E-book jest zabezpieczony znakiem wodnym

Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

1. Urabianie

2. Iryd-193

3. Królowa Kielichów

4. Burze elektryczne

5. Przykuty do mózgu

6. Witajcie w małpiarni

7. Kreozot

8. Pokuta

9. Metan

10. SARS

11. Właściwe słowo

12. Przekłuwanie

13. Śmierć

14. Pół miesiąca niedziel

15. Mikroszczeliny

16. Trzęsienie czasu

17. Ubezwłasnowolnienie

18. Przymierze

19. Fabryka konopi

20. Ucieczka

21. Cząstki elementarne

22. Bezimienny dom

23. Testament

Podziękowania

Przypisy

Tytuł oryginału: THE UNIVERSE VERSUS ALEX WOODS

Opieka redakcyjna: PAWEŁ CIEMNIEWSKI

Redakcja: ANNA RUDNICKA

Korekta: ANETA TKACZYK, MAŁGORZATA WÓJCIK

Ilustracja na okładce: © Matt Walford

Komputerowe opracowanie okładki na podstawie oryginału: ROBERT KLEEMANN

Redakcja techniczna: BOŻENA KORBUT

Skład‌ i łamanie: Infomarket

Copyright © Gavin Extence 2013
Prawo do uznania Gavina Extence’a za autora jest zapewnione przez ustawę o Prawach Autorskich, Wzorach i Patentach z 1988 r.
Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2014

Książkę opublikowano po raz pierwszy w Wielkiej Brytanii w 2013 r. nakładem wydawnictwa Hodder & Stoughton, należącego do koncernu Hachette

ISBN 978-83-08-05620-2

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel.‍ (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dla Alix,
bez której ta książka nigdy by nie powstała

URABIANIE

W końcu mnie zatrzymali. W Dover, kiedy próbowałem wjechać do kraju. Cóż, tak właściwie to się tego spodziewałem, choć w pierwszej chwili zaskoczyło mnie, że szlaban się nie podnosi. Zabawne, jak pokręcone bywa życie. Dotarłszy tak daleko, chyba już uwierzyłem, że mimo wszystko wrócę do domu bez przeszkód – choćby po to, żeby wytłumaczyć się mamie. No wiecie, bez udziału osób trzecich. Ale wyszło jak wyszło.

Pierwsza w nocy, deszcz. Wjechałem samochodem pana Petersona na pas „Nic do oclenia” i zatrzymałem się przy budce, gdzie służbę pełnił tylko jeden celnik. Całe ciało opierał na łokciach, a podbródek na złączonych dłoniach, ale pomimo tego prowizorycznego rusztowania wydawało się, że w każdej chwili może runąć na podłogę bezwładnie jak worek kartofli. Nocna zmiana, czyli parszywa nuda od zmierzchu aż do świtu... Przez kilka uderzeń serca liczyłem, że mężczyźnie zabraknie siły woli, by poruszyć gałkami ocznymi i zerknąć w dokumenty. Ale trwało to krótko. Zaraz potem jego wzrok przesunął się, a powieki szeroko rozwarły. Dał mi znak, że mam czekać, i rzucił kilka słów do walkie-talkie, w pośpiechu, wyraźnie pobudzony. Zorientowałem się, że już po mnie. Dopiero później odkryłem, że moje zdjęcie od dawna krążyło po wszystkich dużych portach, od Aberdeen po Plymouth. Jeśli dodać do tego apele w telewizji, było jasne, że nie miałem żadnych szans.

Kolejne zdarzenia pamiętam jak przez mgłę. Mimo to opiszę je najlepiej, jak potrafię.

Boczne drzwiczki budki zahuśtały się na zawiasach, a mnie owiał zapach łąki pełnej bzów. Doleciał zupełnie znikąd, tak po prostu, a ja zrozumiałem, że będę się musiał bardzo postarać, żeby nie odpłynąć. Z perspektywy czasu wiem, że taki los prędzej czy później był mi pisany. Pamiętajmy, że nie spałem porządnie od kilku dni, a Złe Nawyki Łóżkowe w moim wypadku zawsze stanowiły jeden z czynników wyzwalających. Podobnie jak stres.

Spojrzałem przed siebie, próbując się skupić – na wycieraczkach chłoszczących szybę i na swoich oddechach – kiedy jednak doliczyłem do pięciu, zrozumiałem, że to nie wystarczy. Świat się rozmywał, czas zwalniał swój bieg. Nie miałem wyboru, musiałem podkręcić gałkę radia. Wewnątrz samochodu zagrzmiał Mesjasz Händla – „alleluja” chórów wystarczająco głośne, żeby pobudzić zmarłych w grobach. Kurczę, nie planowałem tego, nic z tych rzeczy. Gdybym przygotował się wcześniej na podobną ewentualność, wybrałbym coś prostszego i spokojniejszego: nokturny Chopina albo jedną z suit wiolonczelowych Bacha. Od Zurychu przerabiałem jednak całą dyskografię pana Petersona, a przekorny los postanowił mi spłatać figla i tak się akurat złożyło, że w tym momencie słuchałem Mesjasza. Nietrudno odgadnąć, że nie zjednałem sobie tym sympatii celnika. Złożył później na policji sprawozdanie, w którym nie omieszkał wspomnieć, że długo nie pozwalałem się aresztować, bo „siedziałem w aucie, gapiąc się w noc i słuchając na cały regulator muzyki religijnej, jakbym był jakimś Aniołem Śmierci”. Pewnie już to słyszeliście – cytat trafił do wszystkich gazet. Pismaki ślinią się z radości, kiedy słyszą takie kawałki. Musicie zrozumieć, że to był zwykły przypadek. Kątem oka zarejestrowałem funkcjonariusza w jaskrawożółtej kurtce, zgarbionego nad oknem od mojej strony, ale zmusiłem się, by nie zwracać na niego uwagi. Zaświecił mi latarką w oczy, co też zignorowałem. Po prostu patrzyłem przed siebie i słuchałem muzyki, uchwycony jej jak kotwicy. Bzy wciąż tam były, robiły wszystko, żeby mnie rozkojarzyć. Potem pojawił się kolejny intruz – Alpy. Postrzępione, pokryte zmarzliną wspomnienia, ostre jak igły. Utopiłem je w muzyce. Nie istniało dla mnie nic prócz strun, bębnów, trąbek i niezliczonych głosów wychwalających Pana. Rzeczywiście musiałem wyglądać dość podejrzanie: znieruchomiały w samochodzie, ze szklistymi oczami, a w tle muzyka rozrywająca bębenki, jakbym wiózł na tylnym siedzeniu Londyńską Orkiestrę Symfoniczną. Ale co mogłem poradzić? Tak potężna aura nie mija samoczynnie. Szczerze mówiąc, już od kilku miesięcy stałem nad przepaścią i tylko krok dzielił mnie od katastrofy.

Na szczęście po jakimś czasie udało mi się zażegnać kryzys. Jakiś trybik wskoczył na swoje miejsce, a ja zarejestrowałem półprzytomny, że światło latarki przesuwa się w bok i zamiera niecały metr po mojej lewej stronie. W tamtej chwili byłem zbyt wyczerpany, żeby odgadnąć dlaczego. Dopiero później przypomniałem sobie, że pan Peterson wciąż znajdował się na siedzeniu pasażera. Zapomniałem go schować.

Upłynęło kilka chwil i w końcu smuga światła uciekła z samochodu. Zdołałem obrócić głowę o czterdzieści pięć stopni i zauważyłem, że celnik gada do walkie-talkie, wyraźnie wzburzony. Następnie zapukał latarką w okno i zdecydowanym ruchem machnął w dół. Nie pamiętam, żebym wciskał guzik, ale uderzyła mnie fala zimnego, wilgotnego powietrza, kiedy szyba zaczęła się opuszczać. Celnik coś powiedział, jednak nic nie rozumiałem. W następnej chwili sięgnął do wnętrza samochodu i wyciągnął kluczyk ze stacyjki. Silnik zgasł, a głośne „alleluja” umknęło wraz z podmuchem nocnego wiatru. Słyszałem szelest deszczu na asfalcie – z każdą sekundą coraz głośniejszy, jakby rzeczywistość wracała na swoje miejsce. Celnik wciąż coś mówił, wykonując rękami osobliwe, zamaszyste gesty, ale mój mózg nie był w stanie rozszyfrować jego słów. Stało się coś jeszcze – dotarło do mnie, że jakaś myśl szuka ujścia z mojej głowy. Minęła cała wieczność, zanim wreszcie przekułem ją w słowa:

– Proszę pana, obawiam się, że nie jestem w stanie dłużej prowadzić samochodu. Jeśli chce go pan przestawić, musi pan poprosić kogoś o pomoc.

Z jakiegoś powodu ta informacja odebrała mężczyźnie mowę. Wykrzywił twarz w serii dziwacznych grymasów, a potem przez dłuższą chwilę gapił się na mnie z rozdziawionymi ustami. Gdybym to ja zachował się tak jak on, prawdopodobnie posądzono by mnie o nieuprzejmość, ale osobiście sądzę, że nie warto robić zamieszania o takie drobiazgi. Postanowiłem nie reagować. Powiedziałem już wszystko, co chciałem powiedzieć, a ponieważ kosztowało mnie to sporo wysiłku, nie przeszkadzało mi czekanie.

Oczyściwszy chrząknięciem drogi oddechowe, celnik kazał mi wysiąść z samochodu i iść za nim. Zabawne, gdy tylko wydał polecenie, uświadomiłem sobie, że jeszcze nie jestem gotowy na ruch. Moje pobielałe dłonie zaciskały się na kierownicy i nic nie wskazywało na to, że w najbliższym czasie ją puszczą. Zapytałem, czy mogę jeszcze chwilę posiedzieć.

