego, gdzie prawnicy nader często wydają się zainteresowani jedynie realizacją swoich własnych, prywatnych interesów, może się wydawać dziwne, że jacyś przedstawiciele tej profesji chcą dążyć do tego rodzaju radykalnych zmian. W Chinach jednak prawnicy – których zresztą w 2007 roku było zaledwie sto pięćdziesiąt tysięcy – stanowią dzisiaj najważniejszy motor napędowy błyskawicznie rozwijającej się sfery publicznej. Najnowsze badania pokazują, że są oni „silnie przywiązani do idei reformy politycznej (...), a przy tym głęboko niezadowoleni z politycznego status quo”, co jednak należy odczytywać nie tylko jako wyraz dezaprobaty dla ciągłego wtrącania się rządu we wszelkie sfery życia, z czym mają na co dzień do czynienia, ale również jako zmęczenie niepewnością ekonomiczną, której bezustannie doświadczają. A jednak czytając wypowiedzi takie jak ta wygłoszona przez pewnego prawnika z prowincji Henan, uświadamiamy sobie z pełną mocą, że jeszcze nie tak dawno temu prawnicy znajdowali się w awangardzie zmian także i w świecie anglojęzycznym (stając na przykład na czele ruchów antykolonialnych w Azji Południowej): „Rządy prawa opierają się na demokracji; na tych rządach opierają się zaś same prawa; na prawach oparta jest obrona tychże praw; a wreszcie na obronie praw opierają się prawnicy”[56].

Nagły kres kariery Bo Xilaia obserwowany na początku 2012 roku może być odczytany jako jedna z wielu oznak coraz uważniejszego wsłuchiwania się przynajmniej niektórych członków kierownictwa partii komunistycznej w tego rodzaju argumenty. W przemowie wygłoszonej w Shenzhen w czerwcu tegoż roku sekretarz generalny Komitetu Naukowego przy Chińskiej Komisji Rozwoju i Reform, Zhang Yansheng, argumentował: „powinniśmy skłaniać się ku reformie opartej na przepisach i na prawie”, po czym dodał: „Jeśli taka reforma nie zostanie uruchomiona, wówczas Chiny znajdą się w dużych kłopotach, napotkają wielkie problemy”[57]. Nie wiemy jednak, czy kolejny chiński eksperyment z importowaniem czysto zachodniej koncepcji rządów prawa zakończy się większym powodzeniem aniżeli próby podejmowane już w przeszłości. Sam He Weifang, nie bez racji, przestrzega zresztą przed prostym imitowaniem angielskiego (albo amerykańskiego) systemu prawnego. „W komedii Sen nocy letniej Szekspira – pisze ze swadą – pewien człowiek został zamieniony w osła, a wówczas inny człowiek zawołał: «Bóg z tobą! Jesteś przedzierzgnięty!». Otóż wprowadzenie systemu zachodniego do Chin ma dokładnie taki sam wymiar”. I rzeczywiście prawo precedensowe przełożone na realia chińskie mogłoby się szybko okazać tym, czym stał się Szekspirowski Denko: zwykłym osłem, który może zachwycić tylko kogoś bardzo w nim zakochanego[58].

Rządy prawników

Podobnie jak ludzki ul polityki albo tereny łowne gospodarki rynkowej krajobraz prawa stanowi integralną część ram instytucjonalnych, w jakich toczy się nasze życie. I podobnie jak krajobraz istniejący w naturze także i on powstawał na drodze ewolucji jako wytwór działania powolnych, ale nieubłaganych procesów historycznych – czegoś na kształt górotwórstwa na obszarze sprawiedliwości. Analogię widać tu w jeszcze jednym wymiarze: krajobraz prawa można zmieniać i poprawiać, tak jak to czynią architekci w odniesieniu do krajobrazu naturalnego. Niestety zmiany te mogą również uczynić go brzydszym – a nawet uczynić zeń pustynię – zwłaszcza jeśli próbuje się na skróty wprowadzać utopijne projekty i rozwiązania. Nietrudno wyobrazić sobie orientalne ogrody w Anglii, albo też angielskie ogrody w krajach Orientu. Lecz tego rodzaju transplantacje mają swoje ograniczenia.

Zielone niegdyś krajobrazy mogą ulec wyjałowieniu również za sprawą procesów całkowicie naturalnych. Mancur Olson wielokrotnie używał argumentu, że z upływem czasu wszystkie systemy polityczne narażone są prędzej czy później na skostnienie, przede wszystkim ze względu na opanowujące je zorganizowane grupy interesu, realizujące głównie działania sprzyjające im samym[59]. Być może taką właśnie sytuację obserwujemy dzisiaj w Stanach Zjednoczonych. Amerykanie nie bez racji szczycili się kiedyś tym, że ich system wyznacza standardy dla reszty świata; Stany Zjednoczone uchodziły wręcz za k w i n t e s e n c j ę rządów prawa. To jednak, co obserwujemy obecnie, można by raczej określić mianem rządów p r a w n i k ó w, które są czymś zupełnie innym. Z całą pewnością nie jest dziełem przypadku, że to właśnie prawnicy są w takim stopniu nadreprezentowani w amerykańskim Kongresie. Odsetek senatorów będących jednocześnie prawnikami spadł wprawdzie nieco poniżej absolutnego szczytu z początku lat 70. XX wieku, kiedy to wynosił aż 51 procent, ale wciąż pozostaje na wysokim poziomie 37 procent. Także w Izbie Reprezentantów prawnicy nie stanowią już, jak jeszcze w latach 60. XX wieku, aż 43 procent składu, ale i tak jest ich tam obecnie 24 procent, co wydaje się liczbą całkiem wysoką w porównaniu na przykład z analogicznym wskaźnikiem dla brytyjskiej Izby Gmin (14 procent)[60].

Olson argumentował też, że nierzadko dopiero jakiś szok o charakterze zewnętrznym – na przykład przegranie wojny – może stać się bodźcem do pozbycia się dławiących dany system praktyk korupcyjnych i kumoterskich, co pozwala powrócić do rządów prawa w rozumieniu Binghama czy Dworkina. Pozostaje nam mieć nadzieję, że Stany Zjednoczone zdołają uniknąć takiej bolesnej formy terapii. Ale w jaki inny sposób można by zreformować cały system polityczny, jeśli – jak zauważam w moich dotychczasowych rozważaniach – zepsuciem dotknięta jest tak duża jego część: zarówno władza ustawodawcza, jak i organy regulujące, a wreszcie także i sam system prawny?

Odpowiedź na to pytanie, a rozwinę ją w pełni w kolejnym, ostatnim już rozdziale, brzmi następująco: postulowana reforma – czy to w świecie anglojęzycznym, czy w rzeczywistości chińskiej – musi przyjść spoza sfery instytucji publicznych. Musi ona być wynikiem działalności stowarzyszeń społeczeństwa obywatelskiego. Krótko mówiąc, musi wyjść od nas samych: od obywateli.

4.

Społeczeństwa obywatelskie i nieobywatelskie

Oczyścić plażę

Niemal dziesięć lat temu kupiłem dom na wybrzeżu południowej Walii. Spoglądając na jej poszarpaną, omiataną wiatrami linię brzegową, skąpane w deszczu pola golfowe, pozostałości dawnej infrastruktury przemysłowej przemieszane z soczyście zielonymi łąkami, ledwie widocznymi zza mgiełki mżących deszczów, miałem przed oczyma miejsce, w którym dorastałem: hrabstwo Ayrshire, tyle że trochę cieplejsze, zdecydowanie bliższe lotniska Heathrow, a do tego posiadające drużynę rugby stawiającą wyraźnie większy opór zespołowi Anglii.

Kupiłem ten dom głównie po to, by móc spędzać czas nad samym morzem. Ale okazało się, że nie będzie to takie proste. Urokliwy odcinek wybrzeża tuż przed samym domem wprost roił się od wszelkiego rodzaju śmieci. Tysiące plastikowych butelek walały się między skałami i wydmami piasku. Plastikowe torebki fruwały na wietrze, kończąc ostatecznie na cierniach w pobliskich krzewach dzikich róż. Puszki po piwie i innych napojach zaśmiecały plażę, rdzewiejąc w słońcu i deszczu. A w samej wodzie unosiły się, niczym odrażające ławice meduz, rozmaite plastikowe opakowania.

Skąd wzięły się tu te wszystkie odpady? Cóż, niektóre pozostawili po sobie zapewne przedstawiciele miejscowej młodzieży, najwyraźniej niespecjalnie przywiązani do idei dbania o zachowanie naturalnego piękna krainy odziedziczonej po ojcach i dziadkach. Ale większość, jak się zdawało, pochodziła z samego morza. Zacząłem więc czytać i – ku mojemu rosnącemu przerażeniu – stopniowo uświadamiać sobie rozmiary zjawiska, jakim jest pozbywanie się odpadów poprzez wyrzucanie ich do wody. Jest to praktyka pozostająca poza kontrolą jakiegokolwiek rządu, organu regulacyjnego czy prawa. W odróżnieniu od składowisk odpadów na lądzie ocean wchłonie każdą ich ilość, i to w dodatku za darmo. Tyle że w odróżnieniu od poprzednich pokoleń również zaśmiecających wody przybrzeżne dzisiejsi ludzie wrzucają do nich przedmioty nieulegające biodegradacji i zbyt lekkie, by mogły zatonąć, na przykład plastikowe butelki. O tym, co się z nimi dalej dzieje, decydują więc prądy morskie, wiatry i pływy. Na moje nieszczęście kombinacja tych czynników w Kanale Bristolskim wydawała się sprzyjać temu, by spora część śmieci pływających w Północnym Atlantyku lądowała na brzegu tuż pod moim domem.

Skonsternowany zapytałem sąsiadów, kto jest odpowiedzialny za dbanie o czystość wybrzeża. „Powinny to robić lokalne władze – odpowiedział mi jeden z nich – ale jak widać, niespecjalnie się tym przejmują”. Świetnie! Zamiast zamieszkać na łonie przyrody, miałem spędzać czas na górze śmieci! Rozeźlony, a być może także wykazujący pierwsze objawy nerwicy natręctw, zacząłem odtąd zabierać ze sobą na każdy spacer wielkie worki na śmieci i napełniać je wszystkim tym, co znajdowałem po drodze. Ale szybko okazało się to zadaniem ponad siły pojedynczego człowieka.

I wtedy mnie oświeciło. Przecież mogę poprosić o pomoc sąsiadów! Moja propozycja była prosta: przyjdźcie i pomóżcie mi doprowadzić to miejsce do porządku, a ja gwarantuję miłą atmosferę i darmowy posiłek. Pierwsza akcja oczyszczania plaży miała jeszcze dosyć skromną skalę: zjawiło się co najwyżej osiem czy dziewięć osób, a niektórzy z nich, zorientowawszy się, że będą musieli się schylać i pobrudzić sobie dłonie, szybko zrezygnowali z udziału. Ale już druga zakończyła się sporym sukcesem. Pokazało się nawet słońce, bo i tutaj – choć niezbyt często – takie rzeczy się zdarzają.

Prawdziwy jednak przełom nastąpił wówczas, gdy w moją kampanię zaangażował się lokalny oddział stowarzyszenia Lions Club. Nigdy wcześniej nie słyszałem o tej organizacji. Teraz dowiedziałem się, że jest to stowarzyszenie założone w Stanach Zjednoczonych, podobnie jak Rotary Club: oba zresztą zostały ufundowane przez biznesmenów z Chicago mniej więcej sto lat temu, oba też są zgromadzeniami o charakterze świeckim, ale stawiającymi sobie za cel wspieranie rozmaitych dobroczynnych i pożytecznych inicjatyw. Ludzie z Lions Club wnieśli w moje wcześniejsze, oparte na pełnej improwizacji działania kompetencję, organizację i motywację. W rezultacie ich zaangażowania wybrzeże uległo całkowitej transformacji. Plastikowe butelki trafiły do koszy, a następnie do sortowni śmieci. Krzewy róż zostały uwolnione od wątpliwych „dekoracji” z polietylenu. Jedną z miar naszego wspólnego sukcesu był wyraźny wzrost liczby spacerowiczów, tak miejscowych, jak przyjezdnych, wybierających się na przechadzki ścieżką wzdłuż wybrzeża.

Moje doświadczenia z Walii uświadomiły mi, jak wielką władzę instytucjonalną mogą mieć dobrowolne stowarzyszenia zwykłych ludzi. Razem, w sposób spontaniczny, bez żadnego zaangażowania sektora publicznego, bez żadnej motywacji finansowej, bez żadnego przymusu ani umocowania prawnego, udało nam się zamienić przygnębiające dzikie wysypisko śmieci w piękny zakątek, jakim to miejsce było przedtem. Za każdym razem, kiedy schodzę nad morze, by w nim popływać, zadaję sobie teraz pytanie: jak wiele innych problemów można by rozwiązać w ten prosty, a zarazem tak skuteczny sposób?

W poprzednich rozdziałach starałem się uchylać wieka kolejnych, szczelnie zamkniętych skrzynek: najpierw tej z napisem „demokracja”, następnie tej z napisem „kapitalizm”, a wreszcie tej opisanej jako „rządy prawa”. W niniejszym rozdziale chciałbym otworzyć ostatnią już skrzynkę, na której widnieje napis: „społeczeństwo obywatelskie”. Chciałbym zarazem postawić pytanie: do jakiego stopnia jest w stanie rozwijać się wolny pod każdym względem naród pod nieobecność tętniącego życiem społeczeństwa obywatelskiego, które nawykliśmy uznawać za coś oczywistego? Chciałbym również zaproponować pewne pojęcie w opozycji do społeczeństwa obywatelskiego, a mianowicie „społeczeństwo nieobywatelskie”, w którego łonie nawet problem zachowania antyspołecznego staje się problemem państwowym. Wreszcie chciałbym rzucić cień wątpliwości na ugruntowujące się przekonanie, że nowe sieci społecznościowe powstające w Internecie mogą być pod jakimkolwiek względem substytutami prawdziwych więzi społecznych, z gatunku tych, które pomogły mi uporać się z problemem zaśmiecenia plaży w okolicy mojego domu.

Pojawienie się i zanik kapitału społecznego

W pierwszej księdze O demokracji w Ameryce Alexis de Tocqueville napisał:

W żadnym innym kraju świata zasada stowarzyszania się nie została z większym powodzeniem wykorzystana albo zastosowana w odniesieniu do większej liczby podmiotów aniżeli w Ameryce.

Niezależnie od stałych zrzeszeń stworzonych na mocy prawa pod postacią miast, gmin czy hrabstw istnieje też całe mnóstwo innych, które zawdzięczają swoje powstanie i rozwój jedynie woli jednostek.

Mieszkaniec Stanów Zjednoczonych uczony jest od dzieciństwa, by polegać na własnych siłach w celu radzenia sobie z niedogodnościami i trudnościami życia; w odniesieniu do wszelkiej władzy ma on stosunek przekorny i zdystansowany, a odwołuje się do jej pomocy jedynie wówczas, kiedy sam nie może sobie bez niej poradzić (...). W Stanach Zjednoczonych ludzie zrzeszają się, by dbać o bezpieczeństwo publiczne, o handel i przemysł, o moralność czy religijność. Nie ma takiego celu, którego ludzka wola nie stara się osiągnąć za pomocą wolnego działania połączonych sił wielu jednostek[1].

Tocqueville postrzegał stowarzyszenia w amerykańskim życiu politycznym jako niezbędną przeciwwagę dla tyranii większości funkcjonującej w nowożytnej demokracji. Ale tak naprawdę fascynowały go stowarzyszenia o charakterze niepolitycznym:

Amerykanie w każdym wieku, w każdym stanie ciała i umysłu, i mimo różnych poglądów bezustannie się zrzeszają. Mają oni nie tylko stowarzyszenia handlowe i przemysłowe, do których wszyscy przynależą, ale także tysiące innych, wszelkich możliwych rodzajów: religijne, moralne, poważne, lekkie, bardzo ogólne i bardzo szczegółowe, olbrzymie i bardzo niewielkie; Amerykanie wykorzystują swoje stowarzyszenia do organizowania świąt, fundowania seminariów, budowania zajazdów, wznoszenia kościołów, rozprowadzania książek, wysyłania misjonarzy na antypody; dzięki nim powstają szpitale, więzienia, szkoły. Wreszcie stowarzyszają się oni również i wtedy, gdy zachodzi potrzeba nagłośnienia jakiejś prawdy albo też wzbudzenia jakiejś emocji przy wsparciu dobrego przykładu[2].

