E-book jest zabezpieczony znakiem wodnym

Spis treści

Drogi Czytelniku

Część I – Ogień

Beria

Sygnał

Towarzysz Oppenheimer

Szpiedzy i naukowcy

Ofensywa

List z Woroneża

Narada na Kremlu

Przełom

Sieć

Fuchs przybywa

Pokój na zapleczu

Najważniejsze miasto Europy

Wielkie polowanie

Tajemnica z przyszłością

Doktor i inni

Ogień

Hiroszima

Wieczór na daczy

Bezbronne mocarstwa

Kryzys

Pierwsza błyskawica

Czas przełomu

Zapomniany szyfr

Dzień wszystkich świętych

Część II – Władcy

Najwierniejsi muszą zginąć

Nowa stara gra

Podpalić Europę

Scenariusz

Beria

Chruszczow

Czwarta część władzy

Atut

Niewidzialne zagrożenie

Talia asów

Sygnał sputnika

Trumna

Przymierze z diabłem

Epicentrum

Lot, który odmienił świat

Rozgrywka

Ślepy zaułek

Pierwsza porażka Kennedy’ego

Pienkowski

Luka, której nie było

Sieć

Gambit Chruszczowa

Wahadło

Epilog

Bibliografia

Przypisy

Karta redakcyjna

Drogi Czytelniku

Wciąż mało znany jest niezwykle ważny okres, gdy największe mocarstwa zerwały wojenny sojusz i rozpoczęły rywalizację o przewodzenie światu. Musiały minąć dziesiątki lat, aby najtajniejsze dokumenty mogły ujrzeć światło dzienne, umożliwiając poznanie pasjonującej gry, jaką wówczas toczyli wielcy tego świata: Stalin, Chruszczow, Truman, Eisenhower i Kennedy. Ich kartami była broń nuklearna. Wydawałoby się, że wszystkie atuty znalazły się w rękach amerykańskich prezydentów. Stany Zjednoczone pierwsze skonstruowały bombę atomową i zademonstrowały światu jej siłę w 1945 roku. Przez cztery lata, do 1949 roku, gdy Związek Radziecki dokonał próbnej eksplozji nuklearnej, niepodzielnie władały najpotężniejszą bronią. A jednak powojenne lata przyniosły sukces graczowi słabszemu: Stalinowi. On nie dał się przestraszyć. Rozumiał, że przez wiele lat bomba atomowa, która przerażała możliwościami destrukcji, będzie miała jedynie moc psychologicznego oddziaływania. Prezydent Stanów Zjednoczonych mógł ją wykorzystać do zastraszenia Japonii, państwa pokonanego, pozbawionego sił koniecznych do dalszego prowadzenia wojny, ale za pomocą kilkudziesięciu bomb atomowych nie mógłby wygrać wojny z państwem o tak licznej armii i potężnym przemyśle, jak Związek Radziecki. Tym bardziej że do końca lat pięćdziesiątych jedynymi nosicielami broni nuklearnej były samoloty. Łatwo mogły one dokonać nalotu na Hiroszimę czy Nagasaki – Japonia nie miała odpowiedniej liczby samolotów myśliwskich, aby zapewnić ochronę swym miastom – lecz dotrzeć do największych radzieckich ośrodków przemysłowych byłoby o wiele trudniej, o ile w ogóle było to możliwe.

Stalin, nie obawiając się amerykańskiej potęgi nuklearnej, osiągnął wszystko, co zamierzał. W ciągu kilku powojennych lat doprowadził do przejęcia przez partie komunistyczne władzy w państwach Europy Środkowej i Południowej. Blokując Berlin, wytworzył zapalną sytuację w Europie, zajmując uwagę demokratycznych mocarstw do tego stopnia, że nie zauważyły one, iż tymczasem w Chinach zwyciężają komuniści. Powstanie Chińskiej Republiki Ludowej było kolejnym wielkim sukcesem Stalina. W tym samym czasie Stany Zjednoczone, ufne w siłę nowej broni, demobilizowały swoje wojska w takim tempie, że już w 1946 roku brakowało marynarzy do obsadzenia wodowanego lotniskowca. Dopiero wieść o pierwszej radzieckiej próbie nuklearnej w 1949 roku i wybuch wojny w Korei przerwały sen o potędze i zmusiły Stany Zjednoczone do przyspieszenia zbrojeń. Kongres uchwalił zwiększenie budżetu obronnego, naukowcy mogli dokończyć prace nad bombą wodorową, zakłady lotnicze przystąpiły do konstruowania rakiet i bombowców strategicznych.

Nikita Chruszczow, który przejął władzę po śmierci Stalina, znalazł się w znacznie trudniejszej sytuacji. Postęp zbrojeń na Zachodzie był tak szybki, że Związek Radziecki, pozornie dorównujący Stanom Zjednoczonym, coraz bardziej pozostawał w tyle. Bombowce strategiczne miały za mały zasięg, aby móc zaatakować amerykańskie cele, były zawodne i było ich za mało. Okręty podwodne z napędem dieslowskim mieściły ledwie po dwie rakiety, i to o zasięgu kilkudziesięciu kilometrów, co sprawiało, że ich wartość bojowa była znikoma. Rakiety balistyczne miały tak duże rozmiary, skomplikowaną budowę i było ich tak niewiele, że nie stanowiły realnego zagrożenia dla Stanów Zjednoczonych. A w dodatku naród, skłonny ugiąć się przed Stalinem i zaakceptować biedę pod jego rządami, nie miał zamiaru wybaczać jego następcy pustych sklepów, kolejek po chleb i braku mieszkań. Pieniędzy, które Chruszczow mógł przeznaczyć na zbrojenia było coraz mniej. Do tego przytłaczała go świadomość, że na początku lat sześćdziesiątych Stany Zjednoczone mogą uzyskać ostateczną przewagę, budując lepsze rakiety, o większym zasięgu i celności, doskonalsze bombowce strategiczne, mając ponadto o wiele więcej nuklearnych okrętów podwodnych. Cóż więc mógł zrobić Chruszczow? Nie mógł się poddać. Zdecydował się więc na ryzykowny, wymagający niesłychanego tupetu polityczny blef. Prowadził rozgrywkę z prezydentem Dwightem Eisenhowerem nadzwyczaj zręcznie. Wygrał pierwsze partie z prezydentem Kennedym. Aż w 1962 roku doszło do wielkiej licytacji, która zamieniła się w najostrzejszy kryzys, jaki dotknął świat od końca drugiej wojny światowej. Wydarzenia na Kubie w 1962 roku miały przesądzić o dalszym biegu światowej polityki. Chruszczow przegrał.

Prawdopodobnie stało się to za sprawą jednego szpiega, Olega Pienkowskiego, którego informacje pozwoliły prezydentowi Kennedy’emu prowadzić zwycięską kampanię polityczną i militarną. Wszyscy uczestnicy tej rozgrywki zapłacili za to bardzo wysoką cenę, najwyższą zaś – John Kennedy, zamordowany w listopadzie 1963 roku w Dallas, i Oleg Pienkowski, skazany w maju tego roku na śmierć. Wkrótce Nikita Chruszczow został pozbawiony urzędu. Wielka powojenna gra zakończyła się zwycięstwem Stanów Zjednoczonych. Ale nowi władcy ognia podjęli inną grę.

Część‍ I

Ogień

Beria

Wielka brama pomalowana na bladozielony kolor drgnęła i powoli zaczęła się rozsuwać, odsłaniając krótki wjazd, na którego końcu już otwierała się druga brama. Na podwórzu grupa oficerów w mundurach z amarantowymi wyłogami na kołnierzach stała na baczność, zerkając niepewnie na czarny samochód, który minął bramę i zatrzymał się przed nimi. Jeden z żołnierzy podbiegł, aby otworzyć drzwi przed wysiadającym komisarzem NKWD, Ławrentijem Berią, za którym z wnętrza wynurzył się zwalisty Wiktor Abakumow[1], jego zastępca. Spośród oczekujących oficerów wyłonił się najstarszy stopniem i podszedł sprężyście do wysiadającego Ławrentija Berii.

– Towarzyszu komisarzu, naczelnik więzienia... – zaczął przepisowo, ale przerwał, widząc gest zniecierpliwienia gościa.

– Zapraszam do mojego gabinetu... – zawiesił głos, nie będąc pewny, czy Beria będzie chciał tam pójść. Nie dostrzegając sprzeciwu, dał znać oficerom, aby pozostali na miejscu, gotowi do wezwania, sam zaś usłużnie podążał pół kroku z przodu, aby wskazywać drogę.

Październikowy poranek 1941 roku był zimny i dżdżysty, więc Beria postawił kołnierz płaszcza. Za to Abakumow był w samej bluzie. Ci dwaj ludzie, szef NKWD i jego zastępca całkowicie różnili się od siebie. Beria był niski, szczupły, o wyglądzie urzędnika, zaś Abakumow rosły, krzepki, o nalanej twarzy zawsze okolonej ciemnym zarostem, który pozostawiał ślady nawet po najbardziej starannym goleniu. Obydwaj stanowili parę, która wzbudzała strach nawet w człowieku tak okrutnym, jak naczelnik lefortowskiego więzienia. Kiedy poprzedniego wieczora został poinformowany, że Beria i jego zastępca zamierzają przeprowadzić krótką inspekcję, od razu wiedział, co należy przygotować. Kazał natychmiast opróżnić kilka dodatkowych cel, aby przez pewien czas można było tam przetrzymać zwłoki, zaś z ciężarówek przygotowanych już do przewożenia więźniów polecił usunąć ławki.

W gabinecie naczelnik położył na biurku stertę akt.

– To lista więźniów przewidzianych do ewakuacji, towarzyszu komisarzu. Rozumiem, że wobec konieczności oddania frontowi środków transportu wszystkich nie zdołamy wywieźć, ale chciałbym podkreślić, że jesteśmy przygotowani do wykonania każdego rozkazu... – podał białą tekturową teczkę ozdobioną roślinnym motywem wzdłuż brzegów.

Beria usiadł za biurkiem i zaczął uważnie przeglądać kartki. Na niektórych zaznaczał coś ołówkiem i pokazywał Abakumowowi. Ten zerkał do swojego notesu. Od początku wybuchu wojny z Niemcami odpowiedzialny był za likwidację dowódców wojskowych oskarżonych o tchórzostwo w obliczu wroga, miał więc najlepsze rozeznanie, który z nich nie powinien umknąć sprawiedliwości, a czas był taki, że mogło się to zdarzyć. Wojska niemieckie rozpoczęły ofensywę w stronę Moskwy. 1 października 1941 roku korpus pancerny generała Heinza Guderiana rozerwał radzieckie linie obronne i w ciągu dwóch dni wdarł się w głąb na 170 kilometrów, zdobywając Orzeł. XLVII korpus pancerny postępujący za jednostkami Guderiana zdobył Briańsk. Na północy Panzergruppe IV posuwała się szybko w kierunku Wiaźmy i 7 października miasto zostało zdobyte przez korpus generała Stummego.

Niemcy ogłosili, że w rejonie tych dwóch miast wzięli do niewoli 663 tysiące radzieckich żołnierzy i zdobyli 1242 czołgi oraz 5412 dział.

Moskwa‍ szykuje się do obrony, władza do ewakuacji...

Bez względu na to, czy dane te były prawdziwe[2] , straty wojsk radzieckich na centralnym kierunku były wielkie i wszystko wskazywało, że Niemcy szybko dojdą do Moskwy. Należało więc przygotować ewakuację urzędów centralnych ze stolicy, i to było główne zadanie Ławrentija Berii. Odpowiadał również za ewakuację więzień do Kujbyszewa, ale szybko przekonał się, że z powodu braku ciężarówek i wagonów zadania wykonać nie będzie można. Duża grupa więźniów musiała pozostać w stolicy i gdyby wróg zajął miasto, zyskałaby wolność. Stalin nie wybaczyłby mu tego. Ci, dla których nie starczało miejsca w wagonach, musieli pozostać w Moskwie... martwi.

Beria wiedział, jakie nazwiska powinien wypatrzeć na liście, a gdyby zapomniał, obowiązkiem Abakumowa było odnaleźć je. Na przykład generał Siergiej Kalinin, dowódca 24. armii. Ośmielił się podważyć fachowość służb NKWD. Było to w połowie lipca 1941 roku, gdy Beria otrzymał wiadomość, że w rejonie miasta Biełyj, na prawym skrzydle 24. armii wylądowali niemieccy spadochroniarze. Poinformował natychmiast generała Gieorgija Żukowa, szefa Sztabu Generalnego, aby ten nakazał wojskom podjęcie odpowiednich działań mających na celu zniszczenie wrogiego desantu. Żukow zadzwonił do generała Kalinina, a ten spokojnie stwierdził, że nic nie wie o akcji Niemców. I taką odpowiedź Żukow, nie bez satysfakcji, przekazał komisarzowi NKWD. Beria był wściekły.

– A co to za człowiek, ten Kalinin? – zapytał Żukowa.

– Niewiele o nim wiem – odpowiedział szef Sztabu Generalnego.

– Jeżeli go nie znacie, to dlaczego zgodziliście się na mianowanie go dowódcą armii? – warknął Beria i nie czekając na odpowiedź wyszedł z gabinetu.

Ławrentij‍ Beria

Los Kalinina był przesądzony. Następnego dnia został odwołany i uwięziony, choć istotnie nie mógł wiedzieć o desancie niemieckich oddziałów, gdyż nie miał on miejsca. Generała pod strażą przywieziono do Moskwy, gdzie oczekiwał na proces. Beria nie miał wątpliwości, że ten człowiek powinien zostać rozstrzelany, a nie wywieziony do Kujbyszewa.

Po kilkunastu minutach Beria oddał bez słowa teczkę naczelnikowi. Ten natychmiast ruszył do drzwi, wezwał adiutanta i wydał mu polecenia.

– Wasze rozkazy zostaną wypełnione natychmiast! – zameldował.

– Dobrze‍ – mruknął Beria. Zapalił papierosa.

W gabinecie zapadło milczenie. Dopiero po kilku minutach, gdy w drzwiach ponownie stanął adiutant, meldując, że wszystko gotowe, ruszyli do wyjścia. Przeszli długim korytarzem łączącym budynek administracji z więziennym i zatrzymali się w miejscu, gdzie tuż nad podłogą było niewielkie zakratowane okno. Naczelnik wskazał je ręką. Beria pochylił się, żeby lepiej widzieć.

Pod nim znajdował się niewielki pokój, bez okna, oświetlony silną lampą w metalowym kloszu zwisającą z sufitu. Ściany pomalowane były olejną farbą, a w kamiennej podłodze umieszczona była kratka ściekowa.

Wewnątrz stał mężczyzna w ceratowym fartuchu, długich motocyklowych rękawicach i motocyklowych okularach zsuniętych na czoło. Masywne drewniane drzwi otworzyły się i dwaj enkawudziści wprowadzili nagiego mężczyznę. Ręce wykręcili mu do tyłu tak, że szedł pochylony, niezdolny stawić oporu. Podprowadzili go nad kratkę i wciąż trzymając, odwrócili głowy. Mężczyzna w fartuchu zsunął okulary na oczy i podszedł z tyłu do więźnia. Uniósł pistolet i przykładając lufę do głowy skazanego, nacisnął spust. Ten bezwładnie osunął się na podłogę. Oprawca przetarł rękawicą okulary opryskane krwią. Patrzył przez chwilę na ciało, jakby oczekując na oznaki życia, ale pocisk dobrze wymierzony, błyskawicznie uśmiercił skazańca.

Żołnierze podnieśli ciało i wywlekli je do drugiej celi. Wrócili po chwili i wyszli na korytarz, zapewne aby wprowadzić następnego skazańca.

Beria zgasił papierosa.

– Dobrze, dobrze – pochwalił naczelnika i skierował się do wyjścia.

Scena egzekucji zrobiła na nim jak najlepsze wrażenie. Była bardzo sprawnie przeprowadzona, strzał był celny. Żadnej niepotrzebnej szarpaniny, błagania o darowanie życia, dobijania rannego.

Beria potrafił to docenić. W latach dwudziestych często uczestniczył w masowych egzekucjach w Gruzji. Był to krytyczny okres w jego karierze. Stalin oczekiwał, że Beria, ówczesny szef lokalnej policji politycznej WCzeKa[3], zaprowadzi porządek w kraju, z oporem poddającym się bolszewizacji. I nie zawiódł się. Beria swoją gorliwość posunął tak daleko, że osobiście torturował więźniów, którzy nie chcieli przyznać się do działań antyradzieckich, i nadzorował egzekucje. A nieraz się zdarzało, że pijani egzekutorzy niecelnie strzelali i ofiary padały na ziemię ledwo muśnięte pociskiem z naganta[4], który zamiast rozłupać czaszkę, ledwo prześlizgnął się po włosach albo zranił szyję. Wyjmował wówczas z drewnianej kabury swojego mausera[5], nieco ciężkiego, ale niezawodnego, takiego co przystoi rewolucjoniście. Podchodził do dołu, gdzie wpadali skazani i strzelał do tych, którzy dawali jeszcze znaki życia. Bywało, że sam szedł wzdłuż szpaleru nagich ludzi ustawionych nad brzegiem masowego grobu i zabijał ich. Nie czuł wyrzutów sumienia. To była rewolucja, a on był rewolucjonistą.

Beria i Abakumow wsiedli szybko do samochodu i żegnani przez salutującego naczelnika i jego podkomendnych szybko wyjechali za bramę. Zapowiadał się ciężki dzień, musieli więc jak najszybciej dotrzeć do nowej siedziby. Od czasu rozpoczęcia przez wojska niemieckie ofensywy na Moskwę Beria, który urzędował w przestronnym gabinecie w więzieniu na Łubiance, przeniósł się do piwnic na ulicy Dzierżyńskiego 2. Nie był to równie luksusowy lokal, ale lepiej chronił przed skutkami bombardowań, a niebezpieczeństwo nalotów zwiększało się, w miarę jak wojska niemieckie zbliżały się do Moskwy.

Od razu zabrał się do porządkowania dokumentów. Zawsze dbał o idealny porządek w papierach. Uważał to za podstawę sukcesu każdego przedsięwzięcia. A na początku października liczba spraw, jakie trafiały do jego rąk, zdawała się przekraczać ludzkie możliwości. Kreml powoli ogarniała fala paniki, którą potęgowały decyzje o przygotowaniach do ewakuacji miasta: urzędów centralnych, archiwów i muzeów, fabryk i więźniów. To, czego nie udałoby się wywieźć, nie mogło wpaść w ręce wroga. Należało więc zniszczyć obiekty pozostawiane przez odstępujących na wschód obrońców Moskwy. To zadanie również należało do Berii. Jemu Stalin zlecił przygotowanie planu i nadzór nad zaminowaniem rządowych gmachów, mostów, najważniejszych obiektów, takich jak poczta, budynki radia, telekomunikacja, dworce kolejowe, parowozownie, warsztaty naprawcze.

Wykonał to nadzwyczaj skrupulatnie. Pozostało mu tylko oczekiwać na rozkaz, który nadszedłby od Stalina, a który on przekazałby saperom NKWD.

Tamtego październikowego dnia, gdy przeglądał dokumenty, zwrócił uwagę na raport podpisany przez pułkownika Potapowa. To był sumienny i doświadczony oficer wywiadu. Raport, który przygotował, powstał na podstawie meldunków nadesłanych przez „Wadima”, szefa placówki radzieckiego wywiadu w Londynie. Pod tym pseudonimem krył się Anatolij Wiemianowicz Gorski. Beria nie miał o nim wysokiego mniemania. Pracował w Londynie już w latach trzydziestych, dając się poznać jako człowiek nadzwyczaj ostrożny, bez wyobraźni i odwagi, koniecznych w tym zawodzie. W końcu 1939 roku szefowie NKWD stracili zaufanie do londyńskiej ekspozytury i tamtejszych agentów, odwołali więc do Moskwy wszystkich oficerów wywiadu. Przerwa w funkcjonowaniu brytyjskiej siatki nie trwała jednak długo i Gorski powrócił do Londynu w lutym 1940 roku, gdy Centrala uznała, że wycofanie się z Wielkiej Brytanii było błędem. Odtworzył siatkę wywiadowczą, która zaczęła odnosić coraz większe sukcesy w penetrowaniu tajemnic rządu brytyjskiego. Nie było to bynajmniej jego zasługą, lecz jego poprzedników, którzy w połowie lat trzydziestych zwerbowali kilku absolwentów elitarnych wyższych szkół w Cambridge. Werbownicy z NKWD nie dotrwali do czasu, gdyby mogli zbierać owoce swojej pracy, gdyż w latach 1937–1938 zostali odwołani do Moskwy i rozstrzelani. W tym czasie ludzie, których namówili do współpracy z radzieckim wywiadem, doszli do wysokich stanowisk rządowych i stali się nadzwyczaj cennymi informatorami. Jednym z nich był John Cairncross[6], pseudonim „Liść”. We wrześniu 1940 roku objął stanowisko sekretarza lorda Hankeya[7], nadzorującego pracę tajnych służb, a także przewodniczącego kilku komitetom rządowym. Z tego powodu na jego biurko trafiały najtajniejsze materiały rządu brytyjskiego. Oczywiście przechodziły przez ręce „Liścia”, który z zapałem kopiował je i dostarczał Gorskiemu tak często i w takich ilościach, że radziecki rezydent narzekał, iż nie ma czasu ich przejrzeć. W ten sposób lord Hankey stał się tak ważnym źródłem informacji dla radzieckiego wywiadu, że nadano mu pseudonim „Boss”, o czym oczywiście nie wiedział.

Przed Berią leżał raport opracowany na podstawie materiałów dostarczonych przez „Liścia”, który dotarł do stenogramu narady Komitetu Uranowego, która, pod przewodnictwem „Bossa”, odbyła się w Londynie 16 września 1941 roku.

Beria czytał:

„Bomba uranowa może zostać skonstruowana w ciągu dwóch lat, zwłaszcza jeżeli Imperial Chemical Industries[8] zostanie zobowiązane do wyprodukowania tej broni w trybie pilnym. (...) Szefowie Sztabów w czasie narady 20 września 1941 roku podjęli decyzję o bezzwłocznym rozpoczęciu budowy w Brytanii zakładów, które wyprodukują bombę uranową”.

Na kolejnej kartce pułkownik Potapow zawarł omówienie kilku innych raportów nadesłanych przez „Wadima”. W pierwszych dniach października powiadomił, że „Wadim” informuje o zdobytym przez „Liścia” raporcie Komitetu Uranowego, który był dyskutowany na posiedzeniu gabinetu wojennego 21 września.

Józef‍ Stalin i lord Beaverbrook

Czy „Liść” nie został wprowadzony w błąd przez brytyjskie tajne służby, które za pośrednictwem „Bossa” podsunęły mu sfałszowane stenogramy? Zawsze należało się liczyć z taką możliwością, choć Gorski oceniał wiarygodność tych raportów jako bardzo wysoką. Rząd brytyjski był wrogo nastawiony wobec Związku Radzieckiego, zaś sojusz, jaki obydwa państwa zawarły na początku października tego roku, był tymczasowy. Premierowi Churchillowi zależało na tym, aby z Niemcami walczyli i ginęli żołnierze radzieccy, a nie brytyjscy. Gotów więc był wspierać ich walkę, ale wiedział, że po wspólnym zwycięstwie obydwa sojusznicze państwa powrócą do dawnej wrogości. Musiał więc zapobiegać wzrostowi radzieckiej potęgi, a mógł to uczynić, podsuwając fałszywe informacje o pracach nad nową bronią o niezwykłej sile niszczenia. Jak łatwo było przewidzieć, zmusiłoby to Związek Radziecki do podjęcia badań i wydawania miliardów na cel, który mógłby zostać osiągnięty za dziesiątki lat.

Jeżeli jednak informacje agentów były prawdziwe i rzeczywiście Wielka Brytania przystępowała do tworzenia nowej broni, to zlekceważenie tej sprawy mogło mieć nieobliczalne konsekwencje w niedalekiej przyszłości.

Beria podkreślił czerwonym ołówkiem ostatnie zdanie:

„Donoszą, że wybuch bomby uranowej może nie tylko dokonać straszliwej destrukcji, ale sprawić też, że powietrze w rejonie eksplozji zostanie nasycone cząsteczkami radioaktywnymi zdolnymi zniszczyć wszystko, co żyje”.

Beria złożył teczkę z raportami. Musiał rozważyć, czy przedstawić tę sprawę Stalinowi, bez którego decyzji nie mógł myśleć o jakimkolwiek działaniu. Czy jednak mógł iść do Stalina i referować fantastyczne projekty brytyjskich uczonych, kiedy Niemcy właśnie zbliżali się do Moskwy? Uznał, że jednak powinien podjąć to ryzyko, choć nie spodziewał się, aby materiały, które leżały przed nim na biurku, mogły przekonać Stalina.

Sygnał

– Co jeszcze? – Stalin spojrzał na Ławrentija Berię, który już wstał z fotela przed biurkiem i nie mógł się zdecydować, czy wyjść.

– No, mów... – Stalin dostrzegł jego niezdecydowanie. Wskazał na fotel, jakby chcąc zachęcić szefa NKWD nie tylko do ponownego zajęcia tam miejsca, ale odrzucenia zastrzeżeń, które utrudniały mu wyjawienie sprawy.

– Koba – Beria rozpoczął zwracając się do Stalina poufale, co wskazywało, że chce nieformalnie przedstawić problem.

– W ciągu ostatnich dni otrzymałem dwa raporty od naszego rezydenta z Londynu – mówił z wahaniem. – Są na tyle ciekawe, że postanowiłem poinformować cię o nich. – Wydobył z teczki kartki, ale nie położył ich na biurku przed Stalinem, jak zwykł to czynić z innymi dokumentami. – Zostały sporządzone na podstawie doniesień jednego z naszych najlepszych agentów, który dotarł do stenogramów z posiedzeń angielskiego rządu. Omawiano sprawę budowy bomby uranowej. Jest to nowa broń o niezwykłej sile niszczącej... – zawiesił głos.

Stalin machnął ręką.

– Wiem, słyszałem. Na razie mamy inne zmartwienia. To wszystko?

Beria skinął głową, zebrał papiery do teczki i czekał chwilę na pozwolenie odejścia, ale Stalin nie zwracał już na niego uwagi. Beria jeszcze raz skinął głową, odwrócił się i wyszedł.

Stalin stał długo przy oknie. Moskwa była zaciemniona, wszystkie światła uliczne wygaszono, a okna domów szczelnie zasłonięto. Nieliczne samochody, znajdujące się jeszcze po północy na ulicach, poruszały się z reflektorami osłoniętymi blaszanymi tarczami z wąskimi szparami, dającymi tak niewiele światła, że kierowcy jechali niemal na oślep. Syreny ostrzegające przed nalotem niemieckich samolotów mogły zawyć w każdej chwili. Cofnąć się, czy podjąć walkę o stolicę? To było pytanie, na które musiał odpowiedzieć w ciągu kilku najbliższych dni.

W tym krytycznym czasie jedyną pociechą wydawała się myśl o wizycie delegacji amerykańskiej i brytyjskiej, które przybyły do Moskwy 29 września. Przewodniczyli im lord Beaverbrook[9], wysłannik premiera Churchilla i reprezentujący prezydenta Stanów Zjednoczonych, Averell Harriman[10], ludzie, którzy, choć nie piastowali wysokich stanowisk, mieli duże wpływy w swoich państwach. Po trzydniowych negocjacjach podpisano porozumienia umożliwiające Związkowi Radzieckiemu skorzystanie z amerykańskiej pożyczki wojennej Lend-Lease i przewidujące na początek dostawę 150 artykułów, od jeepów, czołgów i samolotów po buty i medykamenty. Udział Związku Radzieckiego w dostawach Lend-Lease oceniono wstępnie na miliard dolarów.

Dostawy najbardziej potrzebnych materiałów miały się zacząć lada tydzień, ale Stalin wiedział, że minie wiele miesięcy, zanim do jego państwa dotrze tyle czołgów, samolotów, prochu, materiałów chemicznych, że będzie to cokolwiek znaczyć w dostawach dla frontu. Tymczasem rodzima produkcja gwałtownie załamywała się, co wiązało się z koniecznością rozmontowania i ewakuowania setek fabryk poza zasięg niemieckich bombowców. Nadchodził decydujący okres wojny, a położenie Armii Czerwonej było coraz gorsze. Mógł się tylko pocieszać, że straty Wehrmachtu były też duże, linie komunikacyjne coraz dłuższe, a jesienne deszcze i nadchodząca surowa rosyjska zima coraz bardziej spowalniały postępy wroga.

Towarzysz Oppenheimer

Był późny grudniowy wieczór 1941 roku, gdy dwaj mężczyźni wyszli z restauracji przy 3 Avenue w Nowym Jorku. Wyglądali na dobrych znajomych, którzy spotkali się niespodzianie na ulicy i wstąpili do lokalu, aby przypomnieć sobie stare czasy. Jednym z mężczyzn był Robert Oppenheimer[11]. I nie byłoby nic podejrzanego w tym, że spędził on wieczór w towarzystwie starego znajomego, gdyby nie fakt, że tym znajomym był agent radzieckiego wywiadu Gregory Cheifetz.

Robert‍ Oppenheimer

Kariera Cheifetza była długa, a powiązania nadzwyczaj interesujące. Był sekretarzem Nadieżdy Krupskiej, wdowy po Leninie. Działał aktywnie w Kominternie, organizacji powołanej do życia w Moskwie w 1919 roku, aby kontrolować międzynarodowy ruch komunistyczny. W latach trzydziestych został wysłany jako dyplomata do Niemiec, a następnie Włoch, gdzie pełniąc funkcję zastępcy rezydenta wywiadu, starał się nawiązać kontakty z włoskimi naukowcami. Do Stanów Zjednoczonych przyjechał w 1938 roku pod nazwiskiem Brown, jako wicekonsul, z poleceniem zbierania informacji o działalności amerykańskich trockistów. Było to jednak rutynowe zadanie, które zlecano każdemu z pracowników radzieckich tajnych służb, co wynikało z obsesyjnej nienawiści Józefa Stalina wobec Lwa Trockiego[12], dawnego rywala do władzy, wypędzonego ze Związku Radzieckiego i zamordowanego przez radzieckiego agenta w Meksyku 20 sierpnia 1940 roku.

Cheifetz, błyskotliwy, biegle władający francuskim, włoskim, niemieckim i angielskim szybko zdobył wielu wpływowych przyjaciół, którzy umożliwili mu poznanie ludzi interesujących radziecki wywiad. W ten sposób dotarł do Oppenheimera, którego spotkał 6 grudnia 1941 roku na przyjęciu zorganizowanym przez komitet zbierający pieniądze dla ofiar hiszpańskiej wojny domowej. Niewykluczone, że kominternowska przeszłość Cheifetza zrobiła najlepsze wrażenie na amerykańskim naukowcu, znanym z lewicowych sympatii i powiązań z działaczami komunistycznymi. Spotkali się jeszcze dwa razy, zanim Oppenheimer przyjął zaproszenie na kolację w nowojorskiej restauracji. W czasie tego spotkania Oppenheimer wyjawił, co stało się w Białym Domu 11 października 1939 roku.

Do Owalnego Gabinetu przyszedł wówczas Aleksander Sachs, przemysłowiec i doradca prezydenta. Franklin D. Roosevelt cenił przenikliwość jego umysłu, świetną znajomość międzynarodowego rynku i celne prognozy finansowe. Tamtego dnia, 11 października, Sachs przybył w zupełnie innym charakterze. Zaufanie, jakim darzył go prezydent, miało jedynie zagwarantować, że sprawa, którą miał zreferować, nie zostanie zlekceważona.

Sachs przyniósł list podpisany przez słynnego uczonego, Alberta Einsteina. W istocie autorem był inny uczony, Leo Szilard[13], ale ponieważ jego nazwisko nic nie mówiło prezydentowi, Einstein zgodził się użyczyć dla podkreślenia znaczenia sprawy swojego autorytetu. Chodziło o ostrzeżenie prezydenta, że niemieccy naukowcy podjęli badania nad skonstruowaniem bomby nuklearnej.

W czasie pierwszego spotkania, gdy Sachs odczytał list, wydawało się, że misja zakończy się fiaskiem. Prezydent wyglądał na znudzonego i można było odnieść wrażenie, że nie zrozumiał wagi listu uczonych. Sachsowi udało się jednak uzyskać zaproszenie na śniadanie w następnym dniu.

Prezydent‍ Franklin D. Roosevelt

– Cóż to za wspaniały pomysł przynosi pan dzisiaj? – zapytał Roosevelt swego doradcę, gdy ten wszedł do jadalni. – Ile czasu potrzebuje pan, aby mi to wyjaśnić?

Nietrudno było wyczuć w tym pytaniu ironię, ale Sachs nie dał się zbić z tropu.

– Niewiele, właściwie chciałbym opowiedzieć panu, panie prezydencie, anegdotę.

Już wtedy, widząc zainteresowanie na twarzy prezydenta, poczuł, że wybrał właściwą drogę.

– W czasie wojen napoleońskich pewien młody wynalazca nazwiskiem Fulton zgłosił się do cesarza Francuzów z projektem wybudowania floty statków parowych, na których Napoleon mógłby wylądować w Anglii bez względu na pogodę i wiatr. Cesarzowi wydało się to jednak tak mało prawdopodobne, że odprawił Fultona. Zdaniem angielskiego historyka lorda Actona, krótkowzroczność przeciwnika ocaliła wówczas Anglię.

Roosevelt nic nie odpowiedział. Przywołał kelnera i wydał mu jakieś polecenie. Ten wrócił po chwili z pakunkiem i na polecenie prezydenta ostrożnie odwinął papier. W zawiniątku była butelka koniaku z czasów napoleońskich.

Toast, który wznieśli, był potwierdzeniem sukcesu misji Aleksandra Sachsa. Tym bardziej że chwilę później prezydent wezwał swojego sekretarza, „Pa” Watsona, i przekazując mu list przyniesiony przez Sachsa, powiedział:

– To tutaj oznacza, że trzeba działać!

W jakim stopniu Oppenheimer znał przebieg wizyty Sachsa u prezydenta? Zapewne wiedział tylko, że amerykańskim naukowcom udało się zainteresować prezydenta możliwościami stworzenia nowej broni. Bez względu na to, co zdradził Cheifetzowi, miało to charakter plotki z Białego Domu, z której niewiele wynikało.

Cóż więcej mógł ujawnić amerykański naukowiec? Okazuje się, że wiele. W listopadzie 1939 roku Oppenheimer wziął udział w dwudniowej sesji specjalnej komisji Amerykańskiej Akademii Nauk, w czasie której szczegółowo omawiano możliwości budowy bomby atomowej. Informacje o przebiegu sesji i postulatach uczonych były ogromnie ważne dla wywiadu radzieckiego. 6 grudnia 1939 roku rząd amerykański zdecydował się finansować program badań nad nową bronią.

Oppenheimer oddawał usługi radzieckiemu wywiadowi z chęcią i naiwnością, jakiej nie można się było spodziewać po wybitnym naukowcu. Bez wątpienia zaważyły na tym jego lewicowe poglądy. Od dawna był sympatykiem ideologii komunistycznej i choć nigdy do partii komunistycznej nie wstąpił, wspierał ją finansowo. W latach trzydziestych mówiło się o jego romansie z Jane Tatlock, żarliwą komunistką. Kontakty z nią zerwał po ślubie z Katherine „Kitty” Puening w listopadzie 1940 roku, ale jego żona też była członkinią partii komunistycznej. Ponadto jej pierwszy mąż, Joe Dallet, działał aktywnie w tej partii. W 1936 roku wyjechał do Hiszpanii, aby walczyć w brygadzie im. Abrahama Lincolna w obronie władz republikańskich. Rok później jego śladem pojechała „Kitty”. Nie jest jasne, czy chciała tylko odwiedzić męża, czy walczyć z nim ramię w ramię. Nie spotkała go już. Najbliższy przyjaciel, Steve Nelson, poinformował ją, że Joe zginął w czasie walk o Madryt. Powróciła do Stanów, gdzie wkrótce odnalazł ją Steve. Jego prawdziwe nazwisko brzmiało Mesarosh. Od 1925 roku należał do amerykańskiej partii komunistycznej. Na początku lat trzydziestych wyjechał do Związku Radzieckiego. Tam rozpoczął studia w Instytucie Lenina, uczelni bardzo energicznie penetrowanej przez radzieckie tajne służby, które wśród studentów z całego świata wyszukiwały kandydatów na agentów. Bez wątpienia Steve wówczas podjął współpracę z wywiadem radzieckim, o czym świadczyły późniejsze meldunki FBI[14].

Po powrocie do Stanów Zjednoczonych zamieszkał w Berkeley, w Kalifornii. Znowu był bliski „Kitty” Oppenheimer, której mąż wykładał na miejscowym University of California i pracował w Laboratorium Promieniowania, gdzie badano możliwości oddzielenia uranu 235, w którym może dojść do reakcji łańcuchowej, od nierozszczepialnego uranu 238. Sieć wywiadowcza zaciskała się wokół Oppenheimera, choć w 1941 i na początku 1942 roku nie mógł być tak ważnym źródłem informacji, jak w następnych latach. Jednakże wywiad jest cierpliwy. Największym sukcesem szpiega jest wytypowanie ludzi, którzy w przyszłości mogą zająć ważne stanowiska, i utrzymywanie z nimi kontaktu, nawet jeżeli początkowo wydają się zupełnie nieprzydatni. Cheifetz i Nelson dokonali tego, choć na pełny sukces musieli poczekać jeszcze wiele miesięcy. Na początku 1942 roku najważniejszy informator radzieckiego wywiadu był nie w Stanach Zjednoczonych, lecz w Wielkiej Brytanii.

Szpiedzy i naukowcy

Klaus Fuchs[15] rozejrzał się bacznie, ale hall wejściowy do stacji metra Warren Street w Londynie był pusty o tej porze dnia, i nic nie mogło wzbudzić jego niepokoju. Wsiadł do windy zwożącej pasażerów na peron. Za nim weszła kobieta tuląca rozpłakane dziecko. Nie wyglądała na śledzącą go agentkę kontrwywiadu, więc skupił uwagę na plakacie reklamującym nowy szampon, dzięki któremu włosy miały zachowywać puszystość nawet pod hełmem. Spóźnił się o dobre kilkanaście minut, ale nie było w tym jego winy, gdyż wozy strażackie gaszące pożar w zbombardowanym budynku zatarasowały wjazd w Tottenham Court Road i musiał przejść kawał drogi, aby dojść do stacji.

Dr‍ Klaus Fuchs

Gdy tylko winda zatrzymała się, kobieta poszła przodem w stronę drugiego peronu, co już ostatecznie rozwiało podejrzenia Fuchsa. Usiadł na ławce i wyciągnął gazetę z kieszeni. Przeglądał ją pobieżnie, co chwila zerkając na zegarek, zastanawiając się, czy dojdzie do spotkania. Bardzo go to niepokoiło, gdyż rozminięcie się z agentem, któremu miał przekazać dokumenty, oznaczało, że trefne papiery pozostaną u niego przez wiele dni, aż do następnego spotkania. Instrukcja, jaką otrzymał od radzieckich towarzyszy, nakazywała w takiej sytuacji pozbyć się kompromitujących dokumentów, ale ich zdobycie kosztowało go zbyt wiele pracy, aby mógł je zniszczyć. Odetchnął z ulgą dopiero, gdy zauważył, jak na schodach pojawił się „Aleksander”. Podszedł do ławki Fuchsa i usiadł obok.

– Witajcie‌ – powiedział cicho. – Jakieś trudności? Spóźniliście się...

– Bombardowania – lakonicznie wyjaśnił Fuchs.– W gazecie jest ważny raport.

Odwrócił tytułową stronę, aby „Aleksander” mógł dostrzec kartki, które włożył do gazety.

– Kiedy spotkamy się ponownie? – zapytał Fuchs, składając gazetę i kładąc ją obok siebie na ławce.

– Mam dla was ważną informację – „Aleksander” nie odpowiedział na jego pytanie. – Wasze przyjazdy do Londynu mogą wzbudzić podejrzenie.

– Mówię, że jeżdżę do lekarza – Fuchs usiłował rozwiać niepokój „Aleksandra”, ten jednak zdawał się nie słyszeć wyjaśnienia.

– Będziecie się kontaktowali z „Sonią”. To piękna kobieta i zaufana towarzyszka. Siostra towarzysza Kuczynskiego. Mieszka blisko was. Odezwie się... – przerwał i niespokojnie rozejrzał się po peronie. – Za długo rozmawiamy. Idźcie już. Bywajcie.

Fuchsa nie zdziwiło jego zachowanie. „Aleksander” zawsze był bardzo ostrożny. Do tego stopnia, że ich pierwsze spotkania odbywały się w gmachu ambasady radzieckiej. Kiedy zaś musiał wyruszyć poza bezpieczny teren radzieckiej placówki, podróżował kilkoma taksówkami, a na dodatek przesiadał się do autobusów, aby zmylić śledzących.

Fuchs wstał z ławki i podszedł do brzegu peronu, jakby chciał sprawdzić, czy nadjeżdża pociąg. Poczuł na twarzy uderzenie powietrza, nieomylny znak, że pociąg był już blisko. Cofnął się o krok i zerknął na „Aleksandra”. Ten sięgnął po gazetę, co nikomu nie mogło wydać się podejrzane: ot, jeden pasażer pozostawił na ławce niepotrzebną już gazetę, drugi wziął ją do przeczytania. Było to całkowicie naturalne w londyńskim metrze.

Po chwili Fuchs wsiadł do pociągu, patrząc jeszcze przez szybę, jak „Aleksander” przegląda jego gazetę.

Spotkali się po raz pierwszy kilka miesięcy wcześniej, w połowie 1941 roku. Siedzieli na ławce w Hyde Parku, gdy „Aleksander” powiedział:

– Towarzysz Kuczynski dobrze was opisał, doktorze Fuchs. Nie miałem żadnych trudności z rozpoznaniem was. Nazywajcie mnie „Aleksander”, ale jak się domyślacie, jest to mój pseudonim. I dla was i dla mnie będzie lepiej, jeżeli nie będziecie znali mojego prawdziwego nazwiska.

Fuchs był wyraźnie speszony i podenerwowany sytuacją, w jakiej się znalazł. Było to pierwsze w jego życiu spotkanie z oficerem wywiadu. Nigdy nie przypuszczał, że on, naukowiec, kiedyś zostanie szpiegiem, ale traktował to jako szczególne oddanie nauce i idei.

Był komunistą, żarliwym, do głębi przekonanym, że ta ideologia zapewni światu szczęśliwą przyszłość. Urodzony w 1911 roku w Rüsselsheim, na południe od Frankfurtu, po samobójstwie matki i siostry był wychowywany przez ojca. W 1930 roku, na studiach na uniwersytecie w Lipsku wstąpił do partii socjalistycznej, ale niedługo pozostał w jej szeregach. Zniechęciła go decyzja władz partii o udzieleniu poparcia prezydentowi Hindenburgowi[16], który dla Fuchsa był opoką niemieckiego imperializmu. Porzucił socjalistów i wstąpił do partii komunistycznej. Był rok 1933. W Niemczech władzę z nadania prezydenta Hindenburga przejął Adolf Hitler. Nazistowski terror zagrażał Fuchsowi szczególnie, gdyż był on komunistą i Żydem. Dlatego w lipcu 1933 roku zdecydował się emigrować z Niemiec. Wyjechał do Paryża, ale pozostał tam krótko. Przyjaciele umożliwili mu wyjazd do Wielkiej Brytanii.

Za nim, aktywnym działaczem komunistycznym, postępowała zemsta nazistów, starających się nie tracić z oka uchodźców, którzy mogli być dla nich groźni lub przydatni. Niemiecki konsul w Londynie powiadomił brytyjską policję, że Fuchs jest komunistą. Jednakże ta informacja nie zrobiła na angielskich urzędnikach z Home Office (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych) większego wrażenia: ostatecznie chodziło o 22-letniego studenta, jednego z wielu politycznych imigrantów, a żydowska rodzina, u której zamieszkał, wystawiła mu jak najlepszą opinię.

W 1937 roku Fuchs ukończył studia na wydziale fizyki uniwersytetu w Bristolu, a znakomite wyniki, jakie osiągnął, sprawiły, że otrzymał stypendium uniwersytetu w Edynburgu, gdzie natychmiast udał się, aby pracować pod kierunkiem znanego naukowca, profesora Maksa Borna[17].

17 lipca 1939 roku Fuchs wystąpił o przyznanie mu obywatelstwa brytyjskiego, ale zanim otrzymał odpowiedź, wybuchła wojna i, podobnie jak tysiące Niemców zamieszkujących Wielką Brytanię, musiał pojechać do obozu internowanych na Isle of Man, a potem do Sherbrook w Quebek, w Kanadzie. Pozostawił jednak w Wielkiej Brytanii wielu przyjaciół, w tym profesora Borna, którzy zaczęli energicznie zabiegać o jego zwolnienie.

W styczniu 1941 roku powrócił do Szkocji i podjął pracę na uniwersytecie w Edynburgu, ale nie na długo. Znakomite wyniki sprawiły, że zwrócił na niego uwagę profesor Rudolf Peierls z uniwersytetu w Birmingham i zaproponował zdolnemu fizykowi tak dobre warunki, że ten już w maju 1941 roku przeniósł się do nowej placówki, gdzie z pełnym oddaniem włączył się do pracy nad skonstruowaniem bomby atomowej, które to przedsięwzięcie oznaczono w Wielkiej Brytanii kryptonimem „Tube Alloys”. Oczywiście włączenie do tajnego projektu nowego pracownika poprzedzone było sprawdzeniem go przez kontrwywiad MI5, ale z nieznanych powodów nie odnaleziono donosu napisanego przez niemieckiego konsula. Nie odkryto również, że angielscy Żydzi, którzy w 1934 roku zaprosili Fuchsa, umożliwili mu zadomowienie się w Anglii i wystawili najlepsze referencje, byli komunistami, a ponadto pozostawali na usługach radzieckiego wywiadu. MI5 nie zwrócił też uwagi na aktywną działalność Fuchsa w brytyjskim Towarzystwie Współpracy Kulturalnej ze Związkiem Radzieckim. Jego kartoteka pozostawała czysta, co bardzo ułatwiło mu dostęp do największych tajemnic Wielkiej Brytanii, a potem Stanów Zjednoczonych.

Fuchs, gdy zorientował się, jaki jest cel badań brytyjskich fizyków, postanowił powiadomić o nim radziecki wywiad. Nie miał oczywiście pojęcia, jak dotrzeć do szpiegów z NKWD, ale słusznie uznał, że wie to Jürgen Kuczynski[18], sekretarz Niemieckiej Partii Komunistycznej, działającej nielegalnie na emigracji w Wielkiej Brytanii. Nie pomylił się. On skontaktował go z oficerem radzieckiego wywiadu wojskowego rezydującym w ambasadzie ZSRR w Londynie, Szymonem Dawidowiczem Kremerem, używającym pseudonimu „Aleksander”.

Był sekretarzem attaché wojskowego ambasady radzieckiej w Londynie, a wywiad wojskowy GRU[19] zlecił mu utrzymywanie kontaktów z grupami komunistów działających w brytyjskich wyższych uczelniach i instytutach, w których mogły być prowadzone prace o charakterze wojskowym.

W czasie pierwszego spotkania Fuchs przekazał „Aleksandrowi” notatki na temat brytyjskich planów zbudowania bomby atomowej. Był zdziwiony, że nie zrobiło to większego wrażenia. Co dziwniejsze, radziecki oficer niechętnie widywał się z Fuchsem, któremu nadał pseudonim „Charles”. Aż do marcowego dnia, gdy spotkali się na stacji londyńskiego metra. Fuchs przekazał raport na temat pracy, którą od kilku tygodni wykonywał wspólnie z prof. Peierlsem. Polegała ona na ocenie na podstawie publikacji w niemieckiej prasie fachowej i raportów wywiadu stopnia zainteresowania władz niemieckich nową bronią. Analiza, jaką przeprowadzili, wykazała, że Niemcy nie interesują się nadmiernie tym zagadnieniem, i takie wnioski Klaus zawarł na kartkach, które przekazał „Aleksandrowi”.

Odjeżdżając ze stacji i widząc, jak „Aleksander” wstaje z ławki i rusza w stronę schodów, zastanawiał się, dlaczego ten kontakt zerwał się. Nie starał się tego dociekać.

Ofensywa

Narada w gabinecie Stalina rozpoczęła się późnym wieczorem 8 marca 1942 roku. Nastrój był już zupełnie inny niż w listopadowych i grudniowych dniach minionego roku, gdy wojska niemieckie stanęły pod Moskwą. Co prawda, ofensywa Armii Czerwonej rozpoczęta w styczniu 1942 roku zakończyła się niepowodzeniem i wielkimi stratami, ale Stalin zdawał się nie zwracać na to uwagi. Być może zrozumiał swój błąd, jaki popełnił, domagając się, aby ofensywa została podjęta na całej długości frontu. Armia Czerwona po wielkich klęskach 1941 roku nie miała na to dość sił i nie potrafiła przełamać silnej obrony Niemców na północy i południu. Rezerwy wyczerpały się szybko i w efekcie z miliona żołnierzy dwóch radzieckich frontów ponad siedemset tysięcy zginęło lub odniosło rany. Stalin nie wydawał się tym zmartwiony. Dla niego ważniejsze było, że wróg, który miał znacznie mniejsze rezerwy ludzkie, wykrwawiał się – w tym dostrzegał możliwość pokonania Niemców. Od początku wojny do końca zimowej kampanii, a więc w ciągu pół roku Wehrmacht stracił około miliona żołnierzy. Mimo to Niemcy potrafili odbudować siły i przejmowali inicjatywę. Stalin uznał, że za wszelką cenę należało powstrzymać tak niebezpieczny rozwój sytuacji. Dyskusja w jego gabinecie dotyczyła działań, jakie powinna podjąć Armia Czerwona wobec zagrożenia niemiecką ofensywą, skierowaną na południe kraju.

Stalin słuchał w milczeniu argumentów i nagle, wyraźnie zniecierpliwiony, przerwał któremuś z oficerów:

– Nie możemy tak siedzieć i czekać, aż wróg zada pierwsze uderzenia – powiedział.

Bardzo odpowiadał mu projekt wielkiej ofensywy na Ukrainie, która miała dotrzeć do biegnącej z północy na południe linii Homel–Kijów, a potem wzdłuż prawego brzegu Dniepru przez Czerkassy do Morza Czarnego. Mimo entuzjazmu Stalina projekt ten wydawał się mało realny. Armia Czerwona nie miała tyle sił i rezerw, aby podjąć operację na tak wielką skalę. Stalin musiał zadowolić się lokalną ofensywą na Charków, która miała prowadzić do zniszczenia niemieckich armii w tamtym rejonie i oswobodzenia Donbasu, ważnego ośrodka przemysłowego.

Wierzył, że będzie to przełomowy okres tej wojny. Tym bardziej że od zachodnich sojuszników napływały bardzo krzepiące wiadomości; prezydent Franklin D. Roosevelt zdecydował się wysłać wojska alianckie, aby wczesną jesienią dokonały inwazji na kontynent europejski.

Ławrentij Beria, bacznie obserwujący nastroje wodza, doszedł do wniosku, że nadszedł czas, aby powrócić do tematu, który w październiku został odrzucony: postępów naukowców z zachodnich mocarstw w pracach nad budową bomby atomowej. Raporty wywiadowcze, jakie nadchodziły z Wielkiej Brytanii, znajdowały potwierdzenie w informacjach wywiadowczych ze Stanów Zjednoczonych. Nabrał więc pewności, że rządy tych państw zdecydowały się zaangażować ogromne środki niezbędne do stworzenia nowej broni. Dlatego zdecydował się przesłać Stalinowi raport oznaczony KZ-1. Podpisał ten raport, aczkolwiek autorami byli radzieccy naukowcy, którzy wiele wiedzieli na temat możliwości wykorzystania energii atomu.

„Studia w sprawie wojskowego wykorzystania energii nuklearnej rozpoczęły się w kilku państwach kapitalistycznych” – tak brzmiało pierwsze zdanie wielostronicowego dokumentu. Beria wyliczał, że badania nad rozwojem nowego materiału wybuchowego, wykorzystującego uran prowadzone są „w atmosferze ścisłej tajemnicy” w Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech i Stanach Zjednoczonych. Według raportu, środkiem tym miał być uran 235 uzyskiwany z rudy uranowej, której duże zasoby występowały w Kanadzie, Kongu Belgijskim, Portugalii i w Sudetach. Dalej Beria zwracał uwagę, że według ustaleń Peierlsa, masę krytyczną tworzy dziesięć kilogramów U235.

„Mniejsza ilość U235 jest całkowicie bezpieczna, ale masa większa niż dziesięć kilogramów rozwija w sobie reakcję łańcuchową, prowadzącą do eksplozji o wielkiej sile” – objaśniał. Raport określał też rozmiary wybuchu: „Profesor Taylor kalkuluje, że niszczące działanie 10 kilogramów U235 odpowiada 1600 tonom trotylu”.

To musiało robić wrażenie na każdym, kto widział efekt wybuchu bomby lotniczej ważącej 500 lub 1000 kilogramów, a takie bomby uważano za bardzo duże.

Beria‌ słusznie przyjął, że dyktatora mogą zainteresować ekonomiczne strony tego zagadnienia. Dlatego, powołując się na opracowanie brytyjskiej firmy Imperial Chemicals, podawał, że wybudowanie zakładów uzyskiwania U235 będzie kosztować od 4,5 miliona do 5 milionów funtów szterlingów. Zakładając, że z U235 wytworzonego w takich zakładach można będzie wyprodukować 36 bomb rocznie, oznaczałoby to, że koszt jednej bomby, której siła wybuchu równa będzie 1500 tonom trotylu, wyniesie 236 tysięcy funtów, podczas gdy koszt wytworzenia 1500 ton trotylu był o 1/3 większy i wynosił 326 tysięcy funtów szterlingów. Bomba atomowa byłaby więc nie tylko potężna, ale i tańsza niż konwencjonalne pociski.

Józef‌ Stalin postanowił jednak zachować ostrożność wobec całej sprawy. Być może bardziej niż Beria obawiał się, że imperialiści, podsuwając fałszywe materiały, chcą skłonić Związek Radziecki do dokonania nadzwyczaj kosztownych inwestycji. Łatwo było przewidzieć, czym się kierowali: wydanie miliardów rubli na badania nuklearne przez państwo wyniszczone wojną musiałby zahamować rozwój innych dziedzin badań i produkcji zbrojeniowej, od jakich mogła zależeć przewaga w powojennym świecie, a więc budowy rakiet czy samolotów odrzutowych.

Stalin‌ popełnił błąd. Oddał raport w ręce wicepremiera Wiaczesława Mołotowa, zalecając, aby ten zwrócił się o ocenę całego przedsięwzięcia do Michaiła Gieorgijewicza Pierwuchina, nowo mianowanego komisarza przemysłu chemicznego. Wydawało się, że cała sprawa rozmyje się na różnych szczeblach radzieckiej władzy. Tym bardziej że Stalin przestał się interesować doniesieniami wywiadu ze Stanów Zjednoczonych, gdyż sytuacja militarna na froncie gwałtownie się pogorszyła. Ofensywa na Charków rozpoczęta 12 maja 1942 roku zakończyła się po kilku dniach wielką klęską Armii Czerwonej. Z frontu dochodziły coraz gorsze wiadomości. Armia feldmarszałka Ericha von Mansteina[20] rozbiła‍ radziecką obronę na półwyspie Kercz i skoncentrowała dziesięć dywizji pod Sewastopolem. Czarnomorska twierdza broniła się zaciekle, ale wobec niemieckiej przewagi jej los wydawał się przesądzony.

Nadzieje‌ na dokonanie przełomu i rozstrzygnięcie wojny w 1942 roku prysły. Co gorsza, zza oceanu dochodziły złe wieści, że wobec oporu premiera Churchilla prezydent Roosevelt zdecydował się odroczyć utworzenie drugiego frontu w Europie. W zamian za to Anglicy i Amerykanie postanowili szturmować Afrykę Północno-Zachodnią, co nie mogło mieć większego wpływu na sytuację w Związku Radzieckim, nie należało się bowiem spodziewać, aby Hitler chciał wycofać z radzieckiego frontu większe siły i skierować je do obrony Afryki. Stalin mógł liczyć jedynie na wzmożenie przez zachodnich aliantów nalotów na Niemcy, ale ich skutek mógł mieć wpływ na niemiecki potencjał militarny dopiero po wielu miesiącach. Pierwsze amerykańskie bombowce wylądowały w brytyjskiej bazie w lipcu 1942 roku i miesiąc później dokonały pierwszego nalotu na węzeł kolejowy w Rouen we Francji, nie czyniąc większych szkód. Rozbudowa sił lotniczych w celu zwiększenia ich i podniesienia ich wartości bojowej były bardzo odległą sprawą.

Stalin,‌ choć bardzo ostrożny wobec doniesień o pracach brytyjskich i amerykańskich, nie zapomniał o raporcie Berii, zwłaszcza że wkrótce otrzymał list od młodego naukowca, którego nazwisko wtedy nic mu nie mówiło.

List‌ z Woroneża

Aleksandr‌ Poskriebyszew[21], szef‌ sekretariatu Stalina, rozłożył na biurku papiery z teczki, którą trzymał pod pachą. Odsunął się o pół kroku, czekając cierpliwie, aż dyktator przestudiuje wszystkie materiały, które dla niego przygotował. Stalin czytał je uważnie, robiąc notatki na marginesie. Czasami odwracał się do Poskriebyszewa, zadając pytanie dotyczące sprawy, którą, jak uważał, szef sekretariatu powinien znać. Cenił jego niezwykła pamięć i znajomość ludzi i spraw partyjnych, co sprawiło, że Poskriebyszew stał się niezastąpiony. Stalin przymknął nawet oko na fakt, że żoną szefa sekretariatu była pasierbica Lwa Trockiego, i dopiero w 1946 roku kazał ją aresztować.

Zebrał‍ wreszcie wszystkie papiery i oddał je Poskriebyszewowi. Ten nie ruszył do wyjścia, jak miał to w zwyczaju po zakończeniu przez szefa porannej lektury dokumentów, lecz pozostał przed biurkiem.

– Zastanawiałem‍ się, towarzyszu Stalin, czy zajmować waszą uwagę pewnym listem, ale sprawdziłem, że autor tego listu, Gieorgij Florow[22], miał‍ przed wojną pewne osiągnięcia naukowe...

– Do rzeczy,‌ o co chodzi? – Stalin wstał zza biurka. Był wyraźnie zmęczony i niewyspany, ale zdecydował się poznać nietypową sprawę. Miał pełne zaufanie do wyczucia swojego sekretarza. Zawsze, gdy ten przychodził z jakimś pomysłem, okazywało się, że był on wart zainteresowania.

Stalin‌ podszedł do okna i odsunął firankę. Na zewnątrz prószył drobny śnieg, ale przez dziury w chmurach przebijały promienie wiosennego słońca, co sprawiało, że kremlowskie budynki skrzyły się żywymi barwami. Był kwiecień 1942 roku.

– Ten‌ Florow zwraca waszą uwagę, towarzyszu Stalin, na dziwne zjawisko w imperialistycznej prasie fachowej. Jak pisze... – Poskriebyszew przez chwilę szukał wzrokiem odpowiedniego zdania: – „... od 1940 roku znikły artykuły z dziedziny fizyki nuklearnej, co może oznaczać, że utajniono je w obawie przed wykorzystaniem przez Niemców. Równie dobrze może to oznaczać, że na Zachodzie rozpoczęto prace nad bombą i dlatego wstrzymano wszelkie publikacje”. Na końcu dodaje: „Niezwłocznie trzeba przystąpić do konstruowania bomby uranowej”.

– Ciekawe‍ spostrzeżenie – Stalin odwrócił się powoli i ruszył w stronę biurka, na którym Poskriebyszew położył list. Wziął go do ręki i zaczął czytać:

Szanowny‍ Józefie Wissorionowiczu,

Dziesięć‍ miesięcy minęło już od początku wojny i przez wszystkie te miesiące czuję się, jak człowiek usiłujący głową przebić ścianę. Co zrobiłem złego? Czy przeceniam znaczenie „problemu uranowego”? Nie, nie przeceniam. Projekt uranowy to niewyobrażalne możliwości, jakie otworzą się, gdy zostaną rozwiązane problemy. Różne rewolucje dokonają się w sprzęcie wojskowym. To może odbyć się bez naszego udziału, głównie ze względu na fakt, że teraz, tak jak było przedtem, naukowy świat rządzony jest przez służalczość. Czy wiecie, Józefie Wissorionowiczu, jaki główny argument podnoszony jest przeciwko uranowi? Mówią: „Będzie zbyt dobrze, jeżeli problem uda się rozwiązać”.

Dużo‌ w tym było goryczy, ale była ona uzasadniona. Florow od dawna walczył o zwrócenie uwagi uznanych naukowców na możliwości uranu. Ostatni list, jaki wysłał do Kaftanowa, odpowiedzialnego w Komitecie Obrony za kontakty z naukowcami, pozostał bez odpowiedzi.

To‍ jest ostatni list, teraz złożę ręce i będę czekał, aż problem zostanie rozwiązany w Niemczech lub w USA. Efekt będzie tak wielki, że zabraknie czasu na rozważanie, kto był winien temu, że zaniedbaliśmy prowadzenie podobnych prac w Związku Radzieckim. W dodatku wszystko jest robione tak sprytnie, że nie będziemy mieli formalnych podstaw do oskarżenia kogokolwiek.

Młody‍ 29-letni naukowiec zręcznie posłużył się językiem bliskim Stalinowi, używając słów: oskarżenia, odpowiedzialność i kary.

Stalin‍ odłożył kartkę.

– A co wiecie‌ o tym, jak mu... Florowie? – Zapytał, przekonany, że Poskriebyszew zebrał wszystkie informacje o naukowcu. I nie mylił się.

– Zdolny‌ fizyk. Członek Towarzystwa Uranowego, założonego w kwietniu 1940 roku przez Wszechzwiązkową Akademię Nauk. W 1940 roku razem z Pietrzakiem przeprowadzili w tunelu moskiewskiego metra doświadczenie, w którego wyniku odkryli zjawisko samorzutnego rozszczepienia uranu...

Poskriebyszew,‌ który miał fenomenalną pamięć, udzielając informacji o fizyku, musiał jednak zerkać do kartki.

– Doświadczenie‌ to przeprowadzono pod kierunkiem Igora Kurczatowa[23] – mówił‌ dalej. – W lipcu 1941 roku Florow, jako nie związany z badaniami dla potrzeb wojska, został zmobilizowany. To wszystko, towarzyszu Stalin.

– Ciekawe‌ spostrzeżenie – powtórzył Stalin. – Warto byłoby się zapoznać z opinią towarzyszy naukowców. Zwróćcie się do towarzysza Kaftanowa, aby zorganizował naradę u mnie. Trzeba to spokojnie rozważyć. I przekażcie ten list Kaftanowowi.

Poskriebyszew‍ złożył papiery. Było oczywiste, że Siergiej Kaftanow, gdy tylko przeczyta list, który pośrednio oskarżał go o zaniedbania, szybko zechce odsunąć od siebie podejrzenia i energicznie zabierze się do pracy.

Narada‌ na Kremlu

W lipcu‌ 1942 roku Siergiej Kaftanow wezwał na Kreml czterech najważniejszych naukowców: Piotra Kapicę, dyrektora Instytutu Problemów Fizycznych Akademii Nauk ZSRR, Włodzimierza Wiernadskiego, specjalistę od substancji radioaktywnych, Abrama Joffego, który pracował jako asystent Roentgena, a później stworzył radziecką szkołę fizyków, oraz Igora Kurczatowa, dyrektora laboratorium fizyki jądrowej Politechniki Leningradzkiej.

Piotr‌ Kapica

Spotkanie‌ zorganizowano na polecenie Stalina. Czekali długo. Godzinę, potem drugą i trzecią, a Stalin nie przychodził. Sytuacja stawała się dla wszystkich coraz bardziej męcząca.

– Towarzysza‌ Stalina zatrzymują ważne sprawy państwowe – powiedział Kaftanow do naukowców, nie zdając sobie sprawy, że to oświadczenie pozbawione jest jakiegokolwiek sensu – nie wychodził z sali, nie mógł więc wiedzieć więcej niż oni. – Rozumiecie towarzysze, jest wojna... – chciał uzasadnić nieobecność przywódcy, ale chyba zdał sobie sprawę, że nie powinien kierować pustych słów do najwybitniejszych naukowców w kraju, i szybko wrócił na swoje miejsce.

– Tak,‍ towarzysz Stalin spóźnia się – skwitował Abram Joffe, rozglądając się dookoła. – Czy ktoś ma papierosy? Nie przewidywałem, że tyle wypalę, i nie wziąłem zapasu.

Odpowiedziała‍ mu cisza. Papierosy były zbyt cennym artykułem w czasie wojny, aby dzielić się nimi.

– Proszę!‍ – Kaftanow uniósł się ponownie z krzesła i podał paczkę Joffemu, który bez żenady wyciągnął kilka sztuk i schował do kieszeni marynarki.

– Towarzysz‌ ma zapewne służbowe – usprawiedliwił się. Zaciągnął się głęboko i rozsiadł wygodnie w fotelu.

Kurczatow‌ drzemał, podpierając głowę rękami.

Abram‍ Joffe

Kapica‌ krążył po gabinecie i widać było, że jest wyraźnie poruszony lekceważeniem, jakie okazał im Stalin, spóźniając się o trzy godziny. Nie odważył się jednak w jakikolwiek sposób wyrazić swojego niezadowolenia. Nie wiedział jeszcze, że przyjdzie im czekać przez całą noc.

Stalin‍ przybył dopiero następnego dnia o 8.30 rano. Zwykle o tej porze rozpoczynał pracę w swoim kremlowskim gabinecie. Gdy wszedł do sali, w której oczekiwali go naukowcy, nawet nie wspomniał o przyczynie spóźnienia. Rozumieli to. Widzieli, jak trudna jest sytuacja na froncie. Nie oni byli najważniejsi.

Igor‌ Kurczatow

Tuż‍ za Stalinem wszedł Ławrentij Beria. Obecność szefa tajnej policji politycznej wydawała się oczywista, zwłaszcza że był on człowiekiem koordynującym działalność wywiadu, a informacje o postępach naukowców w Niemczech i Stanach Zjednoczonych w pracach nad bombą mogły mieć istotne znaczenie dla ostatecznej decyzji.

– Na ile‍ wiarygodne są informacje o możliwości skonstruowania bomby atomowej w ciągu następnych paru lat? – zapytał Stalin i natychmiast dodał: – Głos ma towarzysz Kaftanow.

Ten‌ był dobrze przygotowany. Jasno i zwięźle przedstawiał wszystkie argumenty przemawiające za podjęciem prac nad skonstruowaniem bomby uranowej, jak nazwał nową broń. Nie wspomniał o negatywnych opiniach, które zebrał od wielu naukowców, sceptycznie nastawionych wobec możliwości skonstruowania bomby atomowej w państwie zniszczonym wojną i niosącym ogromny ciężar walk. Wyczuwał, że Stalin nie chce słyszeć o trudnościach i wątpliwościach.

Potem‌ wypowiadał się Abram Joffe. On również uważał, że należy jak najszybciej wdrożyć program atomowy.

Jeden‌ po drugim naukowcy przekonywali Stalina, że stworzenie broni atomowej jest możliwe i należy przystąpić do pracy bezzwłocznie, gdyż istnieje realne niebezpieczeństwo, że Niemcy i Amerykanie mogą okazać się szybsi.

– Ile‍ będzie nas kosztować skonstruowanie nowej broni? – zapytał Stalin. Już kiedyś zadał takie pytanie Kaftanowowi. Ten nie umiał odpowiedzieć. Stwierdził dyplomatycznie, że bez względu na to, czy będzie to dwadzieścia milionów rubli, czy sto milionów, wydatki należy ponieść, gdyż bezczynność będzie kosztować więcej.

Zapadła‌ cisza, którą przerwał Joffe.

– Tyle,‌ ile dotychczas kosztowała nas wojna – powiedział.

Stalin‍ patrzył na niego w milczeniu. O jakich kosztach mówił Joffe? Materialne straty państwa były niewyobrażalnie wielkie. Wojna pochłonęła ponad cztery miliony obywateli. Wielkie połacie Związku Radzieckiego były zrujnowane, setki miast leżały w gruzach, tysiące wsi i kołchozów zostały zrównane z ziemią. Na terenach zajętych przez Niemców pozostało siedemdziesiąt milionów obywateli, z dymem poszło trzynaście milionów ton zboża. A jaki był koszt przerzucenia za Ural ponad tysiąca sześciuset zakładów przemysłowych? Kto to potrafi obliczyć?

Czy‍ może Joffe mówił o wydatkach budżetu państwa na utrzymanie wojska? One też były gigantyczne.

– Oczywiście‌ łączy się to z ryzykiem – odezwał się Kaftanow. – Zaryzykujemy dziesiątki, a może nawet setki milionów rubli. I tak musimy wydawać pieniądze na naukę, a inwestowanie w nową dziedzinę nauki jest zawsze owocne. Jeżeli jednak nie podejmiemy tego ryzyka, może się pojawić znacznie większe: pewnego dnia staniemy wobec wroga posiadającego broń nuklearną, a sami będziemy bezbronni.

– Kto,‌ waszym zdaniem, powinien stanąć na czele zespołu, na którym spoczywać będzie tak wielka odpowiedzialność? – zapytał Stalin. Już wcześniej zadał to pytanie Berii. W sposób oczywisty na to stanowisko predestynowani byli naukowcy, mający na swym koncie największe osiągnięcia: Piotr Kapica i Abram Joffe, ale Stalin nie chciał ich. Piotr Kapica w latach 1921–1932 pracował w Cavendish Laboratory w Cambridge, a następnie w Royal Society Mond w Cambridge i miał wielu wpływowych przyjaciół na Zachodzie, co w Związku Radzieckim nie było dobrą rekomendacją. Stalin nie wierzył mu do tego stopnia, że w 1934 roku, gdy Kapica na krótko przyjechał do kraju, uniemożliwiono mu powrót do Wielkiej Brytanii i uwięziono w areszcie domowym.

Abram‌ Joffe, jakby przeczuwając, że jego międzynarodowe powiązania nie są mile widziane, sam zrezygnował z kandydowania do przewodniczenia zespołowi naukowców, twierdząc, że jest za stary. Zaproponował 39-letniego Igora Wasiljewicza Kurczatowa i jego rówieśnika Abrama Alichanowa. Ostatecznie Stalin wybrał Kurczatowa.

Ławrentij‌ Beria nie odzywał się w czasie narady. Cały czas zapisywał coś w czarnym notesie. Pochylony nad stołem, z rzadka podnosił głowę, aby zza okularów przyjrzeć się mówcy. Podobny był wówczas do drapieżnego ptaka. Jego obecność w zauważalny sposób zaznaczała się na zachowaniu zebranych: wydawało się, że byli bardziej spięci i ostrożniejsi w wypowiadaniu ocen.

Gdy‍ zebranie skończyło się i naukowcy podnieśli się z krzeseł, Beria podszedł do Kurczatowa.

– Towarzyszu‌ Kurczatow, słóweczko... – wziął go pod rękę i odciągnął na bok, w stronę okna. Jednakże nie rozpoczął rozmowy, dopóki Stalin nie wyszedł z pokoju. Do tego czasu Beria, przytrzymując rękę Kurczatowa, wpatrywał się w Stalina, czy ten nie wezwie go skinieniem głowy.

– Będziemy‍ ściśle współpracowali – powiedział, gdy tylko pozostali sami. – Tutaj na Kremlu będziemy mieć specjalny pokój, w którym będę przekazywał wam poufne informacje na temat postępów w badaniach nad atomem w Anglii, Ameryce i w Niemczech. Chciałbym wam powiedzieć, że już 14 czerwca tego roku wysłałem do naszych pracowników w Berlinie, Nowym Jorku i Londynie taki rozkaz...

Beria‍ pochylił się, z teczki wyciągnął kartkę i podał ją Kurczatowowi. Tekst był krótki: „Jesteście zobowiązani do zbierania informacji na temat teoretycznych i praktycznych aspektów budowy bomby atomowej, programu nuklearnego, składników paliwa nuklearnego, mechanizmu zapalnikowego, różnych metod otrzymywania izotopów uranu, a także polityki rządu i rządowych organizacji powoływanych w tym celu”.

– Tak,‌ to ważne – mruknął pod nosem Kurczatow, oddając kartkę.

– A w ogóle,‌ to gratuluję wam stanowiska. Oczywiście rozumiecie, że w tym momencie przestaliście istnieć dla świata. – Beria patrzył mu prosto w oczy.

– Jak‌ to? – Kurczatow obruszył się. – Jak to rozumiecie, towarzyszu komisarzu?

– Żadnych‍ publikacji, żadnych zdjęć, żadnych wywiadów, żadnej wymiany informacji z naukowcami z zagranicy. Będziecie cały czas pod opieką moich ludzi. Oni będą wiedzieli o was wszystko. Wszystko! – Ostatnie słowa zabrzmiały jak groźba. – Zresztą będziemy jeszcze mieli czas, aby dokładnie omówić środki bezpieczeństwa. Bomba uranowa to zbyt wielkie przedsięwzięcie, aby pozostawiać je tylko naukowcom.

Beria‌ odwrócił się i szybko odszedł w stronę drzwi, za którymi zniknął Stalin.

Kurczatow‌ stał jeszcze chwilę bez ruchu. Cała ta sytuacja – nocne oczekiwanie na Stalina, przebieg zebrania, wybór na przewodniczącego zespołu konstruującego bombę atomową i wreszcie rozmowa z Berią – oszołomiła go. Powoli docierała do niego świadomość, że od tej chwili jego kariera naukowa i być może nawet i życie stały się własnością Berii...

Musiał‍ stworzyć nową broń, nie mając nic. Nie było ludzi, gdyż wojna rozproszyła ich po całym kraju. Sprzęt naukowy, zapakowany w skrzynie, stał w pokojach i korytarzach przypadkowych budynków w miastach, do których ewakuowano instytuty i laboratoria.

Wydawałoby‍ się, że wkrótce po naradzie u Stalina Kurczatow przedstawi plan prac nad niezwykłym zadaniem: sposób skompletowania zespołu, wyznaczenie miejsc, gdzie mieli prowadzić swoje badania, finanse i potrzeby materiałowe. Tymczasem Kurczatow powrócił do prac nad demagnetyzacją okrętów.

Dopiero‌ 12 kwietnia 1943 roku Akademia Nauk wydała tajną instrukcję o powołaniu Laboratorium nr 2, jak określono zespół Kurczatowa, który miał dać Związkowi Radzieckiemu nową broń.

Cóż‌ stało się takiego, że nagle radziecki projekt atomowy nabrał tempa i rozmachu? Na to pytanie mógł odpowiedzieć tylko Ławrentij Beria.

Przełom

W pracach‌ nad bombą atomową istniał krytyczny próg – skonstruowanie reaktora i doprowadzenie w nim do kontrolowanej reakcji łańcuchowej, było to bowiem pierwsze praktyczne potwierdzenie naukowych obliczeń i wizji.

Dokonał‌ tego Enrico Fermi[24] 2‌ grudnia 1942 roku, uruchamiając reaktor zbudowany w sali pod trybunami stadionu sportowego w Chicago.

Enrico‌ Fermi

Stało‌ się to ukoronowaniem dziesiątek lat jego pracy. W 1938 roku otrzymał Nagrodę Nobla i uzyskał zgodę faszystowskiego rządu, aby on, Żyd, pojechał do Sztokholmu. Stamtąd już do Włoch nie wrócił: wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie na Columbia University objął katedrę fizyki.

Tego‍ dnia, gdy uruchomienie reaktora stało się potwierdzeniem naukowych hipotez, do biura radzieckiej firmy handlowej Amtorg w San Francisco zadzwonił telefon. Odebrał Siemion Siemionow. Był radzieckim szpiegiem, dla którego praca w firmie handlowej stanowiła przykrywkę właściwej działalności. Amtorg też niewiele miał wspólnego z handlem. Firma ta została założona w 1933 roku przez Gaika Badałowicza Owachimiana, oficera wywiadu. Co prawda Federalne Biuro Śledcze wpadło na jego ślad i aresztowało go w połowie 1941 roku, lecz w żaden sposób nie odbiło się to ujemnie na działalności firmy, a jemu też niewiele zaszkodziło, gdyż w lipcu tego roku powrócił do ZSRR.

Siemion‌ Siemionow, pseudonim „Twain” (lub „Twen”), absolwent leningradzkiego Instytutu Inżynierii Mechanicznej, w 1938 roku został zwerbowany do pracy w wywiadzie i jako odpowiednio przeszkolony szpieg przyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie podjął studia w Massachusetts Institute of Technology. Pozostał w Stanach Zjednoczonych jako pracownik radzieckiej firmy handlowej Amtorg.

Człowiek,‌ który zadzwonił do niego 2 grudnia, informując o udanym eksperymencie na stadionie w Chicago, pozostał nieznany do dzisiaj, aczkolwiek wiele wskazuje, że był to Bruno Pontecorvo, naukowiec nadzwyczaj przystojny, o urodzie amanta filmowego. W 1940 roku, po zajęciu Paryża przez wojska niemieckie, uciekł przez Lizbonę do Stanów Zjednoczonych. Prawdopodobnie już wówczas był współpracownikiem radzieckiego wywiadu, zwerbowanym we Włoszech przez Gregorego Cheifetza.

Miesiąc‍ później Pontecorvo działający pod pseudonimem „Mlad” spotkał się z Lwem Wasilewskim, podróżującym po Stanach Zjednoczonych jako radziecki dyplomata pod nazwiskiem Tarasow, i wręczył mu raport opisujący przebieg eksperymentu Fermiego.

Bliższa‍ analiza tego dokumentu wykazała, że Pontecorvo nie mógł być jego jedynym autorem, może był tylko pośrednikiem, któremu autorzy zlecili przekazanie materiałów Rosjanom.

Był‍ to raport z pierwszej ręki. Musiał być zredagowany przez naukowców, którzy brali bezpośredni udział w wielkim eksperymencie uruchomienia reaktora atomowego. Można było nawet odnieść wrażenie, że jednym z autorów był Enrico Fermi. Potwierdził to Pontecorvo w rozmowie z Wasilewskim vel Tarasowem, mówiąc, że Fermi jest przygotowany do dostarczania informacji. Taki raport radziecki szpieg przesłał do centrali, gdzie Beria powołał już specjalny oddział, który miał zajmować się wyłącznie zbieraniem informacji o działaniach amerykańskich naukowców.

Ich‌ możliwości stały się większe, gdy Klaus Fuchs, pozostający głównym informatorem, został oddelegowany do pracy w Stanach Zjednoczonych.

Sieć

Nieznośny‍ żar wysuszył gruntowe drogi na płaskowzgórzu Los Alamos w stanie Nowy Meksyk, gdzie w listopadzie 1942 roku rozpoczęła się budowa laboratorium atomowego. Wybrano to miejsce, gdyż leżało ono daleko od terenów zamieszkanych, więc ewentualna eksplozja nuklearna, z którą zawsze należało się liczyć, nie spowodowałaby katastrofalnych następstw. Baraki, magazyny i domy mieszkalne powstały szybko, ale warunki życia i pracy były doprawdy pionierskie – tak oceniła je pierwsza grupa fizyków, która przyjechała w marcu 1943 roku. Straszliwie dokuczała spiekota, która sprawiała, że przejazd każdego samochodu wzbijał tumany ilastego pyłu, wciskającego się we wszystkie możliwe zakamarki. Ale i to było lepsze od ulewnego deszczu, zamieniającego drogi w błotniste bajora.

Generał‍ Leslie Groves[25] przeszedł‍ ciasnym korytarzem prowadzącym do jego biura w baraku pośrodku powstającego miasteczka. Opuścił żaluzje i włączył wentylator, co dało pozory zmniejszenia upału panującego w niewielkim pokoju.

Generał‌ Leslie Groves

We wrześniu‍ 1942 roku objął kierownictwo techniczne amerykańskiego projektu atomowego i był dumny, że tak szybko, zaledwie w ciągu paru miesięcy, udało się wybrać odpowiednie miejsce, zbudować niezbędne obiekty i zgromadzić naukowców. W swojej wojskowej karierze nadzorował realizację wielu ważnych projektów, jak budowa wielkiego gmachu Pentagonu czy budynku Ministerstwa Wojny w Waszyngtonie. Zdawał sobie jednak sprawę, że nowe stanowisko, które równocześnie przyniosło mu awans z pułkownika na generała, jest najważniejsze w jego życiu.

Rozległo‌ się pukanie do drzwi.

– Panie‌ generale, telegram z Waszyngtonu i raport pułkownika Pasha. To jest pilne – adiutant położył na biurku kopertę i szybko wycofał się z gabinetu.

Groves‍ złamał lakową pieczęć i wydobył kartki. Wiedział, o co chodzi, gdyż szef kontrwywiadu pułkownik Borys Pash informował go już o swoich podejrzeniach wobec Roberta Oppenheimera.

Robert‌ Oppenheimer

Od czasu,‍ gdy w lipcu 1942 roku zapadła decyzja, że Oppenheimer stanie na czele zespołu naukowców, którzy w nowym ośrodku w Los Alamos będą prowadzić prace nad skonstruowaniem bomby, Pash nakazał objęcie go staranną obserwacją. Nie mogło więc ujść jego uwagi spotkanie z Jean Tatlock, komunistką, z którą w latach trzydziestych wiele łączyło Oppenheimera. Pojechał do niej do San Francisco. Zjedli wspólnie kolację w restauracji w hotelu Mark, a potem spędzili noc w mieszkaniu Jean.

Dla‍ Pasha był to wystarczający sygnał ostrzegawczy wskazujący, że zapewnienia naukowca, iż zerwał wszelkie kontakty łączące go w minionych latach z komunistami, były fałszywe. Pułkownik mógł nawet przypuszczać, że spotkanie z dawną narzeczoną zostało zainspirowane przez wywiad radziecki, który na wieść o objęciu przez Oppenheimera centralnego stanowiska w amerykańskim projekcie atomowym zechce go osaczyć i zmusić do współpracy. Pash nie mógł zatrzymać dla siebie tej rewelacji i 29 czerwca 1942 roku wysłał raport do Ministerstwa Wojny, proponując natychmiastowe odwołanie Oppenheimera ze stanowiska szefa laboratorium atomowego.

Generał‌ Groves przeczytał telegram z Waszyngtonu:

„Nominacja‌ J.R. Oppenheimera na stanowisko dyrektora Los Alamos nie została zatwierdzona ze względów bezpieczeństwa”.

Odłożył‌ papiery na biurko. Czuł, że dotarł do krawędzi wszystkich działań mających na celu uruchomienie ośrodka atomowego. Od pierwszych dni współpracował z Oppenheimerem. Wiedział, jak wiele ten człowiek zrobił, aby zgromadzić w tym niegościnnym miejscu najwybitniejszych fizyków. Zdawał sobie sprawę, że wielu przyjechało tylko dlatego, że chcieli pracować z „Oppiem”. Gdyby go zabrakło...

Los‍ Alamos; ściśle strzeżone obiekty

Przez‌ kilkanaście minut krążył po gabinecie, zastanawiając się, jaką decyzję może podjąć. Jeżeli uzna, że kontrwywiad miał rację, i zgodzi się na odwołanie Oppenheimera, całe przedsięwzięcie może zostać opóźnione o wiele miesięcy. Nie mógł do tego dopuścić!

Usiadł‍ wreszcie przy biurku. Sięgnął po kartkę i pióro. Napisał:

„Proszę‍ o niezwłoczne wyrażenie zgody na zatrudnienie Juliusza Roberta Oppenheimera, bez względu na informacje, jakie posiadacie. Jest to absolutnie konieczne dla realizacji projektu. Podpisano: L.R. Groves, generał brygady”.

– Wyślij‍ to, natychmiast! – polecił adiutantowi i wrócił do pokoju.

Ryzykował‌ wiele, ale uważał, że w przedsięwzięciach tak niezwykłych, jak skonstruowanie nowej broni, można postępować niekonwencjonalnie. Przestrzeganie regulaminów nic nie dawało, gdyż żaden z nich nie został sporządzony z myślą o nowej broni. Należało więc tworzyć nowe zasady.

Pułkownik‌ Pash był wściekły, gdy dowiedział się, że jego ocena została zlekceważona. Zdawał sobie sprawę, że raport informujący o spotkaniu Oppenheimera z jego dawną miłością był słabym argumentem za odwołaniem go ze stanowiska dyrektora ośrodka atomowego, ale uważał, że miał rację, powiadamiając o tym władze w Waszyngtonie. W zawodzie łowcy szpiegów nie należało lekceważyć najmniejszego śladu, sygnału, a nawet przeczucia.

Z zagrożenia‍ zdawał sobie również sprawę Cheifetz. Rozumiał, że od momentu, w którym Oppenheimer objął tak ważne stanowisko, stanie się on obiektem ścisłej inwigilacji tajnych służb. Zaczną badać jego przeszłość. To nie było szczególnie groźne, gdyż powiązania z komunistami zawsze można było wytłumaczyć błędami młodego wieku, mijającym zauroczeniem ideą, która zjednywała sobie wielu intelektualistów. Ostatecznie między zainteresowaniem komunizmem a zdradą była głęboka przepaść.

Wywiad‍ radziecki szybko zorientował się, że FBI zaczęło energicznie penetrować środowisko amerykańskich komunistów i że łatwo mogło wpaść na trop ludzi przekazujących informacje o tajemnicach amerykańskiego programu nuklearnego. Dlatego Cheifetz i inni szpiedzy w Stanach Zjednoczonych otrzymali kategoryczne polecenie z Moskwy: zakończyć wszystkie operacje wywiadowcze, prowadzone za pośrednictwem członków partii komunistycznej. Steve Nelson nie chciał się temu podporządkować. Jego dusza anarchisty i rewolucjonisty sprzeciwiała się nakazom porzucenia służby dla Związku Radzieckiego. Nie zorientował się, że był pod ścisłą obserwacją. Śledzący go agent FBI raportował:

Późnym‍ wieczorem 27 marca 1943 roku naukowiec z University of California, przedstawiający się jako Joe [Joseph W. Weiberge, naukowiec z Radiation Laboratory, zwerbowany przez Nelsona – B.W.] przybył do domu Steve’a Nelsona. (...) Nelsona nie było w domu, ale powrócił około godziny 1.30 w nocy. Po powrocie przywitał Joego, a ten powiedział mu, że ma informacje, które mogą być dla Nelsona użyteczne. Następnie Joe przekazał ściśle tajne informacje dotyczące eksperymentów prowadzonych w Laboratorium Promieniowania. Kilka dni później Nelson skontaktował się z radzieckim konsulatem w San Francisco i umówił się na spotkanie z Peterem Iwanowem, radzieckim wicekonsulem, w miejscu, gdzie nie byliby obserwowani. Iwanow sugerował, żeby spotkali się w „zwykłym miejscu”. Spotkanie nastąpiło w środku parku przy St. Francis Hospital w San Francisco. W czasie spotkania Nelson przekazał Iwanowowi kopertę lub paczkę. Kilka dni po tym spotkaniu trzeci sekretarz rosyjskiej ambasady z Waszyngtonu, mężczyzna o nazwisku Zubilin [Wasilij Zarubin, rezydent wywiadu z Waszyngtonu – B.W.] spotkał się z Nelsonem w domu Nelsona i w czasie spotkania wypłacił Nelsonowi 10 banknotów o nieustalonym nominale”[26].

Jednocześnie‌ zacieśniała się sieć dookoła Oppenheimera. Czuł to i zdawał sobie sprawę z zagrożenia. Dowiedział się, że pułkownik Pash żądał odwołania go ze stanowiska dyrektora ośrodka, a ludzie z kontrwywiadu często wypytywali go o próby nawiązania z nim kontaktu, dokonywane przez obcy wywiad. Zdawał sobie sprawę, że nie były to rutynowe pytania, lecz wynikały z podejrzeń, że takie próby miały miejsce. Nie przyznawał się. Aż nagle zmienił taktykę. W sierpniu 1943 roku pojechał do Berkeley i tam stawił się w gabinecie Lyle’a Johnsona, oficera kontrwywiadu.

– Wiadomo‍ mi – powiedział do zaskoczonego oficera – że od pewnego czasu Rosjanie usiłują zdobyć informacje o amerykańskim projekcie atomowym. Anglik, John Eltenton, który pracował przed wojną w Związku Radzieckim, zwrócił się do pewnego człowieka, aby ten ułatwił mu nawiązanie kontaktów z fizykami zatrudnionymi w Los Alamos.

– Jak‌ brzmi nazwisko tego człowieka? – zapytał Johnson.

– Nie‌ mogę tego wyjawić – zdecydowanie odpowiedział Oppenheimer.

Dalsze‌ próby wydobycia tajemniczego nazwiska zakończyły się niepowodzeniem. Johnson zrelacjonował natychmiast rozmowę swojemu przełożonemu pułkownikowi Pashowi. Ten postanowił wszelkimi środkami skłonić Oppenheimera do ujawnienia nazwiska człowieka, który mógł doprowadzić kontrwywiad do wykrycia radzieckiej siatki wywiadowczej w Los Alamos. Zaprosił Oppenheimera do swojego gabinetu.

– Czy‍ Eltenton zwrócił się bezpośrednio do osób, o których pan wspomniał i które teraz z panem pracują? – zapytał pułkownik Pash.

– Nie‍ – Oppenheimer wydawał się szczery.

– Przez‍ drugą osobę? – dopytywał dalej Pash.

– Tak.

– Czy‌ mógłby pan powiedzieć przez kogo kontakt został nawiązany? – Pashowi wydawało się, że przyparł naukowca do muru. Jakże bowiem mógł nie odpowiedzieć na takie pytanie?

– Sądzę,‍ że nie byłoby to właściwe – Oppenheimer nie dał się zapędzić w róg. – Powiedziałem panu, od kogo wyszła inicjatywa, a pozostałe fakty są niemalże całkowicie przypadkowe. Gdybym podał nazwisko, uwikłałbym człowieka, który nie powinien w tę sprawę być wmieszany.

Naukowiec‍ nie poddawał się. Sprytnie zasłaniając się moralnym nakazem ochrony dobrego imienia niewinnego człowieka, odmawiał podania jego nazwiska. I gwarantował, że w jego otoczeniu nie ma szpiegów. Mówił o Los Alamos:

– Jeżeli‌ tam nie robi się tego, co należy, jeżeli cokolwiek nie jest w porządku, to zgodzę się, żeby mnie rozstrzelano.

Przez‍ wiele miesięcy wzbraniał się podać tajemnicze nazwisko. Nawet wezwany do Waszyngtonu i przesłuchiwany przez szefa bezpieczeństwa projektu atomowego pułkownika Johna Lansdale’a, nie zmienił postawy. Powiedział:

– Zdaję‌ sobie sprawę ze swojej sytuacji. Chodzi jednak o wierność wobec przeszłości. Uważałbym za niskie, gdybym kogoś wplątał w sprawę, z którą, jestem przekonany, nie ma on nic wspólnego.

A jednak‌ w końcu 1943 roku zmienił zdanie i ujawnił nazwisko, które tak skrywał przez wiele miesięcy: Haakon Chevalier.

Był‍ to bliski przyjaciel Oppenheimera. Podobno w grudniu 1942 roku, podczas przyjacielskiej pogawędki, jaką toczyli po obiedzie, Chevalier miał powiedzieć:

– Niedawno‌ rozmawiałem z naszym wspólnym znajomym, Georgem Eltentonem. Uskarżał się, że między naukowcami naszymi i radzieckimi nie istnieje wymiana informacji, chociaż obydwa państwa są sprzymierzeńcami. Zapytał mnie, czy nie udałoby mi się wydobyć od ciebie wyników badań naukowych...

Oppenheimer‍ nie zgodził się, choć sposób, w jaki wyraził swój sprzeciw, nie jest jasny. Według Chevaliera, miał podobno stanowczo powiedzieć nie. Sam Oppenheimer twierdził, że wykrzyknął:

– To‍ byłaby zdrada!

Dlaczego‌ Oppenheimer po wielu miesiącach uporczywego odmawiania ujawnienia nazwiska nagle zdecydował się zadenuncjować przyjaciela? Zdawał sobie sprawę, że może to mieć dla niego najgorsze konsekwencje. Czyżby działał na polecenie Cheifetza? Oskarżając przyjaciela i tworząc wrażenie, że jest to nadzwyczaj trudna decyzja, którą rozważał przez wiele miesięcy, dowodził swojej niewinności i potwierdzał, że zerwał wszelkie kontakty z lewicową przeszłością.

Przy‌ Oppenheimerze, niezależnie od Cheifetza, pojawił się inny, bezwzględny i bardzo doświadczony szpieg: Jelizawieta Zarubina, żona rezydenta radzieckiego wywiadu z Waszyngtonu. Piękna kobieta, szczupła, o klasycznej semickiej urodzie, pracowała w bolszewickich tajnych służbach od 1919 roku. I to na najwyższym szczeblu: w sekretariacie szefa tajnej policji politycznej Dzierżyńskiego. Jej pierwszym mężem był Jakow Blumkin, który 6 lipca 1918 roku wsławił się zabójstwem niemieckiego ambasadora, księcia Roberta Mirbacha. W 1930 roku zostali wysłani w tajnej misji do Turcji z zadaniem sprzedania bezcennego manuskryptu z Centralnej Biblioteki w Moskwie i przekazania pieniędzy na finansowanie operacji wywrotowych podejmowanych przez radzieckie tajne służby w Turcji i na Bliskim Wschodzie.

Jakow‍ nie wykonał rozkazu, gdyż część ogromnej sumy oddał Trockiemu, przebywającemu na wygnaniu w Turcji. Jelizawieta, oburzona zdradą, skontaktowała się natychmiast z innymi szpiegami radzieckimi, którzy pojmali jej męża i siłą odstawili go na radziecki statek. Jego los był przesądzony, gdyż w państwie Stalina nie było litości dla zwolenników Lwa Trockiego. Wkrótce nieszczęsny mąż Jelizawiety stanął przed plutonem egzekucyjnym w moskiewskim więzieniu. Ona zaś zwróciła na siebie uwagę Wasilija Zarubina, również pracownika radzieckich tajnych służb. Pobrali się i wspólnie dzielili szpiegowskie życie. W 1939 roku zostali wysłani do Stanów Zjednoczonych, gdzie Wasilij, jako dyplomata w ambasadzie w Waszyngtonie, przejął pieczę nad wszystkimi siatkami wywiadowczymi w Stanach Zjednoczonych. Jelizawieta, już w stopniu kapitana NKWD, często podróżowała do Kalifornii, gdzie Gregory Cheifetz przedstawił ją Oppenheimerom. O tego czasu utrzymywała z nimi stały kontakt. W raportach do centrali nigdy nie wymieniała imienia Katherine Oppenheimer, aczkolwiek powoływała się na informacje, otrzymywane od „kobiety bliskiej Oppenheimerowi”. Nikt z centrali nie pytał cóż to za kobieta, było to oczywiste.

Czy‌ to ona namówiła Oppenheimera, aby doprowadził do przyjazdu do Los Alamos człowieka, któremu radziecki wywiad wierzył bezgranicznie: Klausa Fuchsa? Nie było w tym nic dziwnego. W wyniku umowy podpisanej przez prezydenta Franklina D. Roosevelta i premiera Churchilla obydwa państwa rozpoczęły ścisłą współpracę nad skonstruowaniem bomby atomowej. Wielu brytyjskich naukowców wyruszyło za ocean. Wśród nich był Klaus Fuchs, na którego przyjazd do Stanów Zjednoczonych nalegał Robert Oppenheimer. Jeżeli taki pomysł podsunęła dyrektorowi ośrodka w Los Alamos Jelizawieta, to należałoby uznać ten krok za genialny. W jego efekcie do grona naukowców mających bezpośredni dostęp do największych tajemnic Stanów Zjednoczonych miał dołączyć człowiek cieszący się pełnym zaufaniem radzieckiego wywiadu, pracujący dla niego z ogromnym oddaniem.

Fuchs‌ przybywa

Informacja‍ z Moskwy, że dr Klaus Fuchs przybędzie do Stanów Zjednoczonych 3 grudnia 1943 roku na pokładzie brytyjskiego statku Andes, opatrzona była kodem najwyższej ważności. Anatolij Jackow wiedział, że od tego czasu musi tej sprawie poświęcać szczególnie dużo uwagi. Był doświadczonym pracownikiem wywiadu. Z wykształcenia inżynier, zwerbowany do pracy w NKWD w 1939 roku, szybko zrobił karierę, głównie dzięki temu, że bardziej zasłużeni koledzy zginęli w czasie wielkiej czystki. Kierował wydziałem skandynawskim NKWD, potem szefował Drugiemu Departamentowi wywiadu zagranicznego NKWD, któremu podlegali wszyscy radzieccy szpiedzy na całym świecie. Sam Beria zadecydował o wysłaniu go do Stanów Zjednoczonych z poleceniem, aby rezydując w Nowym Jorku, zarządzał tamtejszą siatką szpiegowską. Przybył tam 20 maja 1943 roku, co bez wątpienia było następstwem rozpoczęcia przez NKWD wielkiej akcji zdobywania amerykańskich tajemnic nuklearnych.

Znał‍ podstawową zasadę zawodu: nie dowierzać nikomu. Dlatego wiele spraw prowadził osobiście. Był ostrożny. Unikał miejsc, w których jego rozmowy z agentami mogłyby zostać nagrane przez kontrwywiad, i spotkania wyznaczał w miejscach, gdzie było to niemożliwe. Na pierwszym miejscu listy bezpiecznych punktów wielkiego miasta był rozległy Central Park w środku Nowego Jorku, z wielkimi łąkami, które można było obserwować, stojąc nad jeziorkiem lub siedząc na ławce, i wykryć każdego, kto wyglądałby na funkcjonariusza FBI.

Analizując‍ polecenie z Moskwy, uznał, że Fuchs jest na tyle ważny, że należy oddać go pod opiekę najlepszego i najbardziej zaufanego agenta: Harry’ego Golda.

Rodzice‌ Golda, Sam i Celia Gołodniccy, pochodzili z Rosji, którą opuścili w 1904 roku, gdy wielu Żydów wyjeżdżało w poszukiwaniu bezpiecznego i lepszego życia. Po latach tułaczki po Europie w 1914 roku dotarli do Stanów Zjednoczonych, gdzie oficer imigracyjny nadał im nazwisko Gold, aby można je było poprawnie wymówić po angielsku. Harry, urodzony w Szwajcarii w 1910 roku, próbował zdobyć wykształcenie, ale pieniędzy wystarczyło tylko na dwa lata studiów w University of Pennsylvania. W 1932 roku powrócił do pracy w kompanii cukrowniczej, przekonany, że świat wokół niego jest drapieżny i niesprawiedliwy. Wydawało mu się, że tam, skąd przybyli jego rodzice, życie jest inne, piękne, łatwe. A to dlatego, że komunistyczne państwo rządzone było przez ludzi światłych i prawych, oddanych swojemu wielkiemu przywódcy Stalinowi. Tak uważał Harry Gold i w wieku dwudziestu kilku lat stał się żarliwym komunistą.

Zaprzyjaźniony‍ chemik, Tom Black, zaczął namawiać go, aby wstąpił do partii komunistycznej. Trwało to kilka miesięcy, ale Harry nie mógł się zdecydować. Przychodził na zebrania partyjnych organizacji jako sympatyk tego ruchu, aż wreszcie w końcu 1934 roku dojrzał do przyłączenia się do komunistów. Niespodziewanie Tom Black przestał go do tego namawiać. Wyznał natomiast, że poszedł do radzieckiej firmy Amtorg, gdyż chciał wyjechać do pracy do Związku Radzieckiego, a tam zaproponowano mu robotę szpiegowską w Stanach Zjednoczonych.

Gold,‍ początkowo zaszokowany wyznaniem przyjaciela, zaczął z czasem rozważać korzyści płynące z takiej działalności. Praca dla „pierwszego państwa robotników i chłopów” pociągała go, gdyż dostrzegał w tym okazję do walki z antysemityzmem, nazizmem i faszyzmem. Zgodził się zostać agentem radzieckiego wywiadu.

Pracował‌ z oddaniem, wykradając tajemnice chemicznych procesów z firmy, w której był zatrudniony. Tak było przez pięć lat, aż w końcu 1940 roku poznał pewnego mężczyznę, wysokiego, o południowym typie urody, o czarnych oczach i przyjacielskim uśmiechu: Siemiona Siemionowa. Oczywiście nie znał jego nazwiska ani prawdziwego imienia, a zwracał się do niego „Sam”. Odtąd jemu przekazywał tajemnice amerykańskiego przemysłu chemicznego.

Wciąż‌ poznawał ludzi, kupował od nich dokumenty dotyczące obróbki filmów, technologii wytwarzania syntetycznego kauczuku, a nawet produkcji nowego materiału wybuchowego RDX. Jeszcze nic nie wskazywało, że odegra ważną rolę w gromadzeniu informacji na temat amerykańskich badań nad bronią nuklearną.

To‍ nadzwyczajne zadanie rozpoczęło się od spotkania z Jackowem w Central Parku pewnego deszczowego listopadowego dnia. Dostrzegł go z daleka, jak karmił łabędzie, rzucając kawałki chleba, które wyciągał z papierowej torby. Stanął obok i wymamrotał parę słów powitania, na co Jackow nie zwrócił nawet uwagi.

– Jutro‍ wieczorem do portu w Norfolk przybije statek Andes, na którego pokładzie przypłynie Klaus Fuchs – powiedział Jackow. – Nawiążesz z nim kontakt. Wszystko zostało ustalone wcześniej w Londynie. Hasła są tutaj – nieznacznie poruszył torbą, z której wydobywał kawałki chleba. – Powodzenia.

Podał‍ torbę Goldowi, jakby chciał go zachęcić do przejęcia dokarmiania łabędzi, uchylił kapelusza i odszedł, rozglądając się wokół.

Rzeczywiście‌ Fuchs przed wyjazdem z Londynu otrzymał od „Soni” informację, że 3 stycznia 1944 roku o oznaczonej godzinie ma czekać na agenta przed północnym wyjściem ze stacji metra na 53 ulicy.

Punktualnie‍ o godzinie 16.00 Fuchs stawił się w wyznaczonym miejscu. W prawej ręce trzymał piłkę tenisową i wypatrywał wśród tłumu łącznika. Wiedział, że ma to być krępy mężczyzna o śniadej cerze, w szarym garniturze, niosący w prawej ręce parę rękawiczek, a w lewej książkę w zielonej okładce.

Dostrzegł‍ go niebawem i ruszył w jego stronę. Ten również zauważył piłkę tenisową. Uścisnęli sobie dłonie jak znajomi i skierowali się do pobliskiej kawiarni.

– Nazywam‌ się „Raymond” – Gold podał swój pseudonim. – Będziemy się teraz często kontaktować.

– Wkrótce‍ wyjadę do Los Alamos. Nie wiem, jak będziemy mogli się spotykać.

– Przygotowałem‌ to – Gold wyciągnął z kieszeni mapę w żółtych okładkach. Rozejrzał się szybko dookoła, ale o tej porze kawiarnia była pusta i nikt nie zwracał na nich uwagi. – To jest mapa Santa Fe. W tym miejscu, na przedmieściu, będę czekał na pana w żółtym fordzie w terminie, który ustalimy. Wolałbym, żebyśmy już teraz określili, kiedy się spotkamy. Sądzę, że w Los Alamos mogą podsłuchiwać rozmowy telefoniczne i sprawdzać korespondencję.

Gold‍ nie mylił się. Ludzie z kontrwywiadu G2 sprawowali bardzo dyskretną, ale dokładną kontrolę nad naukowcami, którzy mieli dostęp do tajemnic bomby atomowej: podsłuchiwali rozmowy telefoniczne i czytali listy.

– Potrzebuję‍ trochę czasu, aby się tam rozejrzeć... – Fuchs nie mógł się zdecydować, jaki podać termin.

– Wiem,‌ że zajmie to panu parę miesięcy. Sądzę, że pół roku wystarczy. Będę czekał na pana dokładnie za pół roku: w pierwszą niedzielę czerwca o godzinie 16.00. Nikogo nie zdziwi, że wybrał się pan o tej porze do Santa Fe.

Fuchs‍ spojrzał jeszcze raz na mapę, aby zapamiętać miejsce spotkania: most.

– A jeżeli‌ coś się nie uda? – zapytał, wstając.

– Proszę‌ się nie obawiać, wiem, jak pana znaleźć – uśmiechnął się Gold. Nie mógł zdradzić, że Fuchs nie był jedynym agentem zatrudnionym w Los Alamos.

Kilka‍ dni później Fuchs dotarł do nuklearnego ośrodka.

Autobus‌ pokryty pustynnym kurzem minął bramę z drutu kolczastego i zatrzymał się na niewielkim placyku przed portiernią, gdzie żołnierze z MP sprawdzali przepustki.

Do Fuchsa‍ podszedł wysoki mężczyzna.

– Jestem‍ generał Leslie Groves. Nazywają mnie „Ge-Ge”, oczywiście za moimi plecami, więc informuję pana o tym od razu, że nie lubię tego przezwiska. Jak minęła podróż?

Fuchs‌ uśmiechnął się. Ten człowiek wydawał mu się bardzo sympatyczny, ale uświadamiał sobie, że wojskowy szef projektu, odpowiadający również za zachowanie tajemnicy, będzie jego największym wrogiem.

– Jestem‌ trochę zmęczony...

– Przygotowano‌ panu kwaterę. Zaraz żołnierz zabierze pana rzeczy i zaprowadzi na miejsce. Wieczorem zapraszam na kolację. Będziemy mogli trochę porozmawiać o pracy. Oczywiście przyjdzie dyrektor Oppenheimer – Groves skinieniem dłoni przywołał żołnierza, który wziął walizkę z ręki Fuchsa i przeprowadził go przez bramę. Sam wrócił do budynku, w którym mieściło się jego biuro. W sekretariacie czekał już pułkownik Borys Pash.

– Powitałem‌ właśnie Fuchsa – wyjaśnił spóźnienie Groves.

– Ciągle‌ starasz się być ojcem tej gromady genialnych dzieci – zaśmiał się Pash.

– Genialnych‌ dzieci? – Groves zatrzymał się w drzwiach. – To banda nieobliczalnych wariatów. Dobrze o tym wiesz. Co w sprawie Fuchsa?

Weszli‌ do gabinetu i Groves starannie zamknął drzwi.

– Nic‍ szczególnego. Sprawdziłem dokumenty przesłane z Anglii. Jest czysty. Żadnych podejrzeń, żadnych kontaktów z komunistami – Pash położył na biurku teczkę opatrzoną numerem na czołowej stronie.

Groves‌ otworzył teczkę Fuchsa i dokładnie przejrzał wszystkie dokumenty. W Wielkiej Brytanii zajmował się nim Henry Arnold, były oficer RAF-u, działający w wywiadzie od pierwszej wojny światowej. Od 1939 roku dowodził Specjalnym Wydziałem Śledczym brytyjskich sił powietrznych. Groves współpracował z nim wielokrotnie i wysoko cenił rzetelność i fachowość Anglika, toteż gdy zobaczył jego nazwisko pod raportem na temat Fuchsa, zamknął teczkę i schował do szafy pancernej. Dr Klaus Fuchs został przyjęty do najtajniejszego miejsca na świecie i uzyskał dostęp do największych tajemnic. Nie był wszakże jedynym szpiegiem, jakiego radzieckiemu wywiadowi udało się wprowadzić do Los Alamos.

W tym‍ samym czasie, gdy do Los Alamos przybył Fuchs, rozpoczął tam pracę David Greenglass, oddelegowany z wojska. Ten człowiek też uległ mirażowi komunizmu. W jednym z listów pisał do żony:

Kochanie,‍ czytam wiele książek o Związku Radzieckim. To pozwala mi dostrzec, jak dalekowzroczni i inteligentni są przywódcy tego państwa. Każdy z nich jest geniuszem (...). Teraz, gdy odnalazłem prawdę o ludziach radzieckich, dobrą i złą, moja wiara w socjalizm i komunizm stała się silniejsza i mądrzejsza. Wierzę, że za każdym razem, gdy rząd radziecki używa siły, czyni to z bólem serca i wiarą, że to, co robi jest dla dobra większości.

Listy‍ do żony zwykł podpisywać „Twój mąż, kochanek i towarzysz”, a otrzymywał listy podpisane: „Twoja ukochana, żona i towarzyszka”.

Zapewne‌ nie byli jedynymi radzieckimi „wtyczkami”. Greenglass nie miał ani tak dużej wiedzy jak Fuchs, ani dostępu do tak tajnych materiałów. Jednakże jego raporty były dla radzieckiego wywiadu bardzo ważne, gdyż pozwalały sprawdzać informacje od Fuchsa. Na tej podstawie NKWD ostatecznie uwierzyło, że Fuchs nie jest agentem podstawionym przez Amerykanów i że można bez zastrzeżeń przyjmować jego doniesienia.

Pokój‌ na zapleczu

– Wejdźcie,‍ towarzysze, serdecznie zapraszam – Paweł Sudopłatow[27] otworzył‍ szeroko drzwi, prowadzące do pokoju na tyłach jego gabinetu. Widać było stół nakryty do wystawnej kolacji.

Sudopłatow‌ od lutego 1944 roku zajmował stanowisko szefa Departamentu S, który miał prowadzić wywiad atomowy. Do tego czasu było to w gestii dwóch instytucji: NKWD, gdzie zajmował się tym Zarząd Wywiadu Zagranicznego, i wywiadu naukowego GRU. Połączenie tych instytucji miało na celu usprawnienie pozyskiwania i oceny informacji wywiadowczych.

Sudopłatow‍ zajmujący się kierowaniem działaniami partyzanckimi na terenach zajętych przez Niemców nie był zadowolony z nowego zadania. Nie miał żadnego przygotowania naukowego i obawiał się, że trudno mu będzie poruszać się wśród spraw tak zawikłanych, jak raporty wywiadowcze na temat fizyki nuklearnej. Nie mógł jednak odmówić, gdy Beria wezwał go do gabinetu i powiedział:

– Nadszedł‌ czas na usystematyzowanie naszej pracy z naukowcami. Musicie przede wszystkim wytworzyć odpowiednią atmosferę. Oni są nerwowi i nieufni wobec nas. Proszę zaprosić najważniejszych z nich na obiad i zaprzyjaźnić się z nimi. Powinni uwierzyć, że jesteście ich przyjacielem, na którym mogą polegać nie tylko w sprawach służbowych, ale i osobistych.

Sudopłatow‍ wiedział, o czym Beria mówi. Kilka dni wcześniej wybuchła afera brata Isaaka Konstantynowicza Kikoina, jednego z najważniejszych członków zespołu Kurczatowa. Młody człowiek nie tylko miał w swoim biurku artykuł autorstwa Trockiego, ale nawet pokazał go jednemu z kolegów, który doniósł o tym do NKWD. Sudopłatow uznał, że w tym wypadku nie można zastosować normalnego postępowania, a więc aresztowania i skazania za działalność antypaństwową, gdyż uderzy to w naukowca. Sam jednak nie mógł podjąć decyzji, gdyż mogło to zostać wykorzystane przeciwko niemu. Przedstawił sprawę Berii, ten zaś polecił, aby porozmawiał z naukowcem i doprowadził do końca „tę głupią sprawę”. Isaak Kikoin wiedział, o jakie niebezpieczeństwo otarł się jego brat i wdzięczny za pomoc Sudopłatowa zadzwonił do niego, informując, że spoliczkował brata, ten zaś zniszczył artykuł i przysiągł, że drugi raz nie popełni takiej głupoty, jak czytanie pism wywrotowych. Co do naukowców, Sudopłatow postanowił zaprosić ich na kolację.

Po zakończonej‍ kolacji, która wyraźnie poprawiła humory naukowcom, siedzącym wokół okrągłego stołu w gabinecie Sudopłatowa, ten polecił kelnerce podać najlepszą armeńską brandy. Sam wlał sobie odrobinę do herbaty. Kurczatow i inni spojrzeli na niego ze zdumieniem, myśląc, że to dowcip.

– Wybaczcie,‌ towarzysze, alkohol powoduje u mnie silne bóle głowy – wyjaśnił Sudopłatow.

Marszałek‍ Gieorgij Żukow

Patrzyli‍ na niego z niedowierzaniem, wciąż myśląc, że żartuje, ale sami sięgnęli po butelkę i nalali brandy do szklanek, co z kolei zdziwiło Sudopłatowa, przekonanego, że naukowcy piją w bardziej elegancki sposób.

W czasie‌ kolacji nie rozmawiano o sprawach zawodowych. Nie było takiej potrzeby. Wcześniej Kurczatow wielokrotnie bywał w gabinecie Sudopłatowa, aby zapoznawać się z materiałami wywiadowczymi i określać tematy, które interesowały najbardziej radzieckich naukowców.

Kolacja‍ u Sudopłatowa miała zaznaczyć nowy okres we wzajemnych stosunkach naukowców i szpiegów, o czym następnego dnia tak mówił naukowcom Beria:

– Generał‌ Sudopłatow został oddelegowany, aby udzielać wam wszelkiej niezbędnej pomocy. Przekazujemy wam informacje, aby pomóc wam w wypełnieniu misji, jaką zlecił wam radziecki rząd, a od której zależy przetrwanie radzieckiego państwa. Powtarzam, że nie macie żadnego powodu, aby martwić się o los ludzi wam bliskich i waszych krewnych. Gwarantujemy wam i im pełne bezpieczeństwo i poziom życia, który umożliwi wam całkowite skoncentrowanie się na sprawach strategicznie ważnych dla naszego państwa.

Za tym‌ oświadczeniem miały pójść specjalne przywileje dla kilkudziesięciu naukowców z zespołu Kurczatowa: bony umożliwiające zakupy w specjalnych sklepach, dacze na zamkniętym obszarze, specjalna opieka medyczna. Te środki, podobnie jak stale wisząca nad nimi groźba więzienia, miały zachęcać do wydajnej pracy. Wojna już odchodziła na zachód. W lutym 1944 roku Armia Czerwona przekroczyła przedwojenną granicę Polski i było oczywiste, że wojna nie potrwa długo. Może nawet zakończy się w 1944 roku. Po jej zakończeniu miał rozpaść się wojenny sojusz Związku Radzieckiego z mocarstwami demokratycznymi. Stalin obawiał się, że mocarstwa te będą miały nową broń, którą mogą wykorzystać do pokrzyżowania jego planów podporządkowania wielkich połaci Europy.

Most‌ im. Ludendorffa w Remagen, zdobyty 7 marca przez wojska amerykańskie

Tymczasem‌ informacje, które nadchodziły ze Stanów Zjednoczonych, choć ogromnie ważne, nie były wystarczające. Miały ogromne luki, co oznaczało, że zespół Kurczatowa musiał sam rozwiązać wiele problemów, a to wymagało o wiele więcej czasu, niż Stalin zgadzał się im dać.

O ile‍ materiały wywiadowcze nie dawały jeszcze możliwości rozwiązania wielu teoretycznych problemów, to na pewno dawały Kurczatowowi pojęcie, jak wielkie środki zaangażowano w Stanach Zjednoczonych, o takich on nie mógł nawet marzyć. Pisał do Berii:

W minionym‍ miesiącu zacząłem zgłębianie nowego, bardzo bogatego materiału (około trzech tysięcy stron tekstu) dotyczącego problemu uranowego. Ta lektura upewniła mnie, że za granicą skoncentrowano naukowe i inżynieryjno-techniczne siły na skalę nieznaną w historii światowej nauki i ta koncentracja pozwoliła osiągnąć już wymierne rezultaty. Ale w naszym kraju, mimo wielkiego postępu w pracach nad uranem w latach 1943–1944, stan spraw pozostaje całkowicie niezadowalający.

Po 10‌ dniach intensywnego ostrzału

i bombardowania‍ most runął do Renu

Miał‌ wszelkie powody, aby tak pisać. Przełomowe dla dalszych badań uruchomienie reaktora atomowego wydawało się odległe, gdyż brakowało podstawowych materiałów.