– Chłopcze – odparł celnik – natychmiast wyjdź z samochodu.

Spojrzałem na pana Petersona. Mężczyzna zwrócił się do mnie słowem „chłopcze”, a to nie mógł być dobry znak. Prawdopodobnie wpadłem po uszy w kłopoty.

Palce puściły kierownicę.

Wygramoliłem się na zewnątrz, zatoczyłem i oparłem o auto. Celnik próbował mnie poganiać, ale wytłumaczyłem mu, że potrzebuję jeszcze chwili, żeby dojść do siebie, chyba że zamierza nieść mnie na rękach. Czułem łaskotanie deszczu na twarzy i nieosłoniętej skórze szyi, a na moim ubraniu zbierały się krople wody. Musiał minąć kolejny moment, by zmysły mogły się zreorganizować. Zapytałem, jak długo pada, ale mężczyzna tylko na mnie spojrzał. Jego wzrok dobitnie sugerował, że nie ma ochoty na pogaduszki.

Radiowóz zabrał mnie na przesłuchanie do pokoju C na komisariacie w Dover, ale wcześniej musiałem czekać w kontenerze mieszkalnym w głównej części portu. Trwało to strasznie długo. W tym czasie miałem okazję poznać wielu pracowników władz portowych, nikt jednak nie chciał ze mną rozmawiać. Wydawali mi tylko proste, kilkuwyrazowe instrukcje – „zaczekaj tutaj”, „nie ruszaj się” – i niczym chór z antycznej tragedii informowali po kolei, co ze mną będzie. Na dodatek co chwilę pytali, czy rozumiem – jakbym był jakimś kretynem. Z drugiej strony możliwe, że właśnie takie sprawiałem wrażenie. Trudno powiedzieć. Jeszcze nie doszedłem do siebie po napadzie – byłem zmęczony, moja koordynacja ruchowa szwankowała i ogólnie rzecz biorąc, czułem się oderwany od rzeczywistości, jakby ktoś obwiązał moją głowę watą. Chciało mi się też pić, ale wolałem nie pytać, czy mają tu gdzieś automat z wodą, żeby nie pomyśleli, że zgrywam cwaniaka. Jak pewnie sami wiecie, kiedy człowiek wpada w tarapaty, takie proste, uzasadnione pytania zwykle tylko pogarszają jego sytuację. Nie wiem dlaczego. Zupełnie jakby istniała jakaś niewidzialna granica, po przekroczeniu której ludzie przestają dostrzegać istnienie tak banalnych rzeczy, jak automat z przekąskami i dietetyczną colą. Chyba niektóre sytuacje są po prostu zbyt poważne, żeby je trywializować, ostentacyjnie spożywając napoje gazowane.

Tak czy inaczej, w końcu pojawił się radiowóz i zabrał mnie na przesłuchanie, gdzie moja sytuacja bynajmniej się nie poprawiła. Pokój C był niewiele większy od kredensu i urządzony iście po spartańsku: puste ściany i podłoga, pośrodku prostokątny stół z czterema plastikowymi krzesłami, a wysoko na tylnej ścianie okienko, którego chyba nie dało się otworzyć. Na suficie zauważyłem czujnik dymu, a w kącie, na prawo od niego, kamerę. To tyle, jeśli chodzi o wystrój wnętrz – nie było nawet zegara ściennego.

Posadzono mnie i zostawiono samego. Dłużyły mi się upływające minuty. Może celowo kazali mi czekać, żebym poczuł się nieswojo? Ale to tylko jedna z hipotez. Na szczęście lubię spędzać czas we własnym towarzystwie i zawsze znajdę sobie jakieś ciekawe zajęcie. Znam chyba z milion ćwiczeń, które pozwalają mi się skupić i zachować spokój.

Najtrudniej zmusić umysł do działania, kiedy jesteś zmęczony, ale z jakiegoś powodu musisz zachować czujność. Zacząłem odmieniać nieregularne czasowniki języka hiszpańskiego, począwszy od Presente de Indicativo, poprzez bardziej skomplikowane czasy i formy. Nie mówiłem ich na głos, świadomy obserwującej mnie kamery, ale powtarzałem je w głowie, kładąc nacisk na właściwą wymowę i akcenty. Dotarłem do entendiendo, imiesłowu od entender, rozumieć, gdy otworzyły się drzwi, a do pomieszczenia weszli dwaj policjanci. Jeden z nich trzymał podkładkę z dokumentami i to był ten, z którym przyjechałem na posterunek. Drugiego, starszego, nigdy wcześniej nie widziałem. Obaj wyglądali na wkurzonych.

– Dzień dobry, Alex. Nazywam się inspektor Hearse – przedstawił się ten, którego nie kojarzyłem. – Podinspektora Cunninghama poznałeś już wcześniej.

– Zgadza‌ się – odparłem. – Dzień dobry.

Nie będę zanudzać was opisami inspektora Hearse’a ani podinspektora Cunninghama. Profesor Treadstone, mój dawny nauczyciel angielskiego, często mówił, że chcąc scharakteryzować postać, nie trzeba wymieniać wszystkich detali. Zamiast tego wystarczy podać jedną wyrazistą cechę, żeby pobudzić wyobraźnię czytelnika. Inspektor Hearse miał na prawym policzku pieprzyk wielkości pięciopensówki, natomiast podinspektor Cunningham najbardziej lśniące buty, jakie kiedykolwiek widziałem.

Usiedli naprzeciwko mnie i pokazali gestem, że ja też powinienem usiąść. Dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, że podniosłem się z krzesła, kiedy weszli do pokoju. Tego między innymi uczą w mojej szkole – należy wstać, kiedy do klasy wchodzi dorosły. Prawdopodobnie wyraża się w ten sposób szacunek, jednak po pewnym czasie robi się to odruchowo.

Przez chwilę wpatrywali się we mnie w milczeniu. Chciałem odwrócić wzrok, ale doszedłem do wniosku, że byłoby to nieuprzejme, patrzyłem więc na nich, czekając.

– Wiesz co, Alex – zaczął w końcu inspektor Hearse. – Narobiłeś niezłego zamieszania przez ostatni tydzień. Można powiedzieć, że zostałeś gwiazdą.

Od samego początku nie podobał mi się kierunek, w jakim zmierza ta rozmowa. Nie miałem bladego pojęcia, co ten człowiek chce ode mnie usłyszeć, a ponieważ na pewne sytuacje nie da się sensownie zareagować, milczałem. Po czym wzruszyłem ramionami, co w tych okolicznościach nie było chyba najmądrzejsze, ale czasami trudno się powstrzymać.

Inspektor Hearse podrapał się po pieprzyku.

– Zdajesz sobie sprawę, że wpadłeś w poważne tarapaty?

Nie umiałem powiedzieć, czy to pytanie, czy raczej stwierdzenie faktu, więc na wszelki wypadek kiwnąłem głową.

– A czy wiesz, dlaczego w nie wpadłeś?

– Tak. Chyba się domyślam.

– I rozumiesz, że sytuacja jest bardzo poważna?

– Tak.

Inspektor Hearse spojrzał w stronę podinspektora Cunninghama, który dotychczas nie odezwał się ani słowem. Po chwili przeniósł wzrok na mnie.

– Problem polega na tym, że twoje działania na to nie wskazują. Gdybyś naprawdę rozumiał, jak poważne masz kłopoty, martwiłbyś się o swoją przyszłość. Ujmę to tak: będąc na twoim miejscu, bardziej byłoby po mnie widać strach.

Już chciałem go poprawić, że powinien powiedzieć: „gdybym był na twoim miejscu” – akurat przerabiałem imiesłowy, więc od razu zauważyłem błąd – ale ostatecznie tego nie zrobiłem. Pan Peterson zawsze powtarzał, że ludzie nie lubią być poprawiani. Twierdził, że wytykając innym błędy gramatyczne w rozmowie, wychodzę na Niezłego Dupka.

– Powiedz mi coś, Alex – ciągnął inspektor Hearse – czy ty się w ogóle martwisz? Bo biorąc pod uwagę okoliczności, wydajesz się trochę zbyt spokojny. I zrelaksowany.

– Nie mogę sobie pozwolić na zbyt duży stres – odparłem. – To mi szkodzi.

Inspektor Hearse odetchnął głęboko, po czym znów spojrzał na swojego kolegę i kiwnął głową. Podinspektor Cunningham podał mu jakąś kartkę z podkładki na dokumenty.

– Alex, przeszukaliśmy samochód. I chyba się ze mną zgodzisz, że trzeba omówić kilka spraw.

Przytaknąłem, bo przychodziła mi do głowy przynajmniej jedna taka sprawa. Wtedy jednak inspektor Hearse zaskoczył mnie po raz kolejny: nie zapytał, czy wiem, co chce ze mną omówić, i zamiast tego kazał mi wyrecytować imię, nazwisko i datę urodzenia. Na moment zbiło mnie to z tropu. Wziąwszy pod uwagę okoliczności, wydawało się to stratą czasu – przecież już wiedzieli, kim jestem, mieli mój paszport. Dlaczego nie przejść od razu do sedna? Ale nie było wyboru, musiałem grać według ich reguł.

– Alexander Morgan Woods – powiedziałem. – Dwudziesty trzeci dziewiąty tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiąty trzeci.

Nie mogę powiedzieć, żebym przepadał za swoimi imionami – szczególnie drugie nie wzbudza mojego zachwytu. Na szczęście większość ludzi zwraca się do mnie krótko „Alex”, tak jak ci policjanci. Kiedy ktoś ma na imię Alexander, mało komu chce się wymawiać pełne imię. Nawet mojej mamie się nie chce – skróciwszy mnie o dodatkową sylabę, mówi do mnie po prostu „Lex”, jak Lex Luthor, a musicie wiedzieć, że wymyśliła to, na długo zanim straciłem włosy. Wcześniej uważała, że takie zdrobnienie brzmi słodko. Później, że było prorocze.