Powyższy fragment zyskał sobie zasłużoną sławę, podobnie zresztą jak inny, w którym Tocqueville w zabawny sposób zestawia ze sobą sposób działania obywateli amerykańskich zrzeszających się w celu podjęcia działań przeciwko nadużywaniu alkoholu z podejściem, jakie do tego samego problemu społecznego mieliby jego współziomkowie: „Gdyby te setki tysięcy [członków Amerykańskiego Towarzystwa Trzeźwościowego] żyły we Francji, każdy z nich zwróciłby się indywidualnie do rządu”, domagając się zwiększenia kontroli nad winiarniami w całym kraju[3].

Tocqueville wcale nie przesadzał, opiewając miłość dziewiętnastowiecznych mieszkańców Ameryki do dobrowolnych stowarzyszeń. Na dowód tego przytoczmy, za historykiem Marvinem Olaskym, taki oto reprezentatywny przykład: dzięki stowarzyszeniom skupionym wokół stu dwunastu kościołów protestanckich na Manhattanie i Bronksie, a działającym na przełomie XIX i XX wieku, powstało czterdzieści osiem szkół przyzakładowych, czterdzieści pięć bibliotek albo czytelni, czterdzieści cztery szkoły dla szwaczek, czterdzieści przedszkoli, dwadzieścia dziewięć kas oszczędnościowych i towarzystw pożyczkowych, dwadzieścia jeden biur zatrudnienia, dwadzieścia sal gimnastycznych i pływalni, osiem punktów apteczno-ambulatoryjnych, siedem całodziennych żłobków oraz cztery noclegownie. Warto zauważyć, że lista ta nie obejmuje podobnych inicjatyw dobroczynnych podejmowanych przez stowarzyszenia działające przy parafiach katolickich czy gminach żydowskich, jak również dobrowolne organizacje o charakterze świeckim, których podówczas było również całe mnóstwo[4]. Jak słusznie zauważał Tocqueville, w Europie kontynentalnej fenomen ten nigdy nie osiągnął podobnej skali. W książce The Moral Basis of a Backward Society (Moralne podstawy zacofanego społeczeństwa) Edward Banfield skontrastował zjawisko, jak to określił, „amoralnego familizmu” charakterystyczne dla pewnego miasteczka na południu Włoch, które nazwał on Montegrano, z bogatym życiem społecznym w mieście St George w amerykańskim stanie Utah. W obu tych miejscach warunki geograficzne i klimatyczne były zbliżone do siebie, za to diametralnie różne były instytucje. W Montegrano istniało zaledwie jedno stowarzyszenie: klub karciany, do którego należało dwudziestu pięciu mężczyzn z wyższych sfer. Był tu także sierociniec, prowadzony przez zakonnice w starym klasztorze, ale mieszkańcy miasteczka w żaden sposób nie wspierali jego działalności, ani nawet nie pomagali zakonnicom w dbaniu o wiekowy i rozpadający się budynek klasztoru[5].

A jednak, zgodnie zresztą z obawami samego Tocqueville’a, owa stowarzyszeniowa witalność charakterystyczna dla wczesnego okresu rozwoju Stanów Zjednoczonych uległa do naszych czasów znacznemu wytłumieniu. W bestsellerowej książce Bowling Alone (Samotna gra w kręgle) Robert Putnam opisał szczegółowo cały szereg dramatycznych zjawisk obserwowanych mniej więcej w okresie od lat 60. i 70. do końca lat 90. XX wieku, porządkując je w długim wykazie wskaźników spadku „kapitału społecznego”:

• uczestnictwo w zebraniach publicznych poświęconych problemom miasta albo szkoły: w dół o 35 procent;

• spełnianie oficjalnej funkcji w klubie albo organizacji: w dół o 42 procent;

• zasiadanie w komitecie lokalnej organizacji: w dół o 39 procent;

• członkostwo w szkolnych komitetach rodzicielskich: w dół o 61 procent;

• średnia stopa członkostwa w trzydziestu dwóch stowarzyszeniach o charakterze ogólnokrajowym posiadających oddziały lokalne: w dół o blisko 50 procent;

• wreszcie poziom uczestnictwa w męskich ligach kręgli: w dół o 73 procent[6].

Jak argumentowała w studium z 2003 roku Diminished Democracy (Pomniejszona demokracja) amerykańska socjolog Theda Skocpol, organizacje takie jak Elks Club, Loyal Order of Moose, Rotarianie, czy choćby moi przyjaciele z Lions Club – które niegdyś uczyniły tak wiele na rzecz jednoczenia Amerykanów wywodzących się z różnych grup dochodowych i klas społecznych – przeżywają w Stanach Zjednoczonych wyraźny regres[7]. Na podobnej zasadzie (choć z całkiem innych pozycji ideologicznych) w świetnej nowej książce Coming Apart (W rozpadzie), wydanej w 2012 roku, Charles Murray argumentuje, że załamanie się tendencji do zrzeszania się zarówno wokół spraw religijnych, jak i świeckich w środowiskach klas robotniczych stanowi jeden z kluczowych czynników determinujących spadek mobilności społecznej i powiększanie się nierówności w dzisiejszych Stanach Zjednoczonych[8].

Jeśli upadek społeczeństwa obywatelskiego w Ameryce jest już tak dalece zaawansowany, jaką nadzieję możemy mieć my, Europejczycy? Wielką Brytanię przedstawia się czasem jako wyjątek od sformułowanej przez Putnama „reguły” o postępującym spadku kapitału społecznego. Podobnie jak w Stanach Zjednoczonych także i tutaj w XIX stuleciu można było zaobserwować swoisty złoty wiek dla wszelkiego rodzaju inicjatyw obywatelskich, „wiek – by użyć słów historyka G.M. Trevelyana – związków zawodowych, spółdzielni i towarzystw dobroczynnych, wiek lig, rad, komisji i komitetów pochylających się nad każdą możliwą sprawą, od filantropii po kulturę”. Jak dworował sobie Trevelyan, „nawet najgłupszych zwierząt nie pozostawiano wówczas bez struktury organizacyjnej”[9]. W 1911 roku łączne roczne wpływy brutto rejestrowane przez wszystkie towarzystwa dobroczynne przekraczały wydatki socjalne państwa w ramach Prawa o Ubóstwie (Poor Law)[10]. Bezwzględna liczba wniosków o pomoc w trudnej sytuacji życiowej rozpatrywanych przez te towarzystwa pozostawała w latach 1871–1945 na zdumiewająco równym poziomie[11]. Dopiero wdrożenie rekomendacji Williama Beveridge’a z jego słynnego raportu zalecającego wprowadzenie centralnie administrowanego systemu powszechnych ubezpieczeń oraz państwowej opieki zdrowotnej doprowadziło do drastycznej zmiany roli wielu brytyjskich „towarzystw samopomocy”, z których część stała się odtąd agendami programów rządowych, a reszta w ogóle straciła rację bytu[12]. Pod wieloma jednak innymi względami skłonność Brytyjczyków do zrzeszania się nadal pozostała ważnym elementem ich życia społecznego. Jeszcze w latach 50. XX wieku socjologowie z dużym podziwem opisywali trwałość i gęstość sieci dobrowolnych stowarzyszeń. A jeśli wierzyć Peterowi Hallowi, zjawisko to przetrwało w dużej mierze nawet do lat 80. XX wieku, może z wyjątkiem tradycyjnych organizacji kobiecych, niektórych organizacji młodzieżowych oraz organizacji pomocowych, takich jak Czerwony Krzyż, w których rzeczywiście można było zaobserwować pewien spadek członkostwa[13].

Po bliższym przyjrzeniu się tej kwestii teza o trwałości dobrowolnych stowarzyszeń nie wydaje się jednak już tak wiarygodna. Raporty sporządzane przez Urząd do spraw Stowarzyszeń, które zaczęły się ukazywać w 1875 roku i wychodziły nieprzerwanie do 2001, pozwalają nam prześledzić w dłuższej perspektywie czasowej liczbę członków rozmaitych stowarzyszeń (takich jak kluby pracownicze), organizacji zakładowych czy zapomogowych (takich jak spółdzielnie), czy też towarzystw wspomagających budownictwo (spółdzielczych kas oszczędnościowo-pożyczkowych udzielających kredytów hipotecznych). W liczbach absolutnych szczyt popularności takich stowarzyszeń przypadł na 1914 rok (było ich wówczas aż 36 010), szczyt uczłonkowienia zaś – na 1908 (33,8 miliona członków, przy czym całkowita populacja Wielkiej Brytanii liczyła wówczas niewiele ponad 44 miliony). Dla porównania w 2001 roku wszystkich stowarzyszeń było zaledwie nieco ponad dwanaście tysięcy. Dane dotyczące członkostwa za ten rok dostępne są jedynie w odniesieniu do dziewięciu tysięcy organizacji zakładowych i pomocowych, w których zrzeszonych było wówczas 10,5 miliona ludzi, przy całkowitej populacji wynoszącej 59,7 miliona[14]. Manchester Unity of Oddfellows, organizacja parasolowa zrzeszająca rozmaite stowarzyszenia pomocowe, miała w 1899 roku aż siedemset trzynaście tysięcy członków, w porównaniu z obecnymi dwustu trzydziestoma tysiącami[15]. Co więcej, analiza porównawcza sporządzona na podstawie projektu badawczego World Values Survey wykazała, że w odniesieniu do wolontariatu Wielka Brytania spadła z miejsca dziewiątego na dwunaste w skali świata, odsetek zaś jej ludności przyznającej się do członkostwa w co najmniej jednym dobrowolnym stowarzyszeniu zmalał z 52 procent w 1981 roku do 43 procent w 1991[16]. Najnowsze dane badawcze pokazują z kolei dalszy spadek pod tym względem (zob. wykres 4.1), a nawet zdają się sugerować, że już nie tylko Amerykanie, ale także Brytyjczycy chadzają dziś na „kręgle dla samotnych”.

Wykres 4.1. Członkostwo w organizacjach społecznych w Wielkiej Brytanii i USA, 2005–2006

Źródło: World Values Survey Association, World Value Survey, 1981–2008, official aggregate v.20090902 (2009): http://www.wvsevsdb.com/wvs/WVSIntegratedEVSWVSvariables.jsp?Idioma=I.

Spadek „kapitału społecznego” w Wielkiej Brytanii w wyraźny sposób ulega przy tym przyspieszeniu. W dół poszybowały już nie tylko wskaźniki członkostwa w partiach politycznych czy w związkach zawodowych. Również szanowane i działające od wielu dziesięcioleci towarzystwa dobroczynne odnotowały „zauważalny spadek liczby członków”. W 2007 roku uczestnictwo w dowolnego rodzaju działalności stowarzyszeniowej było na poziomie niższym niż w 1997 roku. Ale na tym nie koniec. Jak wynika ze statystyk Narodowej Rady do spraw Organizacji Społecznych National Council for Voluntary Organizations (NCVO), zaledwie „8 procent populacji [odpowiada za] niemal połowę godzin przepracowywanych przez wszystkich wolontariuszy”[17]. Analogiczny trend spadkowy można zaobserwować w darowiznach na działalność dobroczynną. I choć średnia wysokość takiej darowizny nawet nieco wzrosła, to już odsetek gospodarstw domowych decydujących się przekazać darowiznę na cele dobroczynne spadł wyraźnie od 1978 roku, a obecnie już ponad jedna trzecia darowizn pochodzi od ludzi w wieku ponad sześćdziesięciu pięciu lat, podczas gdy jeszcze trzydzieści lat temu była to niecała jedna czwarta (w tym samym okresie odsetek ludzi starszych w populacji wzrósł z 14 do 17 procent)[18]. Ostatnia publikacja wstrzymanego niestety programu badawczego Citizenship Survey, dotyczącego Anglii, z pewnością nie daje zbyt wielkich powodów do optymizmu[19]. W latach 2009–2010:

• tylko jeden na dziesięciu obywateli był w jakikolwiek sposób zaangażowany w podejmowanie decyzji dotyczących spraw lokalnych albo w prowadzenie tychże spraw (na przykład jako członek komitetu szkolnego bądź ławnik);

• tylko jedna czwarta obywateli brała udział w jakiejkolwiek formalnej działalności o charakterze dobrowolnym przynajmniej raz w miesiącu (z czego większość albo organizowała bądź pomagała w organizacji jakiejś imprezy – zazwyczaj o charakterze sportowym – albo też uczestniczyła w zbieraniu funduszy na jej organizację);

• odsetek ludzi zgłaszających się dobrowolnie do wykonywania prac o charakterze nieformalnym przynajmniej raz w miesiącu (na przykład do pomocy sąsiadom w podeszłym wieku) spadł do 29 procent z 35 procent notowanych w poprzednim roku; odsetek tych, którzy tego rodzaju nieformalną pomoc gotowi byli świadczyć przynajmniej raz w roku, spadł zaś z 62 do 54 procent;

• datki na cele dobroczynne ponownie spadły, kontynuując trend obserwowany nieprzerwanie od 2005 roku.

Jak mamy to wszystko odczytywać? Według Putnama za zamieranie tradycji uczestnictwa w rozmaitych stowarzyszeniach, tak do niedawna charakterystycznej dla Stanów Zjednoczonych, odpowiedzialny jest głównie rozwój nowych technologii – najpierw telewizji, a następnie Internetu. Ja jednak mam nieco inny pogląd na tę kwestię. Facebook i pokrewne mu serwisy społecznościowe tworzą rozległe, ale słabe sieci międzyludzkie. Przy dziewięciuset milionach aktywnych użytkowników – co stanowi liczbę dziewięciokrotnie większą niż w 2008 roku – wirtualna sieć stworzona przez Facebook stanowi niezwykłe narzędzie umożliwiające ludziom o podobnym sposobie myślenia wymienianie opinii w zasadzie na każdy temat. Być może, jak argumentują Jared Cohen i Eric Schmidt, konsekwencje takich interakcji będą rzeczywiście rewolucyjne – choć wciąż pozostaje sprawą co najmniej dyskusyjną, czy i do jakiego stopnia serwisy takie jak Google albo Facebook odegrały decydującą rolę w doprowadzeniu do Arabskiej Wiosny[20]. (W końcu Libijczykom udało się osiągnąć o wiele więcej, niż tylko okazać brak „polubienia” dla pułkownika Kaddafiego). Mam wszakże bardzo poważne wątpliwości, czy wirtualne serwisy społecznościowe są w ogóle jakimkolwiek substytutem dla tradycyjnych form zrzeszania się.

Czy udałoby mi się doprowadzić do oczyszczenia mojego odcinka plaży poprzez „zaczepianie” moich przyjaciół na Facebooku albo stworzenie nowej grupy na tymże serwisie? Szczerze w to wątpię. Jedno z niedawno przeprowadzonych badań pokazało, że większość użytkowników Facebooka tak naprawdę traktuje go jako platformę do utrzymywania kontaktu z już istniejącymi przyjaciółmi, często takimi, z którymi nie mogą się więcej regularnie spotykać, ponieważ nie mieszkają już blisko siebie. Studenci objęci badaniem dwuipółkrotnie częściej używali Facebooka w taki właśnie sposób, nie zaś w celu nawiązywania nowych znajomości z ludźmi całkowicie obcymi – co ja przecież musiałem uczynić, by moja plaża wreszcie stała się czysta[21].

To wcale nie postęp technologiczny wniósł pustkę w nasze życie społeczne. Proces ten przewidział już sam Tocqueville, w jednym z najbardziej przejmujących fragmentów O demokracji w Ameryce. Odmalował tam w niezwykle żywych barwach swoją wizję przyszłego społeczeństwa, które całkiem utraciło zainteresowanie zrzeszaniem się:

Dostrzegam nieprzebraną liczbę ludzi, wszystkich równych i podobnych sobie, bezustannie troszczących się o zapewnianie sobie drobnych i błahych przyjemności, którymi wypełniają swoje życie. Każdy z nich, żyjący osobno, jest nieświadom losu całej reszty; jego dzieci i najbliżsi przyjaciele stanowią dlań cały rodzaj ludzki. Jeśli chodzi o resztę jego współobywateli, jest tuż obok nich, ale ich nie dostrzega; pozostaje z nimi w styczności, ale ich nie odczuwa; istnieje wyłącznie on sam i dla samego siebie (...).

Ponad całym tym rodzajem ludzkim rozciąga się olbrzymia władza opiekuńcza, która bierze na siebie zadanie zapewniania wszystkim gratyfikacji oraz czuwania nad ich losem. Władza ta jest absolutna, drobiazgowa, konsekwentna, przezorna i łagodna. Można by ją przyrównać do władzy rodzicielskiej, gdyby – jak w przypadku rodzica – chodziło jej o przygotowywanie ludzi do dorosłości; władza ta jednak dąży do czegoś wprost przeciwnego: do utrzymywania ich w niekończącym się dzieciństwie (...).