Oceniał,‌ że potrzeba będzie około pięćdziesięciu ton uranu, tymczasem mógł liczyć na dostawę trzech ton. Komisja badająca przed wojną złoża uranu w Azji Środkowej szacowała, że będzie można uzyskać stamtąd dziesięć ton rocznie. Oczywiście specjalny rozkaz mógłby doprowadzić do zwiększenia wydobycia, ale nikt nie chciał takiej decyzji podjąć. Ludowy Komisariat ds. Metali Nieżelaznych, ponaglany przez Kurczatowa, zdecydował się wydać polecenie wyprodukowania 100 ton czystego uranu „tak szybko, jak tylko możliwe”. Takie sformułowanie w oficjalnym piśmie oznaczało, że sprawa nie należy do najważniejszych.

Kurczatow‍ zdecydował się użyć w reaktorze grafitu jako substancji moderującej, czyli spowalniającej reakcję, aby nie doszło do wybuchu. Słusznie oceniał, że ma większe szanse na uzyskanie kilku ton grafitu – w Związku Radzieckim było kilka fabryk produkujących elektrody – niż ciężkiej wody. Już pierwsza dostawa trzech i pół tony grafitu z Moskiewskiej Fabryki Elektrod rozwiała jego złudzenia. Materiał był wyjątkowo zanieczyszczony, a na żądanie poprawienia jakości dyrekcja odpowiedziała Kurczatowowi, że żąda rzeczy niemożliwych. Dopiero w lecie 1945 roku udało się opracować technologię pozwalającą uzyskać grafit odpowiedniej czystości. Kurczatow musiał więc liczyć, że rozwiązanie wielu problemów znajdzie w materiałach wywiadowczych nadsyłanych ze Stanów Zjednoczonych.

Najważniejsze‌ miasto Europy

Samolot‍ marszałka Gieorgija Żukowa[28], Dakota,‍ pomalowany na ciemnozielony kolor z czerwoną gwiazdą na stateczniku, wylądował na moskiewskim lotnisku Chodynka w południe 29 marca 1945 roku, kończąc długi lot z Kostrzynia nad Odrą, gdzie dowódca 1. Frontu Białoruskiego założył swoją kwaterę. Rozkaz wzywający go do Moskwy nie wyjaśniał celu podróży, ale Żukow nie miał wątpliwości, że chodziło o ostateczne opracowanie planu uderzenia na Berlin. Przewidywał, że operacja rozpocznie się na początku maja, co wydawało mu się bardzo krótkim terminem. Armie 1. Frontu Białoruskiego, którym dowodził, straciły wiele krwi podczas walk w Polsce. W wielu dywizjach było zaledwie trzy, cztery tysiące żołnierzy zamiast dziesięciu, dwunastu tysięcy. Wojsko było zmęczone długim szlakiem bojowym, jaki przeszło od stycznia 1945 roku, gdy ruszyła ofensywa znad Wisły. A zadanie, które miał im postawić, było jeszcze trudniejsze: zdobycie stolicy Trzeciej Rzeszy. Nie było wątpliwości, że walki o Berlin będą nadzwyczaj ciężkie, choć Armia Czerwona miała ogromną przewagę nad wrogiem. Trzeba więc było przygotować posiłki i zmagazynować setki tysięcy ton amunicji, paliwa, żywności, a to wymagało czasu, gdyż linie komunikacyjne wydłużyły się nadmiernie. Co prawda, na obszarze Polski poszerzano rozstaw torów, aby nie trzeba było zmieniać podwozi wagonów dowożących zaopatrzenie ze Związku Radzieckiego, ale mimo najsprawniejszej organizacji przygotowanie wojsk musiało trwać wiele tygodni. Żukow zdawał sobie sprawę, że Stalin będzie chciał rozpocząć operację berlińską jak najwcześniej, ale nie przypuszczał nawet, jak bardzo wcześnie.

Wieczorem‌ 29 marca zameldował się w gabinecie, który znał bardzo dobrze, gdyż spędził tam razem z dyktatorem wiele bezsennych nocy, kiedy to analizowali posunięcia wojsk niemieckich idących na wschód, a potem planowali ofensywy, które spychały wroga na zachód.

Stalin‌ przywitał go serdecznie. Wciąż potrzebował Żukowa, jego wiedzy, doświadczenia i żelaznej woli.

– Front‌ niemiecki na zachodzie ostatecznie się załamał i prawdopodobnie hitlerowcy nie zamierzają przedsięwziąć żadnych kroków w celu zatrzymania natarcia wojsk alianckich – powiedział Stalin na powitanie. Uścisnął rękę marszałka i krążąc po pokoju, mówił:

– A jednocześnie‍ na wszystkich ważniejszych kierunkach naszego natarcia Niemcy umacniają swoje zgrupowania. Oto mapa, zapoznajcie się z ostatnimi danymi dotyczącymi wojsk niemieckich.

Premier‍ Winston Churchill i marszałek polny Bernard Montgomery dowódca 21. Grupy Armii, uważali, że należy zająć Berlin

Żukow‌ podszedł do długiego stołu przy ścianie naprzeciw okien. Znał te dane. Według ocen radzieckich, na zachodzie Niemcy mieli sześćdziesiąt dywizji. Jednakże po klęsce ofensywy w Ardenach na przełomie 1944 i 1945 roku jednostki te nie przedstawiały już większej wartości bojowej. Brakowało im paliwa, amunicji i odwodów. Większość pojazdów pancernych, w tym najpotężniejsze i najnowocześniejsze czołgi Königstiger, została zniszczona lub porzucona w wyniku braku paliwa, alianci zaś mogli wykorzystać w boju osiemdziesiąt pełnowartościowych dywizji, w tym dwadzieścia trzy dywizje pancerne. Lotnictwo anglo-amerykańskie panowało w powietrzu i paraliżowało ruchy nielicznych pancernych kolumn wroga. Było oczywiste, że Wehrmacht nie będzie mógł długo opierać się wojskom zachodnich aliantów, ale nie to najbardziej niepokoiło Stalina, tym bardziej że na froncie zachodnim doszło do bardzo niefortunnego dla niemieckiej obrony wydarzenia. 7 marca 1945 roku patrol amerykańskiej 9. dywizji pancernej zaatakował most kolejowy Ludendorff na Renie w pobliżu miasta Remagen, co uniemożliwiło Niemcom wysadzenie go. Eksplodowano co prawda kilka ładunków, ale uszkodzeniu uległo tylko środkowe przęsło. Dzięki temu wojska amerykańskie mogły przeprawić w czasie pierwszych 24 godzin osiem tysięcy żołnierzy wraz z czołgami i działami samobieżnymi; do 9 marca przez most przejechało pięć dywizji, co umożliwiło im powiększenie przyczółka na wschodnim brzegu Renu. Niemcy rzucili do ataku ogromne siły, aby zniszczyć most. Samoloty odrzutowe dokonywały nalotów, a oddziały pancerne starały się zniszczyć wrogie przyczółki. Dopiero 17 marca most runął, zabijając 26 żołnierzy. Jednakże do tego czasu Amerykanie wybudowali kilka mostów pontonowych i poszerzyli przyczółek (do 40 km szerokości i 16 km głębokości), zyskując dobrą podstawę wyjściową do natarcia na Zagłębie Ruhry.

Dla‍ Stalina najważniejsze było to, że zdobycie mostu na Renie przyspieszyło marsz zachodnich aliantów w stronę Berlina. Co prawda, jego wojska były bliżej stolicy Trzeciej Rzeszy, niespełna siedemdziesiąt kilometrów, ale obawiał się, że Niemcy mogą kosztem obrony na zachodzie przerzucić główne siły do obrony od wschodu.

– Kiedy‍ nasze wojska mogą przejść do natarcia? – zapytał Żukowa.

– 1.‌ Front Białoruski może rozpocząć natarcie najpóźniej za dwa tygodnie – meldował marszałek. – 1. Front Ukraiński zapewne również będzie gotów w tym samym terminie. 2. Front Białoruski, według wszelkich danych, w związku z ostateczną likwidacją nieprzyjaciela w rejonie Gdańska i Gdyni zatrzyma się tam do połowy kwietnia i nie będzie w stanie rozpocząć natarcia z rubieży Odry, jednocześnie z 1. Frontem Białoruskim i 1. Frontem Ukraińskim.

Informacja‌ o opóźnieniu nadejścia armii 2. Frontu Białoruskiego, dowodzonego przez marszałka Konstantego Rokossowskiego, które od północy miały osłaniać operację berlińską, nie zrobiła wrażenia na Stalinie.

– No‍ cóż – powiedział spokojnie – trzeba będzie zaczynać operację, nie czekając na Rokossowskiego. Jeśli spóźni się o kilka dni, nic się nie stanie.

Lotnicze‍ zdjęcie obiektów w Peenemünde (A – wyrzutnia z rakietą, B – hamownia do prób silników, C – hala montażu rakiet)

Stalin‍ podszedł do stojącego przy oknie biurka i spod sterty papierów wydobył kartkę.

– Przeczytajcie‌ to... – podał kartkę Żukowowi.

Była‍ to informacja od „pewnego życzliwego obcokrajowca”, donoszącego o rozmowach hitlerowskich najwyższych oficerów z przedstawicielami aliantów na temat możliwości kapitulacji wojsk niemieckich na zachodzie i otwarcia drogi do Berlina. W istocie 12 marca 1945 roku w Zurychu w Szwajcarii rozpoczęły się tajne rokowania między oficerami SS a Allenem Dullesem, rezydentem amerykańskiego wywiadu w Europie. Wprawdzie zachodni alianci lojalnie poinformowali Moskwę o tych pertraktacjach, ale zdecydowanie odrzucili żądanie Rosjan, żeby dopuszczono do nich przedstawicieli wojsk radzieckich, twierdząc, że negocjacje dotyczą sytuacji we Włoszech, gdzie nie walczą żołnierze Armii Czerwonej. Równie niepokojące były informacje wywiadu o podejmowanych przez szefa SS Heinricha Himmlera próbach doprowadzenia do rokowań na temat kapitulacji wojsk niemieckich na zachodzie.

– No‌ i co powiecie? – zapytał Stalin, gdy Żukow odłożył kartkę. Nie czekał jednak na odpowiedź. Mówił dalej:

– Przypuszczam,‌ że Roosevelt nie naruszy porozumień jałtańskich, ale Churchill jest zdolny do wszystkiego.

Stalin‍ właściwie oceniał sytuację. Generał Eisenhower nie spieszył się do skierowania wojsk do szturmu na Berlin. Co go powstrzymywało – decyzje prezydenta Roosevelta, zdecydowanego zachować dobre stosunki ze Stalinem, czy też sytuacja strategiczna?

Najkrótszą‍ drogę do Berlina miała 21. Grupa Armii, dowodzona przez marszałka polnego Bernarda L. Montgomery’ego. W końcu marca dwie armie Grupy przeprawiły się przez Ren, ale od Berlina dzieliło je ponad czterysta kilometrów. Brytyjski marszałek uważał, że należy te wojska natychmiast skierować w stronę stolicy Trzeciej Rzeszy. Generał Eisenhower nie zgadzał się, gdyż uważał, że byłby to bardzo nierozsądny manewr, ze względu na braki zaopatrzenia. Amunicję, broń, żywność, paliwo dla alianckich wojsk wyładowywano w porcie w Antwerpii. Jadące stamtąd konwoje ciężarówek musiały pokonać Ren, co wobec zniszczenia przez Niemców mostów było przedsięwzięciem trudnym. Zaopatrzenie dla armii w Niemczech docierało zbyt wolno, aby zgromadzić zapasy wystarczające do podjęcia ofensywy w stronę Berlina. W decydującym momencie walk mogło więc zabraknąć amunicji lub odwodów.

Co więcej,‌ Eisenhower nie był przekonany, czy należy poświęcić życie kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy, aby zdobyć silnie bronioną stolicę Niemiec, która, w jego ocenie, miała jedynie znaczenie polityczne, a nie militarne. Mylił się.

Jeszcze‌ tego wieczora marszałek Żukow, wspólnie z generałem Aleksiejem Antonowem, szefem Sztabu Generalnego, zasiadł nad planami wielkiej operacji berlińskiej. Martwiła go sytuacja zarówno na lewym, jak i na prawym skrzydle wielkiego frontu, na którym wojska radzieckie miały przeprowadzić operację berlińską. Na północy 2. Front Białoruski marszałka Rokossowskiego mógł przystąpić do walk z czterodniowym opóźnieniem, i to w bardzo niesprzyjających warunkach. Wojska Rokossowskiego, aby uchwycić przyczółek, musiały przekroczyć dwie odnogi Odry o szerokości 150–250 metrów każda i głębokości 10 metrów. Forsowanie tej przeszkody pod ogniem nie było operacją prostą i możliwą do szybkiej realizacji. A skoro Stalin nie zgadzał się, żeby opóźnić uderzenie na Berlin, to oznaczało, że trzeba będzie nacierać z odsłoniętym prawym skrzydłem. Równie niepokoiła go sytuacja na południu. Tam Iwan Koniew dowodzący 1. Frontem Ukraińskim zdecydowany był zebrać laury zdobywcy Berlina, a sytuacja wydawała się mu sprzyjać. Jego wojska nie miały bowiem przed sobą poważniejszych przeszkód terenowych, jak wojska Żukowa, które na drodze do Berlina musiały zdobyć silnie ufortyfikowane Wzgórza Seelowskie, tuż za zachodnim brzegiem Odry. Jedynym pocieszeniem dla Żukowa mógł być fakt, że wojska Koniewa były rozproszone na południu i trzeba było czasu na ich przegrupowanie.

1‌ kwietnia Koniew przybył na Kreml. Już podczas pierwszego spotkania wyjawił, jak bardzo zależy mu na dojściu do Berlina.

– Towarzyszu‍ Stalin – mówił, odpowiadając na pytanie, czy będzie musiał przegrupowywać wojska. – Wszelkie niezbędne kroki zostaną podjęte. Przegrupujemy się na czas, by zdobyć Berlin.

Stalin‍ wyznaczył dowódcom frontów bardzo krótki termin: 48 godzin na przygotowanie planów zdobycia stolicy Trzeciej Rzeszy.

3‌ kwietnia obydwaj generałowie przedstawili plany. Żukow zdecydował się skierować do głównego uderzenia cztery armie ogólnowojskowe i dwie armie pancerne. Łącznie z siłami drugiego rzutu 1. Front Białoruski mógł wysłać do walki 768 tysięcy żołnierzy. Natarcie miała poprzedzić nawała ogniowa jedenastu tysięcy dział.

Koniew‍ miał mniejsze siły: przewidywał, że rzuci do walki trzy armie ogólnowojskowe i dwie dywizje pancerne liczące łącznie 511 tysięcy żołnierzy, ale rozpaczliwie potrzebował uzupełnień.

Stalin‍ zgodził się dodać mu dwie armie i zaakceptował plany przedstawione przez dowódców frontów, ale nie zamierzał dawać Żukowowi uprzywilejowanej pozycji. Kreśląc na mapie linię rozgraniczenia frontów Koniewa i Żukowa, doprowadził ją tylko do miejscowości Lübben, położonej około sześćdziesięciu kilometrów na południowy wschód od Berlina. Powiedział przy tym:

– W razie‍ stawiania przez nieprzyjaciela zaciętego oporu na wschodnich podejściach do Berlina i ewentualnego zahamowania natarcia 1. Frontu Białoruskiego [frontu Żukowa – B.W.], 1. Front Ukraiński [front Koniewa – B.W.] ma być gotów do wykonania uderzenia armiami pancernymi na Berlin od południa.

Tego‍ samego dnia wieczorem obydwaj dowódcy pojechali na lotnisko, skąd odlecieli do swoich kwater. Rozpoczynała się najważniejsza operacja drugiej wojny światowej w Europie, po której miała przestać istnieć Trzecia Rzesza.

Stalinowi‌ nie chodziło tylko o to, aby historia zapisała, iż to radzieckie armie weszły do Berlina, choć miałoby to ogromne znaczenie propagandowe. Zależało mu przede wszystkim na przejęciu faktycznej kontroli nad obszarem, który mógł zabezpieczyć imperium radzieckie i stać się bazą do ekspansji na zachód Europy.

Zawsze‍ patrzył na państwo jak na zamek, który należało otoczyć solidnym murem. Zrobił to w 1939 roku, gdy korzystając z dogodnego układu sił, zawarł układ o nieagresji z Hitlerem i w jego następstwie 17 września 1939 roku wprowadził Armię Czerwoną na wschodnie ziemie Polski. W tym samym czasie zażądał od rządów Litwy, Łotwy i Estonii zgody na założenie radzieckich baz na ich terytoriach, co było oczywistym wstępem do podporządkowania nadbałtyckich republik Związkowi Radzieckiemu. Dwa miesiące później Armia Czerwona uderzyła na Finlandię, aby zmusić to państwo do ustępstw terytorialnych, w wyniku których granica fińsko-radziecka miała zostać odsunięta na północ od Leningradu, aby chronić ten ważny port i ośrodek przemysłowy przed niespodziewanym atakiem i ostrzałem artyleryjskim. W następnym roku Stalin doprowadził do wchłonięcia przez ZSRR nadbałtyckich państw i zagarnął część Rumunii.

Kierownicza‍ kadra ośrodka Peenemünde (pierwszy z prawej Werner von Braun)

W ten‌ sposób, jak zamek murem, otaczał radzieckie terytorium pasem ziem, który miał chronić państwo w przypadku niemieckiej agresji, co do której nikt nie mógł mieć wątpliwości, że nastąpi wcześniej czy później. Ale Stalin nie myślał tylko o obronie. Zaanektowane ziemie stawały się bazą do wyprowadzenia wielkiej ofensywy Armii Czerwonej na Zachód. Zawsze to było jego celem. Dla jego zrealizowania wybudował gigantyczny przemysł zbrojeniowy, aby wyekwipować najliczniejszą armię na świecie. Mocarstwa przedwojennego świata: Wielka Brytania, Francja i Niemcy nie miały tyle czołgów, co Armia Czerwona. Ale nie zauważył, że w Europie w połowie lat trzydziestych w strategii wojskowej i sprzęcie dokonały się istotne zmiany. Nie docenił znaczenia nowej doktryny opracowywanej przez niemieckich oficerów i sprawdzanej na polach bitewnych w Hiszpanii. Jego doradcy wyciągnęli błędne wnioski z obserwacji walk w Hiszpanii. Radzieckie czołgi miały wadliwą konstrukcję, były pozbawione łączności radiowej, a oddziały pancerne były źle zorganizowane. Samoloty były przestarzałe, za wolne i zbyt słabo uzbrojone. Siły powietrzne i lądowe stanowiły dwie oddzielne części i nie potrafiły ze sobą współdziałać.

Stalin‍ zrozumiał to dopiero, analizując działania wojsk niemieckich w Polsce i Armii Czerwonej w Finlandii. Musiał zmienić organizację i wyposażenie wojsk. Musiał dać im nowoczesne czołgi T-34 i KW, sformowane w samodzielne związki. Wyposażyć lotnictwo w nowoczesne myśliwce i samoloty szturmowe. Nie zdążył. Hitler nie dał mu czasu na reformę wojska, uderzając na Związek Radziecki 22 czerwca 1941 roku.

Rakieta‌ A-4b

Naprawienie‍ przedwojennych błędów kosztowało Związek Radziecki niewyobrażalne ofiary. Państwo i naród wytrzymały z trudem tak wielką daninę krwi i zniszczeń. Dla Stalina była to cena zrealizowania jego planu ufortyfikowania zamku. Zrealizował go. Armia Czerwona wkroczyła na tereny państw, które zamierzała podbić już 25 lat wcześniej: Polski, Węgier, Rumunii. W 1944 i 1945 roku sytuacja była jednak całkowicie inna: radzieccy żołnierze nie byli najeźdźcami, lecz wyzwolicielami owacyjnie witanymi przez masy ludzi. Przedwojenny plan utworzenia wzdłuż radzieckich granic pasa buforowego został zrealizowany w doskonalszej postaci: sięgał znacznie dalej na zachód.

Start‍ bojowej rakiety V-2

W ten‌ sposób Stalin wprowadzał w życie pierwszą część swojego planu. Części drugiej, marszu na Zachód i podporządkowania całej Europy, zrealizować nie mógł. Armia Czerwona nie była w stanie uderzyć na sojuszników. Żołnierze byli zbyt zmęczeni, a państwo zostało wyniszczone czterema latami strasznej wojny. Wojsko nie zaakceptowałoby rozkazu „Na Zachód!”, a naród nie zrozumiałby, dlaczego trzeba toczyć nową wojnę, i to z sojusznikami. Należało też podporządkować państwa, do których wkroczyła Armia Czerwona, ustanawiając tam system rządów gwarantujących dominację Moskwy, a to musiało potrwać kilka lat. Ponadto wzdłuż granic państw tworzących ochronny pas musiały powstać wysunięte przyczółki: okupacyjna strefa Niemiec, Austria z rządem podporządkowanym Moskwie, Grecja, gdzie komuniści mieli szanse przejęcia władzy.

W ostatnich‍ tygodniach wojny najważniejszym zadaniem było zdobycie Berlina, który miał stać się głównym miejscem powojennej polityki.

Marszałek‍ Gieorgij Żukow powrócił do swojej kwatery w Kostrzynie 4 kwietnia. Niewiele miał czasu na wykonanie ogromnego zadania, jakie przed nim postawił Stalin.

Wielkie‌ polowanie

Dieter Hunzel zbudził się bardzo wcześnie, gdyż zdrętwiały bok dawał mu się już we znaki, a zmiana pozycji na posłaniu na podłodze niewiele pomagała. Przyjechał tak późno do Bleicherode, niewielkiej mieściny, piętnaście kilometrów na zachód od Nordhausen, że nie miał już ochoty szukać wygodniejszej kwatery. Położył się na podłodze w sali balowej miejscowej restauracji, na kilku kocach, licząc, że to posłanie będzie wystarczająco wygodne. Mylił się.

W wielkim półokrągłym pomieszczeniu spało już kilkadziesiąt osób, które umościły sobie miejsca do spania na stołach lub, tak jak on, na podłodze.

Podniósł się z wysiłkiem i ruszył na poszukiwanie toalety, którą znalazł szybko, ale na drzwiach wisiała kartka „Brak wody”. Postanowił więc, że ogoli się później, gdy uda mu się znaleźć kran, a przeciążonemu pęcherzowi ulży na dworze.

Wyszedł przed restaurację. Było zimno, prószył drobny śnieg, a ciemność pochłaniała miasteczko, w którym wyłączono wszystkie światła z obawy przed alianckimi samolotami.

Był jednym z ostatnich pracowników, którzy 13 marca 1945 roku opuścili ośrodek rakietowy w Peenemünde[29]. Ewakuacja rozpoczęła się na początku lutego, co przerwało nadzwyczaj obiecujące próby z rakietami A-4b, które w istocie były rakietowymi bezpilotowymi samolotami. Konstruktor profesor Werner von Braun[30], aby zwiększyć zasięg rakiety V-2[31] , zdecydował się na dołączenie skrzydeł, co oczywiście tworzyło wiele problemów aerodynamicznych i wymagało zmian w konstrukcji kadłuba rakiety. Po kilku nieudanych próbach, gdy skrzydlate rakiety wznosiły się ledwie na kilkadziesiąt metrów nad wyrzutnię, w styczniu 1945 roku odbył się udany start. A-4b osiągnęła wysokość 80 kilometrów i szybowała z prędkością 4300 km/h, aż oderwało się skrzydło. Sukces eksperymentu pozwalał mieć nadzieję, że w ciągu kilkunastu tygodni rakiety zostaną udoskonalone na tyle, że będzie je można użyć przeciwko Anglii, ale nie było już czasu na nowe eksperymenty. Cztery tysiące pracowników ośrodka w Peenemünde musiało opuścić to miejsce, zabierając dokumentację, aparaturę, rakiety. To była wielka ewakuacja i nadzwyczaj trudna, zważając, że środków transportu nie było za wiele. Atmosfera stała się napięta i niemalże osiągnęła granice paniki, gdy 2 lutego rozeszła się plotka, że wojska radzieckie doszły do Eberswalde pod Berlinem. Nie była to prawda, ale poczucie zagrożenia, jakie stwarzało nadciąganie ze wschodu wojsk radzieckich, rosło z dnia na dzień. Ewakuacja rozpoczęła się na dobre 3 lutego, gdy udało się zgromadzić wagony, barki i samochody do transportu dobytku wielkiego ośrodka na południe Niemiec. Mówiło się, że w nowym miejscu, w Bleicherode prace zostaną wznowione, ale nikt w to już nie wierzył. Personel Peenemünde rozpierzchł się po okolicznych wsiach, wiele barek nie dopłynęło do celu, gubiąc się gdzieś po drodze, a nikt nie potrafił doliczyć się wagonów i ciężarówek, pakowanych w pośpiechu i niewłaściwie oznakowanych.

Dieter Hunzel cierpliwie doczekał rana i poszedł do szpitala odwiedzić Wernera von Brauna, który złamał rękę, gdy kierowca samochodu, którym w ostatnich dniach pokonywał setki kilometrów, zasnął i wpadli do rowu. Kontuzja okazała się bardzo skomplikowana, a silne bóle prawego ramienia ciągle się powtarzały. Nie tylko z tego powodu był w fatalnym nastroju, gdy Hunzel odnalazł go w izolatce, jaką tworzyły prześcieradła rozciągnięte na sznurkach i odgradzające von Brauna od reszty sali zapełnionej rannymi żołnierzami.

– Rosjanie są nad Odrą, a Amerykanie lada dzień dojdą do Łaby – powiedział, witając swojego zastępcę. – Gdzie się pan zatrzymał?

– Na podłodze w sali miejscowej restauracji – uśmiechnął się Hunzel. – To musiał być kiedyś przyjemny lokal.

– Niech pan się przeniesie do pociągu. Większość naszych ludzi tam kwateruje.

– Jakieś dalsze rozkazy?

Braun pokręcił głową.

– Rozkazy wydaje Kammler – mówił o SS-Obergruppenführerze Hansie Kammlerze, dowodzącym z rozkazu Hitlera ostrzałem rakietami V-2 miast brytyjskich i holenderskich. – On uważa, że nasze rakiety ocalą Rzeszę. Obawiam się jednak, że nie uda nam się długo utrzymać wyrzutni w Holandii, skoro Amerykanie przeszli Ren. Niech pan już idzie, Hunzel, i wróci, gdy urządzi się pan w wagonie. I niech pan wezwie tu lekarza.

Hunzel zdawał sobie sprawę, że gwałtowna zmiana w nastroju jego szefa była spowodowana atakiem bólu.

Odszedł bez słowa w poszukiwaniu lekarza, który mógłby podać Braunowi środek znieczulający.

16 kwietnia, godzina 3.00; radziecka artyleria otwiera ogień

Przewidywania von Brauna były słuszne. W końcu marca Kammler wydał rozkaz wycofania wojsk rakietowych z Holandii. Ostatnia rakieta V-2 została odpalona z Schoeppingen 27 marca 1945 roku. Cztery dni później SS-Obergruppenführer Hans Kammler wezwał von Brauna, który mimo powtarzających się ataków bólu opuścił szpital.

– Wybierze pan pięciuset swoich najcenniejszych współpracowników i przygotuje ich do odjazdu moim specjalnym pociągiem. Żadnych rodzin. Wysyłam was do miejsca, gdzie będziecie mogli kontynuować najważniejsze prace, bez obawy, że zostaniecie otoczeni przez nieprzyjaciela.

– Jakie to miejsce? – zapytał von Braun.

– Dowie się pan we właściwym czasie – burknął Kammler, kończąc rozmowę.

Werner von Braun nie miał już wątpliwości, że rozpoczęcie pracy w nowym miejscu było tylko mrzonką esesmana, który nie chciał zrozumieć, że wojna była już przegrana.

Tego samego dnia polecił Hunzelowi, aby wybrał dziesięciu ludzi do załadowania skrzyń z dokumentami na ciężarówki i wywiezienia bezcennego ładunku w bezpieczne miejsce. Wybrał takie – szyb kopalni w pobliżu miasteczka Dörnten w Górach Harzu. Po dwóch dniach gorączkowego pakowania dokumentów trzy ciężarówki z przyczepami wyruszyły w drogę do Gór Harzu. W tym samym czasie ludzie von Brauna rozpoczęli podróż do Oberammergau.

Nowe miejsce wyglądało dość niepokojąco. Przygotowano im kwatery na przedmieściach w kilku domach otoczonych drutem kolczastym i pilnowanych przez esesmanów. Do czego zmierzał Kammler? Chciał wykorzystać ich do targów z aliantami czy zyskać pewność, że żaden z inżynierów pracujących przy konstruowaniu rakiet nie wpadnie żywy w ręce aliantów.

– Chciałbym widzieć się z Obergruppenführerem – Werner von Braun wszedł do pokoju zajmowanego przez komendanta ośrodka.

Zwalisty esesman o twarzy nabrzmiałej od nadmiaru alkoholu i zaczerwienionych oczach podniósł się zza biurka.

– SS-Obergruppenführer Kammler jest nieobecny – podszedł do Wernera von Brauna. – Wyjechał do Pragi.

– Wobec tego pan musi podjąć decyzję o rozproszeniu moich ludzi. Trzymanie ich w jednym miejscu jest bezsensem. Wystarczy kilka wrogich samolotów, a nikt nie przeżyje. Nie mamy się gdzie ukryć przed bombami.

– A ja nie mam możliwości przetransportowania pana ludzi w inne miejsce.

– W ciągu najbliższych godzin dojedzie co najmniej dwadzieścia samochodów z Bleicherode. Wystarczy, żeby przewieźć moich ludzi do okolicznych domów.

– Nie miałem takiego rozkazu – esesman był niezdecydowany.

Von Braun podszedł bliżej.

– Poleciłem również, aby jeden z samochodów, z dużym zapasem benzyny oddać do pana dyspozycji...

Esesman zastanawiał się przez chwilę. Wahał się.

– Rozkażę moim żołnierzom, aby eskortowali pana ludzi do okolicznych domów. Nikt nie powinien jednak opuszczać rejonu Oberammergau. A co z pana ręką? – Komendant zauważył grymas bólu na twarzy von Brauna, gdy ten wykonał jakiś nieopatrzny ruch.

– Wciąż boli.

– W miejscowym szpitalu jest paru lekarzy bardzo doświadczonych w składaniu połamanych rąk i nóg narciarzy. Zadzwonię tam, żeby natychmiast pana przyjęli.

Okazało się, że złamana ręka była źle złożona i miejscowy chirurg zdecydował się na ponowne łamanie. Werner von Braun w szpitalnym łóżku mógł tylko biernie obserwować, co dzieje się wokół. Najbardziej niepokojące wiadomości docierały ze wschodu, gdzie 16 kwietnia Armia Czerwona rozpoczęła uderzenie na Berlin.

Marszałek Żukow w ciągu niespełna półtora tygodnia, jakie minęło od jego spotkania ze Stalinem, wykonał rozkaz, gromadząc nad Odrą siły, które miały zmiażdżyć niemiecką obronę w najkrótszym czasie. Zaczynał rozumieć niepokój Stalina. Na początku kwietnia wojska zachodnich aliantów ruszyły na wschód, a ich marsz bardziej spowalniały korki na drogach niż opór Wehrmachtu. Już 11 kwietnia czołówki 9. armii generała Williama H. Simpsona doszły do Łaby i uchwyciły przyczółek na wschodnim brzegu; od Berlina dzieliło je tylko pięćdziesiąt kilometrów terenu dogodnego do rozwinięcia wojsk. Ich dowódca gotów był wyruszyć na podbój stolicy.

Czy tak mogło się stać? Armia Simpsona liczyła 50000 żołnierzy, którzy w ciągu kilkunastu dni pokonali prawie pięćset kilometrów. Armia Czerwona przygotowała do szturmu na Berlin 1250000 żołnierzy. Czy więc Amerykanie mieli szansę zdobyć miasto, dysponując siłami ponad dwudziestokrotnie mniejszymi? Generał Eisenhower nie dał jednak Simpsonowi szansy na sprawdzenie siły jego wojsk. Z jego polecenia dowódcę 9. armii wezwał do siebie generał Omar Bradley, dowódca 12. Grupy Armii, i wprost powiedział, że ma wycofać swoje wojska za Elbę. Nie chciał słuchać argumentów Simpsona, że Amerykanie mogą być w Berlinie w ciągu dnia.

Marszałek Żukow nie znał treści rozmowy Bradleya z Simpsonem i mógł się obawiać, że zachodni sojusznik podejmie próbę zdobycia miasta, zanim jego wojska ruszą do szturmu. Wiedział, że ma wielokrotną przewagę nad rozbitymi, wykrwawionymi jednostkami niemieckimi, którym brakowało paliwa, broni i amunicji[32], ale spodziewał się, że obrona na wschodzie będzie o wiele bardziej twarda i zacięta niż na zachodzie. Niemcy mogli spodziewać się najgorszego ze strony żołnierzy radzieckich wkraczających do miasta.

W nocy 16 kwietnia o godzinie 3.00 nad radzieckimi przyczółkami nad Odrą rozbłysły trzy zielone rakiety, dając sygnał do rozpoczęcia artyleryjskiej kanonady. Niebo zajaśniało ogniem z tysięcy wystrzeliwujących luf. I tak raz za razem, aż huk dział zlał się w jeden wielki grzmot, a rozbłyski zamieniły się w czerwoną łunę. Fala pożarów wzniecona eksplozjami ogarniała lasy i wsie z prędkością biegnącego człowieka. Po kilkunastu minutach fala gorącego powietrza, niosąca swąd spalenizny, popiół i płonące szmaty, dotarła do radzieckich okopów. Tam artylerzyści z otwartymi ustami, oszołomieni dymem prochowym i hukiem wystrzałów, jak w gorączce ładowali pociski i wysyłali je w stronę niemieckich stanowisk. Stamtąd nie padł ani jeden strzał.

Rakieta V-2 na ruchomej wyrzutni

Żukow był zadowolony. Brak aktywności nieprzyjaciela uznawał za wynik celnego ognia, który zniszczył stanowiska obronne i wypłoszył ich załogi. Mylił się. Dowodzący wojskami Grupy Armii „Wisła” generał pułkownik Gotthard Heinrici[33] był doświadczonym oficerem. W styczniu 1942 roku dowodził 4. armią pod Moskwą i dobrze poznał rosyjską technikę ataku. Opracował wówczas bardzo skuteczny system obrony. Tuż przed spodziewanym atakiem wycofywał swoje oddziały na drugą linię, aby radzieckie pociski spadały na puste transzeje i okopy; nazywał to biciem w pusty worek. Nad Odrą, 15 kwietnia, analizując w swojej kwaterze w Schönewalde raporty wywiadu, doszedł do wniosku, że wojska radzieckie rozpoczną szturm następnego dnia we wczesnych godzinach porannych. Natychmiast rozkazał generałowi Theodorowi Bussemu, dowodzącemu 9. armią, aby wycofał swoich żołnierzy na drugą linię obrony. W nocy z 15 na 16 kwietnia transzeje i okopy, w które Rosjanie wycelowali działa, były puste.

Po półgodzinnej kanonadzie na niebie rozpaliły się tysiące różnokolorowych rakiet. I wtedy stało się coś dziwnego. Nad linią frontu rozbłysły jasnoniebieskie smugi, które rozżarzały się z sekundy na sekundę. To sto czterdzieści reflektorów lotniczych, których światło miało odnajdować samoloty lecące na wysokości wielu kilometrów, ustawionych co dwieście metrów świeciło w stronę nieprzyjacielskich okopów. W oślepiającym świetle nikły sylwetki żołnierzy i czołgów, podążających w stronę niemieckich linii obronnych.

Feldmarszałek Erwin Rommel ogląda wyrzutnię Do-Werfer

Czyżby tak doświadczony oficer, jak marszałek Żukow, uwierzył, że światło reflektorów odegra jakąkolwiek rolę w tym wielkim natarciu? Bez wątpienia, nie. Żukow tworzył widowiskową oprawę ostatniej bitwy w Europie. Rakiety i smugi reflektorów miały być efektem, niczym więcej. Był pewny, że jego pancerny walec przetoczy się przez okopy zasłane trupami niemieckich żołnierzy i pędzić będzie w stronę Berlina. Popełnił błąd, nie doceniając wroga. Niemieccy żołnierze powrócili na swoje stanowiska, gdy tylko zakończyła się artyleryjska nawała, i otworzyli ogień do nacierających czołgów. Niezwykle skuteczne armaty kal. 88 mm, niszczyciele czołgów i żołnierze z pancerfaustami zbierały straszne żniwo.

Zatrzymanie radzieckich wojsk nie mogło trwać długo. Ogrom środków, jakie zgromadzono do tej operacji, dawał pewność, że obrona niemiecka zostanie szybko przełamana. Już 18 kwietnia wojska Żukowa przebiły się przez niemieckie linie obronne u stóp Wzgórz Seelowskich.

Tymczasem na południu, gdzie niemiecka obrona była słabsza, 3. armia pancerna gwardii zdobyła Zossen i w błyskawicznym tempie zbliżała się do Berlina. Koniew, czując już zwycięstwo, wysyłał posiłki. Wojska obydwu frontów – Koniewa i Żukowa, wchodziły na przedmieścia stolicy.

Pułkownik John Lansdale pochylił się nad mapą, na której zaznaczał postępy wojsk radzieckich. Od sierpnia 1944 roku był członkiem specjalnej misji wojskowej Alsos, której zadaniem było poszukiwanie niemieckich fizyków nuklearnych, urządzeń i dokumentów. Odnieśli wielkie sukcesy: aresztowali ośmiu niemieckich naukowców, wśród których byli wszyscy najważniejsi: Carl Friedrich von Weizsäcker, Maks von Laue i Otto Hahn, odkrywca rozszczepienia jąder atomu. W Hechingen odnaleziono niedokończony reaktor atomowy. Pozostawała sprawa niemieckich zapasów uranu.

– Nasze wojska są w tej chwili w Stassfurt, ale ten rejon mają zająć Rosjanie – Lansdale wskazywał na mapę, na której wykreślono strefy rozdziału wojsk sojuszniczych. – Musimy się spieszyć, jeżeli nie chcemy podarować Rosjanom wszystkich europejskich zapasów uranu.

Wywiad wskazywał, że Niemcy ukryli w fabryce w Stassfurcie co najmniej kilkaset ton uranu, przejętego w 1940 roku w Belgii.

– Kiedy tam mogą dojść? – Pułkownik Borys Pash, dowodzący misją Alsos, podszedł do szkolnej tablicy, na której Lansdale zawiesił mapę Niemiec i wykreślał na niej postępy wojsk radzieckich.

– Jeśli utrzymają tempo natarcia, to mogą tam być jeszcze przed końcem miesiąca.

– Jutro rano jedziemy do Stassfurtu! – zadecydował Pash.

Następnego dnia, 17 kwietnia, Pash i Lansdale wysiedli z jeepa przed rozwaloną bramą fabryki. Dookoła nie było żywej duszy, a wiatr roznosił dym z palących się szmat i papierów. Wszędzie panował nieopisany bałagan, jaki pozostawili po sobie francuscy robotnicy przymusowi, którzy po wycofaniu się esesmanów plądrowali fabrykę, zabierając wszystko, co mogło mieć jakąkolwiek wartość. Na dziedzińcu pod prowizorycznym zadaszeniem ułożono długie rzędy beczek pomalowanych na jaskrawy żółty kolor; wiele rozbitych walało się pośrodku dziedzińca, co świadczyło, że szukano w nich wartościowych przedmiotów.

– W tych beczkach może być ponad tysiąc ton rudy uranowej – ocenił pułkownik Pash. – Możemy uznać, że jest to cały zapas rudy uranowej, jaki Niemcy przechwycili w Belgii, a to wskazywałoby, że nie przystąpili do produkcji bomby atomowej.

Pułkownik Lansdale szedł wzdłuż długiego rzędu beczek.

– Zakładając, że na jedną ciężarówkę zmieścimy trzy tony, będziemy potrzebowali bardzo dużo samochodów albo bardzo dużo czasu. Nie mamy ani jednego, ani drugiego.

– Nie mamy też innego wyjścia – dodał Pash, wracając do jeepa.

Tej nocy amerykańscy żołnierze zaczęli przetaczać beczki na ciężarówki, które udało się znaleźć w okolicy, i transportować ładunek na pobliską bocznicę kolejową.

Wbrew obawom wojska radzieckie nie zdołały dotrzeć do Stassfurtu, zanim operacja wywiezienia uranu nie została zakończona. Dokładne obliczenia wskazywały, że wywieziono stamtąd 1200 ton rudy uranowej, co wówczas stanowiło ponad połowę zapasów dostępnych w Europie.

Wkrótce pułkownik Pash dowiedział się o następnym sukcesie: 2 maja w Bawarii do amerykańskiego oddziału zgłosili się ludzie pracujący przy budowie rakiet: Werner von Braun i jego brat Magnus, generał Walter Dornberger[34] oraz dwudziestu innych konstruktorów z Peenemünde. Poinformowali, gdzie złożyli czternaście ton dokumentacji technicznej rakiet.

W tym samym dniu przez bramę fabryki w Stassfurcie przejechało kilka jeepów z żołnierzami w radzieckich mundurach i cywilami. Na dziedzińcu nie wysiedli nawet z samochodów, lecz zatoczyli duże koło i odjechali. Można było odnieść wrażenie, że przybyli tylko po to, aby sprawdzić, czy ich informacje, że w fabryce już niczego nie ma, były prawdziwe.

W pierwszym samochodzie na tylnym siedzeniu obok generała porucznika Awramiego Pawłowicza Zawieniagina, zastępcy Berii, siedział mężczyzna w cywilnym ubraniu, choć na marynarkę narzucony miał wojskowy płaszcz. Szczupły blondyn z lekko przerzedzonymi włosami, o sympatycznej twarzy z nieco odstającymi końcówkami uszu; był to profesor Julij Chariton. Wydawał się zaniepokojony, że informacje o przejęciu przez Amerykanów całego zapasu belgijskiej rudy uranu potwierdziły się. Liczył, że uda im się odnaleźć choć część tego skarbu. Spóźnili się.

Specjalna radziecka komisja przybyła do Niemiec 24 kwietnia 1945 roku. W jej składzie byli specjaliści z różnych dziedzin, ale najwięcej było ekspertów od rakiet, co wskazywało, że rząd radziecki największą wagę przykładał do zdobycia materiałów z tej dziedziny. Szef tego specjalnego zespołu, generał Leonid Gaidukow, był specjalistą od artylerii rakietowej i po pierwszym okresie poszukiwań dokumentów i fachowców pozostał w Niemczech, kierując instytutem Nordhausen. Później przyjechał Wiktor Miszin, który badał fragmenty V-2, dostarczone do Moskwy w 1944 roku. W sierpniu przyjechali Walentin Głuszko[35] i sam Siergiej Korolow[36], obydwaj niedawno zwolnieni z więzienia, gdzie osadzono ich w 1938 roku pod zarzutem działalności antypaństwowej.

Członkowie radzieckiej komisji szybko zorientowali się, że nie mają szans schwytania najważniejszych niemieckich naukowców i inżynierów ani odnalezienia najcenniejszej dokumentacji. Pozostało im poszukiwanie techników i sprzętu, co zakończyło się całkowitym sukcesem. Do końca 1945 roku wywieziono do ZSRR osiem rakiet na paliwo płynne, czterdzieści jeden rakiet na paliwo stałe, takich jak Rheinbote, SB-800, a ponadto 186 zespołów naprowadzania, naddźwiękowy samolot rakietowy DFS 346, rakietowe myśliwce Me 163B i wiele innych.

Zespół, który poszukiwał śladów niemieckich badań nuklearnych, liczył na odnalezienie zapasów uranu, gdyż od tego zależało uruchomienie reaktora. Wywiezienie przez Amerykanów 1200 ton uranu z fabryki w Stassfurcie było dotkliwym ciosem, ale szef zespołu, profesor Julij Chariton, liczył na odnalezienie tlenku uranu, na którego ślad wpadł w niezwykłym archiwum w Berlinie. Hitlerowcy nadzwyczaj skrupulatnie inwentaryzowali dobra rabowane w okupowanych państwach: dzieła sztuki, aparaturę naukową i przemysłową, broń, opracowania naukowe. Dokładną dokumentację składali w specjalnym archiwum w Berlinie, które jakimś trafem przetrwało bombardowania i oblężenie miasta.

Wiktoriański pałacyk w Bletchley Park, serce tajnego ośrodka

Kartoteki zapełniały sale na sześciu kondygnacjach. Analiza ich zawartości musiała trwać wiele miesięcy, tym bardziej że niemiecki personel odmówił współpracy. Jednak Chariton miał szczęście. Dość szybko udało mu się odnaleźć zapiski o przywiezieniu do Niemiec tlenku uranu. Ale na tym ślad się urywał. Po długotrwałych i żmudnych poszukiwaniach, gdy specjalny zespół jeździł od miasta do miasta, Chariton znalazł informację, że jakiś oddział wojska, uznając tlenek za barwnik, odesłał go do farbiarni w Berlinie.

– Czy to możliwe, profesorze? – generał Zawieniagin spojrzał z niedowierzaniem na Charitona.

– Całkowicie możliwe – potwierdził naukowiec. – Tlenek uranu ma intensywny żółty kolor. Mogli to wziąć za farbę do tkanin.

– Nasze informacje wskazują, że beczki z tlenkiem mogą być w farbiarni w Berlinie, niestety w części zajętej przez wojska amerykańskie – generał wpatrywał się w mapę miasta rozłożoną na stole. Chariton podszedł bliżej i spojrzał na punkt, który wskazywał generał.

– Odnoszę wrażenie, towarzyszu generale, że ta farbiarnia jest tuż, tuż, przy samej granicy sektora amerykańskiego, ale jeszcze po naszej stronie. Tak się szczęśliwie złożyło...

– Macie rację, Juliju Borysowiczu, omalże bym tego nie przeoczył...

Chariton był nadzwyczaj podniecony, gdy o świcie w konwoju NKWD dotarł do farbiarni, dużego dwupiętrowego budynku z czerwonej cegły, otoczonego wysokim murem. Wewnątrz spotkali grupę mężczyzn z czerwonymi opaskami na ramionach, którzy przedstawili się jako antyfaszyści pilnujący narodowego majątku. Rzeczywiście było czego strzec, gdyż oprócz zapasów farby magazyny były pełne owczych skór przygotowanych do barwienia i bel materiału. Nie mieli jednak zamiaru stawiać oporu oddziałowi NKWD, więc Chariton i jego ludzie zaczęli przeszukiwać magazyny. W ostatnim znaleźli rzędy niewielkich drewnianych beczek ułożonych w kilku warstwach. Między nimi leżała tabliczka z odręcznym napisem „U^3O^8”.

– Zawiadomcie generała Zawieniagina, że znaleźliśmy to, czego szukaliśmy – polecił żołnierzowi. Sto trzydzieści ton tlenku uranu załadowano na ciężarówki i powieziono na stację kolejową. Później Igor Kurczatow stwierdził, że ten ładunek „przyspieszył uruchomienie reaktora produkującego pluton o cały rok”.

Walki w Berlinie ustały. Wszędzie na ulicach widać było białe flagi powiewające w oknach domów, które przetrwały ostrzał i bombardowania.

Ostateczny triumf Stalina zakłócił drobny incydent dyplomatyczny. 7 maja o godzinie 1.41 w nocy w Reims we Francji generał Alfred Jodl podpisał akt bezwarunkowej kapitulacji. Ze strony aliantów zachodnich podpisy złożyli szef sztabu głównodowodzącego wojskami alianckimi generał Walter Bedell Smith, a ze strony radzieckiej generał major Iwan Susłoparow. Dokument przewidywał zakończenie działań wojennych 8 maja o godzinie 21.01. Opóźnienie wynikało z trudności, jakie napotykało dowództwo wojsk niemieckich w przekazaniu decyzji o kapitulacji do oddziałów rozrzuconych w Niemczech, a pozbawionych łączności z kwaterą główną. Jednakże tego samego dnia Stalin zadzwonił do szefa sztabu artylerii generała Woronowa.

– Któż to jest ten „słynny” generał artylerii Iwan Susłoparow? – Nie czekał na odpowiedź i przerwał bełkoczącemu Woronowowi. – Nie zadbaliście o właściwą edukację swoich ludzi. Generał Susłoparow zostanie odwołany do Moskwy i surowo ukarany!

Zastanawiające. Generał major Susłoparow nie mógł ot tak pojechać do Reims i podpisać aktu kapitulacji. Ktoś musiał dać mu pełnomocnictwa, rozkaz, wysłać go tam. Kto? Czyżby sam Stalin, który szybko zrozumiał błąd i udawał, że nic nie wiedział o ceremonii w Reims?

Premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill i prezydent USA Harry Truman zaproponowali, by 8 maja szefowie rządów złożyli oświadczenie o zwycięstwie nad Niemcami. Stalin zaprotestował. Argumentując, że walki z Niemcami jeszcze trwają, zaproponował złożenie takiego oświadczenia 9 maja. Churchill odpowiedział pierwszy: „Odroczenie mojego oświadczenia [o zakończeniu wojny w Europie – B.W.] o 24 godziny, jak Pan proponuje, będzie dla mnie niemożliwe”.

Prezydent Truman stwierdził 8 maja w liście do ambasadora Andrieja Gromyki: „Proszę Pana o powiadomienie marszałka Stalina, że jego pismo do mnie doszło do Białego Domu dzisiaj o godzinie 1.00 w nocy. Jednakże gdy list dotarł do mnie, przygotowania były zaawansowane tak dalece, że rozpatrzenie sprawy przesunięcia terminu ogłoszenia przeze mnie wiadomości o kapitulacji Niemiec okazało się niemożliwe”.

Stalinowi udało się wytargować od sojuszników uznanie aktu z Reims za prowizorium kapitulacyjne i zgodę na podpisanie aktu kapitulacji 8 maja w Berlinie.

– Umówiliśmy się z sojusznikami – mówił Stalin w rozmowie telefonicznej z Żukowem – że podpisanie aktu w Reims będzie traktowane jako wstępny protokół kapitulacji. Jutro do Berlina przybędą przedstawiciele niemieckiego naczelnego dowództwa, a także naczelnego dowództwa wojsk sojuszniczych. Reprezentowanie radzieckiego naczelnego dowództwa powierza się wam.

8 maja, piętnaście minut przed północą, do gmachu szkoły saperów w berlińskiej dzielnicy Karlshorst przybyli przedstawiciele aliantów: brytyjski marszałek lotnictwa Arthur Tedder, amerykański generał Carl Spaatz, francuski generał Jean Marie Lattre de Tassigny. Z Flensburga dowieziono byłego szefa Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu feldmarszałka Wilhelma Keitla, naczelnego dowódcę marynarki wojennej wielkiego admirała Hansa Georga von Friedeburga i generała pułkownika lotnictwa Hansa Stumpffa.

Otwarcie ceremonii podpisania aktu kapitulacji przypadło marszałkowi Żukowowi. Wojna w Europie została ostatecznie zakończona.

Tajemnica z przyszłością

Dochodziła północ, gdy ciężarówka wioząca grupę amerykańskich oficerów zatrzymała się przy budynku na rynku w Augsburgu. Żandarm kontrolujący samochody wjeżdżające do miasta wskazał im ten dom jako jeden z nielicznych nadających się na spędzenie nocy. Jeszcze niedawno mieściła się tam kwatera Luftwaffe, ale po właścicielach nie było już śladu.

Howard Campaigne wybrał sobie kąt w dużym pokoju na parterze, gdzie na dwóch stołach rozłożył płaszcze i mimo że to prowizoryczne posłanie było wyjątkowo twarde i niewygodne, zasnął szybko.

Był amerykańskim matematykiem, którego wojskowa kariera zaczęła się zupełnie przypadkowo. W 1941 roku wysłał do dowództwa marynarki wojennej projekt maszyny szyfrującej. Nie zyskał uznania, ale Howardowi, wówczas wykładowcy na Uniwersytecie w Minesocie, zaproponowano kurs kryptoanalizy. Z ciekawości zgodził się i ukończył kurs 5 grudnia 1941 roku. Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny został wysłany do Bletchley Park[37], tajnego brytyjskiego ośrodka, w którym odczytywano szyfrogramy wroga. Pracował tam do końca wojny, gdy włączono go do Target Intelligence Committee, nazywanego w skrócie TICOM, co można przetłumaczyć jako „komitet wywiadu ds. specjalnego zadania”. Zespół ten był jeszcze bardziej tajny niż ośrodek w Bletchley Park, a to dlatego, że miał działać nie przeciwko wrogowi, lecz wojennemu sojusznikowi – Związkowi Radzieckiemu. Decyzja o powołaniu takiej specjalnej grupy wynikała z niejasnego przekonania, że Niemcy musieli odnieść wiele sukcesów w rozpracowywaniu radzieckich kodów i szyfrów. Należało więc możliwie najszybciej dotrzeć do ich tajnych ośrodków i zebrać jak najwięcej maszyn, dokumentów, a przede wszystkim schwytać jak najwięcej kryptologów. W kwietniu 1945 roku grupa specjalistów z TICOM, którą dowodził komandor porucznik Howard Compaigne, wyruszyła do Niemiec, zamierzając szybko dotrzeć do Kaufbeuren, niewielkiego miasta położonego siedemdziesiąt kilometrów na południowy zachód od Monachium. Według wskazań wywiadu, w tym bawarskim mieście znajdował się hitlerowski ośrodek kryptologiczny.

Compaigne wiedział, czego szukać. Niemcy mieli podobno maszynę szyfrującą i deszyfrującą, opartą na Enigmie, ale bardziej zaawansowaną. Nazwali ją Ryba–Miecz i używali do utajniania najważniejszej korespondencji. Ale znalezienie tego urządzenia w państwie ogarniętym wojną wydawało się mało prawdopodobne.

Z Paryża, dokąd dotarli samolotem, ruszyli kilkoma samochodami, kierując się do Bawarii. Postój w Augsburgu był konieczny, gdyż nocna jazda nie była bezpieczna. Następnego dnia mieli dotrzeć do Kaufbeuren.

– Panie komandorze... – żołnierz potrząsnął jego ramieniem.

Compaigne podniósł z trudem głowę. Nie czuł pleców, a zdrętwiała ręka była pozbawiona czucia.

– Niech pan zejdzie jak najszybciej do piwnicy – powiedział żołnierz i odszedł szybko, widząc, że dowódca potrzebuje kilku minut na rozruszanie obolałych mięśni.

Cóż takiego mogli znaleźć w piwnicy? Komandor ruszył w ślad za żołnierzem, masując rękę. Zszedł wąskimi schodami do wielkiego, niskiego pomieszczenia bez okien. Pod ścianami stały długie rzędy stołów z aparaturą radiową i maszynami szyfrującymi. Wyglądało na to, że mieściło się tutaj centrum łączności, które operatorzy opuścili w wielkim pośpiechu.

Sięgnął po zwisającą taśmę telegrafu. Był na niej zapis rozmowy dwóch operatorów.

– Jak u ciebie? – pytał żołnierz z Ulm. – Nasze raporty mówią, że Amerykanie są już w Augsburgu.

– Nie – odpowiedział operator z Augsburga.– Tu wszystko jest w porządku.

Po chwili zmienił zdanie, pisząc:

– O Boże, oni już tu są. Cześć!

Compaigne zaczął przeglądać urządzenia na stołach. Żadne z nich nie było „rybą”, którą tak bardzo chcieli złowić. Co gorsza, w Kaufbeuren, z którym dowódca TICOM łączył tak duże nadzieje, też niczego ciekawego nie znaleziono. Mijały dni. Napływały meldunki od innych grup TICOM. Odnajdywano ważne dokumenty, schwytano dwustu niemieckich kryptologów, których w wielkiej tajemnicy zabrano do Anglii. Wreszcie nadeszła wiadomość, że brytyjscy żołnierze zatrzymali konwój niemieckich ciężarówek, które przewoziły cztery maszyny Ryba–Miecz. Czy mogło się wydarzyć jeszcze coś ważniejszego? Compaigne w to wierzył, choć nie potrafił określić, co to może być. Aż 21 maja 1945 roku w Rosenheim jeden z przesłuchiwanych niemieckich żołnierzy przyznał się, że pracował w oddziale kryptologicznym wywiadu wojskowego Abwehry. Ta informacja była wstępem do układu, który gotów był zawrzeć z przesłuchującymi go Amerykanami.

– Przekażę wam bardzo interesujący aparat, jeżeli zwolnicie mnie z niewoli – powiedział wprost.

Compaigne skinął głową. Wielokrotnie już słyszał podobne propozycje i z reguły nic z nich nie wynikało.

– Jeżeli nie popełnił pan zbrodni wojennych, to da się załatwić – powiedział.

– Nie popełniłem...

– Co to za aparat?

– Używaliśmy go do dekryptażu rosyjskich depesz – wyjaśnił Niemiec i dodał: – Z ogromnym powodzeniem.

Compaigne spojrzał na niego z niedowierzaniem.

– Wie pan, gdzie to jest?

– Wiem, ale poproszę o dokument zwalniający mnie z niewoli.

Compaigne wrócił po kilkunastu minutach i położył na stole dokument, który Niemiec uważnie przeczytał.

– Jest już za późno, abyśmy dzisiaj mogli kopać. Przygotujcie na jutro ze trzydziestu ludzi. Aparat, a właściwie wszystkie urządzenia, zakopano niedaleko, ale zajmują one cholernie dużo skrzyń.

O świcie dwudziestu ośmiu jeńców zaczęło kopać dół przy budynku położonym nieopodal amerykańskiej kwatery. Po kilkunastu minutach ukazały się drewniane wieka. Dużo ich było. Z ogromnym trudem wydobyli dwanaście skrzyń, z których każda ważyła około dwustu kilogramów. Ponadto odkopano pięćdziesiąt trzy mniejsze skrzynie o wadze około trzydziestu kilogramów każda oraz pięćdziesiąt trzy najmniejsze, po piętnaście kilogramów. W sumie wydobyte skrzynie ważyły ponad siedem ton.

Przez następnych kilka dni zmontowano ciemnoszare urządzenia w piwnicy budynku zajętego przez misję TICOM. Komandorowi wydawało się, że odkrył największy skarb drugiej wojny światowej: niemiecką maszynę, za pomocą której można było odczytywać najtajniejszą radziecką korespondencję. Szyfry, których żaden aliancki kryptolog nie mógł odczytać, choć pracowano nad nimi od 1943 roku, wystukane na klawiaturze tego aparatu, w okamgnieniu ujawniały treść.

Następnego dnia maszyna, rozmontowana i ponownie zapakowana w skrzynie, została wywieziona do Bletchley Park. Jej kopię dostarczono do Stanów Zjednoczonych, gdzie działała stacja nasłuchowa Vint Hill Farms, znana jako Stacja Monitorowania nr 1, w pobliżu miasta Warrenton w stanie Virginia. W czasie wojny wykorzystywano ją głównie do przechwytywania komunikacji japońskiej. Po wojnie stała się centrum nasłuchu łączności radzieckiej.

Istota działania tego urządzenia pozostała tajemnicą do dzisiaj. Z opisu przekazanego przez Compaigne’a, a także szefa stacji nasłuchowej, należy wnioskować, że pozwalało ono odtworzyć sygnał radiowy, który przez radziecką stację nadawczą był zniekształcany, aby nie można było go odczytać. Aparatura nadawcza dzieliła depeszę na dziewięć części i wysyłała radiogram na dziewięciu kanałach, zmieniając ich kolejność w dowolny sposób. Niemiecki aparat potrafił ułożyć części podzielonego radiogramu. Czy również pozwalał odszyfrować jego treść? Komandor Howard, opisując próbę, jakiej poddano urządzenie po jego odnalezieniu, pisze, że drukarka wypuściła tekst, ale nie wiadomo, czy chodziło o odszyfrowanie depeszy, czy tylko uporządkowanie „poszatkowanego” radiogramu, który nie był szyfrowany.

Nie wiadomo, ile i jakie depesze udało się odczytać dzięki niemieckiemu urządzeniu. Wiadomo natomiast, że depesze wysyłane z ambasady w Waszyngtonie i biur konsularnych długo stanowiły problem dla amerykańskich kryptologów, ze względu na szczególne zabezpieczenia stosowane w utajnianiu korespondencji dyplomatycznej, a więc również wywiadowczej. Rosjanie szyfrowali swoje depesze podwójnie. Najpierw szyfrant sięgał do księgi kodowej zawierającej 999 pięciocyfrowych kodów, z których każdy oznaczał literę, słowo lub całe zdanie. Za ich pomocą utajniał tekst, ale nie dość tego. Zakodowaną depeszę szyfrował ponownie, wykorzystując tzw. szyfr jednorazowy. Adresat, którym była na przykład ambasada radziecka w Waszyngtonie, mógł odczytać depeszę dopiero wtedy, gdy wcześniej kurier dostarczył ów jednorazowy szyfr. Kryptolodzy nie mieli żadnej możliwości złamania szyfru użytego tylko raz, gdyż nie mieli żadnej możliwości znalezienia punktu zaczepienia. Nie wystarczała regularność występowania określonych znaków w różnych depeszach, nie było żadnych odniesień do wydarzeń, jakich szyfr mógł dotyczyć.

Ten sposób szyfrowania gwarantował bezpieczeństwo radzieckim agentom, którzy dostarczali tajne informacje rezydentom w Waszyngtonie, Nowym Jorku i San Francisco. Klaus Fuchs, David Greenglass czy Harry Gold mogli nie obawiać się, że amerykański kontrwywiad odczyta radzieckie depesze i dowie się o ich działalności. Pozostaliby bezkarni, gdyby nie pewne wydarzenia.

W 1944 roku Biuro Służb Strategicznych[38] otrzymało z Finlandii radziecką księgę kodów liczącą 1500 stron. Zdobycz szybko wróciła do właściciela, gdyż tak nakazał prezydent Franklin D. Roosevelt, ale, bez jego wiedzy, szef OSS polecił skopiować księgę. Pożytek z niej był niewielki, gdyż księga pozwalała odkodować pierwszą warstwę radzieckich depesz, ale nie dawała żadnej możliwości złamania drugiego zabezpieczenia – szyfru jednorazowego. Amerykańskim kryptologom pomógł jednak błąd radzieckich szyfrantów.

W pierwszych miesiącach 1942 roku utajnili oni za pomocą tego samego jednorazowego szyfru ponad trzydzieści tysięcy depesz. Wynikało to zapewne z ogromnego pośpiechu i nawału pracy, jaką w tym czasie wykonywali szyfranci w Moskwie. Szyfr jednorazowy stał się powtarzalny, a to dawało szansę złamania go. Amerykańscy kryptolodzy zauważyli ten błąd wiele lat później. Przez wojenne lata gromadzono radzieckie szyfrogramy w archiwach, licząc, że kiedyś uda się je odczytać. I rzeczywiście tak się stało, ale dopiero w 1948 roku. Agenci przekazujący tajne informacje na temat amerykańskiego programu nuklearnego znaleźli się w potrzasku.

Doktor i inni

Telefon zadzwonił późnym wieczorem. Harry Gold wstawił do zlewu talerz z resztkami pizzy, którą przyniósł z niewielkiej restauracji na dole, i podniósł słuchawkę.

– John mówi – usłyszał. – Harry?

To imię było jednym z pseudonimów Anatolija Jackowa. Dlaczego dzwonił tak późno? Co się stało? Może chciał ostrzec swojego agenta przed niebezpieczeństwem? Takie myśli coraz częściej nachodziły Golda. Zaczynał się bać.

– Musimy się spotkać jutro o piątej na Manhattanie.

Usłyszał stuk odkładanej słuchawki. Określenie „na Manhattanie” oznaczało Volk’s Bar na rogu 3 Avenue i 42 ulicy.

Przybył tam punktualnie i przy barze zamówił piwo. Po kilku minutach obok niego stanął Jackow, którego znał pod pseudonimem „John”.

– Może pójdziemy się przejść – zaproponował Gold.

Jackow pokręcił głową.

– Nie, tu jest bezpieczniej. Mogą nas obserwować. Mamy wiele spraw do omówienia. – Uniósł głowę, rozglądając się w poszukiwaniu odpowiedniego miejsca. Dostrzegł je z tyłu, gdzie stało kilka wysokich stolików. Wzięli szklanki i ruszyli w tamtą stronę.

– Kiedy jedziecie do Santa Fe? – Jackow pytał o podróż do miasta, w którym Gold spotykał się z Fuchsem.

– Drugiego czerwca – odpowiedział Gold i natychmiast dodał usprawiedliwiając się: – Nie mogę wcześniej, gdyż wykorzystałem wszystkie dni wolne. Musiałem wziąć urlop, a dali mi dopiero na początku czerwca.

– To dobrze, że macie więcej czasu. Po spotkaniu z „Charlesem” pojedziecie w inne miejsce. Do Albuquerque...

– O nie! – Gold omal nie krzyknął. – Nie mogę narażać materiałów, które wezmę od „Charlesa”, wykonując dodatkowe zadanie!

Miał rację, postępowanie, jakiego wymagał od niego Jackow było sprzeczne z wszelkimi zasadami.

– Nie bądźcie idiotą – warknął Jackow. – Prowadzę was krok po kroku. Nie rozumiecie, jakie to ważne zadanie.

Gold nagle zmiękł.

– Przepraszam – wymamrotał.

Jackow pominął to milczeniem i wydobył z kieszeni marynarki kartkę złożoną na pół.

– Tutaj macie wszystkie dane człowieka, do którego się zgłosicie...

Gold po raz drugi w swojej szpiegowskiej karierze otrzymywał polecenie na piśmie. Uznał, że to rzeczywiście sprawa niezwykłej wagi. Rozłożył kartkę i pochylając się nad nią odczytał: „Greenglass, High Street nr 209, Albuquerque”. Resztę kartki zapełniały pytania, które miał zadać Greenglassowi. Na końcu było hasło, jakie miał wypowiedzieć: „Przychodzę od Juliusza”[39].

Do kartki przypięta była jeszcze połówka etykiety z galaretki Jello.

Sala obrad w Cecylienhof

Jackow odczekał, aż Gold przeczyta wszystko.

– Greenglass jest zatrudniony w atomowym projekcie – wyjaśnił, co oznaczało, że jest to cywil. Odbierzecie od niego informacje, które już przygotował. Gdyby nie było go w domu, raport będzie miała jego żona. Ta część etykiety musi pasować do drugiej części, którą mają Greenglassowie... – Jackow przerwał i wyciągnął z kieszeni zwitek banknotów. – Tu jest pięćset dolarów[40] – mówił dalej. – Dacie to Greenglassowi lub jego żonie, gdybyście zauważyli, że potrzebują pieniędzy. Spotkamy się piątego czerwca na miejscu numer trzy – zakończył Jackow. Wstał i machnąwszy na pożegnanie, ruszył do drzwi.

Gold rozpoczął podróż do Santa Fe w końcu maja, gdy pojechał z Nowego Jorku do Chicago. Stamtąd pociągiem do Lamy w Nowym Meksyku, gdzie przesiadł się do autobusu jadącego do Santa Fe.

Na miejsce przybył w sobotnie popołudnie 2 czerwca 1945 roku. Miał jeszcze dwie godziny do spotkania wyznaczonego na Castillo Bridge o 16.00, więc poszedł do miejscowego muzeum, aby wyglądało, że jest turystą, który w czasie urlopu zwiedza kraj.

Na moście był punktualnie i zobaczył z daleka, jak nadjeżdża Fuchs („Charles”) swoim starym ciemnoszarym buickiem. Był zadowolony, że nie musiał czekać długo, gdyż okolica była pusta i ludzie z kontrwywiadu mogli obserwować go z daleka.

Szybko przejechali przez most i skręcili w boczną drogę ciągnącą się wzdłuż rzeki. Tam Fuchs zatrzymał samochód.

– Praca w Los Alamos postępuje bardzo szybko – powiedział Fuchs. – Naukowcy pracują teraz po osiemnaście–dwadzieścia godzin na dobę, ale ja nie wierzę, aby udało się zbudować bombę przed zakończeniem wojny z Japonią.

Otworzył schowek w desce rozdzielczej samochodu i wydobył stamtąd szarą kopertę.

– Wszystko znajdziecie tutaj. To materiały szczególnej wagi. Próbny wybuch zostanie przeprowadzony wkrótce. Prawdopodobnie w lipcu. Uważam, że siła wybuchu porównywalna będzie do eksplozji dziesięciu tysięcy ton trotylu.

– Kiedy spotkamy się ponownie? – zapytał Gold.

– Najlepiej w sierpniu, gdy będę miał nowe materiały – odpowiedział Fuchs.

– I informacje o przebiegu próby?

– Nie, nie. Najważniejsze materiały będę miał w końcu sierpnia, może nawet we wrześniu.

Ostatecznie ustalili termin spotkania na 29 września. Gold wysiadł z samochodu, trzymając pod pachą kopertę. Był w niej szkic bomby plutonowej.

Tuż po godzinie 20.00 dojechał autobusem do Albuquerque. Poszedł od razu na High Street 209, ale zastał tam tylko staruszka, który poinformował go, że Greenglassowie wyjechali i wrócą dopiero rano.

Bardzo trudno było znaleźć wolny pokój hotelowy w sobotnią noc i ostatecznie trafił do domu noclegowego, gdzie przespał się na kocach położonych za niewielkim przepierzeniem na korytarzu. Właściwie usiłował przespać się, gdyż świadomość, że ma przy sobie dokumenty niezwykłej wagi, nie pozwalała mu zasnąć. Nad ranem natychmiast wyruszył do domu Greenglassów. Tym razem zastał ich.

Drzwi otworzył młody mężczyzna ubrany w bluzę od piżamy i wojskowe spodnie. Nie zrobił najlepszego wrażenia na niewyspanym Goldzie. Uznał, że ma przed sobą żołnierza, o czym „John” nie uprzedził go, a to była ważna informacja. Wojskowi pracownicy Los Alamos byli bardziej pilnowani przez kontrwywiad niż cywile. Było już za późno, aby mógł się wycofać.

– Pan Greenglass?

– Tak – mężczyzna skinął głową.

– Przychodzę od Juliusza – Gold wypowiedział hasło.

– Niech pan wejdzie – Greenglass szerzej otworzył drzwi. W korytarzu wydobył z kieszeni płaszcza wiszącego na wieszaku połówkę etykiety. Pasowała do części, którą miał Gold.

Prezydent Harry Truman i sekretarz stanu James Byrnes na pokładzie USS Augusta w drodze do Poczdamu

Przeszli do salonu, gdzie siedziała Ruth Greenglass. Ona też nie zrobiła najlepszego wrażenia na Goldzie. Chciał jak najszybciej wyjść z tego domu.

– Czy ma pan dla mnie jakieś dokumenty? – zapytał.

– Mam informacje, ale potrzebuję trochę czasu, żeby je spisać – odpowiedział Greenglass. – Dwie, trzy godziny. Zastanawiam się tylko, czy napisać tam o takim facecie z Nowego Jorku, zatrudnionym w Los Alamos, który byłby dobrym kandydatem na szpiega.

– To bardzo ryzykowne – Gold niechętnie podjął temat. – Niech pan nigdy nikomu nie proponuje zbierania na własną rękę informacji dla Związku Radzieckiego. Wrócę za dwie godziny.

Wstał i szybko wyszedł z domu, w którym czuł się bardzo niepewnie. Greenglass wydawał mu się wyjątkowo naiwny i głupi, a prowadzenie szpiegowskiego interesu z takimi ludźmi zawsze było niebezpieczne. Pojechał na stację, aby kupić bilet, a ponieważ pociąg miał odjechać wieczorem, wynajął pokój w hotelu, aby nie spacerować po mieście, co mogłoby zwrócić na niego uwagę. Późnym popołudniem odebrał kopertę z materiałami, które przygotował Greenglass.

– To niezbyt bogate miejsce – powiedział nagle Gold, rozglądając się po mieszkaniu. – Przydałyby się panu pieniądze...

– Przydałyby się... – przytaknął Greenglass z wyraźnym zażenowaniem.

– Tu jest pięćset dolarów – Gold podał mu zwitek banknotów. Szybko pożegnał się. Chciał być już jak najdalej od tego mieszkania.

W nocy w przedziale kolejowym rozłożył papiery, które otrzymał od Fuchsa i od Greenglassa. Przeglądał je uważnie przez wiele godzin. Nagle zrozumiał, że jest jedynym człowiekiem na świecie, który w prywatnym posiadaniu ma plany bomby atomowej.

Igor Kurczatow otrzymał te dokumenty 2 lipca 1945 roku. Rozłożył je na stole w gabinecie Pawła Sudopłatowa i zaczął uważnie studiować. Czytał powoli:

Pierwsza eksplozja bomby atomowej jest spodziewana w lipcu tego roku. Konstrukcja bomby: aktywnym materiałem bomby jest element 94 [pluton – B.W.], bez użycia uranu 235. Tak zwany inicjator – beryl-polon, źródło cząsteczek alfa, jest usytuowany w środku 5-kilogramowej kuli z plutonu, która jest otoczona 500 funtami „tube alloy” [kodowa nazwa uranu – B.W.], służący jako spowalniacz. Wszystko to znajduje się w powłoce z aluminium o grubości 11 centymetrów. Powłoka aluminiowa jest otoczona powłoką wybuchowego materiału „penthalit”, lub „composition C”, według innych źródeł – „composition B” o grubości 46 cm. Powłoka bomby ma średnicę 140 cm. Całkowita waga bomby, łącznie z penthalite, osłoną etc., wynosi około 3 ton. Oczekiwana moc wybuchowa równa jest 5000 ton TNT. Liczba rozszczepień 75´10^24.

Dalsza część raportu zawierała rysunki, szkice i schematy wyjaśniające działanie poszczególnych elementów bomby. Szef radzieckiego zespołu miał już wiedzę równą wiedzy Roberta Oppenheimera.

Wszystko wskazuje na to, że materiały, które Kurczatow otrzymał tamtego lipcowego dnia, stanowiły ostatnie części układanki, mozolnie zbieranej przez wywiad od 1941 roku.

Ogień

Zwycięzcy byli zgodni, że konferencja, która miała zadecydować o podziale powojennej Europy, powinna odbyć się w stolicy pokonanego wroga, podzielonej już na sektory. Nikt więc nie byłby gościem ani gospodarzem. Zamiar ten nie był jednak możliwy do wykonania, gdyż w Berlinie po latach alianckich nalotów i po tygodniu nadzwyczaj zażartych walk nie sposób było znaleźć budynków, które mogłyby pomieścić liczne delegacje, ani też budynku, w którym mogłyby one obradować. Jedynym wyjściem byłoby przeniesienie obrad do pobliskiego Poczdamu, który uniknął zniszczeń. Co prawda, miejscowość ta należała do radzieckiej strefy okupacyjnej, ale Amerykanie i Brytyjczycy łatwo sobie wytłumaczyli, że przecież była ona blisko zachodniej części Berlina, zajętej przez ich wojska.

Premier Winston Churchill przybywa do Berlina

Pałacyk Cecylienhof, ostatni dwór królewski wybudowany w Europie w 1917 roku dla następcy tronu Wilhelma i nazwany imieniem jego żony Cecylie of Mecklenburg-Schwerin, świetnie nadawał się na konferencyjne cele. W 176 pokojach z powodzeniem mogli znaleźć dla siebie miejsce do dyskusji dyplomaci, ich sztaby doradcze, a nawet ochroniarze, zaś główny salon, gdzie wstawiono specjalnie zrobiony na tę okazję okrągły stół, był dobrym miejscem do posiedzeń plenarnych.

Pierwszy w podróż do Poczdamu wyruszył prezydent Harry Truman[41], jako że miał najdłuższą trasę do pokonania. 6 lipca 1945 roku o godzinie 9.50 jego specjalny pociąg wyjechał z Union Station w Waszyngtonie.

W salonce na fotelu obok męża usiadła pani Truman.

– Wiesz, nie jestem szczęśliwa, że jedziemy zobaczyć Panią Rosję i Panią Wielką Brytanię.

– Nienawidzę tej wyprawy, ale muszę to zrobić, a mając do wyboru wygraną, przegraną lub remis, wybieram wygraną. Nie w moim interesie, lecz Stanów Zjednoczonych – odpowiedział z patosem Harry Truman.

Osiemdziesiąt pięć dni wcześniej objął urząd prezydenta po Franklinie D. Roosevelcie, który 12 kwietnia 1945 roku zmarł nagle z powodu wylewu krwi do mózgu. Stało się to wszystko tak nagle, że Truman czuł się całkowicie zaskoczony, a nawet oszołomiony tym, co wydarzyło się w Białym Domu.

– Chłopcy, jeżeli kiedykolwiek modliliście się, módlcie się za mnie teraz – mówił do dziennikarzy na pierwszej konferencji prasowej. – Czuję się jakby Księżyc, gwiazdy i wszystkie planety zwaliły się na mnie.

Jego doświadczenie w polityce zagranicznej było niewielkie. Roosevelt nie informował go o wielu swoich działaniach i planach. Nowy prezydent w ciągu paru godzin musiał opanować nadzwyczaj rozległą wiedzę, obejmującą bardzo skomplikowaną politykę wobec Wielkiej Brytanii, Związku Radzieckiego, Niemiec, Włoch, Japonii. Musiał zapoznać się z osiągnięciami w budowie bomby atomowej i podjąć decyzję o jej użyciu. I wziąć udział w konferencji w Poczdamie, która miała zadecydować o kształcie powojennej Europy. A naprzeciw niego mieli usiąść Stalin i Churchill, dwaj doświadczeni politycy, wytrawni gracze, którzy prowadzili tę grę od początku wojny. Oni rozdali karty. Mógł liczyć jednak na kartę atutową, jaką mieli dać mu naukowcy: broń nuklearną.

Józef Stalin w ogrodzie willi w Babelsbergu

Następnego ranka, 7 lipca, prezydent wraz z towarzyszącymi osobami wsiadł na pokład ciężkiego krążownika Augusta i wyruszył na ocean, kierując się do Antwerpii. Pogoda była dobra, rejs przebiegł bez zakłóceń i po dziewięciu dniach, 15 lipca nad ranem, krążownik wszedł do portu, gdzie na nabrzeżu stała grupa oficerów z generałem Dwightem Eisenhowerem na czele. Powitanie było krótkie i kawalkada pojazdów wyruszyła w liczącą 60 kilometrów drogę do lotniska w Brukseli, skąd trzy samoloty C-54 zabrały amerykańską delegację do Berlina. O godzinie 17.00 prezydent był już w swojej kwaterze, przyznanej mu przez Rosjan na Keiserstrasse 2 w Babelsbergu. Ta piękna wakacyjna miejscowość, gdzie przyjeżdżali na wypoczynek najbardziej znani aktorzy i ludzie z niemieckiego przemysłu filmowego, pozostała nienaruszona przez wojenne działania. Właśnie dlatego Rosjanie zdecydowali się umieścić w tamtejszych willach wszystkie delegacje, które miały obradować w pobliskim Poczdamie.

Prezydent Truman, patrząc na swoją kwaterę, zastanawiał się, kto mógł być właścicielem domu, typowo niemieckiego, który przypominał dworzec kolejowy w Kansas City. „Myślę, że mieszkała tutaj jakaś gwiazda filmowa, którą Rosjanie wywieźli do obozu pracy”, zanotował w pamiętniku. Wiele miesięcy później otrzymał list od właściciela domu o nazwisku Müller-Grote, który wyjaśniał, że dom zbudował w 1896 roku jego dziadek, niemiecki wydawca.

„Dziesięć tygodni wcześniej, zanim pan wszedł do tego domu – pisał Müller-Grote – mieszkańcy żyli w ciągłym strachu. Dzień i noc rosyjscy żołnierze rabujący wszystko dookoła przychodzili do domu; zgwałcili moje siostry na oczach ich rodziców i dzieci, pobili moich starych rodziców”.

Właściciel nie został wywieziony na Syberię, lecz na czas gdy prezydent zamieszkał w jego domu, on z żoną przeniósł się kilkaset metrów dalej do mieszkanka na poddaszu.

W tym czasie premier Winston Churchill zakończył swoje wakacje w południowej Francji, gdzie odpoczywał po trudnej kampanii wyborczej, która trwała do 5 lipca. Miał nadzieję, że jego Partia Konserwatywna uzyska niewielkie zwycięstwo nad laburzystami, co wydawało się oczywiste, skoro on, lider tej partii, był symbolem zwycięstwa dla wszystkich ludzi w Europie. Spodziewał się, że wyniki wyborów przeprowadzonych 5 lipca znane będą dopiero po trzech tygodniach, co wynikało z konieczności podliczenia głosów oddawanych przez brytyjskich żołnierzy rozsianych po całym świecie.

Wieża na pustyni Alamogordo,

na której umieszczono nuklearny ładunek

Samolot premiera wystartował z lotniska w Bordeaux późnym popołudniem, aby po kilku godzinach wylądować w Berlinie, skąd Churchill samochodem dotarł do swojej kwatery w Babelsbergu, dwie przecznice od domu Trumana.

Następnego dnia w południe wyruszył w towarzystwie ministra spraw zagranicznych Anthony’ego Edena i sir Aleksandra Cadogana oraz córki Mary, którą chętnie zabierał na wszystkie zagraniczne wyjazdy, na spacer do willi Trumana. Miało to być pierwsze spotkanie polityków, z których jeden wygrał wojnę, a drugi zamierzał odnieść zwycięstwo w zmaganiach w czasie pokoju. Przypadli sobie do gustu, gdyż, jak obaj stwierdzili, „mówili tym samym językiem”, lecz nie spodziewali się, że w wyniku przegranych wyborów za trzy tygodnie ich drogi rozejdą się na dobre.

Trzeci uczestnik konferencji spóźniał się. W czasie gdy Truman i Churchill gawędzili w salonie domu na Keiserstrasse 2, Józef Stalin był gdzieś w północnej Polsce, gdyż wyjazd z Moskwy uległ opóźnieniu o jeden dzień. Przyczyny są trudne do ustalenia. Mówiło się, że kłopoty Stalina z sercem skłoniły lekarzy do doradzenia mu krótkiego wypoczynku przed trudnymi rokowaniami. Możliwe, że umyślnie opóźnił przyjazd do Poczdamu, aby zrobić większe wrażenie na sojusznikach, zmuszając ich do czekania na niego.

Spóźnienie można było nadrobić, gdyby Stalin zdecydował się skorzystać ze swojego samolotu DC-3 Dakota, stojącego w gotowości do startu na lotnisku w Chodynce, ale dyktator bał się latać. Z tego powodu unikał powietrznych podróży, aczkolwiek w 1943 roku musiał lecieć do Teheranu na spotkanie z prezydentem Franklinem D. Rooseveltem i premierem Winstonem Churchillem, gdyż podróż koleją była niemożliwa. I wtedy jak na złość lot okazał się koszmarem, potwierdzającym najgorsze obawy i lęki dyktatora. Samolotem trzęsło, jakby jechali furmanką po kocich łbach, a na dodatek nad górami kilka razy wpadali w powietrzne dziury tak raptownie, że Stalin bladł i kurczowo chwytał się poręczy fotela. Siedzący naprzeciw niego marszałek Kliment Woroszyłow czuł się równie źle i Stalin znajdował w jego oczach współczucie i zrozumienie. Po tym doświadczeniu odrzucił możliwość podróży do Poczdamu samolotem i nakazał Ławrentijowi Berii przygotowanie pociągu.

Pustynia Alamogordo;

pierwszy wybuch nuklearny na Ziemi

Beria starannie zaplanował trasę, kierując się przede wszystkim względami bezpieczeństwa dyktatora. Najkrótsza droga prowadziła przez Warszawę, jednakże obawiając się nastawienia Polaków, którzy dobrze pamiętali niedawne krzywdy wyrządzone im przez NKWD i Armię Czerwoną, wybrał dłuższą drogę przez Prusy Wschodnie. Cała trasa miała liczyć 1923 kilometry, z których 1095 biegło przez Związek Radziecki, 594 przez północną Polskę i 234 przez Niemcy.

Specjalny pociąg złożono z jedenastu wagonów, wśród których szczególnym luksusem wyróżniały się cztery przeznaczone dla Józefa Stalina. Miały swoją historię, gdyż trzydzieści lat wcześniej należały do Mikołaja II. Car używał ich w czasie wizytacji frontowych oddziałów. Po rewolucji salonki wykorzystywał Lew Trocki, który również odbywał długie podróże na front. Gdy nadeszły spokojniejsze czasy, wagony oddano do muzeum, choć oczywiście nigdy nie wspominano, że jeździł nimi Trocki, uznany przez Stalina za najbardziej znienawidzonego wroga.

Cała trasa z Moskwy do Poczdamu została obsadzona żołnierzami NKWD i Armii Czerwonej. Do tej operacji przeznaczono 17 tysięcy enkawudzistów oraz 1515 żołnierzy z innych formacji, dzieląc ich na niewielkie oddziały liczące od sześciu do piętnastu ludzi, rozstawionych co kilometr wzdłuż torów. Mieli patrolować wyznaczone odcinki, szukając min i śladów sabotażu oraz osłaniać pociąg, gdy wjeżdżał w ich rejon. Już te oddziały gwarantowały całkowite bezpieczeństwo dyktatorowi i jego towarzyszom, ale Beria uznał, że ochronę należy wzmocnić ośmioma pociągami pancernymi poprzedzającymi pociąg Stalina i podążającymi z tyłu. Ich działa, karabiny maszynowe oraz kompanie szturmowe i lekkie czołgi, które przewoziły na lorach stanowiły siłę wystarczającą do odparcia ataku co najmniej paru wrogich pułków.

W Babelsbergu na Stalina oczekiwał najbardziej okazały dwukondygnacyjny dom o powierzchni czterystu metrów kwadratowych. Zgromadzono tam zapasy żywności, napoje, oraz, ku uciesze gospodarza i jego gości, gry. Oczywiście Beria zadbał, aby innym członkom radzieckiej delegacji też niczego nie brakowało.

Równie okazałą willę, z jedenastoma pokojami, przeznaczono dla Wiaczesława Mołotowa[42], komisarza spraw zagranicznych, bez wątpienia drugim pod względem ważności członkiem radzieckiej delegacji.

Beria napisał w raporcie dla Stalina: „Zorganizowano trzy źródła zaopatrzenia w odległości siedmiu kilometrów od Poczdamu. Są to: farma trzody chlewnej, drobiu oraz gospodarstwo warzywne. Są również dwie piekarnie. Cała obsługa jest z Moskwy. Przygotowano dwa lotniska”.

Nad bezpieczeństwem radzieckiej delegacji miało czuwać siedem pułków NKWD, to jest około 3,5 tysiąca żołnierzy, a ponadto 1500 czerwonoarmistów, nad którymi komendę objął generał Siergiej Krugłow.

Rankiem 16 lipca pociąg radzieckiej delegacji dojechał do Berlina, skąd samochodami w silnej eskorcie przybyli do Babelsbergu. Tego dnia Stalin postanowił odwiedzić Harry’ego Trumana, i punktualnie o dwunastej, w towarzystwie Wiaczesława Mołotowa, komisarza spraw zagranicznych i Władimira Pawłowa, tłumacza, wszedł do apartamentu prezydenta. Widząc przed sobą niewysokiego, szczupłego mężczyznę w okrągłych okularach, o kasztanowych włosach przetykanych siwymi pasemkami, wyciągnął rękę na powitanie.

– Proszę mi wybaczyć jednodniowe spóźnienie – powiedział. – Zatrzymały mnie rozmowy z Chińczykami. Chciałem przylecieć samolotem, ale lekarze zabronili ze względu na słabość płuc.

Truman uśmiechnął się przyjaźnie:

– To całkowicie zrozumiałe. Cieszę się, że mogę spotkać pana, generalissimusie Stalin.

Nie wierzył, że to rozmowy z Chińczykami zatrzymały Stalina. Podejrzewał, że radziecki dyktator specjalnie opóźnił przyjazd, aby zamanifestować swoją szczególną rolę wśród sojuszników.

– Chciałbym prosić, żeby zjadł pan ze mną obiad – mówił dalej Truman.

– Niestety, nie mogę – odpowiedział Stalin.

– Gdyby pan chciał, to by pan mógł – nie ustępował Truman.

Stalin roześmiał się i pokiwał głową na znak, że przyjmuje zaproszenie.

Robert Oppenheimer i gen. Leslie Groves na miejscu pierwszej nuklearnej próby

W tym czasie na pustyni Alamogordo w stanie Nowy Meksyk było jeszcze ciemno, gdy naukowcy zaczęli wysiadać z autobusów pomalowanych w maskujące łaty. Być może wczesna pora, a może świadomość nadchodzącego udziału w niezwykłym przedsięwzięciu, sprawiła, że niemalże wszyscy zachowywali milczenie, a próby nawiązania rozmowy nie udawały się. Robert Oppenheimer był już od dawna na miejscu. W białej koszuli, na którą narzucił marynarkę, w kapeluszu nasuniętym na czoło, z wygasłą fajką w zębach nadzorował montowanie specjalnego urządzenia na szczycie wieży.

Dźwig ostrożnie unosił kulę oplątaną siecią rurek i przewodów, którą tak dokładnie opisał w wywiadowczym raporcie dr Klaus Fuchs. Pod aluminiową powłoką o grubości jedenastu centymetrów i warstwą materiału wybuchowego był trzydziestoośmiokilogramowy ładunek plutonu, podzielony na połowy, które łącząc się w wyniku eksplozji konwencjonalnego materiału, miały utworzyć masę krytyczną i zainicjować reakcję łańcuchową.

Operację umieszczenia trzytonowej kuli na szczycie wieży zaplanowano na ostatnią chwilę przed próbą, gdyż w minionych dniach nad pustynią często przechodziły burze i trafienie pioruna w wysoką stalową konstrukcję, górującą nad otoczeniem, zdarzało się bardzo często.

Oppenheimer, niespokojny i wyraźnie podniecony, kręcił się w pobliżu wieży, zdając się nie słyszeć uwag i rozkazów Kennetha T. Bainbridge’a – dyrektora całego przedsięwzięcia na pustynnym poligonie, który otrzymał polecenie, aby nie dopuszczać naukowca w pobliże niebezpiecznego urządzenia. Dopiero około godziny 5.00 Oppenheimer przeniósł się do punktu kontrolnego, oddalonego od wieży o nieco ponad dziewięć kilometrów.

Dziesięć minut później jego zastępca, Saul K. Allison, rozpoczął nadawanie sygnałów czasu.

Naukowcy zgromadzeni w tak zwanym obozie głównym, oddalonym od wieży o 15,5 km, nasunęli ciemne okulary, które miały chronić oczy przed jaskrawym błyskiem i położyli się na ziemi, stopami w stronę miejsca wybuchu.

Czekali. Nagle czas przyspieszył bieg. Minutę przed wschodem słońca oślepiający biały błysk rozświetlił niebo i rozlał się na skalnych ścianach okolicznych gór. Zgasł nagle, a na miejscu wieży pojawiła się ognista kula, która gwałtownie zwiększała swoją objętość i zaczęła unosić się, pociągając za sobą dym i pył pustynny, które uformowały kształt grzyba sięgającego wysoko w niebo.

Wyspy japońskie – plany amerykańskich operacji inwazyjnych; Stalin chciał zająć Hokkaido

Po trzydziestu sekundach do miejsca, gdzie przebywali naukowcy, dotarło uderzenie powietrza. To wygasająca fala podmuchowa, która w odległości kilometra od centrum wybuchu wyrwała z betonowego fundamentu stalowe rusztowanie dźwigające cylinder o wadze 220 ton.

Nikt nie potrafił opisać siły grzmotu, jaki dobiegł ich uszu. Pierwszy raz słyszeli huk tak potężny – można go było porównać tylko z wybuchem wulkanu.

Z wolna dochodziła świadomość siły, którą wyzwoliła eksplozja. Ale dopiero zbadanie miejsca wybuchu wykazało, jak potężna jest nowa broń i jak wielkich zniszczeń dokona w mieście, na które zostanie zrzucona.

W miejscu, gdzie stała wieża z „bombą”, powstał lej o średnicy czterystu metrów. Nie było w nim żadnego śladu po stalowej kratownicy, która narażona na działanie temperatury sięgającej milionów stopni Celsjusza, wyparowała.

Przyrządy pomiarowe ustawione zbyt blisko punktu zerowego przestały działać. Te, które funkcjonowały, pozwalały oszacować następstwa wybuchu nuklearnego: jego siła równa była 17–20 tysięcy ton trotylu, temperatura trzykrotnie wyższa niż na powierzchni Słońca, w promieniu 1600 metrów wyginęło wszelkie życie biologiczne, piasek wokół miejsca, gdzie stało rusztowanie, stopił się, tworząc szklistą płytę.

Były to efekty reakcji łańcuchowej, jaka zaszła zaledwie w jednym kilogramie plutonu, gdyż pozostałe 37 kilogramów ładunku nuklearnego zostało zniszczonych, zanim doszło tam do reakcji.

Generał Leslie Groves patrzył z zaciekawieniem na naukowców, którzy wymyślili i skonstruowali tę broń, a gdy zadziałała, wydawali się wstrząśnięci i przerażeni jej mocą. Odwrócił się do generała Farrela:

– Wojna skończona. Jedna taka sztuka albo dwie – i załatwimy Japonię.

Generał Groves nie pozostał długo wśród naukowców, lecz pospieszył do Los Alamos, gdzie w swoim gabinecie miał przygotować dla sekretarza wojny szczegółowy raport z przebiegu próby nuklearnej. Zdawał sobie sprawę, że prezydent oczekuje na wiadomość o eksperymencie.

W Poczdamie o godzinie 19.30 sekretarz prezydenta zastukał do drzwi jego apartamentu i słysząc zezwolenie, wszedł do pokoju, gdzie Truman siedział w fotelu, czytając gazetę.

– Depesza z Waszyngtonu, sir – powiedział, kładąc na małym stoliku kopertę.

„Operowany dziś rano. Diagnoza jeszcze niepełna, ale rezultaty wydają się zadowalające i już przekraczają oczekiwania”, odczytał prezydent.

Był to pierwszy sygnał o powodzeniu próby na pustyni, nadesłany zapewne przez generała Grovesa.

Prezydent odwrócił się do sekretarza.

– Proszę przesłać odpowiedź: „Najserdeczniejsze gratulacje dla lekarza i jego pacjenta”.

Wiedział za mało, aby zrozumieć przełomowe znaczenie nowej broni. Spodziewał się, że będzie wielokrotnie silniejsza od najpotężniejszych bomb używanych w czasie wojny, ale nie potrafił sobie wyobrazić jej siły. Czekał na dokładny raport. Otrzymał go 21 lipca.

Generał Leslie Groves przesłał dwadzieścia jeden stron maszynopisu zawierających bardzo szczegółowy opis przebiegu eksperymentu oraz skutków wybuchu. Lektura tego dokumentu zrobiła wyraźne wrażenie na prezydencie. Jeszcze bardziej poruszyła go projekcja kilkuminutowego filmu, przeprowadzona przy starannie zasłoniętych oknach gabinetu. Kolorowy film z przygotowań i przebiegu próby na pustyni Alamogordo pokazywał, jak dźwig wciąga na szczyt stalowej wieży kulę oplecioną rurkami, jak we wnętrzu baraku zapełnionego aparaturą kręci się zaaferowany Oppenheimer i jak rozpoczęło się odliczanie przed wybuchem. Widać było naukowców i oficerów nakładających ciemne okulary i kładących się na ziemi. I wreszcie oślepiający blask pierwszej nuklearnej eksplozji.

To wszystko wprowadziło prezydenta w stan euforii, jaką wytwarzała świadomość, że włada bronią, która będzie rozstrzygać wojny i przesądzać o warunkach pokoju. Poczuł się jak bóg władający ogniem, który mógł spopielić miasta i dziesiątki tysięcy ludzi. Zaglądał co chwila do gabinetu Henry’ego L. Stimsona[43], sekretarza wojny, za każdym razem podejmując temat broni nuklearnej.

– Wiesz, Henry – przyznał w pewnym momencie – to daje mi całkowicie nowe poczucie siły.

Potrzebował tego uczucia pewności, gdyż od momentu objęcia urzędu prezydenta, co nastąpiło w wyniku niespodziewanej śmierci prezydenta Franklina D. Roosevelta 12 kwietnia 1945 roku, Truman miał niewiele atutów w swoim ręku, jako szef najpotężniejszego mocarstwa świata. Jego poprzednik roztrwonił je, prowadząc pełną uległości, a zarazem naiwną politykę wobec Związku Radzieckiego. A w kwietniu 1945 roku karty były już rozdane. Najważniejsze decyzje w sprawie powojennego podziału świata i układu sił podjęto w 1943 roku w czasie konferencji w Teheranie i na początku 1945 roku w Jałcie. Truman mógł jedynie demonstrować swoją niechęć wobec Stalina i jego ludzi, tak jak zrobił to w czasie wizyty Wiaczesława Mołotowa 23 kwietnia 1945 roku. Potraktował radzieckiego ministra tak arogancko, że ten w pewnym momencie wykrzyknął oburzony:

– Nikt do mnie nie mówił tak w całym moim życiu!

– Przestrzegajcie porozumień, a nikt nie będzie z wami tak rozmawiał – uciął Truman.

Mógł zyskać tylko taką satysfakcję. Starał się jednak szybko odzyskać pozycje, które zaprzepaścił Roosevelt. Tak więc nowa broń, sprawdzona na pustyni, dawała mu poczucie siły, którego tak bardzo potrzebował. Zastanawiał się tylko, jak powiedzieć o tym Stalinowi. Konsultował się z premierem Winstonem Churchillem. Ten doradzał:

– Ciągle pozostajemy w wielkim sojuszu, który zaistniał w czasie wojny z Hitlerem. On – mówił o Stalinie – musi być poinformowany o nowym fakcie, który teraz zdominował scenę polityczną, ale bez żadnych szczegółów.

– Sądzę, że najlepiej będzie, gdy powiem mu po jednym z naszych spotkań, że mamy całkowicie nowy rodzaj bomby, która, jak sądzimy, będzie miała decydujące znaczenie, jeżeli Japończycy zechcą kontynuować wojnę – zgodził się Truman.

Czy sądził, że informacja o nowej, nadzwyczaj potężnej broni skłoni Stalina do przyspieszenia przystąpienia Armii Czerwonej do wojny z Japonią?

Enola Gay

Little Boy – bomba, która zniszczyła Hiroszimę

Jego poprzednik, prezydent Franklin D. Roosevelt bardzo obawiał się dnia, w którym amerykańscy żołnierze wylądują na brzegach macierzystych wysp japońskich. Walki na wysepkach Pacyfiku pokazały, z jaką determinacją potrafią bronić się japońscy żołnierze. Potęga dział amerykańskiej floty i siła uderzeniowa samolotów nikły wobec fanatycznej obrony żołnierzy ukrytych w jaskiniach i bunkrach, doskonale zamaskowanych i uodpornionych na wybuchy najcięższych pocisków. Wielodniowe bombardowanie, które powinno niszczyć większość stanowisk obrońców, okazywało się marnotrawieniem amunicji. Żołnierze amerykańscy wychodzący z okrętów desantowych i pojazdów amfibijnych na plaże niewielkich wysepek zalegali pod huraganowym ogniem karabinów maszynowych i moździerzy. Każdy krok do przodu, zniszczenie jakiegokolwiek stanowiska obrony okupione były ogromnymi stratami. Walki o opanowanie Iwodzimy[44], wysepki o wymiarach siedem kilometrów na cztery kilometry trwały prawie miesiąc i kosztowały życie 2400 żołnierzy amerykańskich. Z dwudziestotysięcznego garnizonu japońskiego do niewoli oddało się zaledwie 216 żołnierzy. Walki o wiele większą Okinawę[45] (1200 km^2) trwały prawie trzy miesiące i zginęło w nich 12,5 tysiąca żołnierzy amerykańskich, a rany odniosło ponad 36 tysięcy. I tak było na każdej wyspie na Pacyfiku, na którą wdzierali się żołnierze amerykańscy.

Te krwawe zmagania dawały wyobrażenie o ogromie ofiar, jakie pochłonie inwazja na macierzyste wyspy Japonii. Tam trwały masowe przygotowania do samobójczej walki, w której hańbą było złożenie broni i oddanie się do niewoli.

O ile ataki oddziałów pospolitego ruszenia, złożonych głównie ze starców, kobiet i dzieci uzbrojonych w łuki, bambusowe dzidy lub myśliwskie strzelby nie wydawały się szczególnym zagrożeniem dla oddziałów inwazyjnych, to amerykańscy dowódcy obawiali się wzmocnienia japońskiej obrony przez dywizje stacjonowane na kontynencie azjatyckim. Szczególnie groźna wydawała się Armia Kwantuńska[46] licząca bez mała pół miliona żołnierzy, a także Armia Korei. Należało więc uniemożliwić wrogowi ściągnięcie tych wojsk do Japonii.

Dlatego prezydent Roosevelt zabiegał, aby Armia Czerwona jak najszybciej włączyła się do walk na Dalekim Wschodzie i związała walkami Armię Kwantuńską. Stalin zgadzał się na to, ale stawiał warunki: pozostawienie Mongolii pod rządami komunistów, zwrot ziem, które Rosja utraciła na rzecz Japonii w wojnie 1904 roku (m.in. południowego Sachalinu, Port Artur), przyłączenie do ZSRR Wysp Kurylskich. Prezydent Roosevelt zaakceptował te żądania, a Stalin zgodził się na wysłanie swoich wojsk przeciwko Japonii w trzy miesiące po zakończeniu wojny w Europie. Rzeczywiście w końcu kwietnia 1945 roku Rosjanie rozpoczęli przygotowania do wojny z Japonią.

Oddziały Armii Czerwonej wycofywane z Niemiec ruszyły w długą, liczącą dziesięć tysięcy kilometrów podróż na Daleki Wschód. W maju powołano Dowództwo Dalekowschodnie, na którego czele stanął marszałek Aleksandr Wasilewski[47]. Przewidywał, że jego wojska gotowe będą do boju 8 sierpnia 1945 roku.

Prezydent Truman nie podzielał obaw swojego poprzednika co do oporu Japończyków, a wieść o udanym eksperymencie na pustyni Alamogordo całkowicie zmieniła jego podejście do współpracy z Rosjanami w walce o pokonanie Japonii. Również premier Churchill uznał, że Rosjanie przestali być potrzebni, gdyż użycie nowej broni powinno złamać opór Japończyków i zmusić ich do kapitulacji.

Nie potrzebowaliśmy Rosjan – pisał Churchill. – Zakończenie japońskiej wojny przestało zależeć od włączenia ich armii. (...) Powiedziałem do Mr Edena [minister spraw zagranicznych – B.W.]: Jest całkiem oczywiste, że Stany Zjednoczone obecnie nie pożądają udziału Rosjan w wojnie przeciwko Japonii.

Tymczasem Stalin rozważał coraz bardziej śmiałe plany, gotów wysłać swoje wojska do walki nie tylko na kontynencie azjatyckim, ale również na wyspach japońskich. Dawałoby to Związkowi Radzieckiemu istotny głos w sprawach rozwoju powojennej Japonii. Ostatecznie jednak musiał zrezygnować z planów dokonania inwazji na Hokkaido, gdyż dowódcy bardzo sceptycznie oceniali możliwość zgromadzenia sił inwazyjnych zdolnych dokonać desantu z morza.

W południe 24 lipca po zakończonej sesji rokowań prezydent Truman podszedł do Stalina. Stanęli z boku, tylko w towarzystwie tłumaczy.

– Mamy nową broń o niezwykłej sile niszczącej – powiedział prezydent.

Stalin nie dał po sobie poznać, jakie wrażenie zrobiło na nim oświadczenie Trumana, choć jego reakcja pozostała niejasna.

Prezydent w pamiętniku zanotował, że radziecki dyktator miał powiedzieć:

– Cieszę się, że to słyszę, i mam nadzieję, że możemy uczynić z niej dobry użytek przeciwko Japończykom.

Załadunek bomby do komory Enola Gay

Żadna z osób stojących w pobliżu i obserwujących rozmowę nie potwierdza tych słów. Anthony Eden, brytyjski minister spraw zagranicznych, zapamiętał, że Stalin ledwie skinął głową i mruknął tylko „dziękuję”. Władimir Pawłow, tłumacz, który przełożył słowa prezydenta, stwierdził, że Stalin jedynie kiwnął głową.

Czyżby radziecki dyktator nie zrozumiał, o czym mówił amerykański prezydent? Takie wrażenie odniósł sam Truman, podobnie zresztą Winston Churchill. Brytyjski premier zanotował: „Byłem pewny, że nie miał pojęcia o ważności słów, które usłyszał”.

Mylili się. Stalin po powrocie do swojego apartamentu zrelacjonował Mołotowowi rozmowę z Trumanem.

– Podnoszą cenę – zauważył Mołotow.

Stalin zaczął się śmiać.

– A niech tam. Musimy dzisiaj porozmawiać z towarzyszem Kurczatowem, aby przyspieszył tempo naszych prac.

W tym samym czasie prezydent Truman usiadł za biurkiem w gabinecie w domu na Keiserstrasse 2. Przed nim leżał plik papierów, depesz, które nadeszły tego dnia z Waszyngtonu. Sięgnął po pierwszą leżącą na samym wierzchu. Przeczytał ją i bez słowa podał sekretarzowi wojny Stimsonowi. Była to depesza informująca, że zgodnie z decyzją prezydenta z 25 kwietnia 1945 roku nuklearny nalot na jedno z japońskich miast zostanie przeprowadzone 4 lub 5 sierpnia.

Na Pacyfiku ciężki krążownik Indianapolis[48] już ósmy dzień płynął w stronę portu na wyspie Tinian.

Hiroszima

Krążownik Indianapolis wyruszył z portu w San Francisco 16 lipca 1945 roku. Dowódca kapitan McVay nie wiedział, co znajduje się w długim wiklinowym koszu pod pokładem okrętu.

Rozkaz, który otrzymał, niewiele wyjaśniał:

„Okręt flagowy weźmie na pokład mjr. Roberta Furmana i dr. Jamesa Nolana z małym, ale niezwykle ważnym ładunkiem. W poniedziałek Indianapolis wyruszy z największą prędkością do Pearl Harbor. Cała akcja ma mieć pozory wyprawy inspekcyjnej”.

Krążownik w rekordowym czasie trzech dób i trzech i pół godziny przebył 2100 mil dzielących San Francisco od Pearl Harbor. Tam zatankował paliwo i skierował się w stronę niewielkiej wyspy Tinian[49], w centrum Marianów, zdobytej rok wcześniej przez desant piechoty morskiej.

Jego kurs przeciął w odległości trzydziestu mil japoński okręt podwodny I-58 dowodzony przez kapitana Mochitsura Haszimoto. Załoga nie zauważyła amerykańskiego okrętu. Miało to stać się kilka dni później, gdy atak już nie mógł zmienić historii.

26 lipca krążownik wszedł do portu na wyspie Tinian, gdzie kosz przekazano pod opiekę generała Farrela.

Indianapolis wyruszył natychmiast w drogę powrotną, lecz nigdy nie dotarł do portu przeznaczenia. Okręt podwodny I-58 odnalazł swoją ofiarę 29 lipca. Trzy z sześciu torped, które wystrzelił w jego stronę, trafiły w kadłub i amerykański krążownik w ciągu dziewiętnastu minut skrył się pod wodą. Z 1199 marynarzy kilkuset zginęło w czasie wybuchu. Inni umierali przez wiele godzin w wodzie. Pomoc nadeszła dopiero po osiemdziesięciu godzinach. Uratowano zaledwie trzystu szesnastu ludzi.

W wielkiej bazie na wyspie Tinian było już czterdzieści sześć ciężkich bombowców dalekiego zasięgu B-29[50], które określano jako silverplated – „posrebrzane”, co oznaczało, że te samoloty przystosowano do przenoszenia bomb atomowych, które wielkością i ciężarem różniły się od bomb konwencjonalnych. Ponadto pozbawiono je uzbrojenia, z wyjątkiem podwójnego najcięższego karabinu maszynowego w ogonie, i opancerzenia, co było konieczne dla zwiększenia prędkości samolotu, aby mógł uciec przed ognistą kulą utworzoną przez eksplodującą bombę nuklearną.

Hiroszima, miasto zniszczone przez jedną bombę

Codziennie samoloty te startowały w stronę wybranych miast: Hiroszimy, Kokury, Nigaty i Nagasaki. W kadłubie każdego z nich spoczywała tylko jedna bomba pomalowana na jaskrawy żółty kolor.

Nad celami samoloty zawracały, nie atakując. Po kilku rajdach japońska obrona przeciwlotnicza tak przyzwyczaiła się do widoku samotnych B-29, że obsługi dział nie zdejmowały nawet siatek maskowniczych, ani nie ogłaszano alarmu. Władze wojskowe uznały, że samoloty wykonują zadania rozpoznawcze, a wysyłanie przeciwko nim myśliwców było niemożliwe, gdyż brakowało paliwa.

Piloci, którzy utworzyli pierwszą nuklearną grupę bombową 509 Composite Group, dowodzoną przez 29-letnigo pułkownika Paula Tibbetsa, weterana walk w Europie, oczekiwali na rozkaz.

30 lipca samoloty transportowe C-54 dostarczyły do bazy na Tinian nuklearny ładunek: 61,1 kg uranu podzielonego na kilka części. Naukowcy i technicy przystąpili do montowania w kadłubie bomby skomplikowanych zapalników i ładunku.

Swietłana, córka Stalina, i Ławrentij Beria;

zdjęcie z początków lat trzydziestych

Mechanizm, który miał spowodować reakcję łańcuchową, był prosty. Ładunki trotylu, umieszczone z przodu i tyłu bomby, eksplodując, miały spowodować połączenie się w ułamku sekundy części uranu 235, z których każda miała tak zwaną masę podkrytyczną. Oznaczało to, że w żadnej z części nie mogła nastąpić reakcja łańcuchowa wyzwalająca ogromne ilości energii, dopóki nie zostały one połączone. Zapalnik miał zacząć działać, gdy bomba zrzucona z wysokości 9 tysięcy metrów opadłaby na wysokość 560 m. Konstruktorzy, dbając, aby nie doszło do przedwczesnego wybuchu zamontowali w korpusie bomby bardzo skomplikowany wielostopniowy system zabezpieczeń. Piętnaście sekund po zrzuceniu bomby przez samolot miały zostać włączone cztery radarowe wysokościomierze Amos opracowane na Uniwersytecie Michigan. Opóźnienie włączenia wysokościomierzy miało zapobiec przedwczesnemu uruchomieniu zapalników w wyniku przypadkowego odbicia promieni radarowych od kadłuba samolotu. Dwa z wysokościomierzy musiały zasygnalizować odpowiednią wysokość, aby uruchomić zegarowy zapalnik. Eksplozja mogła nastąpić nie wcześniej niż na wysokości 2100 metrów, nad czym czuwał włącznik ciśnieniowy, blokujący możliwość wcześniejszego włączenia prądu, którego impuls miał spowodować wybuch zapalnika inicjującego połączenie części uranu.

1 sierpnia prace montażowe dobiegły końca. Na wózku przypominającym bagażową przyczepę samochodu osobowego leżała bomba atomowa o długości trzech metrów, średnicy 71,12 cm i wadze czterech ton. Brakowało tylko zapalników.

2 sierpnia szef 20. Armii Lotniczej generał Jonathan Twinning wydał rozkaz nr 13. Był to rozkaz przeprowadzenia ataku atomowego 6 sierpnia 1945 roku.

Komunikat meteorologiczny zapowiadał na ten dzień piękną, bezchmurną pogodę, co było niezbędnym warunkiem dokonania nalotu, gdyż skutki pierwszego ataku nuklearnego musiały być zarejestrowane z największą dokładnością.

Na lotnisku wszystko było przygotowane do akcji. I wtedy zdarzył się wypadek. Cztery bombowce startujące do lotu treningowego nie wzbiły się w powietrze. Pilotom nie udało się zahamować rozpędzonych maszyn przed końcem pasa startowego – roztrzaskały się na nadmorskich skałach.

Ta tragedia uzmysłowiła dowódcom bazy, że pomimo wielostopniowego sytemu zabezpieczającego, jaki wymyślono dla bomby atomowej, nie uwzględniono możliwości katastrofy, w czasie której wszystkie zabezpieczenia mogły zawieść. Dlatego wydano rozkaz zamontowania zapalników dopiero po starcie.

Kapitan William Parson rozpoczął trening na 16 godzin przed startem. Setki razy powtarzał te same czynności, wiedząc, że w czasie lotu w ciasnej komorze bombowej, w świetle latarki będzie musiał łączyć wiele kabli skomplikowanego zapalnika. Po wielu godzinach treningu miał palce poobcierane do krwi.

– Na miłość boską, niech pan założy chociaż rękawiczki! – krzyknął generał Farrel na widok pokaleczonych rąk eksperta do spraw uzbrojenia.

– Nie mogę – pokręcił głową Parson – przy tej robocie muszę mieć pełne czucie w palcach.

5 sierpnia pułkownik Paul Tibbets zwołał odprawę załóg. Przedstawił plan.

O godzinie 1.15 wystartują trzy samoloty zwiadowcze, kierując się w stronę Hiroszimy, Kokury i Nagasaki. Stamtąd przekażą informacje o pogodzie, od których zależeć będzie wybór celu. Półtorej godziny później wystartuje grupa uderzeniowa trzech samolotów B-29: jeden z nich zrzuci bombę, drugi instrumenty pomiarowe, a trzeci wykona zdjęcia wybuchu.

Pułkownik skończył omawiać plan nalotu, jego miejsce na podwyższeniu zajął kapitan Parson.

– Gdy w słuchawkach zabrzmi długi ostry dźwięk, należy bezwarunkowo założyć ciemne okulary – powiedział do załóg zgromadzonych w sali drewnianego baraku. – Ślepi piloci nie potrafią doprowadzić maszyn z powrotem na lotnisko. W razie stracenia któregokolwiek z samolotów żaden z członków załogi nie może dostać się żywy do niewoli japońskiej. W torebkach oznaczonych czarnymi krzyżykami znajdują się ampułki potrzebne w razie katastrofy.

O godzinie 23.00 wytoczono z bunkra przyczepę, na której leżała bomba osłonięta brezentem. Drzwi komory bombowej samolotu z wymalowanym na kadłubie czarnym napisem Enola Gay okryto plandekami. Mechanicy przystąpili do mocowania bomby. Dookoła błyskały flesze lamp fotograficznych i świeciły reflektory ekip filmowych, uwieczniających przygotowania do niezwykłego lotu.

Nuklearny grzyb nad Nagasaki

Zgodnie z planem 6 sierpnia o godzinie 1.15 wystartował rozpoznawczy bombowiec B-29 o nazwie Straight Flush, biorąc kurs na Hiroszimę. Po nim w kilkuminutowych odstępach wzbiły się dwa następne samoloty zwiadowcze.

O godzinie 2.27 włączono silniki bombowca Enola Gay. Na prawo od niego przygotowywała się do lotu załoga samolotu Great Artist z przyrządami pomiarowymi. Z lewej strony stał bombowiec z kamerami filmowymi i fotograficznymi.

Osiemnaście minut później pułkownik Paul Tibbets, który usiadł za sterami Enola Gay, zwolnił hamulce i maszyna ruszyła po betonowym pasie.

W dwuminutowych odstępach wzbiły się w powietrze pozostałe samoloty.

W sześć minut po starcie radiotelegrafista głównego bombowca przekazał wiadomość: Judge, A-1. Nikt poza kapitanem Parsonem i generałem Farrelem nie znał znaczenia tego sygnału, gdyż kod ułożyli ci dwaj oficerowie specjalnie w celu przekazywania wiadomości o locie Enola Gay. Pierwszy meldunek nadany z pokładu bombowca oznaczał: „Na pokładzie wszystko w porządku, przygotowuję się do następnego etapu”.

Kapitan Parson zanotował w dzienniku:

„Po starcie wszystko przebiega normalnie. Musimy lecieć na niewygodnej wysokości 4 tys. metrów, aby uniknąć zderzenia, z którymś z 600 bombowców powracających z nalotu na Japonię”.