Zmarszczywszy brwi, inspektor Hearse odwrócił się do podinspektora Cunninghama i ponownie skinął głową. Wciąż to robił, jakby był magikiem, a podinspektor Cunningham jego asystentem odpowiedzialnym za przygotowanie rekwizytów.

Podinspektor Cunningham ściągnął z podkładki na dokumenty plastikowy woreczek i rzucił go na środek stołu, gdzie upadł z cichym plaśnięciem. Okropnie dramatyczny gest, daję słowo. Od razu zorientowałem się, że właśnie taki efekt chcieli uzyskać. Policja posługuje się całą gamą psychologicznych sztuczek, ale pewnie już to wiecie, jeśli oglądacie telewizję.

– W przybliżeniu sto trzynaście gramów marihuany – wyjaśnił inspektor Hearse – wyjęte ze schowka na rękawiczki w twoim samochodzie.

Będę z wami zupełnie szczery – zapomniałem o trawce, a schowka na rękawiczki nie otwierałem od Szwajcarii. Nie miałem ku temu powodów. Spróbujcie to jednak wytłumaczyć przedstawicielom władz o drugiej w nocy, po zatrzymaniu przez urzędnika celnego.

– To całkiem sporo trawki, Alex. Wszystko na użytek własny?

– Nie – rzuciłem, ale szybko zmieniłem zeznania. – Właściwie tak. To znaczy trawka była na użytek własny, ale nie  m ó j  użytek‌ własny.

Brwi inspektora Hearse’a uniosły się wyjątkowo wymownie.

– Twierdzisz, że te sto trzynaście gramów marihuany nie jest twoje?

– Nie, trawka należała do pana Petersona.

– Rozumiem... – inspektor Hearse znów podrapał się po pieprzyku i pokręcił głową. – W aucie znaleźliśmy też dużą ilość gotówki. – Spojrzał w dół na listę. – Sześćset czterdzieści pięć franków szwajcarskich, osiemdziesiąt dwa euro i trzysta osiemdziesiąt funtów szterlingów, w kopercie w schowku na drzwiach kierowcy, obok twojego paszportu. To całkiem sporo pieniędzy jak na siedemnastolatka, nie uważasz?

Milczałem.

– Alex, to bardzo ważne. Co dokładnie planowałeś zrobić ze stu trzynastoma gramami marihuany?

Zastanawiałem się nad tym przez chwilę.

– Nie wiem, nie miałem żadnych planów. Chyba bym ją wyrzucił. Albo oddał.

– Może‍ byś ją  o d d a ł?

Wzruszyłem ramionami. To byłby naprawdę klawy prezent dla Ellie, na pewno by się ucieszyła, ale zachowałem tę uwagę dla siebie.

– Ta trawka to nie był mój interes – stwierdziłem. – To znaczy, przyjemnie się ją uprawiało, ale to wszystko. Na pewno nie zamierzałem jej zatrzymywać.

Podinspektor Cunningham zaczął nagle głośno pokasływać. Ponieważ był to pierwszy dźwięk, jaki doleciał z jego strony, podskoczyłem ze strachu na krześle. Wcześniej wydawało mi się, że jest niemy albo coś w tym rodzaju.

– To ty ją wyhodowałeś?

– Tak, na prośbę pana Petersona.

– Rozumiem. Wyhodowałeś ją, a potem oddałeś. Czyli to było w gruncie rzeczy przedsięwzięcie charytatywne?

– Nie. To znaczy marihuana tak naprawdę nigdy nie była moja. Od początku należała do pana Petersona, więc nie mogłem jej nikomu oddać. Ja ją tylko uprawiałem.

– Jasne. Uprawiałeś ją, ale nie miałeś w tym żadnego interesu.

– Oprócz‌ farmakologicznego.

Inspektor Hearse spojrzał na podinspektora Cunninghama, a potem przez jakąś minutę stukał palcem o blat.

– Alex, zapytam jeszcze raz – odezwał się w końcu. – Czy przyjmujesz narkotyki? Jesteś teraz pod wpływem substancji odurzających?

– Nie.

– A czy‍  k i e d y k o l w i e k  przyjmowałeś‍ narkotyki?

– Nie.

– Okej. W takim razie będziesz musiał mi coś wyjaśnić. – Podinspektor Cunningham podał mu kolejną kartkę. – Rozmawialiśmy z urzędnikiem z odprawy celnej. Człowiek ten twierdzi, że zachowywałeś się bardzo dziwnie. Podobno kiedy próbował cię zatrzymać, odmawiałeś współpracy. A dokładnie powiedział: „Podejrzany podkręcił gałkę radia w samochodzie tak bardzo, że chyba słyszeli muzykę we Francji. Następnie postanowił ignorować mnie przez kilka minut. Patrzył przed siebie, a oczy miał szkliste. Kiedy w końcu udało mi się sprawić, że opuścił szybę, poinformował mnie, że nie jest w stanie prowadzić”.

Inspektor Hearse odłożył kartkę na stół i spojrzał mi w oczy.

– Zechcesz nam to jakoś wyjaśnić, Alex?

– Choruję – wyznałem szczerze. – Tak się składa, że akurat w tamtej chwili dostałem częściowego napadu padaczki psychomotorycznej.

Inspektor Hearse znów uniósł brwi, a na jego czole pojawiły się głębokie bruzdy, jakby moje wyjaśnienia były ostatnią rzeczą, której się spodziewał.

– Chorujesz na padaczkę?

– Tak.

– Nikt mnie o tym nie poinformował.

– Mam napady od dziesiątego roku życia. Zaczęło się zaraz po wypadku. – Dotknąłem mojej blizny. – W wieku dziesięciu lat...

Inspektor Hearse pokiwał niecierpliwie głową.

– Tak, wiem o twoim wypadku. Wszyscy o nim wiedzą. Ale nikt mi nie wspominał, że cierpisz na padaczkę.

Wzruszyłem‍ ramionami.

– Od prawie dwóch lat nie miałem napadu.

– Ale dostałeś go dzisiaj, w samochodzie, zgadza się?

– Tak. To dlatego nie byłem w stanie prowadzić.

Inspektor Hearse przyglądał mi się długo, aż w końcu potrząsnął głową.

– Tak się składa, że pan Knowles przekazał nam naprawdę szczegółowe sprawozdanie i słowem nie wspomniał o ataku. Chyba zauważyłby coś takiego, nie sądzisz? Stwierdził tylko, że siedziałeś w całkowitym bezruchu i nie wyglądałeś na wzburzonego. Wręcz przeciwnie, jego zdaniem, zważywszy na okoliczności, wydawałeś się nieco zbyt spokojny.

Wyglądało na to, że ten mój spokój naprawdę działał inspektorowi na nerwy.

– To był napad  c z ę ś c i o w y  – powtórzyłem. – Nie straciłem przytomności i nie dostałem konwulsji. Udało mi się go opanować, zanim zdążył przejść w coś gorszego.

– I to jest całe twoje wyjaśnienie? – chciał się upewnić inspektor Hearse. – Jeśli pobierzemy ci krew do badania, niczego w niej nie znajdziemy? Nie przyjmowałeś żadnych środków?

– Nie. Tylko karbamazepinę.

– Czyli?

– Lek przeciwko padaczce.

Inspektor Hearse zrobił taką minę, jakby chciał splunąć. Był przekonany, że się wygłupiam. Powiedział, że nawet jeśli mówię prawdę – jeśli choruję na padaczkę psychomotoryczną, a w aucie dostałem częściowego napadu – według niego nie tłumaczy to mojego zachowania. Przecież znaleźli w schowku na rękawiczki sto trzynaście gramów marihuany, a ja nie traktowałem tego faktu wystarczająco poważnie.

– Bo nie uważam, żeby sytuacja była aż tak poważna – przyznałem. – Nie w ogólnym rozrachunku.

Inspektor Hearse popadł w zadumę i po dziesięciu minutach stwierdził, że posiadanie substancji niedozwolonej z prawdopodobnym zamiarem wprowadzenia jej do obiegu to w rzeczywistości Bardzo Poważna Sprawa, jeśli zaś uważam inaczej, to robię sobie jaja lub, bez cienia wątpliwości, jestem najbardziej naiwnym siedemnastolatkiem, jakiego kiedykolwiek spotkał.

– Nie jestem naiwny – odpowiedziałem. – Pan ma swoje zdanie, a ja swoje. To nic innego jak najzwyklejsza różnica światopoglądów.

Nie muszę chyba nikogo zapewniać, że jeszcze długo drążyli temat narkotyków. Znalazłem się w dość osobliwej sytuacji – im bardziej próbowałem być szczery i otwarty, tym mniej mi wierzyli. W końcu musiałem powiedzieć, że  d o m a g a m ‍ s i ę  badania krwi, uznawszy, że ze mną mogą się kłócić po dzień Sądu Ostatecznego, ale z nauką na pewno nie. Kiedy jednak zacząłem upominać się o swoje prawa, stwierdzili, że pora przejść do innych tematów. Wciąż pozostawała nam pewna kwestia do omówienia, którą powinniśmy byli zająć się w pierwszej kolejności, ale, jak już wspominałem, policjanci potrafią sięgać po bardzo dramatyczne środki, jeśli im się wydaje, że w ten sposób osiągną lepsze wyniki.

– Dobrze, ostatni przedmiot na liście... – zaczął inspektor Hearse. Oparł łokcie o stół, objął dłońmi głowę i długo wpatrywał się w blat, nic nie mówiąc.

Czekałem.

– Ostatni przedmiot – powtórzył – to nieduża srebrna urna ściągnięta z siedzenia pasażera. Waga około czterech kilogramów i ośmiuset gramów.

Szczerze mówiąc, nie byłem pewien, dlaczego uznali za konieczne zważyć urnę.