Tak więc, po zagarnięciu każdego z osobna w swoje wszechpotężne ramiona, a następnie uformowaniu go na taką modłę, jaka tylko jest jej wygodna, władza ta rozciąga swoje panowanie na całe społeczeństwo, przykrywając je z wierzchu siecią małych, skomplikowanych, uciążliwych i zuniformizowanych reguł, przez których gąszcz nie przedrą się nawet najbardziej oryginalne umysły i najbardziej niespokojne dusze. Władza ta nie łamie wolnej woli ludzi, ale ją osłabia, nagina i przekierowuje w wygodną dla siebie stronę; z rzadka zmusza do jakiegokolwiek działania, za to bezustannie przeciwstawia się rozmaitym formom aktywności; nie niszczy, ale uniemożliwia zaistnienie rozmaitych inicjatyw; nie tyranizuje, ale przygniata, osłabia, dławi i otępia podległych jej ludzi, aż wreszcie cały naród zostaje sprowadzony do czegoś tak niskiego, jak stado płochliwych i pracowitych zwierząt, których pasterzem jest rząd[22].

Tocqueville miał wiele racji. To nie technologia, ale państwo – ze swoją ponętną obietnicą „bezpieczeństwa od kołyski aż po grób” – okazało się prawdziwym wrogiem społeczeństwa obywatelskiego. A jednocześnie, pisząc te słowa, sam Tocqueville zauważał już – i potępiał – pierwsze wysiłki rządu na drodze do „zajęcia miejsca niektórych wspaniałych amerykańskich stowarzyszeń”:

Ale jakaż siła polityczna byłaby kiedykolwiek zdolna sama wesprzeć nieprzebrane mnóstwo małych przedsięwzięć podejmowanych dzień za dniem przez amerykańskich obywateli z pomocą jakiegoś stowarzyszenia? (...) Im bardziej siła taka stara się zastąpić stowarzyszenia, tym bardziej pojedynczym osobom, tracącym poczucie wagi zrzeszania się z innymi, potrzebna będzie pomoc z ich strony (...).

Gdyby rząd faktycznie miał zająć miejsce wszystkich stowarzyszeń w kraju, wówczas moralność i inteligencja demokratycznego narodu ucierpiałaby w stopniu tyleż wielkim, co jego przedsiębiorczość i zdolności wytwórcze.

Uczucia i idee odnawiają się, serce rośnie, a ludzki umysł rozwija się jedynie poprzez wzajemne działania jednych ludzi wobec drugich[23].

Doprawdy, nie sposób temu wszystkiemu nie przyklasnąć.

Casus: szkoły prywatne

Aby przekonać się samemu, jak wiele racji miał ów stary, mądry Francuz, po prostu zadajcie sobie pytanie: do ilu klubów sami należycie? Jeśli chodzi o mnie, mogę doliczyć się trzech klubów w Londynie, jednego w Oxfordzie, jednego w Nowym Jorku i jednego w Cambridge (tym w Massachusetts). Niestety nie należę do szczególnie aktywnych członków żadnego z nich, ale regularnie płacę składki, a kilka razy do roku korzystam z ich oferty sportowej, restauracyjnej czy hotelowej. Także regularnie, choć zapewne nie dość często, dokonuję darowizn na rzecz dwóch organizacji dobroczynnych. Ponadto należę do jednego klubu fitness. Jestem też kibicem jednego z klubów piłkarskich.

Największą aktywność wykazuję prawdopodobnie na spotkaniach absolwentów dwóch najważniejszych instytucji edukacyjnych, z którymi związana była moja młodość: Glasgow Academy oraz Magdalen College w Oxfordzie. Ponadto regularnie udzielam się w szkołach, do których uczęszczają moje dzieci, jak również na uniwersytecie, na którym wykładam. Chętnie wyjaśnię, dlaczego w sposób szczególny traktuję właśnie owe niezależne[10*] instytucje edukacyjne.

Najpierw jednak słowo ostrzeżenia: pogląd, który za chwilę wyłożę, jest obecnie wysoce niemodny. Podczas jednego ze spotkań w redakcji pisma „Guardian” wywołałem wręcz okrzyki oburzenia, kiedy wypowiedziałem takie oto słowa: „Moim zdaniem najlepszymi instytucjami na Wyspach Brytyjskich są dziś szkoły niepubliczne” (nie muszę chyba dodawać, że najgłośniej protestowali ci, którzy sami kiedyś do takich szkół uczęszczali). Jeśli miałbym wymienić tylko jeden rodzaj działań w zakresie edukacji, które byłyby wdrażane w całej Wielkiej Brytanii, to wybrałbym politykę zmierzającą do wyraźnego zwiększenia liczby prywatnych instytucji edukacyjnych – a zarazem wprowadzenia rozmaitych programów stypendialnych, bonów edukacyjnych i wszelkiego rodzaju dofinansowań, tak by umożliwić jak największej liczbie dzieci z rodzin o niższych dochodach uczęszczanie do takich placówek.

Rzecz jasna tego rodzaju rozumowanie każda szanująca się lewica z miejsca okrzyknie mianem elitaryzmu. Nawet niektórzy konserwatyści, jak choćby George Walden, postrzegają szkoły prywatne jako źródło nierówności, do tego stopnia szkodliwe, że należałoby je w ogóle zlikwidować. Chętnie wyjaśnię, dlaczego tego rodzaju poglądy uważam za z gruntu mylne.

Obserwowany w okresie ostatniego stulecia rozwój edukacji publicznej był bez wątpienia zjawiskiem jak najbardziej pozytywnym. Jak zauważył Peter Lindert, szkoły okazały się wyjątkiem potwierdzającym regułę Tocqueville’a, jako że to właśnie amerykańskie stany jako pierwsze zaczęły uchwalać lokalne podatki po to, by od 1852 roku stopniowo wprowadzać i finansować powszechny i obowiązkowy system kształcenia. Z upływem czasu, i przy dosłownie kilku wyjątkach, także wszędzie indziej na świecie rozszerzanie prawa wyborczego prowadziło błyskawicznie do wprowadzania analogicznych modeli edukacji. Proces ten okazał się niezwykle istotny również z ekonomicznego punktu widzenia: wpływy do powszechnego systemu kształcenia stale rosły, jako że pracownicy potrafiący czytać i liczyć w sposób oczywisty podnosili produktywność[24]. Mimo to musimy uświadomić sobie ograniczenia, jakie niesie ze sobą publiczny monopol w dziedzinie edukacji, zwłaszcza dla społeczeństw, które z problemem masowego analfabetyzmu uporały się już dość dawno temu. Istota całego problemu jest w gruncie rzeczy raczej mało skomplikowana: w ramach owego publicznego monopolu w zakresie edukacji działają dokładnie te same mechanizmy, co w odniesieniu do każdego innego monopolu w gospodarce, to znaczy pojawia się narastające pogarszanie się jakości, będące wynikiem braku konkurencji i coraz większej dbałości przede wszystkim o interesy „producenta”, a nie konsumenta. Bez względu zatem na nasze uprzedzenia ideologiczne musimy przyznać sami przed sobą, że nie jest dziełem przypadku, iż prywatne instytucje edukacyjne odgrywają tak istotną rolę w ustanawianiu i podnoszeniu standardów kształcenia na całym świecie.

Nie jestem wcale rzecznikiem szkół prywatnych ani krytykiem szkolnictwa państwowego. Jestem zwolennikiem współistnienia obu tych systemów, ponieważ „bioróżnorodność” jest zawsze lepsza od monopolu. Odpowiednia mieszanka instytucji publicznych i prywatnych wprowadza element konkurencji i sprzyja doskonaleniu całego systemu. To właśnie dlatego uniwersytety amerykańskie (konkurujące z innymi szkołami wyższymi na poziomie globalnym) są najlepsze na świecie – według rankingów sporządzanych przez Uniwersytet Jiao Tong w Szanghaju w pierwszej trzydziestce jest ich aż dwadzieścia jeden – amerykańskie szkoły średnie zaś (funkcjonujące w systemie monopolistycznym na poziomie lokalnym) są zazwyczaj dosyć kiepskie, o czym świadczyć mogą choćby niedawne (z 2009 roku) wyniki osiągnięte w Programie Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów (PISA) w dziedzinie matematyki dla piętnastolatków. Czy Harvard byłby Harvardem, gdyby w którymś momencie został znacjonalizowany czy to przez stan Massachusetts, czy przez amerykański rząd federalny? Odpowiedź jest chyba oczywista.

W Wielkiej Brytanii mamy system dokładnie odwrotny: to właśnie uniwersytety zostały niemal zredukowane do roli delegatur finansowanej przez rząd National Higher Education Service – i to pomimo wprowadzenia w Anglii i Walii dodatkowych opłat, które i tak wynoszą mniej, niż najlepsze z tych uczelni powinny pobierać – natomiast na poziomie szkolnictwa średniego operuje prężny i pozbawiony ograniczeń finansowych sektor prywatny. Jakie są skutki? Wyjąwszy wąską elitę, cieszącą się własnymi źródłami finansowania i/albo ugruntowaną reputacją, większość uniwersytetów w Wielkiej Brytanii przeżywa wyraźny kryzys. Jedynie siedem z nich znalazło się w najnowszym rankingu najlepszych pięćdziesięciu wyższych uczelni świata tygodnika „Times Higher Education Supplement”. Za to możemy się poszczycić jednymi z najlepszych szkół średnich na całym globie.

Zwolennicy tradycyjnej edukacji państwowej muszą zrozumieć jedną prostą prawidłowość: zapewniając „bezpłatne” kształcenie państwowe, charakteryzujące się zazwyczaj niezbyt wysoką jakością, tworzy się idealne warunki do pojawienia się rzeczywiście dobrego systemu prywatnego (bo nikt przecież nie będzie płacił od dziesięciu do trzydziestu tysięcy funtów rocznie za edukację nieznacznie tylko lepszą od tej bezpłatnej)[25].

Nie bez pewnej dozy ironii w chwili pisania tych słów za wdrażanie działań mających na celu rozwiązanie problemu niskiej jakości kształcenia publicznego w Anglii odpowiedzialny był pewien Szkot. Urodzony w Edynburgu Michael Gove, minister edukacji w gabinecie Davida Camerona, podchwycił oto pomysł absolwenta Fettes College, niejakiego Tony’ego Blaira: zmieńmy słabo sobie radzące szkoły w samorządne akademie. W ciągu dwóch lat liczba takich akademii wzrosła z ledwie dwustu do blisko połowy wszystkich szkół średnich w kraju. Szkoły takie jak Mossbourne Academy w Hackney albo Durand Academy, podstawówka w londyńskiej dzielnicy Stockwell, doskonale ilustrują, jak wiele może osiągnąć nawet placówka leżąca w tak zwanej złej okolicy, jeśli tylko uwolni się ją od konieczności podlegania nieporadnej ręce lokalnych władz[26]. Jeszcze bardziej obiecujące są doświadczenia z zupełnie nowymi „wolnymi szkołami”, zakładanymi przez rodziców, nauczycieli i innych ludzi dobrej woli, takich jak mój stary przyjaciel Toby Young, któremu wreszcie udało się znaleźć konkretny sposób na zawieranie nowych przyjaźni i rzeczywiste zmienianie świata[27]. Warto zauważyć, że te szkoły nie są w żaden sposób elitarne. One również są finansowane przez państwo. Tyle że zwiększona autonomia pozwala im na wprowadzanie wyższych standardów, zarówno pod względem dyscypliny, jak i poziomu kształcenia.

Wielu ludzi lewicy głośno ubolewa nad takim rozwojem wypadków. Niejeden parlamentarzysta Partii Pracy z radością wyrzekłby się zapewne samej idei tworzenia akademii. Stanowią one jednak część pewnego trendu o charakterze globalnym. W różnych zakątkach świata mądre rządy odchodzą od przestarzałego modelu edukacji zmonopolizowanej przez państwo i oddają kształcenie w ręce społeczeństwa obywatelskiego, gdzie tak naprawdę jest jego miejsce.

Wielu ludzi błędnie uważa, że stare dobre państwo opiekuńcze ma się najlepiej w krajach skandynawskich. W rzeczywistości jedynie Finlandia wciąż utrzymuje ścisły monopol państwa w dziedzinie edukacji, stojącej zresztą na niezmiennie wysokim poziomie, co czyni z tego kraju wyjątek od opisywanej przeze mnie reguły. Ale już Szwecja i Dania są pionierami reform w szeroko pojmowanej sferze kształcenia. Dzięki odważnej polityce decentralizacji systemu edukacji oraz wprowadzeniu bonów edukacyjnych liczba szkół niepublicznych rośnie w Szwecji w tempie doprawdy imponującym. W Danii natomiast „darmowe” szkoły cieszą się autonomią zarządzania i otrzymują rządową dotację na każdego ucznia, ale mogą też wprowadzać dodatkowe opłaty albo pozyskiwać fundusze z innych źródeł, jeśli tylko są w stanie uzasadnić takie działania lepszymi wynikami w nauczaniu. (Podobne reformy wprowadzane w Holandii doprowadziły do sytuacji, w której już około dwóch trzecich tamtejszych uczniów kształci się w szkołach niepublicznych)[28].

W Stanach Zjednoczonych istnieje obecnie ponad dwa tysiące szkół społecznych (tzw. charter schools) – podobnych do angielskich akademii, jako że są finansowane z pieniędzy publicznych, ale cieszą się autonomią w zarządzaniu – co znacząco poszerza ofertę edukacyjną dla około dwóch milionów rodzin mieszkających w jednych z najbiedniejszych obszarów miejskich w tym kraju. Organizacje takie jak Success Academy (Akademia Sukcesu) spotykają się z potężną falą zohydzania i zastraszania ze strony nauczycielskich związków zawodowych właśnie dlatego, że wyższe standardy nauczania wprowadzane w ich szkołach społecznych stanowią poważne zagrożenie dla istniejącego status quo, w którym nagminnie toleruje się osiąganie miernych wyników i niewykorzystywanie potencjału uczniów. W roku ubiegłym w szkołach publicznych miasta Nowy Jork egzaminy z matematyki zdało pomyślnie 62 procent uczniów klas trzecich, czwartych i piątych. W szkole Akademii Sukcesu w Harlemie odsetek ten wyniósł ostatnio 99 procent, przy czym w odniesieniu do nauk ścisłych sięgnął wręcz 100 procent[29]. I wcale nie działo się tak dlatego, że szkoły społeczne zwykle rekrutują najlepszych uczniów, względnie kierują swoją ofertę do najbardziej zmotywowanych rodziców. Nabór uczniów do Harlem Success odbywa się bowiem drogą losowania. A w nauce radzą sobie oni lepiej dlatego, że szkoła ta, po pierwsze, jest autonomiczna, a po wtóre, pilnuje wysokich standardów.

To jednak wciąż zbyt mało i potrzebne są kolejne kroki – także ze strony ministra Michaela Gove’a. Należy konsekwentnie zwiększać liczbę szkół naprawdę niepublicznych, to jest finansowanych ze środków prywatnych, a przy tym naprawdę autonomicznych, to jest swobodnie kształtujących swoją politykę rekrutacyjną. Nie przypadkiem sześciu na dziesięciu dyrektorów akademii odpowiedziało w ankiecie przeprowadzonej w marcu 2012 roku, że ogólnokrajowe porozumienie regulujące wysokość wynagrodzeń i zasady zatrudniania kadry w szkołach[11*] uniemożliwia im oferowanie lepszych płac lepszym nauczycielom albo wydłużanie dnia zajęć po to, by zapewnić słabszym uczniom zajęcia wyrównawcze[30]. Tymczasem w innych częściach świata nie ma tego rodzaju ograniczeń dla niepublicznej edukacji. W Szwecji prywatne firmy takie jak Kunskapsskolan (Szkoła Wiedzy) kształcą dziesiątki tysięcy uczniów. W Brazylii istnieją całe sieci szkół prywatnych, takie jak Objetivo, COC czy Pitágoras, w których uczą się dosłownie setki tysięcy dzieci i młodzieży. Najbardziej godnym uwagi przypadkiem są chyba jednak Indie. Jak opisuje James Tooley, w miejskich slumsach – na przykład w Hajdarabadzie – największe szanse na odebranie choćby przyzwoitej edukacji dają właśnie szkoły prywatne, wśród nich placówki o tak niebanalnych nazwach jak Królewska Szkoła Podstawowa, Liceum „Mały Słowik” czy Szkoła Przyklasztorna „Kwiaty Raju”[31]. Tooley i jego współpracownicy natrafili też na podobne szkoły prywatne w niektórych regionach Afryki. Wszędzie na świecie są one odpowiedzią na żenująco niski poziom edukacji publicznej, przejawiający się absurdalnie rozrośniętymi klasami albo często nieobecnymi (fizycznie bądź duchem) nauczycielami.