Cesarz Hirohito

O godzinie 4.00 kapitan przeszedł do przedziału bombowego i w zupełnych ciemnościach przystąpił do montowania zapalników. Radiotelegrafista przekazał meldunek:

Judge, A-2, co oznaczało: „Parson planowo uzbraja bombę”.

O godzinie 7.30 Parson powrócił do kabiny. Bomba była gotowa do zrzucenia.

Zwiadowczy samolot Straight Flush znajdował się nad Hiroszimą. Jego dowódca, major Eatherly, przesłał informację do Enola Gay:

„Widoczność nad Hiroszimą 10 mil”.

O godzinie 7.41 napłynęły meldunki o pogodzie nad innymi celami: nad Kokurą i Nagasaki panowało duże zachmurzenie. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami pułkownik Tibbets skierował samolot w stronę Hiroszimy.

Drugi pilot Enola Gay zapisał w dzienniku:

„Gdy znaleźliśmy się w odległości 50 mil od japońskiego wybrzeża, radiotelegrafista Nelson odebrał wiadomość: Nad głównym celem widoczność znakomita”.

Kapitan Parson zanotował: „Tibbets odwrócił się do mnie i zapytał: Czy zgadza się pan ze mną, że jest to nakazany cel? Odpowiedziałem: Tak jest. Jeden z towarzyszących nam B-29 pozostał z tyłu i zaczął krążyć; będzie robić zdjęcia. Drugi leci za nami. Zrzuci przyrządy pomiarowe natychmiast po zwolnieniu bomby. Sygnałem będzie długi dźwięk w słuchawkach. Po 20 sekundach sygnał ucichnie, wtedy zrzucimy bombę”.

Major Eatherly, którego samolot krążył w odległości 65 km od centrum Hiroszimy zapisał: „W słuchawkach zabrzmiał wysoki długi ton. To już. Grennans podaje mi okulary ochronne. Nic przez nie nie widzę. Zrzucam okulary na podłogę. Długi ton urwał się...”.

Major Thomas Ferebee, bombardier Enola Gay widział w okularze celownika most Aioi o charakterystycznym kształcie litery T, gdyż z środkowego przęsła mostu biegło odgałęzienie prowadzące na wyspę na środku rzeki.

Wcisnął niklowane pokrętło z boku celownika. Pod kadłubem Enola Gay z otwartych wcześniej drzwi komory bombowej wysunęła się bomba atomowa. Samolot uwolniony od czterotonowego ciężaru wzbił się gwałtownie. Pilot natychmiast wykonał manewr, który tak długo trenował w czasie lotu nad japońskimi miastami: pełny skręt.

Nad Hiroszimą na wysokości pięciuset osiemdziesięciu metrów i w odległości trzystu metrów od mostu, w który celował major Ferebee, rozbłysła ognista kula, która powiększała się w nieprawdopodobnym tempie.

W ciągu 0,00001 sekundy jej średnica zwiększyła się do 28 metrów. Temperatura sięgnęła trzystu tysięcy stopni Celsjusza. Po sekundzie średnica kuli wynosiła dwieście osiemdziesiąt metrów. Na jej powierzchni panowała temperatura pięciu tysięcy stopni Celsjusza. Fala rozpalonego powietrza dotknęła ziemi.

Ludzie w odległości trzystu, czterystu metrów od centrum wybuchu wyparowali. Na dachówkach domów oddalonych o pół kilometra pojawiły się szkliste bąble. W odległości tysiąca metrów ciało ludzkie zapalało się.

Posiedzenie Najwyższej Rady Wojennej pod przewodnictwem cesarza

Powietrze rozgrzane atomowym płomieniem zamieniło się w huragan, który w pobliżu centrum wybuchu osiągnął prędkość 1500 km/h. Jego siła szybko malała, ale zanim ucichł, zmiótł wszystkie drewniane domy w promieniu dwóch kilometrów i uszkodził solidne betonowe budynki, wyrywając okna i drzwi, zrywając dachy.

W tym mieście zginęło około osiemdziesięciu tysięcy ludzi. Dokładnej liczby nie zna nikt. Do końca grudnia 1945 roku zmarło jeszcze około sześćdziesięciu tysięcy ludzi w następstwie potwornych oparzeń i ran spowodowanych przez odłamki szkła, kamieni oraz napromieniowanie. Skala zniszczeń i ofiar nie była większa niż w czasie nalotu na Tokio w nocy z 8 na 9 marca, gdy od wybuchów bomb burzących, odłamkowych i zapalających zginęło około osiemdziesięciu pięciu tysięcy ludzi. Ale Tokio bombardowało ponad trzysta samolotów. Hiroszimę zniszczył jeden samolot i jedna bomba.

Wieczór na daczy

Swietłana Allilujewa[51] oczekiwała na powrót ojca z konferencji w Poczdamie, która zakończyła się 2 sierpnia 1945 roku. Na wieść, że Stalin przyjechał do Moskwy, zadzwoniła do niego natychmiast, ale nie było go na Kremlu. Co prawda, rzadko pozostawał w swojej daczy w poniedziałki, jednak 6 sierpnia, w dzień po powrocie z Poczdamu, postanowił odpocząć tam trochę. Swietłana zaś chciała podzielić się z nim wiadomościami o trzymiesięcznym synku, którego jeszcze nie widział. W skrytości liczyła, że uda jej się zmiękczyć nieprzejednane stanowisko ojca wobec jej męża Gieorgija Morozowa. Stalin nie uznawał go i trudno dociec, jaki był tego główny powód. Być może chodziło mu o to, że zięć był Żydem, a może nie cierpiał go, gdyż wiedział, że unikał służby wojskowej i nie dał się wysłać na front.

Pojechała do Kuncewa, licząc, że uda się jej porozmawiać w spokoju z ojcem, ale już z daleka uznała, że będzie to niemożliwe. Na podjeździe do daczy stało wiele samochodów, co świadczyło, że ojciec jak zwykle zwołał tam naradę swoich najbliższych współpracowników. Wszyscy byli bardzo zaaferowani i rozmawiali tylko o jednym: oświadczeniu prezydenta Trumana o zrzuceniu bomby atomowej na Hiroszimę. Nie wiadomo jednak, jak zareagował na to Stalin. Bez wątpienia obawiał się, że Japonia może skapitulować, zanim wojska radzieckie przystąpią do walki na Dalekim Wschodzie, co pozbawiłoby Związek Radziecki udziału w podziale tamtych ziem. A liczył na dużo. Potrzebował tych ziem, aby zagwarantować nowe bazy lotnicze i morskie, z których radzieckie okręty miałyby wyjście na Pacyfik przez cały rok, a nie jak do tej pory tylko w lecie, gdyż zimą lody blokowały radzieckie porty za kołem podbiegunowym.

Następnego dnia o godzinie 16.30 Stalin i generał Aleksiej Antonow, szef Sztabu Generalnego, podpisali rozkaz uderzenia na wojska japońskie w Mandżurii, co miało nastąpić tuż po północy 9 sierpnia (czasu lokalnego, tj. o godz. 18.10, 8 sierpnia czasu moskiewskiego). Przewaga Armii Czerwonej, która skoncentrowała w tym rejonie półtora miliona żołnierzy, pięć i pół tysiąca czołgów i blisko cztery tysiące samolotów, nad zdemoralizowanymi, źle wyposażonymi i uzbrojonymi wojskami japońskimi była tak duża, że walki nie mogły trwać długo. Japońskie posiadłości na kontynencie azjatyckim: Mandżuria i Korea, oraz strategiczne Wyspy Kurylskie i Sachalin znajdowały się w zasięgu ręki. A może wykorzystać tę przewagę i posunąć się dalej, do samej Japonii? A gdyby tak wojska radzieckie przybiły do brzegów Hokkaido? Stalin odrzucał opinie najwyższych dowódców, którzy utrzymywali, że wojsko nie jest przygotowane do dużej operacji inwazyjnej. Rozważał, czy nie byłoby to możliwe, gdy Japonia złoży broń. Stało się to oczywiste 9 sierpnia 1945 roku.

Tej nocy o godzinie 3.47 z lotniska na wyspie Tinian, tego samego, z którego wyruszył do pierwszego ataku nuklearnego bombowiec Enola Gay, wystartował inny samolot o nazwie Bock’s Car pilotowany przez majora Charlesa Sweeneya.

O godzinie 9.15 doleciał na miejsce spotkania, gdzie miały przybyć dwa inne samoloty z aparaturą pomiarową. Krążył, oczekując, aż nadlecą. Pięć minut później zauważono, że zbliża się jeden z dwóch oczekiwanych B-29. Mijały minuty, a drugi samolot nie nadlatywał. O godzinie 9.50 major Sweeney uznał, że nie mogą już dłużej czekać i skierował samolot w stronę Kokury. Prognozy pogody nadesłane z bazy wskazywały, że nad tym miastem nie ma chmur. Meteorolodzy pomylili się. Gdy o godzinie 10.44 Bock’s Car znalazł się nad Kokurą, załoga nie mogła dostrzec celu skrywanego przez gęstą warstwę chmur. Major Sweeney dwukrotnie nadlatywał nad miasto, ale za każdym razem bombardier meldował, że nie widzi celu. Po 45 minutach dowódca zdecydował się skierować samolot w stronę miasta wytypowanego jako cel zapasowy: Nagasaki.

O godzinie 11.50 znaleźli się w rejonie miasta. Chmury w dalszym ciągu zasłaniały ziemię, co zdawało się przesądzać, że tego dnia nie zrzucą bomby i będą musieli powrócić do bazy. Ta świadomość przerażała majora Sweeneya, gdyż wiedział, jak ogromnym niebezpieczeństwem będzie lądowanie z uzbrojoną bombą atomową na pokładzie. Nagle w gęstej zasłonie ukazała się dziura, przez którą było widać zabudowania miasta. Sweeney natychmiast skierował samolot w tamtą stronę. Tylko przez dwadzieścia sekund widzieli miasto, ale to wystarczyło, aby wykonać misję.

O godzinie 11.58 bombardier kapitan K. K. Beahan nacisnął spust zwalniający zaczepy bomby o nazwie Fat Man. Pilot położył samolot w gwałtownym skręcie i po chwili zwiększył maksymalnie prędkość. Uciekali przed ogromną jaśniejącą kulą, która obejmowała miasto i szybko wznosiła się.

Nagasaki[52] umarło w ciągu kilkunastu sekund, choć zniszczenia nie były tak duże, jak w Hiroszimie, gdyż pagórkowaty teren ograniczył działanie fali uderzeniowej, ale to już nie miało znaczenia. Władze Japonii były przekonane, że Stany Zjednoczone mają wiele bomb atomowych i jeżeli wojska japońskie nie skapitulują, inne miasta staną się celem nalotów, przed którymi nie było obrony.

Szef Sztabu Generalnego, generał M. Kawabe, zwrócił się do profesora Joshio Nishiny, najwybitniejszego japońskiego fizyka nuklearnego:

– Czy istnieje jakakolwiek skuteczna broń przeciwko bombom atomowym?

– Tylko jedna – opowiedział Nishina. – Zestrzelić każdy samolot, jaki pojawi się nad Japonią...

Generał Kawabe nie zadawał dalszych pytań. Zrozumiał, że Amerykanie mogą bezkarnie bombardować japońskie miasta, a los państwa zależał tylko od tego, jak wiele bomb atomowych wyprodukowali i wyprodukują w najbliższej przyszłości. Taką opinię zawarł w raporcie, który wysłał do ministra wojny.

Kilka godzin po zniszczeniu Nagasaki w niewielkim schronie głęboko pod pałacem cesarskim w centrum Tokio zebrali się na naradę członkowie rządu i najwyżsi dowódcy wojskowi. Po dwudziestu minutach do sali wszedł cesarz Hirohito[53] w mundurze generalskim. Gdy wszyscy zajęli miejsca, sekretarz generalny gabinetu Hisatsune Sokomidzu odczytał tekst deklaracji poczdamskiej podpisanej przez Trumana, Churchilla i Stalina, w której przywódcy mocarstw wzywali Japonię do kapitulacji. Premier Sudzuki przeprosił cesarza za to, że rząd i Najwyższa Rada Wojenna nie potrafią podjąć jednomyślnej decyzji co do dalszego prowadzenia wojny. Politycy i żołnierze kolejno prezentowali swoje stanowiska. Politycy opowiadali się za złożeniem broni, natomiast najwyżsi dowódcy – za kontynuowaniem obrony.

– Sto milionów Japończyków gotowych jest polec w obronie honoru naszej rasy. I to przejdzie do historii – zakończył swoje krótkie przemówienie generał Anami.

– Gromadzimy siły do przyszłych operacji i w swoim czasie przejdziemy do kontrataku – oświadczył szef Sztabu Generalnego, generał Umedzu.

– Nie można stwierdzić, że zwycięstwo jest pewne, ale nie wierzymy, że będziemy całkowicie pokonani – stwierdził głównodowodzący marynarką wojenną admirał Tojoda.

Dyskusja trwała do godziny 2.00. Wtedy wstał premier Sudzuki. Złożył głęboki ukłon cesarzowi i powiedział:

– W tych okolicznościach z całą pokorą staję u stóp tronu, aby błagać dostojną mądrość cesarską o rozsądzenie sporu zgodnie z decyzją Jego Cesarskiej Mości.

Premier doskonale rozumiał, że cesarz jest jedyną osobą, której autorytet może zmusić armię do podporządkowania się decyzji o kapitulacji. Aby tak się stało, cesarz musiał otwarcie powiedzieć, że należy zakończyć wojnę.

Hirohito przemówił krótko:

– Przemyślałem sprawę z całą powagą i uznałem, że kontynuowanie wojny może oznaczać dla narodu tylko ruinę, dalszy rozlew krwi i okrucieństwo.

Cesarz mówił o wielkich ofiarach, jakie żołnierze i naród japoński złożyli w tej wojnie, ale nie widział możliwości kontynuowania walki.

– Nadszedł czas, kiedy musimy znieść to, co wydaje się nie do zniesienia. Kiedy sięgam do przeszłości, kiedy myślę o uczuciach mojego przodka cesarza Meidzi, o tym, co przeżywał w czasie interwencji trzech mocarstw, to dławię moje łzy i aprobuję propozycję przyjęcia sojuszniczej deklaracji, przedstawionej przez ministra spraw zagranicznych.

Cesarz zaaprobował kapitulację! Narada była skończona...

1 lipca 1946 r.; próbny wybuch na Bikini

Stalin na wieść o rozpoczęciu się rozmów na temat warunków kapitulacji nakazał marszałkowi Aleksandrowi Wasilewskiemu, dowodzącemu wojskami radzieckimi na Dalekim Wschodzie, aby jego wojska zajęły północną część Hokkaido[54]. Dwa dni później Wasilewski wysłał do dowódców armii 1. Frontu Dalekowschodniego plan lądowania na Hokkaido. Ale już następnego dnia, 22 sierpnia, Stalin odwołał tę operację, a nowy rozkaz dla dowódców stanowił, że nie wolno im „posyłać okrętów ani samolotów w kierunku wyspy Hokkaido”. Trudno powiedzieć, co przeważyło: opinia dowódców, że ich wojska nie są odpowiednio przygotowane do tak dużej operacji inwazyjnej, czy też stanowczy sprzeciw prezydenta Trumana wobec projektu udziału wojsk radzieckich w okupacji wysp japońskich.

Wybuch na Bikini sfotografowany za pomocą automatycznej kamery: fala uderzeniowa zbliża się do plaży

Stalin postanowił nie ryzykować starcia politycznego ze Stanami Zjednoczonymi. I tak osiągnął wiele.

Kilka dni później na daczę do Kuncewa przywieziono nową mapę świata. Stalin kazał powiesić ją na ścianie.

– Zobaczmy, jakie są wyniki... – mówił, wodząc ustnikiem fajki po nowych granicach. – Na północy wszystko jest w porządku, dobrze. Finlandia popełniła przeciwko nam wielkie wykroczenia i odepchnęliśmy jej granice od Leningradu. Wybrzeże Bałtyku – odwieczne rosyjskie terytorium, jest ponownie nasze. Białorusini mieszkają teraz razem, Ukraińcy są razem i Mołdawianie są razem. Na Zachodzie wszystko w porządku...

Stalin przesunął się w prawo i wskazał fajką na obszary Dalekiego Wschodu.

– Co mamy tutaj? Wyspy Kurylskie są znowu nasze i Sachalin jest nasz. Popatrzcie, jak to wspaniale! I Port Artur[55] jest nasz, i Dalnij[56] jest nasz. I wschodniosyberyjska kolej jest nasza. Chiny, Mongolia, wszystko w porządku. Tylko tutaj mi się nie podoba – Stalin postukał fajką w dolną część mapy, wskazując na Kaukaz.

Jedna myśl mogła zakłócać zadowolenie z nowego kształtu granic i układu sił. Zniszczenie Hiroszimy i Nagasaki uświadomiło mu, że bomba atomowa nie jest fantazją szalonych naukowców i kaprysem bogatego państwa, które stać było na wydanie dwóch miliardów dolarów. Stała się bronią, którą należało uwzględnić w polityce. Bronią, którą miało wrogie mocarstwo. Ale czy musiał się tej broni obawiać?

Zniszczenie Hiroszimy i Nagasaki mógł uznać za demonstrację siły zarówno wobec Japonii, jak i Związku Radzieckiego. Nuklearne wybuchy nie miały jednak żadnego znaczenia militarnego. Port w Hiroszimie od wielu tygodni był zablokowany przez miny zrzucone przez amerykańskie samoloty. A i tak wartość bojowa marynarki japońskiej była znikoma. Największe okręty leżały na dnie, a te, które pozostały, nie miały paliwa.

Wybuchy nuklearne nie przesądziły o wyniku bitew.

Kilka dni po wybuchu drugiej bomby atomowej w Nagasaki Stalin wezwał Kurczatowa i stwierdził z naganą:

– Nie żądacie wystarczająco wiele, aby uzyskać maksymalne przyspieszenie waszej pracy.

– Towarzyszu Stalin, tak wiele jest zniszczeń, tak wielu ludzi zginęło. Kraj głoduje i wszystkiego brakuje – odpowiedział spokojnie Kurczatow.

– Jeżeli dziecko nie płacze, matka nie wie, że mu czegoś brakuje. Żądajcie, czego potrzebujecie. Nie spotkacie się z odmową – zakończył Stalin.

Trzeba się było spieszyć, ale Stalin nie bał się amerykańskiej potęgi nuklearnej. Powiedział do Berii:

– Broń atomowa jest zbyt potężna, żeby nią władać w czasie pokoju.

Rozumiał jednak, że czas, w którym on zacznie odgrywać decydującą rolę w polityce, nadejdzie szybko. Należało więc zrobić wszystko, aby jak najszybciej wytrącić tę broń z ręki polityków amerykańskich. Mógł to osiągnąć jedynie przez wyposażenie swoich wojsk w taką samą broń. A wiedział, kto może dać naukowcom wszystko, czego potrzebowali i jednocześnie zmusić ich do najbardziej wydajnej i szybkiej pracy. Ławrentij Beria!

Bombowiec B-50

Bombowiec B-36B

20 sierpnia 1945 roku Państwowy Komitet Obrony na wniosek Stalina powołał Specjalny Komitet ds. Bomby Atomowej z Ławrentijem Berią na czele. W skład tej organizacji weszli ludzie, których pozycja we władzach partyjnych, państwowych i gospodarczych gwarantowała, że zadanie zostanie zrealizowane: sekretarz Komitetu Centralnego Gieorgij Malenkow, szef komisji planowania Gosplan N. Wozniesienski, wicepremier Michaił Pierwuchin, komisarz ds. produkcji amunicji Borys Wannikow, zastępca komisarza spraw wewnętrznych generał Awrami Zawieniagin, który wykazał swoje talenty, nadzorując ściąganie z Niemiec naukowców i materiałów, dwaj naukowcy: Igor Kurczatow i Piotr Kapica, oraz generał W. Machniew, szef sekretariatu. Oni musieli stworzyć bombę. I to jak najszybciej.

Bezbronne mocarstwa

Autobus zwolnił, dojeżdżając do skrzyżowania Cromwell Road z Exposition Road i zatrzymał się, oczekując, aż policjant kierujący ruchem da mu wolną drogę. Klaus Fuchs podniósł się gwałtownie z miejsca i ruszył w stronę konduktora, jakby chciał zapytać go o coś. Zatrzymał się na moment. Konduktor podniósł głowę, a wtedy Fuchs wyminął go i wyskoczył z autobusu. Szybko przebiegł na drugą stronę ulicy. Tam zatrzymał się, zerkając za skręcającym autobusem. Nikt za nim nie wyskoczył, co potwierdzałoby, że nie był śledzony. Jedynie mężczyzna przy kiosku kupujący gazetę popatrzył na niego, jakby nieco zdziwiony wyczynem na środku ruchliwej ulicy. Po chwili jednak stracił zainteresowanie całą sytuacją, gdyż rozłożył gazetę i odsunąwszy się nieco na bok, zaczął ją przeglądać. Dla Fuchsa był to znak, że nikt go nie śledzi. Znał mężczyznę przy kiosku, był to jeden z trzech radzieckich agentów, pilnujących go w czasie drogi na spotkanie z rezydentem, Aleksandrem Siemionowiczem Feklisowem.

Fuchs powrócił do Anglii 28 czerwca 1946 roku w kabinie brytyjskiego bombowca, który zabrał go z Montrealu. Ostatnie tygodnie w Los Alamos spędził, przeglądając archiwum. Notował najważniejsze informacje na temat wyników próbnych wybuchów na Bikini[57] oraz wielkości produkcji plutonu, co pozwalało mu zorientować się, jak wiele bomb mogą wybudować amerykańskie zakłady.

Powrót związany był z planami brytyjskiego rządu zbudowania bomby nuklearnej. W tym celu pośpiesznie ściągano naukowców, którzy mieli podjąć pracę w Harwell, byłej bazie Królewskich Sił Powietrznych na południe od Oxford, która stała się brytyjskim Los Alamos.

Przez kilka miesięcy wywiad radziecki pozostawił go w spokoju, co było wynikiem zalecenia Stalina, aby do minimum zmniejszyć kontakty z zachodnimi naukowcami. Zdekonspirowanie któregoś z nich mogło przeszkodzić w nowej akcji Kremla. Wyznaczono im rolę polityczną. Mieli protestować przeciwko próbom nuklearnym, unowocześnianiu broni atomowej, aby utrudnić i spowolnić badania nad bombą wodorową. Jednakże informacje, jakie miał Fuchs, były zbyt ważne, aby zerwać z nim wszelkie kontakty. Dlatego centrala w Moskwie zaakceptowała spotkania, żądając, aby prowadzone były nadzwyczaj ostrożnie, bez jakiegokolwiek ryzyka narażenia naukowca na zwrócenie uwagi kontrwywiadu.

Generał George Marshall

Aleksandr Feklisow, kierujący radzieckimi siatkami wywiadowczymi w Wielkiej Brytanii od 1944 roku, nadzwyczaj starannie przygotowywał każde spotkanie. Dochodziło do nich rzadko, co trzy, cztery miesiące, zaś Fuchs, przyjeżdżający samochodem z Harwell do Londynu, obserwowany był przez trzech ludzi Feklisowa. Sam nie byłby w stanie wykryć śledzących go pracowników kontrwywiadu, dlatego zastosowano zabieg znany jako „kontrobserwacja”. Człowiek podążający z boku mógł łatwo wykryć śledzących, gdyż musieli dawać sobie znaki, zmieniać wygląd, zakładając perukę lub odwracając płaszcz na drugą stronę, gdy zbyt długo towarzyszyli obserwowanemu. Kontrobserwacja prowadzona przez doświadczonych pracowników wywiadu dawała całkowitą pewność wykrycia śledzących i uprzedzenia śledzonego we właściwym czasie. Ostrożność była posunięta tak daleko, że Feklisow musiał wysyłać do Moskwy plan spotkania i mógł przystąpić do jego realizacji dopiero po uzyskaniu zgody centrali.

Mężczyzna wychodzący z pubu Nag’s Head uchylił kapelusza, co dla Fuchsa było ostatecznym znakiem, że może czuć się bezpiecznie. Wszedł do wnętrza. W pubie było pusto o tej porze. Barman zajęty był pogawędką z mężczyzną, który w najmniejszym stopniu nie przypominał pracownika kontrwywiadu. Fuchs zamówił kieliszek martini i podążył w róg sali, gdzie za filarem siedział Feklisow. Szybko przystąpił do sedna, wiedząc, że czas spotkania jest ograniczony do dwudziestu minut. Przedłużanie zwiększało niebezpieczeństwo.

– Centrala prosi, żebyście odpowiedzieli na kilka pytań – Feklisow pochylił się i wyjął z kieszeni marynarki kartkę. Rozłożył ją przed sobą na stoliku i zaczął zadawać pytania. Fuchs starał się odpowiadać możliwie zwięźle.

– Najwięcej odpowiedzi znajdziecie tutaj – powiedział wreszcie. Z kieszeni płaszcza, który przewiesił przez oparcie krzesła, wydobył grubą kopertę i starając się nie unosić jej zbytnio, aby stolik zasłonił całą operację, przekazał ją Feklisowowi.

– Teraz ja mam pytanie... – Fuchs wyprostował się. – Czy jest prawdą, że wasze „dziecko” wkrótce się urodzi?

Dla Feklisowa było oczywiste, że pytanie dotyczy radzieckiej bomby atomowej.

– Nic nie wiem na ten temat – odparł.

– Widzę, że moi radzieccy koledzy działają bardzo energicznie – wyjaśnił Fuchs. Bez wątpienia odpowiadając na pytania zawarte na kartce, którą podsunął mu Feklisow, zorientował się w stanie radzieckich badań.

Generał Curtis LeMay

– Żaden z amerykańskich ani brytyjskich naukowców nie oczekuje, że Związek Radziecki zdolny będzie zbudować tę zabawkę w ciągu najbliższych lat.

Ta informacja również była ważna dla Feklisowa. Poruszył się niespokojnie na krześle.

– To już chyba nie powinniśmy dłużej tu siedzieć. Następne spotkanie w zwykłym terminie.

Wstał i rozglądając się ukradkiem, ruszył do wyjścia.

Fuchs przez okno zobaczył, jak Rosjanin wsiadł do samochodu i szybko odjechał. Jego człowiek stał jeszcze na przystanku przez kilka minut, obserwując, czy nikt nie podążył za szefem. Wszystko wydawało się w najlepszym porządku.

Podczas tego spotkania Fuchs przekazał radzieckiemu wywiadowi nadzwyczaj ważne informacje na temat produkcji plutonu. Były równie ważne, jak raport o przebiegu próby nuklearnej na Bikini, przeprowadzonej rok wcześniej 1 lipca 1946 roku.

Na wodach dookoła jednej z niewielkich wysepek zgromadzono osiemdziesiąt starych okrętów wojennych, wśród których był pancernik Nevada[58], który przetrwał Pearl Harbor i dzielnie walczył na Pacyfiku i Atlantyku, ale po 30 latach nie nadawał się do dalszej służby w US Navy. Ten okręt miał być głównym celem bomby plutonowej, dokładnie takiej, jaką zrzucono na Nagasaki.

Próbę obserwowało wielu zagranicznych dziennikarzy i dyplomatów, wśród których znaleźli się dwaj Rosjanie: fizyk udający korespondenta „Prawdy”, oraz Szymon Aleksandrow, geolog zatrudniony w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Byli jednak zbyt daleko, aby dostrzec cokolwiek poza wielkim rozbłyskiem na horyzoncie. Fuchs, analizujący raporty, wiedział dokładnie, że próba była niewypałem, co było wynikiem złej konstrukcji korpusu bomby.

Już wcześniej zauważono, że bomba opada zbyt szybko, osiągając prędkość dźwięku, wiruje, a ponadto istnieje niebezpieczeństwo, że może koziołkować, co zakłóciłoby pracę wielu mechanizmów. Dlatego do jej stateczników dołożono spojler. W czasie próby nad Bikini ten dodatkowy płat metalu oderwał się od stateczników i bomba eksplodowała o 350 metrów dalej, niż przewidywano. W efekcie fala uderzeniowa uszkodziła pancernik, lecz nie zatopiła go, co uznano za fatalny wynik.

Prezydent Harry Truman i jego doradcy: (od lewej)

Joseph E. Davies, admirał William Leahy, Harry Hopkins

Raport dowodził, że amerykańska broń nuklearna wciąż jest groźniejsza dla morale narodu wrogiego państwa niż dla jego życia.

Notatki, które Fuchs przekazał Feklisowowi w pubie Nag’s Head w marcu 1947 roku, pozwalały ocenić liczbę bomb, jaką mogły dysponować amerykańskie siły strategiczne.

Zakłady w Oak Ridge[59] wytwarzały 1,06 kg uranu 235 dziennie za 158300 dolarów, co pozwalało wyprodukować jedną bombę uranową na dwa miesiące. Zakłady w Hanford produkowały cztery do sześciu kilogramów plutonu na miesiąc, co umożliwiało wyprodukowanie jednej bomby plutonowej w miesiącu.

Generał major Lauris Norstad z US Air Force analizujący możliwość pokonania Związku Radzieckiego uznał, że konieczne jest zniszczenie 66 miast „o strategicznym znaczeniu”, pewnej liczby radzieckich baz wojskowych poza terytorium ZSRR, a ponadto odizolowanie pól bitewnych poprzez uniemożliwienie flocie radzieckiej wyjście na oceany, co oznaczało zbombardowanie Kanału Sueskiego, Kilońskiego i Dardaneli. Uznał, że tylko 48 procent bombowców, które wystartowały z amerykańskich lotnisk, zdoła przedrzeć się przez radziecką obronę przeciwlotniczą i zniszczyć cele. Tak więc zrealizowanie planu pokonania Związku Radzieckiego w wyniku uderzeń nuklearnych wymagało posiadania 466 bomb. Co prawda, recenzujący ten projekt generał Groves zauważył, że autor „trochę przecenił” liczbę potrzebnych bomb, ale nie zmieniało to faktu, że w magazynach amerykańskich sił strategicznych znajdowała się tylko niewielka część liczby określonej przez generała Norstada, a możliwości produkcyjne zakładów nuklearnych wskazywały, że nieprędko uda się zbliżyć do limitu uznanego za niezbędny do wygrania wojny.

Nuklearne uderzenie było więc odległą groźbą, tym bardziej że flota samolotów gotowych do przeprowadzenia nalotów kurczyła się gwałtownie.

W grudniu 1946 roku amerykańskie siły powietrzne miały tylko 23 bombowce B-29 Silverplated, a więc przystosowane do przenoszenia bomb uranowych lub plutonowych. Wynosiło to połowę stanu z końca drugiej wojny światowej. Zwolennicy rozbudowy amerykańskiego potencjału strategicznego usiłowali przeciwdziałać dalszemu zmniejszaniu liczby bombowców, zdobywając fundusze na przeróbki innych B-29, ale nuklearna flota rozwijała się powoli; 1 stycznia 1950 roku Stany Zjednoczone miały 95 tych samolotów, które na domiar złego szybko się starzały.

Czas B-29 się skończył i próba budowania sił strategicznych w oparciu o te samoloty prowadziła w ślepy zaułek. Odegrały one swoją historyczną rolę, bombardując Hiroszimę i Nagasaki, cele nie bronione przez radary i silne lotnictwo myśliwskie. Mogły więc lecieć bez uzbrojenia i opancerzenia, którego ciężar uniemożliwiłby im po zrzuceniu bomby ucieczkę przed błyskawicznie wznoszącą się ognistą kulą.

Przedarcie się nad cele na terenie Związku Radzieckiego było zadaniem o wiele trudniejszym. Terytorium tego państwa strzegły stacje radiolokacyjne, dostarczone ZSRR w ramach Lend-Leas oraz najsilniejsze na świecie lotnictwo myśliwskie dysponujące szybkimi, potężnie uzbrojonymi samolotami. Zagrożenie było tym większe, że po wojnie radzieckie dowództwo zaczęło wprowadzać do uzbrojenia swojego lotnictwa myśliwskiego samoloty odrzutowe, o czym zachodni obserwatorzy mogli się przekonać, obserwując powietrzną paradę z okazji Dnia Lotnictwa 18 sierpnia 1946 roku. Wówczas nad lotniskiem Tuszyno przeleciały myśliwce Mig-9 (I-300) oraz Jak-15. Były to prototypy, ale należało się spodziewać, że za dwa–trzy lata, te szybkie i silnie uzbrojone samoloty będą stanowić trzon obrony przeciwlotniczej państwa. W takiej sytuacji misje nieuzbrojonych bombowców, bez płyt pancernych chroniących przed pociskami załogę i najważniejsze mechanizmy byłyby wyprawami samobójczymi.

Jan Masaryk

Edward Beneš

Wydawałoby się, że potencjał naukowy i przemysłowy Stanów Zjednoczonych pozwalał łatwo ominąć ten problem i wprowadzić do uzbrojenia sił strategicznych nowe typy samolotów bombowych. Ale nie było to możliwe, gdyż czas pokoju nakazywał Kongresowi obcinanie wydatków na zbrojenia. Dowództwo amerykańskich sił powietrznych mogło jedynie sięgnąć do starych projektów. Wyciągnięto z lamusa plany budowy bombowca B-50[60], dumnie nazwanego Superfortress (superforteca), który był w istocie wersją rozwojową B-29, przygotowywaną podczas drugiej wojny światowej do dokonywania nalotów na Niemcy z baz na Grenlandii, gdyby Wielka Brytania została pokonana. Do 1 stycznia 1950 roku 96 samolotów tego typu zostało przystosowanych do przenoszenia bomb nuklearnych. Były lepsze od swych sławnych poprzedników. Startując do wyprawy bombowej, miały pełne uzbrojenie, ale ich prędkość była co najmniej o 150 km/h mniejsza od prędkości myśliwców. Zasięg wciąż był niewystarczający i nalot na cele w Związku Radzieckim był możliwy tylko z wysuniętych baz w Japonii, na Alasce lub w Wielkiej Brytanii. Wracając do bazy, musiały tankować paliwo, a ówczesny niedoskonały system pozwalał przeprowadzić tę operację tylko przy dobrej pogodzie.

Równie leciwy B-36 Peacemaker[61] był konstruowany od kwietnia 1941 roku z myślą o atakowaniu celów w Niemczech po starcie z lotnisk w USA i to z ładunkiem pięciu ton bomb. Wydawałoby się, że był to wspaniały samolot do walki w wojnie na Pacyfiku, ale jego miejsce zajęły tam B-29, co opóźniło uruchomienie produkcji do 1944 roku. Gdy pierwsze samoloty B-36 wyjeżdżały z zakładów Convair było za późno, aby mogły zostać wykorzystane przez jednostki lotnicze na Pacyfiku. Po wojnie okazały się jedynymi transkontynentalnymi bombowcami, które startując z lotnisk w USA, mogły dokonać nalotu na cele w Związku Radzieckim. Swoje możliwości potwierdziły 7 grudnia 1948 roku, gdy jeden z nich wystartował z bazy Carswell w Teksasie, doleciał do Hawajów odległych o 6400 kilometrów, gdzie zrzucił atrapę bomby nuklearnej, i wrócił do rodzimej bazy. Był to tylko wyczyn. Piękny, potwierdzający możliwości załogi i samolotu, ale nic poza tym.

Dla Stalina było oczywiste, że Stany Zjednoczone nie będą mogły zagrozić jego państwu co najmniej do początku lat pięćdziesiątych. Jego eksperci oceniali, że prawdziwą siłą nuklearną Stany Zjednoczone uzyskają dopiero w 1955 roku. Nie musiał więc rozważać tego zagrożenia. Widział wyraźnie, jak coraz bardziej twarda staje się polityka prezydenta Trumana, zdecydowanego blokować radziecką ekspansję w stronę rejonów, gdzie rozgraniczenie wpływów ZSRR i USA nie zostało dokonane wystarczająco jasno.

Już w lutym 1947 roku Dean Acheson[62], nowy zastępca sekretarza stanu, przedstawił w Kongresie bardzo dramatyczny obraz radzieckiej ekspansji w stronę Morza Śródziemnego i zagrożenie, jakie polityka ta niosła dla Stanów Zjednoczonych. Acheson mówił o wspieraniu przez Związek Radziecki komunistycznej partyzantki w Grecji oraz o nacisku, jakie państwo to wywierało na Turcję, żądając prawa założenia baz i wolnego dostępu do Dardaneli.

Wkrótce stało się oczywiste, że wystąpienie Achesona służyło stworzeniu odpowiedniej atmosfery poprzedzającej wystąpienie prezydenta Trumana, który 12 marca przedstawił w Kongresie swój plan powstrzymywania komunizmu.

Czechosłowacja, luty 1948; oddziały milicji na ulicach Pragi

– W tym momencie światowej historii niemal każdy naród musi wybierać drogę życia. Często wybór nie jest wolny – mówił prezydent. – Polityką Stanów Zjednoczonych musi być wspieranie wolnych ludzi, którzy stawiają opór próbom podporządkowania przez uzbrojoną mniejszość lub zewnętrznej presji!

Prezydent zażądał przeznaczenia czterystu milionów dolarów na pomoc dla Grecji i Turcji.

Tak, Ameryka chciała walczyć za pomocą pieniędzy, a była to potężna i skuteczna broń. Gospodarcze załamanie, jakie nastąpiło w Europie po wyniszczającej wojnie, rodziło społeczne niezadowolenie, które stawało się podstawą popularności idei komunistycznych. W wyborach parlamentarnych we Francji w 1945 roku komuniści zdobyli 26 procent głosów, we Włoszech w czerwcu 1946 roku – 19 procent. Tymczasem sytuacja gospodarcza pogarszała się coraz bardziej, a to za sprawą katastrofalnych mrozów w zimie z przełomu 1946 i 1947 roku. Należało się spodziewać, że popularność i wpływy partii komunistycznych na Zachodzie będą rosły. Amerykańska pomoc finansowa, tworząc warunki szybkiego wzrostu gospodarczego (w istocie sięgnął 15–20 procent) mogła więc odwrócić ten trend.

Klemet Gottwald, nowy prezydent Czechosłowacji

5 czerwca 1947 roku sekretarz stanu George Marshall[63] podczas wykładu na Uniwersytecie Harvarda przedstawił założenia wielkiego programu pomocy finansowej dla wszystkich państw Europy, w tym również państw, które znalazły się pod radziecką dominacją.

To wystarczało Stalinowi, aby uznać, że Harry Truman w niczym nie przypomina pokojowo nastawionego poprzednika Franklina D. Roosevelta. W dodatku zmiany zachodzące w administracji amerykańskiej wskazywały, że to państwo przygotowuje się do konfrontacji.

Pierwszą oznaką była reorganizacja wywiadu, którego rola w czasie drugiej wojny światowej była raczej bierna, a w Europie był on swego rodzaju przedstawicielstwem dyplomatycznym Stanów Zjednoczonych do spraw tajnych kontaktów z Niemcami. W dodatku wojenna organizacja Office of Strategic Services została rozwiązana w październiku 1945 roku, a wywiad stał się domeną wielu organizacji, które dublowały się, nie miały odpowiednich funduszy ani możliwości. Temu bałaganowi miało zaradzić powołanie w 1947 roku Centralnej Agencji Wywiadowczej.

W tym samym czasie na mocy ustawy The National Military Establishment Act odtworzono instytucję Połączonych Szefów Sztabów, która bardzo usprawniała dowodzenie siłami zbrojnymi. Lotnictwo wojskowe (US Army Air Corps) podporządkowane wojskom lądowym stało się samodzielnym rodzajem sił zbrojnych (US Air Force), w ramach których utworzono dowództwo lotnictwa strategicznego (Strategic Air Command). Na czele nowej formacji stanął agresywny generał Curtis LeMay[64]. Dał się poznać jako wspaniały organizator i bezwzględny wojownik, który kierował nalotami na japońskie miasta i odnosił straszliwe sukcesy: w nocy z 8 na 9 marca 1945 roku bomby amerykańskich samolotów zabiły w Tokio co najmniej osiemdziesiąt cztery tysiące ludzi i spaliły domy na ponad czterech tysiącach hektarów. Kilka dni później dwieście osiemdziesiąt pięć bombowców zrzuciło tysiąc siedemset ton ładunków zapalających na Nagoje; pięćset hektarów miasta zostało zrównanych z ziemią. W nocy z 13 na 14 marca bombowce LeMaya spaliły zabudowania na obszarze dwóch tysięcy hektarów w Osace. Z 16 na 17 marca w płomieniach stanęło prawie osiemset hektarów Kobe. Trzy dni później znowu płonęło centrum Nagoi. W ciągu dwóch tygodni zginęło około stu dwudziestu tysięcy Japończyków. Do końca maja wielokrotnie bombardowana stolica Japonii zamieniła się w gruzowisko. Połowa miasta została zrównana z ziemią.

LeMay miał od 1947 roku dowodzić bombowcami Strategic Air Command i nie taił, że aż pali się, aby posłać swoich chłopców do generalnej rozprawy ze Związkiem Radzieckim.

Stalin musiał zareagować na zmiany zachodzące w amerykańskich siłach zbrojnych. Jak? Czy mógł uznać, że nadszedł czas, w którym powinien dać swoim armiom rozkaz do marszu na Zachód?

Kryzys

Admirał William Leahy[65] zerkał z niedowierzaniem na szczupłego mężczyznę o smagłej cerze, z czarnymi włosami przetykanymi gęsto siwymi pasemkami. Czy możliwe, że mówił prawdę? Spojrzał na siedzącego obok generała Dwighta D. Eisenhowera. Ten słuchał relacji z wyraźnym zaciekawieniem.

– Szedłem przez park. To było 8 lub 9 stycznia tego roku – opowiadał mężczyzna. Nagle usłyszałem rozmowę dwóch Rosjan. Wyraźnie byli pijani. Mówili głośno, pewni, że nikt ich nie rozumie. Zorientowałem się, że jeden z nich był admirałem, drugi generałem. Wyglądało, jakby wracali z przyjęcia dyplomatycznego – Leahy spojrzał wymownie na Eisenhowera. To łatwo było sprawdzić. – Mówili o wielkiej operacji wojskowej. Rosyjskie samoloty mają uderzyć na cele w USA. W tym samym czasie pięćdziesiąt tysięcy radzieckich agentów przystąpi do aktów sabotażu i dywersji. Będą ich wspomagać Murzyni, rzekomo „niezadowoleni z porządków w Stanach” – kontynuował mężczyzna. – Trzej amerykańscy przywódcy zostaną zamordowani: Truman, określany przez nich jako przebiegły, Marshall – „inteligentny” i generał MacArthur – „niebezpieczny przeciwnik w wojnie”. Zamierzają pozostawić przy życiu generała Eisenhowera, gdyż jak uważali, „może poddać się kontroli”.

Mężczyzna albo nie poznał, że jednym z oficerów słuchających go był Eisenhower, albo uważał, że musi dokładnie zrelacjonować zasłyszaną rozmowę. – Przewidywali, że mógłby po wojnie stanąć na czele rządu podporządkowanego Rosji. To wszystko, co usłyszałem – zakończył swoją relację.

Gdy wyszedł z gabinetu, admirał Leahy sięgnął po teczkę z danymi personalnymi mężczyzny, który przyniósł tak rewelacyjne informacje.

– Nazywa się Boudikine. Jest Kirgizem. W czasie pierwszej wojny światowej służył w rosyjskiej armii. Został schwytany przez Niemców i podobno był torturowany. Zbiegł z niewoli. Służył we włoskiej marynarce wojennej. W czasie drugiej wojny „miał kontakty z brytyjską marynarką wojenną, jako doradca” – przeczytał admirał Leahy. – Jest inteligentnym człowiekiem i wygląda na to, że mówi prawdę.

Dziwna to była opinia. William Leahy, doświadczony dowódca i polityk dawał wiarę relacji, która musiała budzić wiele wątpliwości. W styczniu podczas przechadzki po londyńskim parku ktoś usłyszał rozmowę dwóch wysokiej rangi oficerów radzieckich głośno rozprawiających o ataku samolotów startujących z kanadyjskich baz?! Nieprawdopodobne! Brzmiało to równie wiarygodnie, jak informacja o wylądowaniu Marsjan na Manhattanie. A jednak sytuacja w Europie na początku 1948 roku nakazywała sprawdzić rzetelność informacji o przygotowaniach Związku Radzieckiego do nagłego ataku na Stany Zjednoczone. Opinie okazały się krańcowo różne.

Generał Lucius D. Clay[66] ostrzegał przed radzieckimi działaniami w Niemczech, najwyraźniej obawiając się akcji stacjonujących tam wojsk. Rozważny i bardzo umiarkowany w ocenach, w depeszy do prezydenta z 5 marca 1948 roku pisał, że „wojna może wybuchnąć szybciej, niż się spodziewamy”. Z drugiej strony analitycy nowej organizacji – Centralnej Agencji Wywiadowczej, oceniali, że „nie należy spodziewać się gotowości Armii Radzieckiej do działań ofensywnych w ciągu najbliższych sześćdziesięciu dni”. Jednakże nie potrafili przewidzieć, co stanie się za dwa miesiące.

Tymczasem działania Stalina wskazywały, że zdecydował się kontynuować agresywne działania.

Radziecki punkt kontrolny na autostradzie przed Berlinem Zachodnim

Pierwszym najbardziej wyraźnym ostrzeżeniem było zwołanie 27 września 1947 roku w Szklarskiej Porębie narady partii komunistycznych z dziewięciu państw. Andriej Żdanow[67], uważany powszechnie za prawą rękę Stalina, wygłosił referat, w którym wprost mówił o konfrontacji obozu „imperialistycznego i antydemokratycznego”, a więc amerykańskiego, z obozem „antyimperialistycznym i demokratycznym”, który miał ucieleśniać Związek Radziecki. Charakter przemówienia wskazywał na wyraźną zmianę w radzieckiej polityce. Co więcej, w Szklarskiej Porębie powołano Biuro Informacyjne[68]. Pod tą skromną nazwą można się było doszukiwać nowej Międzynarodówki, a więc organizacji kierującej ruchem komunistycznym i przygotowującej rewolucje w państwach zachodnich.

Miesiąc później paryska konferencja ministrów spraw zagranicznych czterech mocarstw w sprawie zawarcia traktatu pokojowego z Niemcami zakończyła się fiaskiem. Co ważniejsze, przewodniczący radzieckiej delegacji Wiaczesław Mołotow domagał się powołania „demokratycznego rządu” niemieckiego i oskarżał zachodnie mocarstwa o torpedowanie wszelkich wysiłków zmierzających do tego celu.

– Wasze państwa potrzebują tę lub inną część niemieckiego terytorium, jako bazę rozwoju przemysłu wojennego, a niemieckie siły reakcyjne mają wspomagać politykę przeciwstawiania się rozwojowi ruchu demokratycznego w europejskich państwach wyzwolonych spod faszyzmu! – grzmiał Mołotow.

Tak więc w końcu 1947 roku konfrontacyjny kierunek radzieckiej polityki był już oczywisty. Pozostawało pytanie, czy Stalin posunie się do konfrontacji militarnej.

W ciągu dwóch powojennych lat zbudował imperium, podporządkowując państwa otaczające Związek Radziecki od południa po północny kraniec. Jugosławia, Bułgaria, Rumunia, Węgry, Polska, Litwa, Łotwa i Estonia tworzyły pas satelickich państw. Jedynie w centrum tego bloku sytuacja wydawała się odbiegać od jego wizji Europy.

Bez wątpienia Czechosłowacja mogła niepokoić dyktatora. Co prawda, w koalicyjnym rządzie kierowanym przez komunistę Klementa Gottwalda[69], który cieszył się całkowitym zaufaniem Kremla, komuniści obsadzili najważniejsze stanowiska, ale wiele ministerstw pozostawało w rękach zwolenników współpracy z Zachodem. Kluczowym dla polityki państwa resortem spraw zagranicznych kierował Jan Masaryk[70], polityk dobrze znany ze swoich prozachodnich sympatii. Na czele czechosłowackiego państwa stał Edward Beneš[71], który choć wielokrotnie deklarował lojalność wobec Moskwy, to jednak nie miał całkowitego zaufania Stalina.

Na efekty takiego układu sił we władzach Czechosłowacji nie trzeba było długo czekać: rząd opowiedział się za przyjęciem planu Marshalla, co Stalin uznał za zdradę. Zaprosił ministra Jana Masaryka do Moskwy i wprost zażądał odrzucenia zachodniej pomocy gospodarczej. Swoje żądanie uzasadnił krótko:

– Uważamy to za sprawę zasadniczą, od której zależy przyjaźń z Republiką Czechosłowacką.

Masaryk nie dał się zbić z tropu. Przewidując, czego dotyczyć będzie rozmowa ze Stalinem, przygotował się do dyskusji, naiwnie uważając, że radziecki dyktator będzie chciał ją podjąć. Opracował dokument, w którym rozważał pożytki skorzystania z pomocy Zachodu, i tuż przed wyjazdem do Moskwy przesłał ten dokument prezydentowi. Sięgnął więc po swoje opracowanie i zaczął czytać najważniejsze tezy.

– Niech pan się nie trudzi – przerwał mu Stalin, biorąc z biurka kilka kartek. – Ja już to znam.

Masaryk był wstrząśnięty. Po powrocie do Pragi powiedział:

– Pojechałem do Moskwy jako minister suwerennego państwa. Powróciłem jako popychadło Stalina. Finis Bohemiae!

Nie dziwiło go, że komunistyczni członkowie rządu, którzy pozytywnie odnosili się do planu Marshalla, zmienili już zdanie i byli temu całkowicie przeciwni.

Stalinowi jednak nie odpowiadało nadzorowanie niepewnego rządu. Nadchodził czas skończenia z pozorami demokracji i suwerenności. Zapewne nie spodziewał się większego oporu, ale nie sądził, że cała akcja dobicia resztek demokracji przebiegnie tak łatwo.

Kolejka samolotów czekających na wyładunek na berlińskim lotnisku Tempelhof

W lutym 1948 roku punktem zapalnym stała się rekrutacja policjantów, którzy zgodnie z zarządzeniem komunistycznego ministra spraw wewnętrznych Vaclava Noska wywodzili się spośród komunistów. Umiarkowani ministrowie żądali zmian kryterium doboru, do czego minister nie tylko się nie zastosował, ale jeszcze bardziej ograniczył nabór ludzi o niekomunistycznych przekonaniach. Umiarkowani ministrowie uznali, że rezygnując, doprowadzą do upadku rządu Klementa Gottwalda. Popełnili błąd. Prezydent Beneš pod presją premiera przyjął ich dymisję i powołał rząd w składzie, który odpowiadał komunistom. Cała władza przeszła w ich ręce, czemu towarzyszyła czystka w instytucjach państwowych, organizacjach społecznych, aresztowania działaczy partii opozycyjnych. Jan Masaryk zginął tragicznie 10 marca 1948 roku. Jego zwłoki znaleziono na dziedzińcu Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdzie na trzecim piętrze mieściło się jego mieszkanie. Podobno popełnił samobójstwo, skacząc z okna, choć mało to prawdopodobne. Nie zostawił żadnego listu; śmierć tego polityka bardzo odpowiadała nowym władzom.

W czerwcu 1948 roku odszedł ostatni człowiek, który nie pasował do nowego układu, choć niezbyt stanowczo przeciwstawiał się zmianom, gdy miał ku temu możliwości. Prezydent Edward Beneš odmówił podpisania nowej konstytucji. Był to jedynie gest, który nie mógł zmienić biegu wydarzeń. Nowy prezydent Klement Gottwald podpisał nową konstytucję socjalistycznej Czechosłowacji.

W ten sposób Stalin załatał wyrwę w pasie państw okalających granice Związku Radzieckiego. Nakazując przeprowadzenie operacji w Pradze, nie musiał obawiać się reakcji mocarstw zachodnich, gdyż w Europie podzielonej podczas konferencji jałtańskiej to państwo znajdowało się w sferze jego wpływów.

Mao Zedong (w środku) – prawdziwy zwycięzca konfliktu w Europie

Widział na mapie drugą wyrwę: Berlin, miasto w środku radzieckiej strefy okupacyjnej Niemiec, w którym dzielnica zarządzana przez Rosjan sąsiadowała z dzielnicami, które znalazły się pod kontrolą mocarstw zachodnich. Granica między nimi była umowna, a każdego dnia dziesiątki tysięcy Niemców z sektora wschodniego dojeżdżały do pracy w sektorach zachodnich.

Marszałek Wasilij Sokołowski[72], radziecki gubernator, otworzył obrady Sojuszniczej Rady Kontroli, gdyż zgodnie ze zwyczajem tego dnia, 20 marca 1948 roku, radzieckiemu przedstawicielowi przypadało przewodniczenie organizacji powołanej do rozpatrywania spraw dotyczących całych Niemiec. Co prawda atmosfera obrad pogarszała się stale od początku roku 1948, ale nic nie wskazywało, że tego dnia dojdzie do gwałtownego załamania, choć przedstawiciele Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji powinni się tego spodziewać. Niespełna dwa tygodnie wcześniej Sokołowski został wezwany do Moskwy, co zapowiadało przygotowania do poważnej akcji politycznej. Stalin postanowił zakończyć grę pozorów, którą do tego czasu prowadził z sojusznikami czasów wojny.

Informacje wywiadu, jakie otrzymywał z berlińskiej placówki, były bardzo precyzyjne. 5 stycznia 1948 roku przeczytał raport, w którym relacjonowano tajną rozmowę, którą kilka dni wcześniej przeprowadził generał Lucius Clay ze swoim doradcą finansowym Jackiem Benettem i szefem departamentu finansowego Biura Gubernatora Theodorem Ballem w sprawie konieczności przeprowadzenia reformy finansowej w Niemczech. Kolejne informacje wywiadowcze ze stycznia 1948 roku mówiły już o konkretnych przygotowaniach do reformy. W istocie Stalin nie kwestionował konieczności takiego posunięcia, które mogłoby uzdrowić niemiecką gospodarkę. Wartość reichsmarki sięgnęła dna, handel zamierał, sklepikarze chowali artykuły, nie chcąc sprzedawać ich za bezwartościowe pieniądze, na rynku dominowała wymiana towaru za towar. Początkowo Stalin wydawał się gotów do przystąpienia do wspólnej reformy. Dyskusje prowadzone na forum Sojuszniczej Rady Kontroli dotyczyły spraw technicznych reformy walutowej, aczkolwiek ważnych dla całego przedsięwzięcia. I nagle wszystko załamało się.

W czasie tajnego spotkania na Kremlu, na które wezwano marszałka Sokołowskiego, niewielkie grono najbliższych współpracowników Stalina, w którym znalazł się Wiaczesław Mołotow i Ławrentij Beria, miało zadecydować o konkretnych posunięciach w sprawie Niemiec.

Propozycje, jakie przedstawił Mołotow, bez wątpienia uwzględniający nastawienie Stalina, przewidywały zakończenie udziału radzieckich przedstawicieli w sojuszniczej Radzie Kontroli i „zamknięciu radzieckiej strefy okupacyjnej”. Sokołowski, wracając do Berlina, musiał już tylko znaleźć odpowiedni pretekst. Spodziewał się, że stanie się tak w czasie obrad Rady. Dlatego zażądał, aby zachodni koledzy poinformowali go o przebiegu dyskusji, jaką kilka dni wcześniej przeprowadzili w sprawie Niemiec na spotkaniu w Londynie. Doskonale wiedział, co stanie się dalej. Zachodni gubernatorzy nie mogli przekazać mu takich informacji. I taka była ich odpowiedź.

– Było to spotkanie członków rządów i nie otrzymaliśmy jeszcze dyrektyw. Gdy tylko dostaniemy instrukcje, przekażemy panu, panie marszałku wszystkie informacje – usłyszał Sokołowski.

Ledwie doczekał, aż tłumacz zakończy przekładać odpowiedź gubernatorów, gwałtownie podniósł się ze swojego miejsca przy wielkim kominku i zaczął odczytywać oświadczenie, które zapewne zostało przygotowane w Moskwie, w czasie tajnej narady na Kremlu.

– Nie widzę sensu w kontynuowaniu tego spotkania – zakończył Sokołowski. – Uważam je za odroczone.

Odwrócił się i ruszył w stronę wyjścia w hałasie, jaki spowodowały raptownie odsuwane krzesła innych przedstawicieli radzieckich, którzy wnet podążyli za nim. Było to ostatnie posiedzenie Sojuszniczej Rady Kontroli.

Wydarzenia zaczęły biec szybciej. Sześć dni później do Moskwy przybyła delegacja Niemieckiej Partii Jedności SED, której przewodniczył Wilhelm Pieck.

– Niemieckie masy poddają się wrogim wpływom – wyznał Pieck w rozmowie ze Stalinem. – Obawiam się, że możemy przegrać październikowe wybory. Wszystko pobiegłoby inaczej, gdyby udało się usunąć aliantów z Berlina.

– Podejmijmy wspólny wysiłek – odpowiedział Stalin bez chwili zastanowienia. – Prawdopodobnie zdołamy to zrobić.

Wiedział, że w Berlinie marszałek Sokołowski wydał rozkaz wzmocnienia ochrony i kontroli demarkacyjnej linii radzieckiej strefy, którego celem było zablokowanie dróg prowadzących do Berlina. Jego zastępca generał Michaił Dratwin wysłał list do zastępcy amerykańskiego gubernatora, w którym żądał, aby Amerykanie podróżujący przez radziecką strefę okupacyjną pociągami lub samochodami poddawali się kontroli i bez oporu przedstawiali odpowiednie dokumenty. Żołnierze radzieccy otrzymali rozkaz sprawdzania zawartości ich bagaży, a także ładunków przewożonych w wagonach towarowych i rzecznych barkach. Generał Clay zareagował na to zdecydowanie:

– Zamierzam poinstruować nasze straże, aby otwierały ogień za każdym razem, gdy radzieccy żołnierze będą usiłowali wtargnąć do naszych pociągów.

Żołnierze, którzy obsadzili jeden z pociągów zmierzających do Berlina gotowi byli strzelać, gdyby tylko Rosjanie usiłowali sforsować drzwi. Nic takiego jednak się nie stało. Pociąg został skierowany na bocznicę i po kilkudniowym postoju Amerykanie po cichu wycofali uzbrojone straże, wystarczająco spragnione, głodne i niewyspane, aby podjąć walkę z żołnierzami radzieckimi.

W ministerstwach spraw zagranicznych w Londynie i Waszyngtonie archiwiści przeszukiwali tysiące protokołów i stenogramów z międzynarodowych konferencji, starając się odnaleźć dokumenty gwarantujące wolny dostęp drogowy, rzeczny lub kolejowy do Berlina. Na próżno. Okazało się, że zachodni politycy nie przewidzieli tego problemu i nie zapewnili wolnego dostępu do Berlina przez radziecką strefę okupacyjną. Sprawa ta została rozwiązana jedynie w odniesieniu do ruchu powietrznego, gdyż było to konieczne ze względu na bezpieczeństwo lotów.

Sytuacja pogarszała się z tygodnia na tydzień. Już nie chodziło tylko o utarczki w sprawie legitymowania pasażerów czy kontrolowania ładunków pociągów.

Tylko jednego dnia, 12 czerwca, radzieccy żołnierze zatrzymali na granicy swojej strefy dwadzieścia siedem pociągów towarowych, twierdząc, że wagony były uszkodzone. Tydzień później pod pretekstem trudności technicznych zatrzymano cały ruch kolejowy między Berlinem a zachodnimi strefami okupacyjnymi. To jeszcze nie było najgorsze. Na wieść o przeprowadzeniu reformy walutowej w zachodnich strefach okupacyjnych marszałek Wasilij Sokołowski 24 czerwca ogłosił całkowite zatrzymanie transportu lądowego do Berlina Zachodniego, ze względu na „trudności techniczne”. Odcięto również dostawy energii elektrycznej ze wschodnioniemieckich elektrowni. Sytuacja w mieście była dramatyczna.

Każdego dnia miasto otrzymywało z Zachodu dostawy – samochody, pociągi i barki dostarczały piętnaście tysięcy ton zaopatrzenia dowożonego przez pociągi, barki rzeczne i samochody. Zakładając ograniczenie do minimum potrzeb mieszkańców, Berlin musiał otrzymywać codziennie pięć i pół tysiąca ton żywności i lekarstw. A rezerwy były niewielkie. Zapasy zboża i mąki wystarczały na siedemnaście dni, mięsa i ryb – na dwadzieścia pięć, mleka na dwadzieścia sześć dni, ziemniaków na czterdzieści dwa. Zachodni Berlin, zamieszkany przez dwa i pół miliona ludzi został skazany na głód, ciemności i zimno.

Stalin mógł się czuć całkowitym panem sytuacji. Żadne z mocarstw europejskich nie było w stanie podjąć nowej wojny. Wielka Brytania bardzo zmniejszyła liczebność swoich sił, zatrzymując jedynie 90 batalionów piechoty, co stanowiło ledwie jedną trzecią i tak niewielkich sił, jakie w 1939 roku wystawiła do walki z Niemcami. Royal Navy ze względu na brak paliwa odwołała manewry przewidziane na jesień 1948 roku.

Francuski minister spraw zagranicznych Georges Bidault, oceniając francuskie siły zbrojne, stwierdził, że Armia Radziecka może w ciągu dwóch miesięcy dojść do Paryża, a wtórował mu francuski szef Sztabu Generalnego.

Stany Zjednoczone też rozbroiły swoje wojska. Oszczędności budżetowe w 1948 roku sprawiły, że USA stać było jedynie na utrzymanie 552 tysięcy żołnierzy, których gotowość bojowa była bardzo niewielka. Tylko jedna dywizja, słynna 82. powietrznodesantowa była w stanie wyruszyć do walki. Oczywiście rozważano wysłanie do Europy dwóch dywizjonów bombowców strategicznych B-29, ale jedynie po to, aby osłoniły ewentualną ewakuację z Berlina Zachodniego.

Przyszłość łatwo było przewidzieć. Po kilkunastu tygodniach wygłodzone miasto zmuszone będzie poddać się Rosjanom. Była jeszcze inna możliwość, ale i ta była korzystna dla Stalina.

Dwa dni po zarządzeniu przez marszałka Sokołowskiego pełnej blokady Berlina generał Lucius Clay zadzwonił do generała Curtisa LeMaya, dowodzącego amerykańskim lotnictwem w Europie.

– Curt, czy masz samoloty, które mogłyby wozić węgiel? – Zapytał Clay.

– Wozić co?

– Węgiel.

– Musiałeś wybrać zły numer, generale – LeMay nie mógł ochłonąć ze zdziwienia. – Pytasz, czy moje samoloty mogą wozić... węgiel?!

– Tak. Węgiel!

– Generale – LeMay uznał, że czas przestać się droczyć – siły powietrzne mogą wozić wszystko. Jak wiele węgla mamy przerzucić?

– Ile tylko możecie!

Generał Clay zdawał sobie sprawę, że największym problemem jest transport węgla dla zachodnioniemieckich elektrowni. Bez tego miasto pogrążone w ciemnościach, z fabrykami pozbawionymi energii nie przetrwałoby długo. Ale jak zorganizować dostawy lotnicze?

Pe-8, jedyny radziecki bombowiec dalekiego zasięgu

Tego wieczora Jack Bennett, dyrektor operacji i szef pilotów American Overseas Airways urzędujący we Frankfurcie, odebrał telefon. Dzwonił oficer z biura LeMaya:

– Kapitanie Bennet, chcielibyśmy wyczarterować samoloty Skymaster, aby zaraz poleciały do Berlina – mówił o dużych czterosilnikowych samolotach transportowych C-54 Skymaster.

– Chwileczkę, a co chcecie przewozić? – zapytał Bennett.

– Węgiel – usłyszał odpowiedź, która na moment wprawiła go w osłupienie.

– Węgiel?

– Tak, to sprawa awaryjna.

– Nie możecie załadować węgla do pasażerskiego samolotu! – wykrzyknął Bennett. – To uniemożliwi pilotowanie, zniszczy siedzenia i całe wnętrze!

– Okay – zgodził się oficer. – A ziemniaki można?

– Jak pan sobie to wyobraża?

– No, w workach...

– W workach, to już lepiej – powiedział Bennett.

– Dzisiaj zaczął pan tworzyć historię! – usłyszał.

Wielka operacja powietrznego zaopatrywania Berlina rozpoczęła się. Generał Clay uważał, że będzie trwała kilka tygodni, w czasie których samoloty dostarczać będą 600–700 ton zaopatrzenia, głównie po to, aby wzmocnić morale mieszkańców i „poważnie zakłócić radziecką blokadę”. Bardzo się pomylił. Związek Radziecki zniósł blokadę Berlina dopiero 17 maja 1949 roku, ale powietrzne dostawy trwały do 1 września tegoż roku. W tym czasie samoloty przewiozły 2323067 ton zaopatrzenia, w tym ponad półtora miliona ton węgla, bijąc rekordy organizacji i poświęcenia ze strony pilotów. Na przykład 11 kwietnia 1949 roku w czasie 922 lotów przewieziono 8246 ton towarów. Ta wielka operacja kosztowała trzysta milionów dolarów i życie sześćdziesięciu pięciu osób, które zginęły w wypadkach lotniczych.

Wydawało się, że Amerykanie zwyciężyli, gdyż utrzymali normalne funkcjonowanie wielkiego miasta i zmusili Stalina do zrezygnowania z blokady. A jednak tę pierwszą powojenną próbę sił wygrał on. Oczywiście do pełnego zwycięstwa pozostało mu zmuszenie aliantów do opuszczenia Berlina Zachodniego, co pozwoliłoby Związkowi Radzieckiemu włączyć to miasto do socjalistycznego systemu państwa, które powstało z radzieckiej strefy okupacyjnej – Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Berlin Zachodni zachował swój status i Stalin musiał pozostawić rozwiązanie tego problemu swoim zastępcom. On jednak uzyskał coś równie istotnego.

Wiedział, że walka o Berlin stała się hasłem wyborczym Harry’ego Trumana walczącego o drugą kadencję na stanowisku prezydenta. Być może do tego stopnia, że Truman sam zapomniał, iż istnieją inne rejony świata. Stalin o tym pamiętał.

Zapalna sytuacja w centrum Europy tak bardzo zaabsorbowała uwagę zachodnich polityków, że nie chcieli zauważyć, iż kryzys berliński może być tylko zasłoną dymną, skrywającą działania na drugim końcu świata: w Chinach. Tam 21 kwietnia 1949 roku miliony żołnierzy z czerwonymi gwiazdami na czapkach przeprawiły się przez rzekę Jangcy na dwudziestokilometrowym odcinku i ruszyło w stronę Nankinu – stolicy rządu Czang Kaj-szeka. Ich przewaga była tak ogromna, że już trzeciego dnia otoczyli Nankin, a czwartego dnia na ulice miasta weszli żołnierze 3. armii generała Czen I. W następnych tygodniach padły inne miasta bronione przez wojska rządowe. Do 23 sierpnia 1949 roku komuniści dotarli do swojej kolebki – Jui-czin, gdzie dwadzieścia lat wcześniej proklamowano pierwszy rząd ludowy w Chinach. 10 grudnia 1949 roku Czang Kaj-szek uciekł na Tajwan (Formoza). Twierdził, że przegrał, gdyż pomoc amerykańska utrzymywana była zaledwie na poziomie „niezbędnego minimum”, gdy komuniści korzystali z nieograniczonej pomocy Moskwy. Ofiarowane przez Waszyngton dwa miliardy dolarów mogły wystarczyć Czang Kaj-szekowi na zorganizowanie odwrotu na Tajwan, a nie na walkę z wojskami komunistycznymi. Bez wątpienia miał wiele racji, jednakże w owym czasie żadna pomoc militarna i finansowa nie byłaby wystarczająco duża, aby powstrzymać gigantyczną armię Mao Zedonga (Mao Tse-tunga). To on, przemawiając 1 października w pałacu cesarskim w Pekinie, powiedział:

– Ogłaszamy ustanowienie Chińskiej Republiki Ludowej (...). Musimy zjednoczyć się ze wszystkimi państwami i narodami miłującymi pokój i wolność, a nade wszystko ze Związkiem Radzieckim (...). Niech drżą reakcjoniści w kraju i na świecie!

Wykorzystał okazję siedemdziesiątych urodzin Stalina, aby 16 grudnia 1949 roku przyjechać do Moskwy i omówić sposób na wstrząśnięcie imperialistami.

Tego wieczora siedzieli przy suto zastawionym stole, niespiesznie kosztując wyszukanych potraw i wybornych białych win, które miały tworzyć odpowiedni nastrój do rozważań dwóch dyktatorów. W pewnym momencie Mao Zedong opowiedział bajkę.

– W Chinach żył starzec o imieniu Yui-gun, co znaczy „głupi stary człowiek”. Drogę do jego domu na południu przegradzały dwie wielkie góry, więc zdecydował się usunąć je. Zwołał swoich synów – ci chwycili za łopaty i zabrali się do pracy. Inny starzec o imieniu Dzhi-sou, co znaczy „mądry stary człowiek”, widząc ich trud, zaczął się śmiać, mówiąc: „ Jakże to chcecie usunąć takie dwie wielkie góry?”. Na to Yui-gun odparł: „Ja umrę, ale pozostaną moje dzieci. One umrą, ale pozostawią swoje dzieci. I tak następować będą pokolenia. Góry rzeczywiście są wysokie, ale już nie podnoszą się; stają się niższe za każdą łopatą, jaką wykopujemy. Czyż nie zdołamy ich usunąć? Bóg słysząc tę rozmowę, posłał anioły, aby odsunęły góry”.

Ta bajka miała wykazać, że dwie przeszkody, imperializm i feudalizm stoją na chińskiej drodze, którą toruje partia komunistyczna, a lud-bóg, wzruszony uporem i konsekwencją, wysyła swoje anioły – najlepszych synów – aby podjęły to dzieło.

Stalin zaczął się śmiać. Śmiał się długo i serdecznie. On też miał swoje góry, które przekopywał od dawna. Wiele lat wcześniej napisał:

„Zrewolucjonizowanie Dalekiego Wschodu wyzwoli decydujący impuls, który zaostrzy rewolucyjny kryzys na Zachodzie. Zaatakowany z obydwu stron, z przodu i z tyłu, imperializm zostanie zmuszony do uznania, że jest skazany na zagładę”.

Uderzył „z przodu”, w Berlinie. Wygrał również „z tyłu”, zyskał potężnego sojusznika w Chinach. Miał już równie potężnego – broń nuklearną.

Pierwsza błyskawica

Pociąg złożony z kilku wagonów osobowych, o szczelnie zasłoniętych oknach i towarowych minął stację Semipalatinsk[73], gdzie kordony żołnierzy stojących jeden obok drugiego uniemożliwiały komukolwiek zbliżenie się do torów. Na dodatek tuż przed stacją z wagonów wyszli żołnierze i stanęli na lorze oraz na stopniach z uniesioną bronią, gotowi do odparcia ataku.

Trudno było określić, co w tym kazachstańskim mieście pośrodku wielkiego Związku Radzieckiego mogło zagrozić ładunkowi przewożonemu w zakrytych wagonach, ale widocznie ktoś, kto organizował transport, uznał takie środki ostrożności za konieczne.

Tu-4, kopia amerykańskiego bombowca B-29

Za miastem posterunki były już rzadsze, wystawione co kilkadziesiąt metrów. Żołnierze salutowali na widok lokomotywy, bez wątpienia przekonani, że pociągiem podróżuje ktoś nadzwyczaj ważny, może nawet sam Stalin. Ale po co miałby jechać na pustynię?

Niewielu ludzi wiedziało, że pociąg przebył trasę trzech tysięcy kilometrów prowadzącą z Sarowa. W tym małym mieście położonym o czterysta kilometrów na wschód od Moskwy w kwietniu 1946 roku rozpoczęto budowę obiektów, w których miała powstać bomba atomowa. Lokalizacja wydawała się nad wyraz dogodna. Niezbyt odległe od stolicy i jej laboratoriów, a jednocześnie z dala od dużych skupisk ludności, co pozwalało na bezpieczne eksperymenty z materiałami wybuchowymi, miasto miało wiele obiektów dających się łatwo zaadaptować dla potrzeb zespołu naukowców. Centralnym kompleksem były zabudowania starego klasztoru, malowniczo położonego na wysokim brzegu rzeki. W latach trzydziestych mieściło się tam więzienie, ale gdy tylko rozpoczęła się organizacja ośrodka nuklearnego, klasztor został otoczony wysokim płotem z drutu kolczastego, podobnie jak inne budynki, w których w czasie wojny produkowano katiusze i pociski artyleryjskie. Miasto natychmiast wymazano z map, a jego nazwa pojawiała się pod tajnymi kryptonimami KB-11 (co oznaczało Kontrukcyjne Biuro-11), Instalacja nr 558, Kremlew, Moskiewskie Centrum 300, Arzamas-75 lub Arzamas-16. Ta ostatnia nazwa była szczególnie często stosowana, a wywodziła się ze sposobu, w jaki nazywano inne tajne ośrodki: najbliższe miasto plus kod pocztowy.

W Sarowie, czyli Arzamas-16, wyprodukowano pierwszą radziecką bombę plutonową, którą nazwano kryptonimem RDS-1, co podobno było skrótem od Rossija diełajet sama. I właśnie części tej bomby wieziono w sierpniu 1949 roku na poligon pod Siemipalatinskiem w Kazachstanie.

Pociąg zaczął zwalniać, dając sygnał do otwarcia bramy oplątanej drutami kolczastymi, która przegradzała tory. Wjeżdżali do miejsca nazwanego Siemipalatinsk-21, pustyni, na której w 1946 roku, rozpoczęły się roboty, mające na celu przystosowanie kamienistego stepu do przeprowadzenia próby nuklearnej. W głębi poligonu wzniesiono główny hangar o wzmocnionych, żelbetowych ścianach, gdzie można było montować bomby nuklearne i przygotowywać je do testu. Suwnica pozwalała przetransportować gotową już bombę na zewnątrz i ułożyć na platformie windy zamontowanej wewnątrz stalowej wieży o wysokości kilkudziesięciu metrów.

Igor Kurczatow chciał znać nie tylko siłę wybuchu, ale również jego skutki. Dlatego w promieniu wielu kilometrów od wieży wybudowano parterowe drewniane domki, trzypiętrowe budynki z cegły, betonowe wiadukty, wieże ciśnień, ustawiono lokomotywy, ciężarówki, czołgi i klatki ze zwierzętami.

Generał Douglas MacArthur

Na obrzeżach poligonu zbudowano trzy schrony żelbetowe. Pierwszy, bunkier dowodzenia, usytuowano w odległości dziesięciu kilometrów od planowanego miejsca wybuchu. Była to masywna budowla dodatkowo osłonięta wałem ziemnym, usypanym od strony miejsca wybuchu, który miał zabezpieczać przed skutkami fali uderzeniowej. Wnętrze podzielono na dwa pomieszczenia. W jednym zamontowano panel kontrolny, z którego kable biegły do detonatorów bomby, obok rozmieszczone były przyrządy pomiarowe i telefony umożliwiające kontakt ze wszystkimi osobami biorącymi udział w teście. W drugim pomieszczeniu znajdował się najważniejszy telefon, łączący bezpośrednio z Kremlem.

W dwóch pozostałych punktach obserwacyjnych oddalonych o piętnaście kilometrów od wieży mieli zająć miejsca naukowcy.

Igor Kurczatow przyjechał na poligon w Siemipalatinsku już w maju 1949 roku, aby osobiście nadzorować przygotowania do próbnej eksplozji, której nadano kryptonim „Pierwsza Błyskawica”. W połowie sierpnia przyjechał tam Ławrentij Beria. Jego obecność wydawała się całkowicie zrozumiała. Bomba atomowa w jakiś sposób była również jego dziełem. W każdym razie bez niego, jego wywiadu i energii oraz wpływów ułatwiających naukowcom pokonywanie tysięcy przeszkód bomba nie byłaby gotowa w 1949 roku. Kurczatow i inni naukowcy nie podejrzewali jednak, że obecność Berii miała jeszcze inny cel, o czym mieli się przekonać dopiero podczas próby.

Ostateczne przygotowania rozpoczęły się 29 sierpnia o godzinie 2.00 w nocy.

Kurczatow, Beria, Florow, Chariton i Zawieniagin, stojąc na antresoli w głównej hali hangaru, obserwowali, jak technicy kończą składanie bomby i przesuwają ją na wózek, który miał dowieźć ją do wieży. Próba miała rozpocząć się za cztery godziny, więc Beria udał się do baraku, jaki specjalnie dla niego wybudowano, aby zdrzemnąć się, zanim dojdzie do najważniejszego wydarzenia. Kurczatow nie mógł nawet o tym myśleć. Był zbyt przejęty tym, co wkrótce miało nastąpić. W skrytości ducha zdawał sobie sprawę, że fiasko próby kosztować go będzie ogromnie wiele. Może nawet życie...

Generał Douglas MacArthur (drugi od lewej), zwycięzca Pacyfiku

Winda, na której obok wielkiej bomby o kształcie gruszki stanęło czterech naukowców, powoli wyjechała na szczyt 37-metrowej wieży. Tam zaczęli montować 64 detonatory, wkręcając je w aluminiowy korpus i łącząc z kablami biegnącymi do skrzynki, do której z drugiej strony dołączyli przewód biegnący do panelu kontrolnego w bunkrze dowodzenia. O godzinie 4.00 zjechali z wieży i wsiedli do samochodu, który miał ich zawieźć do stanowisk obserwacyjnych.

Kurczatow patrzył niespokojnie na niebo. Ciemne chmury zasłaniały gwiazdy i księżyc. Deszcz nasilał się. Prędkość wiatru przekraczała 12 m/s. Czy w tych warunkach można przeprowadzić próbę? Decyzja należała do niego.

Do bunkra schodzili się najważniejsi: Chariton, Pierwuchin, Zawieniagin. Brakowało tylko Berii.

Wybuch w tak niesprzyjających warunkach atmosferycznych mógł utrudnić zarejestrowanie jego przebiegu. Kurczatow uznał, że należy opóźnić wybuch o godzinę. Miał nadzieję, że pogoda się poprawi.

Beria przyszedł do bunkra dowodzenia pół godziny przed wyznaczonym czasem. Byli z nim dwaj ludzie, których Kurczatow nie znał, a nie śmiał dopytywać się, kim są, tym bardziej że szybko zostali odesłani do jednego z punktów obserwacyjnych. Wkrótce miał się dowiedzieć, że ci dwaj towarzysze Berii obserwowali próbę nuklearną na atolu Bikini, którą Amerykanie przeprowadzili 1 lipca 1946 roku. Nie była całkiem udana, gdyż od bomby zrzuconej przez samolot B-29 odpadł statecznik i wybuch nastąpił w odległości o 300 metrów większej, niż się spodziewano.

– Minus trzynaście minut..., minus dwanaście minut... – z głośnika w bunkrze dowodzenia słychać było monotonny głos oficera prowadzącego odliczanie.

Kurczatow krążył po betonowym pomieszczeniu, powtarzając:

– Dobrze..., dobrze..., dobrze...

– Minus dziesięć minut...

– Nic z tego nie będzie, Igorze – powiedział nagle Beria.

– Dlaczego? Uda się! – odpowiedział Kurczatow.

– Minus minuta..., minus trzydzieści sekund...

Kurczatow podszedł do drzwi z tyłu bunkra i otworzył je. Chciał zobaczyć blask rozlewający się po pustyni i odległych górach, a ponieważ obliczył, że fala uderzeniowa dotrze do bunkra po trzydziestu sekundach, było wystarczająco dużo czasu, aby zamknąć drzwi.

– Cztery, trzy, dwa, jeden, zero!

Blask rozświetlił step.

– To działa – powiedział spokojnie Kurczatow.

Chariton podbiegł do drzwi i zamknął je.

Biała kula ognista objęła wieżę i pobliski hangar i zmieniając kolor, zaczęła błyskawicznie unosić się. Huragan wywołany różnicą temperatur niósł się coraz dalej, przewracając lokomotywy i czołgi, zmiatając z powierzchni domy, jakby były klockami na podłodze dziecinnego pokoju.

Gdy fala uderzeniowa minęła bunkier dowodzenia, wszyscy wybiegli na zewnątrz. Ściskali się i gratulowali sobie. Beria podszedł do Kurczatowa i objął go. Szybko jednak powrócił do bunkra i kazał połączyć się z jednym z tajemniczych mężczyzn, którzy obserwowali amerykański wybuch.

– Czy to wygląda jak na Bikini? – zapytał.

Nie wierzył Kurczatowowi i naukowcom. Obawiał się, że mogą go oszukać i dokonać wybuchu dużego ładunku konwencjonalnego, aby przekonać władze, że udała się próba nuklearna. Mógł uwierzyć tylko relacjom swojego człowieka, który miał porównać wybuch amerykański i radziecki.

– Jak bardzo jest podobny?... Czy Kurczatow nie oszukuje nas?... Taki sam?... Dobrze! Dobrze! Więc mogę zameldować Stalinowi, że próba zakończyła się sukcesem?... Dobrze! Dobrze!

Wreszcie, uspokojony wyjaśnieniami zaufanych ludzi, kazał połączyć się ze Stalinem. Telefon odebrał szef sekretariatu Aleksandr Poskriebyszew.

– Towarzyszu Beria, Stalin śpi.

– To pilne, obudźcie go – niecierpliwił się Beria.

Po chwili Stalin przejął słuchawkę.

– Czego chcesz? Po co dzwonisz? – Był bardzo niezadowolony, że Beria kazał go obudzić tak wcześnie.

– Wszystko poszło dobrze! – zameldował Beria. Był przejęty, dumny i wzruszony. Oczekiwał pochwał i uznania.

– Już wiem – mruknął Stalin i odłożył słuchawkę.

Beria stał przez chwilę jak oniemiały. Nagle odwrócił się do żołnierza obsługującego łącznicę.

– Kto mu powiedział?! – krzyknął.– To ty wkładasz kij w moje szprychy! Nawet tutaj szpiegujesz mnie! Zmielę cię na miazgę!

Gotów był rzucić się na żołnierza, który pobladły, trzęsąc się, wstał z krzesła. Na jego szczęście Beria szybko zapomniał o incydencie, a może uznał, że wobec tak wielkiego wydarzenia nie może być małostkowy. Wybiegł z bunkra, aby dołączyć do naukowców – radosnych, szczęśliwych, obejmujących się i całujących.

Przyrządy pomiarowe pozwoliły ustalić siłę eksplozji – 20 kiloton, co odpowiadało sile amerykańskiej bomby.

Tego samego dnia Kurczatow osobiście sporządził raport z przebiegu próby i wysłał do Moskwy.

Wkrótce posypały się nagrody. Igor Kurczatow i najbardziej zasłużeni naukowcy otrzymali medale oraz samochody, bardzo wysokie nagrody pieniężne, letniskowe wille pod Moskwą, prawo do bezpłatnego podróżowania po kraju, stypendia dla dzieci.

Stalin odwdzięczał się za moc, którą dali mu naukowcy, choć wiedział, że minie wiele lat, zanim bomba stanie się bronią.

W istocie w grudniu 1946 roku rozpoczęto produkcję kilku bomb RDS-1, ale traktowano to jako przygotowania do produkcji seryjnej. Ta broń wymagała jeszcze wielu prób i udoskonaleń.

Próbę drugiej bomby, tym razem uranowej, udało się przeprowadzić w Siemipalatinsku dopiero 24 września 1951 roku. Była o połowę mniejsza, lecz miała dwukrotnie większą siłę wybuchu. Wciąż jednak eksplozję wywoływano na szczycie stalowej wieży. Dopiero 17 października 1951 roku bombę zrzucono z samolotu, a doświadczenia z tego testu pozwoliły skonstruować bombę nazwaną Maria, która mogła być użyta bojowo.

Związek Radziecki nie miał również samolotów o dużym zasięgu, przystosowanych do przenoszenia ciężkich bomb nuklearnych. Rodzaj działań bojowych, jakie w drugiej wojnie światowej prowadziła Armia Czerwona, wymagał użycia samolotów szturmowych i lekkich bombowców wspierających oddziały pancerne. Dlatego przemysł produkował masowo bardzo groźne Ił-2, Pe-2 i Tu-2. Jedyny ciężki bombowiec dalekiego zasięgu Pe-8[74] był przestarzały, nieudany i wyprodukowano go tylko w kilkudziesięciu egzemplarzach.

W połowie 1944 roku Stalin, przewidując charakter polityki w powojennym świecie, uznał, że radzieckie lotnictwo należy wyposażyć w bombowce dalekiego zasięgu i zadanie skonstruowania takiego samolotu zlecił Andriejowi Tupolewowi[75], konstruktorowi najbardziej doświadczonemu w tworzeniu samolotów bombowych i transportowych. Jego projekt, oznaczony 64, został opracowany na podstawie amerykańskich B-29 i miał duże szanse powodzenia. Konstruktor zakładał, że ten duży czterosilnikowy samolot o rozpiętości skrzydeł 42,8 m będzie rozwijał prędkość 600 km/h na wysokości 6000 m i z ładunkiem 5 t bomb zdoła pokonać 3000 km. Nieoczekiwanie Stalin zmienił zdanie. Uznał, że nie należy eksperymentować, lecz po prostu skopiować amerykańskie bombowce. Sprzyjał temu fakt, że 29 lipca 1944 roku jeden z nich, wracając z nalotu na Japonię, musiał lądować awaryjnie na radzieckim lotnisku pod Władywostokiem. W sierpniu i listopadzie podobny los spotkał dwa inne amerykańskie bombowce. Wszystkie były sprawne i gotowe do lotu. Wystarczało tylko uzupełnić paliwo. Za sterami amerykańskich samolotów usiedli radzieccy piloci Rejdel i Marunow i po kolei odprowadzili bombowce do Moskwy. Tam zajął się nimi zespół Tupolewa, który otrzymał od Stalina zadanie skopiowania samolotów. Co gorsza, dyktator wyznaczył na to dwa lata, a to wydawało się terminem niemożliwym do przyjęcia. Technicy musieli rozmontować 105 tysięcy części i zmierzyć je, zbadać, skopiować.

Wtedy wyłonił się najtrudniejszy problem: imperialne jednostki miary, jakie amerykańskie zakłady stosowały, produkując te samoloty.

Na przykład grubość blachy kadłuba amerykańskiego samolotu wynosiła 1/16 cala, to jest 1,5875 mm, a takiej blachy nie mógł wyprodukować żaden z radzieckich zakładów, gdyż nie miał odpowiedniego oprzyrządowania. Wydawało się, że wystarczy zwiększyć lub zmniejszyć grubość blachy. To jednak nie było takie proste. Gdyby zwiększono grubość blachy do 1,6 mm, wzrosłaby masa samolotu i spadłyby jego możliwości, przede wszystkim zasięg. Zmniejszenie grubości do 1,5 mm zagrażało wytrzymałości konstrukcji kadłuba. Podobnie trudne okazało się zastąpienie amerykańskich przewodów elektrycznych, których grubość po przeliczeniu z cali wynosiła na przykład 0,88 mm lub 1,93 mm. Gdy użyto kabli produkowanych przez radziecki przemysł, masa samolotu wzrosła o 8–10 procent. I tak po trzech latach karkołomnych zabiegów (zakończonych pełnym powodzeniem, gdyż masa radzieckiego B-29 była tylko o 1 procent większa od oryginału) 19 maja 1947 roku wystartował pierwszy prototyp samolotu nazwanego Tu-4 (Andriej Tupolew chciał je nazwać B-4, ale Stalin zadecydował inaczej). One utworzyły trzon radzieckich sił strategicznych, ale zasięg Tu-4 wynosił zaledwie 5100 kilometrów i to z bombą o wadze dwóch ton. Po załadowaniu bomby nuklearnej ważącej ponad cztery tony zasięg zmniejszyłby się bardzo, a więc do Stanów Zjednoczonych nowe radzieckie bombowce strategiczne dolecieć nie mogły. Szybko wprowadzono system tankowania paliwa w locie polegający na tym, że giętki przewód łączył końcówki skrzydeł dwóch samolotów: bombowca i cysterny, co poprawiało zasięg, ale operacja była trudna, uzależniona od pogody, a na domiar wszystkiego tak zatankowane samoloty wciąż nie mogły dolecieć do Ameryki. Radzieckie bombowce mogły jedynie zaatakować amerykańskie bazy na terenie Niemiec lub Wielkiej Brytanii.

Radzieccy konstruktorzy mogli więc potraktować kopiowanie amerykańskiego bombowca jedynie jako praktykę, zdobycie koniecznych doświadczeń, które miały przydać się przy tworzeniu bombowca międzykontynentalnego.

Biuro Tupolewa pracowało nad udoskonaloną wersją Tu-80, a następnie Tu-85, który okazał się bardzo udanym samolotem. 12 września 1951 roku prototyp przeleciał 9020 kilometrów w ciągu dwudziestu i pół godziny. W następnym locie samolot pokonał ponad trzynaście tysięcy kilometrów. Konstruktor obliczał, że z bombą nuklearną będzie miał zasięg dwanaście tysięcy kilometrów.

Jednakże nagle prace zostały wstrzymane. Wojna, jaka rozpaliła się na Półwyspie Koreańskim w czerwcu 1950 roku, szybko wykazała, że przyszłością sił strategicznych są bombowce odrzutowe.

Czas przełomu

Ta wojna zmieniła wszystko. Rządy mocarstw zachodnich przekonane, że wystarczą miliony dolarów pomocy gospodarczej dla państw zagrożonych komunizmem, aby zażegnać niebezpieczeństwo, nagle przekonały się, że popełniają błąd.

O świcie 25 czerwca 1950 roku setki północnokoreańskich dział w czterech rejonach wzdłuż granicy między Koreańską Republiką Ludowo-Demokratyczną a Republiką Korei otworzyły ogień. Najsilniejszy atak rozpoczął się w rejonie nadgranicznej miejscowości Kaesong, skąd prowadziła najkrótsza droga do Seulu.

O godzinie 5.30 ucichła kanonada, a granicę przejechały czołgi T-34, za którymi podążała piechota w szarych drelichach.

Cała operacja była znakomicie przygotowana. Wielkie uderzenie 70 tysięcy żołnierzy północnokoreańskich wspomaganych przez ciężką artylerię, czołgi i lotnictwo szturmowe miało szybko przełamać opór wroga i otworzyć drogę do Seulu, odległego o parę minut lotu samolotem.

W Tokio generał Douglas MacArthur[76], głównodowodzący amerykańskimi wojskami okupacyjnymi w Japonii, już nie spał, gdyż tego niedzielnego poranka zaplanował wycieczkę z rodziną, kiedy zadzwonił oficer dyżurny.

– Panie generale, otrzymaliśmy wiadomość z Seulu, że północni Koreańczycy uderzyli z dużą siłą na południe, w wielu miejscach trzydziestego ósmego równoleżnika. Stało się to dzisiaj, o godzinie czwartej.

MacArthur zdołał narzucić szlafrok na pidżamę, gdy znowu zadzwonił telefon. Zgłaszał się generał Edward M. Almond, szef jego sztabu:

– Jakieś rozkazy, generale?

– Daj mi to przemyśleć! – odpowiedział MacArthur. – Czuję się tak, jak dziewięć lat temu w Manili. Ten sam dźwięk wojenny brzmi w moich uszach. Chyba jeszcze śpię i to jest nocny koszmar.

Rzeczywiście mógł doszukiwać się podobieństwa do sytuacji, w jakiej znalazł się w końcu 1941 roku, gdy był dowódcą amerykańskich sił lądowych na Dalekim Wschodzie i kierował obroną Filipin. Wtedy, 10 grudnia, jego wojska jako pierwsze na lądzie przyjęły atak Japończyków, ale nie miały szans na odniesienie zwycięstwa nad liczniejszym, lepiej wyposażonym, uzbrojonym i wyszkolonym wrogiem. Los tych, którzy dostali się do japońskiej niewoli, był straszny, ale generała wśród nich nie było. Na rozkaz prezydenta 22 lutego 1942 roku opuścił swoje oddziały i udał się do Australii. Powiedział wówczas:

– Ja tu wrócę!

Dotrzymał słowa: powrócił na Filipiny.

Bombowce B-29 nad Koreą

Gdy szala wojny przechyliła się na stronę Amerykanów, objął dowodzenie alianckimi siłami zbrojnymi w południowo-zachodniej części Pacyfiku. Prowadził wojska inwazyjne w wielkich operacjach desantowych na Nową Gwineę, Nową Brytanię, Nową Georgię, Wyspy Admiralicji i Wyspy Salomona. Opracował i rozwinął strategię „żabich skoków” – kolejnego zajmowania wysp i budowania na nich baz, które stawały się oparciem dla wojsk przygotowujących się do inwazji na następne wyspy. W 1944 roku zaplanował największą (do tego czasu) operację inwazyjną na filipińską wyspę Leyte i dowodził nią. Ukoronowaniem jego zasług było kierowanie ceremonią przyjęcia kapitulacji Japonii 2 września 1945 roku na pokładzie pancernika USS Missouri.

Osiągnął najwyższe zaszczyty i ... spokojną posadę naczelnego dowódcy alianckich sił okupacyjnych w Japonii. Czyżby wojna w Korei mogła odmienić jego życie?

W styczniu 1950 roku skończył siedemdziesiąt lat, ale nie miał zamiaru przechodzić do historii jako dowódca wojsk okupacyjnych w Japonii. Wojna w Korei dawała mu taką szansę.

Z meldunków, jakie napływały z Półwyspu Koreańskiego, wynikało, że wróg szybko posuwa się w stronę Seulu, a armia Republiki Korei, pozbawiona czołgów, ciężkiej artylerii, z nielicznymi samolotami nie ma żadnych szans na odparcie agresji. Tym bardziej że nie spodziewała się ataku. W przeddzień wybuchu wojny, tj. w sobotę 24 czerwca najwyżsi dowódcy udali się do Seulu na otwarcie kasyna oficerskiego. Obudzeni raptownie przez adiutantów w niedzielę rano, potrzebowali dużo czasu na zebranie myśli i dotarcie do swoich oddziałów, które w rozsypce cofały się znad granicy.

Jedynym ratunkiem mogło być wprowadzenie do walki amerykańskich dywizji stacjonujących w Japonii, podlegających dowództwu generała MacArthura.

W poniedziałek 26 czerwca w Waszyngtonie zebrali się członkowie najwyższych władz, równie zaskoczeni północnokoreańską agresją, jak władze Korei Południowej.

Gdy zasiedli dookoła mahoniowego stołu w jadalni Blair House przy Pennsylvania Avenue w Waszyngtonie, Dean Acheson, sekretarz stanu, przedstawił pełne informacje z Korei.

– Atak nastąpił o czwartej nad ranem w niedzielę dwudziestego piątego czerwca tamtejszego czasu. Według pierwszych ocen, w stronę południowokoreańskiej stolicy posuwają się z dwóch kierunków cztery dywizje piechoty, wspierane przez trzy brygady milicji. Łącznie siedemdziesiąt tysięcy żołnierzy i siedemdziesiąt czołgów Te Trzydzieści Cztery – mówił Acheson, stojąc przy wielkiej mapie tego rejonu świata. – Według ostatnich raportów, przesyłanych przez ambasadora Muccio [John J. Muccio, ambasador Stanów Zjednoczonych w Seulu – B.W.], kolumna północnokoreańskich czołgów niebawem znajdzie się na wysokości portu lotniczego Kimpo pod Seulem. Obrona jest słaba i prawdopodobnie nie ma szans na zatrzymanie agresora. Południowokoreańska armia jest o klasę gorsza.

To było bardzo dyplomatyczne określenie stanu południowokoreańskich wojsk, słabych, źle uzbrojonych, nieprzygotowanych do wojny. Wycofywały się w panice, nie będąc w stanie stawić poważniejszego oporu.

– Jakie są wiadomości z Narodów Zjednoczonych? – zapytał Truman, wiedząc, że sekretarz stanu natychmiast po otrzymaniu wiadomości o wybuchu wojny skontaktował się z Trygvem Lie, sekretarzem generalnym ONZ, w sprawie zwołania nadzwyczajnego posiedzenia Rady Bezpieczeństwa.

– To jedyna dobra wiadomość, jaką mogę dzisiaj przedstawić – odpowiedział Acheson. – Wczoraj o godzinie piętnastej Rada Bezpieczeństwa jednogłośnie, stosunkiem głosów dziewięć do zera, potępiła działania Korei Północnej, jako występek przeciw pokojowi. Kontynuujemy ofensywę dyplomatyczną. Warren Austin [ambasador USA przy ONZ – B.W.] przygotował rezolucję wzywającą państwa członkowskie... – Acheson położył przed sobą kartkę – „do udzielenia Republice Korei wszelkiej pomocy niezbędnej do odparcia zbrojnego ataku oraz przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa w tym rejonie świata”.

To rzeczywiście była dobra wiadomość. Uchwała Rady Bezpieczeństwa mogła zaistnieć tylko dlatego, że wśród głosujących nie było przedstawiciela Związku Radzieckiego, który bojkotował obrady. Na tej podstawie Sekretariat Generalny ONZ wezwał 59 państw członkowskich do poparcia akcji pomocy dla Korei Południowej. „Za” – głosowało 48 państw, „przeciwko” – 6 państw socjalistycznych, 3 państwa wstrzymały się od głosu. Wojna między dwoma państwami koreańskimi zamieniła się w wojnę między Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną i Organizacją Narodów Zjednoczonych.

Prezydent Truman zdawał sobie sprawę, że za inwazją wojsk północnokoreańskich stoją dwa inne mocarstwa: Związek Radziecki i Chiny Ludowe. Bez ich przyzwolenia i pomocy materialnej władze Korei nie mogłyby podjąć działań agresywnych. Nie mylił się.

Pomysł zbrojnego obalenia rządu w Seulu i zjednoczenia Korei podzielonej od 1945 roku na dwie części wyszedł od przywódcy północnokoreańskiego Kim Ilsonga[77], który w marcu 1949 roku, podczas swojej wizyty w Moskwie zyskał poparcie Stalina. Wkrótce pomocy zdecydował się udzielić chiński dyktator Mao Zedong.

Wstępny „Plan wyprzedzającego uderzenia Koreańskiej Armii Ludowej”, opracowany w Phenianie przez oficerów radzieckich i koreańskich w lutym 1950 roku przewidywał, że wojna zakończy się zwycięstwem KRL-D w ciągu dwóch tygodni, a w tak krótkim czasie Amerykanie nie zdążyliby wysłać do Korei swoich wojsk. Stalin zaakceptował założenia planu, ale nie miał zamiaru posyłać do walki radzieckich żołnierzy.

– Przyjaciele koreańscy nie mogą liczyć na zbyt wielką pomoc ze strony Związku Radzieckiego, który stanął przed znacznie poważniejszymi wyzwaniami niż problem koreański – powiedział Kim Ilsongowi, gdy ten w kwietniu 1950 roku ponownie przybył do Moskwy. – Sytuacja na Zachodzie jest skomplikowana i zajmuje naszą uwagę i czas.

Radziecki dyktator pamiętał, że amerykańskie samoloty uzbrojone są w bomby nuklearne. Nie chciał doprowadzić do konfrontacji, w której te bomby zostałyby użyte przeciwko radzieckim miastom.

– Musicie pozostawać w stałym roboczym kontakcie z towarzyszem Mao Zedongiem – doradzał Kimowi. – Towarzysze chińscy mają dobre rozeznanie i rozumieją problemy Wschodu.

Koreańskiemu dyktatorowi wystarczało jednak, że Związek Radziecki będzie dostarczał broń dla jego armii, tym bardziej że liczył na bezpośrednie zaangażowanie Chin.

W połowie maja 1950 roku udał się z tajną wizytą do Pekinu. Tam powiedział Mao, że Stalin poparł plan uderzenia na Republikę Korei i liczy na udział Chińczyków.

Mao nie dowierzał koreańskiemu dyktatorowi i zwrócił się do Moskwy o potwierdzenie. Z Moskwy odpowiedział mu minister spraw zagranicznych Andriej Wyszynski:

Towarzyszu Mao. W rozmowie z towarzyszami koreańskimi Filipow [pseudonim Stalina, używany w korespondencji dyplomatycznej – B.W.] i jego przyjaciel [Wiaczesław Mołotow – B.W.] oświadczyli, że w związku ze zmianami na arenie międzynarodowej wyrażają zgodę na propozycję Koreańczyków przystąpienia do zjednoczenia Korei. Warunkiem wyrażenia zgody jest podjęcie ostatecznej decyzji wspólnie przez towarzyszy koreańskich i chińskich.

Zapewne ta opinia przekonała ostatecznie Mao, który zgodził się poprzeć plany Kim Ilsonga.

1 czerwca 1950 roku Koreańska Armia Ludowa zakończyła przygotowania do agresji. Termin uderzenia wyznaczono na koniec czerwca, gdy w Korei zaczynała się pora deszczowa. Niskie chmury i rzęsisty deszcz miały uniemożliwić amerykańskiemu lotnictwu przyjście z pomocą wojskom Południa.

Prezydent Harry Truman nie mógł wiedzieć o ostrożnym podejściu Stalina do planów koreańskiego dyktatora i chęci pozostania z boku walk. Uważał, że wybuch wojny w Korei może być początkiem globalnego konfliktu, w którym naprzeciw siebie staną żołnierze amerykańscy i radzieccy. Dlatego w czasie pierwszego posiedzenia w Blair House 26 czerwca 1950 roku nakazał przeprowadzenie studiów użycia bomb atomowych na wypadek, gdyby Związek Radziecki przystąpił do wojny. Nie obawiał się oczywiście radzieckiego uderzenia na Stany Zjednoczone. Raport CIA pt. „Ocena wpływu posiadania przez ZSRR bomb atomowych na bezpieczeństwo Stanów Zjednoczonych i użycia ich w akcji militarnej” nie pozostawiał co do tego żadnych wątpliwości. Autorzy oceniali, że wygranie wojny przez Związek Radziecki wymagałoby zrzucenia co najmniej dwustu bomb atomowych na główne miasta amerykańskie. „Rosjanie mogą mieć tak wiele bomb dopiero w okresie między połową roku 1954 a końcem roku 1955. Taki potencjał oznaczać będzie, że Stany Zjednoczone zostaną wówczas po raz pierwszy narażone na niszczący atak”.

Raport zawierał jeszcze jedno bardzo obrazowe stwierdzenie: „Jeżeli istnieją wątpliwości co do możliwości bombowców B-36 dotarcia nad cele w ZSRR, to jak wielkie muszą być wątpliwości, że radzieckie B-29 [Tu-4 – B.W.] zdołają przedrzeć się przez efektywną i postawioną w stan gotowości amerykańską obronę”.

Wojna światowa i wzajemne nuklearne uderzenia na terytoria Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego nie były więc możliwe, ale zajęcie Korei Południowej wydawało się bardzo realne. Stany Zjednoczone po zwycięstwie komunistów w Chinach nie mogły sobie na to pozwolić, gdyż oznaczałoby to bezpośrednie zagrożenie Japonii i całkowity upadek prestiżu amerykańskiego mocarstwa. Tymczasem z koreańskiego frontu napływały coraz gorsze wiadomości.

Według ocen amerykańskich, na froncie nacierało już osiemnaście dywizji północnokoreańskich. Żołnierze Południa cofali się na całej szerokości frontu, niezdolni stawić poważniejszego oporu lepiej wyszkolonym i uzbrojonym oddziałom północnokoreańskim. Z 98 tysięcy żołnierzy wystawionych pierwszego dnia wojny przez Koreę Południową zginęły, zaginęły lub dostały się do niewoli 34 tysiące. Seul padł 28 czerwca, a dwa dni później żołnierze Korei Północnej zajęli ziemie na północ od rzeki Han i posuwali się na południe.

Generał Douglas MacArthur, mianowany głównodowodzącym wojskami amerykańskimi na Dalekim Wschodzie (CINCFE – Commander in Chief, Far East) oraz głównodowodzącym wojskami Organizacji Narodów Zjednoczonych, uważał jednak, że zdoła wygrać tę wojnę, choć wiedział, że jego siły nie są duże. Miał do dyspozycji dwie dywizje piechoty i jedną dywizję kawalerii. Wzmocnienie ich przez wojska Organizacji Narodów Zjednoczonych wymagało dużo czasu, zbyt dużo jak na szybkość posuwania się wojsk północnokoreańskich.

Czy liczył na możliwość użycia broni nuklearnej? W pierwszych dniach wojny nie miał na to szans. Procedura użycia bomb atomowych była zbyt skomplikowana.

Wszystkie bomby złożono w bunkrach w Sandia Base w Albuquerque, w stanie Nowy Meksyk. Klucz do bunkra miał dowodzący bazą generał Robert M. Montague i mógł otworzyć pancerne drzwi dopiero wówczas, gdy rozkaz taki otrzymałby od prezydenta, ale o użyciu broni nuklearnej decydowała Komisja Energii Atomowej[78]. Zasiadali w niej cywile, a ich trudniej było przekonać o potrzebie nuklearnego uderzenia niż generałów. Nic więc dziwnego, że ta sytuacja bardzo niepokoiła generała Curtisa LeMaya, który dowodził nieuzbrojonymi samolotami Strategic Air Command. LeMay,w charakterystyczny dla siebie pokrętny sposób pisał:

Gdybyśmy znaleźli się w sytuacji, w której prezydent byłby wyeliminowany lub przydarzyłoby się coś podobnego, powinienem, co najmniej, dostać bomby, załadować je do samolotów i być gotowym. Nie powinienem czekać, aż pół kraju będzie zniszczone, ale powinienem coś zrobić w sytuacji, gdy nikt inny nie byłby w stanie zrobić cokolwiek. Jeżeli zostalibyśmy zaatakowani i z jakiegoś powodu nie otrzymałbym rozkazu, lub żadnej informacji, podjąłbym jakąś akcję, przynajmniej gotów byłbym coś zrobić. Chcę powiedzieć, że Strategic Air Command jest jedyną siłą, która może reagować szybko na nuklearny atak. Nie ma natomiast sensu nie mieć możliwości reagowania ze względu na brak broni [bomb atomowych – B.W.].

Podobnego zdania było wielu amerykańskich oficerów, ale zmiana uregulowanego ustawą sposobu wykorzystania broni nuklearnej nie była prostą sprawą.

Z drugiej strony, LeMay był ostatnim, który wysyłałby do Korei samoloty zdolne do przenoszenia broni nuklearnej, gdyż uważał, że uszczupliłoby to i tak niewielkie siły strategiczne. W jego planie były one przeznaczone do zadania druzgocącego uderzenia Związkowi Radzieckiemu, które nazywał niedzielnym ciosem, zapewne z tej racji, że wojny zazwyczaj rozpoczynały się w niedziele, gdy zaatakowane państwa były najmniej przygotowane do obrony. Zwięźle uzasadniał swój pogląd:

Strategic Air Command było jedyną amerykańską siłą zdolną do zadania „niedzielnego ciosu” i z tego powodu należy dołożyć wszelkich wysiłków, aby siła ta pozostała nienaruszona i nie została rozpieprzona w koreańskiej wojnie.

Generał MacArthur zapewne zdawał sobie sprawę z nastawienia dowódcy sił strategicznych i wiedział, że bez odpowiednio silnych argumentów nie złamie jego oporu. Postanowił jednak kruszyć ten bastion powoli. Na początku zażądał przysłania większej liczy bombowców B-29 przystosowanych do przenoszenia bomb klasycznych. Uznał bowiem, że w sytuacji, w której międzynarodowe siły lądowe są nieliczne, jedynie ciężkie bombowce, dokonując zmasowanych nalotów, niszcząc drogi, linie kolejowe, fabryki amunicji i broni będą mogły spowolnić postępy północnokoreańskich dywizji. Dlatego na początku lipca 1950 roku w bazach Yakota pod Tokio i Kadena na Okinawie wylądowały dwie grupy bombowców B-29, które nie były przystosowane do przenoszenia bomb nuklearnych. Uderzyły one na cele w Korei z niezwykłą siłą. W ciągu pierwszego miesiąca walk zrzuciły cztery tysiące ton bomb.

Efekty były szokujące, tym bardziej że amerykańscy piloci przez pomyłkę zbombardowali wiele celów południowokoreańskich.

Generał LeMay po przejściu na emeryturę ujawnił wyniki nalotów bombowców strategicznych:

Ruszyliśmy tam i prowadziliśmy tę wojnę, paląc każde miasto w Północnej Korei (...) i niektóre w Korei Południowej. Nawet spaliliśmy Pusan [portowe miasto w Korei Południowej – B.W.]; był to wypadek, ale spaliliśmy to miasto. W ciągu trzech lat wybiliśmy coś około 20 procent populacji Korei.

W końcu lipca 49 samolotów zniszczyło zakłady materiałów wybuchowych w Chosen. Kilka dni później trzykrotne naloty na Bogun zniszczyły całkowicie następny zakład produkujący amunicję. W końcu sierpnia dowódca Bomber Command raportował, że wszystkie zakłady przemysłowe KRL-D zostały zniszczone. Uratowała się tylko fabryka w Rashin tuż przy granicy radzieckiej i dlatego Truman nie zgodził się na atakowanie tego obiektu.

Zniszczenia zaplecza spowolniły postępy wojsk północnokoreańskich, ale sytuacja wojsk międzynarodowych była bardzo trudna. Zepchnięte na południowy kraniec Półwyspu Koreańskiego broniły się rozpaczliwie i trwały tylko dlatego, że przez port w Pusan nadchodziły posiłki. Gdyby wrogowi udało się zniszczyć port, los wojsk alianckich byłby przesądzony.

Generał MacArthur uznał, że nadszedł czas, aby zrobić następny krok i zacząć mówić o użyciu broni nuklearnej.

30 lipca 1950 roku wysłał depeszę do Waszyngtonu, domagając się przekazania do Korei dziesięciu bombowców z nieuzbrojonymi bombami atomowymi. Propozycję generała wspierali Połączeni Szefowie Sztabów, a z ich głosem prezydent musiał się liczyć. Dlatego już następnego dnia zgodził się na wysłanie bombowców, aczkolwiek decyzję o ich bojowym wykorzystaniu pozostawił w rękach dowódcy sił strategicznych generała Curtisa LeMaya.

Późną nocą 5 sierpnia 1950 roku w bazie Fairfield-Suisun, na wschód od San Francisco, dziesięć bombowców z nieuzbrojonymi bombami nuklearnymi i z wypełnionymi po brzegi zbiornikami paliwa rozpoczęło przygotowania do startu. Pierwszy miał wystartować samolot, w którym jako pasażer zasiadł dowódca misji generał Robert Travis, stary przyjaciel generała LeMaya.

Z wieży nadano sygnał zezwalający na start i pilot bombowca Travisa zwolnił hamulce. Pracujące pełną mocą silniki rozpędziły samolot do prędkości 200 km/h, gdy obroty trzeciego silnika zaczęły gwałtownie spadać. Pilot uznał jednak, że zdoła osiągnąć prędkość wystarczającą do podniesienia w powietrze ciężkiego samolotu. Nie mylił się. Przy prędkości 240 km/h B-29 wzbił się, ale pilot nie zamierzał kontynuować długiej podróży z niesprawnym silnikiem. Zatoczył krąg, aby sprowadzić samolot na lotnisko, i wtedy odkrył, że nie może wypuścić podwozia. Równocześnie zaczęły spadać obroty drugiego silnika i samolot zaczął gwałtownie tracić wysokość. Po chwili uderzył dziobem w betonowy pas i stanął w płomieniach. Jakimś cudem cała załoga wydostała się z kabiny i wyglądało na to, że nikomu nic złego się nie stało. Jedynie generał Travis miał rozbitą głowę; nikt jeszcze nie zdawał sobie sprawy, jak groźna jest to rana. Zmarł w ambulansie wiozącym go do szpitala.

Ze wszystkich stron podjeżdżały wozy straży pożarnej. Strumienie piany zdawały się tłumić płomienie i wtedy eksplodowało paliwo. Wielka ognista kula pochłonęła kilku strażaków stojących najbliżej. Kilkudziesięciu innych odniosło rany. Nie to było jednak najgorsze. Żar płomieni spowodował eksplozję konwencjonalnego materiału wybuchowego bomby, który rozsiał na lotnisku radioaktywny uran.

Dziewięć pozostałych bombowców z nieuzbrojonymi bombami atomowymi dotarło bez przeszkód na lotnisko na wyspie Guam.

Generał Douglas MacArthur po raz pierwszy w tej wojnie wykazał swój kunszt strategiczny, proponując przeprowadzenie operacji desantowej w miejscu odległym o setki kilometrów od rejonu walk – w porcie Inczhon.

Wojska inwazyjne, wykorzystując zaskoczenie wroga nieprzygotowanego do obrony w miejscu odległym o setki kilometrów od terenu walk, przedarłyby się przez linie obronne, wyszły na tyły wojsk północnokoreańskich, zajęły Seul i przecięły główne linie zaopatrzeniowe wroga, biegnące przez stolicę. Wojska północnokoreańskie pozbawione dostaw broni, amunicji i posiłków musiałyby wycofać się, a wówczas siły ONZ ruszyłyby za nimi w pościg. Był to pomysł szokujący i nadzwyczaj ryzykowny.

Jeszcze na trzy tygodnie przed wyznaczonym terminem inwazji eksperci tego rodzaju operacji desantowych zwracali MacArthurowi uwagę na ogromne ryzyko.

– Sir, to jest diabelskie miejsce! Sporządziliśmy listę naturalnych przeszkód, których istnienie wyklucza możliwość przeprowadzenia operacji desantu morskiego. W Inczhon występują wszystkie! – powiedział jeden z oficerów w czasie narady w kwaterze MacArthura.

– Jeżeli sporządzilibyśmy wykaz tego, czego amfibie nie mogą wykonać, okazałoby się, że powstałby dokładny opis operacji w Inczhon – dodał drugi.

Tak właśnie było.

Droga do portu prowadziła przez wody najeżone podwodnymi skałami i rafami, a bez wątpienia wszystkie tory wodne były zaminowane. Jeżeli nawet okrętom desantowym udałoby się przedrzeć przez te przeszkody, to prawdziwa pułapka czekała na brzegu. W miejscu, gdzie miały lądować amerykańskie wojska, różnica przypływów wynosiła dziewięć metrów, a w czasie odpływu woda cofała się o cztery kilometry, odsłaniając muliste dno. Okręty desantowe, których zanurzenie wynosiło kilka metrów, miały tylko dwie i pół godziny na wyładunek żołnierzy i sprzętu, aby zdążyć przed cofającą się falą, która osadziłaby ich kadłuby na mulistym dnie. Wyjście na brzeg też nie było sprawą prostą.

W Inczhon morze dochodziło do czterometrowych betonowych ścian, jakimi obudowano brzegi. Żołnierze musieliby wspinać się po drabinach wprost z pokładów okrętów desantowych i amfibii. To było możliwe, ale jak wynieść na brzeg ciężki sprzęt? Istniała tylko jedyna szansa, że Koreańczycy, zaskoczeni, nie zdążą zniszczyć niewielkiego betonowego pirsu, do którego mogłyby przybić okręty z samochodami i działami i tam wyładować je na ląd.

Wydawało się, że MacArthur nie zwracał uwagi na słowa podwładnych wyliczających argumenty, które wskazywały, że desant należy przeprowadzić w innym miejscu.

– Japończycy dwukrotnie lądowali w Inczhon, w 1894 i w 1904 roku i odnieśli sukces – odpowiedział.

– Proszę zwrócić uwagę, sir, że okręty z przełomu wieków miały o wiele mniejsze zanurzenie niż nasze jednostki.

– To się da załatwić! – MacArthur uciął dalszą dyskusję. Nie bez powodu już w czasie pierwszej wojny światowej generał Pershing mówił o nim: „To tylko wojownik, wojownik, wojownik”.

Postawił na swoim.

O świcie 13 września 1950 roku cztery krążowniki i kilka niszczycieli podeszło pod brzeg Inczhon i rozpoczęło systematyczne bombardowanie nabrzeżnych stanowisk. Następnego dnia uderzyły samoloty z czterech lotniskowców. Do koreańskiego brzegu zbliżała się armada 261 okrętów amerykańskich, brytyjskich, kanadyjskich, francuskich, australijskich i nowozelandzkich.