– Alex, muszę o to zapytać: czy zawartość tego pojemnika...

Inspektor Hearse spojrzał mi w oczy. Zrozumiałem, że nie zamierza dokończyć pytania, którego siłą rzeczy od razu się domyśliłem. Naprawdę miałem serdecznie dość tych psychologicznych gierek, bo byłem zmęczony i chciało mi się pić. Nie sprawdzając, czy inspektor Hearse postawi kropkę nad i, kiwnąłem głową i powiedziałem to, co chciał wiedzieć:

– Tak. To jest właśnie pan Peterson.

Nietrudno zgadnąć, że znów zasypali mnie gradem pytań. Oczywiście najbardziej interesowało ich wszystko, co wydarzyło się w ciągu zeszłego tygodnia, ale jeśli mam być szczery, nie jestem jeszcze gotowy, by o tym mówić. Chyba nie ma to sensu – a w tamtej sytuacji miało jeszcze mniej. Inspektor Hearse podkreślił, że chce usłyszeć „jasne, treściwe i pełne” wyjaśnienie okoliczności, które doprowadziły do mojego zatrzymania podczas kontroli celnej ze stu trzynastoma gramami marihuany i prochami pana Petersona w samochodzie. Od początku stałem na straconej pozycji. Bywa, że gdy ludzie proszą cię o pełne wyjaśnienie, ty doskonale wiesz, że tak naprawdę oczekują czegoś całkiem innego. Marzy im się krótkie podsumowanie, które potwierdzi ich dotychczasowe przypuszczenia – coś, co będzie pasować do odpowiedniej rubryki w policyjnym formularzu. Ale gdy pełne wyjaśnienia mają bardziej chaotyczny charakter, nie da się ich przedstawić ad hoc w ciągu pięciu minut przerywanych zeznań. Potrzebują czasu, żeby się w pełni ujawnić.

Właśnie dlatego chciałbym opowiedzieć wam moją historię w całości i od samego początku – właśnie od tego miejsca, od którego policja nie pozwoliła mi zacząć – tak jak moim zdaniem powinna być opowiedziana. Obawiam się, że trochę to potrwa.

IRYD-193

Na dobrą sprawę mógłbym się cofnąć aż do momentu mojego poczęcia. Mama zawsze była wyjątkowo otwarta, jeśli chodzi o ten aspekt mojej egzystencji – prawdopodobnie kompensowała sobie w ten sposób fakt, że nie może opowiedzieć mi zbyt dużo o ojcu. Na swój osobliwy i odrobinę nieprzyjemny sposób to dość zajmująca historia, ale czy odpowiednie miejsce, żeby wprowadzić czytelnika w całą opowieść? Nie ode mnie się to wszystko zaczęło, o tym jednak za chwilę.

Na szczęście istnieje lepszy punkt zaczepienia: wypadek, który mnie spotkał, gdy miałem dziesięć lat. Pewnie co nieco już o tym słyszeliście – przez kilka tygodni nie schodziłem z czołówek programów informacyjnych całej planety – ale to się działo siedem lat temu. Pamięć bywa zawodna, a ponieważ tamten incydent nadał kierunek całemu mojemu późniejszemu życiu, nie wolno mi go pominąć ani zbagatelizować.

Nazywam go „incydentem” z braku lepszego słowa, bo to też nie jest zbyt trafne – nie wiem, czy takie określenie w ogóle istnieje. Prasa chętnie posługiwała się terminem „dziwaczny wypadek” lub okazjonalnie „wypadek bez precedensu w historii ludzkości”, choć okazało się, że to nie do końca prawda. W ciągu tych dwóch tygodni, kiedy leżałem nieprzytomny, z pewnością napisano o mnie tysiące słów, a ja wciąż nie mogę dojść z tym wszystkim do ładu. To dlatego że moje własne wspomnienia tamtych chwil zwyczajnie nie istnieją. Ostatnia rzecz, jaką pamiętam jasno i wyraźnie, to szkolna wycieczka do zoo w Bristolu, gdzie zostałem napomniany, że nie należy karmić małpy batonem Mars, a działo się to co najmniej dwa tygodnie przed pobytem w szpitalu. Z tej przyczyny sporo z tego, co wam powiem, musiałem poskładać z doniesień innych ludzi: dziennikarzy, lekarzy i naukowców rozmawiających ze mną, gdy dochodziłem do siebie, a także tysięcy naocznych świadków, którzy widzieli obiekt przez tych kilka sekund przed tym, gdy wreszcie we mnie uderzył. Kiedy stało się jasne, że się wyliżę, wielu z tych świadków pisało do mnie i do mojej mamy listy, a my zatrzymaliśmy każdy z nich. Razem z tysiącami wycinków prasowych tworzą podstawę albumu grubego na prawie dziesięć centymetrów, który przeglądałem wiele razy. To zabawne, bo dziś wiem na ten temat tyle samo, co wszyscy inni, choć cała moja wiedza pochodzi z przekazów ustnych i pisemnych. Jeśli chodzi o moje osobiste doświadczenia z wypadku – cóż, one zwyczajnie nie istnieją. Bardzo możliwe, że byłem ostatnią osobą na planecie, która dowiedziała się, co mnie spotkało – po raz pierwszy 3 lipca 2004 roku, kiedy obudziłem się w szpitalu okręgowym w Yeovil, straciwszy cały miesiąc swojego życia.

Kiedy odzyskałem przytomność, w pierwszej chwili założyłem, że trafiłem do nieba. Tak, to musiało być niebo, bo otaczała mnie boleśnie oślepiająca biel. Na drodze eksperymentu udało mi się stwierdzić, że pomimo mojego stanu wciąż widzę i mogę przymykać powieki. Uchylałem je raz po raz na pół sekundy, co wydawało się najlepszym rozwiązaniem, dopóki oczy nie przywykną do milionwatowego blasku życia pozagrobowego.

Uczyli nas trochę o niebie w szkole i często śpiewaliśmy o nim w naszej parafii, ale aż do tej chwili raczej nie wierzyłem w jego istnienie. Nie odebrałem, że tak powiem, specjalnie religijnego wychowania. Mama nie wierzyła w niebo – wierzyła w niewidzialny świat ducha, do którego przenosimy się po śmierci, ale ta duchowa rzeczywistość nie była całkowicie rozłączna z rzeczywistością żyjących. Chodziło raczej o inny wymiar egzystencji i mimo że nie mogliśmy go poczuć ani dotknąć, nieustannie docierały z niego pewne sygnały. Mama była otwarta na ten drugi świat w sposób niedostępny dla innych ludzi. Zawsze sobie wyobrażałem, że to działa jak radio, przy czym większość z nas jest nastawiona na zakłócenia.

W każdym razie byłem praktycznie pewien, że trafiłem do nieba, a nie do innego wymiaru egzystencji. Kolejne dowody tej hipotezy potwierdziła obecność dwóch aniołów – jasnego i ciemnego, obu odzianych w turkus – które unosiły się po moich bokach, choć nie potrafiłem określić, co takiego robią. Stwierdziwszy, że nie obejdzie się bez dokładniejszej analizy sytuacji, zignorowałem ból i przyglądałem się ciekawie tym dwóm nadprzyrodzonym istotom. Jasny anioł momentalnie odskoczył i wydał z siebie świdrujący pisk. Poczułem też ostre szarpnięcie, ale nie miałem pojęcia, co je spowodowało. Zacisnąłem powieki.

– O szlag! – zawołał jasny anioł. – Szlag, szlag, szlag!

To wtedy dotarło do mnie, że mam lewą rękę, bo jasny anioł za nią trzymał.

– Jezus Maria, co się stało?! – zapytał ciemny anioł.

– Obudził‍ się! Nie widziałaś?

– Obudził?‍ O cholera, czy to jest krew?

– Wenflon‍ mu wyskoczył!

– Wyskoczył?

– Wiesz,‌ jak mnie przestraszył?! To był wypadek.

– Cała‍ pościel jest we krwi!

– Wiem,‌ wiem, ale to tylko tak źle wygląda. Lepiej sprowadź Patela, no, raz-dwa. Muszę tu zostać i uciskać jego rękę.

Usłyszałem‌ kilka pośpiesznych kroków, a chwilę później doleciał do mnie męski głos, głęboki, spokojny i apodyktyczny.

– Alex?

– To‌ ty, Boże?

– Nie‌ do końca – odparł głos. – Nazywam się doktor Patel. Dobrze mnie słyszysz?

– Tak.

– Czy‌ mógłbyś otworzyć oczy?

– Bolą –‌ wyjaśniłem.

– Rozumiem.‍ Nie przejmuj się tym teraz. – Położył mi dłoń na czole. – Jak się czujesz?

– Nie‌ wiem.

– Dobrze.‌ Nie ma powodu do obaw, pielęgniarka już poszła po twoją mamę i wkrótce się tu zjawią.

– Moją‌ mamę? – Zaczynałem dochodzić do wniosku, że jednak nie poszedłem do nieba. – A gdzie ja jestem? – zapytałem.

– W szpitalu.‌ Leżysz tutaj od trzynastu dni.

– To‌ prawie dwa tygodnie.

– Zgadza‌ się – potwierdził doktor Patel.

– Jak‍ tu trafiłem?

– Miałeś‍ wypadek. Ale teraz się o to nie martw.

Przez‌ chwilę ruszałem po omacku rękami.

– Czy‌ coś się stało w zoo?

Cisza‌ zdawała się trwać dłużej, niż powinna.

– W zoo?

– Tak,‌ w zoo.

– Alex,‍ możesz być teraz odrobinę rozkojarzony. Minie trochę czasu, zanim wróci ci pamięć. Chciałbym tylko, żebyś odpowiedział na kilka krótkich pytań, a potem odpoczniesz. Czy możesz mi powiedzieć, jak się nazywasz?