Problemem Wielkiej Brytanii nie jest zbyt wielka liczba szkół prywatnych. Problemem jest to, że jest ich wciąż za mało – a jeśli ktoś kiedyś uchyli ich status instytucji dobroczynnych, będzie ich jeszcze mniej. Jedynie około 7 procent brytyjskich nastolatków uczęszcza do szkół prywatnych; podobny wskaźnik odnotowuje się dla Stanów Zjednoczonych. Jeśli szuka się odpowiedzi na pytanie, dlaczego nastolatkowie z Dalekiego Wschodu radzą sobie o wiele lepiej od swoich brytyjskich i amerykańskich rówieśników w rozwiązywaniu standardowych testów sprawdzających wiedzę i kompetencje, oto jedna z możliwości: w krajach takich jak Makau, Hongkong, Korea Południowa, Tajwan czy Japonia ponad jedna czwarta uczniów kształci się w szkołach prywatnych. Średni wynik osiągnięty w Programie Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów w dziedzinie matematyki jest w odniesieniu do uczniów z tych krajów o 10 procent wyższy niż dla uczniów z Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Różnica, jaka dzieli nas od tych państw, odpowiada mniej więcej przewadze, jaką mamy obecnie nad Turcją. I cóż się okazuje? Odsetek tureckich uczniów uczęszczających do szkół prywatnych nie przekracza 4 procent.

Z zalet edukacji prywatnej korzystają przy tym nie tylko przedstawiciele elit. W opublikowanym w 2010 roku artykule Martin West i Ludger Woessmann wykazali, że

10-procentowy wzrost zapisów do szkół prywatnych poprawia wyniki odnotowywane w testach matematycznych przez uczniów z danego kraju (...) o wartość równą niemal półrocznej dodatkowej nauce. Ponadto 10-procentowy wzrost zapisów do szkół prywatnych obniża łączne wydatki na edukację w przeliczeniu na jednego ucznia o ponad 5 procent średniej OECD[32].

Innymi słowy, zwiększanie prywatnej edukacji oznacza także zwiększanie jakości i efektywności kształcenia dla dosłownie wszystkich uczniów. Doskonałą ilustracją powyższej zasady jest fakt sponsorowania przez Wellington School nowej akademii dotowanej ze środków publicznych. Kolejne przykłady to rozszerzanie programów stypendialnych przez szkoły takie jak Rugby czy Glasgow Academy po to, by zwiększyć odsetek przyjmowanych uczniów, których czesne pokrywane jest później z zasobów własnych placówki.

Rewolucja edukacyjna, która nastąpiła w XX wieku, polegała na tym, że edukacja na poziomie podstawowym stała się dostępna dla większości ludzi żyjących w krajach demokratycznych. Rewolucja edukacyjna w XXI wieku polegać zaś będzie na tym, że dla rosnącego odsetka dzieci dostępna będzie edukacja na naprawdę dobrym poziomie. A jeśli ktoś się temu przeciwstawia, to właśnie on sam reprezentuje poglądy prawdziwie elitarystyczne: to przez ludzi takich jak on dzieci z ubogich rodzin wciąż kształcą się w kiepskich szkołach.

Większe społeczeństwo

Na przykładzie edukacji usiłowałem pokazać zjawisko o znacznie większym wymiarze: oto przez ostatnie pięćdziesiąt lat rządy zaczęły ingerować zbyt głęboko w kompetencje społeczeństwa obywatelskiego. Dało to niewątpliwie pewne korzyści, na przykład tam, gdzie sektor prywatny działał niewystarczająco prężnie (jak w przypadku szkolnictwa podstawowego). Ale proces ten miał też swoje realne koszty.

Podobnie jak Tocqueville jestem przekonany o tym, że spontaniczne działania obywateli na poziomie lokalnym są lepsze od aktywności państwa zaplanowanej centralnie, i to nie tylko pod względem osiąganych rezultatów, ale także – co nawet ważniejsze – pod względem skutków dla nas samych jako obywateli. Prawdziwa odpowiedzialność obywatelska nie polega bowiem wyłącznie na głosowaniu w wyborach, dokładaniu swojej cegiełki do rozwoju gospodarczego kraju i nienaruszaniu przepisów prawa. Wiąże się ona także z uczestnictwem w działaniach lokalnej społeczności – czyli grupy wykraczającej poza krąg naszej rodziny i najbliższych przyjaciół. To dzięki takim interakcjom uczymy się, jak kształtować i egzekwować reguły postępowania, czyli, krótko mówiąc, jak się samemu rządzić. Jak kształcić nasze dzieci. Jak dbać o tych, którym się gorzej powiodło. Jak zwalczać przestępczość. Jak oczyszczać ulice ze śmieci.

Odkąd do politycznego leksykonu weszło określenie big society (wielkie społeczeństwo), nie milknie jego krytyka z wszystkich możliwych stron. Dokładnie w tym samym miesiącu, w którym wygłaszałem wykłady będące podstawą niniejszej książki (czyli w czerwcu 2012 roku), arcybiskup Canterbury określił tę koncepcję mianem „wydmuszki mającej ukryć głęboko niepokojący fakt wycofywania się państwa ze swojej odpowiedzialności wobec najbardziej bezbronnych obywateli”[33]. Nawet Martin Sime, dyrektor wykonawczy Szkockiej Rady Organizacji Społecznych (Scottish Council of Voluntary Organizations, SCVO) – który mieni się wyznawcą zasady „samopomocy” – zdefiniował big society jako „toksyczną mieszankę (...), szwindel Torysów i przykrywkę dla cięć”[34]. Z moich dotychczasowych wywodów wynika chyba jasno, że znacznie optymistyczniej od cytowanych tutaj obu panów zapatruję się na pogląd, iż nasze społeczeństwo – czy wręcz z zasady większość społeczeństw – bez wątpienia skorzystałoby, polegając bardziej na inicjatywie prywatnej, a mniej na zależności od państwa. Jeśli pogląd taki postrzegany jest dziś jako konserwatyzm, pozostaje mi tylko przyjąć to do wiadomości. Tyle że kiedyś uznawano to za kwintesencję prawdziwego liberalizmu.

Na poprzednich stronach starałem się wykazać, że przeżywamy obecnie głęboki kryzys instytucji, które spełniały kluczową rolę w osiąganiu poprzednich sukcesów – nie tylko na poziomie gospodarczym, ale także politycznym czy kulturalnym – przez całą naszą cywilizację. Opisałem kryzys zadłużenia publicznego – stanowiący bez wątpienia największy problem, z którym musi się zmierzyć polityka zachodnia – uznając go za oznakę zdrady wobec przyszłych pokoleń, za naruszenie postulowanej przez Edmunda Burke’a umowy społecznej między teraźniejszością a przyszłością.

Wyraziłem przekonanie, że próby wprowadzania skomplikowanych regulacji w celu zapobiegania przyszłym kryzysom finansowym oparte są na głębokim niezrozumieniu sposobu, w jaki działa gospodarka rynkowa – niezrozumieniu, któremu nigdy nie poddał się Walter Bagehot.

Przestrzegałem przed tym, że rządy prawa, tak nieodzowne dla funkcjonowania zarówno demokracji, jak i kapitalizmu, w niebezpieczny sposób wyradzają się w rządy prawników – o którym to niebezpieczeństwie doskonale wiedział już Karol Dickens.

Wreszcie zasugerowałem, że nasze niegdyś przepełnione energią społeczeństwo obywatelskie znajduje się w stanie rozkładu, nie tyle za przyczyną zmian technologicznych, co z powodu nadmiernych pretensji państwa – przed którym to zagrożeniem proroczo przestrzegał Europejczyków i Amerykanów już Tocqueville.

My, ludzie, żyjemy w wielkiej i złożonej sieci rozmaitych instytucji. Istnieje rząd. Istnieje rynek. Istnieje prawo. Istnieje też społeczeństwo obywatelskie. Kiedyś – aż kusi mnie, by sprecyzować owo „kiedyś” jako czasy szkockiego oświecenia – ta sieć funkcjonowała zadziwiająco dobrze, a każdy zestaw instytucji dopełniał i wzmacniał wszystkie pozostałe. I właśnie to w moim najgłębszym przekonaniu przesądziło o sukcesach odnoszonych przez świat zachodni w XVIII, XIX i XX wieku. Ale w czasach, w których przyszło nam żyć, owa zgodna współpraca instytucji należy już do przeszłości.

Przed nami zatem ważne wyzwanie, by jak najszybciej przywrócić ich funkcjonalność, by odwrócić bieg Wielkiej Degeneracji. Możemy to uczynić, wracając do podstawowych zasad, które legły u podstaw prawdziwie wolnego społeczeństwa, a które starałem się uwypuklić z niejaką pomocą kilku wielkich myślicieli z przeszłości.

Krótko mówiąc, czas już posprzątać plażę.

Zakończenie

Jak wyjaśnić nierówności

Dlaczego niektóre kraje są tak wyraźnie bogatsze od innych? A mówiąc ściślej: dlaczego rzeczywiste zarobki – to jest zarobki urealnione o koszta życia – są w niektórych krajach wyższe aniżeli w wielu innych? W przeddzień wybuchu pierwszej wojny światowej rzeczywiste zarobki w Londynie były ponad siedmiokrotnie wyższe od tych w Kantonie, choć jeszcze dwieście lat wcześniej były z nimi z grubsza porównywalne (uwzględniając różnice w zachowaniach konsumpcyjnych)[1]. Co więcej, to rozwarstwienie zarysowało się, pomimo że w latach 1700–1900 światowa gospodarka ulegała postępującej integracji pod wpływem niespotykanych wcześniej przepływów kapitału, dóbr i siły roboczej. Obecnie, w kolejnej dobie globalizacji, widzimy analogiczne nierówności. Zarobki robotników fabrycznych w Chinach nie stanowią już jednej dwudziestej poborów ich amerykańskich odpowiedników, jak się to działo jeszcze w 2005 roku; na okres 2012–2015 przewiduje się ich wzrost z jednej dziesiątej do jednej piątej poborów robotników amerykańskich. A jeśli uwzględnić parytet siły nabywczej, różnica ta dodatkowo się pomniejsza. Liczba kanapek BigMac, którą może nabyć za swoją godzinową stawkę zatrudniony w tej sieci Amerykanin przewyższa tylko czterokrotnie liczbę kanapek dostępnych jego odpowiednikowi w Chinach[2]. Różnica ta jednak, choć konsekwentnie się zmniejsza, jest wciąż znacząca.

Mimo że istnieje dość powszechna zgoda, by tego rodzaju rozbieżności wyjaśniać różnicami w „całkowitej produktywności czynników produkcji” (total factor productivity), o wiele mniejsza jednomyślność panuje przy próbach zrozumienia, co dokładnie prowadzi do takich różnic. Odpowiedzi kładące nacisk na geografię, klimat, choroby czy istniejące zasoby naturalne są dziś znacznie mniej przekonujące, niż wydawały się jeszcze w XVIII wieku. Postęp naukowy, innowacje technologiczne oraz integracja rynków w znaczący sposób osłabiły przecież wagę czynników takich jak odległość, pogoda czy zarazki, jeśli zaś chodzi o bogactwa mineralne, niejednokrotnie przynosiły one tyleż korzyści, co problemów. Z kolei wyjaśnienia odwołujące się do różnic rasowych mających jakoby wpływ na inteligencję czy pracowitość nie są już dziś przez nikogo traktowane poważnie. Owszem, istnieją zauważalne różnice w poziomie inteligencji obserwowane między genetycznie identycznymi populacjami, takimi jak Niemcy zachodni i wschodni przed 1991 rokiem, albo jak Irlandczycy oraz Amerykanie irlandzkiego pochodzenia około 1970 roku. Ponadto potrafimy dostrzec o wiele szybsze zmiany w poziomie inteligencji na przestrzeni lat, aniżeli wynikałoby to wyłącznie z czynników czysto biologicznych[3]. Socjologowie od dawna pochylają się też z zainteresowaniem nad wpływem religii, kultury czy „charakteru narodowego” na całe społeczeństwa. Historia gospodarcza jednak pokazuje aż nadto wyraźnie, że przechodzenie od ubóstwa do bogactwa przebiega zwykle w tempie zbyt nagłym, a przy tym zdarza się w zbyt zróżnicowanych kulturowo środowiskach, by można było wyjaśnić to którymkolwiek z powyższych czynników.

Zresztą różnice w dobrobycie ekonomicznym w obrębie poszczególnych państw są pod pewnymi względami równie wielkie jak różnice między samymi państwami. W 2007 roku średni dochód Amerykanów sytuujących się w górnym 1 procencie pod względem rozwarstwienia dochodowego przewyższał aż trzydziestokrotnie średni dochód Amerykanów z pozostałych 99 procent społeczeństwa. Jest to skądinąd kolejny wskaźnik, który zmienił się gwałtownie w ostatnich latach – tyle że, w odróżnieniu od nierówności między państwami, rozwarstwienie wewnątrzkrajowe ma raczej tendencję do wzrostu aniżeli do zanikania. Jeszcze w 1978 roku ów 1 procent najlepiej sytuowanych był bogatszy od całej reszty zaledwie dziesięciokrotnie. Według większości badań społeczeństwo amerykańskie charakteryzuje się dziś nierównościami porównywalnymi z tymi obserwowanymi w końcówce lat 20. XX wieku[4]. Innym sposobem uchwycenia tego samego zjawiska jest dostrzeżenie, że ogromna większość korzyści wynikających z ostatnich trzydziestu pięciu lat wzrostu gospodarczego trafiła do absolutnej ekonomicznej elity. Tymczasem w okresie między Wielkim Kryzysem z lat 30. a wielką inflacją z lat 70. XX wieku działo się zupełnie inaczej. W latach 1933–1973 średni dochód 99 procent społeczeństwa wzrósł czteroipółkrotnie (przed opodatkowaniem). Tymczasem w latach 1973–2010 dochód w tej grupie realnie spadł[5].

Z czym zatem mamy tak naprawdę do czynienia? Jak już widzieliśmy, wyjaśnienia o charakterze wąsko ekonomicznym, skupiające się na wpływie czynników finansowych („delewarowanie”), integracji międzynarodowej („globalizacja”), roli technologii informatycznych („off-shoring” i „outsourcing”), czy też polityce fiskalnej („stymulowanie” kontra „zaciskanie pasa”), nie dają nam tak naprawdę satysfakcjonujących odpowiedzi. Aby zrozumieć złożoną dynamikę konwergencji i dywergencji charakterystyczną dla dzisiejszego świata, musimy zagłębić się w historię instytucji. Deficyty demokracji opisywane w rozdziale pierwszym, kruchość systemu regulacyjnego przywołana w rozdziale drugim, rządy prawników obnażone w rozdziale trzecim, a wreszcie społeczeństwo nieobywatelskie z rozdziału czwartego – wszystkie te zjawiska w znacznie lepszy sposób objaśniają, dlaczego Zachód charakteryzuje się dziś niższym wzrostem gospodarczym i większymi nierównościami niż w nieodległej przeszłości, innymi słowy, dlaczego to właśnie Zachód odpowiada obecnie definicji państwa stacjonarnego ukutej przez Adama Smitha.

Przyszłość miast

W końcowych fragmentach mojej książki chciałbym zadać pytanie, jakie implikacje na przyszłość niesie postawiona przeze mnie wcześniej diagnoza o Wielkiej Degeneracji instytucji w świecie Zachodu. Aby udzielić odpowiedzi na to pytanie, warto sięgnąć do słynnej typologii wymyślonej przez byłego sekretarza obrony Stanów Zjednoczonych Donalda Rumsfelda: „znane wiadome”, „znane niewiadome” i „nieznane niewiadome” – tyle że z dodaniem czwartej kategorii: „nieznane wiadome”. Te ostatnie to przyszłe scenariusze, które nie są niczym nowym dla każdego studenta historii, ale pozostają poza świadomością wszystkich pozostałych.