O 5.20 rano pierwsze oddziały marines ruszyły do ataku na wysepkę Wolmi-Do leżącą u wejściu do portu Inczhon. Zajęto ją po 45 minutach walki. Straty atakujących były znikome – siedemnastu amerykańskich żołnierzy odniosło niegroźne rany. Dowódcy północnokoreańscy zostali całkowicie zaskoczeni. Do końca byli przekonani, że żaden oficer o zdrowych zmysłach nie może wydać rozkazu ataku na Inczhon, który natura tak doskonale zabezpieczyła przed inwazją.

Tymczasem okręty desantowe dobiły do wysokich ścian. Żołnierzom amerykańskim, którzy wspięli się na nie po aluminiowych drabinach, udało się szybko opanować nadmorski bulwar i okoliczne domy. O świcie miasto znalazło się w rękach amerykańskich i już następnego dnia oddziały z Inczhon ruszyły w stronę Seulu, odległego o trzydzieści kilometrów, aby tam spotkać się z wojskami, które wyłamały się z rejonu Pusan i podążały w stronę stolicy.

16 września 5. pułk marines zajął największe w kraju lotnisko Kimpo w odległości trzynastu kilometrów na wschód od Seulu. Jednakże zdobycie miasta okazało się znacznie trudniejsze niż przewidywano. Walki o każdą ulicę i każdy dom trwały przez dziesięć dni. Ostatecznie oddziały z Inczhon wzmocnione przez wojska idące z Pusan zajęły Seul 26 września.

Wojska ONZ straciły 536 zabitych i 2550 rannych. Północni Koreańczycy ponieśli bardzo wysokie straty: około 50 tysięcy żołnierzy zginęło, a 125 tysięcy dostało się do niewoli; armia poszła w rozsypkę. Wróg został rozgromiony. Droga do stolicy Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej stanęła otworem. Ale czy wojska Organizacji Narodów Zjednoczonych mogły przekroczyć granicę i wedrzeć się na terytorium Korei Północnej? Wiązało się z tym ryzyko sprowokowania Chin i Związku Radzieckiego, które zyskałyby pretekst przystąpienia do wojny pod hasłem obrony uciśnionego narodu koreańskiego.

Uchwała Rady Bezpieczeństwa, stanowiąca prawną podstawę działania wojsk ONZ, mówiła o obronie Republiki Korei przed agresją, a nie o zajmowaniu Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej. Generał MacArthur, choć miał wielką ochotę pójść na czele swoich wojsk na północ od 38. równoleżnika nie odważył się takiego rozkazu wydać. Decyzja należała do prezydenta. Ten wahał się.

Sekretarz stanu Dean Acheson przekonywał prezydenta:

– Musimy się spieszyć. Jeżeli Rosjanie wrócą do Rady Bezpieczeństwa, wówczas mogą zablokować kolejne operacje wojsk ONZ.

To był dobry argument. Truman zdawał sobie sprawę, że Rosjanie zrozumieli, iż nieobecność ich delegacji na obradach Rady Bezpieczeństwa jest bardzo korzystna dla Amerykanów. Nie odważył się jednak wydać jednoznacznego rozkazu, lecz jedynie słał do MacArthura depesze zachęcające go do takiej operacji. Ten, choć wahał się przez kilka dni, zdecydował się działać, wiedząc, że w przypadku klęski lub poważniejszych komplikacji on będzie musiał przyjąć całą odpowiedzialność. Wysłał do walki żołnierzy południowokoreańskich, którzy co prawda podlegali mu, jako naczelnemu dowódcy, ale ich działania nie miały tak wielkiej wagi międzynarodowej, jak akcje wojsk ONZ.

30 września 3. dywizja I korpusu armii południowokoreańskiej przekroczyła 38. równoleżnik i szybko doszła do rejonu Wonsan. Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło rezolucję zezwalającą własnym oddziałom na przekroczenie granicy dopiero 7 października. Następnego dnia na północ wyruszyła 8. armia amerykańska, pozostawiając na południu dwie dywizje, które miały zwalczać niedobitki armii północnokoreańskiej.

20 października 8. armia weszła do stolicy KRL-D. Sześć dni później pierwsze jednostki południowokoreańskie dotarły do Yalu Jiang, rzeki na granicy Chin i Korei Północnej. I wtedy stało się to, czego obawiał się Truman i co lekceważył MacArthur. Odezwali się Chińczycy.

– Doug, to już nie są żarty – generał Almond, szef sztabu MacArthura położył przed generałem raporty na temat działań wojsk chińskich na terytorium Korei. – 16 października 370. pułk 124. dywizji z 42. armii w sile około dwóch i pół tysiąca żołnierzy przeszedł Yalu w rejonie Wan Po Jin – odczytał. – 20 października specjalna jednostka oznaczona jako 56. w sile pięciu tysięcy żołnierzy przekroczyła Yalu w rejonie Antung i zajęła pozycje na południe od Sui-ho. Schwytany żołnierz z tej jednostki zeznał, że jest to część 40. armii stacjonującej w Antung, w Mandżurii.

MacArthur słuchał wyraźnie zaciekawiony, ale wydawało się, że nie przywiązuje specjalnej wagi do informacji, które przedstawiał szef sztabu.

– To wszystko? – zapytał, gdy generał skończył odczytywać raporty.

– Sądzę, że nie możemy tego lekceważyć – Almond był zdziwiony beztroską dowódcy. – To są pierwsze sygnały o przerzuceniu przez Chińczyków dość licznych oddziałów.

– Nikt nie widział tych oddziałów! – MacArthur podniósł się z krzesła. – To są tylko zeznania jeńców. To propaganda! Wysyłają niewielkie grupy, które będą robić dużo huku, żeby nas przestraszyć. Ot, taki blef komunistów. Czy masz coś jeszcze?

Almond zasalutował i bez słowa wyszedł z gabinetu MacArthura. Zbyt dobrze znał charakter swojego dowódcy, aby podejmować dyskusję. Był przekonany, że wkrótce generał będzie musiał zmienić zdanie. Nie mylił się.

Amerykański 7. pułk 26. dywizji został zmieciony z powierzchni ziemi silnym uderzeniem wojsk chińskich. W tym samym czasie inne oddziały 26. dywizji napotkały bardzo silny opór w pobliżu Sudong. Generał Walker raportował, że 6. dywizja południowokoreańska przestała istnieć jako zorganizowana jednostka, rozbita przez silne uderzenie chińskich wojsk. Amerykański 8. pułk kawalerii stracił połowę żołnierzy, kilkadziesiąt samochodów i dział.

MacArthur nie zmieniał jednak zdania. Być może dlatego, że po początkowych sukcesach oddziały chińskie niespodziewanie zaprzestały walki i wycofały się na północ. Również sposób przeprowadzania ataków, choć skuteczny, był bardziej charakterystyczny dla partyzantów niż regularnej armii. Chińczycy unikali pokazywania się w dzień. Oddziały przemieszczały się po zapadnięciu ciemności. Każdy żołnierz miał zapas gotowej żywności na pięć dni. Nie musieli więc rozpalać ognisk, aby przyrządzić posiłki, co mogłoby zdradzić miejsca obozowisk. Nocami nagle pojawiali się przed liniami wojsk ONZ. W takich sytuacjach obrońcy nie mogli użyć samolotów i artylerii. Nie można było bombardować chińskich oddziałów wyrastających jak spod ziemi przed amerykańskimi okopami, gdyż bomby i pociski raziłyby własne wojska. Bitwy kończyły się równie nagle, jak się rozpoczęły. Chińczycy wycofywali się błyskawicznie, zabierając zabitych i rannych i ukrywali się w lasach pobliskich gór.

Generał, lekceważąc chińskie zagrożenie, zaplanował ofensywę, która miała zmieść resztki armii północnokoreańskiej i wojska chińskie operujące na terytorium KRL-D.

25 listopada na północ wyruszyła 8. armia i piechota morska. Nikt nie zwracał uwagi, że wojsko było całkowicie nieprzygotowane do takiej akcji. Temperatura spadała do 20–25 stopni poniżej zera, a żołnierze nie mieli ciepłej odzieży i rękawic. Brakowało amunicji, żywności, środków transportu i łączności. Ponadto Chińczycy rzucili do akcji 200 tysięcy żołnierzy.

Po czterech dniach stało się to, co wobec nieprzygotowania wojsk musiało się stać: ofensywa załamała się. W końcu listopada oddziały ONZ znalazły się w całkowitym odwrocie, zmierzając w stronę Hyngnam, które wkrótce zamieniło się w koreańską Dunkierkę. Pancernik USS Missouri ogniem dział powstrzymywał prące do przodu wojska chińskie, a flota 109 okrętów zabierała z plaży żołnierzy ONZ i ludność cywilną. W ciągu kilku dni ewakuowano 91 tysięcy koreańskich uchodźców, 105 tysięcy żołnierzy, 17 tysięcy pojazdów i 375 tysięcy ton sprzętu i amunicji. Drugie tyle zniszczono na plażach, aby nie dostały się w ręce wroga.

Na zachodzie Korei 7. armia wycofała się ze stolicy KRL-D i szybko znalazła się po południowej stronie 38. równoleżnika.

1 stycznia 1951 roku czterysta tysięcy żołnierzy chińskich i sto tysięcy północnokoreańskich rozpoczęło nową ofensywę, której dwieście tysięcy żołnierzy ONZ nie mogło zatrzymać. Wycofali się do linii biegnącej od Phionghtek nad Morzem Żółtym do Samczhok nad Morzem Japońskim. Tam czekali na posiłki. W lutym 1951 roku wzmocnione wojska międzynarodowe ruszyły na północ, spychając wojska chińskie. 14 marca 1951 roku Seul po raz kolejny w tej wojnie przeszedł w ręce wojsk południowokoreańskich. Obie strony, Północ i Południe, były już bardzo wyczerpane, ich kraje spustoszone, ofiary wśród ludności cywilnej ogromne. Straty wojsk amerykańskich były również bardzo duże, a końca zmagań nie było widać. Prezydent Truman uznał, że nadszedł czas, aby rozpocząć rokowania rozejmowe. Wróg wydawał się gotowy do rozmów o warunkach zaprzestania walk.

Sojusznicy Stanów Zjednoczonych zostali poinformowani, że ONZ przygotowuje się do zawarcia porozumienia, które zakończyłoby walki i zapobiegło ponownemu wybuchowi konfliktu. Takie porozumienie otworzyłoby drogę do szerszej umowy z Koreą, obejmującej wycofanie obcych wojsk z Półwyspu.

Wieść o planach polityków wywołała wściekłość MacArthura. Stało się to, czego się obawiał: gryzipiórki z Waszyngtonu zabrały się za prowadzenie wojny! Jego wojny, w której zginęło tak wielu jego najlepszych żołnierzy! Miesiące krwawych walk, ogromny wysiłek wojenny – wszystko to miało pójść na marne, a sytuacja miała wrócić do stanu początkowego. A nawet jeszcze gorzej: wojska amerykańskie zostałyby wycofane z Korei! Na to nie mógł pozwolić.

Generał uznał, że czas zacząć prowadzić własną wojnę i politykę. Zamierzał sprowokować Chińczyków, aby podjęli walki, a wówczas zastosować swój plan i zwyciężyć!

24 marca 1951 roku wydał oświadczenie:

Operacje rozwijają się zgodnie z planem. Praktycznie oczyściliśmy Koreę Południową ze zorganizowanych sił komunistycznych. Jeszcze większe znaczenie ma jasne wykazanie przez nas, że nasz nowy nieprzyjaciel, Czerwone Chiny, których potęgę wojskową oceniano tak przesadnie, nie posiada potencjału przemysłowego, który umożliwiłby prowadzenie nowoczesnej wojny. (...) Ta słabość militarna ujawniła się z całą oczywistością, w chwili gdy Czerwone Chiny rozpoczęły niewypowiedzianą wojnę w Korei.

Generał groził Chinom sankcjami, o których Organizacja Narodów Zjednoczonych nigdy nie wspomniała, ani też nie była przygotowana do wprowadzenia ich w życie, i proponował naczelnemu dowódcy wojsk chińskich podjęcie natychmiastowych negocjacji. Zapraszał na spotkanie, na które chiński dowódca miał przybyć jako pokonany. Za tym wszystkim była ledwo skrywana groźba, że niepodporządkowanie się wezwaniu będzie oznaczać dla Chin zgubę.

Cóż dawało mu taką siłę? Czyżby dziewięć bombowców z nieuzbrojonymi bombami nuklearnymi?

W 1954 roku generał wyznał amerykańskiemu dziennikarzowi Bobowi Constantinowi, zastrzegając, że wypowiedź może zostać opublikowana dopiero po jego śmierci, że planował zrzucenie kilkudziesięciu bomb atomowych na bazy chińskie na północ od rzeki Yalu.

Mogłem wygrać wojnę w Korei w ciągu dziesięciu dni. I moje zwycięstwo mogło zmienić bieg dziejów. Trzydzieści do pięćdziesięciu bomb atomowych byłoby aż nadto. Zrzucone pod osłoną ciemności wzdłuż północnego brzegu rzeki Yalu zniszczyłyby wszystkie samoloty na ziemi, zmiotłyby pilotów i całą obsługę baz. Ich odbudowa byłaby uzależniona wyłącznie od zdolności przewozowej jednotorowej kolei transsyberyjskiej. Jest to kolej doskonała, ale nie byłaby w stanie zapewnić transportu materiału niezbędnego do odbudowy we właściwym czasie.

Jednocześnie wezwałbym pół miliona żołnierzy Czang Kaj-szeka wzmocnionych dwiema amerykańskimi dywizjami piechoty morskiej. (...) Wprowadzone do walki dwiema wielkimi operacjami desantu morskiego, naciskałyby nieprzyjaciela od północy, gdy 8. armia ruszyłaby do ofensywy z południa. Nikt i nic nie uratowałoby się przez rzekę Yalu[79].

Prezydent Truman miał już tego dość.

– To jest niedopuszczalne! – wybuchnął, gdy przeczytał oświadczenie MacArthura. – Zlekceważył wszystkie dyrektywy nakazujące mu trzymanie się z dala od polityki zagranicznej. To jest wyzwanie dla konstytucyjnej roli prezydenta. To także jest kpina z polityki Narodów Zjednoczonych. Działając w ten sposób, MacArthur nie pozostawił mi wyboru. On musi odejść!

Tymczasem generał kontynuował polityczną ofensywę. Uznał, że największą przeszkodą w realizacji jego planu jest sam prezydent Truman i jego administracja. Należy więc uderzyć w to skostniałe towarzystwo stojące na drodze do osiągnięcia ostatecznego zwycięstwa w krwawej wojnie. 20 marca wysłał list do republikańskiego kongresmana Josepha Martina, który miesiąc wcześniej wystąpił z gwałtowną krytyką polityki Trumana. Zarzucał prezydentowi nieudolność, lekceważenie głosu wojskowych i pacyfistyczne nastawienie, a oskarżenia oparł na kłamstwach. Twierdził między innymi, że prezydent nie dopuścił, aby osiemset tysięcy ochotników z Tajwanu utworzyło drugi front. Zakończył swoje przemówienie stwierdzeniem: „Jeżeli wojna w Korei zostanie przegrana, to administracja Trumana powinna zostać oskarżona za śmierć tysięcy amerykańskich chłopców!”.

Krewki kongresman przesłał treść swojego przemówienia do Tokio i wkrótce potem MacArthur odpowiedział mu uprzejmym listem. Nie zaprotestował przeciwko kłamstwom Martina, nie sprostował jego pomyłek, a ponadto nie zaznaczył, że jest to list prywatny.

5 kwietnia Joe Martin odczytał list MacArthura w Izbie Reprezentantów:

Tutaj [w Korei – B.W.] prowadzimy wojnę o losy Europy za pomocą broni, a dyplomaci ciągle używają w niej słów. Jeżeli przegramy wojnę z komunistami w Azji, upadek Europy będzie nieunikniony; gdy wygramy – Europa prawdopodobnie uniknie wojny i jeszcze zachowa wolność.

Następnego dnia list generała znalazł się na pierwszych stronach gazet na całym świecie.

Cała sprawa miała drugie dno. Generał Douglas MacArthur walczył nie tylko o swobodę decyzji w Korei.

Był marzec 1951 roku. Za rok miała się rozpocząć kampania prezydencka. Był więc to najlepszy czas, aby gromadzić argumenty, które zapewniłyby zwycięstwo i w tej kampanii. Wygrana wojna w Korei mogła mu zapewnić zwycięstwo w wyborach i urząd prezydenta, a to byłoby najpiękniejsze zwieńczenie życia bohatera wojny z Japończykami na Pacyfiku i komunistami w Korei.

Liczył na poparcie Połączonych Szefów Sztabów, którzy zdawali się przychylać do tego projektu. Nawet nieprzejednany generał LeMay gotów był uszczuplić potencjał swojego „niedzielnego ciosu” i odesłać parę bomb do Korei. W marcu 1951 roku zwrócił się do generała Emmetta „Rosie” O’Donnella, dowodzącego operacjami Strategic Air Command w Korei:

– Jak wiesz, jest trochę szumu w kraju w sprawie użycia bomb atomowych dla wsparcia naszych wojsk w Korei. Mimo nacisku nie czuję, żeby taka akcja miała duże szanse. Jednakże dopóki kampania koreańska się nie zakończy, zawsze jest możliwość, że zostaniemy skierowani do takiej roboty. Z tego powodu rozwijamy Shoran[80], ponieważ jesteśmy przekonani, że to najlepsza metoda wykonania tej roboty.

Sytuację zaogniały doniesienia wywiadu o przerzuceniu przez Związek Radziecki dwustu bombowców do baz w Mandżurii, skąd mogły zaatakować cele w Japonii. Raportowano o skierowaniu do tego rejonu świata siedemdziesięciu radzieckich okrętów podwodnych. Połączeni Szefowie Sztabów zarządzili 5 kwietnia 1951 roku przeprowadzenie nuklearnego uderzenia w przypadku „dużego ataku” na wojska ONZ. Gordon Dean, nowy przewodniczący Komisji Energii Atomowej, został powiadomiony, że Połączeni Szefowie mogą wydać taki rozkaz. Generał LeMay został powiadomiony o konieczności przygotowania samolotów Strategic Air Command do wykonania nuklearnych uderzeń.

Następnego dnia generał Omar Bradley, przewodniczący Połączonych Szefów Sztabów, stawił się u prezydenta, aby uzyskać zgodę na nuklearne naloty.

Prezydent powiedział, że właściwie się zgadza, ale jakże może oddać decyzję użycia tak potężnej broni w ręce generała Douglasa MacArthura, do którego nie ma zaufania?

Generał Bradley doskonale rozumiał, o co chodzi prezydentowi. Harry Truman proponował wojskowym układ: moja zgoda na atak nuklearny w zamian za waszą zgodę na zdymisjonowanie MacArthura.

Jak dalej przebiegła ta rozmowa? Prawdopodobnie generał Bradley nie podjął decyzji, lecz wyszedł z Białego Domu, aby skonsultować się z innymi członkami Połączonych Szefów Sztabów.

Wydarzenia, które nastąpiły później, dowodzą, że zgodzili się oni na odwołanie MacArthura, albowiem tego wieczora prezydent wezwał Gordona Deana. Poinformował go, że wobec nadzwyczajnego zaognienia sytuacji w Korei zgodził się wysłać tam bomby nuklearne, choć zastrzegł, że nie oznacza to jeszcze ich użycia. Wprost przeciwnie, miał nadzieję, że nie będzie takiej potrzeby. Kilkadziesiąt minut później Dean skontaktował się z generałem Hoytem Vandenbergiem, informując, że zgodził się na wydanie siłom powietrznym dziewięciu bomb Mark-IV[81].

11 kwietnia dziewięć samolotów B-29 z tymi bombami wystartowało z bazy Fairfield-Suisun, nazwanej już imieniem generała Travisa, do lotu na Guam. Akcją dowodził generał Thomas Powers, zastępca generała Curtisa LeMaya.

W tym samym dniu prezydent, wykorzystując uprawnienia zwierzchnika sił zbrojnych, zwolnił MacArthura z funkcji naczelnego dowódcy wojsk ONZ, naczelnego dowódcy sił sojuszniczych na Dalekim Wschodzie, naczelnego dowódcy sił sojuszniczych w Japonii i naczelnego dowódcy wojsk lądowych w USA i na Dalekim Wschodzie.

– Z głębokim żalem doszedłem do przekonania, że generał armii Douglas MacArthur nie jest w stanie udzielić pełnego poparcia polityce Stanów Zjednoczonych i Narodów Zjednoczonych w sprawach należących do jego urzędowych obowiązków – powiedział prezydent na konferencji prasowej.

Autorzy noty informującej MacArthura o dymisji nie byli tak eleganccy. Na polecenie prezydenta sformułował ją George Marshall, zaciekły wróg generała. Ostatnie słowa depeszy brzmiały: „Przekaże pan dowodzenie generałowi M.R. Ridgwayowi. Jest pan upoważniony do wydania tylko takich rozkazów, jakie są niezbędne do odbycia podróży do miejsca, które pan wybierze. Powody zwolnienia pana będą ogłoszone publicznie równocześnie z otrzymaniem przez pana niniejszej wiadomości”.

Z nowym dowódcą, generałem Matthew Ridgwayem spotkał się generał Powers i poinformował go, że decyzję o użyciu bomb podejmą na jego wniosek Połączeni Szefowie Sztabów. Wojna nuklearna stała się już bardzo realna. Broń była w pogotowiu.

Niespodziewanie 25 czerwca, w pierwszą rocznicę wojny, radziecki przedstawiciel w ONZ Jakub Malik zaproponował podjęcie rozmów rozejmowych. Rząd Chin przyjął tę propozycję. W Keasong, mieście, gdzie rozpoczęła się wojna, spotkały się delegacje walczących stron. Grupie negocjatorów Narodów Zjednoczonych przewodniczył wiceadmirał C. Turner Joy, zaś generał Nam Il reprezentował stronę chińsko-koreańską. Pierwsza runda rozmów trwała do końca sierpnia. Druga rozpoczęła się w listopadzie 1951 roku w Phanmundzon.

Czyżby wojenne zapały ostygły na wieść o przygotowaniach do nuklearnych ataków na Dalekim Wschodzie, o czym zapewne Stalin wiedział z doniesień wywiadu? Nie można tego wykluczyć. Tym bardziej że generał LeMay zbierał siły do nuklearnego uderzenia na Związek Radziecki i w kwietniu 1951 roku dowodzony przez niego Strategic Air Command dysponował już 146 bombami atomowymi. Generał twierdził, że jego samoloty gotowe będą do przeprowadzenia nalotów w ciągu sześciu dni od wybuchu wojny.

Wielkie manewry, jakie przeprowadził na terenie Stanów Zjednoczonych, wykazały, że w ciągu pierwszych trzech dni nastąpi zamontowanie bomb w samolotach i przerzucenie ich na lotniska, z których najdogodniej będzie zaatakować cele w Związku Radzieckim.

Pozorowane ataki, w których rolę radzieckich miast odgrywały amerykańskie bazy powietrzne, zakończyły się sukcesem. Dziesięć z jedenastu samolotów, które miały zaatakować Moskwę – pozorowała ją baza Eglin na Florydzie – zrzuciły bomby i powróciły na lotniska. Raport, jaki generał LeMay sporządził po tych ćwiczeniach wykazywał, że „wszystkie z siedemnastu celów [czyli radzieckie miasta – B.W.] zostały trafione. Był to pierwszy prawdziwy sprawdzian możliwości Strategic Air Command rozlokowania bombowców oraz dokonania wstępnego uderzenia”.

W Korei 27 lipca 1953 roku Generał William K. Harrison, Jr i generał Nam Il podpisali porozumienie rozejmowe. Walki ustały dwanaście godzin później.

Zakończyła się krwawa i dziwna wojna, w której po różnych stronach stały Związek Radziecki i Stany Zjednoczone, ale bezpośrednio przeciwko sobie nie walczyły.

Wojska ONZ składały się z kontyngentów siedemnastu państw, ale 90 procent żołnierzy stanowili Koreańczycy i Amerykanie.

Ofiary 37-miesięcznych walk były ogromne. Zginęło lub odniosło rany sześć milionów osób, z czego połowę stanowiła ludność cywilna.

Amerykańskie bomby atomowe pozostały pod zarządem generała Powersa w magazynach na wyspie Guam.

Zapomniany szyfr

O Gardnerze, funkcjonariuszu US Army Security Agency[82] (Agencja Bezpieczeństwa Armii Stanów Zjednoczonych) mówiono w tym środowisku „geniusz”. Rzeczywiście jego zdolności lingwistyczne były niespotykane – biegle władał siedmioma językami, których nauczył się błyskawicznie. Dowiódł tego, gdy w zespole Williama Friedmana pracował nad złamaniem nowego japońskiego szyfru. Wówczas opanował język japoński w ciągu trzech miesięcy! Wydawało się to tak nieprawdopodobne, że koledzy poddali go sprawdzianom. Przeszedł przez wszystkie. Nic więc dziwnego, że w 1948 roku, gdy amerykańscy kryptolodzy ustalili, iż mają w swoich archiwach wadliwie zaszyfrowane przez Rosjan radiogramy, ich odczytanie powierzono Gardnerowi. Uporał się dość szybko z tym zadaniem i wydawałoby się, że w czasie krytycznym dla światowej polityki rząd amerykański będzie miał wgląd w tajną radziecką korespondencję dyplomatyczną. Nie trwało to jednak długo. W 1949 roku William Weisband – szyfrant zwerbowany przez Rosjan – ostrzegł ich o złamaniu szyfrów. Centrala w Moskwie szybko zmieniła system kodowania depesz, a Weisband, choć schwytany w 1950 roku, nigdy nie został w pełni ukarany, gdyż obawiano się, że podczas rozprawy sądowej, nawet bez publiczności, ujawnione zostaną wszystkie sekrety operacji odczytywania radzieckich depesz, której nadano kryptonim „Venona”. Dlatego zdrajcę skazano tylko na rok więzienia za niestawienie się przed sądem.

Zapewne Meredith Gardner nie zmartwił się zmianą radzieckiego systemu szyfrowania, gdyż przed nim leżały tysiące depesz NKWD z lat 1944–1945. Najważniejsze było przeanalizowanie korespondencji wychodzącej z ambasady radzieckiej i przychodzącej w pierwszych miesiącach po wybuchu bomby atomowej w Hiroszimie, gdyż można było przyjąć, że dotyczyła ona tego wydarzenia. Gardner szybko odnalazł depeszę, której treść pozwalała stwierdzić, że w Los Alamos działał szpieg, który był brytyjskim naukowcem.

Była to ważna wskazówka, ale zidentyfikowanie zdrajcy okazało się trudne. W amerykańskim programie atomowym brało udział wielu brytyjskich naukowców i techników. Nie można było wykluczyć, że informacja jest fałszywa, że chodziło o naukowca amerykańskiego, a nie brytyjskiego.

Jak więc odnaleźć go wśród tysięcy ludzi zatrudnionych w realizacji amerykańskiego projektu, z których co najmniej kilkuset miało bezpośredni dostęp do tajemnic? Odpowiedź mogła być tylko jedna: sprawdzić wszystkich.

Specjalnie dobrany zespół pracowników FBI zaczął analizować akta zatrudnionych w laboratoriach, w których prowadzono prace nad bombą. Drugi zespół wyruszył do Wielkiej Brytanii, aby tam sprawdzić dane personalne brytyjskich naukowców, którzy pracowali w USA w latach 1943–1946. Trzeci zespół badał w siedzibie FBI na Pennsylvania Avenue w Waszyngtonie akta niemieckiej tajnej policji, wydobyte z archiwów w Berlinie tuż po zakończeniu działań wojennych.

Tygodnie żmudnej analizy nie przynosiły żadnego rozstrzygnięcia. Nagle jeden z agentów zwrócił uwagę, że na liście Żydów uznanych przez nazistowską policję za niebezpiecznych dla Trzeciej Rzeszy, znalazło się nazwisko Klausa Fuchsa. Notatka zamieszczona przy jego nazwisku brzmiała: „Student filozofii; urodzony 29 grudnia 1911 roku w Russelsheim, RSHA – IVA2 – Urząd Gestapo w Kilonii”.

RSHA było skrótem od Reichssicherheithauptamt – Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy; rzymska czwórka oznaczała czwarty wydział RSHA, a „A2” było używanym przez Gestapo oznaczeniem komunistów. To był sygnał, którego nie należało lekceważyć.

Przejrzano dossier Fuchsa, ale nie znaleziono żadnych informacji o jego związkach z komunistami. Należało więc bardzo dokładnie sprawdzić tego naukowca, ale w Stanach Zjednoczonych już go nie było, gdyż w 1946 roku powrócił do Wielkiej Brytanii. Tam objął kierownictwo katedry fizyki teoretycznej w Harwell – centralnym ośrodku brytyjskich badań atomowych.

Do Anglii pojechał łowca szpiegów Peter Sellenck.

Miał opinię pracownika niezwykle sumiennego i drobiazgowego. Jego szefowie mogli mieć pewność, że gdy znajdzie ślad, nie straci go.

Edward Teller

W Londynie Sellenck poszedł od razu do komisarza George’a Smitha ze Scotland Yardu.

Nie było go w pokoju, więc usiadł swobodnie w fotelu, amerykańskim zwyczajem opierając nogi o biurko.

Smith przybył spóźniony o dobre pół godziny.

– Przepraszam, że się spóźniłem, ale w lipcu 1944 roku bomba zniszczyła mój dom w Londynie i musiałem przeprowadzić się do Bratton, a to kawałek drogi. Nasza komunikacje nie funkcjonuje jeszcze tak, jak przed wojną – zaczął się tłumaczyć, ale zauważył nagle, że Amerykanin w ogóle tego nie słucha.

– Tak... przejdźmy do rzeczy – zakończył usprawiedliwianie się Smith. – W szufladzie mam papiery, które zapewne pana zainteresują.

Użył tej wymówki, żeby pozbyć się gościa zza biurka.

Amerykanin wstał, wykonując jednocześnie gest przyzwalający gospodarzowi na zajęcie jego miejsca.

– Otrzymałem wasz telegram w sprawie Fuchsa – mówił dalej Smith, grzebiąc w szufladzie – i udało mi się co nieco ustalić. Zanim Fusch rozpoczął pracę w Harwell w 1946 roku został sprawdzony przez szefa miejscowej służby bezpieczeństwa komandora Henry’ego Arnolda – nie znalazł on niczego niepokojącego. Po powrocie ze Stanów Fuchs był obserwowany, ale nie stwierdzono, żeby kontaktował się z kimkolwiek spoza grona naukowców, oprócz pewnej kobiety, z którą regularnie spotykał się raz w tygodniu.

– Czy ma pan zaufanie do ustaleń komandora Arnolda? – zapytał Sellenck.

– Całkowite – z przekonaniem odpowiedział Smith.

Kontrwywiad rzeczywiście rzetelnie sprawdzał Fuchsa, ale ten po powrocie ze Stanów zawiesił na rok działalność szpiegowską i kontrwywiad nie mógł znaleźć w jego zachowaniu nic podejrzanego.

– Niewiele mamy przeciwko Fuchsowi – Sellenck podniósł się z krzesła i podszedł do okna. – Właściwie tylko dwa ślady: to, że przed wojną działał w partii komunistycznej w Niemczech i że jego nazwisko znalazło się w dokumentach przekazanych przez uciekiniera z rosyjskiej ambasady w Kanadzie. To jednak wystarczy, by sądzić, że jest szpiegiem. Fuchs jest już w Anglii, więc musicie go tutaj dopaść.

Smith kiwnął głową. Już na wieść o przyjeździe Amerykanina wznowiono dyskretną inwigilację, jednakże na razie bez rezultatów. Dopiero w czasie następnych miesięcy ludzie ze Special Branch zwrócili uwagę na wizyty w pubach Nag’s Head i Spotted Horse. Agenci prowadzący inwigilację odnotowali, że człowiek, z którym Fuchs się spotykał, po wyjściu z pubu krążył po Londynie, jakby starał się zmylić ślady, ale zawsze trafiał do ambasady radzieckiej. Nie było już żadnych wątpliwości.

Dr Klaus Fuchs został wezwany 2 lutego 1950 roku do siedziby Atomic Energy Authority w Shell Mex House w Londynie. Nie zdziwiło go to. Bywał tam wielokrotnie, biorąc udział w konferencjach i dyskusjach na temat brytyjskiego programu nuklearnego. Jednakże tego dnia spotkał tam komisarza Smitha i komandora Leonarda Burta – szefa Special Branch. Patrząc na tych dwóch urzędników, zrozumiał, że przegrał. Wiedział, że skoro zdecydowali się aresztować jednego z najwybitniejszych naukowców, musieli mieć niezbite dowody.

Przesłuchiwany na posterunku policji przy Bow Street, przyznał się do współpracy z radzieckim wywiadem. Trzy tygodnie później został skazany na czternaście lat pozbawienia wolności.

Do jego celi przychodził Jim Skardon, funkcjonariusz Scotland Yardu, któremu opowiedział ze szczegółami o swojej szpiegowskiej drodze. Zeznał, jak w Birmingham zgłosił się do niego radziecki agent, jak umówił go na spotkanie w Londynie z „Aleksandrem”, jakie materiały przekazywał i w jaki sposób.

Peter Sellenck postanowił wykorzystać tę okazję i wyciągnąć od Fuchsa jak najwięcej szczegółów o funkcjonowaniu radzieckiej siatki w Stanach Zjednoczonych. Okazało się to jednak bardzo trudne, gdyż spotkania z radzieckimi szpiegami, organizowane bardzo profesjonalnie, nie pozwalały zidentyfikować ludzi, którzy prowadzili Fuchsa.

– Niech pan sobie przypomni jakiekolwiek szczegóły – Sellenck krążył po celi nad siedzącym na pryczy Fuchsem. Ten był już wyraźnie zmęczony.

– Nie przypomnę sobie niczego więcej! – wybuchnął.

– Średniego wzrostu, brunet z okrągłą twarzą, miał na imię Raymond... – odezwał się Skardon, który przybył z Sellenckiem do celi.

– I nic więcej nie potrafię o nim powiedzieć – Fuchs położył się na pryczy.

– Jak się ubierał? – Sellenck nie dawał za wygraną.

– Nie pamiętam, nie zwracałem na to uwagi.

– Niechlujny, brudny, czy może schludny... – podsuwał Sellenck.

– Zawsze był elegancki, jak... – Fuchs zawiesił głos.

– Jak, kto? – podchwycił Sellenck.

– Jak aptekarz – z namysłem powiedział Fuchs. – Tak, zdaje się, że kiedyś wspomniał, że był aptekarzem.

– Niech pan odpocznie. Jutro porozmawiamy znowu – Skardon wstał.

– Niewiele wiemy o tym „Raymondzie” – powiedział do Sellencka, gdy znaleźli się na korytarzu.

– Obawiam się, że niewiele więcej się dowiemy. Fuchs chyba zna tylko pseudonim i ledwo sobie przypomina, jego wygląd. Musimy zacząć szukać w Nowym Jorku aptekarza średniego wzrostu z czarnymi włosami. Sądzę, że jest ich parę tysięcy.

Specjalny zespół agentów FBI z Nowego Jorku wzmocniony agentami z Waszyngtonu rozpoczął poszukiwania aptekarza. Dzień po dniu, tydzień po tygodniu, miesiąc po miesiącu z długiej listy ludzi o cechach odpowiadających podanym przez Fuchsa eliminowano tych, którzy nie pasowali do wizerunku szpiega. Na liście podejrzanych pozostało tylko dziesięciu. Wśród nich znalazło się nazwisko Harry’ego Golda. Było znane agentom FBI. W 1947 roku przesłuchiwali go w związku z oskarżeniem przez kobietę, która zgłosiła się na policję, przyznając się, że była komunistyczną agentką. Gold łatwo wywinął się z opresji, tłumacząc, że kobieta mści się za jakieś sprawy finansowe. Nie znaleziono żadnych dowodów i sprawa poszła w niepamięć.

Istniało niebezpieczeństwo, że i tym razem Gold wywinie się agentom FBI, tym bardziej że staranna inwigilacja nie przyniosła żadnych rezultatów.

Gold pracował jako szef wydziału badań biologicznych w filadelfijskim szpitalu i bez wątpienia nie utrzymywał żadnych podejrzanych kontaktów. Dla agentów FBI było oczywiste, że wywiad radziecki dał mu „urlop” i w pewnym momencie ponownie go uaktywni. Jednakże odpoczynek Golda mógł trwać nawet parę lat. Należało więc go sprowokować, pobudzić do działania, zmusić do wysłania sygnału alarmowego. Do szpitala w Filadelfii udał się jeden z funkcjonariuszy kontrwywiadu.

– Jestem z FBI – zaczepił na korytarzu Golda. – Musimy chwilę porozmawiać.

Stanęli przy oknie.

– Czy zna pan tego człowieka? – agent wydobył z kieszeni zdjęcie Fuchsa.

Gold przyglądał się przez chwilę. Niczym nie zdradził się, że zdjęcie zrobiło na nim jakiekolwiek wrażenie.

– Wydaje mi się, że tak... – podniósł wzrok i oddał fotografię. Zastanawiał się przez chwilę. – Tak, widziałem jego zdjęcie w gazetach. To zdaje się jakiś naukowiec. Nie mylę się?

Do końca zachował zimną krew. Podstęp nie udał się. Jednakże w następnych dniach zrobiono mu około tysiąca zdjęć fotograficznych i kilka przesłano do Anglii.

Tom Sellenck pokazał je Fuchsowi.

– Nie mam pewności – powiedział, przypatrując się fotografiom. – Nie widziałem „Raymonda” od czterech lat. Ten na zdjęciu jest podobny, ale nie mogę stwierdzić jednoznacznie, że to ten sam człowiek.

Dwa dni później Skardon i Sellenck ponownie zjawili się w więzieniu Brixton. Tym razem mieli ze sobą trzydziestominutowy film, na którym z ukrycia rejestrowano Golda w różnych sytuacjach. Fuchs nie miał żadnych wątpliwości: rozpoznał „Raymonda”.

– Nic nie wiem o człowieku nazywającym się Fuchs, a wy nie macie żadnych dowodów – Gold nie miał zamiaru przyznać się do winy. Siedział na fotelu w salonie swojego domu przy Kindred Street w Filadelfii.

– Dowody zaraz znajdziemy – funkcjonariusz FBI wyciągnął z kieszeni nakaz rewizji i podał Goldowi. Ten nie spojrzał nawet na papier.

– Możecie sobie szukać. Tylko nie zróbcie bałaganu, bo zaskarżę was do sądu o odszkodowanie.

Przez cały czas rewizji nie ruszał się z fotela, wiedząc, że jego mieszkanie jest czyste. Był dobrym szpiegiem. Wiedział, że każde niedopatrzenie może obrócić się przeciwko niemu. Dlatego z aptekarską dokładnością usuwał wszelkie ślady, które mogłyby zdradzić jego pracę dla radzieckiego wywiadu.

– A to co? – Jeden z agentów wskazywał na mapę Santa Fe, na której widniał krzyżyk znaczący miejsce, w którym Gold po raz pierwszy spotkał się z Fuchsem. – Pan Fuchs zeznał, że spotykaliście się w Santa Fe na moście, a krzyżyk wskazuje to miejsce...

Gold zbladł. Zapomniał o mapie. Kiedyś po powrocie z Santa Fe odłożył ją na półkę w bibliotece, zapominając, że postawił tam krzyżyk, który teraz go zdradził. Mapa nie była jednak żadnym dowodem, na podstawie którego można było osadzić go w więzieniu, ale jego nerwy nie wytrzymały. Przyznał się do współpracy z wywiadem radzieckim.

Ujawnił podczas śledztwa, że w 1945 roku w Santa Fe odebrał z rąk Davida Greenglassa, technika zatrudnionego w Los Alamos, schemat tak zwanej soczewki implozyjnej, ważnego elementu bomby plutonowej.

Aresztowany Greenglass przyznał się do winy i oświadczył:

– Zostałem zwerbowany przez moją siostrę Ethel i jej męża Juliusza Rosenberga. Oboje kierują radziecką siatką mającą zdobywać informacje atomowe.

Na tej podstawie 17 lipca 1950 roku aresztowano Rosenbergów. Juliusz był urzędnikiem rządowym zajmującym się sprawami produkcji zbrojeniowej. Jego żona Ethel, z domu Greenglass, nie była nigdzie zatrudniona.

Obydwojgu zarzucono, że kierowali siatką szpiegowską zbierającą materiały dotyczące produkcji bomby atomowej, a głównym dowodem było zeznanie Davida Greenglassa.

Ich proces rozpoczął się 6 marca 1951 roku w okresie bardzo niekorzystnym dla oskarżonych. W Korei trwała wojna, a rząd amerykański przygotowywał się do nuklearnej konfrontacji ze Związkiem Radzieckim i Chinami. Czy jednak sytuacja międzynarodowa mogła przesądzić o tak surowym wyroku na ludzi, którzy byli tylko płotkami w radzieckiej siatce wywiadowczej?

Ława przysięgłych uznała 26 marca 1951 roku, że Rosenbergowie są winni zarzucanych im czynów. Kilka dni później sędzia Irving R. Kaufman wydał na nich wyrok śmierci. Jego przemówienie w oczywisty sposób wskazywało, jak bardzo na procesie i wyroku zaważyła wojna w Korei.

– Nasz kraj jest wciągnięty w walkę na śmierć i życie z całkowicie odmiennym systemem – mówił o wojnie w Korei. – Ta walka przejawia się nie tylko w starciu militarnym poza granicami naszego kraju, ale ten przypadek [sprawa Rosenbergów – B.W.] wskazuje jasno, że wróg angażuje tajne siły i naszych obywateli.

Zdaniem sędziego, zbrodnia Rosenbergów była „gorsza niż zabójstwo”.

– Oddanie w ręce Rosjan tajemnic bomby atomowej – mówił dalej – na całe lata, zanim, jak twierdzą nasi najlepsi naukowcy, mogliby sami skonstruować taką broń, spowodowało, w mojej opinii, komunistyczną agresję w Korei, która pochłonęła już ponad pięćdziesiąt tysięcy ofiar i kto wie, jak wiele milionów niewinnych ludzi może jeszcze zapłacić za zdradę oskarżonych.

Ludzie, których wina była bez wątpienia o wiele większa, otrzymali łagodniejsze wyroki: Klaus Fuchs – czternaście lat więzienia, Harry Gold – piętnaście.

Jedno jest pewne. W czasie śledztwa FBI niewiele wydobyła z Rosenbergów, a istniały uzasadnione podejrzenia, że wiedzą oni znacznie więcej. Wyrok miał skłonić Rosenbergów do zawarcia układu: ich życie w zamian za wszelkie ich informacje. Zakładniczką była Ethel Rosenberg. Szef FBI Edgar J. Hoover uważał, że skazanie na śmierć żony i matki dwojga dzieci złamie jej męża. Dlatego w celi śmierci zainstalowano telefon mający bezpośrednie połączenie z FBI. Mijały miesiące, a Rosenbergowie nie chcieli nic powiedzieć. A może nie mieli nic do powiedzenia? Próby skruszenia Ethel wizją losu jej dwojga dzieci nie przyniosły żadnego rezultatu: – Nie wspominajcie o dzieciach. Dzieci rodzą się każdego dnia – odpowiedziała.

A potem sprawy zaczęły już biec własnym torem. Prezydent Harry Truman odrzucił prośbę o ułaskawienie.

Jeden z szeryfów nadzorujących wykonanie wyroku w więzieniu Sing Sing 19 czerwca 1953 roku powiedział:

– Miałem instrukcję zatrzymać egzekucję w każdej chwili, gdybym wyczuł, że Rosenbergowie są gotowi współpracować z rządem.

Dlaczego? Jakiej tajemnicy strzegli tak bardzo, że gotowi byli oddać za nią życie?

Ethel Rosenberg długo umierała na krześle elektrycznym. Pierwsze uderzenie prądu o napięciu dwóch tysięcy woltów nie pozbawiło jej życia. Prąd włączono ponownie. I tym razem lekarz stwierdził, że skazana jeszcze żyje. Dopiero trzeci, przedłużony szok sprawił, że z jej nosa i uszu zaczął wydobywać się dym; prąd spalił ją.

Juliusz Rosenberg na tym samym krześle elektrycznym umarł szybko...

Ich śmierć była potrzebna rządom Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Rozmiary szpiegostwa ujawnione w 1950 roku wskazywały, że konieczny jest wstrząs, groźba najwyższej kary dla tych, którzy chcieliby zdradzić największe tajemnice kraju.

Z drugiej strony, śmierć małżeństwa dawała Związkowi Radzieckiemu propagandowe argumenty, które mógł wykorzystywać w napiętej sytuacji politycznej. Nie wystąpił o wymianę więźniów, choć była ku temu okazja. W Pradze 4 lipca 1951 roku skazano na 10 lat więzienia za szpiegostwo Williama Oatisa – szefa biura Associated Press. William Paterson, przewodniczący Kongresu Obrony Praw Człowieka, zaproponował przedstawicielowi ambasady czechosłowackiej w Waszyngtonie wymianę Rosenbergów na Oatisa. Podobno Czesi zwrócili się z tą sprawą do Moskwy, ale odpowiedź nigdy nie nadeszła. Rosjanom żyjący Rosenbergowie byli już niepotrzebni.

Dzień wszystkich świętych

Pierwsze okręty zakotwiczyły w pobliżu atolu Eniwetok w marcu 1952 roku. Ta koralowa wyspa o średnicy około trzydziestu kilometrów, położona w północno-zachodnim rejonie Wysp Marshalla miała swoją krwawą historię.

Walki o jej zdobycie w lutym 1944 roku trwały aż sześć dni mimo ogromnej przewagi, jaką nad japońskimi obrońcami miał liczący pięćdziesiąt trzy tysiące żołnierzy V Amphibious Force, wspierany przez potężną grupę operacyjną lotniskowców, pancerników i ciężkich krążowników. Straty amerykańskie nie były duże: 195 zabitych i 521 rannych, ale o zaciętości walk świadczyły straty wojsk japońskich: z 2741 żołnierzy broniących atolu przeżyło tylko sześćdziesięciu czterech.

Wyspa bohaterskich walk po wojnie stała się symbolem ery atomowej. Obok Bikini była jednym z dwóch poligonów, na których przeprowadzano próby broni atomowej. W 1952 roku w północnej części atolu nazwanej Elugelab miała zostać dokonana próba broni jeszcze groźniejszej, o większej o tysiące razy sile wybuchu – bomby termonuklearnej. W niej bomba atomowa była jedynie zapalnikiem, którego eksplozja miała wytworzyć temperaturę kilku milionów stopni. Tylko w takich warunkach mogło dojść do syntezy izotopów wodoru, w czasie której wytwarza się ogromna energia, tysiące razy większa niż w czasie rozszczepienia jądra w bombie atomowej.

Wszystko zaczęło się we wrześniu 1941 roku, gdy Enrico Fermi i Edward Teller[83] dyskutowali na temat warunków wywołania reakcji syntezy izotopów wodoru. Doszli do wniosku, że jest to możliwe, ale idea odtworzenia reakcji zachodzących w słońcu miała pozostać w sferze teoretycznych rozważań najwybitniejszych naukowców jeszcze przez wiele lat. W tym czasie wszystkie siły i środki były skoncentrowane na stworzeniu broni atomowej. Po zakończeniu drugiej wojny światowej Stany Zjednoczone zaczęły się rozbrajać, rząd zaczął oszczędzać fundusze, wielu naukowców, jak Klaus Fuchs, powróciło do swoich krajów, inni zaś podjęli pracę na uczelniach uniwersyteckich. Wydawałoby się, że idea broni nuklearnej tysiące razy potężniejszej od bomb, które zniszczyły Hiroszimę i Nagasaki, nikogo już nie interesuje. Edward Teller był coraz bardziej przekonany, że należy podjąć wszystkie wysiłki, aby taką broń stworzyć. Mówił: im potężniejsza będzie broń, tym mniejsze ryzyko jej użycia. Miał rację.

W kwietniu 1946 roku zwołał w Los Alamos konferencję, na której przedstawił trzydziestu jeden naukowcom swoją wizję rozpalenia reakcji syntezy: wybuch nuklearny na jednym końcu cylindra z ciekłym deuterem spowoduje wystąpienie reakcji syntezy w drugim końcu.

Ambicje i entuzjazm części naukowców nie zmniejszyły niechęci rządu do podejmowania nowego wyzwania, i przeznaczania na ten cel miliardów dolarów, skoro Stany Zjednoczone były jedynym państwem dysponującym bronią nuklearną. To błogie poczucie siły prysło, gdy w 1949 roku okazało się, że radzieccy naukowcy znacznie szybciej, niż się spodziewano, uporali się z wyzwaniem nowej ery i skonstruowali bombę atomową. Prezydent Truman zdecydował się uruchomić program badań nad bronią termonuklearną. Edward Teller uzyskał środki na ten cel, ale przez dwa lata nie był w stanie rozwiązać głównych problemów zainicjowania reakcji syntezy. Popełnił błędy, które zaprowadziły go w ślepy zaułek, a on nie mógł dostrzec wyjścia. Uczynił to dopiero polski matematyk Stanisław Ulam[84], który rozwiązał wiele problemów podstawowych dla zainicjowania reakcji syntezy. Wskazał, że nuklearne paliwo (deuter zmieszany z trytem) powinno zostać zagęszczone tuż przed eksplozją, co sprawiłoby, że reakcja w nim zachodziłaby szybciej. Bomba termonuklearna powinna więc składać się z dwóch części: bomby atomowej, której wybuch wytworzy temperaturę dziesiątek milionów stopni niezbędną do rozpoczęcia reakcji syntezy oraz promienie Roentgena, a także paliwa nuklearnego.

Taką koncepcję Ulama przyjął Teller i według niej wybudowano pierwszą bombę wodorową, która w istocie była ogromną makietą. Stalowy walec o lekko zaokrąglonych krawędziach miał średnicę 303 cm, wysokości 610 cm i ważył 82 tony. Przygotowania do próby, która miała potwierdzić teoretyczne wyliczenia Ulama i Tellera, rozpoczęły się w marcu 1952 roku na odległym atolu na Pacyfiku.

Wielki kocioł zamontowano na fundamencie wkopanym na wysepce Elugelab, a na trzydziestu okolicznych wysepkach ustawiono pięćset punktów badawczych, których aparaty miały sprawdzić siłę wybuchu, rejestrować jego przebieg, zmierzyć wielkość promieniowania i wpływ na najrozmaitsze materiały. Jedna z kamer zainstalowanych w betonowym bunkrze na Bogalua, trzy kilometry od miejsca wybuchu, miała wykonywać trzy i pół tysiąca zdjęć na sekundę.

We wrześniu na miejscu przygotowanym przez buldożery na Elugelab rozpoczęła się budowa termonuklearnego urządzenia, które nazwano Mike. W jego wnętrzu, na szczycie, umieszczona została bomba atomowa, która miała zainicjować wybuch termonuklearny.

Tuż po północy 1 listopada 1952 roku wielki walec został uzbrojony, zaś specjalny zespół sprawdził, czy wszystko wykonano poprawnie, a następnie wsiadł na pokład okrętu Estes i o godzinie 3.15 opuścił lagunę, płynąc na południe, gdzie okręt zakotwiczył w odległości około trzydziestu mil od miejsca eksplozji. Miała ona nastąpić o 7.15 nad ranem.

Samoloty z aparaturą pomiarową krążyły na wysokości trzynastu tysięcy metrów, gotowe wlecieć w chmurę, jaka uformuje się po wybuchu, aby pobrać próbki i zrzucić radiową aparaturę badawczą.

Minutę przed wybuchem przez głośniki na statkach i okrętach nadano komunikat przypominający o założeniu ciemnych okularów, zasłonięciu oczu i odwróceniu się od wybuchu.

Na sygnał radiowy z kontrolnego centrum pod pokładem Estes dziewięćdziesiąt dwa detonatory umieszczone w korpusie stalowego walca, odpalane z dokładnością do mikrosekund, wywołały falę uderzeniową, która zespoliła ładunki uranu i plutonu, wywołując wybuch atomowy, który tworzył odpowiednią temperaturę dla reakcji syntezy. W milionowych częściach sekundy jądrowa kula przepaliła stalową osłonę i rosła z niewyobrażalną prędkością. Po kilku sekundach miała już średnicę pięciu kilometrów. Unosiła się błyskawicznie, ciągnąc za sobą pył i parę wodną, co uformowało gigantyczny grzyb.

Skrzydła samolotów krążących w odległości 25 kilometrów od wybuchu na wysokości 13 tysięcy metrów nagrzały się do temperatury 93 stopni Celsjusza.

Po pięciu minutach grzyb dotarł do granicy stratosfery i zaczął rozpłaszczać się, formując wielką czapę o średnicy czterdziestu trzech kilometrów, wspartą na trzonku o grubości trzynastu kilometrów.

Wysepka Elugelab znikła. Oznaczało to, że ognista kula spowodowała wyparowanie ośmiu milionów ton skał, które wiatr roznosił po świecie. W jej miejscu woda wypełniała krater głęboki na sześćdziesiąt metrów o średnicy prawie dwóch kilometrów.

Instrumenty wykazały, że siła wybuchu osiągnęła 10,4 megatony, a więc odpowiadała wybuchowi 10,4 miliona ton trotylu.

Teoretyczne wyliczenia zostały potwierdzone, ale musiały minąć jeszcze dwa lata, zanim z wielki, osiemdziesięciotonowy kocioł mógł stać się bombą, którą można byłoby włożyć do komory bombowej.

Ten okres już nie miał większego znaczenia. Stany Zjednoczone odzyskały przewagę, jaką utraciły w 1949 roku, gdy Związek Radziecki posiadł broń atomową. Co prawda w tym państwie już w 1946 roku rozpoczęły się prace nad skonstruowaniem bomby wodorowej, ale wyschło źródło nadzwyczaj cennych informacji z amerykańskich laboratoriów naukowych. Radzieccy naukowcy, nie znając osiągnięć Ulama, podążyli w ślepy zaułek, gdzie początkowo zmierzał Teller.

Część II

Władcy

Najwierniejsi muszą zginąć

Stalin zgarbiony, przyciskając kaleką rękę do tułowia, wszedł przez tylne drzwi do Sali Swierdłowskiej Kremla. Członkowie Plenum wstali z wyściełanych krzeseł i jak automaty złożyli ręce do oklasków, zawieszając ruch na sekundę, by owacja zabrzmiała równocześnie, jak równy krok wojska. Powinni klaskać miarowo, silnie, aby stworzyć odpowiednią oprawę wejścia Gospodarza i aby dać mu odczuć, że witany jest z całą serdecznością, a potem, gdy stanie przy stole prezydialnym, fetować go przez kilkanaście minut, czekając aż da znak, że nasycił się ich uznaniem.

Tym razem było inaczej. Stalin szybko doszedł do swojego miejsca i usiadł, co było oczywistym znakiem, że nie życzy sobie dalszych owacji. Sala ucichła raptownie.

Czemu przerwał aplauz? Najwidoczniej chciał jak najszybciej usiąść, co było nieomylną wskazówką, że słabnie. Najbliższe otoczenie dostrzegało, że zmienił się w ostatnich miesiącach.

W lecie 1952 roku nie wyjechał do Soczi na urlop, co zwykle robił o tej porze roku. Coraz częściej i coraz dłużej przebywał na daczy w Kuncewie, a tam obserwowano, jak zmieniało się jego zachowanie. Zamykał się w pokoju, gdzie otomana pod ścianą, słana wieczorem, stawała się łóżkiem, a stolik obok służył mu do pracy. Na czas posiłków odsuwał na brzeg blatu papiery i książki, robiąc miejsce na nakrycie. Czasami sypiał w jednym z trzech pozostałych pokojów, co tłumaczono jego obawą przed zamachem. Stawał się jeszcze bardziej podejrzliwy, dziwaczał. Miał już siedemdziesiąt dwa lata. Męczył się szybko, czego dowodem było wystąpienie na XIX Zjeździe w październiku 1952 roku. Zaskoczył wszystkich, gdyż przemawiał tylko pięć minut. Bardzo krótko, co jednoznacznie uznano za dowód wyczerpywania się sił wodza.

Wiaczesław Mołotow

Anastas Mikojan

Obrady plenum, zwołanego po zakończonych obradach Zjazdu otworzył Gieorgij Malenkow. Potem oddał głos Stalinowi.

I stało się coś niespodziewanego. Stalin odzyskał siły. Przemawiał bez kartki. Robił częste przerwy, ale po to, aby badać otoczenie, groźnie wpatrując się w ludzi siedzących najbliżej. Sprawdzał i zapamiętywał ich reakcje.

Nikt się nie spodziewał, że w tym wystąpieniu dotknie sprawy swojej starości. Wyznał, że nadchodzi czas, w którym inni muszą przejąć jego dzieło. Nie było to jednak przyznanie się do słabości, zmęczenia i zwątpienia. Wprost przeciwnie. Następne słowa zdawały się zaprzeczać tym, które wypowiedział na początku.

Powoływał się na Lenina, jego bezkompromisowość i odwagę.

– Lenin grzmiał w każdej nadzwyczaj trudnej sytuacji, grzmiał i nie bał się nikogo! Grzmiał! – mówił dobitnie Stalin.

I potem padły słowa, które zmroziły dwóch najbliższych współpracowników: Wiaczesława Mołotowa i Anastasa Mikojana[85]. Zarzucił im brak twardości, tchórzostwo i „kapitulacjonizm”.

Siedzieli w prezydium, za plecami wodza, nieruchomi, z pobladłymi twarzami. Dobrze wiedzieli, że takie słowa są dla nich wyrokiem śmierci. Już wcześniej wyczuwali niechęć Stalina. Przestał ich zapraszać na daczę, więc przyjeżdżali nieproszeni, pod pretekstem zreferowania ważnych spraw. Wtedy zabronił informować ich, kiedy będzie w Kuncewie. Prosili o wstawiennictwo tych, którzy byli blisko Stalina. Malenkow i Beria litowali się nad starymi towarzyszami i powiadamiali ich, kiedy Stalin będzie oglądał film w kremlowskim kinie, aby mogli przyjść do sali, usiąść obok, zamienić parę słów, przypodobać się. Stalin szybko wykrył podstęp.

– Myślicie, że nie widzę, jak dajecie znać Mołotowowi i Mikojanowi, kiedy będę oglądać film? – powiedział do Malenkowa. – Dość tego! Nie mówcie im, gdzie jestem. Nie będę tego tolerował!

W 1949 roku pozbawił Mołotowa stanowiska ministra spraw zagranicznych, kazał aresztować jego żonę, aż w końcu na plenarnym posiedzeniu Komitetu Centralnego oskarżył obydwu: „Za mało twardzi, tchórze, kapitulanci!”.

Stalin nagle zmienił ton. Przestał atakować tchórzy. Niespodziewanie zwrócił się do Plenum, aby zwolniło go z funkcji sekretarza generalnego! Mówił, że wiek i zdrowie uniemożliwiają mu wypełnianie wielkiej misji przywódcy partii komunistycznej.

Zapadła cisza, a potem rozległ się okrzyk Mołotowa:

– Nie! Prosimy, żebyście zostali! – W tym wołaniu było tak rozpaczliwe błaganie, jakby chodziło o ratowanie życia najbliższej osoby.

Mołotow dobrze wiedział, co robi. Pamiętał zachowanie Stalina w czerwcu 1941 roku.

Wtedy, gdy kraj płonął, a wojska niemieckie posuwały się na wschód, łamiąc opór Armii Czerwonej, Stalin wyjechał z Kremla i zamknął się na daczy w Kuncewie. Stało się to 27 czerwca. Minął dzień, drugi, trzeci, a jego wciąż nie było. Członkowie najwyższych władz państwa, bezradni, bojąc się podjąć jakąkolwiek decyzję, która mogłaby nie spodobać się Stalinowi, i ściągnąć jego gniew, zdecydowali się pojechać do Kuncewa. Wieczorem 30 czerwca Mołotow, Beria, Mikojan, Wozniesienski i paru innych członków Politbiura weszli do daczy Stalina.

Mołotow powiedział:

– Prosimy cię, żebyś wrócił do pracy, a my będziemy ci pomagać.

– Tak, prosimy! – zawtórowali pozostali. Głośno, wyraźnie, aby Stalin nie miał wątpliwości, że któryś milczał, gdyż był innego zdania.

Przejrzeli jego grę. Chciał im pokazać, jak bardzo są bezradni, gdy jego nie ma, i sprawdzić, czy to zrozumieli. Kiedy więc zgodnym chórem poprosili, żeby wrócił, mógł uznać, że wciąż panuje nad sytuacją. Jeszcze się droczył. Pytał:

– Pomyślcie, czy nie zawiodę pokładanych we mnie nadziei, czy poprowadzę kraj do zwycięstwa? Może są godniejsze kandydatury?

– Sądzę, że wyrażam zdanie nas wszystkich, iż nie ma nikogo godniejszego! – tubalnym głosem odezwał się marszałek Kliment Woroszyłow.

– Słusznie! – zawtórowali pozostali.

I wtedy Stalin miał powiedzieć:

– Dobrze.

W październiku 1952 roku powtarzał ten sam scenariusz. Najpierw udawał starego, słabnącego przywódcę, który nie ma już dość energii, by prowadzić partię i państwo. To była tylko gra, prowadzona po to, aby usłyszeć powszechne wołanie: „Pozostań z nami! Prosimy!”.

Czyżby to potwierdzenie pozycji i siły konieczne było Stalinowi do rozpoczęcia najważniejszej części jego życiowego planu: wielkiego, zwycięskiego starcia z kapitalizmem?

Był to najwyższy czas, aby zacząć wojnę, w której zwycięstwo stanowiłoby zwieńczenie całego życia Stalina. Od pierwszych dni rządów, które przejął po śmierci Lenina w 1924 roku, zmierzał do opanowania Europy. Zrealizował to zadanie częściowo w 1945 roku, gdy w wyniku zwycięskiej wojny Związek Radziecki wchłonął terytoria sąsiednich państw o łącznej powierzchni ponad 600 tysięcy kilometrów kwadratowych, zamieszkane przez 25 milionów ludności. W ciągu następnych trzech lat w państwach, do których w pościgu za wojskami niemieckimi wkroczyła Armia Czerwona, zaprowadzono ustrój socjalistyczny. Ale po tych zwycięstwach Stalin poczuł, że Związek Radziecki traci przewagę.

Blok socjalistyczny zaczął się kruszyć.

Jugosłowiański dyktator Josip Broz-Tito[86] wyłamał się spod rozkazów Kremla i dążył do stworzenia oddzielnego sojuszu państw bałkańskich. Zdobył poparcie Albanii, a początkowo także Bułgarii.

Pogarszały się stosunki z nowym potężnym sojusznikiem, ludowymi Chinami. Mao Zedong w grudniu 1949 roku, gdy przybył do Moskwy, aby wziąć udział w obchodach siedemdziesiątych urodzin Stalina, poprosił o udostępnienie Chinom broni nuklearnej. Oczywiście Stalin ani myślał dawać groźnemu sąsiadowi broń masowej zagłady, którą ten mógłby wykorzystać przeciwko darczyńcy. Mao zaczął się dąsać, co było bardzo widoczne, gdy w lutym 1950 roku ponownie przyjechał do Moskwy, aby podpisać układ o przyjaźni. Wówczas ostentacyjnie dawał wyraz swojemu niezadowoleniu z powodu odmowy udostępnienia broni nuklearnej.

Zmieniało się również nastawienie zachodnich społeczeństw wobec Związku Radzieckiego, tak przychylne w czasie drugiej wojny światowej. Wtedy ludzie podziwiali Armię Czerwoną za jej niezwykłą wytrwałość w walce z faszyzmem. Rozumieli, że przejęła ona główny ciężar wojny, co uratowało życie setek tysięcy, a może milionów chłopców brytyjskich i amerykańskich. To podejście uległo całkowitej zmianie w czasie wojny w Korei, gdy stało się oczywiste, że agresja była możliwa tylko dzięki przyzwoleniu i wydatnej pomocy Związku Radzieckiego. W tej krwawej wojnie żołnierze amerykańscy i brytyjscy ginęli z rąk żołnierzy północnokoreańskich i chińskich, ale strzelających z radzieckich karabinów, dział i czołgów i pilotujących radzieckie samoloty. A straty były bardzo duże: w Korei zginęło 54246 amerykańskich żołnierzy, 103284 odniosło rany, 760 zaginęło, a 5133 dostało się do niewoli, w której byli traktowani okrutnie.

Wojna koreańska sprawiła, że zwolennicy zbrojeń w państwach zachodnich uzyskali społeczne przyzwolenie na szybką rozbudowę armii. I wykorzystali je.

Dowódca amerykańskich sił powietrznych generał Hoyt Vandenberg w 1952 roku poinformował prezydenta Trumana, że zidentyfikowano pięć czy sześć tysięcy celów na terenie Związku Radzieckiego, jakimi były miasta, fabryki zbrojeniowe, bazy lotnicze i morskie, które powinny być zniszczone, aby Stany Zjednoczone mogły wygrać wojnę. Uderzenie na tak wiele obiektów wymagało wzmocnienia sił strategicznych. I tak się stało. Kongres, który do czasu wybuchu wojny koreańskiej nie chciał słyszeć o zwiększeniu wydatków na zbrojenia, wyasygnował wiele miliardów dolarów, przede wszystkim na rozbudowę sił strategicznych. Wartość nakładów inwestycyjnych wzrosła ponad pięciokrotnie z półtora miliarda dolarów w 1947 roku do dziewięciu miliardów dolarów w 1955 roku! Możliwości produkcyjne zakładów atomowych w Oak Ridge i Hanford zostały podwojone. Powstały nowe kompleksy produkcyjne. W efekcie szybko rosła liczba bomb składowanych w nuklearnych arsenałach. W 1950 roku amerykańskie siły strategiczne miały 298 bomb atomowych. Pięć lat później w magazynach Strategic Air Command było już ich 2422, a co ważniejsze były tam również głowice wodorowe o mocy wielu megaton każda. Generał LeMay mógł wysłać do boju 668 bombowców strategicznych, i był pewien zwycięstwa. Uważał, że nie wolno zwlekać. Pisał wiele lat później:

„Był taki czas w latach pięćdziesiątych, gdy mogliśmy wygrać wojnę przeciwko Rosji. Nasze straty nie byłyby wyższe niż podczas wypadków lotniczych, gdyż obrona rosyjska była słaba”.

Ten człowiek nie zawahałby się wysłać samolotów z bombami wodorowymi. Co prawda, konstytucja zarezerwowała takie prawo dla prezydenta, ale LeMay miał swoją filozofię. Przedstawił ją Robertowi Sprague’owi w dowództwie sił powietrznych w Colorado Springs, gdy ten wyraził obawę, że czas przygotowania bombowców do startu jest za długi.

– Samoloty Strategic Air Command potrzebują aż sześciu godzin, aby wystartować, a w tym czasie rosyjskie bombowce zdążą przelecieć nad Biegunem Północnym i zniszczyć nasze miasta – powiedział Sprague.

– Mamy samoloty zwiadowcze nad Rosją przez dwadzieścia cztery godziny na dobę – chełpliwie i nie całkiem zgodnie z prawdą odparł generał LeMay. – Jeżeli zauważymy, że Rosjanie koncentrują samoloty na lotniskach, aby rozpocząć wojnę, to gotów jestem rozpieprzyć to gówno, zanim oderwie się od ziemi.

– Generale! – krzyknął Sprague. – Nasza polityka jest inna!

– Nie obchodzi mnie to. Moja polityka jest taka i mam zamiar ją zrealizować – odparł LeMay.

Mógł tego dokonać, choć do 1957 roku dowodził tylko samolotami bez bomb nuklearnych, gdyż te złożono w dobrze strzeżonych bunkrach w Sandia Base. W dodatku były zabezpieczone za pomocą elektronicznych urządzeń nazwanych PAL (Permissive Action Link), umożliwiających ich uzbrojenie dopiero po uzyskaniu od prezydenta odpowiedniego kodu. Dowódcy Strategic Air Command znali jednak ten kod, a LeMay już 27 czerwca 1950 roku, czyli dwa dni po wybuchu wojny koreańskiej, ustalił wspólnie z generałem Robertem M. Montague’em, dowódcą Sandia Base, że „w określonych okolicznościach” prześle tajny kod, a ten odda bomby w ręce lotników Strategic Air Command.

Stalin rozumiał to zagrożenie i pogłębiającą się słabość Związku Radzieckiego. Broń nuklearna zniwelowała tradycyjną siłę Rosji, jaką zawsze były przestrzeń i ogromne rezerwy ludzkie i surowcowe. Wybuchy bomb jądrowych zrzuconych przez międzykontynentalne samoloty, w których zasięgu znalazł się cały Związek Radziecki, mogły spopielić przemysłowe miasta, pozbawiając wojska na froncie dostaw broni i żywności oraz zniszczyć węzły komunikacyjne, uniemożliwiając przewóz żołnierzy i zaopatrzenia.

Dlatego w radzieckiej doktrynie wojennej zwyciężył pogląd o konieczności uprzedzenia amerykańskiego ataku. Jeden z twórców tej tezy generał Nikołaj Talenski uważał, że w sytuacji zagrożenia wojną należy pierwszemu wykonać uderzenie nuklearne, aby obezwładnić wroga. Ale w 1952 roku Związek Radziecki nie miał jeszcze broni nuklearnej gotowej do użycia. Dopiero rok później podjęto seryjną produkcję bomb atomowych, a to oznaczało, że najwcześniej za rok lub dwa lata radzieckie siły strategiczne mogłyby zagrozić wrogom. Czy jednak zdołałyby zniwelować przewagę, jaką miały Stany Zjednoczone? Próbny wybuch termonuklearnego urządzenia, dokonany przez amerykańskich naukowców na atolu Eniwetok 1 listopada 1952 roku, zdawał się wskazywać, że nie chodzi już tylko o liczbę bomb atomowych, lecz o nową broń – bomby wodorowe. Zbroili się również sojusznicy Stanów Zjednoczonych. Premier Winston Churchill oświadczył 17 lutego 1952 roku, że Wielka Brytania planuje przeprowadzenie pierwszej próbnej eksplozji nuklearnej na wyspie Monte Bello, położonej na północny zachód od Australii. I stało się to 3 października 1952 roku.

Na co więc miał czekać Stalin? Jego państwo wyniszczone wojną, pozbawione naukowców, wymordowanych na jego rozkaz, z gospodarką spętaną ideologicznymi nakazami nie było w stanie zbroić się w tempie narzuconym przez Stany Zjednoczone. Każdy następny rok mógł jedynie zwiększać przewagę militarną państw kapitalistycznych.

Stalin miał w tej sytuacji tylko dwa wyjścia. Rozpocząć wojnę w takim czasie, gdy o jej wyniku decydowały siły konwencjonalne, w których Związek Radziecki wciąż miał przewagę, albo próbować dogadać się z głównym przeciwnikiem i zaakceptować coś w rodzaju pokojowego współistnienia. Nie wierzył w taką możliwość, gdyż zdawał sobie sprawę, że pokojowa koegzystencja musi zakończyć się rozpadem państw socjalistycznych.

Pozostawała więc wojna!

Czyżby Wiaczesław Mołotow i Anastas Mikojan byli innego zdania i dlatego Stalin postanowił pozbyć się ich, zarzucając im tchórzostwo i „kapitulacjonizm”? Staliby się ofiarami nowej wielkiej czystki. Podobnie jak w połowie lat trzydziestych, sięgał po ten sam pretekst: wykrycie spisku przeciwko najwyższym władzom Związku Radzieckiego. Wiedział już, komu przypisać autorstwo spisku: Żydom sponsorowanym przez imperialistów. Społeczeństwo powinno w to uwierzyć, gdyż było przygotowywane od 1948 roku.

Nowa stara gra

Nie sposób ustalić, jak Stalin wpadł na pomysł wykorzystania Żydów do rozpoczęcia nowej wielkiej czystki. Być może podsunął mu go Ławrentij Beria, nie przeczuwając, że obróci się to przeciwko niemu. Możliwe też, że Stalin, zawzięty antysemita, sam postanowił rozstrzygnąć ten problem, wykorzystując pierwszy pretekst, jaki przyszedł mu na myśl.

Rok 1949; Stalin był gotowy do rozprawienia się z najbliższymi współpracownikami

Tuż po wojnie członkowie organizacji żydowskiej zaproponowali, aby osiedlać Żydów na Krymie, opustoszałym po wywiezieniu stamtąd Tatarów. Wydawałoby się, że plan uzyska akceptację Stalina, gdyż skierowanie kilkudziesięciu tysięcy Żydów na żyzne ziemie krymskie dawało możliwość szybkiego zagospodarowania tej krainy, rozwoju rolnictwa, a także zapobiegłoby emigracji do Palestyny, o czym mówiło coraz więcej rosyjskich Żydów i co mogło pozbawić wyniszczony kraj wielu naukowców i administratorów.

Stalin, który początkowo aprobował ten projekt, nagle zmienił zdanie. Uznał, że jest to podstęp zmierzający do utworzenia w Rosji enklawy ludzi nieprzychylnych komunizmowi, podatnych na penetrowanie przez wywiady państw kapitalistycznych. Winą obarczył działaczy Antyfaszystowskiego Komitetu Żydowskiego, utworzonego w 1943 roku w celu zjednywania poparcia Żydów amerykańskich dla Związku Radzieckiego. Szczególnie aktywni członkowie Komitetu: Salomon Michoels[87], przewodniczący Komitetu, znakomity aktor i reżyser oraz Icyk Fefer[88], poeta, wyjechali do Stanów Zjednoczonych. Przez kilka miesięcy organizowali wielkie imprezy, spotykali się z najbardziej wpływowymi politykami i finansistami amerykańskimi, co zaowocowało wymiernym poparciem militarnym, finansowym i politycznym dla Związku Radzieckiego.

W 1948 roku Stalin wykorzystał to przeciwko nim i kazał oskarżyć obu działaczy, że w czasie pobytu w USA przesiąkli burżuazyjną demokracją i imperializmem, w wyniku czego podjęli współpracę z amerykańskimi tajnymi służbami. Salomon Michoels zginął na początku 1948 roku w Mińsku, wepchnięty pod ciężarówkę. Fefer torturowany przyznał się do zarzutów.

Andriej Żdanow; jego śmierć stała się

pretekstem represji wobec lekarzy

W końcu roku aresztowano jednego z założycieli Komitetu Żydowskiego Salomona Łozowskiego pod zarzutem zdrady i udziału w spisku, który miał na celu zniszczenie państwa radzieckiego. Nie wytrzymał tortur i przyznał się do wszystkich zarzucanych mu czynów.

Zeznania aresztowanych dawały Stalinowi groźną broń przeciwko najbliższym współpracownikom: żony kilku najwyższych działaczy partyjnych były Żydówkami. Oczywiste i naturalne były ich kontakty z wybitnymi przedstawicielami kultury, takimi jak Michoels czy Fefer. Łatwo więc było zarzucić im działalność antypaństwową i wsadzić do więzienia. Tak stało się z Poliną Żemczużyną – żoną Wiaczesława Mołotowa.

Antyżydowska nagonka w 1948 roku pozwoliła zebrać rzekome dowody zdrady i działalności spiskowej wielu działaczy politycznych i funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa. Akta zapełnione zeznaniami wymuszonymi przez tortury były gotowe do wykorzystania w odpowiednim czasie.

Wszystko wskazuje na to, że XIX Zjazd i plenum, podczas którego Stalin udawał, że chce złożyć rezygnację, otworzyły czas wielkiej czystki.

Kilkanaście dni po zakończeniu obrad Stalin miał otrzymać list od Lidii Timaszuk, lekarki z kremlowskiej kliniki. Pisała ona, że profesor Winogradow wraz z siedmioma innymi znaczącymi lekarzami z kliniki zawiązał konspirację w celu „skrócenia życia czołowych postaci radzieckiego życia publicznego, stosując sabotaż z użyciem zabiegów medycznych”.

Nie ma wątpliwości, że Lidia Timaszuk, już starsza pani, której jedyny syn zginął jako lotnik w czasie wojny, zdecydowała się oskarżyć swoich kolegów. Zrobiła to jednak nie w październiku 1952 roku, lecz prawdopodobnie cztery lata wcześniej, a Stalin, któremu wówczas odczytano jej list, skwitował to krótko: „Absurd”. Ta reakcja była tym bardziej uzasadniona, że oskarżenie dotyczyło profesora Winogradowa, który od 1932 roku był jego osobistym lekarzem. Niemniej list trafił do archiwum tajnej policji, skąd wydobyto go w listopadzie 1952 roku. Lidia Timaszuk była zapewne zachwycona, że Stalin nie zlekceważył jej ostrzeżenia i, późno, bo późno, zdecydował się zniszczyć zakłamanych medyków, szczególnie że w czasie, jaki upłynął od wysłania listu, nastąpiły znamienne wydarzenia. W Związku Radzieckim zmarli dwaj wybitni działacze komunistyczni. Andriej Żdanow, sekretarz Komitetu Leningradzkiego, uważany powszechnie za następcę Stalina, zmarł na serce 31 sierpnia 1948 roku. Niecały rok później zmarł Gieorgij Dymitrow, sekretarz bułgarskiej partii komunistycznej, który przyjechał na kurację do sanatorium w ZSRR.

Ich śmierć była na rękę Stalinowi: Żdanow wyrastał na zbyt silnego rywala, a Dymitrowowi miał za złe paktowanie z jugosłowiańskim przywódcą Josipem Broz-Tito. Dla rozpętania nagonki ważny był fakt, że obydwu leczył ten sam kardiolog, doktor Borys Kogan z kremlowskiej kliniki.

Na tej podstawie Stalin nakazał podjęcie śledztwa Michaiłowi Riuminowi[89], wiceministrowi spraw wewnętrznych, który czując przyzwolenie, działał w bestialski sposób. Dwaj z przesłuchiwanych lekarzy zmarli w wyniku tortur. Inni załamywali się i przyznawali do udziału w spisku.

Wśród aresztowanych znalazł się profesor Winogradow. Być może o jego losie przesądził błąd, jaki popełnił kierowany troską o zdrowie pacjenta. Zalecił bowiem Stalinowi długi odpoczynek i zaprzestanie na pewien czas wszelkiej działalności państwowej. Profesor oczywiście nie wiedział, że wiele lat wcześniej Stalin używał takich zaleceń lekarskich, aby izolować chorego Lenina i uniemożliwić mu jakąkolwiek aktywność. Nic więc dziwnego, że słysząc zalecenie Winogradowa, mógł uznać, że wrogowie wykorzystują przeciwko niemu te same metody.

12 stycznia 1953 roku Riumin miał już w ręku „niezbite” dowody pozwalające aresztować każdego z lekarzy mających dostęp do czołowych przedstawicieli władz Związku Radzieckiego.

Następnego dnia agencja prasowa TASS podała nazwiska głównych aresztowanych: Wowsi, B. Kogan, M. Kogan, Feldman, Grinsztein, Etinger, Winogradow, Jegorow. Nie bez znaczenia był fakt, że większość z nich była Żydami. To pozwalało wskazać wprost na zagranicznych mocodawców i powrócić do antysemickiej nagonki, którą Stalin rozpoczął w 1948 roku.

Agencja TASS informowała 13 stycznia 1952 roku:

Stwierdzono, że ci lekarze-mordercy, potwory w ludzkich postaciach, zhańbili naukę i splamili godność naukowca. Byli płatnymi agentami obcego wywiadu. Ustalono, że większość z nich utrzymywała kontakty z międzynarodową burżuazyjno-nacjonalistyczną organizacją żydowską Joint, założoną przez wywiad amerykański, rzekomo w celu pomagania Żydom w innych krajach. W rzeczywistości ta organizacja, kierowana przez wywiad amerykański, prowadziła zakrojoną na szeroką skalę działalność szpiegowską, terrorystyczną i dywersyjną w wielu państwach, a także w Związku Radzieckim.

Katowani lekarze wymienili działaczy partyjnych i państwowych, których „zamierzali usunąć”. Zastanawiające było, że na liście ofiar nie znalazły się nazwiska Berii, Chruszczowa i Malenkowa. Wypływał z tego oczywisty wniosek: to na ich polecenie lekarze mieli zamordować Stalina i innych najwyższych urzędników.

Służba bezpieczeństwa, w której dokonano już czystek, aresztując 213 wyższych oficerów pochodzenia żydowskiego (wśród nich znalazł się człowiek szczególnie zasłużony – Leonid Eitington, organizator zamachu na Lwa Trockiego w 1940 roku), układała ostatnie ogniwa wielkiego spisku. Wiele wskazuje na to, że w marcu lub kwietniu 1953 roku Stalin gotów był rozpocząć wielką czystkę.

Jej cel był taki sam, jak poprzedniej, przeprowadzonej w latach 1937–1938: przygotowanie społeczeństwa do wojny – sterroryzowane, niepewne następnego dnia łatwiej przekroczy granicę między pokojem i wojną niż społeczeństwo syte i bezpieczne.

Podpalić Europę

Pawła Sudopłatowa, szefa Biura Dywersji i Wywiadu, nie zdziwiło poranne wezwanie do gabinetu ministra bezpieczeństwa państwowego Siemiona Ignatiewa[90]. Ten działacz partyjny, który za sprawą kaprysu Stalina stanął na czele resortu bezpieczeństwa państwowego, miał niewielkie pojęcie o nowej pracy i każdą decyzję konsultował z doświadczonymi podwładnymi.

Sudopłatow był jego przeciwieństwem. Rozpoczął karierę w tajnej policji politycznej w 1921 roku i miał na swoim koncie wiele ryzykownych zadań, jak zamach w Rotterdamie na Jewhena Konowalca[91], ukraińskiego nacjonalistę, któremu podsunął bombę w opakowaniu bombonierki. Nic więc dziwnego, że Ignatiew chętnie radził się go, nie omieszkając podkreślić za każdym razem, że sprawa, którą się zajmuje, została zlecona przez „najwyższe czynniki”.

– Najwyższe władze – zaczął po powitaniu z Sudopłatowem – zaalarmowane są możliwością powstania antysocjalistycznego bloku narodów, którego przewodniczącym ma być Kierenski.

Ignatiew mówił o Aleksandrze Kierenskim[92], byłym premierze rządu rosyjskiego, który po rewolucji październikowej wyemigrował do Francji, a w 1940 roku przeniósł się do Stanów Zjednoczonych.

– Te knowania amerykańskich reakcjonistów – mówił dalej Ignatiew – powinny być zdecydowanie przerwane, a kierownictwo antybolszewickiego bloku należy zlikwidować, zanim ta inicjatywa się rozwinie. Musicie jak najszybciej przygotować plan akcji w Paryżu lub Londynie.

Sudopłatow wiedział, że zamach przeprowadzony na terenie obcego państwa grozi poważnymi konsekwencjami dyplomatycznymi. Czyżby rzeczywiście radzieckie władze tak bardzo obawiały się powstania kolejnej antybolszewickiej organizacji, że zdecydowały się na poważny konflikt? Tyle różnych organizacji antybolszewickich działało w Paryżu, Londynie i Nowym Jorku, nawiasem mówiąc, większość była starannie kontrolowana przez radzieckie tajne służby, że powstanie nowej niewiele zmieniało. Jego sprawą nie było jednak dyskutowanie skutków takiej akcji, lecz jej przeprowadzenie.

Zabrał się do pracy uczciwie, ale nie mógł ułożyć sensownego planu. Nikołaj Chochłow, jedyny agent, któremu mógł zlecić zamordowanie Kierenskiego, znajdował się pod obserwacją francuskiej policji i podejmowanie przez niego specjalnej operacji było zbyt ryzykowne. We Francji działała również siatka kierowana przez księcia Gagarina, ale wyznaczono jej inne zadanie: atak na centrum komunikacji NATO w Fontainebleau pod Paryżem w przypadku wybuchu wojny. I dlatego agenci Gagarina pozostawali „w uśpieniu”, czekając na rozkaz z centrali. Nie należało ich wykorzystywać, gdyż naraziłoby to całą siatkę na dekonspirację. Ignatiew nie chciał jednak słyszeć o trudnościach. Rozkaz wydał Stalin! Czyżby sprawa Kierenskiego miała być jedynie pretekstem do zaostrzenia stosunków z Zachodem? Niespodziewanie problem przestał istnieć, gdyż okazało się, że Kierenski nie będzie kierował antybolszewicką organizacją. Jednak napięcie nie ustępowało.

Późnym wieczorem 20 lutego 1953 roku Sudopłatow został wezwany do natychmiastowego stawienia się u Ignatiewa. W gabinecie był jego zastępca Siergiej Goglidze[93], co wskazywało, że sprawa jest poważna.

– Jedziemy do towarzysza Stalina – powiedział krótko Ignatiew.

Sięgnął po czapkę i bez żadnych wyjaśnień ruszył do drzwi.

Na Kremlu Sudopłatow pozostał w sekretariacie, gdy jego szefowie weszli do gabinetu Stalina. Wezwano go po kilkudziesięciu minutach.

Rozmowa dotyczyła reorganizacji wywiadu, która rozpoczęła się w końcu 1952 roku, gdy Stalin zdecydował się podnieść rangę Pierwszego Zarządu, czyli wywiadu zagranicznego, do Głównego Zarządu. Nie chodziło o nazwę, lecz o wyższe stanowisko szefa wywiadu, większe fundusze, liczbę etatów i prestiż. Sudopłatow, jako szef Biura Dywersji i Wywiadu, miał się wypowiedzieć na temat umiejscowienia jego organizacji w nowej strukturze.

– Biuro dywersji powinno pozostać autonomiczną jednostką, podległą bezpośrednio ministrowi – powiedział Stalin. Zawsze mówił wolno, przerywając i starannie dobierając słowa. Tym razem przerwy były dłuższe, jakby miał trudności z koncentracją. – Takie rozwiązanie jest konieczne, aby wyrządzać wrogowi poważne szkody i straty, gdy wybuchnie wojna.

Czyżby był to następny znak zbliżającej się wojny? W czasie pokoju nikt nie myśli o usprawnieniu działania służb powołanych do prowadzenia dywersji.

Stalin nagle przerwał. Zapadła cisza trwająca kilka minut. Wreszcie sięgnął po kartkę leżącą na biurku i podał ją Sudopłatowowi. Ręcznie napisany i nie podpisany dokument zawierał projekt zamordowania Josipa Broz-Tito. Autor proponował, żeby zamachu dokonał Iosif Grigulewicz. Był to doświadczony agent, który wsławił się wieloma operacjami w Hiszpanii w czasie wojny domowej, organizował pierwszy zamach na Lwa Trockiego, a w czasie drugiej wojny światowej kierował siatką agentów w Urugwaju i Chile. W 1951 roku, pod nazwiskiem Teodoro Castro, został chargé d’affaires Kostaryki w Rzymie, a ponieważ państwo to nie miało stałego przedstawiciela dyplomatycznego w Belgradzie, funkcję tę powierzono Grigulewiczowi-Castro, używającemu wówczas pseudonimu „Maks” lub „Daks”. Dwukrotnie podczas wizyt w Belgradzie był on przyjmowany przez Josipa Broz-Tito, co nasunęło mu pomysł przeprowadzenia zamachu. Swój plan przedstawił w czasie spotkania z przedstawicielem Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego w Wiedniu na początku lutego 1953 roku. Niewykluczone, że list, który Stalin przekazał Sudopłatowowi, napisany był przez „Maksa”.

„Maks” proponował kilka wariantów zamachu. W czasie audiencji u Broz-Tito miał uruchomić niewielką pompkę ukrytą w marynarce, która rozproszyłaby zabójczą mgiełkę bakterii powodujących śmiertelną chorobę. Oczywiście zamachowiec zostałby uodporniony na ich działanie. Gdyby z jakichś powodów nie udało się w ten sposób zlikwidować jugosłowiańskiego przywódcy, „Maks” gotów był przeprowadzić zamach w czasie zbliżającej się wizyty Broz-Tito w Londynie. Miał wówczas przybyć na przyjęcie dyplomatyczne w jugosłowiańskiej ambasadzie z pistoletem z tłumikiem ukrytym w ubraniu. W dogodnym momencie wystrzeliłby i chwilę potem rozpryskał gaz łzawiący, aby spowodować panikę, która umożliwiłaby mu ucieczkę. Przewidywał również, że jako przedstawiciel Kostaryki mógłby podarować marszałkowi pudełko z biżuterią, w której byłby ukryty pojemnik z gazem trującym.

Sudopłatow odłożył list. Wiedział, jak poważna jest sprawa, którą właśnie poznał. Po raz pierwszy w historii radzieckich tajnych służb celem miał być nie uciekinier, nie zdrajca, nie emigrant, lecz przywódca państwa. O ile zlikwidowanie lub uprowadzenie radzieckiego obywatela, który schronił się na Zachodzie, mogło doprowadzić do dyplomatycznej burzy, a już ta perspektywa często powstrzymywała tajne służby przed likwidacją wrogów, to usunięcie szefa rządu mogło mieć jeszcze poważniejsze konsekwencje. Jakie? To zależało od układu międzynarodowych sił i stosunków. W czerwcu 1914 roku zabójstwo arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, następcy austro-węgierskiego tronu, wywołało wojnę światową. Czyżby aprobowany przez Stalina plan zamachu na Josipa Broz-Tito był następnym dowodem, że miał to być pierwszy krok ku wojnie?

– „Maks” nie ma odpowiedniego doświadczenia – powiedział Sudopłatow, wiedząc, że Stalin czeka na jego opinię. – Brał udział jedynie w przygotowaniu i zabezpieczeniu specjalnych operacji, nigdy zaś nie uczestniczył bezpośrednio w ataku. Musimy myśleć o człowieku, który ma doświadczenie bojowe z czasów wojny i który nie podda się panice.

Sudopłatow zdawał sobie sprawę, jak trudna to będzie misja, gdyż Broz-Tito świadom był zagrożenia. Dlatego jego tajne służby od chwili rozłamu z Moskwą zaciekle zwalczały radzieckich szpiegów. Dwaj z nich, Hebrang i Žujowić, mający bezpośredni dostęp do marszałka, zostali zdekonspirowani i znaleźli się w więzieniu. Schwytano również najcenniejszego radzieckiego agenta generała Momo Jurovicia, pseudonim „Val”, członka ochrony Broz-Tito.

– Misja ma duże znaczenie dla umocnienia naszych pozycji w Europie Wschodniej i dla przyszłości Bałkanów – powiedział Stalin. – Powinniście uniknąć błędów, jakie popełniono w Meksyku.

Stalin mówił o zamachu na Lwa Trockiego, przeprowadzonym w 1940 roku w Mexico City, myśląc zapewne, że rany zadane Trockiemu nie spowodowały natychmiastowej śmierci, a zamachowiec został schwytany.

– To będzie pierwszy zamach, gdy celem nie będzie zdrajca, lecz głowa państwa – powiedział nagle Stalin, co potwierdzało, że liczy się ze wszystkimi konsekwencjami.

Narada była skończona.

Następnego dnia Sudopłatow zebrał wszystkie materiały na temat Josipa Broz-Tito, jego zwyczajów i planów, aby znaleźć najdogodniejsze miejsce i okoliczności do przeprowadzenia zamachu.

Scenariusz

Późnym wieczorem 28 lutego przed gankiem daczy w Kuncewie zatrzymały się samochody, którymi przyjechali Beria, Chruszczow, Mołotow i Bułganin. Często Stalin wzywał ich późną porą do Kuncewa, aby przedyskutować najważniejsze sprawy państwowe, albo żeby pić z nimi wódkę i jeść pieczone prosię, danie, które lubił najbardziej. Zwykle opuszczali Kuncewo o trzeciej lub czwartej nad ranem, spiesząc do domów, aby przespać się choć przez parę godzin, gdyż wiedzieli, że rano może przyjść następne wezwanie. Nie sądzili, że ta wizyta będzie szczególnie długa.

Stalin nie czuł się dobrze. Poprzedniego dnia nie dotrwał do końca Jeziora Łabędziego, które oglądał w Teatrze Bolszoj, i wyszedł przed ostatnim aktem. 28 lutego wstał późno, a w ciągu dnia często odpoczywał.

Gdy tylko weszli do salonu, zwrócił się do Berii:

– Co nowego w sprawie lekarzy?

Beria sięgnął do teczki.

– Riumin zebrał niezbite dowody, że cała ta banda – spojrzał na kartkę, z której odczytał nazwiska – Wowsi, Kogan, Feldman, Etinger, Jegorow, Wasilenko, Szereszewski i inni, od dawna działała, aby skrócić życie przywódców. Spisujemy dokładną listę ich ofiar, ale wiemy, że Żdanow, Dymitrow, Szczerbakow – mówił o Aleksandrze Szczerbakowie, zmarłym w 1945 roku szefie Głównego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej – zostali zlikwidowani przez ten gang. Na przykład elektrokardiogram Żdanowa został sfałszowany. Ukryli, że miał atak serca, i pozwolili mu pracować. I to go zabiło. Jednakże najważniejszą sprawą jest to, że kryje się za tym żydowska agencja burżuazyjno-nacjonalistyczna Joint. Nici spisku biegną bardzo wysoko, do partyjnych i wojskowych działaczy. Większość oskarżonych przyznała się...

Stalin nie był zadowolony, gdyż Beria niewiele nowego miał do powiedzenia. Oznaczało to, że śledztwo toczy się za wolno.

– Powiedzcie Ignatiewowi – mówił o ministrze bezpieczeństwa państwowego – że jeżeli nie wydobędzie od nich pełnego przyznania się do winy, to skrócimy go o głowę...

– Przyznają się! – Beria starał się nadać swojemu głosowi nadzwyczajną pewność. – Z pomocą Timaszuk i innych patriotów ukończymy śledztwo i wystąpię do was o pozwolenie na publiczny proces.

– Zaaranżujcie to – Stalin zakończył rozmowę z wyczuwalną groźbą w głosie.

Narada, w czasie której omawiano jeszcze sytuację w Korei, trwała. Zawsze częścią takich konferencji była kolacja spożywana około pierwszej w nocy. Podejrzliwy Stalin nie zezwalał, aby ktokolwiek usługiwał, gdyż mógłby podsłuchiwać rozmowy. Biesiadnicy sami więc napełniali talerze i dopiero gdy półmiski i karafki były puste, zjawiali się ludzie z obsługi, aby zgarnąć wszystko ze stołu, co robili sprawnie, zawijając obrus wraz z całą zastawą.

Około czwartej nad ranem goście wsiedli do samochodów i odjechali do domów. Każdy z tych ludzi miał powody, aby czuć się zagrożonym. Dwaj już najbardziej dotkliwie odczuli niechęć Stalina. Wiaczesław Mołotow został pozbawiony stanowiska ministra spraw zagranicznych, a jego żonę uwięziono. Marszałek Nikołaj Bułganin stracił stanowisko ministra obrony. Również Beria miał powody do niepokoju. Jego wpływy i pozycja uległy poważnemu osłabieniu w wyniku reorganizacji Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych w 1946 roku, a decyzje Stalina nie pozostawiały wątpliwości, do czego zmierza. Tym bardziej że w 1952 roku w nieznany sposób, być może w wyniku podsłuchu, poznał treść rozmowy Stalina z generałem Nikołajem Własikiem[94] szefem ochrony. Stalin, niezadowolony z tempa przygotowań do wielkiej czystki, wyjawił, że zamierza pozbyć się Berii. Ten jednak ani myślał poddać się bez walki. Wykorzystał podejrzliwość Stalina i obrócił ją przeciwko jego najbliższym współpracownikom. 16 grudnia 1952 roku aresztował generała Własika, którego oskarżył o współpracę z zachodnim wywiadem. Stalin, planując wojnę z Zachodem, wiedział, że nie mogą w jego otoczeniu znajdować się ludzie, na których pada choćby cień podejrzeń o kontakty z wrogiem.

Używając tego samego pretekstu, Beria uzyskał zgodę na aresztowanie szefa jego sekretariatu, Aleksandra Poskriebyszewa. Pokazał Stalinowi dokumenty, rzekomo zdobyte przez radziecki wywiad w Wielkiej Brytanii, zawierające informacje znane tylko Stalinowi i Poskriebyszewowi.

Los generała Piotra Kosynkina[95], szefa ochrony Kremla, wyjaśniała krótka notatka w „Prawdzie” informująca o jego „przedwczesnej śmierci”.

Nie można wykluczyć, że to Beria podsunął profesorowi Winogradowowi pomysł doradzenia Stalinowi długiego wypoczynku, wiedząc, jaka będzie reakcja. Pozbycie się zaufanego lekarza Stalina dawało Berii możliwość wprowadzenia swojego człowieka do otoczenia dyktatora.

Czy Beria mógł się posunąć do zamordowania Stalina? Zapewne nie, ale mógł przyczynić się do jego śmierci.

Gdy nad ranem 1 marca 1953 roku opuszczali willę w Kuncewie, Stalin żył. Tak wynika z zeznań żołnierzy ochrony. Co prawda nie widzieli go, lecz słyszeli jego ciężki krok na drewnianych schodach prowadzących do sypialni na piętrze.

Co stało się później? Tego dokładnie nie wiadomo, a próba odtworzenia biegu wypadków grzęźnie w sprzecznych zeznaniach żołnierzy ochrony, lekarzy, członków Politbiura, którzy przyjeżdżali do willi. Jedno jest oczywiste: ludzie tacy jak Beria, którzy byli zainteresowani w zniekształceniu wydarzeń ostatnich godzin życia Stalina, mieli bardzo ułatwione zadanie.

Przez całą niedzielę 1 marca Stalin nie wychodził ze swojego pokoju, a nikt nie śmiał tam wejść, ani nawet zapytać przez drzwi, jak się czuje, choć wszystkim domownikom bezruch wydawał się dziwny. Dopiero wieczorem około godziny 18.30 Rybin, dowódca wart, dostrzegł z ulgą, że w pokoju na piętrze zapaliło się światło. Był to pierwszy znak życia Stalina, ale mijały godziny, a on się nie odzywał. Nie żądał posiłku, nie chciał przejrzeć poczty, jak miał to w zwyczaju. Coś złego musiało się stać, lecz nikt nie miał odwagi tego sprawdzić.

Wreszcie po naradzie, jaką Rybin odbył z dwoma żołnierzami: Starostinem i Tukowem, oraz gosposią Marią Butusową, jeden z żołnierzy otrzymał polecenie wejścia do pokoju. Była godzina 23.00. Żołnierz bojaźliwie nacisnął na klamkę i uchylił drzwi. Wtedy stojący za jego plecami dostrzegli, że Stalin, w podkoszulku i spodniach od pidżamy, leży na podłodze. Na ich widok podniósł rękę, jakby usiłował coś przekazać, lecz nie zdołał wymówić żadnego słowa. Podnieśli go i ułożyli na łóżku. Tylko tyle mogli zrobić. Nie wolno im było wezwać lekarza bez zgody Ławrentija Berii.

Starostin chwycił za słuchawkę. Najpierw zatelefonował do swojego bezpośredniego szefa, ministra Ignatiewa. Ten nakazał skontaktować się z Berią. Nie było go. Dziwne. Każdy ze współpracowników Stalina wiedział, że wezwanie może nastąpić o każdej porze i niedopuszczalne było, by kogoś nie można było odnaleźć. Warowali więc przy telefonach, gotowi w każdej chwili podnieść słuchawkę i zameldować gotowość do wypełnienia polecenia. Stalin często telefonował bardzo późnym wieczorem, bez względu na to, jaki to był dzień tygodnia. Dlatego Nikita Chruszczow przez całą niedzielę oczekiwał w swojej daczy na wezwanie z Kuncewa. Był tak bardzo przekonany, że Stalin zadzwoni i każe przyjechać, że do późnych godzin nic nie jadł, oszczędzając siły na spodziewaną ucztę w Kuncewie. Dopiero wieczorem zdecydował się zjeść główny posiłek, już zaniepokojony brakiem sygnału od Stalina.

Starostin zadzwonił do Berii ze specjalnego telefonu tuż po godzinie 23.00. Beria nie odpowiadał.

Umarł Stalin...

Mijały minuty, a później godziny, z których każda miała decydujące znaczenie dla życia nieprzytomnego wodza.

Beria odezwał się dopiero 2 marca, około godziny 2.00, a godzinę później przyjechał do Kuncewa. Był pijany.

Wszedł do pokoju Stalina i pochylił się nad śpiącym, który krótko zacharczał. Uznał to za chrapanie śpiącego i odwrócił się wściekły do stojącego za jego plecami Starostina:

– Czego panikujecie?! – warknął. – Nie widzicie, że towarzysz Stalin śpi? Wynoście się stąd i pozostawcie waszego przywódcę w spokoju! A ja później pogadam sobie z wami. We właściwy sposób.

Ruszył do drzwi, ale zatrzymał się na moment:

– Zabraniam wam dzwonić do kogokolwiek! Zrozumiano?

Tym samym na wiele godzin uniemożliwił wezwanie pomocy lekarskiej do konającego Stalina.

A jednak zdawał sobie sprawę, że coś jest nie w porządku, skoro w poniedziałek około godziny 9.00 nad ranem, w towarzystwie Chruszczowa i Malenkowa wrócił do Kuncewa. Dopiero wówczas zgodził się na wezwanie lekarzy.

Przy trumnie Stalina; (od lewej) N. Chruszczow, Ł. Beria, G. Malenkow

Profesor Miasnikow po dokładnym zbadaniu Stalina doszedł do wniosku, że nastąpił wylew krwi do lewej półkuli mózgowej, co było następstwem arteriosklerozy i nadciśnienia. Stało się to prawdopodobnie 1 marca wieczorem, a więc Stalin przez kilkanaście godzin leżał pozbawiony pomocy.

Dwa dni później agencja TASS opublikowała komunikat o chorobie Stalina:

W nocy z 1 na 2 marca towarzysz Stalin, przebywający w swoim moskiewskim mieszkaniu [podkreślenie moje – B.W.], przeżył wylew krwi do mózgu. Towarzysz Stalin stracił przytomność, a następnie doznał paraliżu prawej ręki i nogi oraz utraty mowy.

Dlaczego w oficjalnym komunikacie fałszywie podano miejsce wystąpienia choroby Stalina? Jedyne wytłumaczenie jest takie, że jego dacza była tajna, znana tylko najbliższym współpracownikom, i w żadnych okolicznościach nie wolno było wspominać o jej istnieniu.

Nikt z ludzi, którzy znaleźli się w Kuncewie, nie wątpił, że nadszedł kres życia Stalina.

Wiaczesław Mołotow podszedł do profesora Miasnikowa, gdy ten na chwilę wyszedł z sypialni, i starając się przybrać zatroskany wyraz twarzy, zapytał:

– Powiedzcie szczerze, towarzyszu profesorze, jak oceniacie stan chorego?

Miasnikow ważył przez chwilę odpowiedź, wreszcie wyznał:

– Jest... śmiertelny...

– Nie widzicie możliwości uratowania towarzysza Stalina?

– Gdyby to ode mnie zależało...

– Musimy uczynić, co w ludzkiej mocy, aby podtrzymać życie towarzysza Stalina! – powiedział Mołotow, akcentując każde słowo. Zastanawiające, że powiedział „podtrzymać”, a nie „utrzymać”. Zapewne nie było to przejęzyczenie. – Śmierć Gospodarza będzie wielkim wstrząsem dla władz i narodu radzieckiego. Musimy odpowiednio przygotować społeczeństwo na przyjęcie tej strasznej wiadomości.

Mauzoleum Lenina z tymczasowym napisem

Miasnikow spojrzał na niego nieco zdziwiony. Powiedział tylko:

– Robimy wszystko, co w ludzkiej mocy. Wybaczcie... – odwrócił się i wszedł do pokoju.

Stalin zmarł 5 marca o godzinie 9.50. Pokój opustoszał szybko, a przy łóżku pozostała tylko wierna Istomina, gosposia, która od dwudziestu lat zajmowała się Stalinem. Wyjeżdżała z nim nawet na międzynarodowe konferencje do Teheranu i Poczdamu.

Wszyscy pospieszyli na Kreml, niepewni swojego losu. Czy zmarły pozostawił testament? Co knuł Beria, którego najbardziej się obawiali?

Nikt z najbliższych współpracowników zmarłego nie był na tyle potężny, aby zagarnąć władzę, musieli się więc nią podzielić.

Na wspólnym posiedzeniu Komitetu Centralnego, Rady Ministrów i Prezydium Rady Najwyższej Ławrentij Beria zaproponował, aby premierem mianować Gieorgija Malenkowa. Ten natychmiast odwdzięczył się, proponując Berię na swojego pierwszego zastępcę, a pozostałe stanowiska wicepremierów mieli objąć Wiaczesław Mołotow, Nikołaj Bułganin i Łazar Kaganowicz. Zaproponował również, aby połączyć Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Bezpieczeństwa Państwowego w Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, oczywiście na czele z Berią, co bardzo wzmacniało pozycję pierwszego wicepremiera.

Chruszczow nie liczył się w przeprowadzonym przez starą gwardię rozdaniu stanowisk. Zapewne pamiętali, że Stalin ściągnął go do Moskwy, aby zastąpił któregoś z nich.

Pogrzeb odbył się 9 marca 1953 roku. Kondukt pogrzebowy wyruszył o godzinie 10.05 z Domu Związków Zawodowych, gdzie wystawiono zwłoki Stalina na widok publiczny.

Ośmiu najbliższych współpracowników Stalina wyniosło trumnę z hallu na plac. Kolejność, w jakiej się ustawili, nie była przypadkowa: wskazywała, kto jest najbliżej władzy.

Pierwszy, po prawej stronie trumny, szedł Gieorgij Malenkow. Nie mogło to dziwić, gdyż od śmierci Andrieja Żdanowa jego typowano na następcę Stalina.

Po drugiej stronie trumny kroczył Ławrentij Beria. Nikt nie miał wątpliwości, że to on będzie jednym z głównych pretendentów do władzy. A nie można było wykluczyć, że mając w ręku tajną policję, szybko przejmie całość rządów.

Dalej szedł Wiaczesław Mołotow, przez wiele lat bliski współpracownik Stalina, w ostatnich latach odstawiony na boczny tor. Następny podążał bezgranicznie wierny Stalinowi i naiwny marszałek Kliment Woroszyłow, którego nikt nie traktował jako poważnego konkurenta do władzy, ale który mógł się przydać w określonych układach, by przeważyć szalę na jedną ze stron. Podobnie jak idący dalej Łazar Kaganowicz i Anastas Mikojan, którzy nie liczyli się w rozgrywce o najwyższe wpływy, ale też mogli się okazać pomocni przy kształtowaniu równowagi sił.

Orszak zamykali marszałek Nikołaj Bułganin i Nikita Chruszczow. Ostatnie miejsca, jakie zajmowali przy trumnie, wskazywały, że nie należało brać ich pod uwagę przy ocenie szans na zdobycie głównych pozycji w wyścigu do władzy.

Złożyli trumnę na lawecie armatniej i ruszyli wolno, krok za krokiem, z opuszczonymi głowami i zmarszczonymi czołami; chcieli, aby wszyscy widzieli, że ból po utracie ukochanego wodza dotknął ich do głębi.

Kondukt, krocząc trasą wytyczoną przez tysięczne tłumy, zamarłe w głuchym milczeniu wyrażającym rozpacz po śmierci „ojca narodu”, dotarł do Mauzoleum Lenina na Placu Czerwonym. Napis nad szerokimi prostokątnymi drzwiami głosił: „Lenin–Stalin”. Był to prowizoryczny napis, gdyż wykucie liter i wymiana ogromnego bloku granitu wymagały czasu, więc nazwisko Lenina zamalowano farbą imitującą fakturę granitu i ciemnoczerwoną farbą wykonano nowy napis.

Pogrzeb się kończył.

Stalin odszedł z tego świata, zanim naukowcy i technicy zdążyli dać mu broń masowej zagłady i środki jej przenoszenia. To jego następca miał otrzymać narzędzie, za pomocą którego mógł wpływać na światową politykę.

Beria

Beria, krwawy oprawca, dla którego istniało tylko jedno prawo, prawo śmierci, zaskoczył wszystkich. Niespodziewanie okazał się demokratą i reformatorem. Silna pozycja, jaką zajął w nowych władzach, umożliwiła mu wprowadzenie zmian, które zaszokowały innych członków kremlowskiej elity.

Mátyás Rakosi, węgierski dyktator

Już 6 marca 1953 roku, a więc ledwie dzień po śmierci Stalina, wydał polecenie przekazania zarządu obozów z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do Ministerstwa Sprawiedliwości, co zapowiadało złagodzenie rygorów i poprawienie losu setek tysięcy więźniów. A była to tylko zapowiedź zmian idących znacznie dalej.

Beria przystąpił do reorganizacji aparatu bezpieczeństwa, usuwając ludzi związanych z represjami wobec Żydów i lekarzy. Riumin i Jepiszew, którzy wykazali się szczególnym okrucieństwem wobec aresztowanych lekarzy, zostali osadzeni w więzieniu, a ludzie przez nich katowani, wyszli na wolność.

Partyjny dziennik „Prawda” zamieścił komunikat Ministerstwa Spraw Wewnętrznych o szokującej treści:

Ustalono, że przyznanie się do winy aresztowanych [lekarzy – B.W.], potwierdzające zarzuty przeciwko nim, uzyskiwano w wydziale śledczym byłego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego w wyniku użycia niedozwolonych środków, ściśle zakazanych przez radzieckie prawo. (...) Osoby oskarżone o niewłaściwe prowadzenie śledztwa zostały aresztowane i poniosą odpowiedzialność karną.

Już 24 marca Beria przedstawił Prezydium Komitetu Centralnego dokument, w którym żądał amnestionowania ogromnej większości więźniów obozów: z 2526402 ludzi osadzonych za drutami kolczastymi miało tam pozostać tylko 221435 kryminalistów.

Trzy dni później Prezydium zaaprobowało objęcie amnestią więźniów skazanych na mniej niż pięć lat, kobiety, dzieci poniżej dziesiątego roku życia i młodocianych poniżej osiemnastego roku życia – łącznie około miliona osób.

Jako wicepremier Beria mógł wprowadzać zmiany nie tylko w resorcie bezpieczeństwa, ale w każdej dziedzinie życia państwowego. Kazał wstrzymać budowę kanału Wołga–Bałtyk, wielkiej inwestycji socjalizmu, która mogła przynieść tylko straty, oraz nakazał przerwanie budowy systemu elektrowni na Donie. Zabronił wprowadzania w życie pomysłu Chruszczowa dotyczącego tworzenia ogromnych zespołów rolnych, tak zwanych agromiast, co groziło wielkimi stratami w rolnictwie.

Na zebraniach władz partyjnych Beria mówił o konieczności zwiększenia samodzielności republik Związku Radzieckiego, w których rządy powinni sprawować lokalni politycy, a nie przybysze z Moskwy. Chciał doprowadzić do pełnej suwerenności państw socjalistycznych, a ich przywódcom, mającym władzę z nadania Stalina, okazywał wyraźną wrogość. Odczuł to węgierski dyktator Mátyás Rakosi[96], gdy wezwany do Moskwy 13 czerwca 1953 roku na kremlowskim korytarzu spotkał Berię. Ten powiedział do niego ze zjadliwym uśmiechem:

– A wy co tu jeszcze robicie? Ciągle jesteście premierem rządu węgierskiego?

Ta uwaga była pierwszą oznaką wrogości Berii. Dalszy ciąg nastąpił w czasie spotkania delegacji węgierskiej z kierownictwem radzieckiej partii komunistycznej.

Beria zwrócił się nagle do Rakosiego:

– Towarzyszu Rakosi, słyszeliśmy, że na Węgrzech panowali sułtan turecki, cesarze habsburscy, chan tatarski i król polski, ale nie słyszeliśmy, żeby na Węgrzech królem był Żyd. A wy, zdaje się, do tego dążycie. Otóż przyjmijcie do wiadomości, że my do tego nie dopuścimy!

Pozycja Berii w kremlowskich układach władzy szybko umacniała się. Gieorgij Malenkow okazał się za słaby, aby w nowej konfiguracji utrzymać dominujące stanowisko pierwszego sekretarza KC KPZR. Już 13 marca 1953 roku partyjna gazeta „Prawda” przestała nazywać go przywódcą. Dzień później, co ujawniono dopiero 21 marca, Malenkow „na własną prośbę” zrezygnował z funkcji pierwszego sekretarza, zachowując urząd premiera.

Walter Ulbricht

Pozostali z niepokojem obserwowali rozwój wydarzeń, wiedząc, że reformatorskie poczynania Berii są jedynie grą, która miała zyskać mu poparcie społeczeństwa. Tworzył swoje alibi, wskazując na Stalina, jako jedynego winnego zbrodni wobec narodu w czasie wojny, antysemickiej nagonki, rozprawy z oficerami i przygotowań do nowej wielkiej czystki.

Ten sposób kreowania wizerunku nowego przywódcy był zrozumiały dla kremlowskich kręgów. Gotowi byli akceptować każdy fałsz. Ale w działaniach Berii kryło się niebezpieczeństwo dla ustroju! Zdawał się zapominać, że zwiększenie suwerenności republik, dopuszczenie do ich władz miejscowych polityków niesie groźbę utraty kontroli przez Moskwę, co może doprowadzić do rozpadu Związku Radzieckiego. Jeszcze bardziej oczywiste było, że usunięcie z rządów państw socjalistycznych ludzi mocnej ręki, takich jak Rakosi, da ten sam efekt. Socjalizm w tych państwach ledwo zakiełkował i utrzymywany był dzięki terrorowi, za którym stali wierni wyznawcy Stalina. Beria zdawał się nie rozumieć, że w propagowaniu swojego wizerunku demokraty posuwa się za daleko i ociera się o niebezpieczeństwo zaprzepaszczenia wielkiego triumfu Stalina, jakim było stworzenie pasa państw socjalistycznych. Mówił nawet o możliwości zjednoczenia Niemiec. Co prawda, nie był to jego pomysł, lecz... Stalina, który na początku 1952 roku dawał Zachodowi sygnały, że gotów jest dyskutować na temat możliwości połączenia dwóch państw niemieckich – trudno sobie wyobrazić, aby Stalin był szczery, najprawdopodobniej chodziło jedynie o utrudnianie i opóźnianie procesu remilitaryzacji Niemiec Zachodnich oraz włączenie odtworzonych niemieckich wojsk do zachodniego systemu obrony. Utrata Niemiec Wschodnich czyniłaby wielką wyrwę w socjalistycznym murze. Jeszcze bardziej niekorzystne byłoby zerwanie związków gospodarczych. Na początku lat pięćdziesiątych Niemiecka Republika Demokratyczna, w której działało radziecko-niemieckie przedsiębiorstwo Wismuth, była ważnym dostawcą uranu, a ten surowiec był największym problemem radzieckiego przemysłu nuklearnego. Wiele wschodnioniemieckich firm dostarczało części dla radzieckich zakładów zbrojeniowych, w tym najważniejszych: rakietowych i lotniczych.

Beria zdawał się tego nie rozumieć, a gwałtowne załamanie sytuacji gospodarczej w Niemieckiej Republice Demokratycznej umacniało go w przekonaniu, że jedynym wyjściem jest zrezygnowanie z kontroli nad tym państwem. Otrzymywał raporty, z których wynikało, że liczba uciekinierów na Zachód gwałtownie rosła: w 1952 roku – 136 tysięcy, a w pierwszych trzech miesiącach 1953 roku – 84 tysiące[97].

Z dostępnych danych wynika, że wzrost liczby uciekinierów nie można tłumaczyć jedynie wrogą propagandą zachodnioniemieckich organów – raportował z Berlina szef radzieckiej placówki wywiadowczej w Karlshorst. – Raczej niechęcią grup chłopstwa przystępowania do spółdzielczej produkcji rolnej oraz obawą części drobnych i średnich przedsiębiorców przed zlikwidowaniem prywatnej własności i konfiskatą ich dóbr, chęcią młodych ludzi uniknięcia służby wojskowej i kłopotami występującymi w NRD z zaopatrzeniem ludności w żywność i towary konsumpcyjne.