– Tak –‌ odparłem krótko. Co za kuriozalne pytanie!

– Czyli?

– Alexander‌ Morgan Woods.

– Wspaniale.‍ A jak się nazywa twoja mama?

– Rowena‍ Woods.

– Dobrze,‌ bardzo dobrze... – powtarzał uroczystym tonem doktor Patel.

– Wróży‌ z kart – dodałem.

– Kiedy‍ masz urodziny?

– Dopiero‍ we wrześniu. Doktorze, czy ja umieram?

Doktor‌ Patel zaśmiał się, a pielęgniarka Anioł ścisnęła mnie za rękę.

– Skąd,‌ Alex, nie umierasz.

W chwilę‍ potem usłyszałem kilka głośnych, szybkich kroków, a następnie osobliwy krzyk, po którym nastąpił wybuch szlochu. Nie musiałem otwierać oczu, by odgadnąć, że to mama. Pielęgniarka Anioł puściła moją rękę, a sekundę później poczułem, jak ktoś łapie mnie za głowę. Na moją twarz opadła burza kędzierzawych włosów.

– Pani‍ Woods, błagam! – ostrzegł ją doktor Patel.

Mama‌ wciąż pociągała nosem. Na moje policzki skapywały ciepłe łzy.

– Pani‍ Woods, proszę uważać na szwy.

Mama‍ stwierdziła jednak, że nie zamierza mnie puszczać przez najbliższe dwadzieścia cztery godziny i oczywiście była przy mnie, kiedy później zapadłem w sen.

*

Za‌ pomocą palców szybko odkryłem, że mam zabandażowaną głowę – od ucha do ucha. Powyżej i poniżej opatrunku skóra przypominała w dotyku filcową zabawkę. Większość włosów gdzieś znikła.

– Musieliśmy‌ cię ogolić do operacji – wyjaśnił doktor Patel. – Standardowa procedura.

– Operowaliście‍ moją głowę? – spytałem zafascynowany.

– Och,‍ naturalnie – odpowiedział wesoło. – Trafiłeś na salę operacyjną tuż po przyjeździe, a zespół chirurgów potrzebował aż czterech godzin, żeby poskładać cię do kupy. Doznałeś uszkodzenia czaszki tuż nad prawym uchem, była otwarta jak pęknięte jajko.

Szczęka‌ opadła mi do podłogi.

– Jak‌ pęknięte jajko?

– Właśnie‌ tak – potwierdził doktor Patel.

– Doktorze‍ Patel! – uniosła się mama. – Nie sądzi pan, że to odrobinę drastyczne? Lex, to niegrzecznie rozdziawiać buzię.

– Było‍ mi widać mózg? – nie mogłem się powstrzymać.

– Owszem,‌ tak mi się wydaje – potwierdził doktor Patel. – Ale dopiero po odsączeniu płynów i po usunięciu piasku i pyłu, które zgromadziły się w ranie.

– To‌ znaczy piasku i pyłu z Kamienia? – W mojej wyobraźni Kamień zyskał dużą literę w momencie, gdy o nim po raz pierwszy usłyszałem.

– W większości‍ był to jednak tynk z przedziurawionego sufitu.

– Och. –‍ Chyba nie muszę tłumaczyć, dlaczego to wyjaśnienie bardzo mnie rozczarowało. – Jest pan pewien, że to był tylko tynk?

Doktor‌ Patel zerknął w stronę mamy, która chrząknęła ostrzegawczo i skrzyżowała ręce na piersi.

– Niedługo‍ dowiemy się czegoś więcej – powiedział. – Wysłaliśmy wymaz do analizy.

– Wymaz?

– Próbki‌ pobrane z rany za pomocą wacików.

– Lekarze‌ pobrali próbki z mojego mózgu?

– Nie,‍ tylko ze skóry i czaszki. Jeśli coś dostanie się do mózgu, lepiej tego nie dotykać.

– Doktorze‍ Patel, no naprawdę! – krzyknęła mama. – Lex, nie dotykaj tego.

Ściągnąłem‍ rękę z bandaża. Przez kilka sekund nikt się nie odzywał.

– Doktorze‌ Patel? – rzuciłem.

– Tak,‌ Alex?

– Skoro‌ lepiej nie dotykać mózgu, jak udało im się oczyścić go z brudu?

Doktor‍ Patel uśmiechnął się, a mama pokręciła głową.

– Za‌ pomocą ssaka.

– W sensie,‌ takiego odkurzacza?

– Zgadza‌ się, takiego specjalnego odkurzacza.

Zmarszczyłem‍ nos.

– To‍ też nie brzmi zbyt bezpiecznie.

– To‌ był naprawdę mały i precyzyjny odkurzacz.

– Aha... –‍ odwróciłem się do mamy. Opuściwszy ręce, udawała, że czyta książkę. – A potem? Kiedy już pobrali próbki, odciągnęli płyny i odkurzyli brud?

– Potem‍ to była tylko formalność – zapewnił mnie doktor Patel. – Oczyścili ranę solą fizjologiczną, umieścili w twojej czaszce specjalną płytkę, by zakryć pęknięcie, pobrali z uda kawałek skóry potrzebnej do zaszycia głowy i wszystko ładnie poskładali.

– Łał! –‌ To by tłumaczyło, skąd się wziął bandaż na mojej nodze. – Czy to oznacza, że pod tymi wszystkimi opatrunkami jestem jak Frankenstein? Że moją głowę trzymają do kupy szwy, a do czaszki mam przytwierdzoną metalową płytkę?

– Właśnie‌ tak – przytaknął doktor Patel i na chwilę się zamyślił. – Tylko że ta płytka nie jest zrobiona z metalu, ale ze specjalnego absorbowalnego materiału. Przez najbliższe miesiące twoja czaszka będzie się regenerować, a płytka wchłaniać, do momentu aż całkowicie zniknie. Szwy się rozpuszczą i znów będziesz zwykłym chłopcem.

– Ale‌ zostanie mi blizna?

– Tak,‍ jest taka możliwość.

Zmarszczyłem‍ brwi i postukałem się po głowie.

– Lex! –‌ napomniała mnie mama, nie odrywając oczu od książki.

Przestałem‌ stukać.

– Doktorze‍ Patel, a co się dzieje z rozpuszczonym materiałem? No wie pan, ze szwami i specjalną płytką.

– Cóż –‍ odpowiedział – wszystko, co organizm potrafi wykorzystać, jest przetwarzane i zamienia się w inne pożyteczne rzeczy, jak mięśnie i tłuszcz. A reszta po prostu rozłoży się i zostanie wydalona.

Zastanawiałem‌ się nad tym przez chwilę.

– Wydalona‌ ze stolcem?

– Lex! –‍ burknęła oburzona mama.

– Tak‍ to nazywają w szpitalach – wytknąłem jej. – To poprawny termin medyczny.

– Właściwie‌ większość opuszcza ciało wraz z moczem – poprawił mnie doktor Patel.

– Dobrze,‍ wystarczy tyle informacji na jeden dzień – zadecydowała mama.

Po‌ tej rozmowie doktor Patel nie mówił mi już nic ciekawego na temat rany, chyba że na sali nie było mojej mamy. Co niestety zdarzało się dość rzadko.

Mimo‌ że lekarze poskładali moją głowę do kupy, a czaszka regenerowała się pod specjalną, absorbowalną płytką, musiałem zostać w szpitalu jeszcze przez tydzień. Chcieli mnie poobserwować, a także zapewnić mi odpowiednią ilość odpoczynku i białka. Przez moją salę przewinął się chyba z milion lekarzy i dwa razy tyle pielęgniarek. Często jeździłem na prześwietlenia, gdzie sprawdzano, jak radzi sobie moja czaszka, a później odpowiadałem na różne pytania i wykonywałem szereg osobliwych zadań, żeby sprawdzić, czy mózg funkcjonuje w prawidłowy sposób.

Wyglądało‍ na to, że funkcjonuje.

Wszystkie‍ zmysły działały jak należy. Umiałem czytać i pisać, znałem na pamięć tabliczkę mnożenia od jednego do dwunastu. Bez najmniejszych trudności manipulowałem bryłami o dziwnych kształtach, a po kilku dniach spożywania stałych pokarmów i zwiększania aktywności fizycznej moje zdolności ruchowe i koordynacja wróciły praktycznie do normy. Jedyne, co ucierpiało, to pamięć – a ponieważ uszkodzenia miały bardzo konkretny charakter, nie wydawały się problemem. Potrafiłem zapamiętać każdy ciąg słów czy liczb i świetnie radziłem sobie z wszelkimi zadaniami typu „znajdź różnice”. Pamiętałem, co jadłem na śniadanie, co działo się wczoraj, pierwszego dnia w szkole i wtedy, gdy usiadłem na osie w Weston-super-Mare. Mogłem nazwać prawie wszystkie zwierzęta, które widziałem w zoo w Bristolu: atelesa, lemura kattę, marmozetę lwią i tak dalej. Wynikało z tego, że nie mam problemów z pamięcią epizodyczną ani semantyczną. Po prostu z mojej głowy zniknął cały miesiąc, cztery tygodnie historii, która wpadła w bezdenną czarną dziurę. Pomimo uspokajających zapewnień doktora Patela długo zastanawiałem się, czy ten miesiąc nie wylądował przypadkiem w worku bardzo małego i bardzo precyzyjnego odkurzacza jednego z chirurgów.