Zacznijmy jednak od znanych wiadomych. Pomijając niezmienne prawa fizyczne i chemiczne, również wiele innych czynników nie zmieni się zapewne znacząco w przewidywalnej przyszłości, a będą to między innymi: normalny (czyli wyrażany krzywą dzwonową) rozkład inteligencji w dowolnej populacji, uprzedzenia poznawcze ludzkiego umysłu czy nasze zachowania biologiczne wynikające z ewolucji naturalnej. Możemy również założyć, że populacja na świecie w dalszym ciągu będzie rosła, by prędzej czy później osiągnąć wielkość dziewięciu miliardów, choć niemal cały ten wzrost przypadnie na Afrykę i Azję Południową, podczas gdy w pozostałych częściach globu struktura wiekowa będzie w dalszym ciągu zmierzać ku coraz większej dominacji osób w podeszłym wieku. Z drugiej strony przynajmniej niektóre kluczowe dobra i towary – zwłaszcza pewne minerały i metale ziem rzadkich – będą w dalszym ciągu dostępne w ograniczonym zakresie. Tymczasem tempo rozwoju technologicznego na świecie z dużym prawdopodobieństwem wcale nie wyhamuje, co będzie zachęcało kolejne rzesze ludzi do migracji ze wsi do miast. W XXI wieku kluczową rolę będą zatem odgrywać nowe „megamiasta” – wielkie konurbacje liczące ponad dziesięć milionów mieszkańców – powstające w świecie rozwijającym się. Takich złożonych organizmów miejskich już dziś mamy przynajmniej dwadzieścia: sześć w Chinach (z Szanghajem na czele), trzy w Indiach (z Bombajem na czele), a ponadto miasto Meksyk, São Paulo, Dhakę, Karaczi, Buenos Aires, Manilę, Rio de Janeiro, Moskwę, Kair, Stambuł i Lagos. Według McKinsey Global Institute wraz z czterysta dwudziestoma innymi miastami nieleżącymi w świecie Zachodu aglomeracje te mogą wytworzyć blisko połowę całego wzrostu gospodarczego w latach 2012–2025[6].

Pod wieloma względami jest to perspektywa wielce ekscytująca. Fizyk Geoffrey West wykazał, że proces urbanizacji pociąga za sobą zarówno oszczędności wynikające z efektu skali (przede wszystkim w infrastrukturze), jak i wzrost korzyści z tegoż efektu skali (głównie ludzkiej kreatywności). Jak ujął to on sam: „Wielkie miasta są (...) przyczyną dobrego życia. Stanowią one ośrodki powstawania bogactwa, kreatywności, innowacji oraz wynalazczości. Są miejscami, w których ciągle coś się dzieje. Są też magnesami przyciągającymi kolejnych ludzi”. West i jego koledzy z Santa Fe Institute potwierdzili istnienie dwóch uderzająco powtarzalnych zależności statystycznych. Po pierwsze, „każda liczba obiektów infrastrukturalnych (...) od całkowitej długości sieci drogowej poprzez długość linii elektrycznych aż po długość gazociągów (...) pozostawała w ścisłym związku z liczbą stacji benzynowych”. Oznacza to, że im większe miasto, tym mniej potrzeba w nim stacji benzynowych w przeliczeniu na mieszkańca, a to z kolei przekłada się na oszczędności wynikające z efektu skali dające się wyrazić dosyć stałym wskaźnikiem oscylującym wokół wartości 0,85 (czyli jeśli liczba ludności danego miasta wzrośnie o 100 procent, liczba stacji benzynowych na mieszkańca musi wzrosnąć zaledwie o 85 procent). Po drugie, a to już znacznie bardziej zaskakujące:

Socjoekonomiczne (...) wyróżniki, takie jak zarobki, liczba instytucji edukacyjnych, liczba wytworzonych patentów et cetera (...) pozostawały ze sobą w zależności, którą określiliśmy mianem zależności superlinearnej. Tutaj wykładnik nie był wcale mniejszy od jedności, co wskazywałoby na oszczędności wynikające z efektu skali, lecz przeciwnie – był większy od jedności, co oznaczało (...) rosnące korzyści wynikające z efektu skali (...). Świadczy to o tym, że ogólnie rzecz biorąc, im większe jest dane miasto, tym większych zarobków można się w nim spodziewać, tym więcej znajdziemy tam z zasady instytucji edukacyjnych, [tym] więcej wydarzeń kulturalnych, [tym] więcej wytwarza się w nim patentów, tym więcej innowacji, i tak dalej. W dodatku, co uderzające, zawsze [więcej] o tę samą wartość. Zaobserwowaliśmy uniwersalny wykładnik, który okazał się mieć wartość zbliżoną do 1,15, co (...) przekłada się na następujący komunikat: jeśli podwoi się liczbę mieszkańców miasta, z pięćdziesięciu do stu tysięcy czy z miliona do dwóch milionów, czy też z pięciu do dziesięciu milionów (...), wówczas niezmiennie otrzyma się około 15-procentowy wzrost produktywności, liczby patentów, liczby instytucji badawczych, zarobków [per capita] (...), a zarazem uzyska się konsekwentne, około 15-procentowe oszczędności w sieci drogowej i w ogóle w całej infrastrukturze[7].

W wielkich miastach, w zestawieniu z tymi mniejszymi, ludzie nawet chodzą nieporównanie szybciej. Istnieje też nieporównanie szersza oferta wolnych miejsc pracy. A wszystko to najlepiej wyjaśnić, uwzględniając efekty sieciowe. Istnieją też równie wielkie konsekwencje negatywne: większe miasta borykają się z nieporównywalnie większymi problemami z przestępczością, chorowitością i zanieczyszczeniem. Tymczasem, jak argumentuje West, jeśli będziemy potrafili dostatecznie szybko wprowadzać kolejne innowacje, nasze megamiasta mogą uniknąć – a przynajmniej odłożyć w czasie – moment zapaści[12*].

Analiza przeprowadzona przez Westa wyjaśnia, dlaczego proces urbanizacji – który pod wieloma względami leży u podstaw całej historii ludzkiej cywilizacji – jest szybszy niż wykładniczy. I choć dane do swojego studium czerpał on z całego świata, wiemy przecież, że istnieją duże różnice w korzyściach osiąganych dzięki urbanizacji w miastach takich jak Nowy Jork czy Londyn z jednej, a – dajmy na to – Bombaj czy Lagos z drugiej strony. W lipcu 2012 roku wielka awaria sieci elektrycznej w północnych Indiach – w której wyniku aż sześćset czterdzieści milionów ludzi pozbawionych zostało prądu – przypomniała nam aż nadto dobitnie, jak delikatnymi systemami są wielkie megamiasta. Znając historię Nowego Jorku – w tym zwłaszcza pamiętając naznaczoną gwałtownym wzrostem przestępczości końcówkę lat 80. XX wieku – wiemy też, że czasami negatywne konsekwencje budowania miejskich sieci nieomal przeważają nad wynikającymi z tego procesu pozytywami.

W niniejszej książce staram się argumentować, że korzyści z urbanizacji uzależnione są ściśle od ram instytucjonalnych, w których dane miasto funkcjonuje. Tam gdzie istnieje skutecznie działający rząd przedstawicielski, gdzie funkcjonuje dynamiczna gospodarka rynkowa, gdzie przestrzega się rządów prawa i gdzie społeczeństwo obywatelskie rozwija się niezależnie od państwa, wszędzie tam korzyści z zagęszczania populacji przewyższają towarzyszące temu koszty. Tam jednak gdzie powyższe warunki nie są spełnione, zachodzi prawidłowość dokładnie odwrotna. Ujmując rzecz inaczej, w bezpiecznych ramach instytucjonalnych sieci miejskie są – by użyć sformułowania Nassima Taleba – „antydelikatne”: ewoluują one w sposób, który nie tylko zapewnia im odporność na ewentualne zaburzenia, ale wręcz sprawia, że z tych zaburzeń wychodzą one silniejsze (jak choćby Londyn z okresu wojennych bombardowań). Jeśli zaś takich solidnych ram instytucjonalnych zabraknie, wówczas sieci miejskie stają się delikatne: upadają nawet w obliczu stosunkowo niewielkich zagrożeń (jak Rzym zaatakowany przez Wizygotów w 410 roku n.e.).

Rewolwerowcy i ci, którzy kopią

W spaghetti westernie Dobry, zły i brzydki jest pewna scena, która doskonale podsumowuje obecny stan światowej gospodarki. Blondas (Clint Eastwood) oraz Tuco (Eli Wallach) odnajdują wreszcie cmentarz, na którym – jak wiedzą – zakopane zostało złoto: jest to wielkie pobojowisko po wojnie domowej. Eastwood spogląda na swój rewolwer, następnie na Wallacha, po czym wypowiada nieśmiertelną kwestię: „Na tym świecie, mój przyjacielu, są dwa rodzaje ludzi. Ci, którzy trzymają nabitą broń... i ci, którzy kopią”.

W pokryzysowych realiach ekonomicznych także istnieją dwa typy gospodarek. Jedne charakteryzują się dużą akumulacją zasobów, zgromadzonych między innymi pod postacią państwowych funduszy majątkowych (których wartość przekracza obecnie 4 biliony dolarów) czy rezerw w twardych walutach (5,5 biliona dolarów na samych rynkach wschodzących) – to właśnie gospodarki z nabitą bronią. Ale są też inne: obciążone ogromnymi długami publicznymi (których całkowita wysokość w skali świata sięga dziś blisko 40 bilionów dolarów) – one z kolei nadają się tylko do kopania. W takim świecie opłaca się posiadać jakieś bogactwa naturalne. Tyle że te nie rozkładają się wcale po równo. Według moich wyliczeń szacowana wartość rynkowa wszystkich odkrytych dotąd, ale wciąż spoczywających pod ziemią rezerw minerałów na świecie wynosi około 359 bilionów dolarów, z czego nieco ponad 60 procent należy do zaledwie dziesięciu państw: Rosji, Stanów Zjednoczonych, Australii, Arabii Saudyjskiej, Chin, Gwinei (bogatej w boksyty), Iranu, Wenezueli, Republiki Południowej Afryki i Kazachstanu[8].

I właśnie tutaj wkraczamy w obszar znanych niewiadomych. Nie wiemy przecież, do jakiego stopnia ewentualne nowe odkrycia kolejnych złóż (zwłaszcza w nieprzebadanych jeszcze częściach Afryki), a także rozmaite nowinki technologiczne (takie jak szczelinowanie hydrauliczne) pozwolą zwiększyć podaż bogactw naturalnych na światowym rynku w nadchodzących latach. Nie wiemy również, jaki wpływ na ceny rozmaitych dóbr, a więc i na motywację do poszukiwania i eksploatacji nowych złóż paliw kopalnych, będą miały aktualne kryzysy finansowe. Nie wiemy wreszcie (a przynajmniej nie mamy pewności), jaki wpływ na tenże sektor, znacznie bardziej od innych wrażliwy na praktyki wywłaszczania czy arbitralnego podnoszenia podatków, ze względu na mało mobilny charakter jego aktywów, będzie miała sama polityka. Wiemy natomiast, że niepohamowane spalanie paliw kopalnych jest zapewne jednym z czynników prowadzących do zmian w klimacie ziemskim, choć nie wiemy jeszcze, jakie konkretnie będą te zmiany, a także kiedy przyniosą one dla nas na tyle poważne konsekwencje, że doczekają się wreszcie jakiejś odpowiedzialnej reakcji politycznej. Do tego czasu na Zachodzie w dalszym ciągu trwać będzie fantazjowanie o zielonej energii, podczas gdy na pozostałych obszarach świata węgiel nadal będzie się wydobywać i spalać tak szybko, jak to tylko możliwe, bez żadnych prób wprowadzania technologii ograniczających emisję dwutlenku węgla do atmosfery, takich jak budowa elektrowni jądrowych czy tzw. czystych elektrowni węglowych, a także przestawianie przemysłu motoryzacyjnego na gaz ziemny czy podnoszenie wydajności energetycznej w zwykłych gospodarstwach domowych[9]. Wszystkie te znane niewiadome doskonale wyjaśniają ogromną huśtawkę cen towarów, którą mamy okazję obserwować na rynkach od 2002 roku.

Kolejna kategoria znanych niewiadomych to dwa odrębne rodzaje nieszczęść naturalnych. Pierwsze to trzęsienia ziemi oraz bezpośrednio z nimi związane (bo przez nie powodowane) tsunami – oba te zjawiska zachodzą w sposób przypadkowy wskutek ruchów w obrębie ziemskich płyt tektonicznych (innymi słowy: znamy miejsce ich powstawania, ale już nie ich czas wystąpienia ani skalę). Drugi rodzaj nieszczęść to pandemie, które są wynikiem równie przypadkowych mutacji wirusów, takich jak wirus grypy. O obu tych zagrożeniach dla ludzkości możemy powiedzieć co najwyżej tyle, że w przyszłości zginie z ich powodu o wiele więcej ludzi niż dotychczas, a to ze względu na wciąż rosnące osadnictwo w wielkich miastach usytuowanych w regionie Azji i Pacyfiku, które – niestety dla ich mieszkańców – znajdują się często w bliskim sąsiedztwie linii uskoku, a to z uwagi na powszechne upodobanie przedstawicieli naszego gatunku do mieszkania nad brzegiem morza. Jeśli jeszcze dodać do tego wszystkiego problem rozprzestrzeniania się broni nuklearnej, powstaje całkiem uzasadnione przekonanie, że nasz dzisiejszy świat staje się miejscem bardziej niebezpiecznym, niż był w czasie zimnej wojny, kiedy to podstawowe zagrożenie dla ludzkości można było opisać w kategoriach spełnienia się najgorszego (ale wciąż możliwego do przewidzenia) scenariusza rozgrywki między dwoma potężnymi graczami. Tymczasem dziś zamiast kalkulowanego ryzyka mamy głównie niepewność. Takie właśnie są konsekwencje zamiany świata dwubiegunowego na rzeczywistość sieciową.

Jeśli chodzi o nieznane niewiadome, są one z samej swojej definicji całkowicie niemożliwe do przewidzenia. Co wszakże z nieznanymi wiadomymi – pomocnymi wskazówkami, które można zaczerpnąć z historii, tyle że większość z nas świadomie pozostaje na nie ślepa i głucha? W ankiecie przeprowadzonej pod koniec 2011 roku blisko tysiąc biznesmenów i menadżerów poproszono o wskazanie „kluczowych czynników ryzyka, które w najbliższych trzech latach mogą zahamować wzrost gospodarczy na szybko rozwijających się rynkach”. Wśród wskazanych zagrożeń jako cztery najpoważniejsze znalazły się: bańki spekulacyjne na giełdach, korupcja polityczna, nierówności dochodowe i nieumiejętne radzenie sobie z inflacją[10]. Do 2014 roku większość tych obaw okazała się mocno przesadzona. Za to, z punktu widzenia historyka, prawdziwymi zagrożeniami globalnymi poza światem Zachodu wydają się obecnie rewolucja i wojna. I są to dokładnie takie rezultaty, jakich należałoby się spodziewać w okolicznościach opisanych powyżej. Rewolucje wybuchają zwykle wówczas, kiedy mamy do czynienia z kombinacją czynników takich jak nagłe zwyżki cen żywności, duży odsetek młodych ludzi w populacji, dochodzenie do głosu klasy średniej, pojawianie się destrukcyjnych ideologii, korupcja wśród rządzących oraz osłabianie się porządku światowego. Wszystkie te warunki spełnione są obecnie na Bliskim Wschodzie – nic więc dziwnego, że w świecie islamskim rewolucja trwa już od jakiegoś czasu, choć my sami nie określamy jej jeszcze tym mianem, bo wymyśliliśmy dosyć mylący termin Arabska Wiosna. Prawdziwym problemem jest jednak to, że po rewolucji o takiej skali niemal zawsze następuje wojna. Niezależnie bowiem od optymizmu Stevena Pinkera, który twierdzi, że w długim okresie historia ludzkości wykazuje tendencję do odchodzenia od przemocy, wyliczenia statystyczne dotyczące wybuchu wojen nie wydają się wcale potwierdzać takiej prawidłowości[11]. Wojny są pod tym względem podobne do trzęsień ziemi – wiemy, gdzie się najprawdopodobniej wydarzą, tyle że nie wiemy, kiedy wybuchną i jak wielkie rozmiary przybiorą.

Przeciwko „technooptymizmowi”

Rewolucja i wojna nie są oczywiście zagrożeniami nowymi. W XVIII wieku destrukcyjna ideologia wyrosła na gruncie oświecenia przyniosła dwa wielkie wyzwania dla dominacji angielskiej na świecie, które to wyzwania dały o sobie znać w różnych zakątkach globu. Walcząc z rewolucjami po obu stronach Atlantyku, państwo brytyjskie nagromadziło ogromny dług publiczny, którego większość zaciągnięta została na opłacenie kosztów wojny z ogarniętą rewolucyjnym wrzeniem Francją. Pod koniec okresu napoleońskiego brytyjski dług narodowy przekraczał już 250 procent PKB. Uruchomiony w kolejnych latach proces oddłużania – który zredukował wysokość długu o cały rząd wielkości, do zaledwie 25 procent PKB – okazał się jednak najbardziej bodaj udaną tego typu operacją w całych znanych nam dziejach. Co ważne, wcale nie posłużono się w tym celu inflacją. Rząd brytyjski po prostu konsekwentnie wypracowywał w kolejnych latach pokoju nadwyżkę budżetową, uzyskiwaną dzięki kombinacji dyscypliny fiskalnej z tempem wzrostu wyższym od stopy oprocentowania. To „piękne delewarowanie”[13*] miało wprawdzie także swoje ciemne strony, które ujawniły się zwłaszcza w połowie lat 20. i w końcówce lat 40. XIX wieku, kiedy to polityka zaciskania pasa doprowadziła do wrzenia społecznego (a przy tym nie pomogła w złagodzeniu skutków katastrofalnego głodu w Irlandii). Co jednak istotniejsze, ów proces oddłużania zbiegł się z kluczową fazą pierwszej rewolucji przemysłowej – szaleństwem kolejowym – a także ekspansją Imperium Brytyjskiego, które osiągnęło wówczas rozmiary bliskie maksymalnym. Oto więc nauka, jaką daje nam historia: państwo, które stawia na innowacje technologiczne i zyskowną ekspansję geopolityczną, jest w stanie uciec do przodu, wyrastając niejako ponad nagromadzone wcześniej długi[12].