Rewolta w Berlinie

– społeczny wybuch i prowokacja

Beria zaczął działać, nie bacząc, że wchodzi na grunt sobie nie znany.

Równocześnie z próbą rozwiązania problemu niemieckiego podjął zadanie wymiany kadr w swoim Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Usuwał ludzi wprowadzonych przez poprzedników i zastępował ich swoimi zausznikami. Te zmiany dotyczyły również radzieckich placówek w Berlinie. Z dwóch tysięcy ośmiuset funkcjonariuszy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, którzy pracowali na terenie Berlina, w maju i czerwcu wezwano do Moskwy tysiąc siedmiuset. Personel kwatery głównej radzieckiego wywiadu w berlińskiej dzielnicy Karlshorst zmniejszył się siedmiokrotnie. Największy ruch zaczął się 15 czerwca 1953 roku, gdy najwyżsi oficerowie z Karlshorst otrzymali wezwanie do natychmiastowego powrotu samolotami do Moskwy.

Beria nie zauważył, że w Berlinie zaszła jeszcze jedna istotna zmiana. W końcu maja wyjechał stamtąd dowódca Grupy Wojsk Radzieckich generał Wasilij Czujkow, a jego miejsce zajął generał Andriej Grieczko[98]. Beria powinien pamiętać, że ten oficer od maja 1945 roku dowodził Kijowskim Okręgiem Wojskowym, a więc musiał być bliskim współpracownikiem Chruszczowa.

Beria, oprawca i przebiegły aparatczyk, stał się politykiem. Zadufany w swojej sile, nie docenił przeciwników. Był przekonany, że wygrywa. Już 27 maja podczas posiedzenia Prezydium Komitetu Centralnego przeforsował konieczność dokonania zmian w NRD. Tydzień później podczas obrad rządu doprowadził do uchwalenia rezolucji zatytułowanej Środki poprawy sytuacji w Niemieckiej Republice Demokratycznej, zapowiadającej między innymi „porzucenie polityki przymusowej budowy socjalizmu, podjęcie działań w celu stworzenia zjednoczonych, demokratycznych, miłujących pokój Niemiec”, a także zaniechanie przymusowej kolektywizacji, wstrzymanie polityki eliminowania prywatnego kapitału, zastosowanie środków gwarantujących poszanowanie praw i wolności obywatelskich.

Dla przywódców NRD Otto Grotewohla[99] i Walthera Ulbrichta[100], którzy przyjechali na Kreml 3 czerwca 1953 roku, był to szok. Wizja zjednoczenia oznaczała zaprzepaszczenie ich życiowego dorobku. Niemieckie państwo robotników i chłopów, które ledwie zaczęło funkcjonować, już miało zostać unicestwione.

Niemieccy politycy dobrze wiedzieli, jak poważne jest zagrożenie. Gdy jeden z nich, członek Biura Politycznego SED Rudolf Hernstadt, po powrocie do Berlina poprosił radzieckiego ambasadora Władimira Siemionowa o dwutygodniową zwłokę na przeanalizowanie sytuacji i wypracowanie odpowiedniej linii politycznej, usłyszał szczerą odpowiedź:

– Za dwa tygodnie nie będziecie już mieli państwa.

Czy mogli posunąć się do prowokacji, aby zatrzymać tak niekorzystny dla nich bieg wydarzeń? Wiele wskazuje, że właśnie tak się stało. Podniesiono bowiem o 35 procent normy wydajności pracy, bez wzrostu wynagrodzenia, i jednocześnie obniżono o 35 procent wypłaty dla tych, którzy nowych norm nie wypełniliby. Niemieccy robotnicy nie mogli na to nie zareagować.

N. Chruszczow (z prawej) i Ł. Kaganowicz

na budowie moskiewskiego metra

Pierwszy sygnał niezadowolenia pojawił się już 11 czerwca. Na jednej z berlińskich budów robotnicy ogłosili strajk, jako protest przeciwko nowym normom. Dwa dni później związek zawodowy pracowników budownictwa zorganizował demonstrację na statku, który miał krążyć po rzekach z transparentami głoszącymi protest przeciwko nowym warunkom pracy. 15 czerwca robotnicy pracujący w centrum Berlina na Stalinallee ogłosili, że nie przystąpią do pracy, jeżeli normy nie zostaną zmienione. Wysłali list do premiera i prezydenta, żądając odpowiedzi do południa następnego dnia.

Tymczasem rządząca SED wydawała się nie dostrzegać narastającego niezadowolenia, nie podejmowała żadnych działań, aby rozładować sytuację. Wybuch musiał nastąpić.

16 września kolumny robotników ruszyły w stronę gmachów rządowych na Leipzigerstrasse. Na transparentach pojawiły się hasła polityczne: „Precz z SED”, „Żądamy wolnych wyborów i zjednoczenia Berlina”. Z wozu z głośnikami, jedynego, jaki pozostał z trzech zaatakowanych kamieniami przez robotników, płynęły wezwania do strajku generalnego.

Władze niemieckie wciąż pozostawały bezczynne. Minister bezpieczeństwa państwowego spędził cały dzień na naradach w gmachu SED. Policja wykazywała umiarkowaną aktywność, aresztując dwudziestu pięciu chuliganów rozbijających sklepy.

Generał Andriej Grieczko, zapewne na polecenie Kremla, wysłał do akcji wojsko. Nad ranem 17 czerwca żołnierze radzieccy obsadzili główne gmachy w Berlinie: pocztę, radio, dworce, a także mosty i główne skrzyżowania. W południe czołgi i transportery opancerzone ruszyły w stronę granicy z Berlinem Zachodnim, odcinając wszystkie przejścia. Doszło do walk.

Tego dnia w czasie starć z wojskiem zginęło dwudziestu jeden demonstrantów.

Beria, rozumiejąc, jak poważne jest to zagrożenie dla jego rządów, natychmiast zdecydował się lecieć do Berlina i na miejscu kierować akcją tłumienia zamieszek. Już wiedział, że popełnił błąd, odwołując stamtąd większość pracowników wywiadu, co zablokowało normalny przepływ informacji. Zdał sobie również sprawę, że nie może polegać na generale Grieczce, posłusznym poleceniom Chruszczowa.

Terror prowadzony był kolegialnie; narada w gabinecie Stalina

Jego nieobecność w Moskwie natychmiast uaktywniła wrogów. Zwołano posiedzenie Prezydium Komitetu Centralnego. Prawdopodobnie była to pierwsza próba usunięcia Berii. Przeciwnicy mieli w ręku silne argumenty: mogli stwierdzić, że „nieobliczalne działania wicepremiera ośmieliły wrogów socjalizmu, którzy natychmiast podnieśli głowę”.

Te zarzuty, padające pod nieobecność Berii, mogły być groźne, ale on stał się już czujny. Dowiedział się o planowanych obradach i natychmiast powrócił do Moskwy.

W czasie narady popełnił błąd. Starał się zbagatelizować znaczenie wydarzeń w Berlinie, co zostało obrócone przeciwko niemu.

– NRD? Jakie znaczenie ma NRD? – pytał drwiąco. – To nawet nie jest realne państwo. Istnieje dzięki podtrzymywaniu go przez radzieckie wojska, chociaż nazywamy ten twór Niemiecką Republiką Demokratyczną.

– Stanowczo protestuję! – zareagował natychmiast Wiaczesław Mołotow. – Protestuję przeciwko takiemu podejściu do zaprzyjaźnionego państwa!

Chruszczow nie zabierał głosu. Pochylił się w stronę Bułganina.

– Musimy przyznać, że szokująca jest ta polityczna ordynarność Berii.

Beria nie odzywał się. Opanował sytuację, nie dopuszczając do podjęcia przez Prezydium jakichkolwiek wniosków personalnych. Nikt nie odważył się wystąpić otwarcie przeciwko niemu.

Chruszczow zbierał siły. Miał ułatwione zadanie, gdyż wielu przestraszyło się skutków międzynarodowych działań Berii. Ci, którzy się wahali, postanowili poprzeć Chruszczowa, zwłaszcza że dla wielu mógł być atrakcyjnym kandydatem na przywódcę: miał dobry partyjny rodowód, gwarantował utrzymanie istniejącego porządku i nie obciążała go, tak jak Berię, krwawa przeszłość. W każdym razie nie była ona tak oczywista.

W rzeczywistości Nikita Siergiejewicz, podobnie jak każdy członek stalinowskiego aparatu władzy, miał ręce umazane krwią.

Od 1935 roku był I sekretarzem komitetu moskiewskiego partii komunistycznej, a więc w czasie, gdy rozpoczynała się wielka czystka, której apogeum przypadło na lata 1937–1938. A Stalin dzielił się odpowiedzialnością za zbrodnię ze wszystkimi, którzy w jakikolwiek sposób byli włączeni do działań aparatu władzy. Sekretarze terytorialnych komitetów partyjnych musieli podpisywać nakazy aresztowań członków partii, nadsyłane z oddziałów NKWD. Oczywiście brak podpisu w niczym nie zmieniłby losu aresztowanego, ale w ten sposób sekretarz komitetu stawał się współodpowiedzialny za zbrodnię. W latach 1936 i 1937 NKWD obwodu moskiewskiego aresztowało 55741 ludzi. Nie sposób ustalić, na ilu nakazach aresztowania widniał podpis Chruszczowa, ale bez wątpienia na wielu tysiącach.

Stalin żądał nie tylko akceptacji terroru, lecz aktywnego w nim udziału. Chruszczow to rozumiał i podporządkował się. Dlatego 10 lipca 1937 roku wysłał do Komitetu Centralnego pismo, w którym domagał się, aby dwa tysiące „byłych kułaków”, którzy przesiedlili się do rejonu moskiewskiego, zostało aresztowanych i rozstrzelanych.

Chruszczow powrócił do Kijowa w styczniu 1938 roku, gdy fala wielkiego terroru pochłaniała najwięcej ofiar. Miesiąc później rozpoczęły się aresztowania sekretarzy obwodowych komitetów partyjnych, członków i kandydatów ukraińskiego Komitetu Centralnego. W maju i czerwcu tego roku aresztowano wszystkich członków rządu republiki ukraińskiej. Chruszczow podpisywał wszystkie nakazy aresztowania.

Całkowite oddanie Stalinowi, uznanie, jakie zyskał dzięki energicznemu zwalczaniu „elementów wrogich narodowi i partii”, przyniosło mu szybki awans na stanowisko członka Biura Politycznego.

W czasie wojny, w stopniu generała majora, był członkiem rad wojennych kilku frontów.

W 1949 roku powrócił do Moskwy na stanowisko I sekretarza stołecznego komitetu partii i sekretarza Komitetu Centralnego do spraw rolnictwa.

Stalin powiedział do niego wówczas:

– Jesteście tutaj potrzebni. Wykryto wiele spisków. Powinniście tak pokierować moskiewską organizacją, by Komitet Centralny miał zapewnione poparcie jej członków w walce ze spiskowcami. Na razie zdemaskowaliśmy spisek w Leningradzie. Moskwa jest również zanieczyszczona elementami antypartyjnymi. Powinniście przekształcić miasto w bastion Komitetu Centralnego.

Chruszczow wiedział, że Stalin wezwał go do Moskwy, żeby zneutralizować wpływy i znaczenie Berii. Wiele miał za złe szefowi NKWD. Na przykład w 1939 roku, gdy Beria aresztował Uspienskiego, szefa bezpieki na Ukrainie, Chruszczow wstawiał się za nim, ale bezskutecznie.

Stalin wiedział o tym konflikcie i liczył, że sprzeczność interesów, która zacznie narastać po przyjeździe Chruszczowa do Moskwy, sprawi, że obydwaj będą się zwalczać. Rzeczywiście Chruszczow bardzo szybko dokonał czystek w komitecie moskiewskim. Potem zaczął wzmacniać własną pozycję, umieszczając swoich protegowanych na czele kilku wydziałów Komitetu Centralnego.

Jednak to nie osobiste animozje przesądziły, że po śmierci Stalina zdecydował się wystąpić przeciwko Berii. Chruszczow chciał władzy i gotów był zniszczyć każdego, kto stał na jego drodze. Sprzyjało mu wielu, którzy przestraszyli się rosnącej siły Berii i jego reformatorskich poczynań.

Chruszczow

Sposób przeprowadzenia zamachu był w istocie prosty. Należało przeciągnąć na swoją stronę więcej członków Prezydium Komitetu Centralnego, tak by pozostało ich mniej po stronie przeciwnika. Oni, stanowiąc większość, mogli podjąć decyzję o aresztowaniu. Byłby to pierwszy krok, który jednak nie gwarantował pełnego sukcesu, gdyż Beria dysponował realną siłą, jaką stanowiły dywizje Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Próba aresztowania go mogła spowodować uruchomienie tej siły, która dokonałaby zamachu stanu. W rezultacie Beria uwolniony z aresztu zyskałby pretekst do uwięzienia Chruszczowa i jego popleczników i przejąłby dyktatorską władzę. Jednakże spiskowcy mogli uzyskać wsparcie wojska, potęgi większej niż dywizje Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Nienawiść najwyższych oficerów do służb Berii była znana. W czasie wojny każdy z nich czuł się zagrożony. Wielu, jak marszałek Konstanty Rokossowski, siedziało w więzieniach lub obozach. Pamiętali o rozstrzelanych kolegach, którzy wiernie wypełniali rozkazy i nie ponosili żadnej odpowiedzialności za klęski. Zdawali sobie sprawę, że po zwycięskiej wojnie Stalin, z pomocą Berii, chciał się z nimi krwawo rozprawić, i że uratowała ich jedynie solidarność, z jaką wystąpili w obronie najważniejszego spośród nich, marszałka Gieorgija Żukowa.

Już tylko z tych powodów gotowi byli wesprzeć Chruszczowa w walce z szefem tajnej policji politycznej. Jednakże w końcu lat czterdziestych pojawił się jeszcze inny powód. Beria zabrał im coś, co w naturalny sposób należało do wojska: nową broń.

Od początku Beria kontrolował prace nad bombą atomową. Mogli to zrozumieć: to jego służby dostarczały naukowcom najważniejsze informacje i dbały o zachowanie w tajemnicy badań. Kiedy jednak naukowcy skonstruowali bombę, powinna ona stać się własnością wojska. Tymczasem Beria od 1951 roku przekonywał Stalina, że należy wstrzymać szkolenie żołnierzy w użyciu broni nuklearnej, dowodząc, że niszcząca moc tej broni nie została wystarczająco zbadana i nie ma odpowiednich środków obrony przed nią w przypadku użycia jej przez wroga.

Posunął się dalej. W materiałach, jakie w latach 1952–1953 przekazywał Komitetowi Centralnemu i rządowi, stwierdzał, że przekazanie broni tak potężnej, jak bomby atomowe w ręce wojskowych będzie miało negatywne skutki dla polityki zagranicznej i wewnętrznej. Wskazywał na niski stopień wyszkolenia oficerów Armii Radzieckiej, którzy nauki pobierali głównie na froncie i przyspieszonych kursach w szkołach wojskowych. „Dawanie im broni atomowej, to jak uzbrojenie w karabin maszynowy jaskiniowca” – pisał Beria.

Gieorgij Malenkow

Nie chodziło o to, że ich obrażał. On walczył o pozostawienie w jego rękach tego, co w Związku Radzieckim pretendującym do miana światowego mocarstwa było najważniejsze: rodzącego się przemysłu nuklearnego. Uchwała GKO z 20 sierpnia 1945 roku, powołująca Komitet Specjalny z Berią na czele, stwierdzała, że do niego należy „przewodzenie wszelkim pracom związanym z wykorzystaniem nuklearnej energii uranu”. I Beria potrafił to wykorzystać. Jego ministerstwo przejęło pełną kontrolę nad eksploatacją złóż uranu w Związku Radzieckim, a także w Polsce, Bułgarii i NRD, zakładając tam przedsiębiorstwa wydobywcze i kierując nimi. Dyrektorem bułgarsko-radzieckiego przedsiębiorstwa wydobywającego rudę uranu w Bukowie był generał NKWD Igor Szorse, zaś umowę z rządem bułgarskim w sprawie zwiększenia wydobycia podpisał generał A. Zawiniagin, zastępca Berii. I tak było w innych państwach.

Ministerstwo Berii kierowało budową tajnych miast w odległych rejonach Związku Radzieckiego: nad Wołgą, na Uralu, w Zachodniej Syberii. Kierowało pracą tajnych ośrodków badawczych działających jako obozy dla naukowców w wielkich kombinatach, jak Zakłady im. Kirowa w Leningradzie czy w Gorkim.

To przemysłowe imperium, które miało dostarczać wojsku najnowocześniejszą broń, było więc poza kontrolą wojska i tylko usunięcie Berii mogło zmienić sytuację. Dlatego Chruszczow mógł liczyć na poparcie wojska, tym bardziej że wiceminister obrony marszałek Gieorgij Żukow żywił zapiekłą nienawiść do Berii. Dobrze pamiętał, jak w drugiej połowie lat czterdziestych szef NKWD zbierał przeciwko niemu dowody, jak usiłował doprowadzić do aresztowania i jak bliski był sukcesu. Tylko wstawienie się za sławnym dowódcą innych najwyższych oficerów uratowało Żukowa przed aresztowaniem, torturami i rozstrzelaniem.

Pomoc wojska były bardzo poważnym argumentem, którego Chruszczow mógł użyć w celu przekonania premiera Gieorgija Malenkowa do opowiedzenia się po stronie spiskowców. Było to nadzwyczaj ważne, a może nawet decydujące, dla całego planu. Tylko Malenkow, przewodnicząc obradom Prezydium, mógł doprowadzić do podjęcia uchwały o aresztowaniu Berii.

Chruszczow liczył na przyjaźń z Malenkowem, trwającą od czasu przyjazdu do Moskwy w 1935 roku. Składali sobie nawet rodzinne wizyty, aczkolwiek szybko musieli zaniechać takiego postępowania, gdyż Stalin nie lubił, gdy jego podwładni za bardzo się zaprzyjaźniali.

Malenkow też czuł się zagrożony przez Berię, gdyż dostrzegał, jak ten rośnie w siłę, lekceważy go i odsuwa na bok.

Decydująca rozmowa Chruszczowa z Malenkowem odbyła się w czasie niedzielnego spotkania na daczy. Wyszli na spacer, oddalili się od domu, gdzie ktoś mógłby podsłuchać ich rozmowę, i usiedli na ławce pod lasem.

Malenkow wiedział, że przedsięwzięcie zaproponowane przez Chruszczowa jest trudne i ryzykowne. Beria miał wielu zwolenników wśród członków Prezydium i dysponował realną siłą. Kremla strzegli jego żołnierze, zawsze poruszał się w otoczeniu piętnastu ochroniarzy, a na jego rozkaz kilka dywizji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych mogło ruszyć do boju: otoczyć Kreml i aresztować rebeliantów.

– Wojsko jest większą siłą, niż dywizje Berii – powiedział Chruszczow, myśląc o tym, że oddziały Ministerstwa Spraw Wewnętrznych miały tylko broń strzelecką, a wojsko mogło skierować do akcji jednostki pancerne.

– Wielu najwyższych oficerów Armii Czerwonej opowiada się za Berią – Malenkow nie dawał się przekonać. – Na przykład dowódca Moskiewskiego Okręgu Wojskowego generał Artiemiew w czasie wojny dowodził oddziałami NKWD. Teraz jawnie popiera Berię. A co możemy zrobić bez wojsk Moskiewskiego Okręgu?

– Ściągnąć wojska z innych okręgów – Chruszczow nie rezygnował. – W armii jest wielu zagorzałych wrogów Berii. Na przykład Żukow.

– Kto pójdzie za nami poza Żukowem?

– Nie lekceważyłbym Żukowa, on ma wielkie wpływy. Nam jednak powinno zależeć szczególnie na Bułganinie. Ten utoruje nam drogę do wielu oficerów. Znam go dobrze, pracowaliśmy razem w Moskwie w latach trzydziestych.

– Tak... – Malenkow wciąż nie był przekonany.

– Jeżeli nie usuniemy Berii teraz – powiedział twardo Chruszczow – on usunie nas później. I dobrze o tym wiesz, gdyż wiesz, co już straciłeś. Przegramy my i przegra Związek Radziecki, a Beria wyprzeda wszystko, odda naszym wrogom, tak jak zrobił to już w NRD. Musisz się zgodzić. Wystarczy, jeżeli do porządku obrad Prezydium wpiszesz dyskusję na temat ostatnich działań Berii. Resztę zostaw mnie. Wygramy z nim, działając z twardych, pryncypialnych pozycji partyjnych.

Malenkow milczał przez chwilę.

– Dobrze – powiedział wreszcie. – A co z pozostałymi?

Chruszczow rozpromienił się.

– Po sprawie niemieckiej Mołotow nie ma już złudzeń i jest po naszej stronie. Z Bułganinem, jak mówiłem, nie powinno być problemów, gdyż Beria groził, że pozbawi go stanowiska. Saburow nas poprze. Woroszyłow i Mikojan są poplecznikami Berii; ich nie uda się przeciągnąć na naszą stronę. Pozostali dostosują się do sytuacji...

Beria szybko zdał sobie sprawę, że Chruszczow jednoczy siły przeciwko niemu i prawdopodobnie przewidywał, że dojdzie do rozgrywki na forum partyjnym. Nie potrafił skutecznie przeciwdziałać. Być może, pewny swojej siły, lekceważył niebezpieczeństwo.

W tym samym czasie Chruszczow usiłował przeciągnąć na swoją stronę Mikojana, ale ten nie dał się przekonać. Dowodził, że Beria ma wiele zalet i można z nim pracować, poddając go kolektywnej kontroli.

Mimo tego niepowodzenia Chruszczow zrealizował swój zamysł, uzyskując poparcie większości członków Prezydium. Mógł więc liczyć, że krytycznego dnia Prezydium podejmie decyzję o aresztowaniu Berii. Ale to byłby tylko pierwszy krok. Dalszy rozwój sytuacji zależał od stanowiska, jakie zajęliby najwyżsi dowódcy wojskowi. Na szczęście dla Chruszczowa marszałek Nikołaj Bułganin, minister obrony, zdecydował się poprzeć spiskowców, co umożliwiło podjęcie akcji, ale błędny krok mógł przesądzić o klęsce. Beria był doświadczonym i nieufnym członkiem stalinowskiego aparatu władzy.

Najważniejsze było utrzymanie całej operacji w tajemnicy, aby Beria nie zdążył zaalarmować swoich wojsk i przygotować zasadzki, w którą wpadliby spiskowcy. Dlatego Chruszczow dopiero w ostatniej chwili, 26 czerwca 1953 roku o godzinie 9.00, zadzwonił do generała Kiryłła Moskalenki[101], dowódcy obrony powietrznej Moskiewskiego Okręgu Wojskowego, którego znał dobrze z czasów wojennych i wiedział, że jest wrogiem Berii. Poprosił go o wskazanie kilku najbardziej zaufanych oficerów. Jeszcze nie wyjawił, w jakim celu. Ten wskazał generała Pawła Batickiego[102], zastępcę dowódcy wojsk obrony przeciwlotniczej, i trzech innych oficerów: Zuba, Baskowa i Juferewa.

Kilka minut później do Moskalenki zatelefonował marszałek Bułganin, nakazując, aby wybrani oficerowie, z bronią osobistą, stawili się w jego gabinecie. Gdy przyszli, wyjawił im cel akcji:

– Waszym zadaniem będzie aresztowanie Berii, który sprzeniewierzył się dobru naszej partii i ojczyzny. Macie broń?

– Zgodnie z rozkazem zabraliśmy broń krótką – generał Paweł Baticki wskazał na kaburę.

– Obawiam się, że nasze siły są jednak za małe – Bułganin patrzył uważnie na czterech oficerów. – Czy możecie wskazać innych zaufanych towarzyszy, którzy niezwłocznie przybędą do ministerstwa?

– Na parterze widziałem marszałka Żukowa – podpowiedział któryś ze stojących z tyłu oficerów.

– Tak, zapomniałem, że ma być tutaj. – Bułganin podszedł do telefonu i rozkazał, aby odnaleziono marszałka.

– Poza tym może Breżniew[103], Niedielin, Getman, Szatiłow, Pronin – wyliczał po namyśle Baticki. Bułganin starannie zanotował ich nazwiska na kartce.

– Towarzyszu ministrze, marszałek Żukow jest w sekretariacie – zameldował oficer dyżurny.

– Proście! I od razu odnajdźcie tych oficerów – Bułganin podał dyżurnemu kartkę. – Niech bez chwili zwłoki przybędą do mnie. To jest rozkaz najwyższej wagi.

– Witaj, Gieorgiju – wyciągnął rękę w stronę wchodzącego marszałka. – Niewiele mamy czasu, aby wyjaśnić całą sytuację. Za kilkadziesiąt minut Prezydium Komitetu Centralnego zwolni z obowiązków Ławrentija Berię. Powinien zostać bezzwłocznie aresztowany, gdyż w przeciwnym wypadku on aresztuje całe Prezydium. Czy zgadzasz się nam pomóc?

Po twarzy Żukowa rozlał się szeroki uśmiech. Nie powiedział nic. Położył na biurku Bułganina czapkę, którą dotychczas trzymał w ręku, usiadł na krześle i wyciągnął papierośnicę. Nastał czas zemsty.

Wezwani oficerowie przybyli szybko. Gdy wszyscy zebrali się w gabinecie ministra, okazało się, że nikt z przybyłych nie ma broni.

Bułganin odpiął kaburę z pistoletem i wręczył ją Breżniewowi. Pozostali mieli działać nieuzbrojeni.

– Za chwilę wsiądziecie do dwóch samochodów. Mojego i towarzysza Żukowa...

– Jest nas jedenastu, będzie ciasno – odezwał się Żukow. – Nie chodzi mi o wygodę, ale straż może zwrócić uwagę na przepełnione samochody.

– Jeszcze bardziej podejrzany byłby wjazd większej liczby samochodów. Będą zaciągnięte zasłonki, więc wartownicy nie zobaczą, kto jest w środku. Potem udacie się do pokoju przyjęć, obok sali posiedzeń. Na sygnał wejdziecie do sali i aresztujecie Berię.

– Kto da sygnał i jaki?

– Dowiecie się na miejscu. Powodzenia.

Oficerowie wstali i ruszyli w stronę wyjścia.

Na Kreml wjechali bez przeszkód. Żaden z wartowników nie zwrócił uwagi na zatłoczone samochody.

Przed pokojem recepcyjnym czekali już Bułganin i Chruszczow. Poinformowali oficerów, że sygnałem do wkroczenia do sali obrad będzie dźwięk elektrycznego dzwonka, którego przycisk specjalnie zamontowano pod blatem stołu, przy miejscu, które miał zająć Malenkow.

Beria spóźnił się. Szybkim krokiem przemierzył salę i usiadł na krześle po lewej stronie przewodniczącego. Gwar rozmów umilkł. Bułganin odłożył gazetę, którą przeglądał, oczekując na rozpoczęcie obrad. Chruszczow kręcił się niespokojnie na krześle.

– Jaki jest dzisiaj temat narady? – zapytał Beria, gdy tylko usiadł. – A w ogóle, dlaczego spotkaliśmy się tak niespodziewanie?

Chruszczow pochylił się w stronę Malenkowa:

– Otwórz naradę i oddaj mi głos – szepnął.

Malenkow zdawał się nie słyszeć tych słów. Wyciągnął z kieszeni chusteczkę i rozłożył ją. Najwidoczniej chciał zyskać na czasie. Przetarł twarz. Nie mógł podjąć decyzji. Wiedział, że od słów, które za chwilę wypowie, zależeć będzie bardzo wiele. Być może nawet jego życie. Czuł, że wszyscy patrzą na niego.

Zaczął mówić, ale tak cicho i tak powoli, że Chruszczow nie czekał dłużej. Obawiał się, że misternie montowany spisek rozleci się nagle wobec braku odwagi i zdecydowania głównego ze spiskowców.

Zerwał się z miejsca. Też był bardzo zdenerwowany. Mówił niewyraźnie, nieskładnie, słowa z trudem przeciskały mu się przez gardło.

– Jest jeden temat dzisiejszej narady: antypartyjna, rozbijacka działalność imperialistycznego agenta Berii. Mamy propozycję wykluczenia go z Prezydium i Komitetu Centralnego, wydalenia z partii i oddania pod sąd. Kto jest za?

Beria słuchał tego z wyraźnym zdziwieniem.

– O co chodzi, Nikita? Co ty tam bełkoczesz?

Te słowa rozsierdziły Chruszczowa. Zdążył ochłonąć i rozpoczął mowę oskarżycielską, zarzucając Berii współdziałanie z ruchami nacjonalistycznymi w Baku w 1918 roku, oskarżył go o dążenie do ustanowienia rządów dyktatorskich i rozbicia Związku Radzieckiego.

Później głos zabrali Bułganin i Mołotow. Wypowiadali się w tym samym duchu.

Anastas Mikojan usiłował bronić Berię, który z kamienną twarzą przysłuchiwał się oskarżeniom. Czyżby był pewien swojej siły, wiedząc, że w pokoju obok czeka jego straż przyboczna, która łatwo zaprowadzi porządek?

Dyskusja dobiegła końca. Głos powinien zabrać Malenkow, ale ten znowu wpadł w panikę i zamiast wygłosić przemówienie podsumowujące dyskusję, nacisnął ukryty pod blatem stołu guzik uruchamiający dzwonek.

Pierwszy, z pistoletem w dłoni, wkroczył marszałek Gieorgij Żukow. Tuż za nim postępowali inni oficerowie. Kilkunastu zebranych zerwało się z krzeseł. Chruszczow znakomicie przygotował spisek: niewiele osób na tej sali wiedziało, że wejdą uzbrojeni ludzie. Tylko on, Bułganin, Malenkow i Mołotow nie podnieśli się na widok oficerów.

– Spokojnie towarzysze! Siadajcie! – krzyknął Żukow i skierował się w stronę Berii.

Kazał mu wstać i przystąpił do rewidowania. Znalazł przy nim kartkę ze słowem „Alarm”. Najwidoczniej Beria miał nadzieję, że uda mu się w jakiś sposób przemycić tę kartkę do swoich ochroniarzy. Nie dano mu takiej szansy. Wyprowadzono go do przyległego pokoju.

Pierwszy etap operacji zakończył się sukcesem, ale pozostałe były równie trudne.

Należało wywieźć Berię z Kremla, a można się było spodziewać, że ludzie z ochrony zaczną szukać swojego szefa. Mogło dojść do walki, a oficerowie uzbrojeni byli tylko w pistolety – nie mieli szans na wygranie starcia z żołnierzami uzbrojonymi w pistolety maszynowe i granaty. Musieli więc czekać do zapadnięcia zmroku, aby bezpiecznie przeprowadzić aresztowanego do samochodu i wywieźć poza Kreml.

Beria wydawał się pewny siebie. Ciągle jeszcze liczył na to, że znajdzie sposób, aby zaalarmować straż. W pewnym momencie poprosił, żeby pozwolono mu wyjść do toalety. Żukow nie zgodził się.

Dla ochroniarzy Berii nie było nic dziwnego w tym, że narada przeciągała się. Byli przyzwyczajeni do wielogodzinnych posiedzeń, w których brał udział ich szef. Jednakże gdy zapadł wieczór, uznali, że dzieje się coś niedobrego. Nie mogli jednak wtargnąć do sali obrad, więc zwrócili się do generała Maslennikowa, zastępcy ministra spraw wewnętrznych. Ten wszedł do sali obrad prezydium tuż po godzinie 22.00 i od razu zorientował się, że wydarzyło się coś niezwykłego.

– Co się stało z towarzyszem Berią! – krzyknął na widok generała Kiryłła Moskalenki. – Zebranie już się zakończyło. O co tu chodzi?!

– Spokojnie, generale! – przerwał mu Moskalenko. Podszedł do stołu, podniósł słuchawkę i wykręcił numer telefonu ministra Nikołaja Bułganina.

– Towarzyszu ministrze, jest tutaj generał Maslennikow i domaga się informacji, co się stało z towarzyszem Berią.

Słuchał przez chwilę tego, co mówił Bułganin, po czym bez słowa podał słuchawkę Maslennikowowi.

Nie wiadomo, co powiedział minister, ale Maslennikow odłożył słuchawkę i bez słowa wyszedł z sali. Być może uznał, że nie ma już szans uratowania Berii, a jedyne, co może zrobić, to ratować własną skórę.

Spiskowcy mobilizowali siły. Koło północy ściągnęli na Kreml z dowództwa obrony przeciwlotniczej Moskiewskiego Okręgu Wojskowego pięć samochodów z trzydziestoma uzbrojonymi oficerami. Bez trudności otoczyli i rozbroili ochroniarzy Berii, których Maslennikow nie powiadomił o uwięzieniu ich szefa. Mogli już wyprowadzić aresztowanego i wsadzić go do samochodu przed budynkiem. Do drugiego samochodu wsiadł Leonid Breżniew z kilkoma oficerami. Auta przejechały przez Bramę Spaską i skierowały się do budynku strażniczego w więzieniu lefortowskim.

Wciąż istniało niebezpieczeństwo, że zwolennicy Berii przystąpią do kontrataku i zechcą odbić go z więzienia. W Moskwie stacjonowały dwie dywizje podległe Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, liczące kilkanaście tysięcy żołnierzy, była to poważna siła.

Chruszczow to przewidział i mając poparcie najwyższych dowódców wojskowych, ściągnął do rejonu Moskwy dwie dywizje pancerne – Tamańską i Kantemirowską. Na ulice stolicy wyjechało dwanaście transporterów opancerzonych, dwadzieścia czołgów T-34, dwadzieścia trzy działa samobieżne Su-100. To wystarczało do odparcia ataku dywizji wiernych Berii, które nie dysponowały ciężką bronią i w przypadku wybuchu walk nie miałyby wielkich szans wygrania z oddziałami wyposażonymi w czołgi i transportery opancerzone. Jednakże ze względów bezpieczeństwa następnego dnia przewieziono Berię z więzienia do bunkra Sztabu Generalnego w pobliżu rzeki Moskwy. Masywny budynek wpuszczony na dwa piętra w głąb ziemi wybudowano jeszcze w czasie wojny jako zapasowy punkt dowodzenia i niewiele osób wiedziało o jego istnieniu. Otoczony przez liczne straże i pojazdy pancerne, stał się twierdzą nie do zdobycia.

Jednocześnie zamachowcy przystąpili do unieszkodliwiania najbliższej rodziny i współpracowników Berii.

Żona Nina i 28-letni syn Sergo zostali zatrzymani w podmoskiewskiej daczy, a następnie przewiezieni do dwóch różnych więzień. Żadne z nich nie wiedziało, co się stało. Syn był przekonany, że wybuchła rewolucja i siły antykomunistyczne opanowały stolicę.

Wszyscy ludzie Berii w Moskwie, na Ukrainie i w Gruzji zostali aresztowani. W stolicy oszczędzono jedynie najbliższego współpracownika, Wsiewołoda Mierkułowa[104], licząc, że może dostarczyć dowody popierające oskarżenie. On zaś, ratując własną skórę, napisał dwa listy, w których zawarł szczegóły kariery swojego byłego przyjaciela. Nie omieszkał potępić uwięzionego Berii. „Każdego dnia – pisał – im bardziej o tym myślę, wspominam imię Berii z wielkim niesmakiem, oburzony, że człowiek zajmujący tak wysoką pozycję mógł zachowywać się tak niegodnie”.

Nie to było potrzebne Chruszczowowi. Oczekiwał, że Mierkułow dostarczy informacje o współdziałaniu Berii z musawatystami przeciwko bolszewikom w 1918 r., ponieważ jednak ich nie otrzymał, uznał, że nie warto oszczędzać tego człowieka i kazał go aresztować pod zarzutem współudziału w zbrodniach Berii.

Dwaj zastępcy Berii – Iwan Sierow i Siergiej Krugłow, po pierwszych, nieśmiałych próbach wstawiania się za aresztowanym szefem, szybko zdecydowali się działać po stronie Chruszczowa, dostarczając mu cenne materiały oskarżenia.

Od 2 do 7 lipca 1953 roku na Plenum Komitetu Centralnego Chruszczow wyjaśniał powody aresztowania Berii. Panował już nad sytuacją. Na sali nie było sprzymierzeńców Berii, gdyż zostali aresztowani. Zaś ci z członków Prezydium, wobec których istniało podejrzenie, że nie poprą rezolucji potępiającej Berię, zostali poddani prostej, ale skutecznej presji psychologicznej: ich wystąpienia przewidziano w dalszej kolejności, po wystąpieniach największych wrogów Berii – Malenkowa, Chruszczowa, Mołotowa, Bułganina, Kaganowicza. Ci przedstawili obraz tak nikczemnego człowieka, że nikt już nie odważyłby się stanąć w jego obronie.

Anastas Mikojan, który do końca usiłował pozostać lojalnym, przyłączył się do oskarżeń zarzucających Berii działanie przeciwko bolszewikom w 1918 roku oraz szkodnictwo gospodarcze w ostatnich miesiącach.

Sekretarz Komitetu Centralnego Szatalin przedstawił wydobytą od Sarsikowa, ochroniarza Berii, długą listę kobiet, z którymi Beria utrzymywał kontakty seksualne, oraz dowodził, że wiele z nich zostało siłą zmuszonych do oddania się szefowi bezpieki.

Bakradze, premier rządu gruzińskiego, zeznał, że Beria uzyskał stanowisko w gruzińskiej partii tylko dzięki intrygom i łasce Stalina. Ten człowiek wyraźnie ratował swoją skórę i to mu się udało, gdyż mimo wydalenia z partii nie został uwięziony.

Wynik Plenum był łatwy do przewidzenia: zatwierdzono aresztowanie Berii i uchwalono, że należy postawić go przed sądem.

17 grudnia 1953 roku prasa radziecka poinformowała, że prokurator generalny zakończył śledztwo i skierował do sądu akt oskarżenia przeciwko Berii i jego sześciu wspólnikom. Rozprawa miała się odbyć na podstawie przepisów dekretu z 1 grudnia 1934 roku, który nie przewidywał obecności oskarżonych na sali sądowej, nie dopuszczał odwołania i stanowił, że wyrok musi być wykonany natychmiast.

Według oficjalnych informacji, 18 grudnia 1953 roku Ławrentij Beria stanął przed tajnym sądem oskarżony o zdradę, terroryzm, działalność kontrrewolucyjną w zakonspirowanej grupie, działalność na rzecz obcego wywiadu w latach 1918–1919 oraz wiele innych zbrodni kryminalnych, za co groziła kara śmierci przez rozstrzelanie.

Prasa podgrzewała atmosferę, zamieszczając całostronicowe artykuły pod wielkimi tytułami: Wznosi się fala społecznego oburzenia, Nie ma litości dla Berii i jego gangu. Przedstawiano społeczeństwu kryminalną przeszłość Berii i jego ostatnie zbrodnie, z których największa miała polegać na próbie rozbicia kolektywnego rolnictwa w celu spowodowania niedoborów żywności.

Proces trwał do 23 grudnia 1953 roku. Skład sądu, któremu przewodniczył marszałek Iwan Koniew, był dziwny, gdyż wśród ośmiu sędziów było tylko dwóch prawników, a pozostali to: przewodniczący wszechzwiązkowych związków zawodowych, przewodniczący gruzińskich związków zawodowych, dwóch oficerów, zastępca ministra spraw wewnętrznych i sekretarz moskiewskiego komitetu rejonowego partii. Niemalże wszyscy, poczynając od przewodniczącego trybunału marszałka Koniewa, byli ludźmi mocno związanymi z Chruszczowem.

24 grudnia prasa poinformowała, że przewód sądowy potwierdził oskarżenia i skazał Berię oraz jego sześciu wspólników na karę śmierci.

Wyrok wykonano prawdopodobnie w bunkrze dowództwa obrony powietrznej, gdzie Beria przez cały czas był więziony. Zastanawiające jest, że innych skazanych przewieziono do więzienia na Łubiance i tam rozstrzelano. Dlaczego nie zrobiono tego w bunkrze? Dlaczego zadano sobie trud przewiezienia tych ludzi do innego więzienia?

Tajemnica, jaką okryto całe postępowanie sądowe, sprawiła, że przez wiele lat nie było jasne, czy Ławrentij Beria dożył procesu, tym bardziej że w maju 1956 roku sam Nikita Chruszczow zakomunikował delegacji francuskich socjalistów, iż Beria został zastrzelony w czasie próby aresztowania w sali Prezydium, gdyż stawiał opór. Jednak we wrześniu 1956 roku przebywającej w Moskwie grupie działaczy włoskiej partii komunistycznej powiedział, że Beria usiłował wezwać pomoc, doszło do szarpaniny, w czasie której został uduszony. Dwa dni później Chruszczow odwołał tę wersję.

Swietłana Allilujewa, córka Stalina, była przekonana, że Beria został rozstrzelany kilka dni po aresztowaniu, po krótkim, pospiesznym procesie.

Syn Berii, Sergo, twierdził, że ojciec w czasie procesu na pewno nie żył. Przyjaciel powiedział mu, że 26 czerwca z domu ojca słychać było strzały z pistoletu. Gdy poszedł w tamtą stronę, zobaczył żołnierzy wynoszących ciało owinięte w koc.

Jeden z sędziów miał powiedzieć synowi Berii, że nie widział ojca żywego po 26 czerwca.

Te wersje mogą być prawdopodobne. Malenkow i Chruszczow – dwaj główni spiskowcy, wiedzieli, że dopiero, gdy uśmiercą Berię, będą mogli spać spokojnie. Może dlatego woleli nie ryzykować wywiezienia aresztowanego z Kremla, trzymania go w więzieniu, skąd mógł zostać uwolniony przez wierne oddziały. To oczywiście możliwe, ale jednocześnie Chruszczow musiał zdawać sobie sprawę, że zamordowania Berii nie dałoby się utrzymać w tajemnicy, i wszystko, co działo się później: obrady Plenum, śledztwo, rozprawa sądowa byłoby farsą. Chciał przejąć władzę jako sprawiedliwy, który zaprowadził prawo, zwiększył wolności obywatelskie, zerwał z praktykami stalinizmu. Nie mógł rozpoczynać od morderstwa.

Władimir Miasiszczew

Wiadomo, że bunkier nad brzegiem rzeki Moskwy był strzeżony szczególnie silnie w czasie procesu, co dowodziłoby, że przetrzymywano tam Berię. Prokurator przygotował czterdzieści tomów dokumentów, co, wobec politycznego składu sądu, wydawało się zupełnie niepotrzebne, a wskazywałoby, że Chruszczow zamierzał początkowo zorganizować proces publiczny, z którego zrezygnował, zapewne obawiając się, że wyjdą na jaw zbrodnie, za które i on ponosił odpowiedzialność.

Zachowały się listy, które Beria wysyłał z więzienia, co wydaje się być dowodem, że przeżył aresztowanie i dotrwał do procesu.

Pisał jak człowiek prosty, nienawykły do trzymania pióra:

Do towarzyszy Malenkowa, Chruszczowa, Mołotowa, Woroszyłowa, Kaganowicza, Mikojana, Pierwuchina, Bułganina i Saburowa.

Drodzy towarzysze, chcą się ze mną rozprawić bez sądu w śledztwie po pięciodniowym uwięzieniu, bez jednego przesłuchania. Błagam was wszystkich, nie dopuśćcie do tego, proszę o niezwłoczną interwencję, inaczej będzie za późno. Swoją decyzję przekażcie tutaj natychmiast telefonicznie.

W imię pamięci o Leninie i Stalinie proszę, błagam was o interwencję, niezwłoczną interwencję, a przekonacie się, że jestem absolutnie czystym, czystym i wiernym waszym przyjacielem i towarzyszem, wiernym członkiem partii...

Egzekucja Berii odbyła się 23 grudnia 1953 roku, tuż po wydaniu wyroku. Generał Paweł Baticki, który uśmiercił skazanego strzałem z pistoletu, napisał w raporcie do Chruszczowa, że stało się to na klatce schodowej bunkra, gdy wyprowadzano Berię z pomieszczenia, w którym zapadł wyrok. Kłamał. Nie mógł strzelać na wąskich schodach w betonowym bunkrze w obawie przed rykoszetem. Dlaczego nie napisał prawdy? Zapewne nie chciał, aby Chruszczow powziął podejrzenie, że w ciągu kilku godzin, jakie upłynęły między wydaniem a wykonaniem wyroku, skazany zdradził fakty kompromitujące nowych władców Kremla.

B-52, jedna z wcześniejszych wersji

W rzeczywistości Baticki, któremu towarzyszyło kilku oficerów wprowadził Berię do celi. Wręczył mu przyniesioną z domu czystą bieliznę i czarny garnitur, ręce skuł kajdankami. Potem zaczęli strzelać. Najpierw Baticki, którego strzał był śmiertelny, a potem pozostali oficerowie, którzy mierzyli do trupa.

Usunięcie najgroźniejszego rywala otworzyło nowy okres walki o władzę na Kremlu. Nikt nie był wystarczająco silny, aby przejąć ster państwa. Chruszczow musiał podzielić się z Malenkowem i Bułganinem, dzięki którym obalił Berię. Musiał również spłacić dług wojskowym, jaki zaciągnął, odwołując się do ich pomocy.

Czwarta część władzy

Był późny wieczór 1 kwietnia 1954 roku, gdy Nikita Chruszczow wstał zza biurka w swoim kremlowskim gabinecie i podszedł do dużego stołu konferencyjnego, na którym zwykł rozkładać dokumenty, zostawiając ich lekturę na późniejszą porę.

Jeszcze ponad rok temu, gdy żył Stalin, wieczór i noc były normalną porą pracy wszystkich urzędników na Kremlu, w ministerstwach, a nawet obwodowych komitetach partyjnych. Obowiązywała zasada, że dopóki Gospodarz nie poszedł spać, nikt nie mógł wyjść z pracy. Siedzieli więc za biurkami, mając telefon w zasięgu ręki, aby sięgnąć po słuchawkę, gdy tylko odezwie się dzwonek. I tak dzień po dniu, noc po nocy wyczekiwali, czy Stalin zadzwoni, aby o coś spytać, coś nakazać albo zaprosić na kolację, którą zwykł jadać o pierwszej lub drugiej w nocy.

Chruszczow doprowadził do wydania uchwały KC KPZR oraz Rady Ministrów O trybie pracy w radzieckich instytucjach, która stanowiła, że ośmiogodzinny dzień pracy rozpoczyna się o dziewiątej rano i kończy o osiemnastej, z godzinną przerwą na obiad. Jednakże Chruszczow, wybrany na sekretarza generalnego KC KPZR we wrześniu 1953 roku, sam nie stosował się do tych zaleceń, co być może wynikało z wieloletnich przyzwyczajeń do stylu urzędowania pod czujnym okiem Stalina.

Rozłożył na stole teczkę wypełnioną luźnymi kartkami. Był to raport, który na jego polecenie przygotował Wiaczesław Małyszew[105], wicepremier czuwający nad sprawami produkcji broni nuklearnej. Oczywiście autorami raportu byli najwybitniejsi uczeni – Kurczatow, Alichanow, Kikoin, którzy mogli najbardziej kompetentnie ocenić następstwa nuklearnej wojny dla świata.

Generał Dwight Eisenhower z żołnierzami przed inwazją w Normandii

Dobrze pamiętał, jakie wrażenie zrobił na nim pierwszy wykład na temat sił nuklearnych, którego wysłuchał we wrześniu 1953 roku, gdy wybrano go na sekretarza generalnego KC KPZR. Jak potem wspominał, nie mógł spać przez kilka dni. Cóż mogło wstrząsnąć człowiekiem, który był tak blisko okrucieństw drugiej wojny światowej, wizytował fronty, walczył pod Stalingradem, widział tysiące trupów, wypalone wsie? Wtedy we wrześniu przedstawiano mu potencjał radziecki i amerykański, szacowany na podstawie doniesień wywiadu. I to porównanie mogło wstrząsnąć Chruszczowem, zrozumiał bowiem, jak wielka przepaść dzieli obydwa państwa.

Amerykańskie lotnictwo strategiczne było gotowe do zadania nuklearnych ciosów i spalenia co najmniej kilkunastu radzieckich miast. Tymczasem radzieckie siły strategiczne dopiero otrzymały pierwsze bomby atomowe. Jeszcze gorsza była sytuacja w lotnictwie, które nie dysponowało samolotami zdolnymi dolecieć do Stanów Zjednoczonych, nie mówiąc o przedarciu się przez amerykańską obronę przeciwlotniczą. Bombowce Tu-4, kopie amerykańskich B-29, były już przestarzałe. W dodatku doświadczenia wojny koreańskiej wykazywały, że B-29 nie mogły się obronić przed odrzutowymi samolotami myśliwskimi. W rezultacie w 1951 roku, gdy radzieckie lotnictwo dalekiego zasięgu miało ponad dziewięćset tych samolotów, wstrzymano ich produkcję. Z tego samego powodu zarzucono również próby innego samolotu, skonstruowanego w pracowni Andrieja Tupolewa Tu-85[106], będącego rozwinięciem konstrukcji Tu-4, choć próby przeprowadzone we wrześniu 1951 roku zapowiadały się bardzo obiecująco. Samolot przeleciał wówczas dziewięć tysięcy kilometrów w ciągu dwudziestu i pół godziny.

Co prawda, w biurze konstrukcyjnym Miasiszczewa[107], utworzonym na osobiste polecenie Stalina, trwały od 1951 roku prace nad odrzutowym bombowcem strategicznym, ale musiało minąć jeszcze wiele czasu, zanim samolot nazwany M-4[108] byłby gotowy do służby. Pierwsze oceny nie były jednak optymistyczne i zdawały się wskazywać, że samolot nie spełnił pokładanych w nim nadziei. Jego zasięg, wynoszący zaledwie osiem tysięcy kilometrów, był za mały, zaś stałe kłopoty techniczne czyniły zeń broń o niewielkiej wartości. Chruszczow zdawał sobie sprawę, że samoloty radzieckich sił strategicznych nadawały się jedynie do zaatakowania celów na terenie Europy, natomiast Stany Zjednoczone wciąż były poza zasięgiem radzieckiego lotnictwa.

Próba bomby wodorowej przeprowadzona na poligonie w Semipalatinsku 29 sierpnia 1953 roku mogła Chruszczowa napawać optymizmem, ale niezbyt dużym. Radzieccy uczeni pokazali, że są w stanie doścignąć Amerykanów, dokonując próbnego wybuchu niespełna rok po amerykańskiej próbie na atolu Eniwetok. Jednakże w ich zespole zabrakło naukowca dorównującego Stanisławowi Ulamowi i popełnili błąd, jaki ominął Edward Teller. Konstrukcja radzieckiej bomby uniemożliwiała zwiększenie siły wybuchu. Sierpniowa próba wykazała, że udało się osiągnąć moc równą 400 tysiącom ton trotylu, co było mizernym osiągnięciem, zważając, że amerykański wybuch miał moc ponad dziesięciu milionów ton. Co gorsza, amerykański projekt dawał nieograniczone możliwości, czego dowiodła próba przeprowadzona 1 marca 1954 roku, podczas której wybuch miał moc 15 milionów ton trotylu. I gdy na szczycie stalowej wieży w Semipalatinsku eksplodowało urządzenie wodorowe, amerykańskie zakłady produkowały już bombę wodorową TX-14. Była dużych rozmiarów. Ważyła 13432 kg i miała 6,58 m długości, ale można ją było załadować do komory bombowej samolotu B-36, a jej wybuch, którego siłę oceniano na 7 Mt, mógł zmieść z powierzchni ziemi Moskwę. Gdy Chruszczow obejmował urząd sekretarza generalnego, amerykańskie siły strategiczne miały pięć takich bomb, gotowych do użycia. Nie wyprodukowano ich więcej, gdyż były zbyt prymitywne, a ich obsługa była nadzwyczaj pracochłonna i niebezpieczna. Ich miejsce szybko zajęły w kwietniu 1954 roku udoskonalone bomby Mk-17/24, z których każda ważyła 21 ton i miała niesamowitą siłę wybuchu: 15 Mt!

Obraz nierównowagi sił strategicznych Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego pogarszały informacje o prowadzonych od 1952 roku próbach nowego bombowca strategicznego B-52[109]. Ich zaawansowanie wskazywało, że te nowoczesne bombowce, przewyższające wszystkie radzieckie samoloty bombowe, lada miesiąc rozpoczną służbę, co w istocie stało się w sierpniu 1954 roku. Przewaga Stanów Zjednoczonych była więc druzgocząca.

Czy Związek Radziecki miał jakiekolwiek szanse na jej zniwelowanie? To było pierwsze pytanie, na które musiał odpowiedzieć Chruszczow. Dlatego tak uważnie zagłębił się w lekturę raportu Małyszewa. Starał się zrozumieć istotę broni nuklearnej, która wydawała się najpotężniejszym orężem polityki świata połowy lat pięćdziesiątych.

Pierwszy wniosek, jaki wyciągnął, pozwalał mu na pewien optymizm. Uczeni, którzy tworzyli tę broń, uważali, że będzie ona gotowa do użycia nie wcześniej niż w 1955, a najpewniej w 1956 roku. Miał więc trochę czasu, aby podjąć działania przygotowujące Związek Radziecki do sprostania amerykańskiemu wyzwaniu.

Najciekawsza była jednak konkluzja, że broń nuklearna, a zwłaszcza termonuklearna, jest zbyt groźna dla świata, aby w ogóle została użyta. Mogłoby to wskazywać, że istnieje wielkie pole do politycznego manewru. Ale czy zdąży cokolwiek zrobić? Czy Amerykanie, mając przewagę, nie wykorzystają jej?

Dla Kremla najbardziej niepokojącą oznaką był wybór w listopadzie 1952 roku generała Dwighta D. Eisenhowera na prezydenta Stanów Zjednoczonych. Przejęcie władzy przez zawodowego oficera, dowódcę wojsk alianckich walczących w Europie w czasie drugiej wojny światowej, a później dowódcę wojsk NATO, wydawało się oczywistym dowodem chęci rozpoczęcia wojny i zniszczenia Związku Radzieckiego.

Zamykając raport Małyszewa, pomyślał, że prezydent Eisenhower czytał podobny dokument i również obawia się użycia broni nuklearnej. Ten lęk należało wzmóc, prezentując radziecką potęgę nuklearną.

Sięgnął po słuchawkę.

– Połączcie mnie z towarzyszem Miasiszczewem – powiedział do sekretarki.

Oczekiwanie przedłużało się. Widocznie Miasiszczew poszedł wcześniej spać, lub też nie mogli go znaleźć w biurze konstrukcyjnym.

– Melduję się, towarzyszu sekretarzu – wreszcie usłyszał głos konstruktora.

– Władimirze Michajłowiczu, jak postępuje praca nad waszym bombowcem? – zapytał Chruszczow.

– Problemów dużo, ale zbliżamy się do zakończenia prób pierwszego prototypu. Przewidujemy koniec za dwa tygodnie...

– A na paradzie pokażecie? – przerwał mu Chruszczow. W słuchawce zapadła cisza. – Na pierwszomajowej, żeby przeleciał nad Placem Czerwonym. Wiecie, musimy pokazać imperialistom, że mamy się czym bronić – mówił dalej Chruszczow.

– Towarzyszu sekretarzu... – w głosie Miasiszczewa słychać było wahanie. Znowu zapadła cisza i po chwili konstruktor powiedział zdecydowanie: – Pokażemy! I eskortę myśliwców warto by dodać!

– A co, waszego bombowca trzeba pilnować? – roześmiał się Chruszczow.

– Towarzyszu sekretarzu, rozpiętość skrzydeł naszego samolotu wynosi pięćdziesiąt i pół metra, a długość kadłuba ponad czterdzieści siedem metrów. Jak postawicie obok myśliwiec, powiedzmy Mig-17, który ma skrzydła o rozpiętości niecałych dziesięciu metrów, a kadłub długości jedenastu, to dopiero zobaczycie, jak wielki samolot budujemy – Miasiszczew mówił z wyraźną dumą.

– Dobry pomysł! – Chruszczowowi spodobało się otoczenie wielkiego bombowca kilkoma małymi myśliwcami. – Niech lecą na chwałę naszej ojczyzny. A jak będę miał trochę czasu, to przyjadę do was, żebyście mi wszystko pokazali. Do widzenia.

Chruszczow odłożył słuchawkę wyraźnie zadowolony. Za niecały miesiąc miał sięgnąć po pierwszą metodę swojej polityki: demonstrację siły. Już widział tłumek pracowników ataszatów amerykańskiego, brytyjskiego, francuskiego, jak podnoszą lornetki i aparaty fotograficzne z teleobiektywami, aby uchwycić radziecki bombowiec. A potem, jak analizują w swoich gabinetach kształt skrzydeł, silników, uzbrojenie, oceniają, jaką bombę może przenieść.

Spodobał mu się ten pomysł, tylko nie wiedział, skąd wziąć pieniądze na budowę całej flotylli takich bombowców.

Nikita Chruszczow był synem chłopa. Biednego, bez skrawka ziemi we wsi Kalinowka, w kurskiej guberni na Ukrainie. Latem jakoś im się żyło. Głód można było oszukać grzybami i jagodami, kłosami zabieranymi z pola miejscowego właściciela ziemskiego Szaufusowa, u którego zatrudniano go przy pasaniu krów. Najgorzej było zimą, gdy na wsi nie było pracy, a ojciec Siergiej Nikanorowicz wyjeżdżał do Donbasu, spodziewając się, że znajdzie tam zarobek jako stolarz lub cieśla. Te wspomnienia mocno tkwiły w sekretarzu generalnym rządzącej partii w państwie, które rywalizowało o status największego mocarstwa.

Dla chłopa wartością było zboże, mleko i cukier, pług, łopata i kosa. Były potrzebne, bo pozwalały żyć. Produkcja broni była marnowaniem pieniędzy, dlatego wzdragał się przed tym, co nigdy nie było zmartwieniem Stalina. Tamten oddawał miliardy na zbrojenia, nie myśląc o tym, że ludzie na wsi mrą z głodu, że w mieście nie ma opału i butów, a przed sklepami spożywczymi o świcie ustawiają się kolejki.

Chruszczow rozumiał, że społeczeństwo godziło się na to pod rządami Stalina, ale jego następcy nie wybaczy obniżania się poziomu życia. Od wojny minęło osiem lat i braków zaopatrzenia nie można było ciągle tłumaczyć wojennymi zniszczeniami. Tymczasem sytuacja gospodarcza Związku Radzieckiego pogarszała się. W 1952 roku liczba zwierząt hodowlanych i produkcja mięsa była niższa niż w 1916 roku! Skup mięsa wyniósł zaledwie trzy miliony ton. Każdego ranka, jadąc do pracy, widział długie kolejki przed sklepami mięsnymi, a nierzadko i przed piekarniami, gdyż w związku z malejącym skupem zboża zaczynało brakować chleba. Należało zwiększyć nakłady na rolnictwo, podnieść ceny skupu płodów rolnych, zmniejszyć podatki. Ponadto Chruszczow uważał, że jedyną prawdziwą metodą zażegnania kryzysu jest zagospodarowanie milionów hektarów ziem leżących odłogiem. A skąd wziąć pieniądze na to wszystko? Mógł sobie powiedzieć: zmniejszyć tempo zbrojeń, ale tego nie zaakceptowaliby wojskowi. Butni, opromienieni wojenną sławą, pewni siebie, żądali szybkiej rozbudowy sił zbrojnych. I to każdego rodzaju: wojsk lądowych, lotnictwa i marynarki wojennej. Jeśli im nie odmówi, to z Kremla wygna go zbuntowane głodne społeczeństwo, które będzie miało dość biedy, jeśli odmówi, to wojskowi zawiążą spisek. A tego bał się bardziej.

Pod rozkazami wojskowych znajdowała się największa na świecie armia licząca w 1953 roku 5394038 żołnierzy. A także wielka marynarka wojenna. Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej rozpoczęto realizację pięcioletniego planu rozbudowy floty, w której wyniku Związek Radziecki miał stać się oceaniczną potęgą. Przewidywano nawet budowę lotniskowca. W 1941 roku Czerwona Flota miała 470 dużych okrętów wojennych, ale w tej liczbie zaledwie trzy pancerniki, stare, zwodowane w 1911 roku, pięć krążowników ciężkich i dwa lekkie.

W czasie wojny Czerwona Flota poniosła ciężkie straty, zaś jej znaczenie dla przebiegu działań wojennych było znikome, gdyż o wyniku wielkich kampanii zadecydowały starcia milionowych armii na lądzie. Mimo to Stalin nie zaniechał planów budowy wielkiej oceanicznej floty, a dowódca radzieckiej marynarki wojennej admirał Nikołaj Kuzniecow[110] marzył o zrealizowaniu dziesięcioletniego planu rozbudowy, w którego wyniku otrzymałby pod swoje rozkazy pancerniki, lotniskowce i ciężkie krążowniki. Ten program miał kosztować sto dziesięć do stu trzydziestu miliardów rubli i zapewne zostałby zrealizowany, gdyby żył Stalin. Jednak Chruszczow sceptycznie oceniał możliwości wielkich okrętów i coraz bardziej umacniała się jego niechęć do inwestowania w marynarkę wojenną. Prawdopodobnie stało się tak za sprawą Gieorgija Żukowa i innych oficerów sił lądowych i powietrznych, którzy dostrzegali własne korzyści w oszczędnościach na morzu. I równie sprytnie, co skutecznie potrafili przekonać o tym Chruszczowa.

M-4, bombowiec Miasiszczewa

Tu-95, konkurencyjny bombowiec Tupolewa

Przełomem była wizyta w bazie radzieckiej marynarki w Port Arthur, jaką sekretarz generalny złożył w czasie podróży do Chin w październiku 1954 roku. Artyleria nabrzeżna złożona z dział pochodzących z początku wieku zrobiła na nim jak najgorsze wrażenie, zaś ukształtowanie zatoki przywodziło na myśl pułapkę. Chruszczow pamiętał historię tego miejsca, gdy w kwietniu 1904 roku rosyjska flota została zablokowana przez japońskie okręty, a po 148-dniowym oblężeniu dowódca garnizonu admirał Anatolij Stessel poddał swoje wojska. Czy więc było zasadne wydawać miliony rubli na utrzymanie tej bazy i wprowadzać tam, budowane za kolejne miliony, okręty, które mogły, tak jak tamte okręty z 1904 roku łatwo zablokowane i zniszczone? Jeszcze gorsze wrażenie zrobiły na Chruszczowie manewry radzieckiej Floty Oceanu Spokojnego, zorganizowane po to, aby przekonać sekretarza generalnego do potrzeby inwestowania w marynarkę wojenną.

W pewnym momencie Chruszczow zwrócił się do dowódcy krążownika, z którego pokładu obserwował ćwiczenia:

– Jak możecie obronić się przed pociskiem samosterującym?

Oficer patrzył na niego zdumiony i zaskoczony. „Pocisk samosterujący”? Co to takiego? Skąd dowódca krążownika na Dalekim Wschodzie mógł wiedzieć o tajnej najnowszej broni?!

– Nie wiem – odpowiedział po chwili, chcąc zapewne wyrazić, że nie wie, o jaką broń chodzi. A Chruszczow był z niej dumny, gdyż to jego decyzja uratowała zdolnego konstruktora i dała mu szansę skonstruowania skrzydlatych pocisków.

Władimir Czełomiej znalazł się bez pracy na początku 1953 roku, nie znając przyczyny. A stało się tak dlatego, że pracując nad pociskiem samosterującym, który w istocie był bezpilotowym samolotem, pomieszał szyki ważniejszym konstruktorom. Artem Mikojan i Sergo Beria, syn Ławrentija, który kierował Biurem Konstrukcyjnym nr 1, też pracowali nad stworzeniem tej broni. Młodego konstruktora wyrzucono z pracy, a jego rysunki, plany i dokumentację zarekwirowano. Usiłował się bronić. Dotarł nawet do Bułganina, ale ten nie chciał rozważać możliwości uzbrojenia okrętów podwodnych w pociski samosterujące. Dopiero Chruszczow zainteresował się projektami młodego wynalazcy. Zadzwonił do Bułganina, aby zapytać o powody, dla których nie chciał przywrócić do pracy Czełomieja.

– Stalin go wyrzucił i zapewne miał rację. Ty rób, jak chcesz – odpowiedział minister obrony.

Zrobił. Zezwolił konstruktorowi na podjęcie przerwanych prac, a nawet na urządzenie pracowni projektowej i badawczej w nieczynnej fabryczce na peryferiach Moskwy. Tak narodził się bardzo groźny pocisk samosterujący P-5 (nazwany później przez państwa NATO SS-N3C Shaddock). Wystrzeliwany był z wyrzutni okrętu podwodnego, ze złożonymi skrzydłami, które rozkładał w półtorej sekundy po starcie i szybował w stronę wrogiego okrętu. Szanse na strącenie go, zanim trafił, były znikome.

Jeżeli dowódca krążownika nie wiedział, jak obronić się przed takimi pociskami, to po co wydawać pieniądze na budowę wielkich okrętów – kalkulował Chruszczow, a marszałek Żukow umacniał go w tym przekonaniu. Admirał Kuzniecow bronił swojej wizji wielkiej marynarki, ale jego pozycja słabła z miesiąca na miesiąc. Kryzys nastąpił w październiku 1955 roku, gdy Chruszczow doszedł do wniosku, że ma już wystarczająco dużą wiedzę na temat najlepszej struktury sił zbrojnych.

– Biorąc pod uwagę obecne możliwości wykrywania, komunikacji i potęgę rakiet, należy wątpić, czy wielkie okręty mogą wypełnić swoje zadanie – zwrócił się Chruszczow do Kuzniecowa. Nie czekał na odpowiedź. Mówił dalej: – Okręty nawodne staną się ciężarem. A ponieważ w miarę rozwoju rakiet maleje rola artylerii, nierozsądne byłoby budować okręty o uzbrojeniu artyleryjskim. Ja mam przekonanie o dużym znaczeniu okrętów podwodnych. Możemy uczynić z okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego główną siłę w bitwach morskich.

Bez wątpienia miał wiele racji. Wsparł go minister Żukow.

– Nie ma potrzeby, abyśmy podejmowali rywalizację w dziedzinie okrętów nawodnych z naszymi potencjalnymi przeciwnikami – powiedział. – Nasi przeciwnicy uzależnieni są od transportu morskiego. Do zniszczenia morskiej i oceanicznej komunikacji potrzebna jest potężna flota podwodna. To zadanie nie może być oddane flocie nawodnej. Nie ma sensu wzmacniać floty nawodnej. Nasze okręty podwodne powinny być napędzane silnikami nuklearnymi i wyposażone w potężne rakiety.

Za jego argumentami przemawiały doświadczenia z drugiej wojny światowej na Atlantyku. Niemieckie okręty podwodne wyrządziły aliantom znacznie większe szkody niż wielkie pancerniki i krążowniki. Trudno więc było odmówić racji Chruszczowowi i Żukowowi. Admirał Kuzniecow przegrał swoją wielką sprawę: dziesięcioletni program rozbudowy floty został odrzucony. Nie przeczuwał, że może przegrać coś więcej. Wychodząc z narady na Kremlu, powiedział do Chruszczowa i Żukowa:

– Historia wam tego nie zapomni.

Dotknął ich do żywego. Został zdegradowany do stopnia wiceadmirała i odesłany na emeryturę. Jego miejsce zajął admirał Siergiej Gorszkow[111], który zgadzał się ze swoimi szefami, że we współczesnych czasach główną siłą marynarki wojennej muszą być nuklearne okręty podwodne wyposażone w rakiety z głowicami nuklearnymi.

Atut

Nikita Chruszczow, wyraźnie zadowolony, przemierzał hangar, w którym ustawiono ogromny samolot Miasiszczewa. Już lot prototypu, który przemknął nad Placem Czerwonym w czasie pierwszomajowej parady 1954 roku, zrobił na nim jak najlepsze wrażenie. Zadowolenie zostało ugruntowane informacjami służby bezpieczeństwa, która relacjonowała reakcje zachodnich dyplomatów, obserwujących przelot nowego bombowca. Byli wyraźnie zaskoczeni i poruszeni rozmiarami samolotu, co uwydatniało porównanie z niewielkimi myśliwcami stanowiącymi jego eskortę. Dlatego sekretarz generalny postanowił przyjrzeć się z bliska bohaterowi tego wydarzenia.

Wszystko mu się podobało. I działka w ogonie, i wielkie koła ustawione w jednej linii, i skrzydła tak ogromne, że opadały ku ziemi podtrzymywane przez niewielkie kółka na końcach, i cztery silniki przy kadłubie, których wielkość dawała wyobrażenie o mocy.

Przystanął przed dziobem i odwrócił się do Miasiszczewa:

– A jaki, Władimirze Michajłowiczu, zasięg ma ten bombowiec?

– To zależy od wielu czynników – odparł Miasiszczew niezdecydowanie. – Przede wszystkim od ładunku bomb. Może zabrać do dwudziestu czterech ton bomb. Jeżeli zmniejszymy ładunek do jedenastu ton, wówczas w komorach bombowych będzie można zamontować dodatkowe zbiorniki paliwa, co oczywiście zwiększy zasięg...

– A z wodorówką? – przerwał mu Chruszczow. – Ile ona waży i jaką trasę ten samolot może z nią przelecieć?

– Bomby tego typu ważą po pięć ton. Zasięg tak obciążonego samolotu wynosi wówczas osiem tysięcy sto kilometrów.

– Doleci do Ameryki. Dobrze – kiwnął głową Chruszczow. – A jak wróci?

Widać było, że to pytanie wprawiło Miasiszczewa w zakłopotanie. Wiedział, że jego samolot nie sprostał wymogom stawianym przez dowództwo sił powietrznych. W specyfikacji wydanej przez Wojenno-Wozdusznyje Siły w czerwcu 1951 roku ustalono, że zasięg nowego bombowca z pięciotonową bombą musi wynosić nie mniej niż jedenaście tysięcy kilometrów, przy prędkości dziewięciuset kilometrów na wysokości dziesięciu tysięcy metrów.

– Na powrót nie starczy paliwa – przyznał Miasiszczew.

Wtedy wtrącił się któryś z generałów stojących z tyłu.

– Zakładamy możliwość wylądowania w Meksyku.

Chruszczow odwrócił się rozsierdzony.

– A jak to wynegocjujecie z rządem meksykańskim? Może wasza teściowa tam mieszka, co?!

Generał zamilkł skonfundowany, gdy inni uśmiechali się blado, niepewni, czy był to dowcip sekretarza, czy też wyraz jego gniewu.

– Pracujemy cały czas nad zwiększeniem zasięgu, Nikito Siergiejewiczu – Miasiszczew starał się rozładować napiętą atmosferę, ale nie miał nic konkretnego do powiedzenia.

Chruszczow jednak wiedział, że spełnienie tej obietnicy wymagać będzie wielu lat pracy, co oznaczało, że dopiero w roku 1957 lub 1958 radzieckie siły strategiczne będą miały pełnowartościowy bombowiec o zasięgu międzykontynentalnym. Nie lepsza była sytuacja z konkurencyjnym samolotem Tupolewa, który na wieść o rozpoczęciu prac przez Miasiszczewa przystąpił do opracowywania swojego samolotu dalekiego zasięgu i 11 lipca 1951 roku otrzymał formalne zamówienie na konkurencyjny bombowiec strategiczny. Przyjął inną koncepcję niż rywal, wychodząc z założenia, że tylko silniki turbośmigłowe, nie tak paliwożerne jak turboodrzutowe, zdołają zapewnić wystarczająco duży zasięg. Samolot, który zaprojektował, zapowiadał się nadzwyczaj ciekawie, lecz w czasie próby 11 maja 1953 roku zapalił się. W płomieniach zginęli pilot, nawigator i mechanik pokładowy. Ta tragedia opóźniła prace. Drugi prototyp ukończono dopiero w lipcu 1954 roku, ale jeszcze przez wiele miesięcy stał w hangarze, pozbawiony silników.

Wszystkie te wydarzenia przekonały Chruszczowa, że lotnictwo strategiczne nie jest bronią, którą będzie mógł wykorzystać w swojej polityce wobec Stanów Zjednoczonych. Cóż z tego, że wielki i piękny samolot Miasiszczewa zrobił wrażenie na dyplomatach? Cóż z tego, że zachwyci ich sylwetka samolotu Tupolewa, gdy będzie on lecieć wysoko nad Placem Czerwonym? Fachowcy będą wiedzieć, że musi minąć jeszcze wiele lat, zanim ruszy seryjna produkcja, zanim załogi nauczą się pilotować te samoloty, a mechanicy obsługiwać. Kiedy M-4 i Tu-95 staną się realną siłą, której Zachód będzie się obawiać? W końcu lat pięćdziesiątych? Ten termin wydawał się najbardziej prawdopodobny. Dla Chruszczowa oznaczało to, że jeszcze przez wiele lat będzie musiał prowadzić wobec Stanów Zjednoczonych grę, w której wszystkie atuty pozostaną po stronie przeciwnika.

W strategicznym wyścigu była jednak dziedzina, w której mógł zmierzyć się ze Stanami Zjednoczonymi: rakiety, chociaż tu Stalin wyrządził ogromne szkody, usuwając najlepszych konstruktorów.

W okresie wielkiej czystki w Związku Radzieckim uwięziono lub zamordowano większość naukowców pracujących nad rakietami. Na przykład I. Kleimienow, dyrektor Instytutu Badawczego Napędu Odrzutowego (RNII), został aresztowany, G. Langemak, twórca rakiet Katiusza[112], został zamordowany, Siergiej Korolow, jako „trockistowski sabotażysta”, trafił na dziesięć lat do więzienia; wszystkie osiągnięcia zostały zmarnowane.

B-47E, bombowiec, na podstawie którego opracowano samolot rozpoznawczy

Podobno list premiera Winstona Churchilla z 13 lipca 1944 roku, w którym wskazywał na zagrożenie, jakim dla Londynu były ataki niemieckich pocisków V-1, otworzył Stalinowi oczy i przekonał go, że należy naprawić szkody, jakie wyrządził w 1938 roku. Napisał w odpowiedzi do Churchilla:

W nawiązaniu do Pana ostatniego listu, wydałem odpowiednie instrukcje w sprawie eksperymentalnej stacji w Dębicach. Generał Sławin, przedstawiciel Sztabu Generalnego, wkrótce skontaktuje się z generałami Burrowsem i Deanem. Doceniam wielkie zainteresowanie rządu brytyjskiego. Obiecuję osobiście przejąć opiekę nad tą sprawą, aby zrobić wszystko, co tylko możliwe.

Eksperymentalna stacja w Dębicach, o której wspomniał Stalin, była niemieckim poligonem w rejonie wsi Blizna pod Dębicą, na którym prowadzono próby z rakietami V-2 po zbombardowaniu przez lotnictwo niemieckie ośrodka w Peenemünde. Wojska radzieckie, które zajęły te obiekty w 1944 roku, znalazły tam zbiorniki na paliwo, dysze rakiet V-2 i elementy systemu naprowadzania.

Niewykluczone, że Korolow zawdzięczał wolność listowi Churchilla, gdyż tego samego dnia, 13 lipca, został wypuszczony z więzienia pod Moskwą, w którym pracował nad rakietowymi silnikami wspomagającymi start samolotów.

W sytuacji, w której przedwojenne osiągnięcia zostały zmarnowane, motorem radzieckich osiągnięć stały się wojenne zdobycze. Lwia ich część przypadła Amerykanom, którzy przejęli głównych specjalistów z Wernerem von Braunem na czele, czternaście ton dokumentacji oraz sto kompletnych rakiet V-2, które wywieźli sprzed nosa Armii Czerwonej z Mittelwerk w Nordhausen. Rosjanie też wiele zdobyli: dziesięć kompletnych rakiet V-2, wiele dokumentów ukrytych przez Niemców w Pradze i Wiedniu, a także dziesiątki innych rakiet powietrze–powietrze, powietrze–ziemia, przeciwlotniczych, systemów naprowadzania, zasobników z paliwem silników, a także około tysiąca dwustu specjalistów, wśród których najcenniejszą zdobyczą był Helmut Gröttrup, ekspert od systemów naprowadzania rakiet. Początkowo usiłowano wykorzystać tych ludzi, zatrudniając ich w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec. Tam skierowano około dwustu radzieckich specjalistów, którzy rozpoczęli pracę w Nordhausen, gdzie powołano firmę nazwaną Rabe, co było skrótem od niemieckiej nazwy Raketenbau. W 1946 roku utworzono w Niemczech Instytut Nordhausen, w którym zastępcą dyrektora był Siergiej Korolow.

Nagle działalność ta została przerwana z nieznanych powodów. Prawdopodobnie chodziło o zachowanie tajemnicy, co podejrzliwemu Berii wydawało się niemożliwe w Niemczech. W październiku 1946 roku zapadła decyzja o przewiezieniu niemieckich specjalistów do Związku Radzieckiego i w tym samym miesiącu rozpoczęła się wielka przeprowadzka. W pierwszym etapie wywieziono ponad trzy tysiące specjalistów z rodzinami i dobytkiem. Wśród nich było około dwóch tysięcy ośmiuset techników z przemysłu lotniczego i rakietowego. Do końca 1948 roku na terenie Związku Radzieckiego znalazło się około dwustu tysięcy niemieckich naukowców, inżynierów i techników wraz z rodzinami.

Myśliwiec MiG-17

W tym samym czasie na poligonie w Kapustin Jarze położonym między Stalingradem i Astrachaniem rozpoczęły się próby zdobycznych rakiet V-2, które nadzorował Korolow. Od października do listopada 1947 roku wystrzelono jedenaście rakiet, z których tylko pięć trafiło w cel. Rok później wystrzeliwano już rakiety zmodyfikowane przez radzieckich i niemieckich specjalistów, uzyskując nieco lepsze wyniki: na dwanaście wystrzelonych rakiet siedem trafiło w cel. Korolow, zbierając doświadczenia na poligonie w Kapustin Jarze, opracował własną rakietę, którą nazwał R-2.

Chruszczow był zadowolony. Widział konieczność rozwoju broni rakietowej, jako jedynej, która umożliwiała Związkowi Radzieckiemu dogonienie Stanów Zjednoczonych i przeciwstawienie się mocarstwu zza oceanu. Liczyły się nie tylko osiągnięcia Korolowa. Siemion Ławoczkin[113], twórca znakomitych myśliwców w czasie drugiej wojny światowej, zaproponował projekt niezwykłego pocisku samosterującego, który nazwał Buria. Mknący z trzykrotną prędkością dźwięku bezpilotowy samolot odrzutowy miał zasięg ośmiu tysięcy kilometrów. Oczarowany tym pomysłem Chruszczow mógł uwierzyć, że lada miesiąc radzieckie siły strategiczne zdobędą nadzwyczaj skuteczną broń, choć największe nadzieje pokładał w projektach Korolowa. Dlatego 20 maja 1954 roku Komitet Centralny KPZR i po nim Rada Ministrów zaakceptowały budowę rakiety określonej jako R-7. Ta pierwsza międzykontynentalna rakieta świata, uzbrojona w głowicę wodorową, miała całkowicie zmienić politykę Związku Radzieckiego i zagwarantować mu przewagę nad Stanami Zjednoczonymi. Chruszczow ufał, że tak będzie. Tym bardziej że Siergiej Korolow, którego darzył ogromnym zaufaniem, zapewniał go, że rakieta stanie na stanowisku startowym najpóźniej w 1957 roku.

Niewidzialne zagrożenie

Pilot Harold Austin, wysoki szczupły Teksańczyk, zerkał przez boczne okienko na latarnię umieszczoną na wieży kontrolnej. Wreszcie zapaliła się na trzy sekundy, co było sygnałem, że może uruchomić silniki wielkiego RB-47E[114] Stratojet. Ten samolot był w istocie przerobionym bombowcem. Dziób miał nieco wydłużony, a to ze względu na specjalną antenę radarową, którą tam zamontowano. Na kadłubie widać było liczne kopułki kryjące w sumie czterysta anten, a z prawej strony wisiał czterometrowy pojemnik zawierający jeszcze więcej anten i odbiorników.

Całą tę nadzwyczaj skomplikowaną aparaturę obsługiwało trzech techników, dla których konstruktorzy wygospodarowali miejsce w komorze bombowej. W każdym calu tej przestrzeni czuło się, że zaprojektowano ją nie dla ludzi. Wysokość wynosiła nieco ponad metr, więc w czasie wielogodzinnego lotu żaden z techników nie mógł wstać, a jeżeli musiał się poruszyć, robił to, pełznąc. Ta prowizoryczna kabina znajdowała się tuż poza silnikami, toteż po ich włączeniu wypełniał ją nieprawdopodobny hałas, tym większy że nie było żadnej izolacji dźwiękowej. W dodatku anteny przyczepiane do kadłuba powodowały silne wibracje, dodatkowo utrudniające życie ludziom w komorze bombowej. Największe niebezpieczeństwo pojawiało się wraz z zapachem paliwa, sygnalizującym, że nastąpił wyciek z któregoś zbiornika. Niewielka przestrzeń komory z aparaturą elektryczną, wypełniająca się oparami paliwa, mogła w każdej sekundzie zamienić się w bombę, więc jedynym ratunkiem było natychmiastowe wyłączenie wszystkich urządzeń i dekompresja kabiny, dzięki czemu niebezpieczne opary wydostawały się na zewnątrz. Od tego momentu załodze pozostawała tylko nadzieja, że samolot zdoła wylądować, zanim wybuchnie.

W takich warunkach trzej oficerowie obsługiwali kamery fotograficzne, urządzenia rejestrujące sygnały stacji radiolokacyjnych naziemnych i zainstalowanych w samolotach, rozmowy radiowe prowadzone między centrum kontroli lotów i pilotami myśliwców oraz sygnały naprowadzania rakiet.

Zielone światło na sygnalizatorze błysnęło dwa razy po trzy sekundy, co oznaczało, że można rozpocząć kołowanie. Pilot zwiększył moc silników i zwolnił hamulce. Koła drgnęły i wielki samolot zaczął toczyć się w stronę pasa startowego amerykańskiej bazy Fairford w Anglii.

Od momentu zajęcia przez załogę miejsc w kabinie obowiązywała cisza radiowa. Wszelkie sygnały dotyczące manewrów, jakie należało wykonać na lotnisku, przekazywano załodze za pomocą zielonej lampy na wieży kontrolnej. Utrzymywanie łączności radiowej było zabronione w obawie przed przechwyceniem sygnałów przez radzieckie stacje nasłuchowe.

Samolot dokołował do początku pasa startowego długości trzech kilometrów i zahamował w oczekiwaniu pozwolenia na start.

Po kilku minutach zielona lampa zapaliła się ciągłym światłem. Pilot zwiększył maksymalnie moc silników. Przez chwilę pracowały one na najwyższych obrotach, aż zwolnił hamulce i Stratojet ruszył po betonowym pasie, pozostawiając za sobą czarną chmurę spalin. Przy prędkości trzystu pięćdziesięciu kilometrów na godzinę wielkie skrzydła uniosły go w powietrze.

W kilkuminutowych odstępach wystartowały dwa inne samoloty tego typu i całą trójką skierowały się w stronę Półwyspu Kolskiego[115] na północy Związku Radzieckiego. Półwysep ten szczególnie interesował amerykańskie tajne służby, a to ze względu na usytuowane tam bazy wojskowe i wielki port wojenny w Murmańsku.

Za Murmańskiem dwa samoloty zawróciły, a Stratojet Austina leciał dalej w stronę Archangielska, aby sfotografować lotniska w rejonie tego miasta, spodziewano się bowiem, że na płycie stać będą nowe radzieckie bombowce nazywane na Zachodzie Bison. W istocie były to nowe bombowce strategiczne Tu-95 skonstruowane przez Andrieja Tupolewa, które uważano za pierwsze radzieckie bombowce strategiczne, zdolne dolecieć do Stanów Zjednoczonych.

Pogoda była piękna, widoczność znakomita, więc zdjęcia również powinny wyjść świetnie, ale nie cieszyło to Austina, gdyż zdawał sobie sprawę, że jego samolot jest równie dobrze widoczny dla radzieckich myśliwców.

Nad Murmańskiem dwa pozostałe samoloty pokiwały skrzydłami na pożegnanie, zrobiły ciasny skręt i skierowały się w stronę Finlandii. On prowadził swój samolot na wschód.

– Rosyjskie migi! Zbliżają się – usłyszał w słuchawkach głos oficera obsługującego aparaturę namierzającą sygnały radzieckich samolotów.

Austin wychylił się. W dali dostrzegł sześć sylwetek samolotów. Z niepokojem zaobserwował, że nie były to MiG-15, wolne i osiągające zbyt niski pułap, aby mogły im zagrozić. Te miały smuklejsze kadłuby, nieco krótsze i grubsze skrzydła.

– To są Fresco! – powiedział do drugiego pilota.

Najnowsze MiG-17, wprowadzone do służby w październiku 1952 roku, przewyższały prędkością amerykański samolot i dorównywały mu pułapem.

Drugi pilot odwrócił fotel o 180 stopni i zasiadł przed aparaturą sterowania podwójnym działkiem kalibru 20 mm, umieszczonym w ogonie ich maszyny. Oczywiście słaba to była obrona przed radzieckimi myśliwcami. Nie mogliby zwyciężyć powietrznego starcia, a jedynie odpędzić atakujące samoloty i zmusić je do zachowania dystansu, co mogło pozwolić im bezpiecznie dotrzeć do granicy fińskiej.

Radzieckie myśliwce nie atakowały. Towarzyszyły im przez kilkanaście minut i nagle znikły. Nie musieli jednak długo czekać, żeby pojawiła się druga grupa. Tym razem nadlatywało ich dziesięć.

Austin uznał, że kontynuowanie lotu może być bardzo niebezpieczne. Wykonał zwrot i skierował samolot na zachód. I wtedy dostrzegł długie żółte smugi pocisków.

– Strzelają do nas! – krzyknął do drugiego pilota.

– Działka nie funkcjonują – zameldował tamten.

– Zrób coś! Kopnij je albo inaczej zmuś te cholerne działa do strzelania, bo spadniemy tutaj, jak kaczki!

Rosjanie najwidoczniej nie mieli zamiaru zestrzelić amerykańskiego samolotu, lecz chcieli zmusić go do lądowania. Żółte pasma pocisków smugowych mijały ich w odległości kilkudziesięciu metrów. Austin zdawał sobie sprawę, że ta zabawa zaraz się skończy i Rosjanie przestaną strzelać na postrach, a zaczną celować w niego.

Nagle Holt wydał okrzyk radości. Jakimś cudem udało mu się uruchomić działka i oddać parę strzałów, co zmusiło radzieckie samoloty do oddalenia się na bezpieczną odległość, ale nie do rezygnacji z pościgu. Już nie chcieli zmusić Amerykanów do lądowania. Zdecydowani byli ich zestrzelić.

Samolot zaczął gwałtownie wibrować, jakby wpadli w silne turbulencje.

– Trafili nas – krzyknął Holt.

– Meldować się! – rozkazał Austin. Słyszał, jak zgłaszają się po kolei wszyscy członkowie załogi. Nikt nie był ranny.

Wibracje nie ustawały, ale nie działo się nic poważniejszego. Pociski zapewne uszkodziły poszycie, może rozbiły jakieś urządzenia, lecz wszystkie mechanizmy, od których zależało bezpieczeństwo lotu, działały poprawnie.

I wtedy z przerażeniem dostrzegł, że wskaźnik paliwa szybko zbliża się do zera, co oznaczało, że został przestrzelony zbiornik. Benzyny ubywało w zastraszającym tempie, podczas gdy sześć silników uciekającego samolotu pracowało na maksymalnym ciągu. Szanse na wyrwanie się ścigającym myśliwcom malały z każdą sekundą.

Austin wiedział, że wielu jego kolegów nie powróciło z takich lotów. Wyglądało na to, że oni powiększą listę zestrzelonych.

Nagle radzieckie myśliwce zawróciły, co było nieomylnym znakiem, że minęli granicę Finlandii. Radość nie trwała długo. Cały czas z przestrzelonych zbiorników wyciekało paliwo. Na domiar złego radio było uszkodzone i mogli nadawać tylko na jednym kanale. Mieli jednak szczęście. Ich wezwania pomocy usłyszał pilot tankowca, pełniący bojowy dyżur na ich rodzimym lotnisku w Fairford w Wielkiej Brytanii. Łamiąc wszystkie przepisy, za co otrzymał później naganę, wyjechał na pas i wystartował na ratunek kolegom.

Austin patrzył teraz z rosnącym lękiem na wskaźnik paliwa, którego wskazówka zatrzymała się na zerze. Mogli jeszcze lecieć przez trzy lub cztery minuty.

– To chyba tankowiec – odezwał się drugi pilot, wskazując na połyskujący punkt daleko na horyzoncie.

– Lecę do niego – powiedział Austin. Myślał tylko o tym, by rzeczywiście był to tankowiec.

Z odległości kilkuset metrów nie mieli już wątpliwości. Przed nimi leciał KC-97, który wypuszczał z kadłuba długi wąż do zatankowania paliwa. Ich zbiorniki były już całkowicie puste.

Po powrocie do Stanów Zjednoczonych Harold Austin oraz dwaj inni piloci stanęli przed generałem Curtisem LeMayem, który wręczył im Distinguish Flying Cross za dzielną postawę. W pewnym momencie powiedział:

– Gdyby ten lot odbył się bez zakłóceń, może mielibyśmy trzecią wojnę światową.

Austin spojrzał zaskoczony na LeMaya. Stojący z boku generał Tommy Power zachichotał. Czyżby LeMay zażartował? Po latach Austin, wspominając tę sytuację, powiedział:

– Zawsze wydawało mi się, że był to dowcip, ale czasami myślałem, że generał mówił poważnie.

Nie mylił się. Generał mówił poważnie. On był przekonany, że należy uderzyć, zanim Związek Radziecki zdoła stworzyć siły strategiczne, które będą mogły zagrozić Ameryce.

Prezydent Dwight Eisenhower wiele by dał, aby wiedzieć, do jakiego etapu doszedł Związek Radziecki w rozbudowie swoich sił. Tym bardziej że od dawna prześladowała go myśl o niespodziewanym ataku. Bał się, że w czasie jego prezydentury któreś z amerykańskich miast stanie się celem nalotu nuklearnego, jak Pearl Harbor za czasów Roosevelta. Gruby raport CIA, który położył przed nim Gordon Gray, doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego, nie wydał się jednak lekturą godną szczególnej uwagi.

– Czytałeś to? – Eisenhower spojrzał na niego pytająco.

– Tak – Gordon pokiwał głową, już w ten sposób wyrażając dezaprobatę dla treści tajnego dokumentu.

– Domyślam się, co tam jest, ale przeczytaj najważniejsze fragmenty – Eisenhower odchylił się w fotelu.

Gray bez słowa otworzył teczkę. Przez chwilę przelatywał wzrokiem tekst, potem zaczął czytać:

– Nadzwyczajne środki bezpieczeństwa narzucone w państwach bloku komunistycznego efektywnie blokują stosowanie tradycyjnych metod wywiadowczych, jak praca tajnych agentów wykorzystujących specjalne środki przekazywania informacji, wypytywanie podróżnych wizytujących ważne obszary, nagrywanie rozmów i inne metody podsłuchów elektronicznych, przechwytywanie przesyłek pocztowych. W istocie cały zasób sztuki wywiadowczej wydaje się nieefektywny wobec bloku radzieckiego, a nie można wykorzystać innych metod.

Gray złożył dokumenty. Eisenhower patrzył na niego z wyraźnym zdziwieniem.

– Zadali sobie tyle trudu, żeby poinformować mnie, że nic nie mogą? A skoro moja agencja wywiadowcza nie potrafi dostarczyć podstawowych informacji o zamiarach przeciwnika, to jak mam prowadzić politykę?

U-2, jak wielki szybowiec

Dwight Eisenhower, który pół roku wcześniej, 20 stycznia 1953 roku, został zaprzysiężony jako trzydziesty czwarty prezydent Stanów Zjednoczonych, coraz wyraźniej zdawał sobie sprawę, że niewiele wie o zamiarach radzieckich polityków. Umarł Stalin, obalono Berię, władza przeszła w ręce nowych ludzi, którzy w polityce zagranicznej nie dokonali niczego. Byli nieznani od tej strony, i amerykańscy dyplomaci, którzy wiele lat spędzili w Moskwie, niewiele potrafili o nich powiedzieć. Było oczywiste, że polityka Związku Radzieckiego ulegnie zmianie, ale nikt nie potrafił przewidzieć, jakie to będą zmiany i jakie będzie ich tempo.

Eisenhower był jednak pierwszym prezydentem Stanów Zjednoczonych doskonale przygotowanym do korzystania z różnych form wywiadu i rozumiejącym, jak wielkie znaczenie mają tajne służby.

Pamiętał, że w czerwcu 1942 roku, gdy przybył do Wielkiej Brytanii jako dowódca sił amerykańskich na europejskim teatrze działań wojennych, Winston Churchill podczas obiadu w posiadłości premierów brytyjskich w Chequers wyjawił mu tajemnicę ośrodka w Bletchley Park, gdzie odczytywano niemieckie szyfrogramy, których treść była utajniona za pomocą maszyn Enigma. Eisenhower często korzystał z informacji z tego źródła. Potem napisał w liście do Churchilla: „Czy zechciałby pan przekazać wszystkim, którzy byli zaangażowani w tę działalność, wyrazy mojego największego podziwu i szczere podziękowanie za ich decydujący udział w zwycięstwie aliantów?”.

Tak napisał: „decydujący udział”, wiedział bowiem, jak bardzo wywiad przyczynił się do zwycięstwa wojsk inwazyjnych, które 6 czerwca 1944 roku pod jego dowództwem dokonały nadzwyczaj trudnej operacji zdobycia francuskiego brzegu.

Te doświadczenia wpłynęły na jego podejście do wywiadu, gdy objął najwyższe stanowisko w państwie. Nie spodziewał się wiele po amerykańskich szpiegach w Rosji. Jeżeli w ogóle byli, to mieli znikome możliwości działania. Z Rosjanami spotykał się w czasie wojny i mógł się przekonać, jak bardzo są nieufni i zamknięci w sobie. Generał George Marshall opowiadał mu o przebiegu negocjacji z Rosjanami, dotyczących ustalenia wielkości amerykańskiej pomocy dla Armii Czerwonej.

– Ile dział przeciwpancernych potrzebuje wasza dywizja? –zapytał brytyjski generał. I chcąc zyskać zaufanie sojuszników, natychmiast dodał: – Nasza ma siedemdziesiąt dwa działa.

Było to całkowicie naturalne pytanie, a jednak usłyszeli wymijającą odpowiedź:

– To zależy, jaka dywizja...

– Na przykład dywizja piechoty...

– To zależy, gdzie ma walczyć – odpowiedzieli Rosjanie.

W tym wielkim państwie opanowanym całkowicie przez terror, gdzie syn donosił na ojca, a do codzienności należały sąsiedzkie oskarżenia, których służba bezpieczeństwa nigdy nie lekceważyła, choć byłyby najbardziej wydumane, funkcjonowanie siatek szpiegowskich wydawało się nieprawdopodobieństwem. Radziecki kontrwywiad był nadzwyczaj sprawny, a próba założenia rezydentury CIA w Moskwie zakończyła się kompromitacją amerykańskich tajnych służb. Szef tej placówki ledwie przyjechał do Moskwy w 1953 roku, a już wdał się w romans z kobietą podstawioną przez tajne służby, o czym przekonał się, gdy Rosjanie pokazali mu zdjęcia, żądając, aby dla nich pracował. Miał jednak tyle przyzwoitości, że zgłosił się do ambasadora i wyznał swój grzech. Został natychmiast odesłany do Stanów, ale w najbliższych tygodniach dwunastu innych pracowników przyznało się do romansów utrwalonych na zdjęciach przez Rosjan.

W takiej sytuacji najcenniejszymi informatorami byli pracownicy ataszatów wojskowych, którzy mozolnie zbierali wszelkie materiały. Na przykład amerykański attaché wraz z kolegami z ambasady brytyjskiej i kanadyjskiej 30 lipca 1953 roku zauważył na moskiewskim lotnisku Ramienskoje nowy radziecki samolot, znacznie większy od Tu-4, o kadłubie i stateczniku zbliżonym do amerykańskiego B-47. Chodziło oczywiście o nowy bombowiec Miasiszczewa, który Rosjanie zapewne specjalnie wyciągnęli z hangaru, aby zachodni dyplomaci mogli z daleka na niego popatrzeć.

Kilka miesięcy później pracownik amerykańskiego ataszatu major George Van Laethan, jadąc drogą z Kijowa do Moskwy, wykrył dzięki kieszonkowemu detektorowi sygnały wysyłane przez stację radiolokacyjną nowej baterii przeciwlotniczej, zainstalowanej piętnaście kilometrów od stolicy.

Nikita Chruszczow,

premier i sekretarz generalny

Zdobywane w ten sposób informacje były cenne, ale Eisenhower chciał wiedzieć, jak przebiega rozbudowa radzieckich sił strategicznych, które mogły stanowić realne zagrożenie dla Stanów Zjednoczonych.

– Rosjanie zbudowali mur dookoła swoich granic – powiedział Eisenhower do Graya. – Ale nie założą nań dachu. A my będziemy mogli zajrzeć tam z góry, obejrzeć wszystko, co widać i wychwycić najważniejsze sygnały.

Zwiad lotniczy i elektroniczny nie był pomysłem Eisenhowera, ale to on przyczynił się do szybkiej rozbudowy tej najbardziej nowoczesnej dziedziny wywiadu.

Elektroniczne ośrodki ulokowane w Turcji w Karamursel nad morzem Marmara, w Sinopie i w Samsun nad brzegiem Morza Czarnego rejestrowały sygnały wysyłane podczas radzieckich prób rakietowych. Radar w Samsun o zasięgu blisko dwóch tysięcy kilometrów mógł wykryć i śledzić radzieckie rakiety średniego zasięgu, wystrzeliwane z poligonu w Kapustin Jarze w stronę granicy z Afganistanem, oraz rakiety balistyczne lecące w stronę Oceanu Spokojnego.

Prezydent najbardziej jednak liczył na informacje zdobywane przez samoloty szpiegowskie, choć zdawał sobie sprawę, że jest to szczególnie niebezpieczna forma wywiadu. Samoloty szpiegowskie wdzierały się w przestrzeń suwerennego państwa, a więc łamały prawo międzynarodowe. Tym samym radziecka dyplomacja zyskiwała pretekst do atakowania Ameryki na forum międzynarodowych organizacji. To jednak nie był największy problem. Załogi samolotów szpiegowskich były coraz bardziej zagrożone zestrzeleniem, gdyż Związek Radziecki wprowadzał do uzbrojenia swoich sił powietrznych coraz lepsze myśliwce przechwytujące i radary. Ponadto wiele samolotów zwiadowczych wywodziło się z bombowców i ich sylwetki niewiele różniły się od pierwowzorów. W warunkach szczególnego napięcia Rosjanie mogli uznać, że mają nad głowami nie samolot rozpoznawczy, lecz bombowy i zareagować wysłaniem swoich bombowców. Potrzebny więc był specjalny samolot, już bez wad trapiących zwiadowcze maszyny amerykańskich sił zbrojnych. Eisenhower rozumiał, że to nie samoloty US Air Force powinny dokonywać lotów nad terytorium, lecz jakaś rządowa agencja, na przykład CIA. Projekt takiego samolotu już istniał, choć prezydent nic o tym nie wiedział.

Założyciel i dyrektor sekcji Rozwoju Zaawansowanych Projektów zakładów lotniczych Lockheed Clarence L. „Kelly” Johnson uważał, że zaprojektowany przez jego zespół samolot XF-104 pozwoli przeprowadzać bezpieczne przeloty nad radzieckim terytorium. Samolot był napędzany jednym silnikiem, miał długie skrzydła i był bardzo lekki. Projekt był tak rewolucyjny, że wywołał sprzeciw dowództwa US Air Force. Jakże samolot bardziej podobny do szybowca niż solidnej wojskowej maszyny, lecący z prędkością kilkuset kilometrów na godzinę, może bezpiecznie przelecieć nad wrogim państwem i umknąć myśliwcom? Projekt został odrzucony, ale nie został zapomniany dzięki temu, że spodobał się Edwinowi H. Landowi, członkowi specjalnej komisji, która z polecenia prezydenta badała możliwości prowadzenia wywiadu przeciw Związkowi Radzieckiemu. Późnym wieczorem 24 listopada 1954 roku prezydent zaakceptował plany nowego samolotu. Na wykonanie zadania zespół konstruktorów z zakładów Lockheeda otrzymał osiem miesięcy.

Johnson uznał, że samolot musi być lekki, a najlepszą metodą zmniejszenia wagi samolotu jest zmniejszenie wagi jego elementów, najlepszą zaś metodą na zrealizowanie takiego założenia jest pozbycie się tych elementów. Tak też postąpił Johnson. Początkowo planował, że samolot będzie startował na wózku, który odrzuci po wzbiciu się w powietrze, a wyląduje na płozie wysuwanej z kadłuba. To rozwiązanie budziło jednak największe zastrzeżenia komisji, więc konstruktorzy zastosowali tak zwane podwozie rowerowe: koła ustawione w jednej linii, wysuwane z przodu i tyłu kadłuba, oraz niewielkie kółka podpierające skrzydła. Aby maksymalnie zmniejszyć ciężar, nawet kółka na skrzydłach miały być odrzucone po starcie, a w czasie lądowania końce skrzydeł miały ślizgać się na płozach po betonie pasa lotniska.

Kamery fotograficzne i instrumenty pomiarowe mogły być przewożone w komorze na tyłach kabiny pilota, zamykanej z góry i z dołu. Dawało to możliwość szybkiej wymiany sprzętu, bez naruszania charakterystyki samolotu.

Łazar Kaganowicz

Zespół Johnsona, pracując w całkowitej tajemnicy, w ciągu dwudziestu pięciu dni zaprojektował i wybudował pierwszy prototyp. 6 sierpnia 1955 roku samolot wystartował z bazy Groom Dry Lake w Newadzie. Okazał się bardzo dobry w powietrzu, ale bardzo niechętny do lądowania. Oblatywacz pięć razy nadlatywał nad lotnisko, zanim udało mu się szczęśliwie dotknąć ziemi. Te kłopoty wynikały z małego ciężaru samolotu i ogromnych rozmiarów jego skrzydeł. Podczas kolejnych prób ujawniono kłopoty w locie na dużej wysokości. Problemy te można było rozwiązać jedynie przez bardzo rygorystyczne przestrzeganie przez pilotów instrukcji pilotażu.

Do pierwszego bojowego lotu U-2 wystartował 4 lipca 1956 roku z bazy amerykańskiego lotnictwa w Wiesbaden w RFN. Kilka miesięcy później dostarczono samoloty tego typu do bazy Incirlik w Turcji, a następnie Atsugi, pod Tokio.

U-2 spełniły wszystkie pokładane w nich nadzieje. Podobno podczas czterogodzinnego lotu kamery mogły sfotografować pas ziemi o długości 4300 kilometrów i szerokości 780 kilometrów. Analiza setek zdjęć zrobionych w czasie misji pozwalała wykryć wyrzutnie rakiet balistycznych, koszary wojskowe, nowe typy sprzętu wojskowego, zmiany w zakładach przemysłowych, rodzaj ich produkcji. I co najważniejsze: był to samolot bezpieczny, gdyż leciał tak wysoko, że nie mógł go doścignąć żaden radziecki myśliwiec ani żadna radziecka rakieta przeciwlotnicza. Amerykanie zdawali sobie jednak sprawę, że pewnego dnia ta przewaga się skończy.

Talia asów

Dlaczego Gieorgij Malenkow tak łatwo oddał władzę?

W lutym 1955 roku w czasie plenum KC KPZR członkowie Prezydium wystąpili przeciwko niemu, obarczając go odpowiedzialnością za zły stan rolnictwa. Był premierem, więc odpowiadał za stan gospodarki. Usiłował dokonać reform. W sierpniu 1953 roku przedstawił program daleko idących zmian: wstrzymanie największych inwestycji w przemyśle ciężkim, rozwój przemysłu produkującego towary rynkowe, rozwój budownictwa mieszkaniowego, służby zdrowia i handlu. Zaproponował również reformę systemu podatkowego w rolnictwie, który był ogromnym ciężarem dla chłopów i hamował rozwój produkcji rolnej. Ludziom to się podobało. Chłopi chwalili Malenkowa, jako tego, który rozumie ich ciężki los.

Nikita Chruszczow wygłasza tajny referat na XX Zjeździe

Z tych planów niewiele udało się zrealizować, a ponadto obrócono je przeciwko Malenkowowi.

– Szukał taniej popularności – oskarżał go Chruszczow – a nawet wykazywał skłonności dyktatorskie! Pozornie dzielił władzę z innymi, a w rzeczywistości chciał przejąć wszystko w swoje ręce. I to nie jest sprawa politycznego czy zawodowego sposobu rządzenia. To są dyktatorskie zapędy!

Bez wątpienia Prezydium poszukiwało kozła ofiarnego, na którego można było zrzucić odpowiedzialność za załamanie gospodarcze. Malenkow przyjął zarzuty i gotów był ustąpić ze stanowiska, ale czy tylko z powodu błędów, które popełnił jako premier, czy też z lęku przed ujawnieniem zbrodni z przeszłości? W 1949 roku wspólnie z Berią wprowadzał represje w Leningradzie; ponosił bezpośrednią odpowiedzialność za śmierć setek działaczy komunistycznych. Wiedział, że dowody pozostały, choć tuż po aresztowaniu Berii członkowie Prezydium prześcigali się w niszczeniu papierów z jego archiwum, które mogły być podstawą oskarżeń o udział w zbrodniach. Nie dotarli do wszystkich. A bez wątpienia udało się to Iwanowi Sierowowi[116], wiceministrowi bezpieczeństwa państwowego, który był prawą ręką Berii, a jednocześnie pozostawał lojalny wobec Chruszczowa. Zyskał tak duże zaufanie sekretarza generalnego, że otrzymał od niego zadanie zorganizowania jego ochrony osobistej. Dla Malenkowa było więc oczywiste, że dokumenty z archiwum Berii dotyczące sprawy leningradzkiej znalazły się w rękach Chruszczowa. Mógł zatem nie tylko zniszczyć reputację premiera, lecz doprowadzić do procesu. Wielu odpowiedzialnych za represje w Leningradzie stanęło przed sądem i zostało skazanych na karę śmierci, a przecież ich udział w tej zbrodni był mniejszy niż Malenkowa.

Na sesji Rady Najwyższej ZSRR odczytano prośbę Malenkowa o zwolnienie ze stanowiska premiera. Chruszczow odniósł ostateczny triumf. Szefem rządu został Nikołaj Bułganin, zaś resort obrony przejął marszałek Gieorgij Żukow. Czołowe stanowiska w państwie zostały obsadzone przez popleczników Chruszczowa i w ten sposób sekretarz generalny znalazł się o krok od przejęcia pełni władzy. W dalszym ciągu była to władza ukształtowana na sposób stalinowski i Chruszczow rozumiał, że utrzymywanie w niezmienionej postaci tego systemu zagraża i jemu. Musiał to zmienić! Narastał też inny problem.

Śmierć Stalina dała nadzieję milionom ludzi zamkniętym w obozach. Oczekiwali na zwolnienie i rehabilitację. Mijały tygodnie, a oni wciąż byli za kolczastymi drutami.

Imperium terroru, nazwane później Archipelagiem GUŁAG od nazwy Głównego Zarządu Obozów (Gławnoje Uprawlenije Łagieriej), a obejmujące setki obozów, których liczby zapewne nie pozna nikt, istniało nadal. Złagodzono dyscyplinę, ale w niewielkim stopniu: więźniom zezwolono na widzenia z rodzinami, przyjmowanie paczek, zdjęto kraty z okien obozowych baraków, z więziennych drelichów odpruto numery. W niektórych przypadkach zrehabilitowano niewinnie skazanych i zezwolono im na powrót do domów, choć dotyczyło to głównie zasłużonych bolszewików, wysokich funkcjonariuszy partyjnych lub najbliższych członków ich rodzin. W 1955 roku do domów wróciło około dziesięciu tysięcy ludzi. W łagrach pozostawało prawie półtora miliona więźniów. Spośród nich 448 tysięcy odbywało karę za „zbrodnie kontrrewolucyjne”, a więc byli to ludzie skazani pod wyimaginowanymi zarzutami, oczekujący coraz bardziej niecierpliwie na sprawiedliwość.

Sytuacja zaogniała się coraz bardziej. W 1953 roku w dwóch kopalniach w Workucie wybuchły zamieszki. Zastrajkowali też więźniowie pracujący w kopalni Kapitalnaja w Norylsku. Latem 1953 roku zbuntowali się więźniowie specjalnego obozu nr 2 w Norylsku. W maju i czerwcu 1954 roku doszło do walk w obozie nr 6 w Workucie oraz do najkrwawszego, trwającego ponad miesiąc buntu obozie nr 4 w rejonie Karagandy. Wieści o krwawych walkach rozeszły się szybko i spowodowały wrzenie w wielu innych obozach.

We wszystkich przypadkach skierowano do akcji wojska Ministerstwa Spraw Wewnętrznych pod dowództwem generała Iwana Maslennikowa, które krwawo stłumiły bunty przy użyciu samochodów pancernych i broni maszynowej. Wiadomo, że w Norylsku oddziały MSW zabiły kilkuset więźniów. Nigdy zapewne nie dowiemy się, ilu zginęło w innych obozach.

Dla Chruszczowa był to ostateczny sygnał, że dłużej nie można odwlekać ostatecznego rozwiązania. Ale jak pogodzić uwolnienie niesłusznie skazanych z zapewnieniem bezkarności ich katom? Uznał, że nie można dłużej ukrywać tego, o czym wszyscy wiedzieli. Zdecydował się publicznie powiedzieć o stalinowskich zbrodniach, co miało być zerwaniem z tamtym okresem i stanowić początek budowy nowego systemu rządów.

XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego rozpoczął obrady 14 lutego 1956 roku. Kilka dni później Chruszczow zebrał członków Prezydium i powiedział:

R-7, największa rakieta świata

– Co zrobimy w sprawie tych, którzy byli aresztowani i zlikwidowani? Zjazd zbliża się do końca – czy rozejdziemy się, nie mówiąc ani słowa o nadużyciach władzy popełnionych za czasów Stalina? Teraz wiemy, że ludzie, którzy cierpieli w czasie represji, byli niewinni. Mamy niepodważalne dowody, że nie byli to wrogowie ludu, ale ludzie uczciwi oddani partii, rewolucji, leninowskiej sprawie i budowie socjalizmu i komunizmu w Związku Radzieckim. Nie możemy dłużej trzymać tych ludzi na wygnaniu czy w obozach. Musimy znaleźć sposób, by ich tu sprowadzić.

– Co się z tobą dzieje? Czy wiesz, co mówisz? – odezwał się marszałek Kliment Woroszyłow. – Jak to się odbije na autorytecie naszej partii i naszego kraju? Nie utrzymasz tego w tajemnicy. Szybko rozejdzie się, co stało się za Stalina, a potem ludzie wskażą na nas. Co my będziemy mogli powiedzieć o naszej roli w czasach Stalina?

Tak, każdy z członków najwyższych władz w mniejszym lub większym stopniu ponosił odpowiedzialność za zniewolenie społeczeństwa i każdy miał powody, aby obawiać się odpowiedzialności.

– Doprowadzisz do tego, że będą nas sądzili katorżnicy! – zarzucił Chruszczowowi Łazar Kaganowicz[117]. On, wierny pomocnik Stalina, miał szczególne powody, aby bać się ujawnienia zbrodni.

– I tak nie utrzymamy tajemnicy – odpowiedział spokojnie Chruszczow. – Wcześniej czy później ludzie zaczną wychodzić z więzień i obozów i wrócą do miast. Opowiedzą swoim znajomym, przyjaciołom, towarzyszom i każdemu w ich domach, co się stało. Cały kraj i cała partia dowiedzą się, że ludzie spędzili dziesięć do piętnastu lat w więzieniach. Za co? Za nic! Oskarżenia były fałszywe!

Nie znajdowali argumentów, aby zmienić stanowisko Chruszczowa, ale nie chcieli zaakceptować jego projektu publicznego potwierdzenia, że w kraju przez wiele lat dokonywano masowych zbrodni. Przekonywał ich dalej:

– Wkrótce po zakończeniu obrad więźniowie zaczną powracać do domów i informować ludzi w swój sposób o tym, co się stało. A wtedy delegaci na Zjazd będą mieli prawo zapytać nas: „Jak to może być, towarzysze? Dlaczego nie powiedzieliście nam o tych strasznych sprawach na XX Zjeździe? Musieliście o nich wiedzieć!”.

Żaden z argumentów nie zmieniał stanowiska ludzi bojących się odpowiedzialności za stare czasy. Wciąż nie zgadzali się na wystąpienie sekretarza generalnego z referatem ujawniającym zbrodnie. Wtedy Chruszczow zagroził:

– W chwili rozpoczęcia obrad Zjazdu wygasają pełnomocnictwa organów kierowniczych i tylko Zjazd jest uprawniony do rozstrzygania wszystkich głównych problemów. Nikt nie zabroni mnie, jako zwykłemu delegatowi na Zjazd, wypowiedzieć się na ten temat [zbrodni stalinowskich – B.W.] na jednym z posiedzeń. Jeżeli członkowie Prezydium KC pozostaną temu przeciwni, to wówczas zwrócę się bezpośrednio do delegatów Zjazdu z prośbą o wysłuchanie mojego przemówienia!

To był sprytny zabieg. W czasie obrad Chruszczow, jak każdy członek partii, delegat na Zjazd, mógł zażądać udzielenia mu głosu. Przeciwnicy znali go dobrze i wiedzieli, że tak postąpi. Musieli skapitulować.

Kiedy Nikita Chruszczow wchodził na mównicę 25 lutego 1956 roku, prowadziły go niespokojne spojrzenia członków kierownictwa partii. Zrobili jednak wszystko, aby ograniczyć następstwa referatu. Przede wszystkim uzyskali to, że referat miał być wygłoszony po wyborach nowego Komitetu Centralnego, gdyż obawiali się, że straciliby szanse na ponowny wybór, gdyby sala poznała zakres zbrodni. Ponadto Chruszczow miał wystąpić na specjalnym zamkniętym posiedzeniu, na który wstęp, za specjalnymi przepustkami, mieli tylko wybrani goście. Nie rozproszyło to jednak wszystkich obaw ludzi z otoczenia Chruszczowa. Wiedzieli, że nie on pisał teksty przemówień, a wygłaszając je często improwizował, mówił o sprawach, o których nie wspominano w tekście. I tym razem mógł tak postąpić, a uniesiony mówczym zapędem mógł ujawnić o wiele więcej, niż można było.

– Towarzysze! W referacie sprawozdawczym Komitetu Centralnego partii na XX Zjeździe, w wielu przemówieniach delegatów, jak również poprzednio na posiedzeniach plenarnych mówiono niemało o kulcie jednostki i jego szkodliwych następstwach – zaczął przemówienie Chruszczow. Jeszcze nic nie zapowiadało burzy.

Oddał hołd Stalinowi jako wybitnemu rewolucjoniście, człowiekowi, który miał niekwestionowane zasługi dla rewolucji i zwycięstwa w wojnie domowej. Nagle padły słowa o tym, jak Stalin przejął władzę wbrew woli Lenina, gdyż zataił testament wodza rewolucji. I Chruszczow zaczął wyliczać stalinowskie zbrodnie.

Wstrząśnięci delegaci słuchali o masowych aresztowaniach i masowych egzekucjach, o torturach, o represjonowaniu rodzin oficerów i funkcjonariuszy partyjnych niesłusznie oskarżanych i skazywanych na śmierć lub wieloletnie więzienie. Wiedzieli o represjach, gdyż z otoczenia każdego z nich znikali ludzie oskarżeni o zdradę, szpiegostwo, szkodnictwo gospodarcze. Ale wierzyli w te oskarżenia. Uważali, że NKWD usuwa wrogów i zdrajców. Nie mogli jednak znać skali represji, które dotykały ludzi niewinnych, bezgranicznie oddanych komunizmowi. Dowiadywali się, że nie była to odległa historia lat trzydziestych, ale że jeszcze w 1953 roku Stalin szykował nowe czystki, których ofiarą miało paść całe kierownictwo partii komunistycznej, członkowie rządu i setki tysięcy innych ludzi.