Oczywiście‍ to mama mnie znalazła. Usłyszała z kuchni obie eksplozje, które dzieliła jakaś minuta ciszy. Pierwsza, jak twierdziła, brzmiała niczym odległy strzał z pistoletu lub z rury wydechowej. Druga, jakby walił się dach. Schody prowadzące na piętro wyglądały jak pobojowisko: wszędzie walały się zdjęcia, stłuczone szkło i ozdoby z szafki, która stała po przeciwnej stronie. Cynowy świecznik, kielich sakralny, tego typu rzeczy. Drzwi do łazienki były zamknięte, ale nie na zamek. Leżałem w środku w kałuży krwi i wśród kawałków rozbitej porcelany. Mama krzyknęła ponoć tak głośno, że to jej głos, a nie eksplozja, sprowadził do domu pana i panią Stapletonów, parę staruszków z sąsiedztwa. Całe szczęście, że przybiegli, bo mama była chyba zbyt rozhisteryzowana, żeby pomyśleć o wezwaniu karetki.

Z tego‌ co wiem, przez następne dwa tygodnie nie odstępowała mnie ani na krok. Nalegała, żeby pozwolono jej spać w szpitalu. Pielęgniarki musiały wstawić na salę dodatkowe łóżko, kiedy zrozumiały, że w przeciwnym razie położy się na podłodze. W jej ustach cała opowieść brzmiała żenująco – dobrze, że leżałem wtedy w śpiączce. Nie byłem świadom absolutnie niczego, choć mama szybko rozprawiła się z tym faktem natury medycznej.

– Codziennie‌ do ciebie mówiłam – wyjaśniła mi. – Byłam pewna, że jakaś część twojego umysłu ciągle mnie słyszy.

– Nie‌ wydaje mi się – powtórzyłem chyba po raz tysięczny.

– Jakaś‍ część na pewno słyszała – nie dawała za wygraną.

– Ale‌ ja ciebie nie słyszałem.

Zaśmiała‌ się nonszalancko.

– Nie‍ możesz tego pamiętać, bo spałeś, a przecież nie pamiętamy rzeczy, które dzieją się podczas naszego snu, prawda? Co wcale nie znaczy, że mnie nie słyszałeś.

Zmarszczyłem‍ brwi. Nie byłem pewien, czy jej argumentacja ma jakikolwiek sens, ale z drugiej strony cały ostatni miesiąc wydawał się dziwnie bezsensowny.

Na‌ szczycie listy rzeczy pozbawionych sensu figurował sam wypadek. Oczywiście zaznajomiłem się już z podstawowymi faktami na temat tego zdarzenia – dzięki mamie, Stapletonom oraz sanitariuszom z karetki, którzy odwiedzili mnie po przebudzeniu – ale nie było tego zbyt wiele. Od razu znaleźli Kamień – ponoć nie dało się go przeoczyć – nikt jednak nie umiał z całą pewnością powiedzieć, czy to on mnie uderzył. Jeden z sanitariuszy utrzymywał, że najprawdopodobniej był to jakiś odłamek, fragment zniszczonego sufitu.

– Gdyby‌ trafił cię sam Kamień, prawdopodobnie nie prowadzilibyśmy tej rozmowy.

Ku‌ mojemu rozczarowaniu pan Stapleton, który pierwszy uniósł Kamień, również był tego zdania. Powiedział, że Kamień miał rozmiar pomarańczy, ale według jego oceny ważył co najmniej dwa kilogramy – czyli tyle, co dwulitrowa butelka dietetycznej coli.

– JAKBYM‍ TRZYMAŁ W RĘKACH KAWAŁEK OŁOWIU! – krzyknął. Pan Stapleton zawsze krzyczał, bo był głuchy jak pień. – CZARNY I DZIWNY, JAKBY ODLANO GO W FORMIE!

Osobiście‌ nie uważałem jego opisu za adekwatny.

– Co‌ pan ma na myśli? Jakiej formie?

– I OKROPNIE‍ ZIMNY! – zapewnił mnie pan Stapleton.

– JAKIEJ‍ FORMIE? – powtórzyłem głośniej.

– DZIWNEJ‌ FORMIE. JAKBY ZROBILI JĄ KOSMICI!

Rozpaczliwie‌ chciałem zobaczyć Kamień na własne oczy, kiedy jednak wspomniałem o tym mamie, odpowiedziała, że ktoś zabrał go parę tygodni temu.

– Kto? –‌ domagałem się odpowiedzi.

Wzruszyła‌ ramionami.

– Szczerze‌ mówiąc, nie wiem, kto to był. Naukowiec, doktor Monica Jakaśtam. Byłam zbyt zdenerwowana, żeby wszystko zapamiętać. Zagadnęła mnie, kiedy pakowałam walizkę z rzeczami do szpitala.

– Ale‍ kim ona była? Skąd przyjechała? I gdzie zabrała mój Kamień?

– Lex,‍ już mówiłam, nie pamiętam! Powiedziała, że musi go zabrać, żeby przeprowadzić jakieś ważne badania. Wtedy zupełnie mnie to nie interesowało.

– Czy‍ ona jeszcze tu wróci?

– Nie‌ mówiła.

– A ty‌ nie zapytałaś?

– Lex!‍ Nie będę się dziesięć razy powtarzać.

Czułem‌ się przygnębiony. Byłem przekonany, że przez krótkowzroczność mamy nigdy nie zobaczę mojego Kamienia i już nikt nie odpowie na pytania, które tak bardzo chciałem zadać. Chwilowo pocieszałem się wielokrotnym studiowaniem artykułów, kolekcjonowanych przez Stapletonów, lekarzy i pielęgniarki. To właśnie dzięki tym źródłom załatałem dziurę w pamięci, która w przeciwnym razie ziałaby obsceniczną pustką.

*

Okazało‌ się, że kula ognia została dostrzeżona po raz pierwszy nad północno-wschodnim cyplem Irlandii Północnej około godziny 15.27 w niedzielę 20 czerwca 2004 roku. Każdy, kto w tamtej chwili znajdował się na dworze albo wyglądał przez okno we właściwym kierunku, musiał ją zobaczyć. Według doniesień wydawała się trzykrotnie większa od księżyca w pełni i przecięła niebo niczym pocisk. Po tym, jak świadkami jej przelotu stało się sto tysięcy mieszkańców okolic Belfastu, w ciągu kilku sekund pokonała Morze Irlandzkie, mignęła nad Anglesey i znikła za skłębionymi chmurami nad północną Walią. Pojawiła się znów na północ od ujścia rzeki Severn, przestraszyła połowę mieszkańców Bristolu i zakończyła swoją podróż gdzieś w pobliżu Somerset. W tamtym momencie nikt dokładnie nie wiedział, w którym miejscu znajduje się to „gdzieś”, ale pojawiło się wiele spekulacji. Kilkaset osób zarzekało się, że obiekt eksplodował bezpośrednio nad katedrą Wells i przez jakiś czas w krajowych i lokalnych gazetach podawano tę informację jako niezaprzeczalny fakt. Po kilku dniach w telewizji wystąpił naukowiec z Uniwersytetu Oksfordzkiego, twierdząc, że ponad wszelką wątpliwość „pojedynczemu świadkowi byłoby trudno określić dokładny punkt detonacji, ponieważ obiekt wszedł w atmosferę ziemską pod wyjątkowo ostrym kątem i eksplodował wysoko w atmosferze”. W odpowiedzi Graham Alcock, publicysta z „Wells Herald”, wytknął mu, że świadectwo zdarzenia „nie pochodziło od pojedynczego świadka, ale od dwóch policjantów, turystów wypełniających trzy autobusy i pielgrzymki zakonnic”. Ta odpowiedź zaowocowała dwa dni później listem profesor Miriam Hanson, psycholog z Bristolu, która „chciała wyjaśnić, że – w tym konkretnym przypadku – kwestia wiarygodności nie wiąże się z liczbą ludzi, którzy stali się świadkami fenomenu, ani tym bardziej z ich‌ dobrą wolą. Faktem jest natomiast, że pozorna eksplozja meteoru nad katedrą Wells była iluzją optyczną, stworzoną przez rozmiary i wysokość budynku w stosunku do pozycji obserwatorów. W tej sytuacji przekaz naocznych świadków należy traktować z przymrużeniem oka”. Oczywiście jej list, opublikowany pod tytułem 28‍ zakonnic może się mylić, nie pomógł zażegnać sporu, który toczył się w podobnym tonie przez kolejny tydzień, angażując takich luminarzy, jak arcybiskup Canterbury czy Chris Lintott z programu The‍ Sky at Night.

Wszystkie‌ te argumenty wydawały mi się niezwykle ciekawe, gdy już się z nimi zapoznałem – dlatego też postanowiłem o nich napomknąć – choć w rzeczywistości tak zwana Kontrowersja z Wells miała charakter marginalny. Większości ludzi nie interesował dokładny punkt eksplozji obiektu ani próby rekonstrukcji orbity meteoroidu wokół Słońca. Jedyne, co było dla nich ważne, to „koszt ludzki” ostatnich wydarzeń, a w tym temacie panowała jednomyślność. Arcybiskup, naukowcy, dziennikarze, epistolografowie... Wszyscy mówili to samo: że biorąc pod uwagę masę i skład mojego meteorytu, który szybko zbadano, a także prędkość, z jaką przebił się przez sufit łazienki, zawdzięczam życie cudowi.

Pięć‌ dni później – tego samego dnia, gdy wypisano mnie ze szpitala – w końcu dostałem odpowiedź, na którą tak długo czekałem. To właśnie wtedy poznałem doktor Monicę Jakąśtam, która zmaterializowała się przy moim łóżku niczym duch. Zjawiwszy się bez żadnej zapowiedzi, przyniosła ze sobą zaniedbaną sportową torbę i taką ilość informacji na temat meteorów, meteorytów i meteoroidów, że przez następny tydzień kręciło mi się od nich w głowie.