Czy Stany Zjednoczone będą potrafiły powtórzyć to dokonanie? Szczerze w to wątpię. Po pierwsze, dotychczasowe doświadczenia sugerują, że niezwykle trudno jest osiągnąć wyższy wzrost, pozostając w dużym zadłużeniu. Badając dwadzieścia sześć przypadków „nawisów długu” – czyli sytuacji, w których zadłużenie publiczne w krajach rozwiniętych przekraczało 90 procent PKB przez co najmniej pięć lat – Carmen i Vincent Reinhartowie oraz Ken Rogoff wykazali, że tego rodzaju nawisy długu wiązały się z niższym wzrostem (o 1,2 punktu procentowego PKB) utrzymującym się przez bardzo długie okresy (trwające przeciętnie dwadzieścia–trzydzieści lat), co prowadziło do obniżenia poziomu produkcji o niemal jedną czwartą w stosunku do okresu sprzed nawisu[13]. Co znaczące, negatywny wpływ nawisu na wzrost nie musiał się koniecznie przejawiać wyższymi stopami procentowymi. Kluczowe jest tutaj zrozumienie nieliniowego charakteru relacji między długiem a wzrostem. Ponieważ zadłużenie prowadzi do spowolnienia wzrostu jedynie wówczas, kiedy przekroczy wysokość 90 procent PKB, nieuchronnie powstaje nawyk dopuszczania deficytów kształtujących się poniżej tego progu, który to nawyk przynosi w końcu bardzo złe skutki. Rezultaty podobnych badań stanowią poważne wyzwanie dla tych keynesistów, którzy uważają, że właściwą odpowiedzią na obniżenie popytu na pieniądz bazowy wskutek delewarowania sektora prywatnego jest zmuszenie już zadłużonego sektora publicznego do dalszego i jeszcze większego zadłużania się. Rzucają one również cień wątpliwości na prawdziwość twierdzenia, że niskie oprocentowanie amerykańskich bonów skarbowych stanowi sygnał dla rynków, że rząd wciąż może i powinien emitować kolejne transze papierów dłużnych[14].

Równie odległa wydaje się perspektywa, by Stany Zjednoczone doczekały się przełomu technologicznego porównywalnego z niegdysiejszym rozwojem kolei, który mógłby zapewnić im rodzaj karty „wychodzisz z więzienia”. Twarda rzeczywistość oglądana z punktu widzenia 2012 roku prezentuje się tak, że najbliższe dwadzieścia pięć lat (2013–2038) z dużym prawdopodobieństwem nie przyniesie nam bardziej dramatycznych zmian na obszarze nauki i technologii aniżeli poprzednia dwudziestopięciolatka (1987–2012). Przede wszystkim zakończenie zimnej wojny w połączeniu z cudem gospodarczym w krajach azjatyckich dostarczyły jedynego w swoim rodzaju i niepowtarzalnego zestawu bodźców dla procesu innowacji pod postacią olbrzymiej redukcji kosztów pracy, a co za tym idzie, także i cen nowoczesnego sprzętu (nie mówiąc już o uwolnieniu mocy przerobowych byłych sowieckich naukowców, którzy wreszcie mogli zacząć robić coś pożytecznego). Rewolucja infotechnologiczna, która zaczęła się w latach 80. XX wieku, zdziałała wiele dla zwiększenia produktywności w Stanach Zjednoczonych – choć tego pozytywnego wpływu nie należy zanadto wyolbrzymiać – ale obecnie z całą pewnością obserwujemy już skutki działania prawa malejących przychodów (czego objawami są deflacja oraz spadek zatrudnienia spowodowany przynajmniej częściowo automatyzacją czynności wykonywanych przez niewykwalifikowaną siłę roboczą). Na podobnej zasadzie przełomowe odkrycia w naukach medycznych, których mamy prawo się spodziewać w następstwie udanego odwzorowania ludzkiego genomu, najprawdopodobniej doprowadzą do dalszego wydłużenia przeciętnego życia człowieka, ale jeśli nie poczynimy analogicznych postępów w dziedzinie badań neurologicznych – czyli jeśli uda nam się wydłużyć jedynie życie naszych ciał, a nie mózgów – wówczas nie tylko nie uzyskamy żadnych korzyści ekonomicznych, ale wręcz poniesiemy wymierne tego koszty, ponieważ doprowadzimy jedynie do zwiększenia się liczby osób starszych, uzależnionych od pomocy innych.

Mój pesymizm dotyczący prawdopodobieństwa wystąpienia jakiegoś technologicznego deus ex machina wynika z prostej obserwacji historycznej. Osiągnięcia ostatniego ćwierćwiecza nie wydają się specjalnie imponujące w zestawieniu z tym, czego udało nam się dokonać w poprzedniej dwudziestopięciolatce, to jest w latach 1961–1986 (wystarczy wspomnieć choćby o lądowaniu człowieka na Księżycu). A technologiczne dokonania jeszcze wcześniejszych dwudziestu pięciu lat, to jest okresu 1935–1960, były nawet bardziej spektakularne (na przykład rozszczepienie jądra atomowego). Jak to ujął Peter Thiel, bodaj jedyny sceptyk w promieniu 150 kilometrów od Palo Alto: „Dążyliśmy do uzyskania latających samochodów, a zamiast tego mamy 140 znaków”[14*]. Prędkość poruszania się dzisiejszych środków transportu jest mniejsza od szybkości concorde’a. Zielona energia okazała się energią „nieopłacalną”. Brakuje nam nawet ambicji, by „wypowiedzieć wojnę” chorobie Alzheimera, „mimo że niemal jedna trzecia osiemdziesięciopięciolatków w Ameryce cierpi na jakiś rodzaj starczej demencji”[15]. Co więcej, technologiczni optymiści muszą wreszcie dostrzec, że szybki postęp naukowo-techniczny w tych wcześniejszych okresach nieprzypadkowo zbiegał się z wielkimi światowymi konfliktami, zarówno na polu zbrojnym, jak i ideologicznym. (Zagadka: który naród na świecie był technologicznie najbardziej zaawansowany w 1932 roku, szczycąc się największą liczbą laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie nauki? Odpowiedź: Niemcy). Implikacje są czytelne. Więcej informacji i szybsze sposoby jej przekazywania to nie dobro samo w sobie. Wiedza nie stanowi lekarstwa na wszystko. A efekty sieciowe nie zawsze są pozytywne. W latach 30. XX wieku istniał ogromny postęp technologiczny. Ale nie zapobiegł on Wielkiemu Kryzysowi. Dokonała tego dopiero wojna światowa.

Niechętne wojnie partyzanckiej i coraz przychylniej spoglądające na możliwość pozyskiwania paliw kopalnych u siebie, metodą szczelinowania hydraulicznego – co mogłoby położyć kres uzależnieniu od ropy z Bliskiego Wschodu do 2035 roku – Stany Zjednoczone w szybkim tempie zwijają swoje interesy w regionie, po czterech dziesięcioleciach niekwestionowanej hegemonii. Nikt nie wie jednak, kto albo co wypełni powstałą pustkę. Dysponujący bronią jądrową Iran? Aspirująca do roli nowego imperium osmańskiego Turcja? Arabscy islamiści pod przywództwem Bractwa Muzułmańskiego? Ktokolwiek wyjdzie zwycięsko z tej rywalizacji, uczyni tak z dużym prawdopodobieństwem przy ogromnym rozlewie krwi. Jeśli zapytać pierwszego z brzegu pracownika jakiejkolwiek służby wywiadowczej na świecie o listę największych zagrożeń, przed którymi obecnie stoimy, będą na niej z pewnością bioterroryzm, wojna cybernetyczna i rozprzestrzenianie się broni jądrowej. Wszystkie one mają rzecz jasna jedną cechę wspólną, tę mianowicie, że wynikają z siły, jaką nowoczesna technologia daje do rąk zradykalizowanym (o ile nie całkowicie oszalałym) jednostkom bądź grupom. Z całą pewnością już niedługo oczywista stanie się kolejna nieznana wiadoma (choć i ona nie jest nieznana historykom): przemoc osiąga swoje maksymalne nasilenie nie wtedy, gdy imperia się rozszerzają, ale wówczas, kiedy zaczynają się kurczyć. A w takim wypadku owa przemoc może pojawić się również w samym sercu imperium. Historyk „kliometrysta” Peter Turchin argumentuje, że „z kolejnym szczytem niestabilności [nasilenia przemocy] powinniśmy mieć do czynienia w Stanach Zjednoczonych około roku 2020”[16].

To nie wy ją zbudowaliście

Według argumentacji Adama Smitha poszczególne kraje osiągają stadium państwa stacjonarnego wówczas, gdy ich „prawa i instytucje” degenerują się do tego stopnia, że dbające o zaspokajanie swoich własnych interesów elity są w stanie zdominować procesy gospodarcze i polityczne. W moim przekonaniu z takim właśnie stadium mamy dziś do czynienia w ważnych częściach świata zachodniego. Zadłużenie publiczne – zarówno to oficjalne, jak i ukryte – stało się dla starszego pokolenia sposobem na przerzucanie kosztów swojego wygodnego życia na pokolenia młodsze, w tym także i te jeszcze nienarodzone. Regulacje, miast sprzyjać stabilizowaniu systemu, stały się do tego stopnia dysfunkcjonalne, że wręcz zwiększają jego niestabilność. Prawnicy, którzy w dynamicznym społeczeństwie mogą pełnić rolę prawdziwych rewolucjonistów, w państwie stacjonarnym przejęli funkcję pasożytniczą. A społeczeństwo obywatelskie skurczyło się do rozmiarów swoistej ziemi niczyjej wciśniętej między obszar interesów korporacyjnych a sferę zainteresowania rządu. Wszystkie te procesy razem składają się na zjawisko, które określam tutaj jako Wielką Degenerację.

W tym samym czasie, gdy moja praca nad książką zbliżała się ku końcowi, prezydent Stanów Zjednoczonych wygłosił mowę, w której w bardzo dobitny sposób potwierdził postulowaną przeze mnie myśl:

Jeśli odnieśliście sukces, działo się tak dlatego, że ktoś po drodze służył wam pomocą. W którymś momencie waszego życia pojawił się jakiś wspaniały nauczyciel. Ktoś pomógł stworzyć ten niewiarygodny amerykański system, który umożliwił wam samorealizację. Ktoś zainwestował w drogi i mosty. A jeśli pracujecie dla jakiejś firmy – to nie wy ją zbudowaliście. Ktoś inny zrobił to przed wami. Internet też sam się nie wynalazł. To badania rządowe doprowadziły do powstania Internetu, dzięki któremu wszystkie te przedsiębiorstwa mogą dziś zarabiać mnóstwo pieniędzy.

(...) W pewnych kwestiach, jak na przykład przy gaszeniu pożaru, nie da się nic osiągnąć w pojedynkę (...). Trzeba sobie wówczas powiedzieć, a czynimy tak od założenia naszego kraju, że nie ma się co oszukiwać: niektóre sprawy lepiej załatwia się razem. Tak właśnie przyjęliśmy ustawę GI Bill[15*]. Tak właśnie stworzyliśmy klasę średnią. Tak właśnie zbudowaliśmy most Golden Gate czy Zaporę Hoovera. Tak właśnie wynaleźliśmy Internet. Tak właśnie wysłaliśmy człowieka na Księżyc[17].

Oto prawdziwy głos państwa stacjonarnego: naczelny mandaryn przemawiający do swoich poddanych gdzieś w dalekich prowincjach. Nie chodzi już nawet o dorozumianą w powyższym wywodzie współzależność sektora prywatnego i gospodarki. Znacznie bardziej niepokojący jest ogromny nacisk położony na centralną rolę państwa, tak jakby to rząd musiał budować od podstaw każdą małą firmę, a nawet jakby to on rzeczywiście „stworzył klasę średnią”. A jeszcze większe wątpliwości wzbudza kłujący w oczy brak powołania się na jakikolwiek przyszły wielki projekt, porównywalny z tymi przywoływanymi z przeszłości (choć Projekt Manhattan pasowałby tu jeszcze lepiej, tyle że zapewne nie jest wystarczająco poprawny politycznie).

Dość przygnębiająco brzmi opiewanie państwowego kapitalizmu jako idealnego modelu gospodarczego przez Komunistyczną Partię Chin. Ale kiedy słychać podobną retorykę w ustach prezydenta Stanów Zjednoczonych, i to bez żadnej pogłębionej próby nadania jej jakiejś praktycznej treści, wówczas przynajmniej ja z rozrzewnieniem zaczynam wspominać 1989 rok, w którym przyszłość wyglądała nader optymistycznie, Zachód wydawał się zwycięzcą w starciu wielkich ideologii, a przed naszymi oczyma zdawała się rozpoczynać Wielka Regeneracja.

Podziękowania

Początek niniejszej książce dały wykłady z cyklu „Reith Lectures” wygłaszane w BBC Radio 4 w 2012 roku. Muszę zatem zacząć od podziękowań dla Gwyneth Williams, która zaprosiła mnie do wygłoszenia tychże wykładów, dla Hugh Levinsona, który je redagował, dla Jane Beresford, która była ich producentką, a także dla Sue Lawley, która opatrywała je słowem wprowadzenia. Poprzednie wykłady w cyklu „Reith Lectures” ustawiły poprzeczkę niesłychanie wysoko, lecz zespół BBC sprawił, że czułem się mniej onieśmielony, niż bym tego oczekiwał, a nawet byłem w stanie czerpać z tego trudnego wyzwania niemało radości.

Podziękowania należą się także Leeann Saw, która pomagała mi w kwerendach potrzebnych do tego projektu, Simonowi Winderowi i Ann Godoff, moim wydawcom odpowiednio w Londynie i Nowym Jorku, a także Andrew Wyliemu, mojemu agentowi.

Miałem również to szczęście, że wielu moich przyjaciół, specjalistów w różnych dziedzinach, zgodziło się przeczytać i opatrzyć uwagami zarówno szkice wykładów, jak i rozdziały późniejszej książki. Chciałbym zwłaszcza wyrazić moją wdzięczność Charlesowi Béarowi, Haroldowi Carterowi, Douglasowi Flintowi oraz Paulowi Tuckerowi. Podziękowania należą się także moim kolegom z Greenmantle: Pierpaolo Barbieriemu, Joshui Lachterowi, Hassanowi Malikowi i Jasonowi Rockettowi, którzy w sposób pośredni i bezpośredni przyczynili się do ukończenia pracy nad rękopisem.

Nazwiska badaczy, którzy pisali na temat instytucji i rozwoju, wymienione zostały albo w tekście, albo w przypisach. Niestety nie byłem w stanie w ten sam sposób uhonorować tych moich słuchaczy, którzy po wygłoszonych przeze mnie wykładach zgłaszali się z nader wnikliwymi pytaniami; niemniej jednak również im wszystkim jestem bardzo zobowiązany. Mogę natomiast – i zamierzam – podziękować czterem instytucjom goszczącym moje wykłady: London School of Economics, New-York Historical Society, Gresham College oraz Royal Society w Edynburgu.

Wszystkie te wykłady zostały pomyślane, przelane na papier, wygłoszone, a wreszcie przekształcone w książkę w ciągu pierwszych siedmiu miesięcy życia mojego najmłodszego syna. I właśnie jemu rzecz tę poświęcam.

Wykaz wykresów

1.1.   Stosunek PKB per capita USA do Chin oraz Wielkiej Brytanii do Indii od 1500 roku

1.2.   Ogólne zadłużenie rządowe netto, 2000–2012

2.1.   Schematy połączeń wewnątrzsieciowych dla międzynarodowego systemu finansowego

3.1.   Szacunki jakości rządów, USA, 1996–2010

3.2.   Poprawa łatwości prowadzenia interesów, 2006–2012

4.1.   Członkostwo w organizacjach społecznych w Wielkiej Brytanii i USA, 2005–2006

Przypisy

Wprowadzenie

[1] F. Fukuyama, The End of History and the Last Man, „National Interest”, 16 (lato 1989), s. 3–18.