Chruszczow wygrał wielką batalię o przywództwo w partii. Oskarżenie Stalina było jednocześnie oskarżeniem jego najbliższych współpracowników: Mołotowa, Kaganowicza, Malenkowa. Spychał ich w ten sposób na dalszy plan i zyskiwał możliwość całkowitego odsunięcia tych ludzi, którzy wciąż byli jego rywalami.

Zdobył ważny atut na arenie międzynarodowej: uznanie państw demokratycznych, które uwierzyły, że zdecydowany jest zerwać z polityką Stalina i zakończyć zimną wojnę. Już wcześniej wykonał kilka gestów, które pozytywnie nastawiły do niego amerykańską administrację. Przede wszystkim zrealizował wiele postulatów przedstawionych w apelu prezydenta Eisenhowera z kwietnia 1954 roku, wzywającego nowych przywódców Związku Radzieckiego do wykorzystania szansy zbudowania trwałego pokoju. Prezydent domagał się, aby zawrzeć pokój w Korei, podpisać traktat w sprawie Austrii, wciąż okupowanej przez wojska radzieckie, zwolnić jeńców wojennych i zaprzestać wyścigu zbrojeń.

Wojna w Korei zakończyła się rozejmem zawartym 27 lipca 1953 roku. Traktat w sprawie Austrii[118] podpisano w maju 1955 roku po bezpośrednich rozmowach Nikity Chruszczowa i austriackiego kanclerza Juliusa Raabego. W tym samym miesiącu do Moskwy przyjechał Konrad Adenauer, kanclerz Republiki Federalnej Niemiec, który wynegocjował zwolnienie jeńców przetrzymywanych w radzieckich obozach (pierwszy transport dotarł do Niemiec w październiku 1955 roku), a ponadto obydwa państwa zgodziły się nawiązać stosunki dyplomatyczne.

XX Zjazd miał przypieczętować otwarcie nowej ery w radzieckiej polityce. Ale nie w polityce zagranicznej.

Chruszczow zdecydowany był siłą utrzymać wojenne zdobycze Związku Radzieckiego, co udowodnił już po kilku miesiącach po zakończeniu Zjazdu, wysyłając wojska, aby nie dopuścić do zmian w Polsce i zdławić powstanie w Budapeszcie. Zdecydowany był wzmocnić obóz socjalistyczny, przejmując pełną kontrolę nad Berlinem podzielonym na dwie części. A wiedząc, że Stany Zjednoczone nie są gotowe do wojny nuklearnej, postanowił nową broń wykorzystać jako główny atut polityczny. Potrzebował jednak spektakularnych osiągnięć, które pomogłyby mu przestraszyć rządy zachodnich mocarstw.

Wyrzutnia na poligonie Tjuratam; zdjęcie z samolotu U-2

Tuż po zakończeniu obrad wybrał się w daleką podróż na wielki poligon rozciągający się na trzech tysiącach kilometrów kwadratowych w rejonie kazachskiej miejscowości Tjuratam[119]. Ze względu na utrzymanie tajemnicy ośrodek ten nazwano Bajkonur, aby zmylić zachodni wywiad, gdyż miejscowość o tej nazwie leżała w odległości ponad trzystu kilometrów na północny wschód od Tjuratam. Poligon wraz z ośrodkiem rakietowym założono w 1955 roku, aby Siergiej Korolow mógł tam prowadzić próby ze swoimi rakietami.

W lutowe południe 1956 roku długa kolumna czarnych samochodów zatrzymała się przy wielkim hangarze zbudowanym na kazachskim stepie. Z grupki stojącej przy bramie hangaru wysunął się krępy mężczyzna i szybko podszedł do pierwszego samochodu, z którego wysiadł Nikita Chruszczow.

– Wybaczcie, towarzyszu sekretarzu, że nie witałem was na lotnisku, ale prace montażowe wymagają mojej obecności tutaj. Nie możemy sobie pozwolić na opóźnienia – powiedział. Był to Siergiej Korolow.

Chruszczow uścisnął mu rękę i ruszył przodem. Przez boczne drzwi weszli do hangaru i po metalowych stopniach wspięli się na antresolę, z której widać było rakietę. Chruszczow podniósł dłoń do czoła, chcąc osłonić oczy przed promieniami słońca wpadającymi przez okna wysoko nad podłogą.

– Ho, ho, ho! Wielka ta wasza rakieta! – wykrzyknął zdziwiony i wyraźnie zadowolony. – No, proszę, ledwo dwa lata temu Rada Ministrów podjęła decyzję o budowie, a wy już macie gotową. Wielka ta rakieta...

– Ciężar startowy wynosi dwieście siedemdziesiąt ton. Ciężar głowicy wodorowej – sześć ton – wyjaśniał Korolow w sposób, który wady zamieniał w zalety. Ciężar rakiety jego konstrukcji był trzykrotnie większy niż rakiet amerykańskich, ale Chruszczow mógł uznać, że im większa, tym lepsza.

– Kiedy przewidujecie próbę? – zapytał.

– Chciałbym przeprowadzić ją w połowie sierpnia tego roku, ale nie wiem, czy dotrzymamy terminu. Problemów jest dużo.

– Jakie są szanse na sukces?

– Nie mogę powiedzieć, że sto procent, towarzyszu sekretarzu. Zapewniam was, że uda się...

– Liczę na to. Liczę na was, towarzyszu Korolow.

Sputnik I, niewielka kula, która wstrząsnęła światem

Sputnik I

Chruszczow wraz z towarzyszącymi mu członkami Prezydium Komitetu Centralnego w asyście Korolowa rozpoczął spacer wzdłuż rakiety, leżącej na gigantycznej lawecie. Był to jednocześnie pojazd, który miał dowieźć rakietę na stanowisko startowe i ustawić pionowo.

Ogromne rozmiary rakiety, a zwłaszcza silników doczepionych do boków wielkiego walca, zrobiły wrażenie na Chruszczowie, i to znacznie większe niż informacje o sile niszczącej głowicy wodorowej. Wynosiła trzy megatony, co stanowiło odpowiednik wybuchu trzech milionów ton trotylu. Ta jedna głowica, eksplodując nad Nowym Jorkiem, zmiotłaby miasto z jego dziesięcioma milionami mieszkańców i pozostawiła wypalone drapacze na Manhattanie.

Chruszczow wrócił do Moskwy pod wrażeniem wizytacji rakietowego poligonu. Wkrótce odbył się udany test rakiety średniego zasięgu R-5M, która uzbrojona w głowicę nuklearną przeleciała tysiąc dwieście kilometrów.

Postanowił ogłosić światu, jak potężną broń mieli dać mu radzieccy naukowcy.

18 kwietnia 1956 roku wraz z premierem Nikołajem Bułganinem oraz Igorem Kurczatowem przybył na pokładzie okrętu do Wielkiej Brytanii. Wizyta miała być dowodem otwarcia Związku Radzieckiego po wielu latach stalinowskiej izolacji i gestem pojednania wobec Zachodu. W istocie Chruszczow nie omieszkał postraszyć Brytyjczyków, informując, że Związek Radziecki ma wystarczająco dużo rakiet, aby zetrzeć z powierzchni ziemi każde europejskie państwo. Kierował te słowa do premiera Anthony’ego Edena[120], ale wiedział, że natychmiast dotrą do prezydenta Eisenhowera. Miała to być odpowiedź na upokorzenie, jakiego Związek Radziecki doznał w tygodniach poprzedzających przyjazd Chruszczowa do Londynu.

Od 21 marca 1956 roku z bazy North Star na Grenlandii startowało po dziesięć samolotów rozpoznawczych RB-47. Lecąc w parach, które tworzyły samolot zwiadu fotograficznego i elektronicznego, docierały do Bieguna Północnego, gdzie w powietrzu tankowały paliwo i kierowały się nad Zachodnią Syberię. Tam, głęboko nad terytorium Związku Radzieckiego, wykonywały skręt i leciały na wschód. Żaden z tych samolotów nie został wykryty przez radzieckie stacje radiolokacyjne, a jedynie niektóre zostały przypadkowo zauważone przez załogi radzieckich samolotów. Oznaczało to, że syberyjska granica Związku Radzieckiego, ponad którą mógł zostać dokonany nalot nuklearny, w ogóle nie jest strzeżona. To jeszcze nie było najgorsze. Najbardziej spektakularny wypad amerykańskich samolotów miał zostać dokonany 6 maja tego roku. Tymczasem kilka dni przed przyjazdem Chruszczowa do Londynu generał Curtis LeMay wygłosił wykład w National War College.

Rakieta R-7 ustawiana na stanowisku startowym

– Związek Radziecki nie jest w stanie osiągnąć decydującego zwycięstwa, ale buduje bombową siłę o zasięgu globalnym, z samolotami i nuklearną bronią odpowiedniej jakości, aby osiągnąć takie zwycięstwo, niszcząc serce Stanów Zjednoczonych – powiedział generał.

A potem padły słowa, które mogły zatrwożyć radzieckich dowódców i polityków. Wypowiedział je bowiem dowódca Strategic Air Force, znany z agresywności i bezwzględności działania:

– Przyjmijmy, że tego ranka otrzymany został rozkaz użycia całej naszej nuklearnej mocy. Mam nadzieję, oczywiście, że to nigdy nie nastąpi. Między zachodem słońca dzisiaj i wschodem jutro Związek Radziecki przestałby istnieć jako poważna siła militarna, a także jako państwo. Większość jego sił dalekiego zasięgu byłaby rozbita, ośrodki przemysłowe i decyzyjne zostałyby zniszczone. Komunikacja byłaby zrujnowana, a większość potencjału ekonomicznego – zredukowana. Ranek wstałby nad narodem budzącym się biedniejszym niż Chiny, mniej licznym niż Stany Zjednoczone i skazanym na życie z rolnictwa przez wiele pokoleń.

To brzmiało jak groźba, na którą Chruszczow odpowiedział, mówiąc o możliwości dokonania masowego ataku nuklearnego na amerykańskich sojuszników na kontynencie europejskim.

Gdy wrócił do Moskwy, przeżył następne upokorzenie. 6 maja, w pełnym blasku dnia, sześć samolotów RB-47E zatankowało paliwo nad Biegunem i lecąc skrzydło w skrzydło, skierowało się nad portowe miasto Ambarczik w Zachodniej Syberii nad Morzem Łaptiewów. Tam wszystkie zakręciły na wschód i ponad radzieckimi bazami dotarły nad port Anadyr u ujścia rzeki o tej samej nazwie, gdzie zmieniły kurs i skierowały się nad Cieśninę Beringa, a stamtąd wprost do bazy Eielson na Alasce.

Tuż po wylądowaniu technicy wydobyli kasety z taśmami magnetycznymi, aby wysłać je samolotem do centrum NSA. Wynik był szokujący. Aparatura samolotów, które dokonały tak śmiałego rajdu, nie zarejestrowała żadnego sygnału stacji radiolokacyjnej. Dowództwo w Moskwie nie wiedziało, że sześć samolotów przekroczyło granicę państwa i przeleciało nad ich terytorium kilka tysięcy kilometrów. Decyzję o wysłaniu tych samolotów podjął generał LeMay, który zapewne kierował się wynikami lotów z poprzednich tygodni, gdy żaden z samolotów nie został wykryty. Nie mógł mieć absolutnej pewności, że i tym razem tak się stanie.

Gdyby jednak obsługa radaru dostrzegła sześć samolotów i zaalarmowała Moskwę, mogłoby to zostać uznane za początek ataku nuklearnego. Rozpoznawcze RB-47E niewiele różniły się od bombowców B-47, z których każdy mógł być uzbrojony w bomby wodorowe. Stało się to trzy tygodnie po przemówieniu LeMaya w National War College, gdy wprost groził nuklearnym uderzeniem. Czy wtedy, 6 maja 1956 roku, Chruszczow, dowiadując się, że sześć amerykańskich bombowców znalazło się nad terytorium jego kraju, nie wydałby rozkazu uderzenia odwetowego? Czy nie była to prowokacja LeMaya?

Osiem dni po tym wydarzeniu ambasador amerykański został wezwany do Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdzie wręczono mu notę protestacyjną przeciwko naruszaniu radzieckiej przestrzeni powietrznej. Nie napisała o tym żadna z gazet – upokorzenie było zbyt duże.

Chruszczow zrozumiał jedno: Amerykanie bardziej boją się jego oświadczeń niż jego broni. Nadchodził jednak czas, gdy miał otrzymać kartę atutową.

Sygnał sputnika

Stacja nasłuchowa w Samsun zarejestrowała 12 sierpnia 1957 roku dane telemetryczne, których analiza wykazała jednoznacznie, że pochodziły z rakiety wystrzelonej z bazy w Tjuratam. O istnieniu tego poligonu Amerykanie dowiedzieli się przypadkowo w lutym tego roku. Pilot samolotu szpiegowskiego, przelatując nad Turkiestanem, zauważył w oddali dziwne obiekty. Uznał, że warto zboczyć z zaplanowanego kursu i skierował samolot w tamtą stronę. Pogoda była piękna, widoczność znakomita, więc kilkaset zdjęć, jakie zrobiły kamery, było tak dobrej jakości, że na ich podstawie wykonano kartonową makietę całej bazy z drogami dojazdowymi i liniami kolejowymi, stanowiskami do badania silników rakietowych i stanowiskiem startowym otoczonym wysokim betonowym murem.

Wiadomość o pierwszej próbie rakiety międzykontynentalnej była szokiem dla Amerykanów, tym większym że specjaliści z National Intelligence Estimate, organizacji analizującej dane wywiadowcze, oceniali, iż Związek Radziecki zbuduje pierwszą rakietę o zasięgu międzykontynentalnym nie wcześniej niż w 1960 roku, a najpewniej w 1961 roku. Kilkanaście dni później szef wywiadu poinformował prezydenta, że oceny te muszą zostać zmienione, zaś start rakiety jest „sprawą najwyższej wagi”. Nikt jednak w Stanach Zjednoczonych nie nagłaśniał tej sprawy, gdyż w ten sposób wywiad ujawniłby, jak dużo wie o radzieckich próbach.

Nie trzeba było jednak długo czekać. Dwa miesiące po próbie wielkiej rakiety R-7 z Tjuratam wystartowała rakieta tego samego typu, lecz w jej głowicy umieszczono kulę ważącą niecałe 84 kilogramy – Sputnik 1[121]. Świat uznał, że jest to początek nowej ery podboju kosmosu.

Ameryka zamarła w przerażeniu. Każdy zdawał sobie sprawę, że ta sama rakieta, która umieściła na orbicie wokółziemskiej sztucznego satelitę, może przenieść nad oceanem głowicę wodorową, która zniszczy amerykańskie miasto. Po raz pierwszy w swojej historii Amerykanie poczuli się zagrożeni.

Startuje Atlas F

Nikita Chruszczow triumfował. Jego polityka oszczędności w wojskach konwencjonalnych i marynarce wojennej i wspierania wojsk rakietowych zakończyła się sukcesem. Widział już dziesiątki wyrzutni, które mogą wysłać w przestrzeń rakiety z głowicami o mocy wielu megaton. Przed taką groźbą musiało ustąpić każde państwo. Stany Zjednoczone straciły nietykalność, jaką od początku istnienia dawały dwa oceany, chroniące przed najeźdźcami z Europy lub Azji. Japończycy i Niemcy marzyli o zbombardowaniu amerykańskich miast, ale nigdy nie udało im się nawet zbliżyć do progu realizacji tych planów. W końcu drugiej wojny światowej Japończycy wypuszczali balony z podczepionymi bombami zapalającymi i burzącymi, licząc, że przy sprzyjającym wietrze dotrą do Ameryki. Około tysiąca balonów doleciało do zachodniego wybrzeża USA, ale szkody wyrządzone przez nie były znikome. Jedna z bomb eksplodowała w maju 1945 roku na plaży w stanie Oregon, zabijając sześć osób.

Niemcy mieli równie nierealne plany zaatakowania amerykańskich miast pociskami V-1 odpalanymi z pokładów okrętów podwodnych. Jedynym poważniejszym zagrożeniem mogły być rakiety międzykontynentalne A-9/A-10, nad których skonstruowaniem pracował Werner von Braun. Dopiero Siergiej Korolow, kontynuując jego dzieło, stworzył rakietę R-7, która stała się pierwszym realnym zagrożeniem dla Amerykanów.

Należało więc rozważyć, jak rozwijać strategiczną siłę i w tym celu Nikita Chruszczow wezwał na Kreml najlepszych specjalistów. Czytał wiele raportów, z których wyłaniał się bardzo pesymistyczny obraz przyszłości potęgi, jaką zamierzał zbudować. Rakiety były wielkie i bardzo zawodne. Przygotowanie do startu trwało niemal dobę, a cała operacja pompowania paliwa była niebezpieczna i groziła wybuchem. Przy każdej wyrzutni trzeba było zbudować wytwórnię ciekłego tlenu, niezbędnego składnika paliwa rakietowego. System naprowadzania rakiety wymagał wybudowania dwóch stacji wysyłających radiowe sygnały, każdej w odległości pięciuset kilometrów od wyrzutni. Nad tym wszystkim ciążyła świadomość, że wybudowanie jednej wyrzutni wraz z obiektami koniecznymi do utrzymania rakiety w gotowości bojowej, ale bez kosztów eksploatacji, wyniesie co najmniej pół miliarda rubli. A Chruszczow marzył, że Związek Radziecki szybko będzie miał setki takich wyrzutni. Jak pogodzić plany stworzenia nuklearnego mocarstwa z potrzebami gospodarki? Spodziewał się, że ludzie, których wezwał w październiku 1957 roku do swojego gabinetu, znajdą wyjście z tej sytuacji. Z ich min nie wynikało jednak nic dobrego.

Marszałek Rodion Malinowski[122], który w 1957 roku zastąpił krnąbrnego Żukowa na stanowisku ministra obrony narodowej, rozłożył przed sobą kartki zapełnione długimi kolumnami cyfr.

Marszałek Dmitrij Ustinow[123] też nie wydawał się zachwycony, że musi brać udział w zebraniu, w którym przypadła mu rola studzenia zapałów sekretarza generalnego. Jedynie Siergiej Korolow, wciąż dumny z osiągnięć, jakimi były starty rakiet jego konstrukcji, wydawał się pewny siebie i pełen optymizmu.

– Nie mamy pieniędzy i nie będziemy mieli – powiedział Chruszczow.– Musimy jednak znaleźć inne rozwiązanie.

– Należy zmodyfikować paliwo rakietowe. Koszt wytwórni ciekłego tlenu jest szczególnie wysoki – odezwał się Ustinow, gotów poprzeć swoje zdanie konkretnymi wyliczeniami.

– To niemożliwe – przerwał mu Korolow. – Tylko ciekły tlen i olej parafinowy mogą zapewnić odpowiedni ciąg silnika rakietowego, konieczny do uzyskania międzykontynentalnego zasięgu.

Rakieta Atlas D przygotowywana do startu z „trumny”

Nie miał racji. Młody naukowiec Michaił Iangel proponował użycie kwasu azotowego, jako głównego składnika paliwa rakietowego. Jego projekty rakiety R-16, która byłaby nie tylko o wiele tańsza, ale również znacznie mniejsza i lżejsza od R-7, dotarły do Chruszczowa. On jednak wierzył Korolowowi i jego poprosił o opinię. Sławny konstruktor nie mógłby znieść, że młodszy kolega zaprojektował lepszą rakietę i oczywiście odrzucił ten pomysł, jako nierealny. Posłużył się przy tym argumentem, który przekonał Chruszczowa. Powiedział, że Iangel znany jest z prac nad rakietami średniego zasięgu, więc ta propozycja jest odpowiednia dla rakiet o zasięgu dwóch czy trzech tysięcy kilometrów, a nie ośmiu tysięcy.

– Uważam, że zmniejszenie liczby rakiet nie wchodzi w grę – odezwał się marszałek Malinowski, przewidując, że wobec uporu konstruktora jedyne oszczędności będzie można poczynić, zmniejszając liczbę rakiet. – Wyprodukowanie dwustu rakiet międzykontynentalnych jest zamierzeniem, które powinniśmy zrealizować w ciągu dwóch, a najwyżej trzech lat.

– To oznacza, że musimy zwiększyć nakłady inwestycyjne – stwierdził Ustinow. – W obecnych warunkach nie mamy możliwości produkowania tak dużej liczby rakiet. Czy będziemy produkować R-7, czy inne rakiety, musimy się do tego odpowiednio przygotować.

Chruszczow kręcił głową. Gospodarka potrzebowała inwestycji koniecznych dla zwiększenia produkcji rolnej, liczby budowanych domów i zaopatrzenia sklepów, które wciąż świeciły pustkami. Na nadzwyczaj kosztowny program rakietowy, jaki proponowali Korolow i Malinowski nie starczało pieniędzy.

Rakieta Atlas E w rozsuniętych pokrywach wyrzutni

Dyskusja trwała kilka godzin i ostatecznie osiągnięto kompromis, który jednak nikogo nie zadowalał. W Tjuratam miała powstać dodatkowa wyrzutnia, ponadto zaplanowano wybudowanie czterech wyrzutni w Pliesiecku oraz dwóch w rejonie Krasnojarska. Później zrezygnowano z tej ostatniej lokalizacji, a więc radzieckie siły strategiczne miały sześć wyrzutni w dwóch rejonach ZSRR.

Dla Chruszczowa był to cios. Do końca bronił się przed świadomością, że choć Związek Radziecki wyprzedził Stany Zjednoczone, wcześniej wystrzeliwując rakietę międzykontynentalną, to przewagi tej nie będzie mógł wykorzystać. Wiedział, że Amerykanie zaczęli już nadrabiać straty.

Na początku nie wykorzystali przewagi, jaką dawało im przejęcie najlepszych niemieckich naukowców, z Wernerem von Braunem na czele, i najważniejszych dokumentów, na podstawie których można było od razu budować rakiety. Co prawda, firma Consolidated Vultee rozpoczęła prace nad skonstruowaniem rakiety międzykontynentalnej, co nazwano projektem MX-774, już 19 kwietnia 1946 roku, ale niewiele osiągnięto. Początkowo planowano wybudowanie rakiety w oparciu o konstrukcję niemieckiej V-2, tyle że o połowę lżejszą. Był to rewolucyjny projekt. Uszczelniono powłokę rakiety tak, aby można było zrezygnować z wewnętrznych zbiorników paliwa, co umożliwiało zaoszczędzenie cennych kilogramów. Zlikwidowano stateczniki, stwarzające dodatkowy opór powietrza, zaś sterowanie lotem uzyskano za pomocą ruchomych dysz głównego silnika. W innym projekcie odrzucono ciężką wewnętrzną konstrukcję, a sztywność kadłuba uzyskano, zwiększając ciśnienie w jego wnętrzu. Ten zapał i rozmach trwały tylko rok. Kongres tak zmniejszył wydatki na zbrojenia, że firma nie mogła dłużej prowadzić kosztownych badań i przerwano je w czerwcu 1947 roku.

Przez trzy następne lata Consolidated Vultee, która zmieniła nazwę na Convair, na własny koszt opracowała projekt rakiety, która podobnie jak promy kosmiczne skonstruowane dwadzieścia lat później, miała wzbić się w powietrze dzięki ciągowi wytwarzanemu przez silnik startowy oraz silniki marszowe. Konstruktorzy obawiali się bowiem, że w próżni nie uda się uruchomić drugiego członu rakiety. Wszystko jednak wskazywało, że pomysły amerykańskich konstruktorów pozostaną w zakładowych sejfach, gdyż wciąż nie było pieniędzy na rozwój nowej broni. Aż w 1949 roku próbny wybuch radzieckiej bomby atomowej i wybuch wojny koreańskiej rok później zatrwożyły Amerykę. Prezydent Truman uznał, że najwyższy czas zacząć rozbudowywać amerykańskie siły strategiczne, i 23 stycznia 1951 roku Convair otrzymał zamówienie na skonstruowanie rakiety, która kilka miesięcy później została nazwana Atlas.

Polaris A-2 startuje z pokładu USS Henry Clay

Pierwsze wysiłki naukowców koncentrowały się nad uzyskaniem maksymalnej celności, gdyż atomowa głowica o mocy kilkudziesięciu kiloton nie wyrządziłaby większej szkody, gdyby eksplodowała zbyt daleko od celu. Problem przestał istnieć, gdy okazało się, że ładunek wodorowy ma moc setki razy większą i zniszczy cel, nawet gdyby eksplodował o wiele kilometrów dalej, ale problemem stała się waga i rozmiary ówczesnych głowic. W końcu rakieta zaprojektowana do przeniesienia ładunku termonuklearnego miała trzydzieści metrów długości i trzy i pół metra średnicy. Na szczęście dla konstruktorów rakiet ich kolegom budującym bomby wodorowe udało się je zminiaturyzować i zwiększyć moc, co udowodniła udana próba pod kryptonimem „Brawo”, gdy zrzucono bombę o wadze sześciu ton i mocy 15 megaton. W rezultacie 14 stycznia 1955 roku zakłady Convair otrzymały zamówienie na produkcję rakiety Atlas. W tym samym czasie zamówienie na inną rakietę SM-68 Titan otrzymały zakłady Glen L. Martin. Propozycja konstruktorów z tego zakładu przewidywała wybudowanie rakiety dwuczłonowej, przeznaczonej do uzbrojenia w większą i cięższą głowicę.

W czerwcu 1957 roku, gdy na poligonie Tjuratam Siergiej Korolow przygotowywał do startu swoją rakietę międzykontynentalną R-7 w Stanach Zjednoczonych odbył się start rakiety Atlas A, pozbawionej silnika marszowego i bez głowicy. Próba zakończyła się niepowodzeniem, gdyż minutę po starcie na sygnał z ziemi rakieta została zniszczona, ze względu na awarię silnika startowego. W czasie kolejnej próby 25 września 1957 roku lot trwał dwie minuty dłużej, i ponownie kontrola naziemna musiała wysłać sygnał niszczący źle funkcjonującą rakietę.

USS George Washington

Mimo ogromnych nakładów i przyspieszenia tempa prac w Stanach Zjednoczonych Rosjanie przodowali w rakietowym wyścigu. Gdy na wyrzutniach w USA trwały nieudane próby, w Tjuratam wystartowała rakieta Korolowa, która wyniosła satelitę Sputnik na orbitę wokółziemską.

Porażka okazała się tak mobilizująca dla polityków amerykańskich, że już następnego dnia po starcie satelity Sputnik sekretarz obrony zaaprobował program rozmieszczenia wyrzutni rakiet balistycznych. Było to jednak działanie bardziej propagandowe niż militarne, gdyż rakiety Atlas A wciąż były bardzo niedoskonałe. Dopiero 17 grudnia 1957 roku rakieta wystartowała prawidłowo i przeleciała tysiąc kilometrów. Było jednak wciąż daleko do sukcesu radzieckich konstruktorów, który Amerykanom udało się powtórzyć dopiero 28 listopada 1958 roku, gdy Atlas A przeleciał dziesięć tysięcy kilometrów.

Świadomość, że Korolow potrafił o rok przed Amerykanami zbudować rakietę międzykontynentalną, nie poprawiała nastroju Chruszczowa. Wiedział, że Amerykanie budują wyrzutnie, i przewaga, jaką Związek Radziecki uzyskał w 1957 roku, może zostać zniwelowana w ciągu dwóch, trzech lat. Nie mylił się.

Trumna

Wrześniowy dzień 1959 roku był gorący i duszny i jedynie wiatr od oceanu wiejący wzdłuż szerokiej Lompoc Valley przynosił nieco chłodu setce techników, którzy nadzorowali przesuwanie wielkiej, liczącej 22 metry, rakiety Atlas D[124]. Umieszczona wewnątrz stalowej kratownicy, powoli przesuwała się na rolkach w stronę stanowiska startowego, którym była wielka betonowa płyta oparta na filarach wznoszących się na wysokość dziesięciu metrów nad ziemią.

Operacja trwała długo, co wynikało zarówno z ogromnego ciężaru rakiety przekraczającego sto ton, jak i braku wprawy obsługi, która wciąż uczyła się obsługiwać nową broń.

Michaił Susłow

Gdy rakieta dojechała na środek betonowej płyty i podnoszona przez hydrauliczne siłowniki stanęła pionowo, kierujący operacją Karl J. Bossart, główny konstruktor zakładów Convair, dał znać, aby wycofać kratownicę. Zatankowanie paliwa trwało niespełna piętnaście minut i od tego czasu pozostało już tylko oczekiwanie na sygnał startowy.

Pogoda była piękna. Lekki wiatr pchał znad oceanu drobne chmurki. Nic nie zakłócało przygotowań do historycznego dnia, który miał wykazać światu, że 9 września 1959 roku pierwsza amerykańska baza rakietowa Vandenberg w pobliżu miasta Lompoc w Kalifornii gotowa jest podjąć służbę.

Kilkadziesiąt minut później, gdy opustoszał plac wokół wyrzutni i pozamykano pancerne drzwi schronów dla obsługi, z głośników rozległ się głos oficera odliczającego sekundy pozostałe do startu.

Gdy trzydzieści sekund po godzinie 11.49 zabrzmiało słowo „Ignition”, pod betonową płytą wyrzutni błysnął ogień, który błyskawicznie wypełnił całą przestrzeń i uniósł się do góry. Na moment dym zasłonił rakietę, ale wnet nad jego kłębami ukazał się wielki kadłub rakiety Atlas.

W punkcie kontroli lotów, betonowym bunkrze głęboko pod ziemią, wszyscy wpatrywali się w milczeniu w ekrany telewizyjne, obserwując start rakiety. Wreszcie, gdy po kilku minutach zamieniła się w jasny punkt na niebie, główny kontroler powiedział:

– Wszystkie systemy pracują prawidłowo.

W sali rozległ się szmer zadowolenia. Było już oczywiste, że start się udał, a baza Vandenberg rozpoczęła służbę.

Pierwszy dywizjon rakiet Atlas D stanowiły dwie bazy. W każdej znajdował się punkt kontroli lotów i trzy wyrzutnie. Były to betonowe platformy oddalone od siebie o dwieście metrów. Wszyscy zdawali sobie sprawę, że jest to rozwiązanie tymczasowe, gdyż trzymanie rakiet z głowicami nuklearnymi pod gołym niebem było nadzwyczaj ryzykowne. Co prawda, miały opuścić wyrzutnie, zanim nadleciałyby radzieckie samoloty lub rakiety, ale były łatwym celem dla oddziałów dywersyjnych. Dlatego już w 1957 roku zapadła decyzja o budowie betonowych schronów nazwanych trumnami. Były to wielkie hangary, do których rakieta miała wjeżdżać w pozycji leżącej i tak pozostawać do czasu wydania rozkazu startu. Wówczas metalowy dach rozsuwał się na dwie strony, a siłowniki hydrauliczne podnosiły stutonowy pocisk do pozycji pionowej. Było to lepsze rozwiązanie niż trzymanie nieosłoniętej rakiety na podeście startowym i w czerwcu 1958 roku budowa pierwszej „trumny” rozpoczęła się w bazie Warren. Konstruktorzy zakładali, że schron może wytrzymać falę uderzeniową bomby atomowej eksplodującej w odległości większej niż sześćset metrów, co wydawało się jednak mało prawdopodobne. Jednocześnie sekretarz obrony podjął decyzję o zwiększeniu liczby rakietowych dywizjonów do dziewięciu, a w pięciu nowych miały stanąć rakiety Atlas E[125] o większym zasięgu, celniejsze i, co szczególnie ważne, kierowane nie sygnałami radiowymi, jak pierwsze rakiety typu D, lecz lecące do celu dzięki nawigacji bezwładnościowej, dzięki czemu nie można było zakłócić pracy systemu naprowadzania.

Związek Radziecki tracił przewagę, jaką miał w połowie lat pięćdziesiątych. A jeszcze większa była dysproporcja w dziedzinie zbrojeń morskich. Amerykanie już 6 września 1947 roku, wykorzystując niemieckie doświadczenia z rakietami V-2 przystosowanymi do wystrzeliwania z pokładów okrętów podwodnych, przeprowadzili pierwszą próbę wystrzelenia rakiety z USS Midway. Próba udała się, ale ogromny niepokój budziła możliwość eksplozji rakiety w czasie startu, co groziło zagładą okrętu. W 1948 roku dokonano takiej próby, przewracając rakietę na pokładzie wysłużonego USS Midway. Zniszczenia spowodowane przez płomienie eksplodującego paliwa i rozlewający się po pokładzie ciekły tlen były tak duże, że zrezygnowano z dalszych prób z rakietami wyposażonymi w silniki na paliwo ciekłe. Ale już w 1950 roku rozpoczęto budowę rakiet Big Stoop z silnikami na paliwo stałe, a próby wykazały, że będzie je można wystrzeliwać z okrętów podwodnych. W tym samym czasie Stalin planował zbudowanie marynarki wojennej, której trzon stanowiłyby pancerniki i krążowniki, z niechęcią patrząc na niepozorne okręty podwodne. Nie potrafił zrozumieć, że w najbliższych kilkunastu latach to one staną się najgroźniejszą bronią. Ich siłą była niezniszczalność. Bombowce można było zniszczyć na lotniskach, zanim wystartowały, lub zestrzelić w locie. Wyrzutnie rakiet strategicznych można było zbombardować, zanim wystartowałaby z nich rakieta. Nuklearnego okrętu podwodnego, który skrył się w głębinach oceanu i mógł tam przebywać miesiącami, nie można było zniszczyć, gdyż nie było możliwości odnalezienia go. Przywódca państwa, który zdecydowałby się rozpocząć wojnę nuklearną i wydałby rozkaz startu rakiet i samolotów, mógł liczyć na to, że zniszczą one rakiety i samoloty wroga, uniemożliwiając uderzenie odwetowe. Musiał jednak pamiętać, że w oceanach kryją się okręty podwodne z setkami rakiet do wystrzelenia.

Prezydent Dwight Eisenhower 13 września 1955 roku podpisał projekt rozwoju podwodnej broni, a szok, jakim było wystrzelenie w Związku Radzieckim satelity Sputnik, sprawił, że przyspieszono prace, aby pierwsze okręty podwodne z rakietami Polaris A-1[126] rozpoczęły służbę już w 1960 roku, a nie jak wcześniej planowano, w 1965 roku. Tak powstawała nowa broń, którą tworzyły dwa składniki: rakiety z głowicami nuklearnymi, przystosowane do wystrzeliwania spod wody, i okręty podwodne o napędzie nuklearnym.

Miasto szpiegów; podziemny tunel w Berlinie umożliwiający skryte przerzucanie szpiegów

Gdy w 1958 roku Zakłady Lockheed Missile and Space Co. rozpoczęły intensywne prace nad skonstruowaniem rakiet, w stoczni Grotton w stanie Connecticut zwodowano nuklearny okręt podwodny, który 30 grudnia 1959 roku rozpoczął służbę w US Navy pod nazwą George Washington[127]. W jego kadłubie było szesnaście wyrzutni, w których miały być umieszczone nowe pociski rakietowe. Po otwarciu pokryw, co mogło nastąpić na głębokości do trzydziestu metrów, sprężona para wypychała rakiety otoczone pęcherzem powietrza nad wodę, gdzie włączał się silnik.

Już 20 lipca 1960 roku George Washington odpalił pierwszą rakietę Polaris A-1. Jej zasięg był jeszcze niewielki, wynosił dwa i pół tysiąca kilometrów. Co prawda nie miało to większego znaczenia, albowiem okręt mógł zbliżyć się do brzegu i stamtąd odpalić rakiety, ale oczywiście większy zasięg rakiet pozwalał atakować cele w głębi lądu i nie zmuszał okrętu do zbliżania się do niebezpiecznej strefy wód przybrzeżnych.

Zaatakowane państwo nie miało czasu na wystrzelenie swoich rakiet ani wydanie rozkazu startu eskadrom bombowym. Wybudowanie okrętu z rakietami nuklearnymi było tylko pierwszym krokiem; droga do zbudowania podwodnych wyrzutni rakiet o zasięgu międzykontynentalnym została otwarta[128].

Nikita Chruszczow potrafił docenić niezwykłą siłę okrętów podwodnych, lecz naprawienie błędów Stalina wymagało wielu lat. Mógł jedynie nakazać prowizoryczne działania. Nie było czasu na skonstruowanie rakiet z silnikami na paliwo stałe, więc pociski nazwane na Zachodzie SS-1 lub Scud-A zamontowano w wyrzutniach wciśniętych w kadłuby okrętów typu 611 i 629 z napędem dieslowskim. Rozpoczęły służbę w 1959 roku, ale ich możliwości były bardzo ograniczone. Każdy z okrętów miał tylko dwie wyrzutnie, a zasięg rakiet wynosił zaledwie 80–100 kilometrów. Oznaczało to, że okręt musiał podejść bardzo blisko wrogiego brzegu i wynurzyć się. Tym samym wchodził w strefę szczególnie silnej ochrony przeciw okrętom podwodnym, a wynurzając się, stawał się łatwym celem dla samolotów, okrętów i baterii nabrzeżnych. Tym łatwiejszym, że po wynurzeniu czynności związane z przygotowaniem startu rakiety trwały co najmniej kilkanaście minut. W praktyce trudno było sobie wyobrazić, że dieslowskiemu okrętowi podwodnemu, który co pewien czas musiał wynurzać się, aby naładować akumulatory, uda się niepostrzeżenie przepłynąć przez Atlantyk, myląc brytyjskie i francuskie flotylle okrętów i samolotów przystosowanych do wykrywania i niszczenia okrętów podwodnych, i podpłynąć blisko amerykańskiego brzegu. Dopiero w 1963 roku radzieccy konstruktorzy skonstruowali rakiety R-21, nazwane na Zachodzie SS-N-17 Serb, które przystosowane były do wystrzeliwania spod wody, ale wciąż wyposażone były w silniki na paliwo ciekłe. Nowe okręty, wśród których był już nuklearny typ 658, miały tylko po trzy wyrzutnie, a więc nie były tak groźne jak amerykańskie okręty typu George Washington z szesnastoma rakietami.

Jak Chruszczow miał rozegrać grę, w której wszystkie ważniejsze karty były w talii przeciwnika? A jednak musiał grać, co oznaczało, że musiał blefować.

W przełomowym okresie, w połowie 1958 roku, gdy ważyły się losy dalszej rozgrywki, Chruszczow zwołał na Kremlu naradę, w czasie której miały zostać ustalone zasady gry. Ale tylko dla jednej strony...

Przymierze z diabłem

Chruszczow, Anastas Mikojan, który choć nie poparł spisku przeciw Berii, pozostał wpływowym członkiem kremlowskiej władzy, Michaił Susłow[129], partyjny ideolog, Aleksandr Szelepin[130] i paru innych najwyższych działaczy zebrało się 23 sierpnia 1958 roku, aby rozważyć zastosowanie nowej taktyki wobec państw kapitalistycznych.

– W walce przeciwko kapitalizmowi sprzymierzymy się nawet z diabłem, jeżeli będzie to służyło naszym celom – powiedział Chruszczow. – Musimy uczyć się na błędach popełnionych w przeszłości, ale musimy zapomnieć o starych, przestarzałych metodach i wprowadzić nowe. Musimy przygotować się na każdą ewentualność. Musimy być elastyczni, ideologicznie uzbrojeni, gotowi zadać uderzenie w każdej chwili, nawet jeżeli staniemy wobec nieoczekiwanej sytuacji.

Michaił Susłow doskonale rozumiał, do czego zmierza Chruszczow. Dlatego zaproponował, aby partie komunistyczne działające w państwach kapitalistycznych ograniczyły się do działań zgodnych z konstytucją tych państw. Nie oznaczało to oczywiście zerwania z wywiadem i sabotażem, ale wszelkie powiązania między wywrotowymi grupami i partiami komunistycznymi musiały zostać ukryte.

Kilku obecnych zaprotestowało, uznając, że takie reguły osłabią skuteczność działania tych partii.

– Wasze argumenty są całkowicie błędne, towarzysze – zganił ich Chruszczow. – Całkowite przekształcenie zagranicznych partii komunistycznych, jak sugeruje to towarzysz Susłow, jest zgodne z zasadami marksizmu-leninizmu.

Nikita Chruszczow w USA

W czasie kilkugodzinnej dyskusji, gdy decydujący głos należał do Chruszczowa i Susłowa, ustalono nowe zasady funkcjonowania zagranicznych partii komunistycznych, które zawarto w tajnych poleceniach, wysłanych niebawem do tych organizacji.

1. Zagraniczni komunistyczni przywódcy oraz wysocy funkcjonariusze partyjni, znani otoczeniu jako komuniści, muszą kontynuować pracę i rygorystycznie ograniczać się do działalności zgodnej z konstytucją.

2. Ci towarzysze, którzy nie są znani otoczeniu jako komuniści, muszą natychmiast przejść specjalne szkolenie i trening na każdym polu tajnej działalności, sabotażu, szpiegostwa itd. I muszą ściśle stosować się do rozkazów im wydanych. Te nielegalne tajne kadry muszą działać w organizacjach całkowicie oddzielnych i w żadnych okolicznościach nie mogą być łączone z konstytucyjnymi partiami komunistycznymi.

To był pierwszy krok w realizacji planu Chruszczowa, który miały wspierać partie komunistyczne, działające w zachodnich mocarstwach. Warunkiem skuteczności ich działania było zachowanie wizerunku organizacji walczących o pokój, przeciwstawiających się zbrojeniom i żądających przerwania wyścigu zbrojeń. Nikt nie mógł zarzucić partiom komunistycznym organizującym pokojowe demonstracje, że działają na polecenie Moskwy, a ich właściwym celem jest osłabienie obronności.

Z drugiej strony Chruszczow nie miał zamiaru rezygnować z możliwości destabilizacji sytuacji w państwach kapitalistycznych. Widział, że wygra tym łatwiej, im bardziej rządy tych państw będą zajęte próbami unormowania sytuacji, która wymykała im się z rąk. Takie było zadanie specjalnego instytutu założonego w berlińskiej dzielnicy Pankow, a grupującego najlepszych fałszerzy.

Pierwszą akcją, która miała wprowadzić zamieszanie w niemieckich siłach zbrojnych, było wysyłanie tak zwanych perfumowanych listów.

Staranne przygotowanie wywiadowcze umożliwiło zebranie podstawowych danych o oficerach Bundeswehry: imion, nazwisk, adresów i, jeżeli to było możliwe, informacji o ich żonach. Potem do ich domów zaczęto wysyłać listy, których ozdobne koperty, charakter pisma i zapach perfum sugerowały, że pisały je kobiety.

„Kochany Heinz, tak bardzo tęsknię za tobą” – czytała żona niemieckiego oficera, która nie mogła powstrzymać się przed otwarciem podejrzanej koperty. – „Całe życie będę pamiętać o naszej nocy w minionym tygodniu”.

Wszystko się zgadzało. W minionym tygodniu Heinza przez kilka dni nie było w domu, gdyż, jak twierdził, wysłano go służbowo do innego miasta.

„Mój najwspanialszy, jak długo będziemy jeszcze ukrywać się przed twoją straszną żoną? Czas, żebyś powiedział jej wszystko o nas. Wiesz, jak bardzo podobają mi się twoje dzieci – Gerda i Helmut; gotowa jestem stać się dla nich jeszcze lepszą matką”.

Setki takich listów przychodziło do domów oficerów. Rezultaty tej akcji były podobno zadowalające i fałszerze w Pankow otrzymali wyrazy uznania centrali z Moskwy.

Inna akcja polegała na sfałszowaniu listów pisanych rzekomo przez wysokich urzędników państwowych. Pierwszą ofiarą miał być Paul-Henri Spaak, belgijski minister spraw zagranicznych i sekretarz generalny NATO. W Pankow sporządzono list, który w czasie wojny miał napisać z Londynu do rzekomych przyjaciół w rządzie Vichy, kolaborującym z Niemcami, prosząc ich o pośrednictwo w wynegocjowaniu pokoju. Drugi list miał dowodzić zdrady popełnionej w czasie wojny przez belgijskiego polityka. Dokumenty te nie spełniły swojego zadania, gdyż fałszerze popełnili błąd, umieszczając w nagłówku informację, że list wysłano z Londynu 24 czerwca 1940 roku, tymczasem Paul-Henri Spaak był jeszcze w Belgii, gdzie ukrywał się przed Niemcami, i dotarł do Londynu dopiero w październiku.

Tego rodzaju akcje oczywiście nie mogły naruszyć fundamentów zachodnich państw, ale tworzyły odpowiedni klimat do działań Nikity Chruszczowa.

Następnym krokiem było stworzenie atmosfery zagrożenia w najbardziej zapalnym punkcie świata – Berlinie.

Było oczywiste, że mocarstwa zachodnie traktują status tego miasta jako potwierdzenie ich siły i wiarygodności, co udowodniły, prowadząc nadzwyczaj kosztowną operację zaopatrywania Berlina drogą lotniczą w czasie blokady w 1948 roku. Łatwo było przewidzieć, że jakikolwiek ruch w tym rejonie spowoduje nerwową reakcję Zachodu. I dlatego Chruszczow ten ruch wykonał. Mógł tylko wygrać. Niebezpieczeństwo przegranej nie istniało.

Epicentrum

Berlin Zachodni był groźny dla socjalistycznych Niemiec i Związku Radzieckiego. Przez to miasto prowadziła droga do wolności i ogromnie wielu obywateli NRD z niej korzystało. W ciągu pierwszych dziewięciu lat istnienia Niemieckiej Republiki Demokratycznej z tego państwa liczącego 17,5 miliona obywateli ponad dwa miliony uciekło na Zachód. Strata była tym bardziej dotkliwa, że wyemigrowali ludzie wykształceni, zajmujący wysoką pozycję w społeczeństwie: naukowcy, lekarze, inżynierowie. Dlatego władze państwa podejmowały ogromne wysiłki, aby „uszczelnić” granicę. Na całej jej długości wybudowano setki wież strażniczych, stanowisk karabinów maszynowych samoczynnie otwierających ogień, gdy jakikolwiek obiekt pojawił się w zakazanej strefie, pól minowych, których zapalniki były tak czułe, że eksplodowały pod naciskiem kota, co oznaczało, że mają również zabijać dzieci, gdyby te chciały przedostać się na Zachód. Ta wielka inwestycja dobiegła końca w 1958 roku i wówczas przekroczenie granicy stało się praktycznie niemożliwe. Ale kto uciekałby przez pola przegrodzone zasiekami, pilnowanymi przez patrole, najeżone polami minowymi i samopałami, gdy wystarczyło pojechać do Berlina. A tam, w Berlinie Wschodnim, można było kupić za parę marek bilet i wsiąść do S-Bahnu, szybkiej kolei miejskiej, aby dojechać do stacji w Berlinie Zachodnim.

Z równą łatwością w drugą stronę przenikali szpiedzy, sabotażyści oraz zwykli przemytnicy i przestępcy.

Chruszczow zażądał 27 listopada 1958 roku wycofania wojsk alianckich z Berlina Zachodniego i „oddania” tego miasta NRD. Wiedział, że Stany Zjednoczone nie przyjmą tego żądania i nie wycofają swoich wojsk. Byłoby to posunięcie, które zniszczyłoby wizerunek Stanów Zjednoczonych jako obrońcy wolności i demokracji. Liczne państwa, które opierały swoją politykę na amerykańskich gwarancjach, takie jak Japonia, Korea Południowa, Wietnam Południowy, Izrael, przekonałyby się, że są one nic nie warte i musiałyby zacząć szukać innych sojuszy. Mogłyby zwrócić się w stronę Związku Radzieckiego. Tak więc wycofanie wojsk amerykańskich z Berlina Zachodniego nie wchodziło w grę. Jaki mógł być scenariusz dalszych wydarzeń?

Po 27 maja 1959 roku Rosjanie przekazaliby swoje uprawnienia rządowi NRD. Na autostradzie prowadzącej od granicy Republiki Federalnej Niemiec do Berlina Zachodniego stanęliby żołnierze w mundurach feldgrau. Jak zachowaliby się żołnierze z amerykańskiego konwoju, widząc przy szlabanie wartowników enerdowskich? Państwa zachodnie nie uznawały Niemieckiej Republiki Demokratycznej, nie mogłyby więc uznać prawa władz tego państwa do kontrolowania dróg prowadzących do Berlina.

Czyż wówczas na czele konwojów z RFN wyruszyłyby czołgi, które miałyby sforsować szlabany zamykane przez żołnierzy ze Wschodnich Niemiec?

Prezydent Dwight Eisenhower powiedział na konferencji prasowej 11 marca 1959 roku:

– Oczywiście nie mamy zamiaru prowadzić wojny konwencjonalnej w Europie. Co dałoby wysłanie paru tysięcy żołnierzy, a nawet paru dywizji do Europy? Jak można w sąsiedztwie 175 dywizji sowieckich [w sąsiedztwie Berlina i w państwach graniczących z NRD – B.W.] myśleć o wojnie konwencjonalnej?

Miał rację: w Berlinie Zachodnim stacjonowało jedenaście tysięcy żołnierzy amerykańskich, brytyjskich i francuskich. Rosjanie i Niemcy z NRD mieli w tym rejonie wojska liczące ponad pół miliona żołnierzy. Konflikt zbrojny wokół Berlina Zachodniego musiałby przerodzić się w wojnę nuklearną.

Chruszczow zdecydował się jeszcze bardziej zaognić sytuację. Nasiliły się kontrole amerykańskich transportów drogowych i kolejowych, zmierzających przez terytorium NRD do Berlina Zachodniego. Codzienne były przypadki szykan i wielogodzinnego przetrzymywania amerykańskich konwojów pod najbardziej błahymi pretekstami.

Następny ruch Chruszczow wykonał 2 marca 1959 roku, gdy zaproponował spotkanie szefów państw i rządów czterech mocarstw w celu negocjacji problemu berlińskiego. To był jego kolejny blef. Nie mogło być żadnych negocjacji ani żadnych ustępstw ze strony Zachodu, o czym Chruszczow był przekonany. Jednakże on poprzez ten gest zyskiwał wiele: propaganda radziecka mogła głosić światu, że to zachodnie mocarstwa ponoszą całkowitą odpowiedzialność za kryzys berliński, a nawet wojnę. Sytuacja pogarszała się z dnia na dzień, gdy nagle Chruszczow zmienił ton. Dobrze pamiętał doświadczenia z blokady Berlina w 1948 roku i wiedział, że przeciąganie struny może okazać się dla niego bezowocne. Zaczął prezentować się światu jako polityk ugodowy, któremu leży na sercu jedynie dobro Europy.

– Nie ma żadnego ultimatum ani ostatecznego terminu – mówił na wiecu w Lipsku 5 marca 1959 roku. – Jeżeli negocjacje rozpoczną się, wówczas możemy przesunąć termin na czerwiec, lipiec, lub nawet później.

Cztery dni później w Berlinie Wschodnim stwierdził:

– Jeżeli zajdzie potrzeba, jesteśmy gotowi wspólnie ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Francją lub neutralnymi państwami utrzymywać w Berlinie Zachodnim pewną liczbę żołnierzy, aby zapewnić przestrzeganie statusu wolnego miasta, jednakże bez prawa ingerowania w wewnętrzne życie miasta.

Tuż potem na konferencji prasowej Chruszczow, który dotychczas dowodził, że zachodnie mocarstwa nie mają prawa utrzymywać swoich wojsk w Berlinie Zachodnim, powiedział:

– Wierzę, że Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Francja mają pełne prawo pozostać w Berlinie.

I wtedy nadeszła najbardziej szokująca wiadomość: 3 sierpnia 1959 roku wszystkie serwisy agencyjne poinformowały, że prezydent Eisenhower i premier Chruszczow zgodzili się złożyć wizyty przyjaźni! Pierwszy miał wyruszyć do Waszyngtonu Nikita Chruszczow.

Tu-114, samolot sekretarza generalnego i premiera rządu radzieckiego w jednej osobie, wylądował 15 września 1959 roku w bazie wojskowej Andrews pod Waszyngtonem. Chruszczowowi towarzyszyła cała rodzina: żona Nina Pietrowna, niepozorna kobieta, ale ujmująca prostotą, córki Julia i Rada, syn Siergiej oraz zięć Aleksiej Adżubej, wydawca gazety „Izwiestija”, a zarazem autor przemówień premiera.

Chciał, aby takim zobaczyła go Ameryka: w otoczeniu rodziny, otwartego, przyjaznego, spontanicznego. Jakże innego niż Stalin – nieprzystępny, zamknięty w sobie i ponury.

Powiedział do prezydenta Eisenhowera:

– Tuż przed naszym spotkaniem, panie prezydencie, radzieccy naukowcy, inżynierowie, technicy i robotnicy napełnili nasze serca radością, wystrzeliwując rakietę na Księżyc. – Chruszczow mówił o kosmicznym próbniku Łuna 2, który dzień przed jego przylotem wylądował na Księżycu, w miejscu dokładnie wskazanym przez kontrolerów lotu. Bardzo zależało mu na sukcesie tej misji, gdyż uzyskiwał mocny argument w rozmowach z Eisenhowerem: taka celność rakiety musiała zrobić wrażenie na Amerykanach. Nic więc dziwnego, że do końca wykorzystał ten temat.

Mówił dalej:

– Nie mamy wątpliwości, że wspaniali naukowcy, inżynierowie i robotnicy w Stanach Zjednoczonych są także zaangażowani w dzieło podboju kosmosu i oni także umieszczą swój proporzec na Księżycu. Radziecki proporzec, stary mieszkaniec Księżyca, powita wasz proporzec i pozostaną tam razem w pokoju i przyjaźni, tak jak my na Ziemi.

Prezydent mógł jedynie uśmiechnąć się blado, udając, że nie dostrzegł złośliwości w słowach radzieckiego gościa. Chruszczow zaś robił, co tylko mógł, aby przedstawić się jako przyjaciel Ameryki.

Atmosfera była dobra. Amerykanie patrzyli na radzieckiego przywódcę z zaciekawieniem i z pewną dozą sympatii. Nieprzyjazne incydenty prowokowane przez rosyjskich imigrantów były rzadkie, coraz większe tłumy zbierały się na trasie przejazdu egzotycznego gościa. Dzień po dniu Chruszczow realizował swój zamysł zaprezentowania się Ameryce jako polityk zdecydowany ustanowić jak najlepsze stosunki z prezydentem Eisenhowerem.

Tryskał humorem i otwierał się przed Amerykanami, mając do tego doskonałą okazję podczas wizyty w San Francisco. W restauracji studia wytwórni 20th Century Fox czekała na niego grupa największych gwiazd amerykańskiego kina: Zsa Zsa Gabor, Judy Garland, Gary Cooper, David Niven, Henry Fonda, Tony Curtis, Kirk Douglas i wielu innych.

– Jestem bezgranicznie szczęśliwy, że mogę spotkać ludzi najwybitniejszych i najznakomitszych w amerykańskim życiu filmowym – wykrzyknął na ich widok.

Przed obiadem Spyros Skouras, szef wytwórni, wygłosił przemówienie, w którym wspomniał, jak to on, biedny Grek, zaczynając pracę w Stanach Zjednoczonych od zmywania talerzy, doszedł do tak wysokiego stanowiska. Nieoczekiwanie zaczął mówić o niechęci Związku Radzieckiego do amerykańskich filmów i zakazie ich kupowania.

Chruszczow bębnił palcami po stole. Nagle zerwał się.

– Ile amerykańskich filmów kupiliśmy? – krzyknął do któregoś z doradców siedzących przy sąsiednim stole.

– Siedem – usłyszał w odpowiedzi.

– Dobrze, kupimy osiem! – zadecydował, co wywołało salwę śmiechu.

Chruszczow rozproszył nieprzyjazną atmosferę i przejął inicjatywę. Naśladując styl przemówienia Skourasa, zaczął mówić:

– Zacząłem pracować, ledwie nauczyłem się chodzić. Pracowałem w fabryce chemicznej będącej własnością Francuza, potem w kopalni, która należała do Belga, następnie w niemieckim koncernie. Teraz jestem premierem wielkiego Związku Radzieckiego.

Zdobywał sympatię Amerykanów. Wygrywał najgorętsze starcia, jakie zdarzały się podczas tej podróży. Tak było podczas przyjęcia wydanego przez World Affairs Council w Los Angeles. Burmistrz Norris Poulson powiedział wówczas:

– Nie zgadzamy się ze słowami, które tak często powtarzacie: „pokonamy was”. Wy nie pokonacie nas ani my nie pokonamy was. Odpowiada nam sposób, w jaki żyjemy. Znamy nasze niedociągnięcia i staramy się im zaradzić. Ale jeżeli zostaniemy wyzwani, będziemy walczyć do śmierci, aby zachować nasz styl życia. Mówimy panu w najprzyjaźniejszy sposób, że nie planujemy pogrzebu, waszego ani naszego. Nigdy nie będzie pogrzebu wolnego ducha, który żyje w każdym człowieku!

Chruszczow nie zareagował. Wygłosił przemówienie, jakie wcześniej przygotował, ale nagle krzyknął:

– To koniec przemówienia!

Odwrócił się do Poulsona:

– Dlaczego pan wspomniał o tym? Ja już odpowiedziałem na te zarzuty, a myślałem, że nawet burmistrzowie czasami czytają gazety. Jeżeli chcecie kontynuować wyścig zbrojeń, jeżeli chcecie następnej wojny – to zaprzęgajcie takiego konia i jedźcie tą drogą! Jeżeli chcecie się upierać, że na tej drodze nie będzie rozmów o rozbrojeniu, lecz chcecie wyścigu zbrojeń – przyjmiemy to wyzwanie!

Przerwał. Widać było, że jest bardzo wzburzony.

– Czasami nachodzą mnie nieprzyjemne myśli, że Chruszczow został tu zaproszony, byście mogli zanurzyć go w waszym sosie, pokazać mu potęgę USA i rzucić na kolana. Jeżeli tak jest, pomyślcie: tylko dwanaście godzin zajął mi lot tutaj. Tylko dziesięć i pół godziny zajmie mi lot powrotny.

Samolot szpiegowski U-2

Na sali panowała cisza. Bez wątpienia Chruszczow odniósł zwycięstwo w tym starciu. Ugruntował je później, mówiąc:

– Wybaczam burmistrzowi; Chrystus nauczał nas, że należy wybaczać występki innym, wtedy zrozumieją, że popełnili występek.

Gdy 24 września wracał do Waszyngtonu, kończąc podróż po Stanach liczącą dziesięć tysięcy kilometrów, mógł być zadowolony z rezultatów swojej misji.

Następnego dnia poleciał śmigłowcem do Camp David, rezydencji prezydentów położonej sto kilometrów od Waszyngtonu w pięknym i ściśle strzeżonym lesie. O czym rozmawiali Dwight Eisenhower i Nikita Chruszczow? Nigdy nie zostało to ujawnione.

Na koniec wizyty Chruszczow udał się na prywatne rancho prezydenta w Gettysburgu, gdzie wnuki Eisenhowera, z których najmłodszy miał trzy lata, a najstarszy dziesięć lat, wyznały, że nie ma dla nich nic piękniejszego na świecie niż przyjazd z dziadkiem do Związku Radzieckiego. Sekretarz generalny oświadczył, że to wspaniały pomysł i gdy tylko wiosna przegoni surową rosyjską zimę, on i jego wnuczęta będą oczekiwać na amerykańskich przyjaciół.

Wizyta, która zaszokowała świat, dobiegła końca.

Na lotnisku w Waszyngtonie Chruszczow przed wejściem do samolotu powiedział:

– Dobranoc, amerykańscy przyjaciele. Polubiliśmy wasze piękne miasta i cudowne drogi, ale nade wszystko polubiliśmy przyjaznych i serdecznych ludzi. Nie jest łatwo przezwyciężyć wszystko, co nagromadziło się przez wiele lat zimnej wojny. Zastanówcie się, jak wiele przemówień wygłoszono nie po to, aby polepszać stosunki [między USA i ZSRR – B.W.], lecz, przeciwnie, aby je pogarszać. Żegnajcie! Powodzenia, przyjaciele! – zakończył.

Wyjeżdżał z Waszyngtonu, mając zapewnienie prezydenta Eisenhowera, że jeszcze przed wizytą prezydenta w Moskwie spotkają się w jednej ze stolic europejskich, aby w towarzystwie przedstawicieli dwóch pozostałych mocarstw – Francji i Wielkiej Brytanii, zastanowić się nad najpoważniejszymi problemami Starego Kontynentu. W wyniku późniejszych negocjacji ustalono, że spotkanie w sprawie podstawowych problemów dotyczących utrzymania pokoju i stabilności świata odbędzie się 16 maja 1960 roku w Paryżu. Nikita Chruszczow zaakceptował datę i miejsce szczytu.

Su-9, ten samolot mógł zestrzelić U-2

Amerykańscy politycy pozostawali nieufni wobec tego, co stało się w Waszyngtonie. Gotowi byli dopatrywać się jak najgorszych zamiarów Chruszczowa. Zaczynało kiełkować w nich podejrzenie, że jego polityczne zabiegi mają uśpić czujność Ameryki przed nuklearnym uderzeniem.

– Pamiętajmy, że w 1941 roku Japończycy zaatakowali Pearl Harbor w czasie trwających w Waszyngtonie negocjacji między rządami japońskim i amerykańskim – powiedział jeden z senatorów. – Japończycy wykorzystali je do odwrócenia naszej uwagi.

Posądzał Chruszczowa o podobne zamiary.

Mylił się. W 1959 roku Związek Radziecki nie miał możliwości rozpoczęcia wojny. Chruszczow chciał zwyciężyć za pomocą polityki, a nie wojny. Jego pozycja była bardzo silna. Silniejsza niż prezydenta Eisenhowera. Zerwał ze stalinizmem, ujawnił i napiętnował zbrodnie tamtego okresu. Zwrócił się w stronę Zachodu, zdecydowany rozpocząć pokojową współpracę. Pojechał do Stanów Zjednoczonych i zgodził się na spotkanie na szczycie, aby negocjować na temat rozwiązania problemów niebezpiecznych dla światowego pokoju. Te działania dawały mu mocną pozycję. Nadszedł więc czas, aby ją wykorzystać.

Lot, który odmienił świat

Francis Garry Powers[131] wspiął się po metalowej drabince dostawionej do kadłuba U-2 i z trudem wcisnął się do wąskiej i ciasnej kabiny. Start opóźniał się, gdyż z Waszyngtonu wciąż nie nadchodziło pozwolenie. Powers wiedział, że decyzje o wysłaniu samolotu ze szpiegowską misją nad Związek Radziecki zapadały na najwyższym szczeblu. W istocie sam prezydent Dwight Eisenhower studiował plany lotu, często proponował zmiany i wydawał zgodę. Od pewnego czasu robił to niechętnie, a w kwietniu 1960 roku wręcz zabronił wysyłania szpiegowskich samolotów. Zdawał sobie sprawę, że te loty bardzo denerwują rząd radziecki, zaś zestrzelenie samolotu mogłoby mieć fatalne skutki dla stosunków między obydwoma mocarstwami. Miało to szczególne znaczenie w okresie poprzedzającym spotkanie z premierem Chruszczowem w Paryżu. Z drugiej strony, nie mógł sobie pozwolić na zrezygnowanie z tak cennego źródła informacji, jakim były fotografie wykonane przez kamery U-2. Dobrze pamiętał, jakie wrażenie zrobiły na nim pierwsze zdjęcia.

Obsługa radzieckiej baterii przeciwlotniczej

Było to 4 lipca 1956 roku, gdy do Owalnego Gabinetu przyszedł Arthur „Art” Lundahl, szef wywiadu fotograficznego CIA, z wielką tekturową teczką pod pachą. Miał w niej zdjęcia z pierwszego lotu U-2, który prowadził nad zachodnią częścią Związku Radzieckiego. Rozwiesił je na tablicy i pokazywał bunkry na lotniskach, w których przechowywano bomby nuklearne, samoloty bombowe, koszary. Eisenhower był zachwycony.

– Czy mogli go zestrzelić? – zapytał w pewnej chwili.

Lundahl sięgnął do teczki i wydobył parę zdjęć pokazujących radzieckie myśliwce usiłujące zbliżyć się do amerykańskiego samolotu.

– Na tej wysokości ich silniki tracą ciąg – wyjaśnił.

Dzięki zdjęciom robionym przez U-2 prezydent mógł pozbyć się obaw przed przewagą radzieckich bombowców. Wywiad ostrzegał go, że Rosjanie wyprodukowali tak dużo bombowców Tu-95 i M-4 i tak bardzo wyprzedzili lotnictwo amerykańskie, że wytworzyła się „luka bombowcowa”, jak to określano. Radzieckie zakłady miały produkować dwadzieścia pięć tych samolotów miesięcznie, co wskazywało, że w końcu 1959 roku lotnictwo strategiczne będzie miało od sześciuset do ośmiuset bombowców. Zdjęcia z powietrza pozwoliły jednak bardzo precyzyjnie policzyć radzieckie samoloty i okazało się, że nie ma ich więcej niż dwieście.

Prezydent tak bardzo uwierzył w to źródło informacji, że słuchając raportów wywiadowczych, zwykł zadawać pytanie:

– Czy potwierdzają to zdjęcia z U-Dwa?

W 1960 roku chęć zdobywania jak największej liczby informacji o radzieckich zbrojeniach walczyła z obawą przed międzynarodowym skandalem, jaki wywołałoby zestrzelenie szpiegowskiego samolotu. Eisenhower intuicyjnie wyczuwał, że kończy się czas, w którym samoloty szpiegowskie mogły bezkarnie latać po radzieckim niebie. Fachowcy wciąż zapewniali go, że radzieckie myśliwce nie mogą osiągnąć pułapu U-2, zaś naziemna obrona przeciwlotnicza nie dysponuje rakietami, które mogłyby wzbić się tak wysoko. Mylili się. Kilka lotów zakończyło się sukcesem tylko dzięki bałaganowi w dowództwie wojsk obrony przeciwlotniczej. Jeden z wykrytych samolotów nie został zestrzelony, ponieważ zabrakło paliwa do rakiet, innemu udało się przelecieć nad stanowiskami przeciwlotniczymi, gdyż dowódca był na urlopie, a jego zastępca nie bardzo wiedział, jak pokierować nową bronią.

Wywiad żądał od prezydenta, aby nie sprzeciwiał się wysyłaniu samolotów szpiegowskich nad Związek Radziecki, uzasadniając to żądanie koniecznością zebrania informacji o próbach nowych rakiet. Eisenhower musiał ustąpić, gdyż wciąż obawiał się, że Związek Radziecki zdobędzie strategiczną przewagę. Stawało się to wręcz jego obsesją.

Dlatego 9 kwietnia 1960 roku zgodził się wysłać samolot U-2. Było to nieco ponad miesiąc przed zaplanowanym spotkaniem w Paryżu, a więc uważał, że jest to bezpieczny termin. Tuż potem wicedyrektor CIA Richard Bissel odpowiedzialny za koordynowanie powietrznych misji szpiegowskich zwrócił się do prezydenta o zgodę na ponowny lot. Razem z szefem wywiadu Allenem Dullesem stawił się w Owalnym Gabinecie i rozłożył fotografie na masywnym biurku prezydenta.

– Te zdjęcia pozwalają stwierdzić, że radziecki program rakietowy rozwija się szybciej, niż sądziliśmy. Niestety pogoda uniemożliwiła zrobienie zdjęć odpowiedniej jakości. Sądzimy, że konieczny jest jeszcze jeden lot.

– Panie prezydencie, ma to szczególne znaczenie – potwierdził słowa podwładnego Allen Dulles.

– Równie dobrze lot może odbyć się w czerwcu lub lipcu – zaoponował Eisenhower.

Myśliwiec Mig-19

– Do tego czasu Rosjanie mogą zamaskować nowe rakiety. A jeżeli wówczas pogoda uniemożliwi sfotografowanie wyrzutni, to następne zdjęcia będziemy mogli wykonać dopiero za rok, w kwietniu. Taka jest bowiem charakterystyka tego obszaru, że najlepsze zdjęcia możemy robić tylko między kwietniem a lipcem.

Eisenhower milczał przez chwilę, rozważając argumenty Bissela. Nie miał ochoty ryzykować międzynarodową awanturę, ale słowa wicedyrektora CIA zdawały się robić na nim duże wrażenie.

– Dobrze – powiedział wreszcie – ale lot nie może odbyć się później niż w ciągu dwóch tygodni.

18 kwietnia Bissel zadzwonił do Eisenhowera.

– Panie prezydencie, nie mogliśmy wysłać samolotu nad Związek Radziecki, gdyż od dwóch tygodni szaleją tam burze śnieżne lub utrzymuje się gruba warstwa chmur. Lot musi odbyć się teraz!

Eisenhowera nie przekonały te argumenty.

– Proszę przełożyć następne loty na koniec maja. W Paryżu chcę mieć czystą sytuację, a nie aferę.

– O aferze nie może być mowy, a ostatni lot naszego samolotu zwiadowczego uważam za istotny dla bezpieczeństwa narodowego – Bissel nie ustępował.

– Dobrze, zgadzam się – odpowiedział Eisenhower – ale operacja nie może nastąpić później niż pierwszego maja.

Garry Powers dostrzegł, jak z samochodu radiowego stojącego kilkadziesiąt metrów z boku pasa startowego wychodzi oficer i macha do niego. Miało to oznaczać, że z Waszyngtonu nadeszła zgoda na start samolotu. Zamknął kabinę. Była godzina 5.36.

Mały samolot o ogromnych, rozłożystych skrzydłach przetoczył się przez betonowy pas startowy amerykańskiej bazy lotniczej w Peszawarze i wzbił się w powietrze. Po godzinie lotu Garry Powers przekazał do bazy sygnał, że przekroczył granicę Związku Radzieckiego.

Nikita Chruszczow spał jeszcze, gdy rozległ się dzwonek telefonu. Podniósł się, opuścił nogi z łóżka i wsunął je w ranne pantofle.

Zamknął za sobą drzwi do sypialni, aby rozmowa nie przeszkadzała żonie, i podszedł do telefonu, lecz zanim podniósł słuchawkę, przetarł szybko twarz dłonią, jakby chciał spędzić resztki snu.

– Chruszczow, słucham – powiedział do mikrofonu.

– Wybaczcie towarzyszu sekretarzu generalny – usłyszał dobrze znany głos marszałka Rodiona Malinowskiego, ministra obrony. – Meldują, że kilkanaście minut temu amerykański samolot naruszył naszą przestrzeń powietrzną. Wleciał od strony Pakistanu... – Malinowski zawiesił głos w oczekiwaniu na dyspozycję.

Chruszczow spoważniał. Zastanawiał się przez chwilę nad odpowiedzią.

– Samolot musi zostać zestrzelony! – powiedział dobitnie. Odłożył słuchawkę i spojrzał na zegarek, zastanawiając się, czy warto wracać do łóżka. Za dwie godziny powinien być na trybunie na Placu Czerwonym, aby przyglądać się pierwszomajowej demonstracji. Było więc trochę czasu na odpoczynek, ale informacja ministra obrony wybiła go ze snu. Wielokrotnie rozzłoszczony wytykał dowódcy obrony przeciwlotniczej, że nie potrafią zestrzelić amerykańskich samolotów szpiegowskich, które bezkarnie wlatywały w radziecką przestrzeń powietrzną.

– Wstyd! Kraj daje wojskom obrony przeciwlotniczej wszystko, czego potrzebują. I co? Nie potrafią zestrzelić samolotu lecącego z prędkością poddźwiękową! – krzyczał na marszałka Siergieja Biriuzowa.

– Jeżeli mógłbym być rakietą, wystartowałbym i zestrzelił przeklętego intruza! – sumitował się Biriuzow.

Francis Garry Powers kontynuował lot. Granicę przekroczył w rejonie Kirowabadu i skierował samolot nad Jezioro Aralskie, a potem do Czelabińska. Tam skręcił w stronę Swierdłowska, milionowego miasta, ważnego ośrodka produkcji zbrojeniowej. Trasa jego lotu miała dalej prowadzić nad portami w Archangielsku i Murmańsku i zakończyć się w bazie Bodö, w Szwecji.

Powers wiedział, że radzieckie radary śledzą jego lot. Być może przypuszczał, że z lotnisk poderwały się myśliwce Mig-19 uzbrojone w działa kalibru 30 mm, ale o znacznie mniejszym pułapie. Mogły jedynie z dołu, bezsilne, obserwować jego samolot mknący ze znacznie mniejszą niż one prędkością, ale na wysokości, której nie mogły osiągnąć.

Gdyby znał tajne raporty CIA, nie byłby taki spokojny. Od roku informowały, że radziecka obrona jest szybko modernizowana.

„Ze względu na poprawę stanu obrony przeciwlotniczej uważamy, że wkrótce wykorzystanie samolotów [szpiegowskich – B.W.] będzie ograniczone do rejonów nadgranicznych”.

Nikt jednak nie udostępniał takich raportów pilotom U-2.

Po czterech godzinach lotu samolot Powersa znalazł się w rejonie bazy rakietowej Tjuratam. Ciężkie chmury burzowe zasłaniały ziemię, ale mimo to włączył kamery, licząc, że uda się coś sfotografować. Ten obiekt miał szczególne znaczenie. Trzy dni wcześniej Allen Dulles informował prezydenta, że przeprowadzono tam dwie próby rakiet kosmicznych.

„Rakieta wystrzelona 15 kwietnia nie osiągnęła prędkości koniecznej do przezwyciężenia przyciągania ziemskiego. Drugi pojazd kosmiczny wzbił się nad wyrzutnię, ale wkrótce eksplodował” – donosił raport CIA. To, co było w nim najważniejsze, to wskazanie, że próby te nastąpiły w niewielkim odstępie czasu. Dowodziło to, że w Tjuratam uruchomiono drugie stanowisko startowe.

W Moskwie Nikita Chruszczow zszedł do samochodu, który miał zabrać go na Plac Czerwony, gdzie wszystko było już przygotowane do pierwszomajowej demonstracji. Tłumy gromadziły się w wyznaczonych rejonach, z których miały wyruszyć na trasę pochodu.

W tym czasie samolot Powersa zbliżał się do rejonu Swierdłowska. Tam na lotnisku Kolcowo dyżur bojowy pełniła para kapitan Borys Ajwazjan i starszy lejtnant Siergiej Safronow. O godzinie 7.03, na sygnał przekazany przez obsługę stacji radiolokacyjnej, wystartowali. Wiedzieli, że rozkaz zestrzelenia wrogiego samolotu wydał sam minister obrony marszałek Rodion Malinowski. Jednakże tego rozkazu wykonać nie mogli, gdyż ich myśliwce Mig-19 osiągały zbyt niski pułap, aby zagrozić amerykańskiemu samolotowi.

Na lotnisku Kolcowo był już samolot, który potrafiłby szybko doścignąć intruza, osiągnąć jego pułap i zestrzelić go, gdyby był uzbrojony. Samolot myśliwski Su-9[132] dostarczono na swierdłowskie lotnisko na początku kwietnia. Nie miał stałego uzbrojenia, gdyż konstruktorzy przewidzieli, że w zależności od misji będzie można podwieszać pod jego skrzydłami cztery rakiety powietrze–powietrze lub dwie rakiety i dwa zasobniki z działkami kalibru 23 mm. Do 1 maja nie nadesłano do Swierdłowska rakiet ani działek.

Mimo że Su-9 był bez broni, jego pilot, kapitan Mitiagin, otrzymał rozkaz startu. Tuż potem usłyszał w słuchawkach:

– Zniszczyć cel! Staranować!

To był rozkaz samobójczego ataku. Po chwili oficer z punktu naprowadzania dodał:

– To rozkaz „Smoka”! – Był to wojenny kryptonim generała Sawickiego, dowódcy lotnictwa myśliwskiego.

Mitiagin włączył dopalacz i szybko zbliżał się do samolotu Powersa.

– Odległość dziesięć kilometrów..., osiem..., sześć... Cel przed wami! – informował oficer naprowadzający, obserwując na ekranie radaru manewry samolotów radzieckiego i amerykańskiego.

Mitiagin jednak nie widział U-2 (a może nie chciał dostrzec) i lecąc z prędkością prawie trzykrotnie większą niż Powers, zaczął go wyprzedzać.

– Cel przed wami! – krzyczał oficer naprowadzający. – Wyłącz dopalacz!

– Nie mogę wyłączyć dopalacza! – Mitiagin uznał, że jest to tak oczywiste, że nie musi wyjaśniać, dlaczego.

– To rozkaz „Smoka”! – naprowadzający znowu powołał się na autorytet dowódcy.

– Wyłączam dopalacz – poinformował Mitiagin.

Jego samolot wraz ze spadkiem prędkości zaczął tracić wysokość. Ponowne dojście celu było już niemożliwe, gdyż bardzo szybkie samoloty Su-9 zużywały ogromne ilości paliwa.

Mitiagin nie wykonał zadania. Powrócił bezpiecznie na lotnisko.

W tym samym czasie amerykański samolot śledziły radary jednostki rakietowej. Tam akcją kierował szef sztabu pułkownik Michaił Woronow, który na wieść, że sprawą interesuje się sam minister obrony, przygnał do stanowiska dowodzenia.

– Cel w zasięgu rakiet – operator stacji wykrywania i śledzenia sierżant Władimir Jaguszkin przekazał informację Woronowowi.

Ten podszedł do pulpitu i nacisnął guzik interkomu łączącego go z działonem rakiet SA-2 sierżanta Aleksandra Fiodorowa.

– Zniszczyć cel! – rozkazał.

Powers zerknął na wysokościomierz: 68 tysięcy stóp[133]. Z mapy i wskazań radaru wynikało, że zbliżał się do Swierdłowska, najważniejszego celu jego misji. Pochylił lekko samolot na skrzydło, aby wejść na wyznaczony kurs, a następnie wyrównał lot i włączył kamery fotograficzne.

Na ziemi wyrzutnia obróciła się w stronę niewidocznego celu i po chwili z dyszy rakiety buchnął płomień. Dym na moment skrył wyrzutnię i z jego kłębów wynurzyła się rakieta, która ciągnąc za sobą smugę ognia, poszybowała w niebo.

Powers poczuł nagle silne pchnięcie, jakby prędkość samolotu bez jego czynności wzrosła o kilkadziesiąt kilometrów. Zdziwiony zerknął na bok i zobaczył, że znajduje się w centrum pomarańczowej poświaty. W dalszym ciągu nie rozumiał, co się stało. Nie potrafił określić, czy całe niebo zrobiło się pomarańczowe, czy tylko refleks światła rozlał się na osłonę kabiny. Z wolna docierała do niego świadomość, że musi to być eksplozja. I nagle samolot zaczął przechylać się na prawe skrzydło. Szarpnął wolantem, aby wyrównać lot, lecz zanim udało się zakończyć manewr, poczuł, że dziób samolotu powoli się pochyla. Samolot nie zareagował na jego ruchy. Odnosił wrażenie, że linki biegnące do sterów i lotek zostały zerwane. Nie mógł nawet zastanowić się, co było tego przyczyną, gdyż nagle zobaczył, jak skrzydło urywa się i odlatuje w dal. Jego samolot zwalił się gwałtownie w dół. Siła odśrodkowa wcisnęła go w fotel i uwięziła ręce. Pamiętał dokładnie polecenie: przed katapultowaniem uruchomić przycisk, który po siedemdziesięciu sekundach spowoduje eksplozję i zniszczenie samolotu. Czy rzeczywiście Powers nie mógł dosięgnąć włącznika? A może nie wierzył, że eksplozja nastąpi dopiero po kilkudziesięciu sekundach, lecz podejrzewał, że wybuch będzie natychmiastowy i zniszczy nie tylko tajną aparaturę szpiegowską, ale również pilota? Otworzył kabinę, odpiął pasy, gdy gwałtowny wstrząs wyrzucił go na zewnątrz. Dlaczego nie uruchomił katapulty? Czyżby obawiał się, że uruchomienie katapulty również spowoduje wybuch?

Przez kilka sekund leciał obok kadłuba, gdyż nie mógł zdjąć maski tlenowej, której wąż łączył go z samolotem. Dopiero szarpnięcie otwierającego się spadochronu zerwało gumowy wąż i uwolniło go.

– Towarzyszu pułkowniku, zakłócenia! – meldował sierżant Jaguszkin. – Nie potrafię określić, co stało się z celem.

– Jaki powód zakłóceń?

– Być może wrogi samolot rozsypuje paski aluminiowe lub stosuje inne zakłócenia – Jaguszkin nie potrafił wyjaśnić, dlaczego z ekranów znikła plamka wskazująca pozycję samolotu.

– To znaczy, że rakieta minęła cel. Szugajew, przejąć akcję! – Pułkownik połączył się z dowódcą drugiego dywizjonu majorem Aleksandrem Szugajewem.

Informacja o zakłóceniach na ekranach radarów dotarła na lotnisko i dlatego ponownie nakazano myśliwcom MiG-19 podjęcie pościgu za amerykańskim samolotem. Nie poinformowano o tym obsługi rakiet przeciwlotniczych.

– Widzę cel! – zameldował nagle Szugajew z drugiego dywizjonu rakiet przeciwlotniczych, dostrzegając na ekranie radaru zieloną plamkę. Był przekonany, że jego stacja odebrała fale odbite od kadłuba amerykańskiego samolotu. Nie wiedział, że w powietrzu znalazły się radzieckie myśliwce.

– Zniszczyć cel! – krzyknął do mikrofonu Woronow.

Dwie rakiety poszybowały w niebo.

Pilot pierwszego myśliwca, kapitan Borys Ajwazjan zobaczył nagle czarną chmurę wybuchu i gwałtownie zanurkował. To ocaliło mu życie. Pilot drugiego samolotu starszy lejtnant Siergiej Safronow nie miał szczęścia. Wybuch drugiej rakiety nastąpił tak blisko jego maszyny, że rozpadła się na kawałki.

– Cel zniszczony! – zameldował rozpromieniony dowódca drugiego dywizjonu.

– Gratuluję, towarzyszu majorze! – odpowiedział odprężony i uśmiechnięty Woronow. – Zaraz melduję do Moskwy.

Michaił Wasiliew, 23-letni kombajnista z kołchozu Powarnaja pod Swiedłowskiem, szedł polną drogą, gdy dostrzegł białą czaszę spadochronu. Zatrzymał się i przysłaniając oczy przed promieniami słońca, zaczął przyglądać się opadającemu lotnikowi. Był przekonany, że to jakiś radziecki skoczek. Pognał więc przez świeżo zaorane pole do miejsca, gdzie lotnik upadł na ziemię. W oddali zobaczył idącego w tę stronę Leonida Czużakina, kierowcę kołchozowego.

– Dawaj, Lonia! – krzyknął do niego. – Ten biedak ma kłopoty. Musimy mu pomóc.

Dobiegli do miejsca, gdzie lotnik niezdarnie zwijał spadochron. Na ich widok wyprostował się i zamarł w bezruchu.

– Co z wami, towarzyszu? – Wasiliew zaczął mu pomagać. – Jesteście ranni? Coś złego?

Lotnik nie odpowiadał.

– Misza, on chyba nie nasz... – Czużakin patrzył podejrzliwie na mężczyznę w zielonym kombinezonie. Rzeczywiście nie wyglądał na Rosjanina: ciemne włosy, krótko ostrzyżone na bokach i tyle głowy, płaski nos, twarz boksera wagi ciężkiej.

– A wy skąd? Bułgar? – Wasiliew cofnął się o krok.

Lotnik milczał. Dostrzegli napisy na jego kombinezonie. Był cudzoziemcem. Ale w jaki sposób znalazł się nagle w środku wielkiego Związku Radzieckiego?

– Nie nasza sprawa, Lonia – doszedł do wniosku Wasiliew. – Biegnij po samochód, to zawieziemy go na lotnisko.

Pomógł Powersowi odpiąć uprząż spadochronu i zdjąć rękawice.

Zwinęli spadochron i ruszyli w stronę szosy prowadzącej do wsi, gdy nadjechał moskwicz prowadzony przez Anatolija Czeremsina. Wewnątrz był już Czużakin. Wrzucili sprzęt do bagażnika i wsiedli do samochodu.

– Ja jestem Rosjaninem – powoli, wyraźnie wymawiając każdą głoskę, powiedział Wasiliew – a ty?

Lotnik zrozumiał pytanie.

– I am American – odpowiedział i palcem na szybie napisał U-S-A.

Czużakin z niedowierzaniem pokręcił głową.

– Towarzysz z Bułgarii w naszym kołchozie, to rozumiem, ale towarzysz z Ameryki?

– Jedziemy na lotnisko – zarządził Wasiliew, który przejął kierowanie całą akcją.

Powers klepnął go w ramię i pokazał, że chciałby zapalić papierosa.

– A macie, to nasze najlepsze – Wasiliew zadowolony, że może pomóc przybyszowi z Ameryki, wyciągnął w jego stronę pomiętą paczkę sybirów. Przez chwilę zerkał, jak pilot zareaguje na duszący smak, ale ten zaciągał się, jakby od dawna palił papierosy tej marki.

– Na lotnisko nie dojadę – odezwał się kierowca, stukając palcem we wskaźnik paliwa. – Nie wystarczy benzyny, a stacja przy skrzyżowaniu zamknięta, bo dzisiaj święto.

– To jedź do dyrektora kołchozu – zadecydował Wasiliew.

Skręcili w boczną drogę prowadzącą do biura dyrekcji kołchozu. Zatrzymali się przed okazałym domem; w tej samej chwili zobaczyli w oddali dwóch milicjantów na rowerach.

– Szukamy go – powiedział jeden z nich, gdy podjechali bliżej. – To jakiś ważny człowiek, bo aż z okręgu dzwonili.

Wprowadzili pilota do biura, skąd zadzwonili do komisariatu, żądając przysłania samochodu. Natychmiast zrewidowali Powersa, który spokojnie usiadł na krześle i apatycznie wpatrywał się w okno. Znaleźli przy nim dolary, franki, funty i trzy paczki banknotów 25-rublowych. Jeden z milicjantów położył na stole srebrną monetę wydobytą z kieszeni Powersa. Jeszcze nie wiedzieli, że wewnątrz jest zatruta igła. Miał jej użyć, aby nie dostać się w ręce wroga.

Na Placu Czerwonym Nikita Chruszczow machał do tłumów wiązanką kwiatów, którą podało mu jakieś dziecko. Nie zauważył nawet, jak po schodach prowadzących na trybunę wbiegł marszałek Siergiej Biriuzow, dowódca wojsk przeciwlotniczych. Szef ochrony doprowadził go do Chruszczowa. Ten odwrócił się do marszałka.

– Intruz został zestrzelony, pilot jest żywy. Przesłuchujemy go – zameldował marszałek.

Chruszczow uśmiechnął się szeroko. Od dawna oczekiwał na taką wiadomość.

Amerykańskie stacje radiolokacyjne w Turcji nie mogły śledzić lotu Powersa, gdyż krzywizna Ziemi uniemożliwiała im obserwację. Jednakże stosowano dość prosty trik polegający na przechwytywaniu sygnałów radzieckich stacji, które komunikowały się między sobą za pomocą fal o wysokiej częstotliwości. W ten sposób na amerykańskich ekranach widać było to, co widzieli radzieccy operatorzy. Kilka sekund po zniknięciu echa U-2 z radzieckich radarów w rejonie Swierdłowska Amerykanie już o tym wiedzieli. Wiadomość o strąceniu samolotu dotarła do CIA w Waszyngtonie o godzinie 3.30 w nocy.

Rozgrywka

W niedzielny poranek 1 maja prezydent Eisenhower zakończył spacer po lesie, okalającym rezydencję w Camp David i wszedł do dużego, wyłożonego dębową boazerią przedsionka.

– Panie prezydencie, ważna wiadomość z Waszyngtonu – przy drzwiach stanął czarnoskóry kamerdyner John Moaney, który służył u Eisenhowera jeszcze w czasach, gdy ten był głównodowodzącym wojsk alianckich. Prezydent wszedł do gabinetu i podniósł słuchawkę specjalnego telefonu, łączącego go wprost z Białym Domem. Usłyszał głos swojego doradcy generała Andrew Goodpastera:

– Jeden z naszych samolotów zwiadowczych, wykonujący zaplanowany lot, jest opóźniony i prawdopodobnie utracony.

Eisenhower zorientował się natychmiast, że chodzi o U-2.

– Co z pilotem?

– Nie mamy żadnych informacji.

– Wracam natychmiast do Waszyngtonu.

Eisenhower doceniał wagę informacji o zaginięciu samolotu szpiegowskiego. Było to niepokojące, ale nie należało się spodziewać, aby Rosjanie mogli uzyskać jakiekolwiek dowody szpiegowskich misji. Ludzie z wywiadu wielokrotnie zapewniali prezydenta, że w przypadku zestrzelenia pilot nie ma żadnej szansy przeżycia. Mówili, że konstrukcja samolotu jest tak delikatna, że przy wybuchu rozleci się na kawałki.

Następnego ranka generał Goodpaster wszedł do Owalnego Gabinetu.

– Jakie wieści? – Eisenhower na widok wchodzącego generała podniósł się zza biurka z różanego drzewa i wskazał na fotel.

– Panie prezydencie, pilot U-2 raportował wybuch w silniku. Znajdował się wówczas około tysiąca trzystu mil w głąb Rosji i od tego czasu nie zgłosił się. Biorąc pod uwagę zapas paliwa, nie ma szans, aby utrzymał się w powietrzu do tej pory. Ciągle nie mamy żadnych pewnych wiadomości. Dulles informuje, że nasze stacje nasłuchowe zarejestrowały głosy radzieckich oficerów, wydających rozkazy przechwycenia samolotu. Nie wiemy z całą pewnością, czy chodziło o nasz U-2.

– A jakiż inny mógłby przekroczyć ich granice? – wzruszył ramionami prezydent.

– CIA przygotowała projekt oświadczenia. Stwierdza, że pilot samolotu meteorologicznego, który wystartował z lotniska w Turcji, informował przez radio o kłopotach z aparaturą tlenową. Następnie zaginął bez wieści. – Goodpaster położył przed prezydentem kartkę. Eisenhower przebiegł wzrokiem jej treść.

– To dobry pomysł – powiedział bez większego entuzjazmu i podpisał polecenie rozpowszechnienia tego komunikatu.

Następnego dnia Amerykańska Agencja Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej NASA opublikowała oświadczenie:

Jeden z samolotów U-2 Agencji Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej, przeznaczonych do celów naukowo-badawczych i używanych od 1956 roku do badania warunków atmosferycznych oraz wiatrów na dużych wysokościach, zaginął bez wieści 1 maja około godziny 9.00, wkrótce po komunikacie pilota, informującym, że ma on kłopoty z tlenem i znajduje się nad jeziorem Van w Turcji.

Rosjanie nie odzywali się. To był dobry znak. Może nic nie wiedzieli o katastrofie szpiegowskiego samolotu, który rozbił się gdzieś w niedostępnych górach?

Prezydent Eisenhower obudził się 5 maja kilka minut wcześniej, niż zwykł wstawać. Na ten dzień zaplanowano ćwiczenia sprawdzające stan przygotowań rządu amerykańskiego do funkcjonowania w warunkach radzieckiego ataku nuklearnego. Nie miał czasu na poranną toaletę, więc założył pośpiesznie ubranie i wybiegł przed Biały Dom, gdzie na trawniku wylądował śmigłowiec. Ledwo ulokował się w jego wnętrzu, a maszyna poderwała się w powietrze, biorąc kurs na Blue Ridge Mountains w Virginii, gdzie głęboko w Mount Weather znajdowało się tajne stanowisko dowodzenia. Betonowy bunkier we wnętrzu góry oparty był na gigantycznych stalowych sprężynach, które miały amortyzować wstrząs nuklearnego wybuchu. Określano go kryptonimem High Point, aczkolwiek wtajemniczeni mówili o nim „kryjówka”.

Tam prezydent otrzymał stenogram przemówienia Nikity Chruszczowa wygłoszonego na sesji Rady Najwyższej ZSRR.

Z polecenia rządu radzieckiego muszę poinformować was o agresywnych akcjach, jakie w ostatnich tygodniach Stany Zjednoczone podjęły przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Stany Zjednoczone wysłały samolot, który naruszył nasze granice państwowe i wdarł się w przestrzeń powietrzną Związku Radzieckiego. Samolot został wysłany 9 kwietnia. Amerykańscy wojskowi uznali widocznie, że są bezkarni i zdecydowali się powtórzyć swój agresywny czyn. Wybrali najbardziej uroczysty dzień dla wszystkich ludzi pracy na całym świecie – święto 1 Maja. Tego dnia o godzinie 5.36 samolot amerykański przeciął naszą granicę i kontynuował lot w głąb Związku Radzieckiego. O tym agresywnym kroku minister obrony powiadomił niezwłocznie rząd. Rząd powiedział wówczas: „Agresor wie, na co się naraża, kiedy decyduje się wtargnąć w przestrzeń obcego terytorium. Jeśli mu to ujdzie bezkarnie, posunie się do nowych prowokacji. Dlatego należy działać! Zestrzelić samolot!”. Zadanie to wykonano, samolot został zestrzelony. Przy pierwszych próbach dochodzenia okazało się, że samolot należy do Stanów Zjednoczonych, chociaż nie miał znaków rozpoznawczych. Obecnie komisja ekspertów bada wszystkie dane, jakie trafiły do naszych rąk. Stwierdzono, że samolot przekroczył granicę Związku Radzieckiego, nadlatując z Turcji albo z Iranu, albo z Pakistanu.

Ani słowa o schwytaniu pilota.

Ćwiczenia zakończyły się o godzinie 10.32, lecz prezydent nie wyruszył w drogę powrotną do Waszyngtonu. Nakazał swoim współpracownikom, aby zebrali się w salce konferencyjnej w celu przedyskutowania sytuacji. Niewiele jednak mogli uradzić. Najbardziej sensowna wydawała się opinia Douglasa Dillona, zastępującego sekretarza stanu, który uznał, że należy zareagować na agresywne przemówienie Chruszczowa i wydać odpowiednie oświadczenie.

Eisenhower wyczuwał pułapkę, którą Chruszczow zastawiał na niego, i niezbyt chętnie przyjmował tę radę. Wydawanie oświadczeń, gdy nie było wiadomo, czym dysponuje przeciwnik, było nad wyraz ryzykowne. Obiekcje prezydenta rozproszył Allen Dulles, mówiąc z całą stanowczością, że pilot nie mógł wyjść z katastrofy żywy. Pewność, z jaką wypowiadał to zdanie, nasuwała podejrzenie, że U-2 był wyposażony tak, aby pilot nie mógł się katapultować i przeżyć katastrofy. Ta opinia przeważyła.

Nowe oświadczenie brzmiało:

Departament Stanu został poinformowany przez Agencję Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej NASA, że badający pogodę samolot U-2, pilotowany przez cywila, zaginął 1 maja. Pan Chruszczow ogłosił, że amerykański samolot został zestrzelony w tym dniu nad ZSRR. Możliwe, że był to ten zaginiony samolot.

W taki oto sposób rząd amerykański pozbył się wszelkiej odpowiedzialności, gdyż w każdej chwili mógł bronić się, że został wprowadzony w błąd przez NASA. Ale w tej rozgrywce Eisenhower nie miał nic do powiedzenia. To Rosjanie dyktowali kolejne ruchy.

Jeszcze tego samego dnia, 5 maja wieczorem, wiceminister spraw zagranicznych Jakub Malik w czasie przyjęcia dyplomatycznego wspomniał ambasadorowi szwedzkiemu, tak aby usłyszał stojący obok ambasador Stanów Zjednoczonych:

– Mamy pilota.

Ambasador Lewellyn Thompson natychmiast zawiadomił Waszyngton, ale tam już działała machina propagandowa uruchomiona dwoma oświadczeniami: Departamentu Stanu i NASA, które informowały, że pilot zginął.

Chruszczow uznał, że czas przejść do ataku. 7 maja na zakończenie sesji Rady Najwyższej ZSRR oświadczył:

– Muszę wam zdradzić sekret. Otóż gdy wygłaszałem referat [4 maja – B.W.], umyślnie nie powiedziałem, że pilot jest zdrów i cały, a części samolotu znajdują się w naszych rękach. Uczyniłem to świadomie, albowiem gdybyśmy poinformowali o wszystkim od razu, Amerykanie skomponowaliby inną wersję. Nazwisko lotnika brzmi Francis Garry Powers. Ma 30 lat. Jak oświadczył, jest porucznikiem lotnictwa wojskowego Stanów Zjednoczonych, gdzie służył do 1956 roku, to znaczy do czasu, gdy przeszedł na służbę do Centralnej Agencji Wywiadowczej.

Chruszczow podał wszystkie szczegóły dotyczące lotu, wyposażenia samolotu, pilota oraz przebiegu zestrzelenia.

– A jeszcze – mówił dalej – posłuchajcie, ile bzdur oni nagadali: jezioro Van, badania naukowe i tak dalej. Teraz, gdy się dowiedzą, że lotnik żyje, będą musieli wymyślić coś nowego, i wymyślą.

Eisenhower został przyparty do muru. Rząd amerykański musiał poważnie potraktować to oświadczenie i jednocześnie wycofać się z wcześniej publikowanych kłamstw. Sekretarz stanu przygotował tekst wyjaśniający, że prezydent „zgodnie z prawem zgadzał się na działania konieczne dla obrony USA i wolnego świata przed niespodziewanym atakiem. W ramach tych zarządzeń [prezydenta – B.W.] opracowano i realizowano plany obejmujące również zakrojone na szeroką skalę rozpoznania powietrzne, dokonywane przez nieuzbrojone samoloty cywilne”.

To był następny błąd doradców Eisenhowera. Nie mogli wyrządzić swojemu szefowi gorszej przysługi. Do tego czasu Chruszczow nie odważył się atakować prezydenta ani oskarżać go o wiarołomstwo. Wprost przeciwnie, wydawało się, że stara się oszczędzić Eisenhowera, krytykując nieokreślone „siły zimnowojenne” w Stanach Zjednoczonych. Natychmiast wykorzystał niefortunne oświadczenie ujawniające, że prezydent aprobował szpiegowskie loty.

Na zaimprowizowanej konferencji prasowej, jaką zorganizowano 11 maja w Parku Gorkiego na wystawie szczątków U-2 Chruszczow powiedział:

– Z oświadczenia Departamentu Stanu, zaaprobowanego przez prezydenta, wyraźnie wynika, że loty amerykańskich samolotów wywiadowczych nad naszym krajem nie są bynajmniej kaprysem jakiegoś nieodpowiedzialnego oficera, lecz stanowią realizację planu opracowanego przez Allena Dullesa, kierownika Centralnej Agencji Wywiadowczej, to znaczy urzędu podlegającego prezydentowi Stanów Zjednoczonych. Militaryści amerykańscy, wysyłając samolot ze szpiegowskimi zadaniami, postawili mnie, jako odpowiedzialnego za przygotowanie wizyty prezydenta USA w Związku Radzieckim, w bardzo trudnej sytuacji.

Kuba szybko uzależniła się od Moskwy

Była to jawna groźba, że gotów jest odwołać wszystkie zapowiedziane na najbliższą przyszłość spotkania z prezydentem USA. Zimna wojna, którą toczyły obydwa mocarstwa od końca lat czterdziestych, stawała się coraz bardziej zimna.

Chruszczow zdecydował się pojechać do Paryża na spotkanie z Eisenhowerem, prezydentem Francji Charlesem de Gaullem i Haroldem MacMillanem, premierem Wielkiej Brytanii. Jednakże nie zależało mu na powodzeniu konferencji i uzyskaniu porozumienia ze Stanami Zjednoczonymi. Przed wyjazdem powiedział:

– A jeśli konferencja się nie odbędzie? No cóż! Żyliśmy bez niej wiele lat, przeżyjemy jeszcze 100 lat.

On chciał upokorzyć prezydenta USA i uzyskać zapewnienie, że loty szpiegowskie nie będą kontynuowane.

Ślepy zaułek

Spotkanie na szczycie szefów wielkich mocarstw rozpoczęło się w Paryżu 16 maja 1960 roku. Pełniący honory gospodarza prezydent Charles de Gaulle wprowadził Nikitę Chruszczowa po szerokich schodach do wielkiej zielono-złotej sali pałacu, w której kiedyś król Ludwik XV śniadał ze swoimi kochankami. Po trzech minutach wprowadził delegację brytyjską, po kolejnych trzech minutach – Amerykanów. Gdy tylko zamknęły się drzwi i wszyscy usiedli, prezydent de Gaulle powiedział:

– Wczoraj otrzymałem oświadczenie od pana Chruszczowa, które przekazałem innym uczestnikom konferencji: prezydentowi Eisenhowerowi i panu MacMillanowi. Czy w związku z tym ktoś chciałby zabrać głos?

– Tak! – krzyknął Chruszczow. – Chciałbym zabrać głos.

– Chciałbym także wygłosić krótkie oświadczenie – powiedział Eisenhower.

– Proszę, aby pan Eisenhower, jako szef państwa i rządu zabrał głos. – Prezydent de Gaulle skłonił głowę w stronę Eisenhowera

– Prosiłem o głos pierwszy – nie ustępował Chruszczow.

De Gaulle spojrzał pytająco na Eisenhowera, a ten dał znak, że zgadza się na odstąpienie pierwszeństwa.

Chruszczow wyjął z kieszeni okulary. Jeden z współpracowników podał mu kartki. Sekretarz generalny założył okulary i zaczął odczytywać oświadczenie, co trwało czterdzieści pięć minut.

Potępiał „agresywny, nie sprowokowany akt”, jakim było naruszenie przez samolot U-2 radzieckich granic, uznając to za celowe działanie Stanów Zjednoczonych.

Eisenhower pochylony lekko w stronę tłumacza poczerwieniał ze złości. Napisał coś na kartce i podał ją sekretarzowi stanu Christianowi Herterowi. Ten rozłożył kartkę, na której było napisane: „Chyba zacznę znowu palić”.

– Jak można produktywnie negocjować, gdy rząd Stanów Zjednoczonych i sam prezydent nie tylko nie potępili tego prowokacyjnego aktu, lecz oświadczyli, że tego rodzaju działania będą kontynuowane! – Chruszczow zaczął krzyczeć.

– Akustyka w tym pokoju jest znakomita – przerwał mu prezydent de Gaulle. – Wszyscy słyszymy pana przewodniczącego.

Chruszczow spojrzał na niego znad okularów i wrócił do czytania oświadczenia.

– Ubolewamy, że spotkanie to zostało storpedowane przez reakcyjne koła Stanów Zjednoczonych – mówił o paryskiej konferencji. – Żałujemy, że nie osiągnięto rezultatów oczekiwanych przez wszystkie narody świata. Niechaj wina za to spadnie na tych, którzy podjęli haniebną, bandycką politykę wobec Związku Radzieckiego!

Złożył kartkę i usiadł w fotelu wyraźnie zadowolony, obserwując spod oka, jakie wrażenie zrobiły jego słowa.

Eisenhower mówił krótko.

– Przybyłem do Paryża, aby dążyć do porozumienia ze Związkiem Radzieckim, które wyeliminowałoby potrzebę wszelkich form szpiegostwa, włącznie z lotami. Nie widzę powodu, żeby wykorzystywać ten incydent do zakłócenia konferencji.

Wystąpienie Chruszczowa zdenerwowało też prezydenta de Gaulle’a. W pewnym momencie zwrócił się do niego:

– Satelita wystrzelony przez was dla zaimponowania nam, tuż przed wyjazdem pana z Moskwy, przeleciał nad francuską ziemią 18 razy bez mojego zezwolenia. Skąd mam wiedzieć, że nie ma na nim kamer robiących zdjęcia mojego kraju?

– Nasz najnowszy sputnik nie ma żadnych kamer – odpowiedział Chruszczow.

– Jak więc uzyskaliście zdjęcia drugiej strony Księżyca, które pokazywaliście nam z uzasadnioną dumą? – spytał poirytowany de Gaulle.

– W tym sputniku nie ma kamer!

– Aha, a w tamtym miał pan kamery. Proszę łaskawie kontynuować.

Chruszczow chyba zorientował się, że nieco przesadził, i postanowił zmienić ton. Po raz pierwszy od rozpoczęcia konferencji zwrócił się bezpośrednio do Eisenhowera.

– Co, u diabła, skłoniło pana do popełnienia tego prowokacyjnego aktu wobec nas, i to tuż przed szczytem. Gdyby nie było żadnego incydentu, spotkalibyśmy się tu w przyjaźni i możliwie najlepszej atmosferze. Bóg mi świadkiem, że przybywam z czystymi rękami i czystą duszą.

Usłyszawszy te słowa, Eisenhower o mało się nie zakrztusił.

De Gaulle patrzył na Chruszczowa.

– Na świecie jest wiele diabłów i zadaniem tej konferencji jest egzorcyzmowanie ich – powiedział prezydent Francji wyraźnie rozbawiony.

Eisenhower zwrócił się do Chruszczowa.

– Loty nie będą wznowione nie tylko podczas tej konferencji, lecz przez cały okres mojej kadencji.

– To nam nie wystarczy – odpowiedział Chruszczow. Pamiętał, że kadencja Eisenhowera miała trwać jeszcze tylko pół roku. – Nie chcemy zaostrzać stosunków. I tak wymagają one znacznej naprawy. Proszę zrozumieć, że wymaga tego nasza polityka wewnętrzna.

Ambasador Charles Bohlen drgnął. Nie spodziewał się takiego wyznania. Chruszczow niemal wprost wyjaśniał prezydentowi, że działa pod naciskiem wojowniczo nastawionych polityków i oficerów.

– Proszę mnie zrozumieć – mówił dalej Chruszczow. – Czy mogę zaprosić jako drogiego gościa przywódcę państwa, które dokonało agresywnego aktu wobec nas? Nie będziemy jak ubodzy krewni błagać członków NATO o łaskę i o poszanowanie naszych granic.

Dyskusja zakończyła się o 14.06. Chruszczow zszedł do swojej limuzyny na placu przed pałacem. Usiadł z tyłu i klepnął kierowcę po ramieniu. Był zadowolony.

Prezydent Eisenhower wrócił do rezydencji rozwścieczony. Gdy jego syn John wszedł do pokoju ojca, zastał go krążącego wokół dużego stołu.

– Można by pomyśleć, że to my zrobiliśmy coś takiego jak interwencja na Węgrzech [w 1956 roku, gdy wojska radzieckie stłumiły powstanie – B.W.] – powiedział do syna. – Mam tego dosyć. Mam po prostu dosyć. Chruszczow jest sukinsynem, który usiłuje zaimponować Kremlowi. Całkowicie nieprzejednany i obraźliwy wobec Stanów Zjednoczonych.

Fidel Castro miał siły wystarczające do odparcia amerykańskiej inwazji

John dawno już nie widział ojca tak wyprowadzonego z równowagi.

– Cofnął zaproszenie do odwiedzenia Rosji – mówił dalej Eisenhower krążąc wciąż po pokoju. – No cóż, oszczędził mi tylko kłopotu odmówienia!

Następny dzień, czwartek 17 maja, przyniósł złe wieści. O godzinie 10.00 przywódcy mocarstw zachodnich spotkali się w Pałacu Elizejskim. Nie było Chruszczowa. Podobno przed swoją rezydencją powiedział do dziennikarzy, że nie przybędzie na rokowania, jeżeli prezydent Eisenhower nie wyrazi ubolewania i nie przyzna, że Ameryka dokonała agresywnego aktu wobec Związku Radzieckiego. Eisenhower, de Gaulle i MacMillan postanowili wysłać pisemne zaproszenia dla Chruszczowa na godzinę 15.00.

Gdy wrócili do sali posiedzeń, w dalszym ciągu nie było Chruszczowa. Po dwudziestu minutach z radzieckiej ambasady zadzwonił jeden z dyplomatów i poinformował, że „pan Chruszczow nie weźmie udziału w rokowaniach, jeżeli jego warunki nie zostaną spełnione”.

– Proszę mu przekazać, że w krajach cywilizowanych istnieje zwyczaj udzielania pisemnych odpowiedzi na pisemne zawiadomienia! – zagrzmiał prezydent de Gaulle. Arogancja radzieckiego przywódcy oburzyła go.

Pisemna wypowiedź nadeszła po godzinie. Chruszczow informował, że nie przybędzie na spotkanie, jeżeli nie zostaną spełnione jego warunki. W tej sytuacji trzej przywódcy zredagowali komunikat informujący o fiasku konferencji.

Następnego dnia rano dziennikarze zebrali się w pałacu Chaillot. Chruszczow siedział za stołem na niewielkim podwyższeniu. Obok niego zajęli miejsca Andriej Gromyko, minister spraw zagranicznych, i Rodion Malinowski, minister obrony. Premier wstał i huknął pięścią w stół tak mocno, że przewróciła się butelka wody mineralnej.

– Zostałem poinformowany – krzyknął – że kanclerz Adenauer przysłał tu kilku faszystowskich drani, których nie zdążyliśmy wykończyć pod Stalingradem. Uderzyliśmy ich tak mocno, że od razu znaleźli się trzy metry pod ziemią. Jeżeli będziecie nas znów straszyć i atakować, uważajcie! I was potrafimy uderzyć tak, że nie zdążycie pisnąć. Zadamy druzgocące ciosy bazom wysyłającym szpiegowskie samoloty oraz tym, którzy założyli te bazy.

Konferencja prasowa została przerwana.

Harold MacMillan, premier Wielkiej Brytanii, z ogromnym żalem mówił:

– Dwa lata pracy zostały zmarnowane w warunkach najgorszego kryzysu, jakiego mój kraj doświadczył od czasów drugiej wojny światowej.

Eisenhower powiedział szeptem do sekretarza stanu:

– Zbyt dobrze znam Harolda, aby nie wiedzieć, że to taka jego gra.

Prezydent Dwight Eisenhower wracał do Stanów Zjednoczonych świadom porażki. Sprawdziły się jego najgorsze obawy.

Pierwsza porażka Kennedy’ego

20 stycznia 1961 roku był dniem wyjątkowo mroźnym. Śnieg sypiący przez całą noc pokrył grubą warstwą ulice, paraliżując ruch samochodów. Od świtu z Fort Belvoir ciągnęły kolumny pługów i ciężarówek, które musiały oczyścić ulice w centrum miasta przed wielką ceremonią zaprzysiężenia Johna Fitzgeralda Kennedy’ego, trzydziestego piątego prezydenta Stanów Zjednoczonych, która tradycyjnie miała odbyć się na schodach Kapitolu.

Minęła godzina 10.50, gdy z wielkiego czarnego cadillaca, który zatrzymał się przed wejściem „E” do Kapitolu, wysiadł generał Lyman L. Lemnitzer[134]. Zaledwie kilka miesięcy wcześniej został mianowany szefem Połączonych Szefów Sztabów przez Dwighta Eisenhowera, jakby ten chciał mieć pewność, że w otoczeniu nowego prezydenta znajdzie się człowiek o dużym doświadczeniu i o jednoznacznie antykomunistycznych przekonaniach.

Generał Lemnitzer przeszedł długim korytarzem do windy, która zwiozła go do senackiego pokoju przyjęć. Tam zastał wyższych oficerów i dyplomatów, którzy mieli zająć przygotowane miejsca na tak zwanej prezydenckiej platformie, aby obserwować ceremonię zaprzysiężenia.

Lemnitzer patrzył na Kennedy’ego z niechęcią. On, absolwent słynnej Akademii West Point[135], który przez osiem lat współpracował z prezydentem Eisenhowerem, też absolwentem tej akademii, pięciogwiazdkowym generałem, bohaterem wojny, miał służyć człowiekowi, o którym nie miał wysokiego mniemania. Napisał później: „Oto prezydent w ogóle bez wojskowego doświadczenia. Coś w rodzaju sternika łodzi patrolowej z drugiej wojny światowej – odnosiło się to do służby Kennedy’ego jako dowódcy okrętu patrolowego na Pacyfiku”.

Generał obawiał się decyzji nowego prezydenta, który nie miał żadnego doświadczenia w sprawach międzynarodowych, a jego doświadczenia w sprawach militarnych były niewielkie. Najgorsze przeczucia Lemnitzera potwierdziły się już cztery dni po inauguracji, gdy w czasie pierwszego spotkania z Kennedym usłyszał pytanie o możliwości akcji przeciwko Kubie. Było to dość zaskakujące, że prezydent już od pierwszych dni urzędowania myślał o rozwiązaniu problemu, który wydawał się drugorzędny. Czyżby przeczuwał, że ta maleńka wysepka może stać się najbardziej zapalnym punktem świata? Stało się bowiem coś niezwykłego – Kuba, będąca w istocie amerykańską kolonią, wystąpiła przeciwko mocarstwu, a partyzanci, którzy 1 stycznia 1959 roku wkroczyli do Hawany i przejęli tam rządy; rzucili mocarstwu wyzwanie.

Po obalonym dyktatorze Fulgencio Batiście[136] pozostał na Kubie ogrom nędzy, ale także i ogromny kapitał: plantacje trzciny cukrowej i przemysł cukrowniczy. Kuba pod względem produkcji cukru zajmowała trzecie miejsce na świecie. Na tej małej wyspie były też ogromne złoża niklu stanowiące jedną dziesiątą światowych zasobów, ponadto złoża złota, srebra, chromu i kobaltu. Jednakże największym bogactwem Kuby była turystyka, przynosząca właścicielom hoteli, kasyn, restauracji i domów publicznych milionowe zyski.

Fidel Castro uznał, że może wykorzystać to bogactwo do zrealizowania reform społecznych. Niemalże natychmiast po dojściu do władzy zlikwidował przemysł rozrywkowy i znacjonalizował dużą część zakładów przemysłowych. Amerykańscy przedsiębiorcy stracili blisko dwa miliardy dolarów.

Skala i tempo przemian zaskoczyły Eisenhowera, który nie potrafił w odpowiednim czasie zadbać o dobre stosunki z nowym rządem i nie dopuścić do opanowania Kuby przez Rosjan, a już na początku 1960 roku przybyła tam radziecka delegacja z wicepremierem Anastasem Mikojanem. Ranga przewodniczącego najlepiej wskazywała, jak wielką wagę Kreml przywiązywał do stosunków z kubańskimi rewolucjonistami.

Mikojan zaoferował pożyczkę w wysokości stu milionów dolarów i zakup pięciu milionów ton kubańskiego cukru. Oczywiście nie były to bezinteresowne gesty. Rosjanie wiedzieli, jakie korzyści mogą odnieść, popierając Fidela Castro. Przede wszystkim uzyskiwali nowe możliwości penetrowania tajemnic Stanów Zjednoczonych, gdzie schroniły się tysiące uchodźców z Kuby. Oni pozostawili na wyspie rodziny, które można było wykorzystać jako zakładników. Pierwsze kontakty radziecko-kubańskie dotyczyły współpracy tajnych służb. Już w lipcu 1959 roku szef wywiadu kubańskiego major Ramiro Valdes odbył serię tajnych spotkań z rezydentem KGB i ambasadorem w Mexico City. W wyniku podjętych wówczas ustaleń na Kubę przyjechało ponad stu radzieckich doradców i instruktorów, którzy przystąpili do organizowania służb wywiadowczych i kontrwywiadowczych. Jeden z nich, syn hiszpańskiego komunisty, który po wojnie domowej osiadł w Związku Radzieckim, Enrico Lister Farjan, stanął na czele Komitetu Obrony Rewolucji. Inny mieszkający w Moskwie potomek hiszpańskiego bojownika, generał Alberto Bajar, zaczął organizować obozy szkoleniowe dla terrorystów. Jednakże Rosjanie nie byli skłonni do udzielenia Kubie pomocy militarnej, gdyż obawiali się, że pogorszy to ich stosunki ze Stanami Zjednoczonymi. Dlatego zadanie takie zlecili innym państwom socjalistycznym. We wrześniu 1960 roku do Pragi przyjechała kubańska delegacja w celu omówienia zakresu pomocy wojskowej. Czechosłowacja stała się głównym dostawcą broni i wyposażenia wojskowego, a kubańscy oficerowie szkolili się w tym państwie.