W rzeczywistości‍ nazywała się Monica Weir, choć oczywiście w pierwszej chwili źle usłyszałem jej nazwisko. Nie była doktorem medycyny, a astrofizykiem z londyńskiego Imperial College specjalizującym się w naukach planetarnych. Nie przypominała żadnej znanej mi dorosłej osoby. Przede wszystkim miałem wrażenie, że potrafi odpowiedzieć na każde pytanie i – co więcej – robiła to z zapałem. W wypadku większości dorosłych (a w szczególności mojej mamy) istnieje pewna granica, zwykle po trzecim lub czwartym pytaniu, gdy przestają się odzywać – lub, co chyba jeszcze częstsze, odpowiadają, tak naprawdę nie udzielając odpowiedzi. „Bo tak!” to jeden z mniej frustrujących wariantów. Cierpliwość Moniki Weir była nieskończona. Wydawało się, że potrafi wytłumaczyć dosłownie wszystko, aż do najdrobniejszych szczegółów. Ba! z każdym kolejnym pytaniem coraz chętniej bombardowała słuchacza informacjami. Nie potrafiła sformułować dziesięciowyrazowego zdania w taki sposób, żeby nie zabrzmiało jak wyrywek ze świątecznych wykładów Royal Institution. Aha, i ubierała się dość zabawnie. Nie tak jak mama, która miała „alternatywny” styl, tylko raczej staromodnie i niespójnie, zupełnie jakby poszła do lumpeksu i wybrała losowo kilka ciuchów z lat pięćdziesiątych. Chyba jej umysł za bardzo skupiał się na Wielkich Sprawach, żeby przywiązywać wagę do ubrań, co osobiście w ogóle mi nie przeszkadzało. Muszę jednak przyznać, że z początku nie miałem do niej zaufania, bo w głębi duszy wciąż czułem, że „ukradła” mój Kamień. Jak się okazało, nie byłem w tym odosobniony.

Całkiem‍ sporo ludzi – i niemało innych astrofizyków – zapatrywało się na to podobnie. Kiedy usłyszeli, że doktor Monica Weir pognała jak strzała do Somerset, żeby przywłaszczyć sobie meteoryt zaledwie kilka godzin po pierwszych wiadomościach, zapanowało poruszenie. Często pojawiały się takie sformułowania, jak „nieczuła” i „nieetyczna”. Naukowcy z uniwersytetów w Bristolu i Bath produkowali pełne pretensji e-maile, wściekli, że tak ważne lokalne znalezisko trafiło do Londynu, zanim jeszcze opadł kurz. Doktor Weir nie wydawała się tym szczególnie przejęta. Jak wyjaśniła później na łamach magazynu „New Scientist”: „Najważniejsze było odzyskanie obiektu w stanie nienaruszonym i niezanieczyszczonym. Gdyby dłużej leżał w miejscu wypadku, mógłby trafić w ręce prywatnego kolekcjonera. W końcu to nie jest normalna sytuacja. Wszyscy mieszkańcy naszego kraju poznali dokładne położenie fragmentu meteorytu. Trzeba także pamiętać, że w ciągu następnych dwudziestu czterech godzin w kraju dosłownie zaroiło się od fałszywych odłamków. Czułam, że to mój obowiązek wobec nauki, aby bezzwłocznie pozyskać tak istotny przedmiot badań!”.

Gdy‌ doktor Weir wyłuszczyła mi swoje racje, bardzo się ucieszyłem, że w imię nauki w takim pośpiechu jechała po mój Kamień. W ciągu następnych dwóch tygodni dowiedziała się na jego temat mnóstwa interesujących rzeczy. W pierwszej kolejności wyjaśniła mi, że nie był to kamień w zwyczajnym znaczeniu tego słowa.

– Widzisz,‌ Alex – ciągnęła podekscytowana – twój meteoryt składa się w dużej części z metalu i należy do podgrupy meteorytów żelazowo-niklowych. Są one znacznie rzadsze od chondrytów i achondrytów, czyli meteorytów kamiennych. Mają także gęstszą strukturę. Właśnie dlatego twój meteoryt z taką łatwością przebił dach i nie roztrzaskał się na kawałki. Waży nieco ponad dwa kilogramy trzysta gramów i podróżował z prędkością graniczną prawie trzystu dwudziestu kilometrów na godzinę, gdy uderzył w dom. To prawdziwy cud, że ciągle jesteś tu z nami.

– Wiem –‍ przytaknąłem. Cały czas się wierciłem, wpatrzony w zaniedbaną sportową torbę. Zdaję sobie sprawę, że to nieładnie patrzeć w inną stronę, kiedy się z kimś rozmawia, ale nic nie mogłem na to poradzić. Ta torba mnie zahipnotyzowała. Gapiłem się na nią tak intensywnie, że w każdej chwili mogła stanąć w ogniu.

– Doktor‍ Weird... – zacząłem.

– Nazywam‌ się Weir, Alex – poprawiła mnie.

– Och.

– Możesz‌ mi mówić po prostu Monica.

– Doktor‌  W e i r  – powtórzyłem –‍ czy w tej torbie znajduje się mój żelazny meteor?

Doktor‌ Weir uśmiechnęła się.

– W tej‌ torbie znajduje się twój żelazny  m e t e o r y t,  Alex.‌ Tak je nazywamy, kiedy już spadną na Ziemię. Meteor to obiekt, który pędzi przez ziemską atmosferę, a jeszcze wcześniej, w kosmosie, mówimy o meteoroidzie. Czy chciałbyś potrzymać swój meteoryt?

– O niczym‍ bardziej nie marzę.

Rzeczywiście‍ miał rozmiar pomarańczy, ale też wyjątkowo zabawny kształt – z jednej strony szpiczasty, tam gdzie oderwał się od obiektu, z którego pochodził, a z drugiej zakrzywiony – tam gdzie podgrzał się do bardzo wysokiej temperatury wskutek tarcia w kontakcie z ziemską atmosferą. Powierzchnię poszarpanej strony znaczyło co najmniej dziesięć małych kraterów, które przypominały odciski palców obcych. Doktor Weir wzięła meteoryt w obie ręce i uniosła powoli blisko piersi, jakby trzymała jakieś delikatne leśne zwierzątko.

– Trzeba‌ postępować z nim ostrożnie – ostrzegła mnie. – Pamiętaj, że jest dużo cięższy, niż na to wygląda.

Wyciągnąłem‍ przed siebie dłonie złożone w płytką miseczkę. Byłem przygotowany na ciężar, ale nie na to, że będzie lodowaty. Moje dłonie były ciepłe, miałem więc wrażenie, jakby meteoryt wyjęto prosto z zamrażarki.

– Ale‌ zimny! – wzdrygnąłem się. – Czy to dlatego, że pochodzi z kosmosu?

Doktor‌ Weir znów się uśmiechnęła.

– Tak‌ naprawdę ma temperaturę pokojową. Tylko wydaje się zimny, bo jest świetnym przewodnikiem i absorbuje mnóstwo ciepła z twoich dłoni. A jeśli chodzi o jego genezę... Cóż, w tej kwestii właściwie możemy mieć prawie pewność. Najprawdopodobniej pochodzi ze stopionego rdzenia planetoidy zniszczonej w wyniku zderzenia miliardy lat temu. Wiesz, co to planetoida?

– Planetoidy‌ to duże głazy w kosmosie – odparłem. – „Sokół Millenium” musiał przelecieć przez całe pole planetoid, żeby uciec gwiezdnemu niszczycielowi Dartha Vadera.

Doktor‍ Weir pokiwała entuzjastycznie głową.

– Tak‍ jest, ale to się działo dawno, dawno temu w odległej galaktyce. W naszym systemie słonecznym większość planetoid, a są ich miliony, orbituje wokół Słońca w szerokim paśmie pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza.

Doktor‌ Weir narysowała schemat przedstawiający Słońce, planety i pas planetoid. Skala odbiegała od rzeczywistości, ale nie miało to znaczenia dla prezentacji.

– Jak‍ widzisz, Alexie, większość planetoid nigdy nie zbliża się do Ziemi, od czasu do czasu zdarza się jednak, że z jakiegoś powodu zostają wyrzucone ze swoich regularnych, stałych orbit. Uderzają w siebie jak kule do bilardu albo łapie je potężne przyciąganie Jowisza i w ten sposób wyruszają w podróż wokół Słońca zupełnie nową drogą. Jak pewnie wiesz, Jowisz jest ogromną planetą i ma niezwykle silne pole grawitacyjne. Część przechwyconych planetoid uderza w Jowisza, inne są wyrzucane bardzo daleko, poza nasz system słoneczny. Niektóre, naprawdę mały odsetek, stają się meteoroidami. Oznacza to, że wchodzą na orbitę, która znajduje się na bezpośrednim kursie kolizyjnym z Ziemią.

Doktor‌ Weir narysowała na schemacie przerywaną linię, która miała zobrazować hipotetyczną drogę lotu planetoidy przecinającą się z orbitą Ziemi. Doszedłem do wniosku, że nawet moja mama z zainteresowaniem obejrzałaby ten rysunek. Często opowiadała, jak to ruchy planet wpływają na wydarzenia na Ziemi, ale nigdy nie próbowała mi wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje. Doktor Weir zrobiła to dużo lepiej.

– W każdym‍ razie – ciągnęła – większość kolizyjnych planetoid jest niewielka i wyparowuje w górnych warstwach atmosfery. Tylko nieliczne, tak jak twoja, są wystarczająco duże i gęste, żeby się przebić i dotrzeć do Ziemi. Niektóre, a jest ich jeszcze mniej, mają ogromne rozmiary i ziemska atmosfera nie jest w stanie ich spowolnić. Takie planetoidy powodują niszczycielskie eksplozje, zostawiając po sobie potężne kratery. Naukowcy są prawie jednomyślni, że to właśnie meteor z pasa planetoid zgładził dinozaury.

Spojrzałem‌ na meteoryt wielkości pomarańczy spoczywający w moich dłoniach.