[2] McKinsey Global Institute, Urban World: Cities and the Rise of the Consuming Class, czerwiec 2012.

[3] McKinsey Global Institute, Debt and Deleveraging: The Global Credit Bubble and its Economic Consequences, styczeń 2010.

[4] P. Berezin, The Weak U.S. Labor Market: Mainly a Cyclical Problem... for Now, „Bank Credit Analyst”, 64, 1 (lipiec 2012), s. 40.

[5] Zob. np. J. Sachs, The Price of Civilization: Reawakening American Virtue and Prosperity, New York 2011.

[6] Zob. np. International Monetary Fund, Navigating the Fiscal Challenges Ahead, „Fiscal Monitor”, 14 maja 2010.

[7] A.B. Atkinson, Th. Piketty, E. Saez, Top Incomes in the Long Run of History, „Journal of Economic Literature”, 49, 1 (2011), s. 3–71.

[8] Credit Suisse, Global Wealth Databook, październik 2010, tab. 3-1, 3-3 i 3-4.

[9] Zob. błyskotliwą analizę problemu w: J. Baz, Current Crisis Merely a Warm-up Act, „Financial Times”, 11 lipca 2012.

[10] N. Ferguson, Too Big to Live: Why We Must Stamp Out State Monopoly Capitalism, „Adam Smith Review”, 6 (2011), s. 327–340.

[11] J. Enriquez, Medicine’s Missing Measure, „The Atlantic”, maj 2012, http://www.theatlantic.com/health/archive/2012/05/medicines-missing-measure/257901/.

[12] J. Stossel, I Tried to Open a Lemonade Stand, „Townhall”, 24 lutego 2012.

[13] T. Hertz, Rags, Riches, and Race: Intergenerational Income Mobility of Black and White Families in the United States, w: Unequal Chances: Family Background and Economic Success, red. S. Bowles, H. Gintisa i M. Osborne, New York 2005, tab. 10.

[14] Ch. Murray, Coming Apart: The State of White America, 1960–2010, New York 2012.

[15] A. Smith, The Wealth of Nations (1776), księga I, rozdz. 8.

[16] Ibidem, rozdz. 9.

[17] Zob. http://blog.lgiu.org.uk/2011/09/on-libya-andinstitutions/. Wyrażam wdzięczność lordowi Mallochowi-Brownowi za zwrócenie mi uwagi na owe graffiti podczas audycji Today w radiu BBC 4.

[18] Zob. niedawno wydane: D. Acemoglu, J.A. Robinson, Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty, New York 2012. Pogłębiona dyskusja w rozdziale 1.

1. Ludzki ul

[1] R. Taverner, The Garden of Wysdome Conteynynge Pleasaunt Floures, that is to say, Propre and Quycke Sayinges of Princes, Philosophers and other Sortes of Me[n]. Drawe[n] Forth of Good Aucthours, London 1539, s. 6.

[2] Dane zaczerpnąłem z: A. Maddison, Statistics on World Population, GDP and Per Capita GDP, 1–2008 ad, http://www.ggdc.net/MADDISON/Historical_Statistics/vertical-file_02-2010.xls.

[3] Dane zaczerpnąłem z: World Bank, World Development Indicators, http://data.worldbank.org/data-catalog/world-developmentindicators.

[4] J. Diamond, Guns, Germs and Steel: A Short History of Everybody for the Last 13 000 Years, London 1998. Zob. również: I. Morris, Why the West Rules – For Now: The Patterns of History, and What They Reveal About the Future, New York 2010.

[5] K. Pomeranz, The Great Divergence: China, Europe and the Making of the Modern World Economy, Princeton 2000.

[6] D.C. North, J.J. Wallis, B.R. Weingast, Violence and Social Orders: A Conceptual Framework for Interpreting Recorded Human History, Cambridge 2009.

[7] F. Fukuyama, The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution, New York 2011.

[8] D. Acemoglu, J.A. Robinson, Why Nations Fail..., s. 4.

[9] Ibidem, s. 7–9.

[10] P. Collier, The Bottom Billion, Oxford 2007, s. 50, 56; idem, The Plundered Planet: How to Reconcile Prosperity with Nature, London 2010, s. 47 i nast., 58.

[11] H. de Soto, The Mystery of Capital: Why Capitalism Triumphs in the West and Fails Everywhere Else, New York 2000.

[12] Idem, The Free Market Secret of the Arab Revolutions, „Financial Times”, 8 listopada 2011.

[13] J.C.D. Clark, British America: What If There Had Been No American Revolution?, w: Virtual History: Alternatives and Counterfactuals, red. N. Ferguson, London 1993, s. 125–175.

[14] Zob. np. J.R. Jones, The Revolution in Context, w: Liberty Secured? Britain before and after 1688, red. J.R. Jones, Stanford 1992, s. 12.

[15] S.C.A. Pincus, J.A. Robinson, What Really Happened during the Glorious Revolution?, „National Bureau of Economic Research Working Paper” 17206 (lipiec 2011).

[16] A. Greif, Institutions and the Path to the Modern Economy: Lessons from Medieval Trade, w: Handbook of New Institutional Economics, red. C. Ménard i M. Shirley, Dordrecht 2005, s. 727–786.

[17] T. Kuran, The Long Divergence: How Islamic Law Held Back the Middle East, Princeton 2010.

[18] OECD, PISA 2009 Results: What Students Know and Can Do: Student Performance in Reading, Mathematics and Science, Paris 2010, s. 15, http://www.oecd.org/dataoecd/10/61/48852548.pdf.

[19] N. Ferguson, Civilization: The West and the Rest, London–New York 2011.

[20] R.C. Allen, The British Industrial Revolution in Global Perspective, Cambridge 2009.

[21] B. Mandeville, Bajka o pszczołach, tłum. W. Chwalewik, Warszawa 1957.

[22] D.C. North, B.R. Weingast, Constitutions and Commitment: The Evolution of Institutions Governing Public Choice in Seventeenth-Century England, „Journal of Economic History”, 49, 4 (1989), s. 803–832.

[23] L.J. Kotlikoff, S. Burns, The Clash of Generations: Saving Ourselves, our Kids, and our Economy, Cambridge, MA 2012, s. 33.

[24] Ibidem, s. 30 i nast.

[25] R. Cardarelli, J. Sefton, L.J. Kotlikoff, Generational Accounting in the UK, „Economic Journal”, 110, 467, Features (listopad 2000), s. F 547–F 574.

[26] E. Burke, Rozważania o rewolucji we Francji, przeł. D. Lachowska, Kraków 1994, s. 197–198.

[27] C.M. Reinhart, K.S. Rogoff, Growth in a Time of Debt, „National Bureau of Economic Research Working Paper” 15639 (styczeń 2010).

2. Ekonomia darwinowska

[1] Zob. np. P. Krugman, Reagan Did It, „New York Times”, 31 maja 2009.

[2] Idem, Financial Reform 101, „New York Times”, 1 kwietnia 2010. Zob. też: idem Punks and Plutocrats, „New York Times”, 28 marca 2010.

[3] Idem, Making Banking Boring, „New York Times”, 9 kwietnia 2009.

[4] Idem, Egos and Immorality, „New York Times”, 24 maja 2012. Zob. też: idem, Dimon’s Déjà Vu Debacle, „New York Times”, 20 maja 2012.

[5] S. Johnson, J. Kwak, Thirteen Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown, New York 2010.

[6] R.A. Posner, The Crisis of Capitalist Democracy, Cambridge, MA 2010.

[7] Wall Street Legend Sandy Weill: Break Up the Big Banks, CNBC.com, 25 lipca 2012.

[8] D. Kynaston, The City of London, t. IV: A Club No More, 1945–2000, London 2001.

[9] F. Capie, The Bank of England: 1950s to 1979, Cambridge 2010, s. 589 i nast.

[10] Zob. N.H. Dimsdale, British Monetary Policy since 1945, w: The British Economy since 1945, red. N.F.R. Crafts i N.W.C. Woodward, Oxford 1991, s. 108.

[11] N. Ferguson, Regulation and Deregulation in a Time of Stagflation: Siegmund Warburg and the City of London in the 1970s, referat wygłoszony na forum European Association for Banking History, Bruksela 2010.

[12] Zob. np. A. Turner, After the Crises: Assessing the Costs and Benefits of Financial Liberalisation, Fourteenth C.D. Deshmukh Memorial Lecture, Bombaj, 15 lutego 2010.

[13] Idem, Debt and Deleveraging: Long Term and Short Term Challenges, Centre for Financial Studies, 21 listopada 2011.

[14] H. Rockoff, Upon Daedalian Wings of Paper Money: Adam Smith and the Crisis of 1772, „National Bureau of Economic Research Working Paper” 15594 (grudzień 2009).

[15] J. Pressler, Look Who’s Back, „New York Magazine”, 8 kwietnia 2012, http://nymag.com/news/business/themoney/john-mack-2012-4/index1.html.

[16] P. Wallison, Dodd–Frank’s Liquidation Plan is Worse than Bankruptcy, „Bloomberg”, 11 czerwca 2012.

[17] B. Masters, Big Banks Need Extra $ 566 bn, says Fitch, „Financial Times”, 17 maja 2012.

[18] The Life and Letters of Charles Darwin, including an Autobiographical Chapter, red. F. Darwin, t. I, London 1887, s. 83.

[19] W. Bagehot, Lombard Street: A Description of the Money Market, London 1896 [1873], s. 11.

[20] N. Ferguson, An Evolutionary Approach to Financial History, „Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology”, 74 (2010), s. 449–454.

[21] R.F. Weber, Structural Regulation as Antidote to Complexity Capture, „American Business Law Journal”, 49, 3 (2012).

[22] Przystępne wprowadzenie w: M. Buchanan, Ubiquity: The Science of History... Or Why the World is Simpler Than We Think, London 2005.

[23] A. Haldane, On Tackling the Credit Cycle and Too Big to Fail, styczeń 2011, http://www.iiea.com/event/download_powerpoint?urlKey=andrew-haldane-on-fixingfinance. Zob. też: H. Hu, Too Complex to Depict? Innovation, „Pure Information” and the SEC Disclosure Paradigm, „Texas Law Review” 90, 7 (2012).

[24] N. Taleb, Antifragile: Things that Gain from Disorder, New York 2012; wyd. pol.: Antykruchość. O rzeczach, którym służą wstrząsy, przeł. O. Siara, Warszawa 2012.

[25] J. Kornai, The Socialist System: The Political Economy of Communism, Oxford 1992.

[26] W. Bagehot, Lombard Street..., s. 17, 160 i nast.

[27] Ibidem, s. 165.

[28] Ibidem, s. 58 i nast.

[29] Ibidem, s. 199.

[30] Ibidem, s. 235.

[31] Ibidem, s. 325.

[32] Ibidem, s. 321.

[33] L.J. Kotlikoff, J.C. Goodman, Solving our Nation’s Financial Crisis with Limited Purpose Banking, „Boston University Working Paper”, 15 kwietnia 2009. Zob. też: J. Kay, Narrow Banking: The Reform of Banking Regulation, Centre for the Study of Financial Innovation, 2009.

[34] N. Ferguson, Too Big to Live..., 6 (2011), s. 327–340.

[35] W. Bagehot, Lombard Street..., s. 334.

[36] Ibidem, s. 336.

[37] G. Morgenson, Lending Magnate Settles Fraud Case, „New York Times”, 15 października 2010.

3. Krajobraz prawa

[1] Ch. Guangcheng, How China Flouts its Laws, „New York Times”, 29 maja 2012.

[2] H. Weifang, China’s First Steps towards Constitutionalism, w: idem, In the Name of Justice: Striving for the Rule of Law in China, Washington, DC 2012.

[3] T. Bingham, The Rule of Law, London 2010.

[4] B. Wilson, What Price Liberty? How Freedom was Won and is Being Lost, London 2009.

[5] R. Dworkin, Law’s Empire, London 1986, s. 166, 225.

[6] Ibidem, s. 346.

[7] Idem, Justice for Hedgehogs, Cambridge, MA 2011, s. 402.

[8] D.C. North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge 1990, s. 54.

[9] Ibidem, s. 59.

[10] A. Greif, Institutions and the Path to the Modern Economy: Lessons from Medieval Trade, w: Handbook of New Institutional Economics, red. C. Ménard i M. Shirley, Dordrecht 2005, s. 727–786.

[11] R. La Porta, F. Lopez-de-Silanes, A. Shleifer, R.W. Vichny, Legal Determinants of External Finance, „Journal of Finance”, 52, 3 (lipiec 1997), s. 1131–1150.

[12] Ibidem.

[13] Idem, Investor Protection and Corporate Governance, „Journal of Financial Economics”, 58 (2000), s. 3–27.

[14] S. Djankov, R. La Porta, F. Lopez-de-Silanes, A. Shleifer, The Regulation of Entry, „Quarterly Journal of Economics”, 117, 1 (luty 2002), s. 1–37.

[15] Idem, Courts, „Quarterly Journal of Economics”, 118, 2 (maj 2003), s. 453–517.

[16] J.C. Botero, S. Djankov, R. La Porta, F. Lopez-de-Silanes, A. Shleifer, The Regulation of Labor, „Quarterly Journal of Economics”, 119, 4 (listopad 2004), s. 1339–1382.

[17] R. La Porta, F. Lopez-de-Silanes, A. Shleifer, What Works in Securities Laws?, „Journal of Finance”, 61, 1 (luty 2006), s. 1–32.

[18] S. Djankov, O. Hart, C. McLiesh, A. Shleifer, Debt Enforcement around the World, „Journal of Political Economy”, 116, 6 (2008), s. 1105–1149.

[19] R. La Porta, F. Lopez-de-Silanes, A. Shleifer, The Economic Consequences of Legal Origins, „Journal of Economic Literature”, 46, 2 (czerwiec 2008), s. 285–332.

[20] Ibidem, s. 300.

[21] H. Weifang, The Ongoing Quest for Judicial Independence in China (2001), w: idem, In the Name of Justice...

[22] A. Greif, Institutions and the Path to the Modern Economy..., s. 766–768.

[23] Zob. np.: N.R. Lamoreaux, J.-L. Rosenthal, Legal Regime and Business’s Organizational Choice: A Comparison of France and the United States during the Mid-Nineteenth Century, „National Bureau of Economic Research Working Paper” 10288 (luty 2004); Idem, Contractual Tradeoffs and SMEs’ Choice of Organizational Form: A View from U.S. and French History, 1830– 2000, „National Bureau of Economic Research Working Paper” 12455 (sierpień 2006).

[24] T. Guinnane, R. Harris, N.R. Lamoreaux, J.-L. Rosenthal, Putting the Corporation in its Place, „National Bureau of Economic Research Working Paper” 13109 (maj 2007); A. Musacchio, Experiments in Financial Democracy: Corporate Governance and Financial Development in Brazil, 1882–1950, Cambridge 2009.

[25] D. Collison, S. Cross, J. Ferguson, D. Power, L. Stevenson, Legal Determinants of External Finance Revisited: The Inverse Relationship between Investor Protection and Societal Well-Being, „Journal of Business Ethics”, 108 (2012), s. 393–410.

[26] Ch. Dickens, Samotnia, Czytelnik, Warszawa 1975, s. 10-11.

[27] M. Slater, Dickens: A Life Defined by Writing, New Haven 2009, zwł. s. 340–358.

[28] R. Danzig, Hadley v. Baxendale: A Study in the Industrialization of the Law, „Journal of Legal Studies”, 4, 2 (czerwiec 1975), s. 267 i nast.

[29] R.W. Kostal, Law and English Railway Capitalism, 1825–1875, Oxford 1994.

[30] R. Danzig, Hadley v. Baxendale..., s. 277.

[31] Ibidem, s. 252 przyp.

[32] Ibidem, s. 254.

[33] Kleinwort Benson v. Lincoln City Council [1999] 2 AC 349, R. Goff na s. 377 i nast.

[34] Ph.K. Howard, It’s Time to Clean House, „Atlantic Monthly”, 14 marca 2012.

[35] Idem, Results-Based Regulation: A Blueprint for Starting Over, „Common Good”, 2 grudnia 2011, http://www.commongood.org/blog/entry/philip-k.-howard-on-the-needfor-results-based-regulation.

[36] Wyliczenia na podstawie danych z: I.A. Brudnick, Congressional Salaries and Allowances, Congressional Research Service Report, 4 stycznia 2011; Office of Management and Budget, Fiscal Year 2013 Budget of the U.S. Government, Washington, DC 2010; the 2013 Federal Judicial Budget. Zob. też: S. Dudley, M. Warren, Fiscal Stalemate Reflected in Regulators’ Budget: An Analysis of the U.S. Budget for Fiscal Years 2011 and 2012, „Regulators’ Budget Report”, 33, 11 maja 2011.