Fidel Castro poczuł się silny. Przed laty rzucił wyzwanie potężnemu dyktatorowi i zwyciężył, teraz, w 1960 roku, postanowił zmierzyć się z prezydentem Stanów Zjednoczonych. Zaczął antyamerykańską kampanię. Najpierw oskarżył CIA o organizowanie sabotażu, co było zgodne z prawdą. Nakazał znacjonalizowanie amerykańskiego koncernu Texaco, a w sierpniu 1960 roku ogłosił nacjonalizację wszystkich przedsiębiorstw amerykańskich.

Oleg Pienkowski

Amerykańscy specjaliści zaczęli opuszczać Kubę. Nie martwiło to Castro, gdyż wiedział, że zastąpią ich Rosjanie.

Eisenhower zareagował nerwowo na poczynania brodatego rewolucjonisty.

Pierwszym pomysłem, jaki prezydentowi podsunęła Centralna Agencja Wywiadowcza, było zlikwidowanie Castro. Bez wątpienia Dwight Eisenhower zaakceptował takie rozwiązanie, choć nie istnieją lub nie zostały ujawnione dokumenty, które pozwalałyby oskarżyć prezydenta o takie działanie. Wskazują na to jedynie notatki jego doradcy do spraw bezpieczeństwa Gordona Graya. Podobno w grudniu 1959 roku, James King, szef Wydziału Półkuli Zachodniej CIA, przedstawił swojemu szefowi Allenowi Dullesowi raport, w którym stwierdził, że należy bardzo wnikliwie rozważyć „wyeliminowanie Fidela Castro”. Dulles nie miał zamiaru realizować tego pomysłu i w styczniu 1960 roku przekazał prezydentowi Eisenhowerowi raport, w którym pisał co prawda, że Stany Zjednoczone „nie będą mogły tolerować reżymu Castro”, ale proponował jedynie podjęcie tajnych działań, które doprowadziłyby do upadku rządu Castro”. Jedną z pierwszych akcji w ramach tego planu miało być wysłanie sabotażystów, którzy wysadziliby kubańskie rafinerie. Prezydent Eisenhower skwitował ten pomysł krótko. Powiedział do Dullesa:

– Zabierz to i wróć z czymś mocniejszym.

Bez względu na to, kto podjął decyzję o zamordowaniu Castro, przebieg operacji oznaczonej kryptonimem „Mangusta” był najbardziej komicznym przedsięwzięciem wywiadowczym w historii amerykańskich tajnych służb.

Centralna Agencja Wywiadowcza postanowiła skorzystać z usług gangsterów. Jeden z szefów CIA spotkał się z dwoma przywódcami nowojorskich rodzin: Johnnym Rossellim, byłym adiutantem słynnego Ala Capone, oraz Salvatorem „Samem” Giancaną. Obaj zgodzili się na współpracę z CIA i nawet nie chcieli wynagrodzenia w wysokości 150 tysięcy dolarów. Żądali jedynie pokrycia kosztów operacji. Mieli własne porachunki z Fidelem Castro, który zamknął ich kasyna i domy publiczne w Hawanie, pozbawiając mafię krociowych zysków. Człowiek z mafii, który w końcu 1960 roku dotarł do Hawany, miał przy sobie pigułki wyprodukowane przez Biuro Służb Medycznych CIA. Zawierały jad kiełbasiany i ich skuteczność została sprawdzona na małpach. Jednakże nie udało się dotrzeć do otoczenia Castro i podrzucić truciznę.

CIA wzmogło wysiłki. Opracowano projekt oznaczony kodem ZRRIFLE, przewidujący, że zamachu dokona człowiek o pseudonimie QJWIN. Wiadomo, że przygotowywano go wcześniej do zabicia Patrice’a Lumumby – komunistycznego premiera Konga. Z nieznanych przyczyn QJWIN nie wykonał zadania.

Tymczasem mafiosi szybko zorientowali się, że zamach ze względu na liczną obstawę nie będzie możliwy, ale nie poinformowali o tym CIA. Przyjmowali pieniądze (prawdopodobnie około dwóch milionów dolarów) i coraz bardziej wyszukane zabójcze wynalazki, ale nigdy ich nie wykorzystali. Na przykład miny w kształcie muszli, które miały być ustawione pod wodą w rejonie, gdzie Castro często nurkował, wieczne pióro z zatrutym ostrzem, truciznę działającą z trzydniowym opóźnieniem, a nawet proszek powodujący wypadanie włosów, co miało pozbawić kubańskiego przywódcę brody i zniszczyć w ten sposób jego charyzmę. Większość tych wynalazków znalazła się na śmietniku, gdy tylko dostarczono je ludziom mafii. Ta zabawa trwała jeszcze podczas prezydentury Kennedy’ego.

Brak efektów operacji „Mangusta” skłonił prezydenta Eisenhowera do podjęcia zdecydowanych działań politycznych. W ostatnim tygodniu swojej prezydentury, 3 stycznia 1961 roku, zerwał stosunki dyplomatyczne z Kubą, wprowadził całkowite embargo na eksport do tego państwa i zakazał importu kubańskiego cukru. Były to decyzje bardzo dotkliwe dla gospodarki kubańskiej, która bez reszty zależała od eksportu cukru i dostaw amerykańskich towarów. Równocześnie przygotowywano plan wzniecenia rewolty na wyspie. Mieli tego dokonać kontrrewolucjoniści i uchodźcy, którzy schronili się w Stanach Zjednoczonych. Taki plan opracował na początku marca 1960 roku Richard Bissel, zastępca dyrektora CIA do spraw operacyjnych, i 17 marca przedstawił go do akceptacji prezydentowi Dwightowi Eisenhowerowi. W listopadzie 1960 roku przygotowania ruszyły pełną parą.

W Stanach Zjednoczonych założono specjalną firmę, która zaczęła kupować od armii amerykańskiej broń, samoloty, okręty desantowe i sprzęt z demobilu, w Nikaragui powstały tajne obozy, gdzie szkolono kontrrewolucjonistów.

Prezydent Eisenhower nie chciał uznać, że cały projekt jest nierealny. Nie istniały bowiem możliwości wywołania powstania przeciwko rządowi Castro, który w dwa lata po obaleniu Batisty zlikwidował najgorszą nędzę, dał ludziom pracę i zarobek, bezpłatne szkolnictwo, służbę zdrowia i mieszkania.

Generał Iwan Sierow

Co najdziwniejsze, Allen Dulles, szef CIA, który nalegał na dokonanie przewrotu na Kubie, dobrze znał raporty swoich służb, które stwierdzały:

„Nie ma żadnych podstaw, żeby uważać, iż Kubańczycy w znaczącej liczbie mogliby lub chcieliby przyłączyć się do grup dokonujących inwazji na wyspę. Nie ma tam jakiegokolwiek znaczącego i efektywnego ruchu oporu”.

Jeden z najbliższych współpracowników generała Lemnitzera ujmował to prościej, mówiąc:

– Dwieście tysięcy kubańskich milicjantów, każdy z pistoletem maszynowym, stanowi całkiem niezłą siłę, nawet jeżeli będą tylko stać w miejscu i naciskać na spusty.

Kadencja Eisenhowera dobiegła końca, zanim udało się przygotować oddziały kontrrewolucjonistów. John F. Kennedy dał się przekonać do projektu CIA, i to już w kilka dni po objęciu urzędu. Można to wytłumaczyć narastającą presją ze strony wpływowych kół domagających się zaprowadzenia porządku na Kubie i całkowitym zagubieniem prezydenta w pierwszym okresie władzy, gdy on i jego ekipa dopiero zdobywali doświadczenie. Ponadto z Kuby napływały coraz bardziej niepokojące wieści, prawdopodobnie wyolbrzymiane przez tajne służby, a prezydent nie potrafił jeszcze właściwie ocenić skali ostrzeżeń i poddawał się wizji ogromnej rozbudowy sił radzieckich na Kubie. Wywiad ustalił, że w ostatnich tygodniach na Kubę dostarczono trzydzieści tysięcy ton sprzętu wojskowego z Czechosłowacji. Coraz częściej nadchodziły informacje o radzieckich statkach wiozących najnowocześniejszą broń i doradców wojskowych.

Kennedy chciał zażegnać to niebezpieczeństwo, ale nie angażując wojsk amerykańskich.

– Nie mam zamiaru ryzykować amerykańskich Węgier – powiedział, robiąc aluzję do interwencji wojsk radzieckich na Węgrzech w 1956 roku, gdy krwawo zostało stłumione powstanie w Budapeszcie.

Generał Lemnitzer, choć przekonany, że tajna operacja zakończy się fiaskiem, nie protestował. Na zakończenie konferencji w Departamencie Stanu 4 kwietnia 1961 roku, gdy omawiano szczegóły operacji lądowania kontrrewolucjonistów na Kubie, prezydent zapytał, kto jest za realizacją tego planu. Lemnitzer podniósł rękę do góry. Podobnie jak wszyscy obecni. Decyzja zapadła.

Operacja zaczęła się 15 kwietnia 1961 roku, gdy z lotniska Puerto Cabezas w Nikaragui wystartowały samoloty B-26B, uzbrojone w rakiety i bomby. W trzech nalotach zaatakowały kubańskie lotniska w San Antonio de los Banos, Campo Libertad i Antonio Maceo, ale nie udało im się zniszczyć wszystkich samolotów kubańskich, co miało istotne znaczenie dla przebiegu inwazji.

Rozpoczęła się ona 17 kwietnia o godzinie 5.30, gdy tysiąc czterystu kontrrewolucjonistów wyskoczyło z pięciu okrętów desantowych, które dobiły do plaży w Zatoce Świń. I stało się to, co łatwo było przewidzieć: wojska inwazyjne napotkały dobrze zorganizowaną obronę.

Na korzyść atakujących działało zaskoczenie i mieli szanse pokonania dość słabej i chaotycznej obrony kubańskiej na plażach i przedarcia się do dżungli, gdzie wytropienie i niszczenie oddziałów kontrrewolucyjnych nie byłoby już łatwe. Jednakże specom od wywiadu, którzy zaplanowali desant, nie wystarczyło wojskowej wiedzy i doświadczenia. Nie przewidzieli, że warunkiem powodzenia każdej operacji desantowej jest dostarczenie na czas zaopatrzenia. Oddziałom inwazyjnym, które wyszły na brzeg, szybko zaczęło brakować amunicji i broni. Sytuację pogorszyły ataki kubańskich samolotów myśliwskich, które ocalały z pogromu 15 kwietnia. Już w czasie lądowania oddziałów inwazyjnych kubańskie Lockheed T-33 zatopiły statek Houston i tuż potem Rio Escondido.

Amerykańskie radiostacje odbierały rozpaczliwe wezwania o pomoc i zaopatrzenie. Pepe San Roman, dowódca brygady desantowej, nadawał:

– Musimy otrzymać wsparcie lotnicze w ciągu najbliższych godzin, inaczej zostaniemy zniszczeni!

Sytuacja pogarszała się z godziny na godzinę. Alarmujące wezwania ponawiały się:

– Przyślijcie amunicję! Wykonaliśmy zadanie. Wy nie. Jeżeli zdecydowaliście się nas opuścić, powiadomcie nas o tym!

– Jeżeli nie przyślecie zaopatrzenia demobilizujemy się!

– Jesteśmy w wodzie. Brak amunicji. Nieprzyjaciel zbliża się!

Wszystko zależało od dostarczenia zaopatrzenia i wsparcia lotniczego, ale wobec silnej obrony przeciwlotniczej przestarzałe samoloty wynajęte przez CIA nie mogły udzielić wystarczającej pomocy. Bombowce rebeliantów musiały mieć eskortę amerykańskich myśliwców. Skierowanie do akcji samolotów z lotniskowców wymagało aprobaty prezydenta Kennedy’ego, a on wciąż chciał uniknąć angażowania amerykańskich sił zbrojnych. Wreszcie zgodził się, aby z lotniskowca Essex wystartowały samoloty bez znaków narodowych. Nakazał ponadto, aby brały udział w akcji nie dłużej niż godzinę.

19 kwietnia o godzinie 3.30 z lotniska Puerto Cabezas w Nikaragui wystartowało pięć bombowców B-26, które miały zaatakować lotniska i wojska Castro, atakujące rebeliantów na plażach. Nad Kubą miały dołączyć do nich myśliwce Douglas A4D-2 z lotniskowca Essex. Jednakże błąd w synchronizacji operacji sprawił, że samoloty z lotniskowca spóźniły się o pół godziny i przestarzałe bombowce musiały atakować bez powietrznej osłony. W rezultacie dwa z nich zostały strącone przez naziemną i powietrzną obronę przeciwlotniczą, a pozostałe szybko powróciły do bazy. Klęska w powietrzu przesądziła o losie oddziałów inwazyjnych.

Pepe San Roman nadał ostatnią depeszę:

– Niszczymy sprzęt i radiostacje. Nadjeżdżają czołgi. Nie mamy czym walczyć. Idziemy w stronę dżungli. Nie mogę, powtarzam, nie mogę czekać na was!

Inwazja w Zatoce Świń zakończyła się klęską.

Z tysiąca czterystu kontrrewolucjonistów, którzy wzięli udział w inwazji, stu dwudziestu zginęło, a tysiąc dwustu dostało się do niewoli. Nielicznym udało się powrócić na Florydę.

CIA natychmiast rozesłała do swoich placówek na całym świecie instrukcję, że wydarzenia w Zatoce Świń należy uznać za „próbę udzielenia pomocy powstańcom w górach Escambray”. Nikt w to nie wierzył. Dowody prezentowane przez Kubańczyków: amerykańska broń z demobilu, wraki spalonych bombowców B-26 i zatopionych barek desantowych, wreszcie zeznania schwytanych kontrrewolucjonistów były zbyt oczywiste.

Prezydent Kennedy honorowo wziął na siebie winę za działanie swoich służb, ale światowa prasa nie zostawiła na nim suchej nitki.

„Frankfurter Neue Presse” pisał: „Należy uznać Kennedy’ego za moralnie i politycznie pokonanego”.

W „Corriere della Sera” pojawił się podobny komentarz: „Jednego dnia prestiż Ameryki spadł tak nisko, jak nigdy w czasie ośmiu lat bojaźliwości i braku zdecydowania prezydenta Eisenhowera”.

W tym tonie wypowiadała się większość komentatorów światowej prasy.

Nikita Chruszczow mógł uznać, że powstała niepowtarzalna okazja zdobycia przewagi nad niedoświadczonym prezydentem. Musiał się spieszyć. John Kennedy, ponosząc dotkliwą porażkę w polityce zagranicznej, odnosił sukcesy w polityce wewnętrznej. Udało mu się przekonać parlament, że Związek Radziecki uzyskał ogromną przewagę w dziedzinie strategicznej, co doprowadziło do gwałtownego zwiększenia wydatków na zbrojenia. Amerykański potencjał militarny zaczął rozwijać się w sposób grożący uzyskaniem przez USA zdecydowanej przewagi. Do tego Chruszczow nie mógł dopuścić.

Pienkowski

Oleg Pienkowski[137] już w końcu 1960 roku usiłował nawiązać kontakt z wywiadem amerykańskim. Okazało się to jednak niemożliwe. Amerykanie wciąż byli pod wrażeniem sprawy Powersa i bardzo nieufnie podchodzili do informacji, że wysoki oficer wywiadu wojskowego GRU zamierza podjąć z nimi współpracę. Obawiali się prowokacji i na wszelki wypadek woleli nie reagować na sygnały.

Pienkowski, absolwent kijowskiej Szkoły Artylerii, którą ukończył w 1939 roku, walczył dzielnie w drugiej wojnie światowej. Po wojnie ukończył Akademię Wojskową im. Frunzego i wtedy zaczęła się jego kariera funkcjonariusza wywiadu. Doświadczenie bojowe i doskonałe wyniki w uczelni wojskowej zwróciły uwagę przełożonych, którzy w 1948 roku zaproponowali mu studia w Wojskowej Akademii Dyplomacji, która w istocie była szkołą szpiegów. Wahał się przez pół roku, obawiając się, że praca w wywiadzie wojskowym będzie ślepą uliczką dla doświadczonego oficera, ale w 1949 roku zdecydował się pójść tą drogą. W ten sposób w 1953 roku z dyplomem Wojskowej Akademii Dyplomacji rozpoczął pracę w IV Zarządzie (ds. Bliskiego Wschodu) GRU.

Kiedy w przekonaniach oficera robiącego zawrotną karierę nastąpiła zmiana? Może było to w 1956 roku w Ankarze, dokąd wysłano go jako attaché wojskowego? Wszedł wówczas w konflikt ze swoim przełożonym, generałem Nikołajem Pietrowiczem Rubenko (jego prawdziwe nazwisko brzmiało Sawczenko), gdyż nie mógł zaakceptować prymitywnych metod pracy wywiadowczej, jakie tamten chciał narzucić swojemu zespołowi. Napisał skargę do Moskwy i... został odwołany. Poczuł się dotknięty i skrzywdzony, a jego frustrację pogłębiała żona, rozżalona, że po roku pobytu w Ankarze musi wracać do Moskwy. Być może następna porażka zawodowa wznieciła bunt. Przed wyjazdem do Indii, gdzie miał objąć stanowisko attaché militarnego, nagle wyszło na jaw, że ojciec Pienkowskiego był oficerem armii carskiej. To wystarczyło, aby wszystkie jego zasługi – przynależność do partii komunistycznej od 1940 roku, trzynaście wysokich odznaczeń za męstwo, osiem medali, znaczące osiągnięcia w pracy zawodowej – odsunięto na bok. Pienkowski do Indii nie pojechał.

W tym czasie załamała się jego głęboka wiara w ojczyznę. W pamiętniku zasłużony oficer wywiadu napisał:

Nasz komunizm, który budujemy od czterdziestu pięciu lat, jest fałszem. Ja stałem się częścią tego fałszu. Lata temu zacząłem czuć obrzydzenie do siebie, nie mówiąc o naszych ukochanych przywódcach i autorytetach. Czuję od tego czasu, że muszę znaleźć jakieś usprawiedliwienie dla mojej egzystencji, które dałoby mi wewnętrzną satysfakcję.

Znalazł taką możliwość. Przekazał pracownikowi ambasady brytyjskiej w Moskwie wiadomość, że gotów jest współpracować z ich wywiadem. Brytyjczycy, nie obciążeni kompleksem Powersa, zestrzelonego U-2 i zerwanej konferencji w Paryżu, przyjęli jego propozycję, choć zachowywali się bardzo ostrożnie. Po wstępnych kontaktach na początku 1961 roku odwlekali rozpoczęcie współpracy do 20 kwietnia, gdy Pienkowski w składzie radzieckiej delegacji handlowej przybył do Londynu. Tam w Mount Royal Hotel, gdzie zamieszkali członkowie delegacji, przez kilka godzin rozmawiał z dwoma brytyjskimi (ich pseudonimy brzmiały Grill i Miles) i dwoma amerykańskimi oficerami wywiadu (Alexander i Olaf). Przekazał im gruby pakiet dokumentów i notatek dotyczących radzieckich wojsk rakietowych. Bliższa analiza wykazała, że zawierają wiele cennych informacji. Były tam kopie planów nowych wyrzutni rakiet balistycznych, informacje o nowym typie pocisku przeciwlotniczego V-75, najważniejsze fragmenty regulaminów obsługi rakiet średniego zasięgu. To wystarczało, aby brytyjscy i amerykańscy eksperci uwierzyli Pienkowskiemu. Nie mógł być prowokatorem, gdyż informacje, które dostarczył, były zbyt cenne. Żaden wywiad, podsuwając fałszywego agenta, nie posunąłby się tak daleko, żeby dla jego uwiarygodnienia zdradzić tak wielkie tajemnice. Jeżeli nawet pozostały jakiekolwiek wątpliwości, to następne przesyłki całkowicie je rozwiały. Partnerem Pienkowskiego ze strony zachodniego wywiadu miał być Greville Wynne, handlowiec brytyjski, często przyjeżdżający w interesach do Związku Radzieckiego i innych państw socjalistycznych. Ustalono hasła, jakie obydwaj mieli wymieniać podczas spotkania w ambasadzie brytyjskiej, gdzie Pienkowski, z racji swojego stanowiska w Państwowym Komitecie Nauki, maskującego jego prawdziwy zawód, często bywał. Wyjeżdżał również często na Zachód.

Startuje Titan 1

Spotkania w Londynie były niebezpieczne, ale przeprowadzano je tak sprytnie, że nikt nie zwrócił na nie uwagi. Pienkowski potrafił nawet wzbudzić respekt w radzieckiej ambasadzie. Stało się to po wizycie na Highgate Cementery, gdzie znajduje się grób Karola Marksa. Poszedł złożyć tam kwiaty i zobaczył, że grobowiec jest w opłakanym stanie. Wszyscy zapomnieli o twórcy naukowego socjalizmu, co rzekomo wywołało oburzenie Pienkowskiego. Wysłał w tej sprawie depeszę do Chruszczowa.

Jestem lojalnym marksistą i taki stan rzeczy uznaję za oburzający. Kładzie się to cieniem na komunizmie, Związku Radzieckim, a zwłaszcza ambasadzie radzieckiej, której pracownicy powinni czuć się zobowiązani do opieki nad takim miejscem.

Depesza wywołała natychmiastową reakcję Kremla, ambasador został zganiony i od tego czasu na Pienkowskiego patrzono z należytym respektem. Niebezpieczeństwo pojawiło się z zupełnie innej strony.

W lipcu 1961 roku pojechał ponownie do Londynu. Przed wyjazdem jego szef, generał Iwan Sierow, poprosił o drobną przysługę. Wysyłał do Londynu żonę i córkę na krótki turystyczny pobyt, i zapytał Pienkowskiego, czy jako bywały za granicą, znający dobrze język angielski, w chwilach wolnych od służbowych zajęć nie mógłby pomóc im w zwiedzaniu i zakupach? Oczywiście, nie odmówił. Tym bardziej że dostrzegał w tym możliwość zyskania sympatii groźnego szefa. Okazał się doskonałym przewodnikiem i opiekunem. Córkę szefa Swietłanę, studentkę moskiewskiego Instytutu Awiacji, oprowadzał po nocnych klubach i dyskotekach. Żonie pomagał w zakupach, doradzał, jakie prezenty powinna nabyć dla męża (elektryczną maszynkę do golenia) i rodziny. Nawet pożyczył im kilkadziesiąt funtów. Zyskał w ten sposób sympatię Sierowów i... podejrzenia KGB. Skąd miał pieniądze na wizyty w nocnych klubach i zakupy? Nikt nie wiedział, że otrzymał je od miejscowego rezydenta GRU, który łatwo mógł usprawiedliwić takie wydatki.

Rakieta Minuteman w silosie

Wszystko to były drobiazgi, nie dające podstaw do skupienia na Pienkowskim uwagi kontrwywiadu, a jednak one przesądziły o jego losie.

W sierpniu 1961 roku Iwan Sierow otrzymał pismo od szefa kontrwywiadu KGB generała Olega Gribanowa. Sekretarz podsunął mu ten dokument jako sprawę ważną.

– Kontrwywiad melduje, że pułkownik Pienkowski był dwa dni temu w ambasadzie brytyjskiej.

– Co w tym dziwnego? Taką ma pracę – wzruszył ramionami Sierow.

– Jednakże nie zameldował o tym w Drugim Zarządzie, ani też nie złożył wymaganego sprawozdania. Sprawa musi być poważna, skoro raport podpisał sam generał Gribanow – sekretarz wskazał na dokument.

– Dla nich wszystko jest poważne – Sierow machnął ręką z wyraźnym zniecierpliwieniem. Konflikt między dwoma tajnymi służbami, KGB i GRU, utrzymywał się od momentu powstania tych instytucji i szefowie nie przegapili żadnej okazji, żeby wytknąć konkurentowi błędy lub oskarżyć o nieudolność. – Zostawcie ten raport, sam odpiszę Gribanowowi.

List, który przesłał szefowi kontrwywiadu, wzburzył adresata. Sierow wyraźnie dawał do zrozumienia, że kontrwywiad powinien zajmować się łapaniem szpiegów, a nie zawracać głowę ludziom zajętym ciężką służbą dla komunizmu. Zapewne gdyby nie impertynencka odpowiedź, szef kontrwywiadu, nie wracałby do drobnego uchybienia służbowego popełnionego przez pułkownika Pienkowskiego. Jednakże gdy przeczytał list Sierowa, postanowił dokuczyć jego pupilowi i nakazał rozpoczęcie inwigilacji. Być może natura łapacza podpowiadała mu, że w sprawie Pienkowskiego można odkryć coś znacznie więcej, szczególnie, że z raportów funkcjonariuszy obserwujących ambasadę brytyjską wynikało, iż w Moskwie zaczęła działać nowa siatka szpiegowska. Agenci kontrwywiadu wyśledzili, że z ambasady wyszła pani Janet Chisholm, żona oficera wywiadu, podejrzewana, że sama jest również oficerem brytyjskiego wywiadu. Ruszyli za nią. W pewnym momencie zauważyli, że na rogu ulicy, gdy oczekiwała na zmianę świateł, stanął przy niej wysoki Rosjanin. Zamienili parę słów, a następnie kobieta coś przyjęła od niego i szybko schowała do torebki. Gdy światło zmieniło się, Janet Chisholm ruszyła i w tłumie podała torebkę innej kobiecie, a tamta wręczyła jej identyczną. Wymiana była tak błyskawiczna, że tylko dzięki zbiegowi okoliczności jeden z agentów zauważył tę operację. Instrukcja, jaką otrzymał, zabraniała mu jednak ujawniania się i zatrzymywania kobiety. Poza tym nie mieli żadnej pewności, czy w następnych sekundach torebka ponownie nie zmieniła posiadacza i zatrzymanie kobiet mogło jedynie skompromitować kontrwywiad i ostrzec przeciwników. Janet Chisholm wróciła do ambasady. Agenci, którzy podążali za Rosjaninem, zgubili go w tłumie w domu towarowym GUM. Z ich relacji wynikało, że śledzony mężczyzna zachowywał się jak zawodowiec. Gribanow uzyskał w ten sposób informacje, że w Moskwie działa brytyjska siatka szpiegowska. Stare skuteczne metody wypracowane przez KGB nakazywały w takiej sytuacji zarzucić sieci, jak największe i jak najdalej. Nie miało znaczenia, jak wiele osób w nie wpadnie; więzienia były duże, a obozy na Syberii jeszcze większe – mogły pomieścić wielu. Ważne było tylko to, że pojawiła się szansa złapania właściwej osoby. Wtedy Gribanow nie podejrzewał nawet, że mężczyzną, który przekazał tajny pakunek pani Chisholm, był Pienkowski.

Przygotowanie do odpalenia rakiety V-2 z wyrzutni na platformie kolejowej

Pienkowski szybko zorientował się, że wokół niego dzieje się coś niedobrego, aczkolwiek nie potrafił ocenić skali zagrożenia.

Pierwszy sygnał nadszedł w grudniu 1961 roku. Szedł wówczas na spotkanie z Janet Chisholm, której miał przekazać mikrofilmy ukryte w torebce z cukierkami.

Zobaczył ją z daleka siedzącą na ławce w parku. Kilka kroków obok bawiły się dzieci. Podszedł do nich.

– Chłopaki, chcecie cukierki? – zapytał.

– Jasne – starszy wyciągnął rękę.

Pienkowski wyjął kilka cukierków i dał im.

– Od tej pani – głową wskazał na Janet – dostaniecie więcej, tylko zanieście jej tę torebkę.

Pogłaskał chłopców po głowach i ruszył w swoją stronę, widząc, jak podbiegli do ławki i oddali torebkę.

Gdy wyszedł z parku, zobaczył mały osobowy samochód, skręcający pod prąd w uliczkę jednokierunkową. Pijanym kierowcom zdarzały się nie takie wykroczenia, więc nie zwrócił na to większej uwagi. Sam nie wiedział, dlaczego zapamiętał numer rejestracyjny: SZA 61-45. W następnym tygodniu, gdy szedł na spotkania z Janet Chisholm, nic podejrzanego się nie zdarzyło, ale już kilka dni później znowu zobaczył mały brązowy samochód o numerze SZA 61-45. To nie mógł być przypadek.

Ta sama idea 15 lat później:

amerykański pociąg z rakietami Minuteman

Natychmiast wysłał list do Londynu pod alarmowy adres. Treść nie była ważna. Sam fakt nadania listu był sygnałem, że należy wstrzymać spotkania. Od tego czasu przestał się kontaktować z Janet Chisholm, a wiadomości pozostawiał w miejscach, które w języku zachodnich służb określano jako DLB, czyli dead letter boxes – martwe skrzynki pocztowe. Jedna mieściła się w domu nr 5/6 na ulicy Puszkina. W sieni, tuż za drzwiami, był kaloryfer pomalowany na zielono. Między żeberkami a ścianą była przestrzeń wystarczająca, aby włożyć tam rękę i wyczuć niewielki haczyk. Na nim wieszał przesyłkę, którą było z reguły pudełko zapałek, owinięte w celofan. Wewnątrz wkładał mikrofilmy lub notatki spisane na bibułkach. Nikt nie mógł zaobserwować, jak umieszczał pudełko za kaloryferem. Zamykał za sobą drzwi, a więc śledzący go agent nie mógł niczego dostrzec. Potem, przechodząc obok latarni nr 35 na Prospekcie Kutuzowa, w niezauważalny sposób rysował kredką ukrytą w dłoni czarną kreskę. Był to znak, że w DLB jest przesyłka.

Inne skrytki mieściły się na cmentarzu obok grobu Siergieja Jesienina oraz na klatce schodowej jednego z domów na ulicy Gogola.

W zależności od tego, jakie miejsce wybrał do pozostawienia przesyłki, taki sygnał nadawał ludziom, którzy mieli ją odebrać. Z reguły dzwonił pod jeden z wyznaczonych numerów telefonów. Na przykład telefon o numerze 3-26-87 odpowiadał skrzynce na cmentarzu. Nigdy jednak nie rozmawiał. Czekał, aż ktoś podniesie słuchawkę, wówczas odkładał swoją. W ten sposób przekazywał sygnał.

Oddziały robotniczej milicji gotowe do strzeżenia nowej granicy w Berlinie

Pracował nadzwyczaj wydajnie. Podczas każdego wyjazdu do Londynu lub Paryża oraz w czasie spotkań z Greville’em Wyne’em w Moskwie przekazywał mikrofilmy z setkami zdjęć tajnych dokumentów, ich odpisy i własne oceny, które z racji jego bardzo rozległych przyjaźni i kontaktów wśród radzieckiej generalicji były bardzo cenne.

Nie wierzę, aby Chruszczow był bardzo chętny do rozpoczęcia wojny, ale przygotowuje się do niej. Jeżeli sytuacja dojrzeje do wojny, rozpocznie ją, aby zaskoczyć nieprzyjaciela, to znaczy USA i państwa zachodnie. Wolałby oczywiście osiągnąć bardzo wysoki poziom produkcji rakiet liczonych w tysiącach, aby zalać nimi Zachód i, jak to nazywa, „pogrzebać kapitalizm”.

Zachodnie mocarstwa muszą coś zrobić, aby go powstrzymać. On nie rozpocznie wojny dzisiaj. Tylko blefuje. (...) Związek Radziecki nie jest gotów do wojny. (...) Jeżeli Zachód nie będzie prowadzić twardej polityki, wtedy pozycja Chruszczowa wzmocni się i zacznie on wierzyć w swoją siłę, a wtedy może uderzyć.

Wywiad amerykański uznawał dokumenty i opinie Pienkowskiego za tak ważne, że dostarczano je wprost na biurko prezydenta Kennedy’ego. Ten czytał je uważnie i z zadowoleniem. Pokrywały się z jego ocenami.

Amerykańskie czołgi w Berlinie były tylko demonstracją siły

Luka, której nie było

– Panie prezydencie, chciałbym przedstawić najnowsze oceny sił nuklearnych – powiedział Robert McNamara, gdy wszyscy członkowie Narodowej Rady Bezpieczeństwa zajęli miejsca za długim stołem w salce konferencyjnej obok Owalnego Gabinetu. Chodziło oczywiście o porównanie sił Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Kennedy skinął głową i usiadł wygodnie w fotelu, patrząc na eksperta towarzyszącego sekretarzowi obrony, który rozłożył kartki.

– Dwa lata temu Centralna Agencja Wywiadowcza oraz służby wywiadowcze sekretariatu stanu i obrony przygotowały raport, który mógł wzbudzić wśród najwyższych władz Ameryki niebezpieczne przeświadczenie, że pozostaliśmy daleko w tyle za Związkiem Radzieckim pod względem technologii i produkcji [rakiet balistycznych – B.W.]. Obecnie te same organy uznały, że podstawą wcześniejszych ocen był poważny błąd. Konkluzja podjęta dzisiaj jest następująca: Liczba rakiet posiadanych przez nich [Związek Radziecki – B.W.] została bardzo wyraźnie zmniejszona.

Kennedy słuchał uważnie. Ekspert nie podawał konkretnych liczb, gdyż nie miałoby to większego sensu i wszyscy pogubiliby się w rozbieżnych danych.

W 1959 roku organizacja zajmująca się analizą raportów wywiadowczych (National Intelligence Estimate) oceniała, że do połowy 1961 roku na radzieckich wyrzutniach stać będzie 140–200 rakiet międzykontynentalnych. Ich liczba według szacunków NIE miała wzrosnąć do 250–350 w połowie następnego roku. Oceny wywiadu US Air Force były jeszcze bardziej pesymistyczne: 200 rakiet w połowie 1961 roku, 450 w rok później. Nagle w maju 1961 roku zagrożenie znikło. Uznano, że Rosjanie mają co najwyżej 25 rakiet międzykontynentalnych! W dodatku nie mają żadnych szans na poważne zwiększenie ich liczby w najbliższych miesiącach!

– Istotne zmiany dotyczą również radzieckich wojsk konwencjonalnych – mówił dalej ekspert. – Dwa lata temu przyjmowaliśmy, że Związek Radziecki ma dwieście dywizji gotowych do boju. Oficerowie z NATO uważali, że nie będziemy w stanie dorównać Rosjanom pod względem sił konwencjonalnych i dlatego zmuszeni jesteśmy polegać na broni nuklearnej, w pełni rozumiejąc, jak niebezpieczne może to być dla świata.

Obecnie amerykańskie służby wywiadowcze oceniają, że Związek Radziecki nie byłby w stanie wystawić więcej niż sześćdziesiąt dywizji do agresji na Europę Zachodnią. Ta liczba obejmuje dwadzieścia sześć dywizji w Centralnej Europie, z których dwadzieścia dwie stacjonują w Niemieckiej Republice Demokratycznej oraz po dwie w Polsce i na Węgrzech.

To były zaskakujące słowa. Oznaczały, że w ciągu dwóch lat obraz radzieckich sił zbrojnych uległ całkowitej przemianie. Co prawda Nikita Chruszczow dążył do ograniczenia liczebności wojsk konwencjonalnych, ale zdemobilizowanie stu czterdziestu dywizji, czyli około dwóch milionów ludzi, było niemożliwe. Również wywiad amerykański, szacując siłę ZSRR, nie mógł się pomylić o tak wielką liczbę dywizji. Co się stało? Dlaczego w tak krótkim okresie diametralnie zmieniły się oceny? Czyżby Kennedy, prowadząc kampanię wyborczą, oszukiwał społeczeństwo?

Prawdopodobnie nie. W końcu lat pięćdziesiątych amerykańskie służby wywiadowcze skłonne były wierzyć w radziecką przewagę, przyjmując za dobrą monetę przechwałki Chruszczowa, poparte radzieckimi sukcesami kosmicznymi, brakowało bowiem możliwości ich zweryfikowania, a po sprawie Powersa, gdy prezydent Eisenhower odwołał loty U-2 nad radzieckim terytorium, te możliwości spadły niemal do zera. Wszystko zmieniło się z dnia na dzień. Można uznać, że stało się to w sierpniu 1960 roku.

Tego dnia w niewielkiej salce Photographic Interpretation Center (Centrum Interpretacji Zdjęć) CIA w Waszyngtonie zebrała się grupa osób pracująca nad analizą zdjęć lotniczych.

Arthur „Art” Lundhal przybył nieco spóźniony i powiedział tylko:

– Mamy tu coś nowego i naprawdę wielkiego...

Dał znak swojemu zastępcy, Jackowi Gardnerowi, który odsunął kurtynkę zasłaniającą tablicę. Wisiała na niej mapa Związku Radzieckiego, na której narysowano ukośne pasy biegnące od Bieguna. Na sali rozległy się oklaski. Ludzie tam zebrani wiedzieli, że pasy oznaczają obszary Związku Radzieckiego sfotografowane przez kamery satelity szpiegowskiego Discoverer 14.

Eksperymenty trwały od dawna, ale nie przynosiły spodziewanych rezultatów. Pierwszy z satelitów, który mógłby robić zdjęcia z orbity wokółziemskiej, został wystrzelony 28 lutego 1959 roku. Osiągnął wyznaczoną orbitę, ale nie udało się odzyskać kasety z filmami. Plan przewidywał, że satelita wystrzeli pojemnik, który w powietrzu miał zostać przechwycony przez samolot. System okazał się tak skomplikowany i zawodny, że kasety z filmem, wyrzucane z pokładów kolejnych jedenastu satelitów, ginęły w oceanie. Dopiero Discoverer 13, po wykonaniu zdjęć 11 sierpnia 1959 roku, wypuścił kapsułę, której co prawda nie udało się przechwycić w powietrzu, ale wyłowiono ją z Atlantyku. Pełnym sukcesem zakończyła się misja Discoverer 14 wystrzelonego na orbitę wokółziemską 18 sierpnia. Kamery satelity krążącego na wysokości od 203 kilometrów do 900 kilometrów włączyły się, gdy przelatywał nad radziecką bazą Mys-Schmidta na Dalekim Wschodzie. Kapsuła z filmem została przechwycona przez samolot wyposażony w specjalny kosz wysuwany z kadłuba i natychmiast przesłana do Waszyngtonu, gdzie wywołano zdjęcia. Były dość słabej jakości – można było rozpoznać obiekty o wymiarach 15´30 metrów – ale wszyscy mieli świadomość, że już wkrótce rozdzielczość będzie znacznie wyższa. Rzeczywiście, zdjęcia robione przez satelity wystrzeliwane od połowy czerwca 1961 roku pozwoliły nie tylko policzyć wyrzutnie rakiet międzykontynentalnych i bombowce strategiczne, ale również dokładnie im się przyjrzeć. Amerykańscy eksperci ze zdumieniem stwierdzili, że międzykontynentalne rakiety R-7, które nazwali SS-6, są w istocie prymitywną bronią. Były tak wielkie i ciężkie, że mogły być przewożone tylko po torach lub specjalnie wzmocnionych drogach. Przygotowanie do startu wymagało długiego i pracochłonnego sprawdzenia wielu mechanizmów, zatankowanie paliwa trwało również długo i było procesem bardzo niebezpiecznym. Amerykańska przewaga pod względem liczebności i poziomu technicznego rakiet była oczywista. Tym bardziej że w maju 1961 roku do bazy Lowry wprowadzono pierwsze rakiety nowej generacji Titan 1[138]. Co najważniejsze, zostały dobrze ukryte pod ziemią. Każdy z dywizjonów składał się z trzech baz oddalonych o piętnaście do osiemnastu kilometrów. W każdej bazie były trzy wyrzutnie, betonowe silosy wpuszczone w ziemię na głębokość 53 metrów, zasłonięte potężnymi żelbetowymi pokrywami o wadze 232 ton. Było to wystarczające zabezpieczenie przed bombami konwencjonalnymi, wytrzymujące czterokrotnie większe ciśnienie fali uderzeniowej niż dotychczas stosowane „trumny”. Od każdego z silosów podziemne tunele prowadziły do centrum dowodzenia (Launch Control Center), betonowego bunkra ukrytego na głębokości 15 metrów. Tam znajdowały się pomieszczenia dla załogi obsługującej silosy, w których można było przeżyć nuklearne uderzenie.

Ten system był o wiele bardziej doskonały niż dotychczasowy system Atlas i dawał gwarancję, że jeżeli wrogowi uda się pierwszemu odpalić rakiety i wysłać bombowce do ataku, to i tak nie zdoła zniszczyć wszystkich rakiet i uniemożliwić zadanie uderzenia odwetowego. Jednakże ledwo ustawiono nowe rakiety na wyrzutniach, a już przewidziano ich rychłe wycofanie. Były bardzo niebezpieczne nie tylko dla wroga, ale i dla obsługi wyrzutni. Napełnianie paliwem było operacją ryzykowną. Ciekły tlen spowodował eksplozję 24 maja 1962 roku w bazie Beale. Dlatego ich czas musiał jak najszybciej dobiec końca. Tym bardziej że równocześnie, gdy trwały próby wielkich rakiet Titan, zespoły konstruktorów zakładów Boeing pracowały nad zbudowaniem rakiety na paliwo stałe. 15 września 1959 roku z silosu w bazie Edwards wystartowała pierwsza próbna rakieta Minuteman[139]. Była to właściwie pełnowymiarowa stalowa makieta z niewielką ilością paliwa, pozwalającą jedynie na trzysekundową pracę silnika. Najważniejsze było to, że była trzykrotnie lżejsza od rakiety Titan, o jedną trzecią krótsza i o połowę cieńsza. To zrodziło pomysł wystrzeliwania takich rakiet z wagonów kolejowych. Nie potrzebowałyby podziemnych silosów, których odporność na wybuchy nuklearne była ograniczona, a budowa kosztowna. Co prawda, leżąc na kolejowej platformie, byłyby osłonięte jedynie cienkim pancerzem, nie dającym żadnej ochrony przed wybuchem, ale wróg nie mógłby ich trafić. Wagonowe wyrzutnie jeździłyby po liniach kolejowych Stanów Zjednoczonych i jeżeli nawet szpiegom lub kamerom satelitów zwiadowczych udałoby się je wykryć, to zanim informacja o tym dotarłaby do dowództwa radzieckich wojsk rakietowych, tych rakiet już by tam nie było. Pomysł wydawał się ciekawy i 20 czerwca 1960 roku z bazy Hill wyruszyły cztery pociągi z makietami, aby sprawdzić, jak w praktyce można by przewozić rakiety międzykontynentalne. Tydzień później uznano, że jest to możliwe, i wkrótce utworzono oddział ruchomych wyrzutni składający się z trzydziestu pociągów, z których każdy wiózł po trzy rakiety.

Ten projekt nie zdobył jednak uznania prezydenta, który niespodziewanie 28 marca 1961 roku, występując przed Kongresem, zapowiedział zlikwidowanie ruchomych wyrzutni i dwukrotne zwiększenie produkcji nowych rakiet.

Rakietowe wyzwanie wchodziło w nową fazę, a Związek Radziecki nie był w stanie dotrzymać kroku Ameryce. Oznaczało to, że w połowie lat sześćdziesiątych Amerykanie osiągnęliby taką przewagę, iż mogliby dyktować warunki. To był ostatni moment, w którym Chruszczow mógł spróbować utrzymać chybotliwą równowagę sił. Tym bardziej że John F. Kennedy wydawał się nie dostrzegać zagrożenia i wciąż sprawiał wrażenie chłopca zagubionego w polityce.

Chruszczow pierwszy cios zadał w Berlinie, zgadzając się z projektem przywódcy NRD Waltera Ulbrichta, który uważał, że należy odizolować Berlin Wschodni od Zachodniego. Obydwaj bali się tego miasta.

Mieszkańcy Berlina Zachodniego dotychczas bez przeszkód przechodzili do Wschodniego. Obywatele Niemieckiej Republiki Demokratycznej jeździli na zakupy do zachodniej części miasta, a gdy chcieli wyrwać się z socjalizmu, po prostu tam pozostawali. Każdego dnia tą „bramą na Zachód” przechodziło – by nie powrócić – tysiąc obywateli NRD. W ostatnim tygodniu lipca 1961 roku do biur uchodźców w Berlinie Zachodnim zgłosiło się dziesięć tysięcy Niemców, a tylko jednego dnia, 7 sierpnia, ich liczba przekroczyła dwa tysiące. W tym mieście funkcjonowało osiemdziesiąt central szpiegowskich i kilkadziesiąt organizacji antykomunistycznych i antysowieckich, takich jak Rosyjska Agencja Informacyjna, Komitet Uchodźców Prawosławnych i podobne.

Chruszczowowi wydawało się, że akceptując propozycję Ulbrichta i zamykając granicę między dwoma sektorami miasta, osiągnie wiele celów. Przede wszystkim zamknie bramę na Zachód, którą uciekało tak wielu obywateli NRD i przez którą do państw socjalistycznych przenikały „zarazki” demokracji i wolności. Poprawiłoby to stan wschodnioniemieckiej gospodarki. Ponadto zyskałby uznanie wschodnioniemieckich towarzyszy żądających twardej polityki wobec Zachodu. Umocniłby też swoją pozycję wobec wojowniczego Mao Zedonga, który od czasów utworzenia Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 roku podejrzliwie przyglądał się działaniom Chruszczowa, zarzucając mu zdradę komunistycznych ideałów i kapitulanctwo wobec Zachodu. Najważniejszym celem pozostawała jednak rozgrywka z Kennedym. Jego reakcja na zamknięcie granic Berlina Wschodniego pozwoliłaby na wysondowanie, jakie kroki można podjąć dalej.

Tuż po północy 13 sierpnia 1961 roku oddziały enerdowskiego wojska i policji zablokowały drogi prowadzące do Berlina Zachodniego. Ulice przecięły kozły z drutami kolczastymi i betonowe bloki. Gdy wstał świt, tłumy Berlińczyków zmierzających do zachodniej części miasta stanęły przed policyjnymi posterunkami. Tego dnia jeszcze około półtora tysiąca ludzi uciekło na zachód, korzystając z dróg, których nie zdołali obsadzić policjanci i żołnierze: ogrodów, kanałów, wybijając przejścia w murach piwnic stykających się z piwnicami domów zachodnioberlińskich. Jednakże mur, nazwany przez berlińczyków „chińskim murem Ulbrichta”, rósł na oczach zaskoczonych mieszkańców.

Było to również ogromne zaskoczenie dla prezydenta Kennedy’ego i rządów zachodnich państw. 17 sierpnia wystosowały one protest, ale tego dnia wszystkie drogi prowadzące na Zachód były już zamknięte murem o wysokości trzech metrów, zaokrąglonym na szczycie – aby dłonie uciekającego ześlizgiwały się, uniemożliwiając podciągnięcie się – zwieńczonym drutem kolczastym. Próba sforsowania go kończyła się z reguły śmiercią.

Prezydent John F. Kennedy nie wydawał się być zmartwiony takim obrotem sprawy i nie miał zamiaru podejmować poważniejszych działań przeciwko Rosjanom. Jedynie gwałtowne protesty mieszkańców Berlina Zachodniego skłoniły go do wykonania kilku gestów, które miały poprawić atmosferę w odciętym mieście. Przysłał do Berlina Zachodniego wiceprezydenta Lyndona B. Johnsona, któremu towarzyszył generał Lucius Clay, głównodowodzący wojskami amerykańskimi w Republice Federalnej Niemiec oraz Charles Bohlen, specjalista do spraw radzieckich w Departamencie Stanu.

– Przybyłem do Berlina na polecenie prezydenta Kennedy’ego – oświadczył Johnson. – Prezydent chce, i ja również, żebyście wiedzieli, że obietnica zachowania wolności Berlina Zachodniego i dostępu do Berlina z Zachodu jest niezmienna!

Ponadto do miasta przysłano półtora tysiąca amerykańskich żołnierzy i dwieście pięćdziesiąt pojazdów, co nawet nie zaniepokoiło Rosjan. Oni też wykonali gest mający potwierdzać ich siłę. Zatrzymali amerykański transport wojskowy w Helsted, punkcie kontrolnym na autostradzie z Niemiec Zachodnich do Berlina Zachodniego. Utarł się zwyczaj, że gdy w samochodzie było więcej niż dwudziestu żołnierzy, opuszczali oni pojazd, by łatwiej ich było policzyć. Tego dnia dowódca konwoju zabronił żołnierzom wysiadać, zapewniając, że w każdej ciężarówce jest dziewiętnastu żołnierzy oraz kierowca i pomocnik, którzy się nie liczą. Rosjanie nie ustępowali. Żądali, aby wszyscy wysiedli, i przez dwadzieścia dwie godziny wstrzymywali konwój przed zamkniętym szlabanem. Dopiero w wyniku interwencji najwyższych władz strony zgodziły się na kompromis i konwój przejechał.

Chruszczow mógł uznać się za zwycięzcę i wydawało się, że miał wszelkie podstawy, aby wierzyć, iż następne starcie na Kubie, decydujące, też wygra. Mylił się.

Kennedy uznał radziecko-niemiecką operacją w Berlinie Wschodnim za przejaw słabości Chruszczowa. Powiedział do wiceprezydenta Johnsona:

– Dlaczego Chruszczow miałby budować mur, gdyby szykował się do zajęcia Berlina Zachodniego? Nie byłoby powodu budowania muru, jeżeli zająłby całe miasto. Wynika z tego jeden wniosek. Nie jest to sprawa zbyt przyjemna, ale, do diabła, mur jest lepszy niż wojna.

Niepokojąca była jednak sprawność, z jaką Niemcy i Rosjanie przeprowadzili wielką operację zablokowania miasta i potrafili utrzymać przygotowania w całkowitej tajemnicy przez wiele dni – decyzja zapadła bowiem w czasie posiedzenia Prezydium Komitetu Centralnego KPZR 6 sierpnia. Następnego dnia w Berlinie na nadzwyczajnej sesji spotkali się członkowie najwyższych władz NRD i Walter Ulbricht poinformował ich o „decyzji zamknięcia granicy w nocy z 12 na 13 sierpnia”. 11 sierpnia minister bezpieczeństwa wewnętrznego Erich Mielke poinformował podwładnych o rozpoczęciu operacji „Rose”, którą miał kierować Erich Honecker.

Mobilizacja tysięcy policjantów i żołnierzy, przygotowanie setek ciężarówek, wielu kilometrów drutu kolczastego, kozłów i betonowych bloków uszło całkowicie uwagi zachodniego wywiadu.

Tym bardziej Chruszczow mógł być przekonany, że inną operację, która była bardzo ryzykownym przedsięwzięciem, uda się utrzymać w tajemnicy – to był warunek jej powodzenia.

Sieć

W lipcu 1962 roku naprzeciw domu Olega Pienkowskiego zatrzymał się samochód, z którego wysiadło dwóch mężczyzn. Z bagażnika wyjęli dwie skrzynki na kwiaty i weszli do bramy. Po kilku minutach okno na drugim piętrze otworzyło się, a mężczyźni, którzy weszli ze skrzynkami z samochodu, zaczęli starannie ustawiać je na parapecie. Nie wiadomo, w jaki sposób z mieszkania zostali usunięci lokatorzy. Może powiedziano im, że lokal będzie remontowany, gdyż wykryto budowlaną wadę zagrażającą bezpieczeństwu. A może po prostu pewnego dnia przyszedł milicjant, kazał podpisać dokument o zachowaniu całkowitej tajemnicy i lokatorów przeniesiono do innej dzielnicy? W każdym razie osiedlili się tam agenci kontrwywiadu. Z okien wychodzących na szeroką ulicę mieli doskonały widok na okna mieszkania Pienkowskiego. W skrzynkach wypełnionych sztucznymi kwiatami ukryto dwa aparaty fotograficzne z teleobiektywami. Stale pracował tylko jeden, uruchamiany automatem zegarowym. Druga kamera mogła być użyta w przypadku awarii pierwszej lub wymiany filmu.

Pojemniki na pokładzie radzieckiego statku, które zaniepokoiły Amerykę

Przyzwyczajenia Pienkowskiego ułatwiały agentom pracę: nie zasłaniał okien i zwykle wchodził do gabinetu o tej samej porze. Przez pierwszy tydzień nie zaobserwowali w jego zachowaniu nic podejrzanego. Dopiero ósmego dnia na zdjęciu zrobionym tuż po godzinie 23.00 można było dostrzec Pienkowskiego w fotelu przed radiem. Na zdjęciu zrobionym trzy minuty później nie było go na tym miejscu; jak uznano później, podszedł do biurka, aby wziąć kartkę i ołówek. O 23.06 ponownie usiadł przed radiem, trzymając na kolanie kartkę, na której coś notował. Na dużym zbliżeniu można było dostrzec, że wskazówka na radiowej skali była ustawiona na stację BBC. Obraz był jednak słabo czytelny i na podstawie tego zdjęcia nie można było postawić Pienkowskiemu żadnego zarzutu. Generał Gribanow mógł jednak uznać, że jego podejrzenia znajdują potwierdzenie i zarządził ścisłą obserwację. Od tego momentu ludzie z KGB jak cienie towarzyszyli Pienkowskiemu. W końcu lipca zaobserwowali, że taksówką pojechał do hotelu Ukraina, wielkiego gmachu w centrum Moskwy. Jeden ze śledzących go agentów wszedł za nim do windy. Pienkowski wysiadł na 25. piętrze. Agent pojechał piętro wyżej. Odczekał parę minut i wrócił na piętro, na którym wysiadł Pienkowski. Biurko etażowej, pracownicy hotelu obserwującej korytarz, stało nieco z boku drzwi windy, w centralnym punkcie czterech hotelowych korytarzy o układzie litery „H”. Oficjalnie siedziała ona tam po to, aby pomagać gościom, przyjmować i wydawać klucze, ale w istocie jej zadaniem było nadzorowanie mieszkańców hotelu. Miejsce, w którym ją posadzono, miało jednak pewną wadę: widziała, do której części kierowała się osoba wysiadająca z windy, ale nie mogła dostrzec, do którego pokoju.

Agent podszedł do niej i wysunął z kieszeni róg legitymacji. Poznała natychmiast charakterystyczną okładkę o ciemnoczerwonej barwie.

– Przed chwilą wszedł tu mężczyzna w szarym garniturze...

– Widziałam, skierował się w tamten korytarz. Zapisałam – wyciągnęła z szuflady zeszyt, gdzie starannie zanotowała to spostrzeżenie.

– Do którego pokoju?

– Nie było takiego polecenia – kobieta wydawała się speszona.

– Ile jest pokoi w tamtym korytarzu?

– Osiemnaście. Dwa są wolne, klucze od dwunastu są u mnie. Mógł wejść do któregoś z czterech pozostałych.

– Są tam jacyś zagraniczni?

– Tak, Anglik – etażowa spojrzała do zeszytu z listą gości. – To jego nazwisko. Mieszka w pokoju 2508.

„Greville Wynne” – agent zapisał nazwisko w notesie.

– Gdy tylko ten obywatel, który przyjechał przed chwilą, wyjdzie, zadzwońcie do mnie do recepcji. Powiedzcie, że wiadomość dla Wowy. Jak wyjdzie Anglik, również informujcie.

– Tak jest, towarzyszu Wowa! – Kobieta poderwała się z miejsca, ale agent nie zwracał już na to uwagi.

W ogromnym hallu na parterze, gdzie kłębił się tłum ludzi zamieszkujących ogromny, trzydziestopiętrowy hotel, „Wowa” odnalazł dwóch pozostałych agentów.

– Jest w pokoju 2508 u Anglika o nazwisku Wynne. Sprawdźcie, czy podsłuch działa, taśmy niech dzisiaj prześlą do „Smoka” – to był pseudonim Gribanowa. – Będzie siedział u tego Anglika przez kilkanaście minut, więc niech przyślą nową zmianę. Czas, żebyśmy znikli.

Jedno ze zdjęć lotniczych, na którym zidentyfikowano 17 wyrzutni rakiet

Człowiek, któremu „Wowa” przekazał polecenie, podszedł do kontuaru recepcji. Odsunął na bok jakiegoś Azjatę, który wrzeszczał na recepcjonistkę, pochylił się nad kontuarem i sięgnął po telefon, nie pytając o pozwolenie. Widocznie ten gest miał swoje znaczenie, gdyż urzędniczka, która przerwała kłótnię z Azjatą i już nabierała powietrza, aby zwymyślać go za to, że omija kolejkę, nagle zwróciła się do Azjaty i na nim wyładowała całą złość.

Generał Gribanow był bardzo zadowolony, gdy przeczytał raport agentów śledzących Pienkowskiego. Miał już pewność, że sieć, którą kazał zarzucić kilka tygodni temu, zaczyna się zapełniać.

Kilkadziesiąt minut później do Gribanowa zadzwonił szef wydziału podsłuchu badającego taśmy magnetofonowe z hotelu Ukraina.

– Towarzyszu generale, to zawodowiec – powiedział. – Niewiele możemy zrozumieć.

– Przyjdźcie do mnie z taśmami.

Kierownik zjawił się w gabinecie Gribanowa po kilku minutach. Włączył magnetofon do gniazdka i przekręcił gałkę. Z głośnika słychać było głośną muzykę i szum.

– Co to za szum? – zainteresował się Gribanow.

– Włączyli radio i odkręcili krany w wannie i umywalce. Sądzę, że nawet podstawili miskę pod strumień wody, aby był większy hałas.

Słuchali przez chwilę w milczeniu. Z głośnika czasami przebijały głosy, ale pozostałe dźwięki maskowały je bardzo dobrze.

– Spryciarz – mruknął z uznaniem Gribanow. – Zawsze może powiedzieć, że kiedy przyszedł do Anglika, ten słuchał radia i przygotowywał kąpiel. Wydobędziecie coś z tych taśm?

– Będzie ciężko. Trzeba będzie trochę popracować, ale nie gwarantuję, że uda się cokolwiek wydobyć.

– Jestem przekonany, że to nagranie jest kluczem do bardzo ważnej sprawy. – Gribanow wyłączył magnetofon, gdyż dalsze wsłuchiwanie się w szum wody i muzykę z radia nie miało sensu. – Musicie to ujawnić!

Jednakże niewiele udało się osiągnąć. Pojedyncze słowa mogły wskazywać, że rozmowa w hotelowym pokoju miała charakter szpiegowski, jednakże wciąż nie były to dowody, które Gribanow musiał przedstawić, aby uzyskać nakaz aresztowania wysokiego oficera z wywiadu wojskowego. W tej sprawie nie mógł sobie pozwolić na najmniejszy błąd, gdyż jego rywal z GRU, Iwan Sierow, natychmiast by to wykorzystał. Ponadto Sierow, ratując przyjaciela, mógłby stwierdzić, że ujawnione akty zdrady były tylko grą prowadzoną przez GRU, a KGB popsuła im szyki. Gribanow musiał więc cierpliwie czekać, aż jego służby zdobędą niezbite dowody.

W sierpniu 1962 roku sąsiedzi Pienkowskiego mieszkający piętro wyżej wyjechali na wakacje nad Morze Czarne. Byli tak uradowani skierowaniem na wczasy do domu związków zawodowych, że nawet poinformowali o tym sąsiada z dołu. On nie zwrócił jednak uwagi na ich nieoczekiwany sukces, choć powinno to wydać się dziwne, gdyż nie należeli do związków zawodowych.

Następnego ranka, gdy Pienkowskiego nie było w domu, do mieszkania piętro wyżej weszli specjaliści z kontrwywiadu. Przez podłogę przewiercili otwór do pokoju Pienkowskiego i umieścili w nim miniaturowy aparat fotograficzny z obiektywem o dużym kącie widzenia. Od tego momentu każdy krok i czynność Pienkowskiego miały być zarejestrowane. Nie musieli długo czekać. Już najbliższego wieczora zdjęcia pokazały, jak pułkownik wydobywa z sekretnej szufladki w biurku bibułkę (jak się okazało później był to jednorazowy szyfr, który otrzymał od Janet Chisholm podczas spotkania obserwowanego przez agentów kontrwywiadu), ogląda ją przez duże szkło powiększające i następnie sporządza meldunek. Następnego dnia sfotografowano go podczas wyjmowania kasety z miniaturowego aparatu fotograficznego.

Gribanow z pełną satysfakcją wpatrywał się w zdjęcia dostarczone mu przez agentów. Niejasne podejrzenie, które zakiełkowało kilkanaście dni wcześniej, okazało się całkowicie uzasadnione. Nikt nie mógł mieć cienia wątpliwości, że Pienkowski pracuje dla wywiadu brytyjskiego. Gribanow nie zdecydował się aresztować szpiega. Nie wiedział jeszcze nic o jego kontaktach. Spotkanie w hotelu Ukraina pozwoliło ostatecznie zdekonspirować Wynne’a, którego od dawna podejrzewano o pracę dla zachodniego wywiadu. Bliższe sprawdzenie wykazało, że był on kurierem brytyjskich tajnych służb. Jednakże następnego dnia wyjechał ze Związku Radzieckiego. Komu i w jaki sposób Pienkowski przekazywał informacje? Jakie to były informacje? Od kogo je zdobywał? Tego kontrwywiad jeszcze nie wiedział. Gribanow czuł jednak, że cała sprawa jest ważna. Należało pozbyć się Pienkowskiego na parę dni i dokładnie przeszukać jego mieszkanie. Najprostszym wyjściem byłoby wysłanie go w podróż służbową, ale Pienkowski przygotowując się do niej, na pewno ukryłby materiały szpiegowskie. Poza tym Gribanow nie chciał wtajemniczać w tę sprawę nikogo z GRU, nawet Sierowa, gdyż nie wiedział, kto należy do brytyjskiej siatki. Należało zmusić Pienkowskiego do natychmiastowego opuszczenia mieszkania. Tylko w jaki sposób?

Rozwiązanie zaproponowali spece z wydziału technicznego KGB i okazało się ono bardzo skuteczne. Poręcze fotela w biurze Pienkowskiego posmarowano substancją wywołującą silne wymioty i gorączkę. Nie czekano długo. Pienkowski po wypaleniu kilku papierosów, za pomocą których środek chemiczny z palców dotykających poręczy dostał się do ust, poczuł się bardzo źle. Silne skurcze żołądka, potem torsje, wypieki i wreszcie gorączka zmusiły go do wizyty u zakładowego lekarza w gmachu Państwowego Komitetu Nauki i Techniki. Ten, poinstruowany wcześniej przez KGB, zalecił natychmiastową hospitalizację. Wezwał karetkę i przekonał Pienkowskiego, że sytuacja jest tak poważna, że musi bez chwili zwłoki poddać się szpitalnej obserwacji.

Tego wieczora ludzie Gribanowa weszli do opuszczonego mieszkania. Zapewne Pienkowski nie spodziewał się rewizji, gdyż bez większego kłopotu znaleźli materiały szpiegowskie. Był tak nieostrożny i pewny siebie, że prowadził ścisłą ewidencję działalności. Z tajnych, choć łatwych do rozszyfrowania, zapisków wynikało, że wykonał ponad pięć tysięcy zdjęć dwoma aparatami minox. Na szczęście dla ludzi, którzy z nim współpracowali, nie pozostawił żadnych zapisków na ich temat. Ale ustalenie ich nazwisk było już tylko kwestią czasu. Pienkowskiemu nie pozostało go wiele...

Dookoła niego rozgrywały się wydarzenia niezwykłej wagi. Czy dowiedział się o planach Chruszczowa?

W lipcu 1962 roku do Moskwy przybyła kubańska delegacja, której przewodniczył Raul Castro, minister sił zbrojnych, brat Fidela. W rozmowach 8 i 9 lipca wziął udział Chruszczow. Prawdopodobnie wtedy zapadła decyzja o wysłaniu na Kubę radzieckich rakiet średniego zasięgu SS-4 i SS-5.

Fidel Castro przyznał kilka lat później w rozmowie z francuskimi dziennikarzami:

Pierwotny pomysł [zainstalowania rakiet w bazach na Kubie – B.W.] zrodził się u Rosjan i tylko u nich. (...) Nie chodziło bynajmniej o to, by zapewnić nam bezpieczeństwo, lecz by umocnić socjalizm na świecie.

Castro wyraził na to zgodę, gdyż nie miał wyboru. Rosjanie utrzymywali to państwo i jego dyktaturę. Musiał im się „odwdzięczyć”. Swoją decyzję tak uzasadnił:

– Nie można było nie przejąć na siebie części ryzyka, jakie podejmował dla nas Związek Radziecki.

Rosjanie planowali, że do końca grudnia 1962 roku na Kubie zostaną zainstalowane 42 rakiety SS-4, a następnie – 24 rakiety SS-5, nowocześniejsze, o większym zasięgu, wszystkie uzbrojone w głowice wodorowe, każda o mocy 3 Mt. Bazy miały być chronione przez 24 zestawy rakiet przeciwlotniczych i obsługiwane przez 22 tysiące żołnierzy i techników radzieckich. Ta potęga miała być wzmocniona przez samoloty bombowe Ił-28[140] przystosowane do przenoszenia taktycznych bomb nuklearnych. To było wielkie przedsięwzięcie, które mogło zmienić układ sił między obydwoma mocarstwami. Bazy na Kubie, odległej zaledwie o 90 mil od wybrzeży Florydy, były ogromnym zagrożeniem dla Stanów Zjednoczonych. W ciągu paru minut rakiety mogły osiągnąć cele na wschodnim wybrzeżu USA.

Prezydent John F. Kennedy ogłasza blokadę Kuby

W planie Chruszczowa był słaby punkt: dochowanie tajemnicy do czasu osiągnięcia przez dywizjony rakietowe gotowości operacyjnej, a więc do grudnia 1962 roku. Wówczas wszystkie atuty byłyby po stronie radzieckiej. Prezydent Stanów Zjednoczonych musiałby wziąć udział w rokowaniach i przyjąć radzieckie warunki, gdyż byłyby to rokowania z pistoletem przystawionym do głowy. Czterdzieści dwie rakiety, z których każda mogła zniszczyć jedno miasto, były wycelowane w Amerykę. Bronione przez bardzo skuteczne rakiety SA-2 i działa przeciwlotnicze oraz myśliwce Mig-21, byłyby trudnym celem dla amerykańskich bombowców. Nigdy tak silnych atutów nie było w radzieckiej talii. Należało tylko zachować tajemnicę. Dlatego kapitanowie statków, którzy mieli dostarczyć rakiety do kubańskich portów nie wiedzieli, co ukryto w ładowniach i dokąd mają płynąć. Dopiero na pełnym morzu mogli otworzyć zalakowane koperty i poznać porty przeznaczenia. Instrukcja nakazywała im nie zatrzymywać statków na żądanie amerykańskich okrętów wojennych, a w przypadku abordażu mieli zatopić swoje statki.

Czy jednak możliwe było dochowanie tajemnicy przez kilka miesięcy? W tym czasie kilkadziesiąt tysięcy radzieckich żołnierzy i techników miało przebyć ocean i zejść na ląd w kubańskich portach. Jak ukryć wzmożony ruch statków i obecność takiej masy ludzi, z natury rzeczy łatwo zauważalnych na Kubie?

Wybudowanie baz rakietowych wymagało wycinania dżungli, wybudowania dróg dojazdowych, dostarczenia tysięcy ton cementu, stali zbrojeniowej, instalacji. Jak ukryć przed miejscową ludnością prace budowlane prowadzone z takim rozmachem?

Rosjanie dobrze znali możliwości amerykańskich samolotów szpiegowskich, takich jak U-2, gdyż zbadali aparaturę zestrzelonego samolotu Powersa i oglądali zrobione przez niego zdjęcia. Nie mogli mieć złudzeń, że kamery tego samolotu nie dostrzegą placów budów w kubańskiej dżungli. Ryzyko, że rakiety zostaną wykryte, było więc bardzo duże. Czego mógł spodziewać się Chruszczow? Czyżby liczył, że prezydent Stanów Zjednoczonych, poinformowany przez swoje służby o radzieckich poczynaniach na Kubie, będzie przyglądał się temu bezczynnie? Było oczywiste, że natychmiast zażąda wstrzymania prac i usunięcia rakiet, a jeżeli to żądanie nie zostanie spełnione, wyśle samoloty, aby zbombardowały wyrzutnie, zanim będą gotowe do użytku. Obawa, że Związek Radziecki odpowie uderzeniem nuklearnym na amerykańskie bazy i miasta była niewielka. Radzieckie siły strategiczne były znacznie mniejsze niż amerykańskie i rozpoczynanie wojny przez Rosjan byłoby samobójstwem. Chruszczow decydował się więc na nadzwyczaj ryzykowne posunięcie. Mógł wygrać wiele, gdyby udało się zachować wszystko w tajemnicy, ale było to niemożliwe.

Gambit Chruszczowa

– Panie prezydencie! – John McCone, szef Centralnej Agencji Wywiadowczej, który wrześniowego poranka 1962 roku wszedł do Owalnego Gabinetu, był wyraźnie poruszony. – Doniesienia z Kuby są alarmujące!

Od kilku tygodni z niepokojem czytał raporty agentów z Kuby. Niewiele z nich wynikało poza sygnałem alarmowym, że na wyspie zaobserwowano nasiloną aktywność wojska. Agenci informowali, że wojskowe ciężarówki przewożą nocami wielkie pojemniki o obłych kształtach, starannie przykryte plandekami. W większości wypadków były to meldunki ludzi, którzy obudzeni hałasem w środku nocy wyglądali na drogę przez szparę w żaluzjach. Nie mieli odpowiedniego przygotowania i przeszkolenia. Nie mogli odróżnić rakiet przeciwlotniczych od międzykontynentalnych. John McCone, pięćdziesięciodziewięcioletni konserwatywny członek Partii Republikańskiej, który w listopadzie poprzedniego roku objął stanowisko szefa CIA po Allenie Dullesie, zmuszonym do rezygnacji w wyniku klęski w Zatoce Świń, nie miał jednak zamiaru lekceważyć takich sygnałów. Nakazał wzmożenie lotów wywiadowczych nad Kubą. Był przekonany, że Rosjanie przystąpili do budowy wyrzutni rakiet balistycznych średniego zasięgu. Powiedział do sekretarza obrony Roberta McNamary:

– Jeżeli byłbym Chruszczowem, ustawiłbym rakiety średniego zasięgu na Kubie i wycelował je w Waszyngton i Nowy Jork. Wtedy zapytałbym prezydenta USA: „Panie prezydencie, jak pan się czuje patrząc w lufę mojego pistoletu? Pogadajmy o Berlinie, a później o waszych bazach wojskowych za granicami USA!”.

Niewiele miał jednak na poparcie swoich podejrzeń. Wkrótce jednak na zdjęciach lotniczych wykryto wyrzutnie rakiet przeciwlotniczych SA-2. McCone uznał, że to wystarcza, aby zainteresować prezydenta. Dlatego przyszedł do Owalnego Gabinetu z plikiem zdjęć.

– Z raportów wywiadowczych wynika, że na Kubie jest już pięć tysięcy radzieckich specjalistów... – powiedział.

– Zawsze było ich dużo – przerwał mu Kennedy. Po dotkliwej porażce w Zatoce Świń nie był tak skłonny dawać posłuch ludziom z CIA.

– Ich obecność jest bezpośrednio związana z militarnymi instalacjami. Oto zdjęcia – McCone położył przed prezydentem kilka fotografii, które Kennedy zaczął z uwagą oglądać.

– Wykryliśmy ponad wszelką wątpliwość budowę wyrzutni rakiet przeciwlotniczych SA o zasięgu 25 mil.

– Trochę za mało, żeby doleciały do nas. Poza tym są to rakiety obronne – Kennedy odłożył zdjęcia.

– Materiały, jakie otrzymujemy ze Związku Radzieckiego – McCone mówił o informacjach przekazywanych przez Pienkowskiego – wskazują niezbicie, że rakiety tego typu stosowane są do obrony wyrzutni rakiet balistycznych. Na planach baz radzieckich widać pozycje rakiet przeciwlotniczych, ustawionych w identyczny sposób jak na Kubie.

– Chce pan powiedzieć, że wkrótce Rosjanie będą mieli na Kubie rakiety z głowicami nuklearnymi? – Kennedy był wyraźnie zaskoczony.

– Tak, sir! – potwierdził szef CIA. – Co do tego nie mam najmniejszych wątpliwości. Jest to sprawa tygodni. Prace w dżungli trwają i mają zakres znacznie większy niż potrzeba do zainstalowania rakiet przeciwlotniczych. Porównanie z materiałami ze Związku Radzieckiego wskazuje, że budowane są wyrzutnie dla rakiet średniego zasięgu SS-4.

– Dziękuję panu – Kennedy wstał z miejsca. – Proszę mnie na bieżąco informować o rozwoju sytuacji na Kubie. Ma to najwyższe znaczenie dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych.

Prezydent nie chciał jednak czekać na kolejne raporty. Postanowił działać, aby nie dopuścić do wybudowania pod bokiem Stanów Zjednoczonych baz rakiet z głowicami wodorowymi, choć nie miał żadnych dowodów, że tak się stanie. Dlatego telewizyjne przemówienie, które wygłosił 4 września 1962 roku, zawierało dość ogólne ostrzeżenie pod adresem Związku Radzieckiego.

– Powstanie bardzo poważny problem, jeżeli wyjdą na jaw dowody ofensywnych możliwości broni znajdującej się w rękach kubańskich lub pod zarządem radzieckim – mówił Kennedy.

Rosjanie zlekceważyli to ostrzeżenie. Tydzień później, 11 września, agencja TASS opublikowała oświadczenie:

Władze Związku Radzieckiego upoważniły TASS do wydania oświadczenia, że Związek Radziecki nie musi przenosić swojej broni w celu przeciwdziałania agresji do innego kraju, jak na przykład Kuby. Nasza broń nuklearna jest tak potężna i Związek Radziecki ma tak potężne rakiety, że nie ma powodów do poszukiwania dla nich miejsc poza granicami Związku Radzieckiego. Twierdziliśmy zawsze i powtarzamy, że jeżeli zostanie rozpętana wojna, jeżeli agresor dokona ataku na takie lub inne państwo lub, jeżeli jakieś państwo poprosi o pomoc, Związek Radziecki ma możliwości udzielenia z własnego terytorium pomocy państwu miłującemu pokój, nie tylko Kubie.

Chruszczow w dalszym ciągu blefował, licząc, że uda mu się przestraszyć Kennedy’ego.

Tymczasem amerykańskie tajne służby powoli budowały prawdziwy obraz zamierzeń radzieckiego przywódcy.

Okręt zwiadu elektronicznego Oxford zakotwiczył na granicy kubańskich wód terytorialnych, aby rejestrować rozmowy radiowe i sygnały stacji radiolokacyjnych. Tę samą rolę spełniały dwa samoloty C-130 krążące wokół granic Kuby. Okręty i samoloty zaczęły intensywniej patrolować ocean. Od nich nadchodziło coraz więcej sygnałów świadczących o tym, że w lecie 1962 roku bardzo wzmógł się ruch radzieckich statków płynących na Kubę.

Załoga samolotu Lockheed P-2 Neptune 15 września 1962 roku sfotografowała radziecki statek Omsk, zmierzający do kubańskiego portu. Na jego pokładzie widoczne były dwa obłe pojemniki, które bez wątpienia zawierały rakiety balistyczne.

Kilka dni później wywiad amerykański wykrył, że na Kubę przybył następny transport pojemników.

Ostatecznego dowodu dostarczyły kamery samolotu U-2, który pilotowany przez majora Steve’a Heysera odbył sześciominutowy lot nad rejonem między San Cristobal i Sagua la Grande, wykonując 928 zdjęć.

John McCon, gdy tylko otrzymał zdjęcia z tego lotu, 14 października o godzinie 20.30, natychmiast przybył do Owalnego Gabinetu. U prezydenta był jego brat Robert[141], prokurator generalny i najbliższy doradca prezydenta.

– Nie myliłem się ani o włos, sir! – z wyraźną dumą powiedział szef CIA, kładąc na biurku prezydenta zdjęcia zrobione przez majora Heysera. Bracia John i Robert Kennedy pochylili się nad odbitkami formatu 20 na 30 cm. Były już dokładnie opracowane i białe napisy objaśniały kształty widoczne na wyciętych w dżunglach polanach.

– Pojemniki z rakietami..., ciężkie pojazdy transportowe..., cysterny na wodę..., baraki dla załogi... – odczytywał prezydent przez silne szkło powiększające.

– Następna seria zdjęć zrobionych nad bazą lotniczą w Camilo Cienfuegos przedstawia samoloty bombowe Ił-28, przygotowane do przenoszenia bomb nuklearnych – McCone położył na biurku kilka następnych fotografii lotniczych.

Kennedy wyprostował się. Widok baz z rakietami z głowicami nuklearnymi sto kilkadziesiąt kilometrów od granic Stanów Zjednoczonych wzburzył go.

– Proszę rozpocząć loty na niedużej wysokości. Muszę mieć niezbite dowody. Jutro o dziewiątej rano proszę przybyć na konferencję.

W tej naradzie oprócz szefa CIA wzięli udział ludzie, od których zależało bezpieczeństwo Stanów Zjednoczonych i los świata: wiceprezydent Lyndon B. Johnson, sekretarz stanu Dean Rusk, sekretarz obrony Robert McNamara, prokurator generalny Robert Kennedy i kilku innych najwyższych urzędników. Oni utworzyli ExCom, co było skrótem od Executive Committee of the National Security Council (Komitet Wykonawczy Narodowej Rady Bezpieczeństwa) – organizację, która miała doradzać prezydentowi i decydować o działaniach w czasie narastającego kryzysu.

Według sekretarza obrony, Rosjanie potrzebowali co najmniej dziesięciu dni na zakończenie prac instalacyjnych na Kubie. Do tego momentu ich rakiety nie były groźne dla USA. Dawało to prezydentowi trochę czasu na przemyślenie decyzji i przystąpienie do działania. Jednakże był to zbyt krótki okres, aby zwrócić się z tą sprawą do Organizacji Narodów Zjednoczonych. Rosjanie mogli łatwo opóźnić debatę do czasu uzyskania możliwości odpalenia rakiet. Również na konsultacje z sojusznikami prezydent nie mógł liczyć, gdyż nie starczyłoby czasu na dyskusje i ustalenie stanowisk w tej sprawie. Decyzję o następnych krokach musiał podjąć sam.

Uderzyć na radzieckie bazy, zanim będą gotowe do wystrzelenia rakiet? Byłoby to bardzo ryzykowne posunięcie. Należało liczyć się z dużymi ofiarami wśród ludności cywilnej oraz radzieckich specjalistów. To obróciłoby przeciwko Stanom Zjednoczonym państwa Ameryki Środkowej i Południowej, zaś śmierć obywateli ZSRR mogła doprowadzić do konfrontacji militarnej ze Związkiem Radzieckim. Należało znaleźć inne wyjście. Podsunął je Robert Kennedy: blokada Kuby! Zatrzymać radzieckie statki dowożące rakiety, paliwo i specjalistów, zanim wpłyną do kubańskich portów. Pomysł wydawał się dobry, ale niemożliwy do zrealizowania. Żadne państwo nie miało prawa zatrzymywać na wodach międzynarodowych jednostek innych bander.

Robert Kennedy zadzwonił do profesora prawa międzynarodowego Nicolasa Katzenbacha, prosząc o pilne spotkanie, ale nie chciał przez telefon ujawnić celu wizyty. Przyjechał późnym wieczorem do jego domu.

– Byłbym panu wdzięczny za opracowanie podstaw prawnych blokady morskiej Kuby. Oczywiście blokady pokojowej – powiedział, gdy wszedł do gabinetu w podmiejskiej willi profesora.

– Takie pojęcie nie mieści się w kategoriach prawa międzynarodowego – Katzenbach wzruszył ramionami zaskoczony, że prokurator generalny daje mu zadanie, którego nie można wypełnić.

– Chodzi właśnie o to, aby się mieściło – powiedział Kennedy.

Jeszcze tej nocy Katzenbach zaprosił do siebie trzech prawników.

– Sytuacja na Kubie uległa pogorszeniu. Musimy zbadać możliwości wprowadzenia czegoś w rodzaju blokady morskiej. Wiem, że sprawa nieco koliduje z normami prawa czasu pokoju, ale musimy znaleźć jakąś formułę w tej trudnej sytuacji.

To się nie udało. Ani zespół Katzenbacha, ani drugi zespół pracujący w Departamencie Stanu nie znaleźli podstaw prawnych sankcjonujących izolację suwerennego państwa i zatrzymywanie na pełnym morzu statków innego suwerennego państwa. Mimo to Katzenbach i jego trzej doradcy naszkicowali tekst proklamacji, którą przekazali prezydentowi 20 października.

Mimo tak wielu niebezpieczeństw Kennedy wyczuwał, że w tej rozgrywce jest górą.

Cała akcja miała rozegrać się niemal u wybrzeży Stanów Zjednoczonych, pod bokiem amerykańskiej potęgi morskiej i lotniczej. Związek Radziecki, wysyłając okręty tysiące mil od swoich portów, nie miał żadnych szans zapewnienia im osłony. Pozostawało uruchomienie machiny strategicznej, ale w 1962 roku Amerykanie mieli już przewagę w tej dziedzinie. Wojna nuklearna zakończyłaby się przegraną Związku Radzieckiego. Tę świadomość miał również Chruszczow. Jednakże szedł do przodu przekonany, że Kennedy będzie się usuwał z jego drogi.

Prezydent nie podejmował decyzji. Oczekiwał na ostateczne dowody i ocenę liczebności radzieckich sił nuklearnych na Kubie i starał się wysondować, jak daleko mogą posunąć się Rosjanie.

Samoloty McDonnel RF-101C startujące z lotniska Shaw w Arkansas 15 września dokonały lotów na wysokości stu kilkudziesięciu metrów nad bazami w rejonie San Cristobal. Zdjęcia z ich kamer nie pozostawiały żadnej wątpliwości: wyraźnie widoczne były długie wiaty osłaniające pociski rakietowe, drogi do wyrzutni, wiązki kabli biegnące do bunkrów, z których rakiety miały zostać odpalone.

Andriej Gromyko, radziecki minister spraw zagranicznych, przyjechał do Białego Domu 18 października. Drobny, szczupły, bardzo opanowany, co bez wątpienia było wynikiem skutecznej stalinowskiej szkoły, nie miał zamiaru ujawniać prezydentowi radzieckich planów. Wprost przeciwnie. Można było odnieść wrażenie, że celem jego misji było uspokojenie prezydenta, gdyby ten powziął podejrzenia co do radzieckich zamierzeń.

– Kuba obawia się amerykańskiej inwazji – powiedział, siadając naprzeciw prezydenta. – Radziecka pomoc militarna dla Kuby ma charakter czysto obronny i nigdy nie będzie niczym innym.

Kennedy zawahał się na moment. Wystarczyło wydać polecenie, aby dostarczono zdjęcia radzieckich wyrzutni. Jednakże nie zrobił tego. Nie chciał ujawniać, ile wie o radzieckich działaniach na wyspie. Ta rozmowa miała jedynie dać do zrozumienia przedstawicielowi radzieckiego rządu, że prezydent nie zamierza ustąpić. Czy udało mu się osiągnąć ten cel? Zapewne tak, gdyż Gromyko w raporcie dla Chruszczowa wspomniał o determinacji Kennedy’ego. Nie wiadomo natomiast, w jakim stopniu ta wzmianka wpłynęła na dalsze decyzje Chruszczowa.

Rakieta Jupiter; wycofanie tych rakiet z Turcji

miało uratować honor Chruszczowa

Obydwaj przywódcy starali się utrzymać tradycyjne kanały łączności, chociaż po raz pierwszy z całą siłą ujawnił się brak możliwości bezpośredniej wymiany opinii. W pewnym, choć niewielkim, stopniu taką funkcję spełniali pośrednicy, rezydujący w Stanach Zjednoczonych i Związku Radzieckim. W Waszyngtonie posłańcem między Kennedym i Chruszczowem był Gieorgij Nikitowicz Bolszakow, agent GRU, zatrudniony jako dziennikarz. W maju 1961 roku przedstawiono go bratu prezydenta – Robertowi i od tego czasu spotykali się regularnie co dwa tygodnie. Robert Kennedy uważał go za dobrego pośrednika i przyjaznego człowieka. Powiedział o nim:

– Za każdym razem, gdy miał jakąś wiadomość dla prezydenta od Chruszczowa lub gdy prezydent chciał przekazać wiadomość dla Chruszczowa, korzystaliśmy z obecności Gieorgija Bolszakowa. Spotykałem się z nim przy okazji najrozmaitszych spraw.

Radziecki dziennikarz sprawdzał się nie tylko jako sumienny pośrednik między przywódcami obydwu mocarstw, ale także wypełniał zadania zlecone przez radzieckie tajne służby. W czasie kryzysu jego zwierzchnicy kazali wprowadzać Amerykanów w błąd w sprawie rakiet. Dlatego 6 października 1962 roku zadzwonił do Roberta Kennedy’ego i poprosił o spotkanie, mówiąc, że chce przekazać ważną wiadomość od Chruszczowa. Zwykle gdy wchodził do gabinetu prokuratora generalnego, zastawał go w koszuli z podwiniętymi rękawami, ze zmierzwionymi włosami, bezpośredniego i niemalże serdecznego. Tym razem Kennedy był w ciemnym garniturze i zachowywał się oficjalnie.

– Premier Chruszczow jest zaniepokojony sytuacją, jaką Stany Zjednoczone tworzą w sprawie kubańskiej? – zwrócił się do Rosjanina.

– Związek Radziecki dostarcza na Kubę wyłącznie defensywną broń przeznaczoną dla ochrony kubańskiej rewolucji – Bolszakow, choć zbity z tropu, starał się nadać swojemu głosowi jak najbardziej przekonujące brzmienie. Dostrzegał zmianę w zachowaniu Roberta Kennedy’ego i to go zaniepokoiło.

– Czy mógłby pan powtórzyć tę wiadomość powoli? – Kennedy usiadł za biurkiem i wziął pióro. Następnie zanotował każde słowo, a potem dodał: – Przekażę wiadomość pana premiera Chruszczowa prezydentowi i on zakomunikuje za moim pośrednictwem odpowiedź, jeżeli zaistnieje taka potrzeba.

Bolszakow zrozumiał, że wykonał ruch, który przekreślił jego dobre stosunki z Robertem Kennedym. Nie miał jednak wyboru: instrukcje z Moskwy były jednoznaczne.

Następnego dnia Bolszakow odebrał telefon od Charlesa Bartletta, dziennikarza i przyjaciela prezydenta. Umówili się na lunch w klubie prasy.

– Prezydent chciałby otrzymać dokładny zapis wiadomości, którą przekazałeś wczoraj. Na piśmie, a nie w relacji jego brata.

– Oczywiście... – Bolszakow powtórzył słowo w słowo posłanie, które przekazał Robertowi Kennedy’emu.

Spotkali się ponownie w National Press Club 24 października. Bartlett wydobył z teczki kilka zdjęć, na których w prawym górnym rogu widniała adnotacja „Tylko do wglądu prezydenta” (For President’s Eyes Only). Położył je na stole i czekał, aż Bolszakow je przejrzy.

– I co powiesz na to, Gieorgij? Założę się, że wiedziałeś, iż macie rakiety na Kubie...

– Nigdy nie widziałem takich zdjęć i nie mam pojęcia, co one przedstawiają – Bolszakow usiłował wymigać się od odpowiedzi. Najwyraźniej obawiał się prowokacji. Dodał, wzruszając ramionami: – Może to boiska baseballowe?

Bartlett zgarnął zdjęcia do teczki. Wiedział, że było to jego ostatnie spotkanie z przedstawicielem Chruszczowa, który naruszył zaufanie, jakim dotychczas darzył go prezydent. Rozumiał jednak, że jego radziecki kolega nie miał innego wyjścia.

– Powodzenia, Gieorgij – powiedział te słowa tak, jakby już nigdy nie mieli się spotkać.

Tego dnia przed kamerami telewizji wystąpił prezydent. Oświadczył, że dysponuje niepodważalnymi dowodami, iż Związek Radziecki zainstalował na Kubie rakiety średniego zasięgu z głowicami nuklearnymi. Tekst wystąpienia drukowały nazajutrz wszystkie gazety:

Działając na podstawie władzy powierzonej mi przez Konstytucję i popartej uchwałą Kongresu, wydałem polecenie, aby natychmiast podjęto następujące kroki. Po pierwsze (...), nakładam ścisłe embargo na wszelki ofensywny sprzęt wojskowy znajdujący się w drodze na Kubę. Wszelkie okręty jakiegokolwiek rodzaju udające się na Kubę, z jakiegokolwiek kraju lub portu, zostaną zawrócone, jeśli stwierdzi się, że przewożą broń. (...)

Po drugie, zarządziłem nieprzerwaną i wzmożoną ścisłą kontrolę nad Kubą i rozbudową jej sił wojskowych (...).

Po trzecie, każdą rakietę jądrową wystrzeloną z Kuby przeciwko jakiemukolwiek krajowi półkuli zachodniej Stany Zjednoczone uznają za atak Związku Radzieckiego na Stany Zjednoczone wymagający pełnego odwetu.

Następnego dnia, gdy prasa amerykańska zamieściła lotnicze zdjęcia baz na Kubie, w mieszkaniu Bolszakowa zadzwonił telefon.

Telefonował Bartlett.

– I co teraz powiesz, Gieorgij? Macie rakiety na Kubie czy nie?

– Nie mamy! – Bolszakow wciąż nie otrzymał instrukcji zezwalającej mu na potwierdzenie obecności rakiet na Kubie.

– Okay, Bobby – mówił o Robercie Kennedym – prosił mnie, żebym powiedział ci, że macie tam rakiety. Chruszczow przyznał to dzisiaj. Prezydent właśnie otrzymał telegram z Moskwy.

Bartlett odłożył słuchawkę. Misja Bolszakowa była zakończona.

Prezydent Kennedy podpisał dokument, który zezwalał na użycie siły wobec radzieckich statków i okrętów.

Każdy statek lub okręt płynący w stronę Kuby może zostać zatrzymany w celu ustalenia jego tożsamości, sprawdzenia ładunku, wyposażenia oraz portu przeznaczenia. Może otrzymać polecenie rzucenia kotwicy i zostać poddany rewizji lub otrzymać polecenie udania się do wyznaczonego miejsca. Każdy statek lub okręt który nie wykona lub odmówi wykonania czy podporządkowania się otrzymanej instrukcji, będzie wzięty w areszt (...). Ogłaszam, że siły pozostające pod moim dowództwem otrzymały rozkaz wprowadzenia w życie, począwszy od godziny 14.00 czasu Greenwich dnia 24 października 1962 roku, zakazu dostaw na Kubę broni ofensywnej.

W ten sposób prezydent Kennedy ożywiał doktrynę swojego poprzednika z połowy XIX wieku prezydenta Jamesa Monroe’a. W 1823 roku, Monroe przemawiając w Kongresie, powiedział:

– Jest niemożliwe, aby mocarstwa mogły rozciągnąć na jakąkolwiek część tego kontynentu swój system polityczny, nie wystawiając na niebezpieczeństwo naszego spokoju i szczęścia.

Jego następcy sięgali po tę doktrynę wtedy, gdy dostrzegali zagrożenie dla interesów Stanów Zjednoczonych lub chcieli uzasadnić amerykańską ekspansję. W październiku 1945 roku prezydent Truman mówił przed Kongresem:

– Uważamy, że suwerenne państwa półkuli zachodniej powinny współpracować jak dobrzy sąsiedzi nad rozwiązaniem wspólnych problemów bez ingerencji spoza tej półkuli.

John Kennedy sięgnął po doktrynę Monroe’a, aby blokując ruch na międzynarodowych wodach, nie dopuścić do zagrożenia bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych.

Tego samego dnia, gdy prezydent ogłosił wprowadzenie blokady, poszła w ruch wielka machina wojenna.

Natychmiast z amerykańskiej bazy Guantanamo na Kubie ewakuowano 3190 cywilów, a na ich miejsce wysłano osiem tysięcy żołnierzy piechoty morskiej i marynarzy. Do kubańskiego brzegu zbliżyły się dwa lotniskowce USS Enterprise i USS Independence, których samoloty miały bronić bazy w przypadku ataku. Załogi bombowców strategicznych B-52 postawiono w stan gotowości i przeniesiono wraz z samolotami na lotniska cywilne, gdzie były mniej narażone na zniszczenie przez głowice radzieckich rakiet nuklearnych i bombowce wycelowane na bazy wojskowe. Osiemset bombowców B-47, pięćset pięćdziesiąt B-52 i siedemdziesiąt B-58 gotowych było do nuklearnego uderzenia na bazy radzieckie w Związku Radzieckim i państwach socjalistycznych. Sztaby dowódcze otrzymały rozkaz „Defcon-2” wprowadzenia stanu najwyższej gotowości, poprzedzającego wojnę. Z portów wyruszył lotniskowiec USS Essex oraz 180 innych okrętów wojennych, które w odległości 500 mil (805 km) od Kuby stworzyły pierścień blokady. Instrukcja, jaką otrzymali dowódcy amerykańskich okrętów, nakazywała wezwanie do zastopowania maszyn każdego statku lub okrętu, wobec którego istniało podejrzenie, że przewozi broń. Po zatrzymaniu na pokład mogła wejść grupa amerykańskich marynarzy, aby przeprowadzić rewizję. Gdyby znaleźli broń, statek miał udać się pod eskortą do portu, poza Kubą, wybranego przez kapitana. Gdyby jednak załoga statku wzywanego do zatrzymania nie reagowała na sygnały amerykańskiej jednostki, wówczas można było wykonać ostrzał ostrzegawczy ponad masztami, a w przypadku dalszego braku reakcji, zatopić uciekającą jednostkę.

Rosjanie odpowiedzieli twardo. W siłach zbrojnych wstrzymano wszystkie urlopy i przepustki, w bazach rakietowych, lotniczych i morskich ogłoszono stan gotowości. Raporty wywiadu z Kuby i zdjęcia dostarczane przez samoloty wywiadowcze wskazywały, że w bazach rakietowych gwałtownie zwiększono tempo prac, aby jak najszybciej osiągnąć gotowość bojową. Armia kubańska powołała pod broń trzysta tysięcy rezerwistów, a w fabrykach i na polach miejsca ludzi młodych zajęli starcy i kobiety. Armia przystąpiła do intensywnych ćwiczeń i przygotowań do odparcia inwazji. Agencja TASS ogłosiła oświadczenie rządu radzieckiego, potępiające imperialistyczne poczynania Stanów Zjednoczonych, a w szczególności prowokacyjny akt wprowadzenia blokady suwerennego kraju. „Cała broń, jaką dysponuje Związek Radziecki, służy i służyć będzie obronie przed agresorami”, zapewniało rządowe oświadczenie.

Chruszczow blefował w dalszym ciągu, starając się wygrać wojnę nerwów z Kennedym. Jak daleko mógł się posunąć?

John Kennedy zdobywał przewagę polityczną nad Chruszczowem; umacniał swoją pozycję. Członkowie Organizacji Państw Amerykańskich niemalże jednogłośnie (Urugwaj wstrzymał się od głosu) poparły działania USA i zdecydowały, że Rosjanie powinni usunąć rakiety z Kuby.

W Radzie Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych przedstawiciel Stanów Zjednoczonych Adlai Stevenson krzyczał do radzieckiego ambasadora Waleriana Zorina:

– Czy zaprzeczy pan, że Związek Radziecki rozmieścił rakiety na Kubie?

Widząc, że Rosjanin zawahał się, Stevenson kontynuował atak:

– Niech pan nie czeka na tłumaczenie! Tak czy nie?

Gdy Zorin zaczął zawile i pokrętnie odpowiadać na pytanie, Stevenson przedstawił zdjęcia lotnicze baz na Kubie.

Do stolic państw sojuszniczych dotarli specjalni wysłannicy prezydenta. W Paryżu Dean Acheson został przyjęty przez prezydenta Charlesa de Gaulle’a. Kennedy obawiał się reakcji francuskiego sojusznika, który prowadził bardzo niezależną politykę i nie zwykł liczyć się z amerykańskimi interesami.

Tym razem de Gaulle zajął stanowisko, które spodobało się Waszyngtonowi.

– Jeżeli będzie wojna, będę z wami – powiedział de Gaulle.– Ale wojny nie będzie.

W Bonn kanclerz Konrad Adenauer poparł politykę Kennedy’ego. W Londynie premier Harold Macmillan miał pewne wątpliwości, czy za cenę wycofania rakiet z Kuby prezydent Kennedy nie odda Rosjanom Berlina Zachodniego, ale słysząc jednoznaczne zapewnienia amerykańskiego ambasadora, wycofał zastrzeżenia i też poparł akcję Waszyngtonu.

W Stanach Zjednoczonych panika zaczęła ogarniać największe miasta. W Dallas zamknięto sklepy z bronią, gdyż natłok klientów groził zdewastowaniem magazynów. W Los Angeles dowództwo obrony cywilnej ogłosiło, że w przypadku wojny sklepy będą zamknięte przez pięć dni, co spowodowało oblężenie stoisk. Ze sklepowych półek znikła czekolada, mleko w proszku, biszkopty, a nawet proszki do prania, które uznano za potrzebne do likwidowania skażenia radioaktywnego. W Nowym Jorku przeprowadzono próbne alarmy przeciwlotnicze.

W państwach Europy Zachodniej nie zanotowano objawów paniki, ale atmosfera napięcia i zagrożenia była bardzo wyraźna.

Na Morzu Karaibskim sytuacja pogarszała się z godziny na godzinę. Wieczorem 26 października z pomostu amerykańskiego niszczyciela dostrzeżono sylwetkę radzieckiego statku. Niszczyciel całą mocą silników ruszył w jego stronę i po dwudziestu minutach odczytano na burcie nazwę Winnica. Na pokładzie nie było żadnych ładunków, które mogłyby wzbudzić niepokój Amerykanów. Nie można było jednak wykluczyć, że rakiety rozmontowane na części, ułożono w ładowniach.

– Co wieziecie? – Z pokładu amerykańskiego niszczyciela błysnęła lampa aldisa.

– Ropę naftową – odpowiedział kapitan radzieckiego statku.

Dowódca amerykańskiej jednostki zawahał się. Instrukcje, jakie otrzymał, nakazywały wezwanie do zastopowania maszyn i wysłanie motorówki z grupą marynarzy, aby przeszukali ładownie. A jeżeli Rosjanie odmówią i stawią opór? Dowódca niszczyciela rozumiał, że strzały, jakie padną z dział jego okrętu, mogą rozpętać wojnę nuklearną. Zdecydował się nadać wiadomość do bazy w Norfolk.

– Radziecki tankowiec zatrzymany 485 mil na północny wschód od Kuby. Kapitan oświadczył, że przewożą ropę naftową. Co mamy robić?

Odpowiedź przyszła po paru minutach:

– Przepuścić!

Niszczyciel zrobił zwrot, a jego dowódca z mostku zasalutował radzieckiemu kapitanowi. Był zadowolony, że otrzymał taki rozkaz.

Wahadło

Po południu 26 października na biurku Johna Scaliego w redakcji telewizyjnej stacji ABC zadzwonił telefon. W słuchawce rozległ się głos Aleksandra Fomina, Rosjanina, którego amerykański dziennikarz zajmujący się sprawami rządowymi dość często spotykał na oficjalnych przyjęciach. Wiedział, że Fomin jest pracownikiem radzieckiej ambasady.

– Spotkaliśmy się niedawno na briefingu w Departamencie Stanu – przypomniał Fomin. Jego prawdziwe nazwisko brzmiało Aleksandr Siemimonowicz Felklisow i był on doświadczonym pracownikiem KGB. Karierę w dyplomacji rozpoczął w końcu lat czterdziestych, gdy był rzecznikiem prasowym ambasady radzieckiej w Londynie. Od 1960 roku przebywał w Waszyngtonie jako pracownik ambasady, w rzeczywistości był rezydentem KGB.

– Zapraszam pana do Occidental Restaurant na Pennsylvania Avenue. Zależy mi, aby przyjął pan moje zaproszenie – powiedział Fomin z naciskiem, dając do zrozumienia, że nie chodzi o grzecznościowe spotkanie.

– Kiedy?

– Za dziesięć minut. Mam ważną wiadomość.

Scali odłożył słuchawkę. Jako specjalista do spraw rządowych, miał wielu przyjaciół w najbliższym otoczeniu prezydenta. Sądził, że telefon od radzieckiego dyplomaty jest bezpośrednio związany z jego pracą i koneksjami.

– Mam ważną wiadomość – powtórzył Fomin, gdy usiedli przy stoliku. – Czy w zamian za wycofanie rakiet radzieckich z Kuby Stany Zjednoczone są gotowe publicznie zobowiązać się, że nie dokonają inwazji na Kubę?

Scali zaczynał rozumieć, że znalazł się w centrum najważniejszej sprawy świata, która za jego udziałem może przybrać zupełnie inny bieg.

– Chcielibyśmy prosić pana o skonsultowanie tej propozycji z wysoko postawionymi osobistościami Departamentu Stanu – kontynuował Fomin.

Scali nie pytał, skąd Rosjanin wie o jego powiązaniach i dlaczego wybrano go do tej misji. Nigdy by takiej odpowiedzi nie uzyskał. Pożegnał się szybko, wsiadł do taksówki i ruszył do Departamentu Stanu.

Spotkali się ponownie o 19.35 w kawiarni przy Stadtler Hilton.

– Skonsultowałem tę sprawę z Deanem Ruskiem – powiedział Scali. – Sekretarz stanu jest zainteresowany pana sugestią.

To wystarczyło. Kilka słów przekazanych przez amerykańskiego dziennikarza uruchomiło nowe mechanizmy wielkiej polityki.

Tego dnia, 26 października, długi telegram od premiera Chruszczowa dotarł do Białego Domu. Radziecki przywódca pisał, że jeżeli Amerykanie zaprzestaną blokady Kuby i zobowiążą się, że nie dokonają inwazji na to państwo, przestaną istnieć powody, dla których Rosjanie sprowadzili i muszą utrzymywać tam rakiety i samoloty.

Kennedy poczuł, że wygrał najważniejsze starcie. Tej nocy mógł spać spokojnie.

Sytuacja zmieniła się niespodziewanie następnego dnia.

Najpierw nadeszła depesza od Chruszczowa, w której premier proponował, że wycofa rakiety z Kuby, jeżeli Amerykanie usuną swoje z baz w Turcji. Radio moskiewskie przekazało w świat tekst listu Chruszczowa w tym samym czasie, gdy czytał go Kennedy.

O ile prezydent był zdecydowany przyjąć pierwszą propozycję radzieckiego premiera, o tyle druga stawiała go w znacznie gorszej pozycji. Wyjście z sytuacji znalazł Robert Kennedy, który doradził, żeby prezydent odpowiedział na pierwszą depeszę tak, jakby nie otrzymał drugiej. John poszedł za radą brata. W oświadczeniu, jakie wydał tego dnia, nawiązywał wyłącznie do pierwszej depeszy Chruszczowa. Pochwalił go za pojednawczy krok i zgodził się na zniesienie blokady oraz udzielenie gwarancji, że Stany Zjednoczone nie dokonają inwazji na Kubę w zamian za wycofanie stamtąd radzieckich rakiet. Stwierdzał:

Pierwsze, co należy zrobić, to wycofać ofensywne rakiety z Kuby, a wszystkie systemy broni ofensywnej na Kubie unieruchomić pod nadzorem Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Tuż potem nadeszła informacja o strąceniu nad Kubą samolotu U-2 pilotowanego przez majora Rudolpha Andersona i pościgu myśliwców za samolotem dokonującym lotu zwiadowczego nad radzieckimi bazami. Myśliwce nie otworzyły ognia, ale już sam fakt wykrycia samolotu szpiegowskiego mógł utwierdzić Rosjan w przekonaniu, że Amerykanie dokonują ostatecznego sprawdzenia celu przed rozpoczęciem ataku nuklearnego.

Prezydent postanowił wykorzystać fakt zestrzelenia amerykańskiego samolotu nad Kubą. Robert Kennedy zaprosił do siebie radzieckiego ambasadora Anatolija Dobrynina[142].

– Przed dwoma godzinami jeden z naszych samolotów lecących nad Kubą został ostrzelany – powiedział Kennedy. – Inny samolot został zestrzelony, a pilot zabity. To nadzwyczaj poważna zmiana sytuacji. Będziemy musieli podjąć odpowiednie decyzje w ciągu najbliższych dwunastu, a najpewniej dwudziestu czterech godzin. Pozostało bardzo mało czasu. Jeżeli Kubańczycy będą strzelać do naszych samolotów, odpowiemy ogniem!

Anatolij Dobrynin był zbyt doświadczonym dyplomatą, aby nie rozumieć, jak poważna groźba kryje się w słowach Roberta Kennedy’ego, który bez wątpienia występował w imieniu prezydenta.

– Amerykańskie samoloty naruszyły przestrzeń powietrzną – zastrzegł się radziecki ambasador. Wiedział, że sytuacja wymknęła się Rosjanom spod kontroli i zestrzelenie amerykańskiego samolotu było zupełnie przypadkowe.

– Jeżeli nasze samoloty nie latałyby nad Kubą, wciąż wierzylibyśmy w zapewnienia pana Chruszczowa, że nie ma tam rakiet balistycznych – odpowiedział Kennedy. – Ta sprawa jest o wiele poważniejsza niż naruszenie przestrzeni powietrznej i dotyczy bezpieczeństwa ludzi na całym świecie.

Dobrynin nic nie odpowiedział.

– Pan Chruszczow i pan, panie ambasadorze, wprowadziliście nas w błąd – mówił Kennedy. – Związek Radziecki potajemnie budował bazy rakietowe na Kubie, równocześnie zapewniając, publicznie i prywatnie, że nigdy nie będzie to miało miejsca. Powiedziałem, że te bazy muszą zostać usunięte i musi stać się to teraz! Proszę przyjąć do wiadomości, że jeżeli nie usuniecie baz, my będziemy zmuszeni to zrobić.

Równocześnie, aby wzmóc wymowę tego ultimatum, władze amerykańskie podjęły działania, które miały uświadomić Kremlowi siłę i zdecydowanie prezydenta.

Rząd amerykański poufnie poinformował sojuszników, że jeżeli w ciągu 24 godzin Rosjanie nie przystąpią do demontażu rakiet, to w ciągu najbliższych dwóch dni rozpoczną się naloty. Oceniano, że może to spowodować wysokie ofiary wśród ludności cywilnej, dochodzące do dwudziestu pięciu tysięcy zabitych, oraz wśród radzieckiego personelu wojskowego. Natychmiast brytyjski ambasador w Hawanie Sir Herbert Marchant przystąpił do opracowania planu ewakuacji czterdziestu tysięcy obywateli Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Taka akcja nie mogła ujść uwagi wywiadu kubańskiego, który natychmiast powiadomił o tym Rosjan.

Ambasador Dobrynin wysłał depeszę do Chruszczowa, w której dokładnie zrelacjonował rozmowę z Robertem Kennedym. Cytował jego słowa:

Po zestrzeleniu samolotu prezydent znalazł się pod silną presją – jest gotów wydać rozkaz do odpowiadania ogniem. Zacznie się prawdziwa wojna, w której zginą miliony Rosjan i Amerykanów. (...) Wydarzenia mogą wyrwać się spod kontroli, co grozi nieodwracalnymi konsekwencjami.

W Białym Domu zebrali się członkowie Executive Committee. Sekretarz obrony Robert McNamara zaproponował, aby powołać pod broń rezerwistów z 24 dywizjonów lotniczych, co oznaczało zmobilizowanie ponad czternastu tysięcy żołnierzy. Prezydent to zaakceptował i uznał, że jeśli – licząc od rana następnego dnia – któryś z amerykańskich samolotów zostanie ostrzelany, trzeba będzie wykonać naloty na stanowiska radzieckich baterii przeciwlotniczych na Kubie.

Gdy zapadła noc, nikt w Waszyngtonie nie wiedział, jak dalej rozwinie się sytuacja. Rozstrzygnięcie miało zapaść w niedzielę 28 października.

Jak zachowa się Chruszczow? Kennedy mógł mieć jedynie nadzieję, że jego słowa i decyzje były na tyle stanowcze, by radziecki premier stracił ochotę do dalszego napinania mięśni, i uznał, że nadszedł czas wycofania się z gry, którą przegrał. Próba jej kontynuowania mogła oznaczać wojnę!

Odpowiedź nadeszła w niedzielę o godzinie 10.00. W depeszy Chruszczow skoncentrował się na ostatnim przypadku naruszenia radzieckiej przestrzeni powietrznej przez samolot U-2, który wtargnął nad terytorium Syberii.

Co mamy o tym sądzić? Co to jest? Prowokacja? Wasz samolot narusza naszą granicę, i to w czasie tak niespokojnym, jakiego teraz wspólnie doświadczamy, gdy wszystko zostało postawione w stan gotowości.

Nie było w tym nic z agresywności i bojowości, jaką dotychczas przejawiał w kontaktach z Kennedym. Przyjął spokojny, pojednawczy ton.

Chruszczow pisał o odpowiedzialności Amerykanów i Rosjan za pokój na świecie. Najważniejsze było ostatnie zdanie, w którym wyraził gotowość wstrzymania prac przy budowie wyrzutni rakietowych, rozmontowaniu broni „uważanej za ofensywną” i przewiezienie jej do Związku Radzieckiego.

Kennedy podjął ton Chruszczowa. Określił list radzieckiego przywódcy jako „krok godny wielkiego męża stanu”. Przeprosił za incydent z samolotem U-2, tłumacząc, że był to wypadek spowodowany błędem nawigacyjnym pilota, zobowiązał się do szybkiego zniesienia blokady i rezygnacji z inwazji na Kubę.

To był koniec sprawy i wielkie zwycięstwo Johna F. Kennedy’ego. On jednak rozumiał, że nie może wykorzystywać tego sukcesu, gdyż rozdrażni Chruszczowa. Tuż po zakończeniu kryzysu wydał instrukcję, że nie należy mówić o amerykańskim zwycięstwie. Tym bardziej że wkrótce w wyniku dalszych negocjacji musiał zgodzić się na wycofanie rakiet z Turcji.

Pierwszy radziecki statek Diwinogorsk z czterema rakietami na pokładzie wyszedł z portu Mariel 5 listopada 1962 roku. Dwa dni później wyruszył w morze Metalurg Anosow, przewożący osiem rakiet. Potem Brack wywiózł z Kuby sześć rakiet.

Związek Radziecki zwlekał jednak z ewakuacją bombowców Ił-28 i dlatego amerykańskie okręty pozostały na pozycjach aż do 20 listopada, gdy Rosjanie zaczęli rozmontowywać samoloty i ładować je na statki. Blokada zakończyła się. 15 grudnia pierwsze bombowce Ił-28 opuściły Kubę w skrzyniach na pokładzie statku Kasimow. Kryzys, który trwożył świat, zakończył się.

Epilog

Nikita Chruszczow nie przejął się całkowitym fiaskiem kubańskiej gry, a nawet wyciągnął optymistyczny wniosek, że wojna między Stanami Zjednoczonymi i Związkiem Radzieckim jest niemożliwa, gdyż po wymianie nuklearnych ciosów nie byłoby zwycięzcy. Ta świadomość miała powstrzymywać przed konfliktem rządy obu supermocarstw. Można więc było oszczędzać na zbrojeniach i miliardy rubli przeznaczać na inwestycje gospodarcze. To było bardzo potrzebne, gdyż w 1963 roku gwałtownie pogorszyła się sytuacja w rolnictwie.

Chruszczow nie dostrzegał, że nadzieja, jaką pokładał w przesunięciu wydatków państwa, przysparza mu dwóch potężnych wrogów. Generalicja patrzyła na jego plany obcięcia wydatków zbrojeniowych z rosnącym niepokojem, tym bardziej że po śmierci Johna F. Kennedy’ego, który 22 listopada 1963 roku zginął w zamachu w Dallas, uważano, iż nowy prezydent zaostrzy kurs polityczny wobec Związku Radzieckiego. Partyjni działacze skłonni byli obarczać Chruszczowa winą za złe wyniki rolnictwa i wcale nie cieszyła ich możliwość zwiększenia nakładów na gospodarkę żywnościową, gdyż obawiali się, że nowe pomysły premiera doprowadzą do zmarnowania tych pieniędzy. Na domiar wszystkiego Chruszczow w 1964 roku rozpoczął wielką reformę aparatu partyjnego, a to stanowiło zagrożenie dla wielu najwyżej postawionych dygnitarzy.

Kto pierwszy podjął decyzję o usunięciu Chruszczowa: partyjny aparat czy generalicja? Prawdopodobnie inicjatywa wyszła od polityków, a decyzja o przystąpieniu do działania została podjęta w sierpniu 1964 roku, w czasie pobytu nad pięknym jeziorem Manycz, dokąd zaprosił ich na polowanie sekretarz Stawropolskiego Komitetu Obwodowego, Michaił Gorbaczow, późniejszy sekretarz generalny KC KPZR i prezydent ZSRR. Oczekiwali na sprzyjającą okazję.

Pojawiła się ona niespodziewanie we wrześniu 1964 roku, gdy Chruszczow i najwyżsi oficerowie przybyli na poligon do Kubinki, pod Moskwą, aby obejrzeć nową broń: rakiety krótkiego zasięgu Grad, działka przeciwlotnicze Szilka i czołgi T-72.

Chruszczow wydawał się bardzo zadowolony z pokazu. Potwierdzały to pierwsze słowa, jakie skierował do oficerów:

– Czy można porównać te czołgi do tych, które mieliśmy w czasie wojny? Wtedy wystarczyłoby, żebyśmy mieli parę takich wspaniałych maszyn – zaczął Chruszczow, zyskując aprobatę generałów. Niespodziewanie zmienił ton: – Ciągle żyjemy doświadczeniami z drugiej wojny światowej, nie poddając ich krytycznej analizie. Współczesność jest inna. Zadajmy sobie pytanie, czy mamy zamiar z kimkolwiek walczyć?

Odpowiedziała mu cisza.

– Praca konstruktorów godna jest pochwały – mówił dalej Chruszczow. – Robią to, co kazano im robić. To oni – wskazał palcem na marszałków i generałów – decydują, co jest im potrzebne, a co nie. A można odnieść wrażenie, że potrzebne jest wszystko!

Oskarżał wojskowych, że narażają kraj na wielkie straty.

– Nowa broń jest bardzo piękna i bardzo nowoczesna, ale także niesłychanie droga. A w naszym kraju nie ma nadmiaru pieniędzy! Dlatego należy przemyśleć bardzo poważnie, jakich sił militarnych potrzebujemy, i wtedy zadecydować, jak je należy uzbroić. – Znowu zwrócił się do oficerów:

– Waszych żądań nie można zaspokajać kosztem potrzeb całego społeczeństwa!

Marszałek Rodion Malinowski uśmiechnął się kwaśno. Inni milczeli, starając się nie patrzeć na Chruszczowa. Wiedzieli, że nie są to czcze pogróżki. To on spowodował ogromną redukcję liczebności radzieckich sił zbrojnych, które w ciągu pięciu lat zmniejszyły się z pięciu milionów do dwóch milionów żołnierzy, wstrzymał rozbudowę marynarki wojennej, nie zgadzał się na produkcję taktycznej broni nuklearnej.

W takiej sytuacji przywódcy spiskowców, sekretarz Komitetu Centralnego Michaił Susłow i przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej RFSRR Nikołaj Ignatow, nie mieli trudności z wciągnięciem do zmowy ministra obrony Rodiona Malinowskiego, przewodniczącego Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego Władimira Semiczastnego oraz mającego poparcie wojska drugiego sekretarza KC KPZR Leonida Breżniewa[143].

Ich działania były ułatwione o tyle, że Chruszczow często wybierał się w długie podróże zagraniczne. W 1964 roku nie było go w kraju przez 135 dni. Mogli więc działać dość swobodnie, zwłaszcza, że szef KGB starannie blokował wszelkie sygnały, które mogłyby wzbudzić podejrzenia Chruszczowa. Zdecydowali, że atak nastąpi w czasie najbliższej nieobecności Chruszczowa. Okazja taka nadarzyła się w październiku, gdy Nikita Siergiejewicz wyjechał na urlop do Picundy.

W południe 13 października, gdy przyjmował w swojej letniej rezydencji francuskiego ministra George’a Palewskiego, zadzwonił telefon. To Leonid Breżniew informował, że w Moskwie członkowie Komitetu Centralnego zdecydowali się zwołać plenarne posiedzenie w sprawie gospodarki rolnej.

– Ta sprawa nie jest aż tak pilna, a do tego jestem na urlopie i mogliście z tym zaczekać – Chruszczow z trudem usiłował ukryć rozdrażnienie.