[37] Rzeczywiste wydatki za 2011 rok wyszczególnione w Center for Responsive Politics Report, http://www.opensecrets.org/lobby/index.php.

[38] N.V. Crain, W.M. Crain, The Impact of Regulatory Costs on Small Firms, Small Business Administration, Office of Advocacy, wrzesień 2010.

[39] L.J. McQuillan, H. Abramyan, A.P. Archie, Jackpot Justice: The True Cost of America’s Tort System, San Francisco 2007, s. XII.

[40] Idem, U.S. Tort Liability Index: 2010 Report, San Francisco 2010, s. 18. Por. też: T. Perrin, 2009 Update on U.S. Tort Cost Trends, b.m.w. 2009.

[41] L. Chimerine, R. Eisenbrey, The Frivolous Case for Tort Law Change: Opponents of the Legal System Exaggerate its Costs, Ignore its Benefits, „Economic Policy Institute Briefing Paper”, maj 2005.

[42] D. Kennedy, J. Stiglitz, Law and Economics with Chinese Characteristics: Institutions for Promoting Development in the Twenty-First Century, Oxford 2013.

[43] M.E. Porter, M. Delgado, Ch. Ketels, S. Stern, Moving to a New Global Competitiveness Index, w: World Economic Forum, Global Competitiveness Report, 2008–2009, Genova 2009.

[44] M.E. Porter, J.W. Rivkin, The Looming Challenge to U.S. Competitiveness, „Harvard Business Review”, marzec 2012, oraz tych samych autorów Choosing the United States, ibidem.

[45] World Economic Forum, Global Competitiveness Report, 2011–2012, Genova 2011.

[46] Heritage Foundation, Index of Economic Freedom 2011, Washington, DC 2011, http://www.heritage.org/index/ranking.

[47] International Finance Corporation, Doing Business 2011, Washington, DC 2011.

[48] World Justice Project, Rule of Law Index 2011, Washington, DC 2011.

[49] World Bank, Worldwide Governance Index, www.govindicators.org.

[50] International Financial Corporation, Doing Business, baza danych, http://www.doingbusiness.org/.

[51] S. Haggard, L. Tiede, The Rule of Law and Economic Growth: Where Are We?, „World Development”, 39, 5 (2011), s. 673–685.

[52] Doskonała analiza w: M. Trebilcock, J. Leng, The Role of Formal Contract Law and Enforcement in Economic Development, „Virginia Law Review”, 92 (2006), s. 1517–1580, zwł. s. 1554–1575.

[53] D. Acemoglu, J.A. Robinson, Why Nations Fail..., s. 445 i nast.

[54] D.C. Clarke, Power and Politics in the Chinese Court System: The Enforcement of Civil Judgments, „Columbia Journal of Asian Law”, 10, 1 (1996), s. 1–125.

[55] Zob. H. Weifang, In the Name of Justice..., passim.

[56] E. Michelson, S. Lui, What Do Chinese Lawyers Want? Political Values and Legal Practice, w: China’s Emerging Middle Class: Beyond Economic Transformation, red. Cheng Li, Washington, DC 2010, s. 310 i nast., 316, 320, 328 i nast.

[57] L. Chen, Mainland’s Last Chance to Reform, „South China Morning Post”, 3 czerwca 2012.

[58] H. Weifang, Constitutionalism as a Global Trend and its Impact on China (2004), w: idem, In the Name of Justice...

[59] M. Olson, The Rise and Decline of Nations: Economic Growth, Stagflation and Social Rigidities, New Haven–London 1982.

[60] R.E. Petersen, Representatives and Senators: Trends in Member Characteristics since 1945, „Congressional Research Service”, 17 lutego 2012; J.E. Manning, Membership of the 112th Congress: A Profile, „Congressional Research Service”, 1 marca 2011; E. Tetteh, Election Statistics: UK 1918–2007, „House of Commons Library Research Paper”, 08/12, 1 lutego 2008.

4. Społeczeństwa obywatelskie i nieobywatelskie

[1] A. de Tocqueville, Democracy in America, tłum. H.C. Mansfield, D. Winthrop, Chicago 2000, ks. I, cz. 2, rozdz. 4.

[2] Ibidem, ks. II, cz. 2, rozdz. 5.

[3] Ibidem.

[4] M. Olasky, The Tragedy of American Compassion, Washington, DC 1992.

[5] E.C. Banfield, The Moral Basis of a Backward Society, Glencoe, IL 1958.

[6] R.D. Putnam, Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community, New York 2000.

[7] Th. Skocpol, Diminished Democracy: From Membership to Management in American Life, Norman, OK 2003.

[8] Ch. Murray, Coming Apart...

[9] P. Hall, Social Capital in Britain, „British Journal of Politics”, 29 (1999), s. 419.

[10] J. Harris, Society and the State in Twentieth Century Britain, w: The Cambridge Social History of Britain 1750–1950, red. F.M.L. Thompson, t. III: Social Agencies and Institutions, Oxford 1990, s. 68.

[11] R. Humphreys, Poor Relief and Charity, 1869–1945, London 2001, tab. 2.7, 3.2, 4.1 i 4.2, s. 55, 68, 105, 109.

[12] J. Lewis, The Voluntary Sector, the State, and Social Work in Britain: The Charity Organisation Society and the Family Welfare Association since 1869, London 1995.

[13] P.A. Hall, Social Capital in Britain..., s. 421 i nast.

[14] Por. Friendly Societies, „British Medical Journal”, 25 grudnia 1909 z listą Register of Friendly Societies, w: Report of the Chief Registrar, 2000–2001, London 2001.

[15] P.H.J.H. Gosden, Self-Help: Voluntary Associations in the Nineteenth Century, Leeds 1973, tab. 3.1 i 4.5, s. 42, 104.

[16] E. Schofer, M. Fourcade-Gourinchas, The Structural Contexts of Civic Engagement: Voluntary Association Membership in Comparative Perspective, „American Sociological Review”, 66 (grudzień 2001), s. 808.

[17] National Council for Voluntary Organizations, Participation: Trends, Facts and Figures, marzec 2011, s. 18.

[18] E. Cowley, T. McKenzie, C. Pharoah, S. Smith, The New State of Donation: Three Decades of Household Giving to Charity, 1978–2008, Centre for Market and Public Organisation, University of Bristol, luty 2011.

[19] R. Rutherfoord, Community Action in England: A Report on the 2009–10 Citizenship Survey, grudzień 2011; idem, Community Spirit in England: A Report on the 2009–10 Citizenship Survey, grudzień 2011.

[20] E. Schmidt, J. Cohen, The Digital Disruption: Connectivity and the Diffusion of Power, „Foreign Affairs”, listopad/grudzień 2010.

[21] N.B. Ellison, Ch. Steinfield, C. Lampe, The Benefits of Facebook «Friends»: Social Capital and College Students’ Use of Online Social Network Sites, „Journal of Computer-Mediated Communication”, 12, 4 (2007), http://jcmc.indiana.edu/vol12/issue4/ellison.html. Zob. też: Idem, Connection Strategies: Social Capital Implications of Facebook-Enabled Communication Practices, „New Media Society”, 13, 6 (2011), s. 873–892.

[22] A. de Tocqueville, Democracy in America, ks. II, cz. 4, rozdz. 6.

[23] Ibidem, cz. 2, rozdz. 5.

[24] P.H. Lindert, Voice and Growth: Was Churchill Right?, „Journal of Economic History”, 63, 2 (czerwiec 2003), s. 315–350; idem, Why the Welfare State Looks Like a Free Lunch, „National Bureau of Economic Research Working Paper” 9869 (lipiec 2003). Zob. też: Sun Go, P.H. Lindert, The Curious Dawn of American Public Schools, „National Bureau of Economic Research Working Paper” 13335 (sierpień 2007).

[25] P. Collier, Private v State: Here’s How to Bridge the Educational Divide, „Independent”, 14 stycznia 2010.

[26] The Horse before the Cart, „Economist”, 17 września 2011.

[27] Education Reform: Back to School, „Economist”, 9 września 2011.

[28] M. Kamp Justesen, Learning from Europe: Parental Empowerment in the Dutch and Danish Education Systems, Adam Smith Institute 2002.

[29] Wyniki za lata 2010–2011 dostępne na: http://www.successacademies.org/page.cfm?p=11.

[30] The Ties that Bind, „Economist”, 28 marca 2012.

[31] J. Tooley, The Beautiful Tree: A Personal Journey into How the World’s Poorest People are Educating Themselves, Washington, DC 2009.

[32] M. West, L. Woessmann, „Every Catholic in a Catholic School”: Historical Resistance to State Schooling, Contemporary School Competition, and Student Achievement across Countrie, „Economic Journal”, 120, 546 (2010), s. 229–255.

[33] T. Helm, J. Coman, Rowan Williams Pours Scorn on David Cameron’s „Big Society”, „Guardian”, 24 czerwca 2012.

[34] Martin Sime Addresses the Big Society in Scotland Conference, 28 października 2011, http://www.scvo.org.uk/scvo-news/martin-sime-addresses-the-big-society-inscotland-conference/.

Zakończenie

[1] R.C. Allen, J.-P. Bassino, D. Ma, Ch. Moll-Murata, J. Luiten van Zanden, Wages, Prices, and Living Standards in China, 1739–1925: In Comparison with Europe, Japan, and India, „Economic History Review”, 64 (2011), tab. 3, s. 36.

[2] O.C. Ashenfelter, Comparing Real Wages, „National Bureau Of Economic Research Working Paper” 18006 (kwiecień 2012).

[3] R. Unz, Race, IQ and Wealth, „American Conservative”, sierpień 2012, miażdżąca krytyka pracy R. Lynna i T. Vanhanen IQ and the Wealth of Nations, Westport, CT 2002.

[4] Wyliczenia na podstawie pliku: E. Saez „TabFig2010.xls”, wykres A1b, dostępny na: http://emlab.berkeley.edu/users/saez/.

[5] Ibidem, tab. B1, dostępna na: http://emlab.berkeley.edu/users/saez/.

[6] McKinsey Global Institute, Urban World: Cities and the Rise of the Consuming Class, czerwiec 2012, s. 20. Zob. też: McKinsey Global Institute, India’s Urban Awakening: Building Inclusive Cities, Sustaining Economic Growth, kwiecień 2010.

[7] G. West, Why Cities Keep Growing, Corporations and People Always Die, and Life Gets Faster, „Edge”, 17 lipca 2011. Zob. też porywający wykład Westa dostępny na: http://www.ted.com/talks/geoffrey_west_the_surprising_math_of_cities_and_corporations.html.

[8] Szacunki oparte na danych przytoczonych w: D. Cohen, Earth’s Natural Wealth: An Audit, „New Scientist”, 23 maja 2007, na statystykach dotyczących paliw kopalnych sporządzonych przez koncern BP, a także na cenach rynkowych z połowy 2011 roku.

[9] M. Milken, Where’s Sputnik? Summoning the Will to Create the Next American Century, „Milken Institute Review”, 2 kwartał 2011, s. 1–20.

[10] Ernst & Young, The World is Bumpy: Globalization and New Strategies for Growth, 2012, wykres 4, s. 8.

[11] S. Pinker, The Better Angels of our Nature: The Decline of Violence and its Psychological Roots, New York 2011.

[12] A. Odlyzko, Crushing National Debts, Economic Revolutions, and Extraordinary Popular Delusions, „University of Minnesota Working Paper” 2012, http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/mania05.pdf.

[13] C.M. Reinhart, V.R. Reinhart, K.S. Rogoff, Debt Overhangs: Past and Present, „National Bureau of Economic Research Working Paper” 18015 (kwiecień 2012).

[14] P. Krugman, Money for Nothing, „New York Times”, 26 lipca 2012.

[15] P. Thiel, Swift Blind Horseman, „National Review”, 3 października 2011.

[16] P. Turchin, Dynamics of Political Instability in the United States, 1780–2010, „Journal of Peace Research” 49, 4 (lipiec 2012).

[17] Słowa wygłoszone przez prezydenta Baracka Obamę podczas wiecu przedwyborczego w Roanoke, Virginia, 13 lipca 2012 roku: http://www.whitehouse.gov/thepress-office/2012/07/13/remarks-president-campaign-eventroanoke-virginia.

.

[1*] Wyliczenia te oparto na parytecie siły nabywczej i skorygowano o wskaźnik cen towarów niezbywalnych oraz usług, które są w Chinach o wiele tańsze niż w Stanach Zjednoczonych. W kategoriach bieżącej wartości dolara gospodarka chińska oczywiście nie doścignie amerykańskiej, stanowiąc w 2016 roku około 60 procent jej wartości – tyle że w 1989 roku wskaźnik ten wynosił zaledwie 8 procent.

[2*] Prawo Moore’a, sformułowane w 1965 roku przez współzałożyciela firmy Intel George’a Moore’a, przewidywało podwajanie się liczby tranzystorów możliwych do zainstalowania w komputerowym układzie scalonym co dwa lata.

[3*] W języku polskim odpowiednikiem byłby „zakład”, jak w zdaniu: „Zamknęli go w z a k ł a d z i e” (przyp. tłum.).

[4*] Warto zauważyć, że wszystkie te wartości nie uwzględniają olbrzymich długów prywatnych, zaciągniętych przez gospodarstwa domowe oraz przez korporacje, zarówno te finansowe, jak i pozafinansowe. Gdyby dodać wartość tych długów do zadłużenia rządów, otrzymalibyśmy liczby o wysokości bezprecedensowej w całej historii: 512 procent PKB dla Japonii, 507 procent PKB dla Wielkiej Brytanii, 346 procent PKB dla Francji, 314 procent PKB dla Włoch, 279 procent PKB dla Stanów Zjednoczonych, a 278 procent PKB dla Niemiec.

[5*] Kilka miesięcy temu, po przewrocie dokonanym w Mali w marcu 2012 roku, usłyszałem z ust pewnego amerykańskiego antropologa w Bamako, co następuje: „Wśród ludzi młodych wyczuwa się niejasne podejrzenie, że klasa polityczna odbiera im przyszłość”. Sądzę, że w którymś momencie to samo niejasne przeświadczenie zacznie odgrywać istotną rolę także w polityce amerykańskiej.

[6*] W Stanach Zjednoczonych na mocy (między innymi) ustaw International Lending Supervision Act z 1983 roku, Financial Institutions Reform, Recovery, and Enforcement Act z 1989 roku oraz Federal Deposit Insurance Corporation Improvement Act z 1991 roku.

[7*] Te kraje, które utrudniają nowym podmiotom wejście na rynek, nie osiągają żadnych korzyści pod względem jakości produktów. Za to obserwuje się w nich znacząco wyższe poziomy korupcji oraz wyraźnie większy czarny rynek albo szarą strefę gospodarki.

[8*] W książce, nad którą pracuję obecnie wraz z moim przyjacielem i współautorem, mecenasem Charlesem Béarem, zatytułowanej The Spirit of the Common Law (Duch prawa precedensowego), staramy się obaj zbadać w najdrobniejszych szczegółach, w jaki sposób ewolucja ta przebiegała. Nade wszystko zaś odrzucamy funkcjonalistyczne podejście do prawa, tak powszechne we współczesnym piśmiennictwie (zob. np. Shleifer et al.), za to skupiamy się na zmianie znaczenia koncepcji prawnych.

[9*] Obecność Iranu na tej liście świadczy rzecz jasna o tym, że wszelkie tego rodzaju zestawienia należy traktować z odpowiednią rezerwą.

[10*] Ściśle rzecz ujmując, Magdalen College wchodzi w skład uniwersytetu finansowanego z budżetu państwa, którego niezależność jest raz na jakiś czas testowana przez kolejne rządy, ale dysponuje odrębną dotacją i w jej ramach może rządzić się zupełnie samodzielnie.

[11*] Brytyjski odpowiednik Karty Nauczyciela (przyp. tłum.).

[12*] Jak pisze sam West: „Jednym z minusów niepohamowanego wzrostu, przebiegającego szybciej niż wykładniczo, jest to, iż ów niepohamowany wzrost nieuchronnie prowadzi do zapaści. A prowadzi do tejże zapaści z przyczyn czysto matematycznych, określanych mianem osobliwości skończonego czasu (finite times singularity). Osobliwość jest tu terminem technicznym i stanowi pewien punkt, po którego osiągnięciu okazuje się, że samo dotarcie doń powoduje zapaść całego systemu”.

[13*] Sformułowanie to wymyślił Ray Dalio, zarządzający amerykańskimi funduszami hedgingowymi, którego fundusz Bridgewater radził sobie wyjątkowo dobrze podczas kryzysu finansowego.

[14*] Maksymalna długość tweeta na Twitterze.

[15*] Ustawa z 1944 roku o darmowej edukacji dla zdemobilizowanych żołnierzy (przyp. tłum.).