– Wasza obecność jest konieczna – nalegał Breżniew. – Chodzi przecież o gospodarkę rolną.

– Dobrze, przysyłajcie samolot! – Chruszczow odłożył słuchawkę.

Jeszcze tego samego dnia przyleciał do Moskwy, gdzie na płycie lotniska powitał go szef KGB Władimir Siemiczastny. Było to sprzeczne z protokołem i prawdopodobnie sekretarz generalny zrozumiał, co się święci.

– Wszyscy zebrali się na Kremlu i oczekują na was – Siemiczastny powiedział to w taki sposób, jakby chciał wyjawić tajemnicę.

– Chodźmy – Chruszczow skierował się do czarnej czajki.

Spiskowcy mieli już dokładnie opracowany sposób postępowania.

Jurij Andropow instruował członków Komitetu Centralnego:

– Jeżeli Chruszczow będzie się upierał, przedstawimy mu dokumenty z jego podpisem, są to nakazy aresztowania między rokiem 1935 a 1937 – mówił o działalności Chruszczowa w okresie wielkiej czystki.

W posiedzeniu Prezydium wzięły udział dwadzieścia dwie osoby. Dyskusja nie była stenografowana. Jej przebieg znany jest tylko ze wspomnień ludzi, którzy uczestniczyli w tym wydarzeniu.

Pierwszy z atakiem na Chruszczowa wystąpił Andriej Szkolnikow, sekretarz Wołgogradzkiego Komitetu Obwodowego. Potem inni stawiali najcięższe zarzuty. Nikt nie podjął się obrony sekretarza generalnego, a dla niego stało się oczywiste, że ma do czynienia ze spiskiem, do którego przyłączyli się wszyscy członkowie Prezydium. Nie zgadzał się jednak na złożenie rezygnacji. Zapewne liczył, że jego położenie zmieni się, gdy odwoła się do Plenum liczącego trzystu trzydziestu członków. Mylił się. Spiskowcy przewidzieli tę ewentualność i zadbali, aby i na tym forum mieć większość. Nie chcieli jednak do takiej sytuacji dopuścić, obawiając się, że dojdzie do niepotrzebnej dyskusji i wyciągania brudnych spraw kierownictwa partyjnego. Dlatego naciskali, aby Chruszczow złożył rezygnację jak najszybciej. Dyskusja trwała do późnych godzin nocnych, ale Chruszczow nie zgodził się.

Jednakże późną nocą nieoczekiwanie zatelefonował do Anastasa Mikojana:

– Jeśli oni mnie nie chcą, to niech tak będzie – powiedział. – Nie będę się dłużej sprzeciwiać.

Co się stało? Dlaczego nagle zmienił zdanie? Nigdy tego nie udało się wyjaśnić.

Następnego dnia posiedzenie Prezydium trwało tylko półtorej godziny. Postanowiono zarekomendować Leonida Breżniewa na stanowisko sekretarza generalnego KC KPZR. Ten polityk miał po swojej stronie wojsko, tak jak Chruszczow, gdy usuwał Berię w 1953 roku.

Chruszczow uzyskał gwarancję, że będzie mógł zachować mieszkanie na Starokoniuszennym Pierieułku przy Arbacie, daczę pod Moskwą i otrzyma rentę w wysokości pięciuset rubli, co wielokrotnie przekraczało średnią płacę w przemyśle.

Gdy wieczorem wrócił do domu, powiedział do żony:

– No i proszę, jestem w stanie spoczynku. Być może najważniejsze ze wszystkiego, co zrobiłem, sprowadza się do tego, że oni mogli mnie usunąć w prostym głosowaniu, co byłoby niemożliwe za rządów Stalina, który kazałby ich wszystkich aresztować.

Leonid Breżniew, wyciągając wnioski z przyczyn obalenia poprzednika, nie popełnił jego błędów. Działaczom partyjnym dał wszelkie przywileje i poczucie pełnej stabilizacji, i to na wiele lat. Armia też dostała to, czego potrzebowała...

Bibliografia

Pamiętniki i biografie

Acheson D., Present at the Creation: My years at the State Department, New York 1969.

Adams S., First, hand Report: The Story of the Eisenhower Administration, New York 1961.

Ball G., The Past has Another Pattern: Memoirs, New York 1982.

Bissel R., Reflections of a Cold Warrior: From Yalta to The Bay of Pigs, Yale University Press 1996.

Bloomfield L., Khruschev and the Arms Race, Cambridge 1966.

Burlatsky F., Khrushchev and the First Russian Spring: The Era of Khrushchev Through the Eyes of His Advisor, New York 1988.

Djilas M., Conversations with Stalin, New York 1962.

Dobrynin A., In Confidence: Moscow’s Ambassador to America’s Six Cold War Presidents, New York, 1995.

Eisenhower D., The White House Years: Mandate for Cahnge, 1953–1956, New York 1963.

Khrushchew N., Khrushchev Remembers, Boston 1970.

Killian J., Sputnik, Scientists and Eisenhower: A Memoir of the First Special Assistant to the President for Science and Technology, Cambridge 1978.

Koniew I., Sorok Piatyj, Moskwa 1970.

Mackenzie C., Dr Benes, London 1946.

Miedwiediew R., Chruszczow, Biografia polityczna, Warszawa 1990.

Molotov V., Molotov Remembers: Inside Kremlin Politics, Conversations with Felix Chuev, Chicago 1993.

Penkovsky O., The Penkovsky Papers, New York 1965.

Ranelagh J., The Agency: The Rise and Fall of CIA, New York 1986.

Truman H., Memoirs. Years of Decisions, 1945, New York 1955.

Ulam A., Stalin: The Man and His Era, Boston 1973.

Taubman W., Khrushchev S., Gleason A., Nikita Khrushchev, Yale University 2000.

Volkogonov D., Stalin: Triumph and Tragedy, London 1991.

Żukow G., Marszał Sowietskogo Sojuza, Wospominanija i Razmyszlenija, Moskwa 1969.

Dokumenty

The American Diplomatic Resolution: A Documentary History of the Cold War, (oprac. Siracusa J.) 1941–1947, Port Washington 1977.

Back from the Brink: Cuban Missile Crisis Correspondence Between John F. Kennedy and Nikita S. Khrushchev, Problems of Communism, 1992.

The Berlin Crisis, National Security Archive.

The Cuban Missile Crisis, 1962, National Security Archive.

A Documentary History of United States Foreign Relations, Vol. 2, Washington, 1980.

The Kennedy Tapes: Inside the White House During the Cuban Missile Crisis (oprac. May E., Zelikow Ph.) Cambridge 1997.

State Department Policy Planning Staff Papers, 1947–1949, New York 1983.

US Department of State, Foreign Relations of the United States, Washington 1961.

Ogólne

Alperovitz G., Atomic Diplomacy: Hiroshima and Potsdam. The Use of the Atomic Bomb and the American Confrontation with Soviet Power, New York 1965.

Ambrose St., Immerman R., Ike’s Spies: Eisenhower and the Espionage Establishment, New York 1981.

Andrew Ch., Mitrokhin V., The Mitrokhin Archive, London 1999.

Andrew Ch., Tylko dla oczu prezydenta, Warszawa 1999.

Ball D., Policy and Force Levels: The Strategic Missile Program of Kennedy Administration, Berkeley 1980.

Ball H., Justice Downwind: America’s Atom Testing Program in 1950s, New York 1986.

Bamford J., Body of Secrets: Anatomy of The Ultra-Secret National Security Agency, New York 2001.

Beloff M., Strobe T., Soviet Policy in the Far East 1944–1951, New York 1953.

Blair C., The Forgotten War: America in Korea 1950–1953, New York 1988.

Churchill W., Triumph and tragedy, Boston 1953.

Dinerstein H., War and the Soviet Union: Nuclear Weapons and the Revolution in Soviet Military and Political Thinking, New York 1959.

Dingman R., Atomic Diplomacy During the Korean War, International Security 1988/89.

Friedman N., The Fifty Years War: Conflict and Strategy in the Cold War, Annapolis 2000.

Giovanniti L., Freed F., The Decision to drop the bomb, London 1967.

Gormly J., The Collapse of the grand Alliance, 1945–1948, Baton Rouge 1987.

Hastings M., The Korean War, New York 1986.

Herken G., The Winning Weapon: The Atomic Bomb and the Cold War, New York 1981.

Holloway D., Stalin and the Bomb, Yale University Press 1994.

Murphy D., Kondrashev S., Bailey G., Battleground Berlin: CIA vs KGB in the Cold War, Yale University Press, 1997.

Osprey Encyclopedia of Russian Aircraft.

Parrish T., Berlin in the Balance 1945–1949: The Blockade, The Airlift, The First Major Battle of the Cold War, Reading 1998.

Renz von O., Deustche Flug-Abwehr im 20. Jarhundert, Frankfurt 1960.

Rhodes R., Dark Sun: Making of the Hydrogen Bomb, London 1995.

Rhodes R., Making of the Atomic Bomb, New York 1987.

Richelson J., A Century of Spies: Intelligence in the Twentieth Century, Oxford 1995.

Rubinstein A., Soviet Foreign Policy Since World War II; Imperial and Global, New York 1992.

Schmid A., Soviet Military Interventions Since 1945, New Brunswick 1985.

Sokolovsky V., Soviet Military Strategy, New York, 1975.

Spanier J., The Truman-MacArthur Controversy, Cambridge 1959.

Whitersby K., To Attack or Not to Attack: Stalin, Kim Il Sung and the Prelude to War, Cold War History Project Bulletin 1995.

Przypisy

Część I – Ogień

[1] Wiktor Abakumow (1908–1954), funkcjonariusz NKWD od 1932 r., w latach 1938–1941 prawdopodobnie w wywiadzie wojskowym GRU. Od 25 lutego 1941 r. był zastępcą komisarza NKWD. Po wybuchu wojny z Niemcami prowadził akcję likwidacji najwyższych dowódców wojskowych oskarżonych przez Stalina o zdradę. Od grudnia 1942 r. na czele kontrwywiadu Smiersz. 10 października 1946 r. objął stanowisko ministra bezpieczeństwa państwowego i na polecenie Stalina przystąpił do organizowania terroru (m.in. „sprawy leningradzkiej”). 7 grudnia 1951 r., pod zarzutem szpiegostwa został aresztowany wraz z żoną i synem. Więziony w Lefortowie, Butyrkach i na Łubiance, 19 grudnia 1954 r. został skazany na śmierć w Leningradzie za udział w „sprawie leningradzkiej”.

[2] Według oficjalnych danych radzieckich, od 1 października do 5 grudnia 1941 r. wojska wszystkich frontów Armii Czerwonej broniących kierunku moskiewskiego, liczące 1250000 żołnierzy straciły 514338 żołnierzy zabitych, w niewoli, zaginionych oraz 143941 rannych i chorych.

[3] WCzeKa (Wsierossijskaja Czierezwyczajnaja Komissija po Bor’bie s Kontrriewolucyjej i Sabotażom), Wszechrosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, utworzona 20 grudnia 1917 r., dała początek radzieckiej tajnej policji politycznej.

[4] Nagant wz. 1895 – 7-nabojowy rewolwer kal. 7,62 mm, od 1895 r. w uzbrojeniu armii rosyjskiej.

[5] Mauser model 1896 – 10-nabojowy pistolet kal. 7,63 mm opatentowany przez Paula Mausera w 1896 r., wielokrotnie modernizowany na początku XX wieku.

[6] John Cairncross (1913–1995), brytyjski urzędnik zwerbowany w latach trzydziestych przez wywiad brytyjski w czasie studiów w Cambridge. W 1939 r., gdy pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, przekazał pierwsze informacje charakteryzujące brytyjskich polityków. W latach 1940–1941 był sekretarzem lorda Hankeya, co umożliwiało mu dostęp do tajnych dokumentów. Później pracował w tajnym ośrodku kryptologów w Bletchley Park, gdzie odszyfrowywano depesze z Enigmy. Od 1943 r. pracował w wywiadzie MI6. W 1951 r., podejrzewany o szpiegostwo, opuścił Wielką Brytanię, dokąd powrócił w 1995 r.

[7] Maurice Hankey (1877–1963), brytyjski polityk, w okresie międzywojennym był przewodniczącym Komitetu Obrony Imperialnej oraz wielu komitetów rządowych. Od września 1939 r. był ministrem bez teki w Gabinecie Wojennym premiera Chamberlaina. Odszedł z Gabinetu w maju 1940 r. po objęciu urzędu premiera przez Winstona Churchilla, lecz pozostał członkiem komitetu nadzorującego prace brytyjskich tajnych służb.

[8] Imperial Chemical Industries, ICI, największa brytyjska korporacja, powstała w 1926 r. w wyniku połączenia Brunner, Mond & Co. Ltd., Nobel Industries Ltd., United Alkali Company Ltd. i British Dyestuffs Corporation Ltd. W okresie międzywojennym produkowała chemikalia, barwniki, materiały wybuchowe, nawozy oraz lekarstwa.

[9] Lord Beaverbrook (Maxwell Aitken) (1879–1964), brytyjski magnat prasowy 10 maja 1940 r. objął stanowisko ministra produkcji lotniczej i członka Gabinetu Wojennego. W czerwcu 1941 r. objął stanowisko ministra zaopatrzenia, w lutym 1942 r. – ministra produkcji, z którego szybko zrezygnował, ze względu na zły stan zdrowia. We wrześniu 1943 r. otrzymał tytuł Lord Privy Seal; pełnił również funkcję pełnomocnika ds. Lend-Lease w Stanach Zjednoczonych.

[10] Averell William Harriman (1891–1986), biznesmen i dyplomata, uczestniczył w 1941 r. w Londynie w negocjacjach w sprawie Lend-Lease, a następnie koordynował wszystkie działania związane z amerykańską pomocą dla Wielkiej Brytanii. Od 1943 r. był ambasadorem Stanów Zjednoczonych w Moskwie. Po wojnie był nieoficjalnym doradcą prezydenta Harry’ego Trumana do spraw polityki zagranicznej.

[11] Robert Oppenheimer (1904–1967), fizyk nuklearny, jeden z twórców amerykańskiej bomby atomowej. Od 1927 r. pracował na University of California w Berkeley i California Institute of Technology w Pasadenie, gdzie sławę przyniosły mu odkrycia z dziedziny kwantowej teorii atomu oraz fizyki jądrowej. Od lipca 1943 r. jako dyrektor laboratoriów w Los Alamos kierował pracami nad skonstruowaniem bomby atomowej, dzięki czemu zyskał miano ojca amerykańskiej bomby atomowej. W październiku 1945 r. zrezygnował ze stanowiska dyrektora. Od 1947 r. stanął na czele Komisji ds. Energii Atomowej, która sprzeciwiła się skonstruowaniu bomby wodorowej; z tego powodu 23 grudnia 1953 r. oskarżono go o nielojalność oraz zarzucono mu utrzymywanie kontaktów z komunistami (w latach trzydziestych należał do organizacji lewicowych). W maju 1954 r. na mocy uchwały Wydziału Bezpieczeństwa Personalnego Komisji Energii Atomowej został pozbawiony dostępu do spraw tajnych, co równało się zakazowi dalszej pracy w Komisji.

[12] Lew Trocki (właśc. Lew Dawidowicz Bronsztein) (1879–1940), działacz komunistyczny, jeden z przywódców rewolucji 1917 roku, był komisarzem spraw zagranicznych i komisarzem wojny w latach 1917–1924. Po śmierci Lenina przegrał walkę o władzę z Józefem Stalinem, a w 1929 roku został skazany na wydalenie ze Związku Radzieckiego. Na emigracji był przywódcą antystalinowskiej opozycji. 20 sierpnia 1940 roku w Meksyku został zamordowany przez radzieckiego agenta.

[13] Leo Szilard (1898–1964), amerykański fizyk, urodzony na Węgrzech, do 1933 r. pracował w Instytucie Fizyki Teoretycznej w Berlinie. Uciekając przed nazistami, wyemigrował do Wielkiej Brytanii, a w 1937 r. do Stanów Zjednoczonych, gdzie nauczał na Columbia University. Od 1942 r. prowadził badania nad atomem na University of Chicago; tam pomagał Enrico Fermiemu skonstruować pierwszy reaktor atomowy.

[14] FBI (Federal Bureau of Investigation – Federalne Biuro Śledcze), amerykańska instytucja powołana do życia w 1908 r. w celu ścigania przestępstw zagrażających bezpieczeństwu państwa. Od 25 sierpnia 1936 r., FBI zajęło się również kontrwywiadem, zbierając informacje na temat „działalności wywrotowej”. W okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej Biuro koncentrowało swoją aktywność na nadzorowaniu osób narodowości niemieckiej i japońskiej.

[15] Emil Juliusz Klaus Fuchs (1911–1988), niemiecki naukowiec, absolwent wydziału fizyki uniwersytetu w Lipsku. Podczas studiów rozpoczął działalność polityczną w partii socjaldemokratycznej, SPD. W 1932 r. wstąpił do partii komunistycznej, KPN. Uciekając przed nazizmem, wyemigrował w 1933 r. do Anglii, gdzie został asystentem znanego fizyka Neville’a Motta na uniwersytecie w Bristolu, a po czterech latach, z tytułem doktora, zaczął pracę u słynnego Maksa Borna na uniwersytecie w Edynburgu. Po wybuchu wojny Fuchs, jako obywatel niemiecki, został internowany. Zwolniony w wyniku interwencji m.in. Maksa Borna w końcu 1940 r. powrócił do Szkocji. Wówczas zdecydował się poinformować władze ZSRR o pracach nad bombą atomową prowadzonych w Wielkiej Brytanii (tzw. projekt Tube Alloy). W 1942 r. otrzymał obywatelstwo brytyjskie. W 1943 r. na mocy porozumienia zawartego między USA i Wielką Brytanią o współpracy nad stworzeniem bomby atomowej wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował w różnych laboratoriach atomowych (m.in. w Los Alamos). Przez cały czas utrzymywał kontakt z wywiadem radzieckim. W lipcu 1946 r. powrócił do Anglii. 2 lutego 1950 r. Fuchs został aresztowany, a następnie skazany przez sąd brytyjski na 14 lat pozbawienia wolności. Wyszedł z więzienia w 1959 r. i zamieszkał w NRD, gdzie zmarł w 1988 r.

[16] Paul von Hindenburg (1847–1934), niemiecki oficer i polityk, służbę w wojsku rozpoczął w wieku lat 11. Po przejściu w stan spoczynku ponownie został powołany do czynnej służby po wybuchu I wojny światowej. W 1916 r., promowany do stopnia feldmarszałka przejął dowodzenie niemieckimi wojskami lądowymi. Po wojnie kierował stłumieniem powstania w Niemczech. W kwietniu 1925 r. został wybrany na (drugiego) prezydenta Republiki Weimarskiej. Wybrany ponownie w 1932 roku, 30 stycznia 1933 r. wyznaczył na kanclerza Adolfa Hitlera.

[17] Max Born (1882–1970), niemiecki naukowiec, od 1921 roku profesor fizyki teoretycznej na uniwersytecie w Getyndze, ściśle współpracował ze swoim studentem, Wernerem Heisenbergiem, nad matematyczną formułą teorii kwantowej. W 1933 roku wyemigrował z Niemiec do Wielkiej Brytanii, gdzie wykładał na uniwersytetach w Cambridge i Edynburgu. W 1953 roku powrócił do Getyngi. Rok później wspólnie z Waltherem Bothe otrzymał Nagrodę Nobla z fizyki.

[18] Jürgen Kuczynski (1904–?), członek Komunistycznej Partii Niemiec od 1930 r. w 1936 r. podjął współpracę z radzieckim wywiadem wojskowym GRU. Tuż przed wybuchem II wojny światowej pojechał do Wielkiej Brytanii, gdzie kierował podziemną organizacją. Internowany w styczniu 1940 r., po kilku miesiącach został zwolniony. Przez całą wojnę przebywał w Londynie, działając jako agent GRU. W 1944 r. przyjęty do armii amerykańskiej, gdzie pracował w oddziale analizującym efekty nalotów na Niemcy (American Strategic Bombing Survey). W listopadzie 1945 r. uciekł do radzieckiej strefy okupacyjnej Niemiec.

[19] GRU (Gławnoje Razwiediwatielnoje Uprawlenije – Główny Zarząd Wywiadu), radziecki wywiad wojskowy, utworzony 21 października 1918 r. jako Zarząd Rozpoznawczy Sztabu Operacyjnego Republiki. Później do jego zadań należało prowadzenie wywiadu strategicznego, technicznego i wojskowego, a w czasie II wojny światowej także organizowanie sabotażu na tyłach wojsk niemieckich i nadzorowanie oddziałów wywiadu (Razwiediwatielnyje Otdieły – RO) działających na froncie i podległych dowódcom armii. Od 1942 r. szefem GRU był gen. Iwan Golikow, który odbudował siły i wpływy tej organizacji, przetrzebionej czystkami w latach 1937–1938. Jego następca gen. A. Panfiłow zginął rozstrzelany w marcu 1942 r. Ostatnimi wojennymi szefami GRU byli I. Ilijiczew do lata 1943 r. oraz F. Kuzniecow do kwietnia 1946 r.

[20] Erich von Manstein (1887–1973), wybitny strateg niemiecki, zwrócił na siebie uwagę Hitlera w lutym 1940 r., gdy przedstawił plan ataku na Francję przez Ardeny, który stał się podstawą sukcesu sił niemieckich w kampanii na zachodzie Europy. W wojnie ze Związkiem Radzieckim dowodził LVI korpusem pancernym, a następnie 11. armią, która zajęła Krym, a w lipcu 1942 r. zdobyła Sewastopol. Awansowany do stopnia feldmarszałka, od sierpnia 1942 r. dowodził wojskami nacierającymi na Leningrad. W listopadzie tego roku objął dowodzenie Grupą Armii „Don”, z zadaniem deblokady 6. armii, okrążonej pod Stalingradem. W lutym 1943 r. stanął na czele Grupy Armii „Południe”. W lipcu tego roku poniósł klęskę w bitwie pod Kurskiem. W 1944 r. popadł w niełaskę Hitlera, gdyż opowiadał się za elastyczną strategią, która w ocenie führera prowadziła do utraty zdobytych terenów, i w marcu tego roku odszedł w stan spoczynku. Po wojnie uwięziony i skazany w 1949 r. przez sąd brytyjski na 18 lat więzienia za zbrodnie popełnione przez podległe mu jednostki na terenie ZSRR, wyszedł na wolność w 1952 r.

[21] Aleksandr Poskriebyszew (1891–1965), członek partii bolszewickiej od 1917 r., sprawował wysokie stanowiska partyjne, m.in. w Swierdłowsku i Ufie. Prawdopodobnie brał udział w wymordowaniu rodziny carskiej. Od marca 1922 r. był asystentem sekretarza Komitetu Centralnego, potem zastępcą kierownika partyjnego Biura Kontroli. W 1929 r. stanął na czele Wydziału Administracyjnego KC WKP(b). Na początku lat 30. wszedł w skład osobistego sekretariatu Stalina. W 1934 r., po śmierci dotychczasowego szefa sekretariatu, objął to stanowisko i sprawował je do kwietnia 1953 r., gdy został usunięty w wyniku intryg Berii. Po śmierci dyktatora był członkiem Prezydium Rady Najwyższej. W 1960 r. przeszedł na emeryturę.

[22] Gieorgij N. Florow (1913–1990), fizyk rosyjski, początkowo prowadził prace w dziedzinie fizyki jądrowej, uzyskując w 1940 r. poważny sukces, gdy wspólnie z K.A. Pietrzakiem stwierdził samorzutne rozszczepienie jąder uranu. Jego list do Stalina miał przekonać dyktatora do potrzeby podjęcia badań nad bombą atomową; w 1943 r. włączono do nich Florowa. W latach 1943–1960 był pracownikiem Instytutu Energii Atomowej. Od 1960 r. kierował laboratorium reakcji w Instytucie Badań Jądrowych w Dubnej. W 1968 r. uzyskał członkostwo Akademii Nauk ZSRR.

[23] Igor Kurczatow (1903–1960), radziecki fizyk, absolwent uniwersytetu w Symferopolu (1923 r.), w 1933 r. Podjął badania z dziedziny fizyki jądrowej. W 1939 r. opublikował pracę nt. reakcji nuklearnej. Po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej w 1941 r. badania zostały wstrzymane, a on zajął się problemem demagnetyzacji kadłubów okrętów. W 1943 r. objął kierownictwo zespołu naukowców pracujących nad skonstruowaniem bomby atomowej, co zostało uwieńczone sukcesem w 1949 r., a następnie bomby wodorowej. Kierowany przez niego zespół pracował również nad wykorzystaniem energii nuklearnej do produkcji energii elektrycznej i napędu okrętów. W 1956 r. ogłoszono jego nominację na stanowisko dyrektora Instytutu Energii Atomowej Akademii Nauk ZSRR.

[24] Enrico Fermi (1901–1954), włoski fizyk, absolwent uniwersytetu w Pizie, następnie studiował pod kierunkiem Maksa Borna na uniwersytecie w Getyndze w Niemczech. Od 1926 r. wykładał na uniwersytecie w Rzymie. Trzy lata później został najmłodszym członkiem Włoskiej Akademii Nauk. W 1938 r. uzyskał Nagrodę Nobla za osiągnięcia w fizyce jądrowej. Wraz z rodziną wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Tam w 1939 r. wspólnie z Leo Szilardem i Eugenem Wignerem napisał list do prezydenta, zwracając uwagę na możliwości zbudowania bomby nuklearnej. Zaangażowany w pracę zespołu konstruującego bombę atomową, 2 grudnia 1942 r. uruchomił pierwszy reaktor świata. W 1944 r. uzyskał obywatelstwo amerykańskie. Po wojnie zajął się pracą naukową na uniwersytecie w Chicago.

[25] Leslie Groves (1896–1970), generał, absolwent akademii wojskowej West Point (studiował również na uniwersytecie w Waszyngtonie oraz Massachusetts Instytute of Technology). We wrześniu 1942 r. został szefem projektu Manhattan, tj. prac nad skonstruowaniem bomby atomowej. W 1948 r. przeszedł w stan spoczynku i objął stanowisko wiceprezydenta firmy Remington Rand Inc.

[26] Mimo tak wielu dowodów, jakich dostarczała inwigilacja Nelsona, został on osądzony dopiero w 1952 r. za nawoływania do obalenia siłą rządu i skazany na 25 lat więzienia, lecz 5 lat później wyszedł na wolność w wyniku uchylenia wyroku. Zmarł w USA w 1993 r.

[27] Paweł Aleksandrowicz Sudopłatow (1907–1996), funkcjonariusz tajnej policji politycznej, pracę w OGPU rozpoczął w 1921 r. Dziesięć lat później stanął na czele specjalnego oddziału tropiącego i likwidującego zwolenników L. Trockiego. Szczególne uznanie zyskał po zamordowaniu w 1938 r. w Paryżu jednego z przywódców ukraińskich nacjonalistów. Od 1941 r. kierował Biurem Sabotażu i Dywersji NKWD. W 1944 r. przejął kierowanie Departamentem S prowadzącym wywiad atomowy. W 1953 r. został skazany na 15 lat więzienia. Ułaskawiony i zrehabilitowany w 1962 r., nie powrócił do czynnej służby.

[28] Gieorgij Żukow (1896–1974), marszałek Związku Radzieckiego, najwybitniejszy radziecki strateg i dowódca, uczestnik I wojny światowej i wojny domowej, od 1918 r. w Armii Czerwonej. Od 1 czerwca 1939 r. dowodził 1. grupą armijną na Dalekim Wschodzie, gdzie w sierpniu tego roku odniósł zwycięstwo w walkach z Japończykami nad rzeką Chałchyn-goł. Mianowany 7 maja 1940 r. generałem armii, objął dowodzenie Kijowskim Okręgiem Wojskowym. 14 stycznia 1941 r. został szefem Sztabu Generalnego. W lipcu tego roku powrócił do służby liniowej. Od 30 lipca 1941 r. dowodził kolejno wieloma frontami, a jednocześnie od 28 lipca 1942 r. był zastępcą naczelnego wodza. W lutym 1943 r. otrzymał stopień marszałka Związku Radzieckiego. Kierowany był na najtrudniejsze odcinki wojny: obronił Leningrad (Sankt Petersburg), wygrał bitwę pod Moskwą, koordynował działania frontów w czasie bitwy stalingradzkiej i pod Kurskiem. Dowodził wojskami 1. Frontu Białoruskiego podczas operacji warszawskiej i berlińskiej: kierował bezpośrednio zdobyciem stolicy Niemiec. 8 maja w imieniu Związku Radzieckiego przyjął bezwarunkową kapitulację Niemiec. Do marca 1946 r. był dowódcą radzieckich wojsk okupacyjnych w Niemczech, później przez krótki okres dowodził radzieckimi wojskami lądowymi. W czerwcu 1946 r. Stalin zdecydował się zlikwidować go, obawiając się jego sławy wojennego bohatera, lecz próba oskarżenia Żukowa o wyimaginowane przestępstwa nie powiodła się. W 1951 r. powrócił on do łask, zapewne ze względu na wojnę w Korei, grożącą przeistoczeniem się w konflikt światowy, w którym Stalin potrzebowałby doświadczonych strategów. Od 1955 r. był ministrem obrony. W 1957 r. został usunięty przez Nikitę Chruszczowa i przeszedł w stan spoczynku.

[29] Peenemünde, ośrodek doświadczalny Luftwaffe, wybudowany w 1936 r. w rejonie wioski rybackiej na północno-zachodnim cyplu wyspy Uznam. Od 1937 r. konstruowano tam rakiety A-3, następnie A-4 (V-2), pociski V-1 oraz inne rakiety (m.in. przeciwlotnicze Wasserfall, Taifun), a także przeprowadzano konieczne próby. Ośrodek otoczony był całkowitą tajemnicą i Brytyjczycy dowiedzieli się o jego istnieniu z raportu z Oslo w 1939 r., co potwierdziły raporty wywiadu Armii Krajowej. W maju 1943 r. na zdjęciach lotniczych rozpoznano sylwetki pocisków V-1, a później rakiet V-2, co przesądziło o dokonaniu nalotu; w nocy z 17 na 18 sierpnia 1943 r. 560 samolotów zrzuciło na Peenemünde 2000 t bomb, których wybuchy zniszczyły lub uszkodziły 50 z 80 budynków i zabiły 735 osób (wśród nich 557 osób personelu pomocniczego i więźniów). Zniszczenia zmusiły władze do przeniesienia prób rakiet do rejonu, gdzie nie groziły naloty brytyjskich bombowców (wieś Blizna), co opóźniło prace nad skonstruowaniem V-2. Ostatecznie wobec zbliżania się wojsk radzieckich ośrodek ewakuowano w lutym 1945 r.

[30] Werner von Braun (1912–1977), niemiecki konstruktor rakiet, w październiku 1932 r., po studiach w Wyższej Szkole Technicznej w Zurychu, został zatrudniony w Urzędzie Uzbrojenia armii niemieckiej. Rok później skonstruował pierwszą rakietę A-1 przeznaczoną do prób naziemnych. W 1934 r. następna rakieta von Brauna A-2 wzbiła się na wysokość 2000 m. Ten sukces otworzył przed młodym naukowcem drogę do błyskotliwej kariery. Objął stanowisko kierownika technicznego ośrodka rakietowego w Peenemünde i tam przystąpił do konstruowania rakiety A-4, która później otrzymała nazwę V-2. Planował budowę znacznie większych rakiet, które mogłyby atakować cele odległe o 4,5 tys. km. W maju 1945 r. z grupą 100 niemieckich naukowców oddał się w ręce żołnierzy amerykańskich i przekazał sprzęt i dokumentację rakiet. Po wojnie pracował w Stanach Zjednoczonych, współtworząc amerykańskie sukcesy kosmiczne.

[31] V-2 (A-4), rakieta balistyczna skonstruowana przez Wernera von Brauna. Pierwszy udany start miał miejsce 13 czerwca 1942 r., zaś całkowicie udana próba odbyła się 3 października, gdy rakieta przeleciała 190 km wzdłuż brzegu Bałtyku. Masową produkcję rakiet Niemcy uruchomili we wrześniu 1943 r. Pierwszy atak na Londyn odbył się 8 sierpnia 1944 r., gdy eksplozja rakiety zabiła 3 osoby i raniła 17. Do 27 marca 1945 r. odpalono ok. 5500 rakiet, z których 2894 trafiło Londyn, ok. 1600 – Antwerpię, Brukselę i prawdopodobnie jedna trafiła Paryż.

Dane taktyczno-techniczne: średnica rakiety 1,65 m, rozpiętość lotek 6,20 m, ciężar gotowej do startu 12963 lub 13 tys. kg, waga ładunku 975 kg, prędkość 2900–5500 km/h, zasięg 320 (później 380) km.

[32] Ogółem w operacji berlińskiej wzięło udział 19 armii ogólnowojskowych (w tym dwie polskie), 4 armie pancerne, 4 armie lotnicze i inne jednostki liczące 2500000 żołnierzy, 6250 czołgów, 7500 samolotów i 41600 dział i moździerzy. Siły niemieckie na tym obszarze są trudne do oszacowania; prawdopodobnie Niemcy łącznie wystawili do obrony ok. miliona żołnierzy dysponujących 8000 dział i moździerzy, 1200 czołgami i działami pancernymi oraz 3300 samolotami. 19 kwietnia wojska obu frontów znalazły się na przedmieściach stolicy Trzeciej Rzeszy; 25 kwietnia połączyły się na zachód od miasta, zamykając w okrążeniu garnizon Berlina. W drugim etapie operacji nastąpiła likwidacja niemieckich oddziałów broniących się w mieście; 30 kwietnia zdobyto Reichstag. Tego dnia Adolf Hitler, przebywający w schronie pod dziedzińcem Kancelarii Rzeszy, prawdopodobnie popełnił samobójstwo. 2 maja dowódca obrony Berlina gen. artylerii Helmuth Weidling uznał dalszy opór za bezcelowy i wezwał podległe mu oddziały do złożenia broni.

[33] Gotthard Heinrici (1886–1971), niemiecki oficer, rozpoczął służbę wojskową w 1906 r. Podczas I wojny światowej walczył na froncie wschodnim i zachodnim. W 1940 r., w stopniu generała piechoty dowodził XII korpusem w walkach we Francji. W wojnie ze Związkiem Radzieckim dowodził początkowo XLIII korpusem, a od 20 stycznia 1942 r. – 4. armią. 16 sierpnia 1944 r. przejął dowodzenie 1. armią pancerną na froncie karpackim. 20 marca 1945 r. objął dowództwo Grupy Armii „Wisła”. Opowiadał się za opuszczeniem Berlina, co miało uchronić miasto przed zniszczeniem. 28 kwietnia 1945 r. został pozbawiony dowództwa, gdy Hitler dowiedział się, że Heinrici sabotuje jego rozkazy obrony do ostatniego żołnierza. Kilka dni później dostał się do amerykańskiej niewoli.

[34] Walter Robert Dornberger (1895–1980), żołnierz I wojny światowej, zwolniony z francuskiej niewoli w 1919 r., pozostał w wojsku. W 1930 r. ukończył Szkołę Technologii w Charlottenbergu. W 1932 r. objął kierownictwo stacji badawczej w Kummersdorfie pod Berlinem, gdzie prowadzono próby z rakietami. Od maja 1937 r. kierował ośrodkiem w Peenemünde. Po wojnie przez dwa lata był jeńcem w angielskim obozie, a następnie wyemigrował do USA i podjął tam pracę doradcy ds. rakiet kierowanych w siłach powietrznych. Od 1950 r. pracował jako konsultant w Bell Aircraft Corporation. W 1965 r. przeszedł na emeryturę.

[35] Walentin Głuszko (1908–1989), absolwent Uniwersytetu Leningradzkiego (1929), kierował Laboratorium Dynamiki Gazów w Leningradzie, gdzie prowadził badania paliwa do silników rakietowych. Od 1932 r. pracował z Siergiejem Korolowem. W 1938 r. został aresztowany i osadzony w specjalnym więzieniu TsKB-29. Uwolniony w 1944 r. i wysłany do Niemiec, odpowiadał za zebranie dokumentacji silników rakiet V-2. Był współtwórcą radzieckich rakiet balistycznych. Od 1974 r. był głównym konstruktorem radzieckiego programu kosmicznego.

[36] Siergiej Korolow (1907–1966), absolwent Szkoły Rzemiosł Budowlanych w Odessie i Wyższej Szkoły Technicznej N.E. Baumana przyłączył się do grupy F.A. Tsandera, która skonstruowała w 1933 r. pierwszą radziecką rakietę na paliwo płynne. W latach 1938–1944 przebywał w więzieniu dla konstruktorów, gdzie pracował nad paliwem dla rakiet wspomagających start i lot samolotów. Po wojnie był szefem technicznym grupy Wystrieł badającej rakiety V-2. Od 1953 r. kierował budową radzieckich rakiet balistycznych. Był głównym konstruktorem rakiet Wostok, Woschod, Sojuz, a także wielu statków kosmicznych z serii Kosmos i Mołnia, dzięki czemu zyskał całkowicie zasłużony przydomek „ojca radzieckiego programu kosmicznego”. Po śmierci jego prochy złożono w krypcie muru kremlowskiego.

[37] Bletchley Park, miasto w Anglii, ok. 80 km na północny zachód od Londynu, gdzie w wiktoriańskiej willi w 1939 r. urządzono siedzibę zespołu kryptologów (British Government Code i Cypher School – Brytyjska Rządowa Szkoła Kodów i Szyfrów, od 1942 r. pod nazwą Government Communications HQ – Kwatera Główna Rządowej Łączności). Zespół działający pod kierownictwem Alistaira Dennistona, liczący w 1939 r. 150 osób, został w związku z wybuchem wojny szybko rozbudowany. Pomieszczenia willi przestały być wystarczające i w parku okalającym główny budynek wystawiono kilkanaście drewnianych baraków (ang. hut); w 1942 r. personel Bletchley Park liczył 3500 osób, a w 1945 zwiększył się do 10000. Zajmowano się tam odczytywaniem szyfrogramów powstających w niemieckich maszynach szyfrujących Enigma, japońskich purpurowych szyfrów, a także innych używanych przez wywiad i wojska wroga.

[38] Biuro Służb Strategicznych (Office of Strategic Services) – amerykańska organizacja wywiadowcza, utworzona na mocy dekretu prezydenta z 13 czerwca 1942 r. z przekształcenia Biura Koordynacji Informacji (Office of the Coordination of Information). Na czele organizacji stanął płk William Donovan, któremu podlegali szefowie poszczególnych rejonów działania wywiadu. Do końca 1943 r. OSS utworzyła sieć agentów w większości państw świata. OSS rozwiązano 20 września 1945 r. i jej miejsce zajęła Centralna Agencja Wywiadowcza (CIA).

[39] W czasie innych zeznań składanych po wojnie Gold podawał, że hasło brzmiało: „Frank Kessler” i „Frank Martin”.

[40] To jest około 10 tysięcy dolarów wg wartości z roku 2000.

[41] Harry S. Truman (1884–1972), amerykański polityk, od 1935 do 1945 r. był senatorem stanu Missouri. W 1940 r. zorganizował komisję, która energicznie zajęła się walką z marnotrawstwem w amerykańskim przemyśle zbrojeniowym i do 1944 r. doprowadziła do zaoszczędzenia ok. 15 mld dolarów. W listopadzie 1944 r. wygrał wybory na stanowisko wiceprezydenta i 12 kwietnia 1945 r. po śmierci Franklina D. Roosevelta został zaprzysiężony jako 33. prezydent Stanów Zjednoczonych. Był przeciwny kontynuowaniu linii politycznej swojego poprzednika wobec Związku Radzieckiego. Już w maju wstrzymał dostawy Lend-Lease do Związku Radzieckiego. 25 kwietnia 1945 r. podjął decyzję o zrzuceniu bomby atomowej na Japonię. Brał udział w konferencji w Poczdamie, która zadecydowała o kształcie powojennej Europy. W 1948 r. wygrał wybory prezydenckie i sprawował urząd prezydenta do 20 stycznia 1953 r.

[42] Wiaczesław Mołotow (właśc. Skriabin) (1890–1986), działacz rosyjskiego ruchu rewolucyjnego, w 1921 r. został sekretarzem KC RKP(b), a w 1926 r. – członkiem Biura Politycznego WKP(b). W tym okresie poparł Stalina w walce o władzę, co później zagwarantowało mu najwyższe stanowiska państwowe. Od 1930 r. jako premier (przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych) wiernie realizował stalinowską politykę kolektywizacji, a w latach 1937–1938 – wielkiej czystki w wojsku i partii. W maju 1939 r., pozostając premierem, objął stanowisko komisarza spraw zagranicznych. W sierpniu 1939 r. podpisał układ o nieagresji z Niemcami, co umożliwiło Adolfowi Hitlerowi najazd na Polskę i rozpętanie II wojny światowej. W listopadzie 1940 r. przybył do Berlina, aby negocjować warunki przystąpienia Związku Radzieckiego do osi Berlin–Rzym–Tokio, ale przedstawił żądania terytorialne, których Hitler nie mógł zaakceptować. Po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej w 1941 r. brał udział we wszystkich najważniejszych konferencjach aliantów. Po wojnie popadł w niełaskę Stalina, który w 1949 r. odwołał go ze stanowiska ministra spraw zagranicznych. Po śmierci Stalina w 1953 r., wszedł w skład tzw. I triumwiratu (Beria, Malenkow, Mołotow) i ponownie objął stanowisko ministra spraw zagranicznych. W czerwcu 1957 r. na plenum KC KPZR podjął nieudaną próbę obalenia sekretarza generalnego, za co został usunięty z Komitetu Centralnego i skierowany w charakterze ambasadora do Mongolii. W 1961 r. za wysłanie krytycznego oświadczenia przed XXII Zjazdem KPZR został usunięty z partii i wysłany na emeryturę.

[43] Henry Lewis Stimson (1867–1950), polityk amerykański, który wywarł duży wpływ na amerykańską politykę zagraniczną. Prawnik z wykształcenia, w 1911 r. objął urząd sekretarza wojny w rządzie prezydenta Williama Howarda Tafta, który sprawował przez dwa lata. W czasie I wojny światowej walczył krótko na froncie francuskim jako oficer artylerii. Powrócił do służby państwowej w 1927 roku jako specjalny komisarz ds. Nikaragui. W latach 1927–1929 był gubernatorem Filipin. Od 1929 r. w administracji prezydenta Herberta Hoovera sprawował urząd sekretarza stanu. W 1930 r. przewodniczył amerykańskiej delegacji na londyńską konferencję morską. Od wybuchu II wojny światowej opowiadał się za przystąpieniem Stanów Zjednoczonych do walki po stronie aliantów. W 1940 r. objął urząd sekretarza wojny. Był również głównym doradcą prezydentów Roosevelta i Trumana ds. broni atomowej; opowiadał się za jej użyciem przeciwko Japonii. Opuścił urząd sekretarza stanu we wrześniu 1945 r. i nie powrócił już do pracy w administracji państwowej.

[44] Iwodzima (Iwo Jima), maleńka wyspa wulkaniczna (o wymiarach 7 na 4 km), położona w połowie drogi między Saipanem na Marianach i Tokio, w lutym 1945 r. stała się terenem zaciętych i krwawych walk. Mimo wielodniowego bombardowania i ostrzału, gdy na wyspę zrzucono 6800 t bomb i wystrzelono 22000 pocisków kal. od 127 mm do 406 mm, amerykańscy żołnierze dokonujący desantu 19 lutego 1945 r. spotkali się z huraganowym ogniem obrońców ukrytych w jaskiniach góry Suribachi. Tego dnia zginęło 2400 żołnierzy amerykańskich. Walki o opanowanie wyspy trwały do 10 marca, gdy ustał zorganizowany opór, ale obrońcy w odizolowanych punktach walczyli jeszcze przez 2 miesiące. Z 20000 żołnierzy japońskich uratowało się tylko 216. Po stronie amerykańskiej zginęło 5391 marines, a 17400 odniosło rany.

[45] Okinawa, centralna wyspa (pow. 1200 km^2) archipelagu Riukiu, położona w odległości 550 km od głównych wysp Japonii. Od 1 kwietnia 1945 r. była miejscem największej amerykańskiej operacji inwazyjnej na Pacyfiku. Walki z regularnymi oddziałami japońskimi trwały do 21 czerwca, gdy dowodzący obroną gen. Ushijima wobec braku możliwości kontynuowania zorganizowanego oporu wydał rozkaz podjęcia działań partyzanckich (trwały do września 1945 r.). Amerykanie stracili ogółem 12500 żołnierzy zabitych, 36500 rannych, 763 samoloty, 36 statków i okrętów wojennych oraz 368 jednostek uszkodzonych. Japończycy stracili 110071 żołnierzy zabitych (w tym robotników koreańskich), 7401 rannych i 7400 w niewoli, 7830 samolotów (w tym 1835 samolotów kamikaze); śmierć poniosło ok. 42000 cywilnych mieszkańców Okinawy, z których większość popełniła samobójstwo lub została zabita przez żołnierzy japońskich.

[46] Armia Kwantuńska, japońskie oddziały wojskowe utworzone w 1907 r. dla ochrony południowomandżurskiej linii kolejowej. W 1919 r. otrzymały status samodzielnej armii, czemu towarzyszyła opinia elitarności ściągająca w szeregi Armii Kwantuńskiej najzdolniejszych oficerów. Działania Armii Kwantuńskiej miały istotny wpływ na rozwój sytuacji w Mandżurii; zorganizowany przez dowództwo tej armii akt sabotażu na południowomandżurskiej linii kolejowej stał się pretekstem do ściągnięcia posiłków z Korei (bez zgody rządu japońskiego) i podboju trzech prowincji Mandżurii, na których terenie utworzono marionetkowe państwo Mandżukuo. Siła Armii Kwantuńskiej wzrosła do 5 dywizji w 1937 r. i w tym roku jej oddziały skierowano do walk w północnych Chinach. W 1945 r. na terenie Mandżurii i Korei stacjonowało już 443308 żołnierzy (31 dywizji piechoty, 9 brygad piechoty, 1 brygada specjalna i 2 brygady pancerne), ale w większości słabo wyszkolonych i niedostatecznie uzbrojonych. W sierpniu 1945 r. została pobita przez wojska radzieckie dysponujące zdecydowaną przewagą liczebną i w wyposażeniu i ostatecznie złożyła broń.

[47] Aleksandr Wasilewski (1895–1977), oficer radziecki, od maja 1942 r. szef Sztabu Generalnego. Był współautorem wielu zwycięskich ofensyw i koordynował działania wielu frontów Armii Czerwonej. W lutym 1943 r. Wasilewski awansował o dwa stopnie do rangi marszałka Związku Radzieckiego. W lutym 1945 r. został członkiem Stawki i dowódcą 3. Frontu Białoruskiego, który zdobył Królewiec. Od 9 sierpnia do 2 września 1945 r. dowodził wojskami radzieckimi na Dalekim Wschodzie w operacjach przeciwko wojskom japońskim.

[48] Indianapolis, ciężki krążownik oddany do służby w 1932 r.; w czasie wybuchu wojny w 1941 r. wchodził w skład Floty Pacyfiku, później brał udział w akcjach u wybrzeży Aleutów, Wysp Gilberta, Marshalla, Marianów i Iwodzimy. Był flagowym okrętem adm. Raymonda Spruance’a. 31 marca 1945 r. w pobliżu Okinawy został uszkodzony w wyniku ataku kamikaze. 16 lipca 1945 r. wyruszył z portu w San Francisco, przewożąc bombę atomową, którą dostarczył do portu na wyspie Tinian 26 lipca. Cztery dni później, storpedowany przez japoński okręt podwodny I-58, zatonął w ciągu 19 minut, a z załogi liczącej 1195 ludzi ocalało tylko 316.

Dane taktyczno-techniczne (1941 r.): wyporność 9950 t, długość 187 m, szerokość 20,1 m, prędkość 32,7 węzła, uzbrojenie 9 dział (3´3) kal. 203 mm, 8 dział przeciwlotniczych kal. 127 mm, 2 działa trzyfuntowe, 8 najcięższych karabinów przeciwlotniczych kal. 12,7 mm, 4 samoloty.

[49] Tinian, niewielka wyspa (16 km długości) w centrum Wysp Mariańskich, zdobyta przez wojska amerykańskie 1 sierpnia 1944 r. po 6-dniowych walkach (walki z niedobitkami oddziałów japońskich trwały jeszcze przez 3 miesiące). Z lotniska Ushi Point wystartował 6 sierpnia bombowiec B-29 Enola Gay z bombą atomową na pokładzie, którą zrzucił na Hiroszimę, a później Bock’s Car z bombą atomową na Nagasaki.

[50] B-29 Superfortress (Superforteca), amerykański ciężki samolot bombowy skonstruowany w końcu lat 30. w zakładach Boeinga. Zastosowano w nim wiele nowatorskich rozwiązań: m.in. hermetyzację całego kadłuba, system zdalnego sterowania karabinami maszynowymi. W maju 1941 r., na 4 miesiące przed pierwszym lotem prototypu, zakłady otrzymały zamówienie na 250 bombowców, które po ataku japońskim na amerykańskie okręty w bazie Pearl Harbor zwiększono do 500, a we wrześniu 1942 r. do 1000 sztuk. Jesienią 1943 r. pierwsze samoloty przekazano do jednostek bojowych. Pierwsza misja bojowa (nalot na japońskie obiekty w Bangkoku) odbyła się 5 czerwca 1944 r. 6 sierpnia 1945 r. B-29 o nazwie Enola Gay pilotowany przez płk. Paula Tibbetsa zrzucił bombę atomową (uranową) na Hiroszimę, a 9 sierpnia B-29 nazwany Bock’s Car prowadzony przez mjr. Charlesa W. Sweeney’a zrzucił bombę plutonową na Nagasaki, co miało bezpośredni wpływ na podjęcie przez władze japońskie decyzji o kapitulacji.

Dane taktyczno-techniczne B-29A: 4 silniki o mocy 2200 KM każdy, rozpiętość 43,05 m, długość 30,18 m, maks. masa startowa 64000 kg, maks. prędkość 576 km/h, zasięg 6598 km, uzbrojenie 11 karabinów maszynowych kal. 12,7 mm (0,50 cala) i 1 działko 20 mm oraz 9072 kg bomb.(W praktyce samoloty nie przekraczały prędkości 352 km/h, a ładunek bomb nie był większy niż 2 tony).

[51] Swietłana Allilujewa (ur. 1926 r.), córka z drugiego małżeństwa Stalina z Nadieżdą Allilujewą (prawdopodobnie popełniła samobójstwo w 1932 r.), absolwentka Uniwersytetu Moskiewskiego w 1949 r. w latach 1953–1965 była na tej uczelni lektorką języka angielskiego. W latach 1965–1966 pracowała w wydawnictwie Progress jako tłumaczka. Po śmierci trzeciego męża w 1966 r., uzyskała zgodę na odwiedzenie krewnych w Indiach, skąd wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Tam spaliła radziecki paszport i uzyskała obywatelstwo amerykańskie. W 1982 r. wyjechała do Wielkiej Brytanii, aby zamieszkać tam z córką z czwartego małżeństwa Olgą Peters. W 1984 r. powróciła do ZSRR, odzyskując obywatelstwo. Po dwóch latach ponownie wyjechała do Stanów Zjednoczonych.

[52] Nagasaki, miasto i port na wyspie Kiusiu; 9 sierpnia 1945 r. stało się ono celem drugiego amerykańskiego ataku nuklearnego. Samolot bombowy B-29 o nazwie Bock’s Car pilotowany przez mjr. Charlesa Sweeneya zrzucił bombę atomową (plutonową) nazwaną Fat Man o mocy ok. 20000 t TNT. Pofałdowany teren ograniczył niszczycielskie skutki wybuchu. W Nagasaki zginęło 23753 mieszkańców, 23345 odniosło rany, a 1924 zaginęło; zniszczeniu uległy domy na powierzchni ok. 4,6 km^2.

[53] Hirohito (1901–1989), cesarz, objął tron Japonii w 1926 r. Nimb boskości otaczający cesarza stawiał go poza bieżącymi sprawami politycznymi i dlatego trudno ocenić rolę, jaką odegrał w planowaniu i realizacji podbojów japońskich. Akceptował jednak decyzje rządu, uznając, że w czasie kryzysu nie może naruszać autorytetu władzy państwowej i rozbijać jedności narodu. W czasie wojny wszystkie rozkazy były wydawane w jego imieniu, co było zabiegiem propagandowym i trudno jednoznacznie wskazać na stopień jego odpowiedzialności za politykę agresji. W sierpniu 1945 r. po zrzuceniu bomby atomowej na Hiroszimę cesarz wykorzystał swój autorytet, aby wbrew stanowisku ministra wojny i najwyższych dowódców doprowadzić do zakończenia działań wojennych. 15 sierpnia 1945 r. wygłosił przemówienie, w którym wydał rozkaz zakończenia działań wojennych. Po wojnie pozostał na tronie, gdyż rząd amerykański uważał, że będzie on źródłem politycznej stabilności, ale 1 stycznia 1946 r. został zmuszony do zrezygnowania z „boskości”, a wprowadzenie w 1947 r. monarchii konstytucyjnej ograniczyło jego władzę do funkcji reprezentacyjnych.

[54] Hokkaido, jedna z czterech głównych wysp Japonii, wysunięta najbardziej na północ. Jej powierzchnia, z kilkoma przybrzeżnymi wysepkami (83,520 km^2), stanowi 21 procent powierzchni lądowej Japonii.

[55] Port Artur (obecnie Lüshun), miasto w Chinach, w 1898 r. wydzierżawione Rosji, w wyniku wojny rosyjsko-japońskiej w 1905 r. znalazło się pod panowaniem Japonii. Zajęte w 1945 r. przez Armię Czerwoną, pozostawało radziecką bazą morską do 1955 r., gdy wróciło do ChRL.

[56] Dalnij (Dairen, Dalian), miasto w Chinach założone przez Rosjan w 1899 r. na wydzierżawionych terenach jako ostatnia stacja kolei wschodniosyberyjskiej. W 1905 r. wyniku wojny rosyjsko-japońskiej przeszło pod panowanie Japonii. Zajęte przez wojska radzieckie w 1945 r. pozostawało radziecką bazą do 1955 r., gdy zostało zwrócone ChRL. Ważny port i ośrodek przemysłowy (1,7 mln mieszkańców w 1990 r.).

[57] Bikini, bezludny atol (166 mieszkańców przesiedlono na wyspy oddalone ok. 800 km) w łańcuchu Wysp Marshalla na Oceanie Spokojnym, składa się z 20 koralowych wysepek o łącznej powierzchni ok. 5 km^2. W latach 1946–1958 był miejscem prób nuklearnych (Operation Crossroads), w czasie których sprawdzano oddziaływanie wybuchów atomowych na okręty. Pierwszy test przeprowadzono 1 lipca 1946 r., zrzucając z samolotu bombę na grupę 80 okrętów. Podczas drugiego testu 25 lipca 1946 r. polegającego na zdetonowaniu podwodnego ładunku nuklearnego zatopiono 9 okrętów. Od 1954 r. na Bikini przeprowadzano również testy ładunków wodorowych (Bikini oraz atol Enewetak utworzyły tzw. Rejon Prób Komisji Energii Atomowej USA, Pacific Proving Ground of the United States Atomic Energy Commission). W 1956 r. na Bikini testowano pierwszą amerykańską bombę wodorową zrzuconą z samolotu. Pierwsi mieszkańcy wrócili na Bikini w 1960 r., lecz 18 lat później zostali zmuszeni do wyjazdu z atolu, gdyż okazało się, że poziom radiacji jest zbyt wysoki.

[58] Nevada, amerykański pancernik zwodowany w 1914 r., rozpoczął służbę dwa lata później. Po przebudowie w latach 1927–1929, wraz z bliźniaczym Oklahoma został skierowany na Pacyfik. 7 grudnia 1941 r. podczas ataku samolotów japońskich na Pearl Harbor zdołał odejść od nabrzeża, lecz został trafiony kilkoma bombami i torpedą. Po naprawie, w czasie której poddano okręt poważnej modernizacji, na wiosnę 1943 r. wrócił na Pacyfik i brał udział w operacji zdobywania wysp Attu. Przerzucony na Atlantyk, eskortował konwoje. W 1944 r. wspierał wojska inwazyjne lądujące w Normandii, a następnie wrócił na Pacyfik, gdzie walczył w rejonie Iwodzimy i Okinawy. Po wojnie wykorzystywany był do prób z bronią nuklearną oraz jako okręt-cel dla dział innych okrętów. Zatonął trafiony torpedą w 1948 r.

Dane taktyczno-techniczne 1942: wyporność 34000 t, długość 177,7 m, szerokość 32,9 m, zanurzenie 9,4 m, prędkość 20,5 węzły, uzbrojenie 10 dział kal. 356 mm, 16 dział kal. 127,8 mm, 36 dział przeciwlotniczych kal. 40 mm, 38 działek przeciwlotniczych kal. 20 mm, 3 wodnosamoloty; opancerzenie: burty 203–343 mm, pokłady 76–38 mm, wieże artylerii głównej (przód) 457 mm (dolne), 406 (górne).

[59] Oak Ridge, miasto w stanie Tennessee, wybudowane w 1942 r. jako centrum badań nuklearnych i produkcji materiałów rozszczepialnych. Oddalenie od innych ośrodków, a jednocześnie bliskość źródeł wody oraz dobre połączenia komunikacyjne i transportowe tworzyły dogodne warunki do prowadzenia badań oraz produkcji materiałów rozszczepialnych. Do 1947 r. obszar miasta zamieszkiwanego przez 75 tys. ludzi otaczały wysokie płoty. Obecnie miasto zamieszkuje ok. 30 tysięcy ludzi.

[60] B-50, ciężki bombowiec, wersja rozwojowa B-29 (początkowo oznaczana B-29D), produkowany od 1946 r. Zastosowano m.in. mocniejszą, acz lżejszą, konstrukcję skrzydeł, wyższy statecznik pionowy i mocniejsze silniki. Ogółem wyprodukowano 371 tych samolotów.

Dane taktyczno-techniczne (B-50D): 4 silniki o mocy 3549 KM każdy, rozpiętość skrzydeł 43,05 m, długość 30,18 m, maks. masa startowa 78473 kg, maks. prędkość 610 km/h na wys. 7500 m, zasięg 7840 km, pułap 10670 m, uzbrojenie 12 karabinów maszynowych kal. 12,7 mm (0,50 cala), 1 działko kal. 20 mm oraz 12700 kg bomb.

[61] B-36 Peacemaker, międzykontynentalny bombowiec oblatany 8 sierpnia 1946 r., rozpoczął służbę 26 czerwca 1948 r. Były to największe samoloty bombowe na świecie. Ogółem wyprodukowano 385 egzemplarzy.

Dane taktyczno-techniczne (B-36H): 6 silników o mocy 3800 KM każdy (później 4 silniki odrzutowe), rozpiętość 70,10 m, długość 49,40 m, maks. masa startowa 185975 kg, maks. prędkość 660 km/h na wysokości 11000 m, zasięg 11000 km z 5000 kg bomb, uzbrojenie 12 działek kal. 20 mm i 39000 kg bomb.

[62] Dean Acheson (1893–1971), prawnik, w 1933 r. objął pierwsze stanowisko rządowe podsekretarza stanu. W 1941 r. rozpoczął pracę w Departamencie Stanu jako asystent sekretarza stanu, a w latach 1945–1947 jako jego zastępca. Był bezpośrednio zaangażowany w realizację doktryny Trumana i planu Marshalla. W styczniu 1949 r. objął urząd sekretarza stanu, prowadząc zdecydowaną antykomunistyczną i antyradziecką politykę. Po złożeniu urzędu w 1953 r. powrócił do pracy prawnika i pozostał doradcą do spraw zagranicznych kolejnych prezydentów.

[63] George Catlett Marshall (1880–1959), absolwent Virginia Military Institute (1901), w czasie I wojny światowej walczył we Francji. Po wojnie był adiutantem gen. Johna J. Pershinga, a następnie asystentem dowódcy szkoły piechoty w Fort Benning. Od 1 września 1939 r. był szefem sztabu US Army, która w czasie wojny zwiększyła swą liczebność z 200000 do 8,3 mln. Brał udział w najważniejszych konferencjach międzynarodowych (Casablanca, Waszyngton, Quebek, Kair, Teheran). Zrezygnował z tej funkcji 21 listopada 1945 r. W styczniu 1947 r. objął urząd sekretarza stanu. W czerwcu tego roku ogłosił Program Odbudowy Europy (European Recovery Program), nazwany jego imieniem. Zrezygnował z urzędu ze względu na stan zdrowia w 1949 r., aczkolwiek w 1950 r. objął urząd sekretarza obrony. Po 1951 r. pozostał w czynnej służbie jako najwyższy rangą generał armii (awansowany do tego stopnia w grudniu 1944 r.). W 1953 r. otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

[64] Curtis E(merson) LeMay (1906–1990), żołnierz US Army Air Corps od 1928 r., w 1942 r. awansował do funkcji dowódcy grupy bombowej. Podczas służby w 8. armii lotniczej w Wielkiej Brytanii opracował nowe sposoby bombardowania i formacji lotniczych. Od 1944 r. dowodził załogami B-29 stacjonującymi w Indiach, a następnie w Chinach. Od stycznia 1945 r. dowodził 21 Bomber Command na Marianach; opracował nowe metody nalotów na miasta japońskie. Po wojnie dowodził amerykańskimi siłami powietrznymi w Europie. W 1948 r. stanął na czele sił strategicznych (Strategic Air Command), z których uczynił światową potęgę. Od 1957 r. był zastępcą szefa sztabu, a w 1961 r. – szefem sztabu. Przeszedł w stan spoczynku w 1965 r.

[65] William Daniel Leahy (1875–1959), absolwent US Naval Academy, Annapolis (1897 r.), walczył w wojnie hiszpańsko-amerykańskiej (1898 r.) i w czasie powstania Bokserów w Chinach (1900 r.). W czasie I wojny światowej kierował transportem morskim. W 1936 r. otrzymał stopień admirała. W latach 1937–1939 był szefem operacji morskich. W sierpniu 1939 r. przeszedł w stan spoczynku, lecz kilka miesięcy później prezydent F.D. Roosevelt mianował go gubernatorem Puerto Rico. Od grudnia 1940 r. był ambasadorem przy rządzie Vichy. W grudniu 1941 r. objął stanowisko szefa sztabu prezydenta.

[66] Lucius D(ubignon) Clay (1897–1978), absolwent US Military Academy w West Point (1918 r.) w 1940 r., kierował programem rozwoju lotnictwa cywilnego. Po przystąpieniu USA do wojny zajął stanowisko specjalisty ds. zaopatrzenia armii. Od 1945 r. był zastępcą gubernatora wojskowego w Niemczech. Dwa lata później objął dowodzenie wojskami amerykańskimi w Europie i stanowisko wojskowego gubernatora amerykańskiej strefy okupacyjnej w Niemczech. W maju 1949 r. przeszedł w stan spoczynku, lecz pozostał doradcą prezydenta D. Eisenhowera. W latach 1961–1962 był osobistym przedstawicielem prezydenta J.F. Kennedy’ego w Berlinie w randze ambasadora.

[67] Andriej Żdanow (1896–1948), członek partii bolszewickiej od 1915 r., od 1934 r. był sekretarzem Komitetu Centralnego WKP(b) oraz komitetu w Leningradzie, gdzie kierował wielką czystką. Po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej w 1941 r. był członkiem Rady Wojennej Frontu Leningradzkiego. Od 1944 r. w KC kierował Wydziałem ds. Kultury i Ideologii. Okoliczności jego śmierci, która nastąpiła w czasie tzw. sprawy leningradzkiej, gdy zlikwidowano ok. 2000 ludzi, nie zostały wyjaśnione.

[68] Biuro Informacyjne, międzynarodowa organizacja powołana w 1947 r. w Szklarskiej Porębie przez 9 partii komunistycznych, której zadaniem była propaganda ruchu komunistycznego. Rozwiązana w 1956 r.

[69] Klement Gottwald (1896–1953), syn chłopa, w czasie I wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej, z której zdezerterował. W 1918 r. w Czechosłowacji wstąpił do frakcji Partii Socjaldemokratycznej, która trzy lata później przekształciła się w Partię Komunistyczną. Był wydawcą gazety „Hlas Ludu”, a później „Pravda” („Truth”). W 1925 r. został wybrany do Komitetu Centralnego, a dwa lata później zajął stanowisko sekretarza generalnego. Od 1929 r. był posłem. W 1938 r. wyjechał do Moskwy. Powrócił do kraju w 1945 r. i objął urząd wicepremiera rządu tymczasowego. Od marca 1946 r. również kierował Partią Komunistyczną. 3 lipca 1946 r. objął urząd premiera. 14 czerwca 1948 r. po przymusowej rezygnacji Edwarda Beneša zajął stanowisko prezydenta. Nadzorował wprowadzanie w Czechosłowacji stalinizmu. Zmarł w wyniku przeziębienia, jakiego rzekomo nabawił się w Moskwie na pogrzebie Stalina.

[70] Jan Masaryk (1886–1948), syn Tomása Masaryka (uważanego za twórcę czechosłowackiego państwa), rozpoczął pracę w służbie dyplomatycznej w 1919 r. w Waszyngtonie. Od 1921 r. był sekretarzem Edwarda Beneša. W latach 1925–1938 był ambasadorem w Londynie. W czasie II wojny sprawował urząd ministra spraw zagranicznych rządu emigracyjnego Czechosłowacji. Na żądanie prezydenta Beneša pozostał na stanowisku ministra po przejęciu władzy przez komunistów w lutym 1948 r.; kilka tygodni później zginął, wypadając z okna Ministerstwa Spraw Zagranicznych; okoliczności śmierci nie zostały wyjaśnione.

[71] Edward Beneš (1884–1948), działacz narodowościowy (w październiku 1918 r. z T. Masarykiem był twórcą czechosłowackiego rządu tymczasowego), po rozpadzie Austro-Węgier i powstaniu państwa czechosłowackiego objął urząd ministra spraw zagranicznych, który sprawował do 1935 r. Dążył do ścisłego powiązania swojego kraju z Francją i utrzymania poprawnych stosunków z Niemcami i Związkiem Radzieckim. Nie przewidywał natomiast sojuszu z Polską, obawiając się, że Polska znajdzie się w konflikcie z Niemcami. W 1935 r. objął urząd prezydenta Czechosłowacji, z którego ustąpił w październiku 1938 r. po podpisaniu przez mocarstwa europejskie układu monachijskiego. W tym samym miesiącu wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Po zajęciu Czech przez Niemców zorganizował na emigracji Komitet Narodowy. W marcu 1945 r. udał się do Moskwy, skąd powrócił do Pragi wraz z utworzonym w Związku Radzieckim Korpusem Czeskim. Ponownie wybrany w 1946 r. na prezydenta Czechosłowacji, w czerwcu 1948 r. odmówił podpisania nowej konstytucji i 7 czerwca został zmuszony do rezygnacji z urzędu przez tworzące się władze komunistyczne. Zmarł trzy miesiące później.

[72] Wasilij Sokołowski (1897–1968), marszałek Związku Radzieckiego. Uczestnik wojny domowej 1918–1920, absolwent Akademii Sztabu Generalnego (1921 r.), w 1941 r. był zastępcą szefa Sztabu Generalnego, a potem szefem Sztabu. W latach 1943–1944 dowodził Frontem Zachodnim, w latach 1944–1945 był szefem sztabu 1. Frontu Ukraińskiego, a następnie zastępcą dowódcy 1. Frontu Białoruskiego. W latach 1946–1949 był dowódcą radzieckich wojsk okupacyjnych w Niemczech, a od 1952 do 1960 r. szefem Sztabu Generalnego.

[73] Semipalatinsk (obecnie Semej), miasto we wschodnim Kazachstanie, założone jako rosyjski fort w 1718 r. Szybki rozwój zawdzięczało ono skrzyżowaniu szlaków karawan prowadzących z Mongolii do Rosji i z Syberii do Środkowej Azji, a także budowie w 1906 r. linii kolejowej. Obecnie ośrodek przemysłu spożywczego i włókienniczego; 344 tys. mieszkańców (1991 r.).

[74] Pe-8, jedyny czterosilnikowy radziecki samolot bombowy, skonstruowany przez Andrieja Tupolewa i Władimira Petlakowa, nazwany ANT-42, wystartował 27 grudnia 1936 r. Pierwsze seryjnie produkowane samoloty dostarczono jednostkom Wojenno-Wozdusznych Sił w maju 1940 r. Pierwszy lot bojowy odbyły 7 sierpnia 1941 r., dokonując nalotu na Berlin; z 11 samolotów wyznaczonych do akcji jeden rozbił się podczas startu, cztery inne zawróciły ze względu na awarie silników, a dwa zostały zestrzelone przez obronę przeciwlotniczą. Wiosną 1942 r. Pe-8 włączono do nowej jednostki lotnictwa dalekiego zasięgu (ADD) i w lipcu rozpoczęły naloty na Królewiec i Berlin, bez większych sukcesów. Pe-8 był osobistym samolotem ludowego komisarza spraw zagranicznych Wiaczesława Mołotowa i 19 maja 1942 r. odbył lot do Waszyngtonu z postojami w Szkocji, Islandii i w Kanadzie. W czasie wojny wyprodukowano zaledwie 79 samolotów tego typu, co wynikało z braku zainteresowania radzieckiego dowództwa bombardowaniami strategicznymi. Ok. 30 samolotów przetrwało wojnę i było używanych do końca lat pięćdziesiątych.

Dane taktyczno-techniczne: 4 silniki o mocy 1350 KM każdy, rozpiętość 39,1 m, długość 23,59 m, maks. masa startowa 26800–33420 kg, maks. prędkość 427 km/h, zasięg 4700 km, uzbrojenie 3 działka kal. 20 mm, 2 najcięższe karabiny maszynowe kal. 12,7 mm, 2 karabiny maszynowe kal. 7,62 mm, 4000 kg bomb.

[75] Andriej Nikołajewicz Tupolew (1888–1972), konstruktor lotniczy, absolwent Moskiewskiej Imperialnej Szkoły Technicznej (studiował pod kierunkiem Nikołaja Żukowskiego, nazywanego ojcem rosyjskiego lotnictwa), w 1918 r. był jednym z organizatorów i od 1922 r. dyrektorem Centralnego Instytutu Aerohydrodynamicznego. Ówczesne konstrukcje Tupolewa oznaczane ANT należały do pionierskich. W 1936 r. oskarżony o szpiegostwo na rzecz Niemiec, został uwięziony w specjalnym ośrodku dla konstruktorów. Tam stworzył m.in. samolot Tu-2, w zamian za co został uwolniony i otrzymał Nagrodę Stalinowską. Po wojnie był twórcą wielu samolotów pasażerskich i wojskowych. Po jego śmierci kierowanie biurem konstrukcyjnym przejął jego syn Aleksiej.

[76] Douglas MacArthur (1880–1984), jeden z najwybitniejszych i najbardziej kontrowersyjnych dowódców amerykańskich, absolwent akademii wojskowej West Point (1903 r.); w czasie I wojny światowej był szefem sztabu, a następnie dowódcą dywizji piechoty walczącej we Francji. W okresie międzywojennym był m.in. doradcą wojskowym prezydenta Filipin oraz dowodził niewielką amerykańsko-filipińską armią. W 1938 r. przeszedł w stan spoczynku. Powrócił do służby w lipcu 1941 r. jako dowódca wojsk amerykańsko-filipińskich. Od grudnia 1941 r. dowodził amerykańskimi siłami lądowymi na Dalekim Wschodzie i kierował obroną Filipin przed wojskami japońskimi. 22 lutego 1942 r. na rozkaz prezydenta Franklina D. Roosevelta opuścił swoje oddziały na Filipinach i udał się do Australii, gdzie objął dowodzenie alianckimi siłami zbrojnymi na tzw. Obszarze Południowo-Zachodniego Pacyfiku (South-West Pacific Area). W latach 1943–1944 dowodził operacjami inwazyjnymi, w czasie których stosował opracowaną przez siebie strategię „żabich skoków”, umiejętnie wykorzystując siły morskie i lotnicze w desantach na kolejne wyspy Pacyfiku. W kwietniu 1945 r. objął dowodzenie wojskami amerykańskimi na Dalekim Wschodzie. 2 września 1945 r. na pokładzie pancernika Missouri w imieniu państw alianckich przyjął kapitulację Japonii. Wkrótce został mianowany głównodowodzącym siłami sprzymierzonych (Supreme Commander, Allied Powers, SCAP). Od 1950 r. dowodził wojskami Organizacji Narodów Zjednoczonych w wojnie koreańskiej. 11 kwietnia 1951 r. ze względu na samowolę i podejmowanie działań wbrew zaleceniom rządu Stanów Zjednoczonych został odwołany ze wszystkich stanowisk.

[77] Kim Ilsong (Kim Ir Sen) (1912–1994), komunistyczny przywódca Korei Północnej. Po powrocie z Chin w 1945 r., gdzie brał udział w partyzanckiej walce przeciwko Japończykom, stanął na czele Komunistycznej Partii Korei (od 1948 r. Partii Pracy Korei). W 1948 r. objął urząd premiera Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej (KRL-D). W czasie wojny koreańskiej dowodził wojskami KRL-D. Od 1953 r. sprawował władzę dyktatorską. W 1972 r. zrezygnował z funkcji premiera i objął utworzony wówczas urząd prezydenta, który sprawował do śmierci.

[78] Komisja Energii Atomowej (Atomic Energy Commission), cywilna agencja powołana przez prezydenta Harry’ego Trumana 1 sierpnia 1946 r. w celu kontrolowania rozwoju i produkcji broni nuklearnej oraz kierowania badaniami nad pokojowym wykorzystaniem energii atomu. Komisja ta była kierowana przez pięcioosobową grupę jej członków, z których jeden pełnił funkcję przewodniczącego. Pierwszym przewodniczącym (do 1950 r.) był David E. Lilienthal, biznesmen i urzędnik rządowy. 31 grudnia 1946 r. Komisja przejęła uprawnienia Manhattan Engineer District US Army Corps of Engineers, który kierował pracami nad konstrukcją bomby atomowej w czasie II wojny światowej.

[79] Ta wypowiedź została opublikowana dopiero po śmierci MacArthura, w 1964 roku.

[80] Mowa o systemie radionawigacji zwiększającym celność bombardowania.

[81] Mark IV – zmodyfikowana bomba plutonowa Fat Man (taka, jak zrzucona na Nagasaki w sierpniu 1945 r.) o mocy wybuchu 23 Kt włączona do uzbrojenia SAC w 1947 r. W 1953 r. bomby te wycofano, wprowadzając zamiast nich bomby Mark-6 o mocy 40 Kt.

[82] W 1949 r. US ASA została przekształcona w Agencję Bezpieczeństwa Sił Zbrojnych (Armed Forces Security Agency – AFSA), stając się zalążkiem Agencji Bezpieczeństwa Narodowego (National Security Agency – NSA), powołanej w 1952 r.

[83] Edward Teller (ur. 1908), amerykański fizyk, z pochodzenia Węgier, w 1935 roku przyjechał do Stanów Zjednoczonych. Od 1941 r. współpracował z Enrico Fermim nad wytworzeniem reakcji łańcuchowej. Na zaproszenie Roberta Oppenheimera przeniósł się do Berkeley, gdzie na University of California prowadził teoretyczne prace nad stworzeniem bomby atomowej. Od 1943 r. pracował w Los Alamos. Od 1946 r. podjął pracę w Institute for Nuclear Studies University of Chicago. Na wieść o radzieckiej próbie nuklearnej w 1949 r. powrócił do projektu zbudowania bomby wodorowej, uzyskując poparcie prezydenta Trumana. Przełomem był udział Stanisława Ulama, fizyka polskiego pochodzenia, który w 1951 r. rozwiązał podstawowy problem konstrukcji bomby. Po udanej próbie urządzenia termonuklearnego na atolu Eniwetok 1 listopada 1952 roku Teller poświęcił się pracom nad stworzeniem bomby wodorowej. W 1952 r. doprowadził do zbudowania drugiego po Los Alamos laboratorium atomowego Lawrence Livermore Laboratory, w Livermore w Kalifornii, którego był szefem w latach 1954–1958, oraz 1960–1975. W latach 70. był doradcą do spraw broni nuklearnej. Wywarł istotny wpływ na podjęcie przez prezydenta R. Reagana decyzji o budowie systemu antyrakietowego SDI.

[84] Stanisław Ulam (1909–1984), matematyk, urodzony we Lwowie, od 1936 r. przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie pracował w Institute for Advanced Study w Princeton. W latach 1939–1940 wykładał na Uniwersytecie Harvarda, a następnie na University of Wisconsin w Madison. Od 1943 r. pracował w Los Alamos. Po wojnie podjął współpracę z Edwardem Tellerem i rozwiązał wiele problemów podstawowych dla rozpoczęcia reakcji syntezy, w tym problem kompresji paliwa nuklearnego, co umożliwiło skonstruowanie bomby wodorowej.

Część II – Władcy

[85] Anastas Iwanowicz Mikojan (1895–1978), członek partii bolszewickiej od 1915 r., kierował ruchem rewolucyjnym na Kaukazie. W 1918 r. został aresztowany przez brytyjskie wojska interwencyjne. Po zwolnieniu podjął pracę w partii komunistycznej. Poparcie, jakiego udzielił Stalinowi, przesądziło o jego karierze. W 1926 r. został komisarzem ds. handlu. Od 1935 r. był członkiem Biura Politycznego WKP(b). W 1942 r. dołączył do Państwowego Komitetu Obrony, kierującego państwem w czasie wojny. Od 1946 r. był wicepremierem odpowiedzialnym za handel oraz członkiem Biura Politycznego. Po przejęciu władzy przez N. Chruszczowa w 1953 r. zachował stanowisko wicepremiera i jednocześnie był bliskim doradcą sekretarza generalnego, wykonującym wiele poufnych misji (np. w 1956 r. w Polsce, w 1962 r. na Kubie). Po upadku Chruszczowa, w latach 1964–1965, pełnił tytularną funkcję przewodniczącego Rady Najwyższej ZSRR. Usunięty z Prezydium KC KPZR w kwietniu 1966 r., pozostał członkiem KC KPZR.

[86] Josip Broz-Tito (1892–1980), jugosłowiański polityk, od 1920 r. członek, a od 1937 r. przywódca partii komunistycznej Jugosławii. W 1941 r. po napaści Niemiec stanął na czele komunistycznej partyzantki. Od 1945 r. był premierem rządu Ludowej Federacyjnej Republiki Jugosławii, zyskując władzę dyktatorską. W 1948 r. popadł w konflikt ze Stalinem. Od 1953 r. był prezydentem (od 1974 dożywotnim).

[87] Salomon Michoels (właściwie S. Wowsi) (1890–1948), aktor i reżyser, rozpoczął swoją karierę w żydowskim studiu teatralnym w Piotrogrodzie w 1919 r. Od 1943 r. był przewodniczącym Żydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego. Zginął zamordowany przez radzieckich agentów.

[88] Icyk Fefer (1900–1952), poeta żydowski tworzący w języku jidysz.

[89] Michaił Riumin (1913–1954), księgowy z wykształcenia, w 1941 r. powołany do wojska, rozpoczął służbę w kontrwywiadzie w Archangielsku. W 1944 r. przeszedł do kontrwywiadu Smiersz. Po wojnie prawdopodobnie był członkiem osobistego sekretariatu Stalina, odpowiedzialnym za sprawy bezpieczeństwa państwowego. Następnie w Ministerstwie Bezpieczeństwa Państwowego (MGB) kierował Wydziałem Śledztwa w Specjalnie Ważnych Sprawach. W 1951 r. objął stanowisko wiceministra w tym resorcie. Prawdopodobnie na krótko był aresztowany przez swojego szefa W. Abakumowa, lecz na rozkaz Stalina zwolniony i przywrócony do pracy. Był jednym z głównych organizatorów sprawy „spisku lekarzy” i wsławił się okrutnym traktowaniem aresztowanych. Po śmierci Stalina zwolniony ze stanowiska, aresztowany, 7 lipca 1954 r. został skazany na śmierć.

[90] Siemion Ignatiew (1904–1976). Funkcjonariusz partyjny (od 1939 r. był kolejno: członkiem Centralnej Partyjnej Komisji Rewizyjnej, sekretarzem Komitetu WKP(b) Baszkirskiej ASRR, od 1946 r. drugim sekretarzem WKP(b) na Białorusi, członkiem Biura Organizacyjnego partii białoruskiej, przewodniczącym Komitetu Centralnego Uzbeckiej SRR), niespodziewanie w grudniu 1951 r. objął stanowisko ministra bezpieczeństwa państwowego. 4 maja 1953 r. został usunięty ze stanowiska sekretarza KC KPZR, a później z Komitetu Centralnego. Od grudnia 1953 r. do października 1960 r. zajmował wysokie stanowiska partyjne w republikańskich organizacjach KPZR.

[91] Jewhen Konowalec (1891–1938), ukraiński działacz polityczny, w 1920 r. założył Ukraińską Organizację Wojskową, zaś w 1929 r. – Organizację Ukraińskich Nacjonalistów; zginął w zamachu w Rotterdamie.

[92] Aleksandr F. Kierenski (1881–1970), rosyjski prawnik związany z ruchem socjalistów rewolucjonistów, po zwycięstwie rewolucji lutowej w 1917 r. wszedł w skład Rządu Tymczasowego jako minister sprawiedliwości, następnie (w rządzie koalicyjnym) był ministrem wojny i marynarki, od lipca 1917 r. był jednocześnie premierem, a od września wodzem naczelnym armii rosyjskiej. W 1918 r. wyjechał do Francji; od 1940 r. przebywał w USA.

[93] Siergiej Goglidze, generał pułkownik (?–1953). Na początku lat 30. dowodził oddziałami straży granicznej na Zakaukaziu. Od listopada 1934 r. kierował NKWD na Zakaukaziu. W 1938 r. brał udział w organizowaniu czystek w Samodzielnej Armii Dalekowschodniej. Tuż potem objął stanowisko szefa NKWD w Gruzji. W listopadzie 1938 r. został szefem NKWD w Leningradzie, a w lipcu 1941 r. objął takie stanowisko na Dalekim Wschodzie. Na początku lat 50. był wiceministrem w Ministerstwie Bezpieczeństwa Państwowego. Od marca 1953 r. był wiceministrem spraw wewnętrznych (MWD). Aresztowany po obaleniu Berii, 18 grudnia 1953 r. został skazany na śmierć. 29 października 1984 r. wdowa po nim i córka zostały zamordowane w domu we wsi Małachowka.

[94] Nikołaj Własik, generał porucznik (1896–?), członek partii bolszewickiej od 1918 r., dwa lata później rozpoczął służbę w Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (WCzeKa). Od 1931 r. był ochroniarzem Stalina. Od 1936 do 1943 r. pracował w Wydziale Operacyjnym, a od 1943 r. do 1946 r. kierował tym wydziałem. W lutym 1947 r. objął kierownictwo Wydziału Ochrony Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (MGB). W grudniu 1952 r., w wyniku intryg Berii został zdymisjonowany, wykluczony z partii i mianowany zastępcą komendanta obozu w Swierdłowsku. Wkrótce jednak został aresztowany pod zarzutem utrzymywania kontaktów z człowiekiem podejrzanym o szpiegostwo. 17 stycznia 1955 r. skazany na 10 lat zesłania do Krasnodaru (wyrok skrócono na mocy amnestii do 5 lat) oraz degradację i utratę odznaczeń wojskowych.

[95] Piotr Kosynkin generał major (?–15.02.1953 r.), funkcjonariusz NKWD od maja 1940 r., prawdopodobnie brał udział w rozstrzeliwaniu polskich oficerów w Katyniu. W czasie II wojny objął stanowisko komendanta ochrony Kremla, które sprawował do końca 1952 r. lub stycznia 1953 r.

[96] Mátyás Rakosi (1892–1971), współzałożyciel Węgierskiej Partii Komunistycznej (1918 r.), po przechwyceniu władzy przez komunistów w 1919 r. był ludowym komisarzem ds. produkcji. Po upadku Węgierskiej Republiki Rad uciekł do ZSRR. Powrócił w 1924 r., aby zreorganizować partię komunistyczną. W 1925 r. został aresztowany i skazany na 8 lat więzienia. Ponownie skazany w 1934 r. na dożywocie, w 1940 r. został przekazany ZSRR, gdzie przebywał do 1945 r. Od czerwca 1945 r. stał na czele Węgierskiej Partii Komunistycznej (od 1948 r. Węgierskiej Partii Pracujących), zdobywając władzę dyktatorską. Od listopada 1945 r. był także wicepremierem, a w sierpniu 1952 r. objął urząd premiera. Prowadził rządy terroru. Po wybuchu rewolucji w 1956 r. uciekł do ZSRR, gdzie zmarł w Gorkim.

[97] Według najnowszych danych, w ciągu trzech pierwszych miesięcy 1953 roku uciekło 120 tysięcy obywateli NRD.

[98] Andriej Grieczko (1903–1976), żołnierz Armii Czerwonej od 1919 r., absolwent Akademii Sztabu Generalnego (1941 r.), w czasie II wojny światowej dowodził kolejno dywizją, korpusem, 1. armią gwardyjską. W latach 1945–1953 był dowódcą Kijowskiego Okręgu Wojskowego. W latach 1953–1957 dowodził Grupą Wojsk Radzieckich w NRD. W latach 1957–1960 był I zastępcą ministra obrony narodowej i dowódcą wojsk lądowych. Od 1960 r. był naczelnym dowódcą Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego. Od kwietnia 1967 r. pełnił funkcję ministra obrony narodowej.

[99] Otto Grotewohl (1894–1964), niemiecki działacz komunistyczny; przewodniczący niemieckich Rad Robotniczych i Żołnierskich w latach 1919–1920, od 1923 r. był ministrem spraw wewnętrznych, oświaty i sprawiedliwości w rządzie krajowym Brunszwiku. W latach 1925–1933 zasiadał w Reichstagu. W czasie II wojny działał w ruchu antynazistowskim. Od 1945 r. kierował socjaldemokratyczną partią SPD w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec. Był jednym z twórców SED (od 1950 r. współprzewodniczący tej partii). Od 1949 r. był premierem NRD, a od 1960 r. równocześnie zastępcą przewodniczącego Rady Państwa.

[100] Walther Ulbricht (1893–1973), niemiecki działacz komunistyczny, w 1919 r. był jednym ze współzałożycieli komunistycznej partii KPD. W latach 1928–1933 był deputowanym do Reichstagu; po przejęciu władzy przez Hitlera wyemigrował do Francji, a w 1938 r. w ZSRR. W 1943 r. był jednym ze współzałożycieli Komitetu Narodowego Wolne Niemcy. Powrócił do Niemiec w kwietniu 1945 r. Był współzałożycielem SED, a w latach 1950–1953 jej sekretarzem generalnym (do 1971 r. I sekretarzem). W latach 1949–1960 był wicepremierem, a następnie do 1973 r. – przewodniczącym Rady Państwa NRD.

[101] Kiryłł Siemionowicz Moskalenko (1902–1985), żołnierz Armii Czerwonej od lat dwudziestych, w 1938 r. objął dowodzenie brygadą artylerii. W czasie wojny dowodził armiami na kilku frontach; jego wojska brały udział w oswobodzeniu Kijowa. W latach 1948–1953 był dowódcą obrony przeciwlotniczej Moskiewskiego Okręgu Wojskowego. Od 1953 r., awansowany do stopnia marszałka ZSRR, dowodził Moskiewskim Okręgiem. W latach 1960–1962 był wiceministrem obrony i dowódcą strategicznych wojsk rakietowych. Odsunięty w 1962 r., objął stanowisko inspektora w Ministerstwie Obrony.

[102] Paweł Fiodorowicz Baticki (ur. 1910), marszałek Związku Radzieckiego, w Armii Czerwonej od 1924 r., w czasie II wojny dowodził korpusem artylerii. W latach 1948–1950 był dowódcą obrony przeciwlotniczej Moskwy, a następnie zastępcą dowódcy wojsk obrony przeciwlotniczej. W latach 1954–1965 dowodził wojskami obrony przeciwlotniczej Moskiewskiego Okręgu Wojskowego. W tym czasie krótko zajmował stanowisko zastępcy szefa Sztabu Generalnego. W latach 1966–1978 był wiceministrem obrony i głównodowodzącym wojskami obrony przeciwlotniczej ZSRR.

[103] Leonid Breżniew, późniejszy sekretarz generalny KPZR, który w tym czasie był zastępcą szefa Wydziału Politycznego Ministerstwa Obrony w randze generała porucznika.

[104] Wsiewołod Mierkułow (1900–1953), przyjaciel Berii z czasów studiów (1918–1920) na politechnice w Baku, w 1920 r. podjął służbę w CzeKa/GPU w Baku. Rok później prawdopodobnie wszedł w skład osobistego sekretariatu Stalina. Następnie był szefem wydziału transportu przemysłowego KC gruzińskiej partii komunistycznej. 17 grudnia 1938 r. objął stanowisko pierwszego zastępcy komisarza NKWD. Był głównym organizatorem kaźni polskich oficerów w 1940 r. 3 lutego 1941 r. stanął na czele NKGB. Od 14 kwietnia 1943 r., po rozłączeniu organów bezpieczeństwa, ponownie kierował NKGB do 18 października 1946 r. W latach 1946–1950 kierował radziecką komisją repatriacyjną działającą w Polsce i Niemczech. W październiku 1950 r. został ministrem kontroli państwowej. 18 grudnia 1953 r., sądzony przez trybunał specjalny, został skazany na śmierć; wyrok wykonano 23 grudnia.

[105] Wiaczesław Aleksandrowicz Małyszew (1902–1957), członek partii bolszewickiej od 1926 r., w 1939 r. został komisarzem przemysłu ciężkiego, a rok później także wiceprzewodniczącym (wicepremierem) Rady Komisarzy Ludowych i stanowisko to sprawował do 1944 r. Równocześnie od 1941 r. kierował Komisariatem Przemysłu Czołgowego, odnosząc sukces, jakim był szybki rozwój tej produkcji. Do końca życia kierował wieloma ministerstwami oraz instytutami technicznymi.

[106] Tu-85, samolot bombowy dalekiego zasięgu, oblatany 9 stycznia 1951 roku, w październiku tego roku dokonał rekordowego przelotu na dystansie 13018 km. Dalsze prace wstrzymano, decydując się na rozwój samolotu Tu-95 konstrukcji Tupolewa.

Dane taktyczno-techniczne: 4 silniki WD-4K, rozpiętość skrzydeł 55,93 m, długość 39,90 m, maks. masa startowa 107292 kg, maks. prędkość 638 km/h na wys. 10000 m, zasięg 12000 km z bombą 5 t, pułap 11700 m, uzbrojenie – bomba nuklearna o wadze 5 t, lub 20 t bomb konwencjonalnych oraz uzbrojenie obronne.

[107] Władimir Michajłowicz Miasiszczew (1902–1978), radziecki konstruktor lotniczy, absolwent moskiewskiej wyższej szkoły technicznej MWTU (1918–1921), współpracował z Tupolewem przy konstruowaniu wielu samolotów (m.in. bombowców TB-3 i TB-4). Aresztowany w 1938 r., pracował w więziennym biurze konstrukcyjnym KB-102. Jego pierwszą samodzielną konstrukcją był bombowiec DWB-102, zaniechany w 1944 r. W 1957 r. za skonstruowanie bombowca strategicznego M-4 otrzymał Nagrodę Leninowską. Był konstruktorem wielu samolotów cywilnych.

[108] M-4, bombowiec strategiczny, konstruowany jako 25. w biurze Miasiszczewa od połowy 1951 r., oblatany 20 stycznia 1953 r. Drugi prototyp pokazano publicznie w czasie parady pierwszomajowej w 1953 r. Pierwsze egzemplarze z zakładów w Moskwie dostarczono lotnictwu dalekiego zasięgu w listopadzie 1955 r., w niewielkiej liczbie ze względu na niewystarczający zasięg. W wersji rozwojowej 3M (oblatany 27 marca 1956 r.) zastosowano oszczędniejsze silniki, większe zbiorniki paliwa oraz zmieniono konstrukcję skrzydeł, co pozwoliło zwiększyć zasięg do wymaganych 11850 km. Łącznie zbudowano zaledwie 93 samoloty M-4 i 3M, których produkcję zakończono w 1963 r.

Dane taktyczno-techniczne (M-4): 4 silniki AM-3a (później RD-3M-500A o ciągu 9500 kG), rozpiętość skrzydeł 50,52 m, długość 47,66 m, maks. masa startowa 184000 kg, maks. prędkość 930 km/h na wysokości 7500 m, zasięg 8100 km z bombą 5 t, uzbrojenie – 3 wieżyczki z podwójnymi działkami NR-23 kal. 23 mm, bomba nuklearna 5 t lub 24 t bomb konwencjonalnych.

[109] B-52 Stratofortress, amerykański bombowiec strategiczny planowany od 1945 r. jako samolot turbośmigłowy (ze względu na mniejsze zużycie paliwa), został oblatany z silnikami turboodrzutowymi 15 kwietnia 1952 r. Pierwszy seryjnie produkowany B-52A wzbił się w powietrze 5 sierpnia 1954 r. Ogółem wyprodukowano 744 samoloty różnych wersji (najliczniejsza była wersja H – 103 egz.), z których część pozostaje w służbie lotnictwa strategicznego USA.

Dane taktyczno-techniczne (B-52 G): załoga 6, 8 silników o ciągu 5050 kG każdy, rozpiętość 56,39 m, długość 48,03 m, maks. masa startowa 221375 kg, maks. prędkość 952 km/h, zasięg 12000 km, uzbrojenie – 4 najcięższe karabiny maszynowe kal. 12,7 mm oraz 22680 kg bomb.

[110] Nikołaj Gierasimowicz Kuzniecow (1902–1974), admirał, służbę w marynarce rozpoczął w 1919 r. Absolwent wojskowej szkoły morskiej (1926 r.) i Wojskowej Akademii Morskiej (1932 r.), w latach 1935–1936 dowodził krążownikiem Czerwona Ukraina. W latach 1936–1937 był attaché morskim w Hiszpanii. Od 1937 r. był dowódcą Floty Oceanu Spokojnego. W 1939 r. objął stanowisko ludowego komisarza marynarki wojennej, które zajmował do 1946 r.; równocześnie od 1941 r. był dowódcą sił morskich. W latach 1951–1953 był ministrem sił morskich, a następnie – pierwszym zastępcą ministra obrony i dowódcą sił morskich. W 1955 r. w następstwie konfliktu z Chruszczowem został zdegradowany do stopnia wiceadmirała i przeszedł w stan spoczynku.

[111] Siergiej Gieorgijewicz Gorszkow (1910–1988), admirał, służbę w marynarce rozpoczął w wieku 17 lat. Po ukończeniu Szkoły Morskiej im. Frunzego w 1931 r. dowodził wieloma okrętami na Morzu Czarnym. W czasie II wojny światowej był dowódcą Floty Azowskiej i Dunajskiej. W latach 1948–1951 był szefem sztabu Floty Czarnomorskiej, a następnie jej dowódcą. Mianowany admirałem w 1953 r. objął stanowisko dowódcy sił morskich w 1956 r. Doprowadził do szybkiej rozbudowy radzieckich sił morskich w latach 60. W 1985 r. przeszedł w stan spoczynku.

[112] Katiusza, radziecka 16-prowadnicowa wyrzutnia pocisków rakietowych na paliwo stałe z głowicami burzącymi, skonstruowana w połowie 1941 r., po raz pierwszy została użyta do ostrzeliwania wojsk niemieckich 15 lipca tego roku w okolicach Orszy.

Dane taktyczno-techniczne (BM-13): ciężar 6,2 t, szybkostrzelność 16 strz./7–10 s, czas ponownego załadowania 5–10 min, donośność 8470 m, ciężar pocisku 42,5 kg, długość pocisku 1,42 m, prędkość pocisku 355 m/s.

[113] Siemion Aleksiejewicz Ławoczkin (1900–1960), wstąpił do Armii Czerwonej w 1918 r. Od 1920 r. studiował w Moskiewskiej Wyższej Szkole Technicznej. Po uzyskaniu dyplomu w 1929 r. rozpoczął pracę w Centralnym Biurze Konstrukcyjnym (CKB). 15 września 1938 r. wraz z W. Gordunowem i M. Gudkowem otrzymał pozwolenie na założenie biura konstrukcyjnego. W styczniu 1939 r. uzyskał zgodę na budowę myśliwca I-22 (ŁaGG-1), który okazał się nieudanym samolotem. Dopiero doskonałe Ła-5 (wyprodukowano 9920 egz.) i Ła-7 (5753 egz.) przyniosły konstruktorowi zasłużoną sławę. Powojenne konstrukcje samolotów odrzutowych okazały się gorsze od projektów rywali. Od 1953 r. Ławoczkin koncentrował się na konstruowaniu pocisków ziemia–powietrze.

[114] RB-47E Stratojet, amerykański samolot rozpoznawczy zbudowany na wzór bombowca B-47E, przeznaczony do lotów zwiadowczych na dużej wysokości; oblatany został 3 lipca 1953 roku.

[115] Półwysep Kolski, półwysep w Rosji między Morzem Barentsa a Morzem Białym o powierzchni ok. 100 tys. km^2; główne miasto – Murmańsk.

[116] Iwan Aleksandrowicz Sierow (1905–1990), funkcjonariusz aparatu bezpieczeństwa, jako komisarz spraw wewnętrznych Republiki Ukrainy organizował deportację polskiej ludności z terenów zajętych przez Armię Czerwoną. W latach 1941–1954 był wicekomisarzem spraw wewnętrznych (NKWD, a następnie MGB). W latach 1954–1958 kierował utworzonym wówczas KGB. W 1956 r. na Węgrzech zorganizował ujęcie ministrów rządu Nagya. W latach 1958–1962 stał na czele wywiadu wojskowego GRU.

[117] Łazar M. Kaganowicz (1893–1991), członek partii bolszewickiej od 1911 r., w 1918 r. wchodził w skład najwyższych władz partyjnych, a od 1938 r. był także wiceprzewodniczącym (wicepremierem) Rady Komisarzy Ludowych. Zainicjował i prowadził wielką czystkę w podległych sobie resortach. W 1957 r. usunięty ze stanowisk partyjnych i rządowych.

[118] Austriacki traktat państwowy, podpisany 15 maja 1955 r. w Wiedniu przez Austrię i Francję, USA, Wielką Brytanię i ZSRR przywrócił Austrii suwerenność, w granicach z 1938 r., spowodował wycofanie radzieckich wojsk okupacyjnych. Austria zobowiązała się do niezawierania sojuszy wojskowych i nieudostępniania swojego terytorium obcym bazom wojskowym.

[119] Tjuratam, osada, w 1966 r. otrzymała prawa miejskie i nazwę Leninsk.

[120] Anthony Eden (1897–1977), brytyjski polityk, minister spraw zagranicznych w latach 1935–1938, zrezygnował z urzędu na znak protestu przeciwko polityce premiera Chamberlaina. Ponownie objął urząd ministra spraw zagranicznych w 1940 r. w rządzie premiera Churchilla i sprawował go do roku 1945. W 1951 r., gdy Partia Konserwatywna powróciła do władzy, po raz trzeci został ministrem spraw zagranicznych, a także wicepremierem. W kwietniu 1955 r. objął urząd premiera, z którego musiał zrezygnować 9 stycznia 1957 r. w wyniku nieudanej interwencji zbrojnej w Egipcie.

[121] Sputnik 1, pierwszy sztuczny satelita Ziemi o wadze 83,6 kg. Okrążał Ziemię co 96 minut. Najwyższy punkt orbity (apogeum) wynosił 942 km, zaś najniższy (perigeum) – 230 km. Na początku 1958 r. spłonął w wyższych warstwach atmosfery. W satelicie Sputnik 2 wystrzelonym 3 listopada 1957 r. umieszczono kapsułę z psem Łajka – pierwszą żywą istotą wyniesioną w przestrzeń wokółziemską.

[122] Rodion Jakowlewicz Malinowski (1898–1967), żołnierz armii carskiej w czasie I wojny światowej, w 1919 r. wstąpił do Armii Czerwonej. Uczestnik wojny domowej w Rosji, członek partii komunistycznej od 1926 r., w latach 1936–1939 był doradcą wojsk republikańskich w Hiszpanii. W dniu wybuchu wojny radziecko-niemieckiej w 1941 r., dowodził 48. korpusem piechoty. Szybko przejął dowodzenie 6. armią, a następnie dowodził wieloma frontami. W 1944 r. został mianowany marszałkiem ZSRR. W latach 1947–1956 był głównodowodzącym wojskami na Dalekim Wschodzie. W latach 1957–1967 sprawował urząd ministra obrony ZSRR.

[123] Dmitrij Fiodorowicz Ustinow (1908–1984), inżynier z zawodu, absolwent Instytutu Wojskowo-Technicznego w Leningradzie (1934 r.), był dyrektorem leningradzkiej fabryki zbrojeniowej „Bolszewik”. W 1941 r. został mianowany komisarzem uzbrojenia i sprawował ten urząd do 1953 r., gdy objął stanowisko ministra przemysłu obronnego. Od 1957 r. był wicepremierem. Od 1963 r. był ponadto przewodniczącym Najwyższej Rady Gospodarki Narodowej. W 1976 r. objął stanowisko ministra obrony.

[124] Atlas D (SM-65), pierwsza amerykańska rakieta balistyczna o zasięgu międzykontynentalnym (ICBM), wyprodukowana przez firmę Convair (obecnie General Dynamics). Rakiety tego typu rozmieszczano na wyrzutniach bojowych od 1959 roku. Ogółem wyprodukowano 129 rakiet typu D, a ponadto 27 typu E oraz 72 typu F, będących wersjami rozwojowymi, różniącymi się zasięgiem wynoszącym do 14400 km.

Dane taktyczno-techniczne (Atlas D): długość 22,5 m, średnica 3 m, ciężar od 104 t do 107 t, prędkość 24000 km/h, apogeum 800 km, zasięg 9900 km, dokładność trafienia (CEP) 600 m, głowica W-49 o mocy 4 Mt.

[125] Atlas E; pierwsza rakieta tego typu została wprowadzona do bazy Fairchild 3 grudnia 1960 r.

Dane taktyczno-techniczne: takie jak Atlas D, z wyjątkiem długości – 24,75 m, zasięg do 16000 km.

[126] Polaris A-1, rakieta na paliwo stałe, wystrzeliwana z okrętów podwodnych. Pierwszą próbę odpalenia pocisku z wyrzutni ustawionej pod wodą przeprowadzono 23 marca 1958 r. na San Clemente Isle. Pierwsza próba wystrzelenia z zanurzonego okrętu podwodnego George Washington odbyła się 20 lipca 1960 r., a 15 listopada okręt ten wyruszył w bojowy patrol.

Dane taktyczno-techniczne (Polaris A-1): długość 8,55 m, średnica 1,35 m, ciężar 11520 kg, zasięg 2500 km, prędkość 12800 km/h, pułap 720 km, dokładność trafienia ok. 1000 m, głowica termonuklearna W-47 o mocy 500 Kt.

[127] George Washington, okręt podwodny o napędzie nuklearnym, pierwszy z 5 okrętów tego typu, rozpoczął służbę 30 grudnia 1959 r. Z jego pokładu dokonano 20 lipca 1960 r. pierwszego odpalenia rakiety Polaris A-1. Z bazy w Charleston wyruszył 15 listopada 1960 r. na pierwszy bojowy patrol. W 1964 r. w jego wyrzutniach zainstalowano nowe rakiety Polaris A-3 o zasięgu 5200 km. W 1981 r. został wycofany ze służby w siłach nuklearnych i po zdemontowaniu rakiet był wykorzystywany jako okręt dla sił specjalnych SEAL. W 1990 r. został przekazany na złom.

Dane taktyczno-techniczne: długość 114,5 m, wyporność 6000 t w wynurzeniu, 6700 t w zanurzeniu, uzbrojenie – 16 wyrzutni rakiet Polaris, sześć wyrzutni torpedowych kal. 533 mm, prędkość podwodna/nawodna 30/20 węzłów, załoga 139 osób.

[128] Zasięg rakiet Trident II, z których pierwszą wystrzelono 15 stycznia 1987 r., wynosi 8300 kilometrów.

[129] Michaił Andriejewicz Susłow (1902–1982), syn chłopa, od 1921 r. w partii komunistycznej, ukończył studia ekonomiczne w Instytucie Plechanowa w Moskwie (1924–1929). Do polityki włączył się w 1931 r., gdy został członkiem komisji kontroli nadzorującej przeprowadzanie czystek na Uralu i Ukrainie. W 1939 r. wszedł w skład Komitetu Centralnego. W czasie II wojny światowej nadzorował deportacje ludności z Kaukazu, a po wojnie także z Litwy. Od 1952 r. był członkiem Prezydium (Politbiura) i po dwuletnim okresie po śmierci Stalina wszedł w skład ścisłej grupy rządzącej. W 1957 r. przeciwstawił się próbie usunięcia Chruszczowa, lecz w 1964 r. poparł spisek przeciwko niemu. Pozostał najbliższym współpracownikiem Leonida Breżniewa, opowiadając się za utrzymaniem twardej linii politycznej.

[130] Aleksandr Nikołajewicz Szelepin (1918–1994), członek partii komunistycznej od 1940 r. W 1952 r. stanął na czele Komsomołu. Uważany za sprzymierzeńca Chruszczowa, w grudniu 1958 r. przejął kierowanie KGB. Od 1962 r. był przewodniczącym Komitetu Kontroli Partii i Państwa. Po upadku Chruszczowa w 1964 r. wszedł w skład Prezydium KC KPZR, ale jego pozycja słabła, gdyż sekretarz generalny uznał go za wroga. W 1975 r. został usunięty z Prezydium, a następnie z Komitetu Centralnego.

[131] Francis Garry Powers (1929–1977), pilot amerykański zestrzelony nad Związkiem Radzieckim 1 maja 1960 r. Skazany na 10 lat więzienia, w 1962 r. został wymieniony na Rudolfa Abla, szpiega radzieckiego schwytanego w USA. Po powrocie do kraju napisał książkę Operation Overflight, wydaną w 1970 r. Zginął w katastrofie śmigłowca, który pilotował, pracując jako reporter dla stacji telewizyjnej w Los Angeles.

[132] Su-9, samolot myśliwski skonstruowany w biurze Pawła Suchoja, oblatany 10 września 1957 r., produkowany seryjnie od początku 1959 r.

Dane taktyczno-techniczne: załoga 1, rozpiętość 8,53 m, długość 18,05 m, maks. masa startowa 12 515 kg, maks. prędkość (na wys. 11 km) 2120 km/h, pułap 19900 m, zasięg z 2 zbiornikami 1800 km, uzbrojenie – 4 rakiety RS-2US lub po dwie RS-2US i K-51 lub dwie RS-2US i dwa działka 23 mm.

[133] Tj. 20400 m. Później Powers twierdził, że leciał na mniejszej wysokości, co umożliwiło zniszczenie jego samolotu.

[134] Lyman Louis Lemnitzer (1899–1988), absolwent akademii West Point w 1920 r., w czasie II wojny światowej brał udział w planowaniu inwazji na Afrykę Północno-Zachodnią; uczestniczył w tajnych negocjacjach z rządem Pietra Badoglia, a później z wysokimi oficerami niemieckimi w sprawie kapitulacji wojsk niemieckich we Włoszech. W czasie wojny koreańskiej był dowódcą piechoty wojsk ONZ. W latach 1955–1957 dowodził wojskami ONZ w Korei. W latach 1960–1962 był szefem Połączonych Szefów Sztabów, a następnie dowódcą wojsk sprzymierzonych w Europie. W 1969 r. przeszedł w stan spoczynku.

[135] United States Military Academy, założona w 1802 roku.

[136] Fulgencio Batista (1901–1973), kubański polityk, po raz pierwszy rządził państwem w latach 1933–1944, gdy doprowadził do rozwoju gospodarki i opieki socjalnej. Powrócił do władzy w 1952 r. w wyniku wojskowego zamachu stanu. Przejął wówczas rządy dyktatorskie oparte na terrorze, co obróciło przeciwko niemu większość społeczeństwa. Po zwycięstwie partyzantów Fidela Castro 1 stycznia 1959 r. uciekł na Dominikanę, a następnie do Portugalii, gdzie pozostał do końca życia.

[137] Oleg Władimirowicz Pienkowski (1919–1963), absolwent kijowskiej Szkoły Artylerii w 1939 r., w tym samym roku brał udział w agresji przeciwko Polsce i Finlandii. W czasie wojny z Niemcami był czterokrotnie ranny i wielokrotnie odznaczany. W latach 1945–1948 studiował w Akademii Wojskowej im. Frunzego w Moskwie, a następnie w Wojskowej Akademii Dyplomacji. Po uzyskaniu dyplomu rozpoczął pracę w wywiadzie wojskowym GRU. W grudniu 1960 r. nawiązał kontakt z wywiadem brytyjskim, a w kwietniu 1961 r. rozpoczął aktywną współpracę z wywiadem brytyjskim i amerykańskim. 12 października 1962 r. został aresztowany. Osądzony w 1963 r., został skazany na śmierć. Sposób wykonania wyroku nie jest jasny. Przekazał zachodniemu wywiadowi m.in. 111 filmów zawierających zdjęcia tajnych dokumentów i raporty, odpisy, oceny, liczące łącznie 10 tysięcy stron.

[138] Titan 1 – dwustopniowa rakieta balistyczna, skonstruowana w zakładach Martin Company na podstawie zamówienia z 27 października 1955 roku. Próby rozpoczęły się 20 grudnia 1958 r., a pierwszy udany lot, w czasie którego rakieta przeleciała 4000 km, odbył się 27 stycznia 1960 r. 19 maja 1961 r. rozpoczęto rozmieszczanie rakiet w bazie Lowry; ogółem rozmieszczono 54 rakiety. Titan I wycofano ze służby do 1 kwietnia 1965 r.

Dane taktyczno-techniczne: długość 29,4 m, średnica pierwszego członu 3 m, drugiego członu – 2,4 m, waga 88000 kg, prędkość 24000 km/h, zasięg 9900–11300 km, celność CEP ok. 800 m, głowica W-38 lub W-49 o mocy 4 Mt.

[139] Minuteman 1A – pierwsza rakieta międzykontynentalna na paliwo stałe, zbudowana w zakładach Boeing Aerospace. Program budowy tej rakiety ogłoszono oficjalnie 27 lutego 1958 r. Pierwsza próba wystrzelenia rakiety z silosu 30 sierpnia 1961 r. zakończyła się eksplozją, ale druga, 17 listopada 1961 r., była całkowicie udana; rakieta przeleciała 10800 km. Pierwsze rakiety rozmieszczono w bazie Malstrom od 23 lipca 1962 r. Ogółem rozmieszczono 150 rakiet tego typu, które zostały wycofane ze służby do 1969 r., ustępując miejsca udoskonalonej wersji Minuteman 1B.

Dane taktyczno-techniczne: długość 19,54 m, średnica pierwszego członu 1,65 m, waga 26000 kg, prędkość 24000 km/h, zasięg 11300 km, celność CEP 1000 m, głowica W-59 o mocy 1 Mt.

[140] Ił-28 – samolot bombowy skonstruowany w 1947 r. w biurze Siergieja Iliuszyna; oblatany w lipcu 1948 r. W tym samym czasie biuro Tupolewa pracowało nad podobnym samolotem Tu-78 i ostatecznie ocena trzech losowo wybranych zespołów lotników przesądziła o skierowaniu do produkcji samolotu Iliuszyna. Na rozkaz Stalina pośpiesznie wyprodukowano 25 samolotów, aby mogły wziąć udział w pierwszomajowej paradzie 1950 r. Ogółem wyprodukowano 1949 samolotów różnych wersji, z których ponad 1000 wyeksportowano m.in. do Afganistanu, Bułgarii, Chin (500 egz.), Kuby, Polski, Somalii, Syrii i Wietnamu.

Dane taktyczno-techniczne: 2 silniki VK-1, rozpiętość 21,45 m, długość 17,65 m, maks. masa startowa 23,2 t, prędkość na wysokości 4500 m 900 km/h, zasięg 2180 km, uzbrojenie 2 działka N-23 oraz bomby o wadze do 1 t lub jedna bomba nuklearna TN.

[141] Robert Francis Kennedy (1925–1968), absolwent Harvard University (1948 r.) i Wydziału Prawa University of Virginia Law School (1951 r.); rozpoczął karierę polityczną, kierując kampanią brata Johna w wyborach do senatu w 1953 r. W następnych latach działał w komisjach senackich. W 1960 r. kierował kampanią brata w wyborach prezydenckich. W 1961 r. objął urząd prokuratora generalnego i pozostawał bliskim doradcą prezydenta. Z urzędu zrezygnował we wrześniu 1964 r. W listopadzie tego roku został wybrany na senatora. Był zagorzałym przeciwnikiem polityki społecznej i zagranicznej prezydenta Lyndona B. Johnsona. W marcu 1968 r. zapowiedział, że będzie się ubiegał o urząd prezydencki. W czasie kampanii wyborczej został zamordowany 5 czerwca 1968 r. Okoliczności zabójstwa nie zostały wyjaśnione.

[142] Anatolij Fiodorowicz Dobrynin (ur. 1919), radziecki dyplomata, pracował w sekretariacie ONZ w latach 1957–1960. Następnie przez rok był szefem Wydziału Amerykańskiego w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W 1961 r. został mianowany ambasadorem w Waszyngtonie, gdzie pracował do 1986 r. Po powrocie objął stanowisko sekretarza Komitetu Centralnego KC KPZR i doradcy sekretarza generalnego Michaiła Gorbaczowa. Przeszedł na emeryturę w 1988 r.

[143] Leonid Iljicz Breżniew (1906–1982), radziecki polityk, z wykształcenia inżynier metalurg, karierę partyjną rozpoczął w 1939 r., gdy został sekretarzem komitetu partyjnego w Dniepropietrowsku. W czasie II wojny światowej był komisarzem politycznym. W 1943 r. został awansowany do stopnia generała. Po wojnie przewodniczył komitetom centralnym partii komunistycznej, m.in. Mołdawii i Kazachstanu. Od 1952 r. był zastępcą członka Biura Politycznego, a od 1957 r. – członkiem Prezydium KC KPZR. W 1964 r. przyłączył się do spisku przeciwko Chruszczowowi i po jego obaleniu stanął na czele Komitetu Centralnego KPZR. Prowadził agresywną politykę wspierania ruchów rewolucyjnych w państwach trzeciego świata i dominacji Związku Radzieckiego wobec państw socjalistycznych, czego przejawem była interwencja w Czechosłowacji w 1968 r. i presja wywierana na Polskę w 1980 i 1981 roku. W okresie swoich rządów, mimo postępującej normalizacji stosunków ze Stanami Zjednoczonymi rozpoczął program rozbudowy i modernizacji kompleksu militarnego. W efekcie doprowadził do zlikwidowania przewagi strategicznej USA. Wysiłek zbrojeniowy stał się bezpośrednią przyczyną zapaści gospodarczej ZSRR i rozpadu tego państwa. Utrzymał władzę, mimo postępującej choroby, do śmierci.

143 epilogue

Opracowanie redakcyjne: JANINA WUJKIEWICZ

Korekta: ALICJA SIKORSKA

Projekt okładki i strony tytułowej: ROSŁAW SZAYBO

Opracowanie techniczne: URSZULA WÓJTOWICZ

Łamanie: Oficyna Wydawnicza „MH”

© Copyright by Bogusław Wołoszański, Warszawa 2001

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2012

ISBN 978-83-61232-25-4

Wydawnictwo Sensacje XX Wieku

Bogusław Wołoszański

ul. Kolejowa 15/17, 01-217 Warszawa

tel. (0-22) 862 53 71, 632 54 43

e-mail: wydawnictwo@woloszanski.pl

Sklep internetowy: www.woloszanski.pl

Konwersja: eLitera s.c.

wersja 1