– Nie‌ jestem pewien, czy ten Kamień dałby radę zgładzić wszystkie dinozaury – rzuciłem sceptycznie.

Doktor‍ Weir długo tłumaczyła mi, że ten, który prawdopodobnie zabił życie na Ziemi, był znacznie, znacznie większy – możliwe, że miał nawet piętnaście kilometrów średnicy. Jego uderzenie doprowadziło do powstania fal wysokich jak góry, kwaśnych deszczy, pożarów i chmury pyłu, która otuliła całą planetę i przez kilka lat blokowała większość promieni słonecznych. Z tego meteoru nie zostały żadne resztki, bo eksplodował z siłą odpowiadającą wybuchowi stu teraton trotylu, ale pod wodami Zatoki Meksykańskiej wciąż istniał olbrzymi krater, który liczył sobie jakieś sześćdziesiąt pięć milionów lat. W skalnych próbkach stwierdzono również podejrzanie duże ilości irydu-193. Iryd-193 to jeden z dwóch stabilnych izotopów irydu, niezwykle rzadko spotykany na Ziemi, ale dość powszechnie występujący w składzie planetoid. Izotop ma coś wspólnego z masą atomową i niezwykle małymi cząsteczkami, nazywanymi neutronami – to mnie trochę skołowało, jednak doktor Weir mnie uspokoiła, mówiąc, że nie muszę rozumieć wszystkich niuansów. Generalnie chodziło o to, że odnalezienie irydu-193 w skale liczącej sześćdziesiąt pięć milionów było niepodważalnym dowodem słuszności rzeczonej hipotezy.

Bardzo‍ długo przetrawiałem te informacje.

– Doktor‌ Weir – odezwałem się w końcu – a czy lekarze znaleźli iryd-193 w mojej głowie? No wie pani, kiedy pobrali próbki. Bo to też byłby niepodważalny dowód.

Doktor‌ Weir wyglądała na zachwyconą tym pytaniem – stwierdziła, że właśnie tak rozumowałby na moim miejscu każdy naukowiec. Odpowiedź zaś brzmiała: owszem, próbki poddano wielu testom chemicznym i udało się potwierdzić obecność kilku metali charakterystycznych dla planetoid, takich jak żelazo, nikiel, kobalt i  m n ó s t w o  irydu-193.‌ Nie tyle, żeby zbudować świecę zapłonową, ale jak na ziemskie standardy wciąż bardzo, bardzo dużo – co oznaczało, że na 99,999 procent w moją czaszkę uderzył fragment meteorytu, a nie tynk z sufitu, jak sugerował sanitariusz z karetki. W ten sposób stałem się drugą osobą w historii świata, która odniosła poważne obrażenia na skutek uderzenia meteorytu.

Przepełniło‍ mnie poczucie dumy, ale też lekkiej obawy. Wciąż było jedno pytanie, które domagało się odpowiedzi.

– Doktor‌ Weir, co się stanie z moim meteorytem z żelaza i niklu? Musi go pani zabrać?

Doktor‌ Weir uśmiechała się w milczeniu przez kilka chwil.

– Cóż,‍ Alex, myślę, że decyzja należy do ciebie. Ja go nie potrzebuję. Zdobyłam tyle informacji i próbek, że przez następne pół roku na pewno nie będę się nudzić. Normalnie powiedziałabym, że tak piękny okaz musi trafić do muzeum, ponieważ z całą pewnością chciałoby go zobaczyć wielu ludzi. Ale to twoja decyzja. Jeśli chcesz go zatrzymać, proszę bardzo, należy do ciebie. I nie daj sobie wmówić, że jest inaczej!

Przytuliłem‍ meteoryt do piersi.

– Myślę,‌ że bardzo chciałbym go zatrzymać. Przynajmniej na razie.

I tak‍ też zrobiłem. Meteoryt przez pięć lat spoczywał na specjalnej półce w moim pokoju, aż w końcu, 20 czerwca 2009 roku, uznałem, że najwyższy czas podzielić się nim ze światem. Czułem, że to właściwy moment, ale do tego jeszcze dojdziemy. Myślę, że o moim Kamieniu powiedziałem już wystarczająco dużo. Jeśli chcecie sami go obejrzeć, droga wolna. Leży w szklanej gablocie na pierwszym piętrze Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, w sekcji o nazwie Skarbiec, jakieś sto metrów od dinozaurów.

KRÓLOWA‌ KIELICHÓW

Kiedy‍ już wszyscy lekarze jednomyślnie stwierdzili, że mój mózg doszedł do siebie, a kości czaszki regenerują się pod specjalną, absorbowalną płytką, wypuszczono mnie ze szpitala prosto w medialny młyn. Pierwsza pułapka czekała jakieś dwa metry od głównego wejścia, druga w samochodzie mamy, trzecia przed drzwiami domu, czwarta w tym samym miejscu następnego ranka, piąta przed sklepem mamy, szósta, kiedy zamykaliśmy sklep tego samego dnia... i tak dalej, i tak dalej, przez całe następne dwa dni. Wydawało mi się to dość zaskakujące, ale moja trzynastodniowa śpiączka pomogła sprzedać mnóstwo gazet. Co z tego, że przez dwanaście z tych trzynastu dni nic się nie działo? Z zaledwie kilku szczątkowych wzmianek zrodziło się morze spekulacji. Otóż zgodnie z wiarygodnymi (i anonimowymi) źródłami mój stan najpierw był krytyczny, później rozpaczliwy, następnie ciężki, ale stabilny, dalej niepewny, potem (przez dwanaście godzin) zaczął się poprawiać, aby znów zamienić się w niepewny i w końcu z każdym mijającym dniem w coraz bardziej beznadziejny – aż ostatecznie wszyscy uznali, że prawdopodobnie nigdy się nie obudzę. Mniej więcej w tym samym czasie otworzyłem oczy, uciekając ze ślepej uliczki, w jaką zostałem zapędzony.

Mimo‌ że dziennikarze nie mieli wstępu za mury szpitala – oczywiście nie licząc tych połamanych i cierpiących na przeróżne paskudne choroby – nie przeszkodziło to dziesiątkom „życzliwych ludzi” (czytaj: przyjaciołom rodziny i dalekim krewnym) stawiać się na oddziale w godzinach odwiedzin – a musicie wiedzieć, że nasza rodzina cieszy się przyjaźnią około trzech osób i nie ma żadnych znanych nam dalekich krewnych. Mama zadysponowała w recepcji, żeby nie wpuszczano nikogo bez jej wyraźnej zgody, i wszelkich interesantów sprawnie odsyłano. Z tego względu doniesienia na temat mojego stanu zdrowia opierały się wyłącznie na spekulacjach i były równie lakoniczne jak artykuły opisujące kolejne fazy śpiączki. Jednakże w ciągu tego tygodnia, gdy leżałem w szpitalu przytomny, media miały mnóstwo czasu na przygotowanie całej serii zasadzek.

Przez‌ szpitalny parking przedzieraliśmy się w ślimaczym tempie i kiedy dotarliśmy do ronda, mama stwierdziła, że nie odpowiem już na ani jedno pytanie i nie będę więcej pozować do zdjęć. Nie mogła powstrzymać dziennikarzy przed wystawaniem w pobliżu auta i grzebaniem w śmietniku pod domem, ale nie zamierzała robić ze mnie pieska wystawowego. Tylko raz mało brakowało, a złamałaby swoje postanowienie – na ostatnim etapie długiej, łazienkowej sagi, o której chyba też powinienem w tym miejscu wspomnieć.

Po‍ powrocie do domu z przerażeniem odkryłem, że dach łazienki został naprawiony i wyglądał teraz dokładnie tak samo jak przed wypadkiem. Tylko dzięki wycinkom prasowym mogłem na własne oczy zobaczyć rozmiar szkód wyrządzonych przez niecałe dwa i pół kilograma metalu, który podróżował z prędkością trzystu dwudziestu kilometrów na godzinę. Okazało się, że napraw dokonał kilka tygodni wcześniej miejscowy budowlaniec, który zaoferował swoje usługi zupełnie za darmo. Próbował skontaktować się z moją mamą tuż po wypadku, ale była wtedy w szpitalu i nie miała głowy do takich rzeczy. Na szczęście Stapletonowie, którzy odbierali pocztę i opiekowali się Lucy, przyjęli w naszym imieniu tę jakże hojną propozycję. Wtedy jednak przebudziłem się, a mama znowu mogła jasno myśleć. Natychmiast ogarnęła ją bezbrzeżna wdzięczność – powiedziała budowlańcowi, że nie pozwoli, by taki akt dobroci nie został odpowiednio nagrodzony. Łazienka wyglądała jak po bombardowaniu. Nie chodziło tylko o dziurę w dachu – trzeba było też położyć nowe kafle na podłodze i wymienić roztrzaskaną umywalkę. Koszty napraw musiały być znaczne, a ponieważ mieliśmy pełne ubezpieczenie, pozbawianie mężczyzny zarobku wydawało się niemądre.

Jak‍ łatwo się domyślić, to ta ostatnia informacja w końcu go przekonała. Wysłał mamie fakturę, a ona przekazała ją firmie ubezpieczeniowej. Dwa dni później dostaliśmy rozwlekły list, w którym poinformowano nas, że firma nie może i nie chce uregulować rachunku. Z powodu dziwnego niedopatrzenia dom był ubezpieczony na skutek pożaru, powodzi, zapadnięcia się gruntu, trzęsienia ziemi, terroryzmu, wandalizmu i żywiołów pogodowych, takich jak zamiecie, tornada i huragany, lecz nie dotyczyło to meteorytów, w rozumieniu umowy będących „interwencją boską”. Duża, działająca na skalę międzynarodową i dbająca o swoją reputację korporacja, która musi się liczyć z interesami akcjonariuszy i wypłacać premie pracownicze, nie może jednak w zgodzie z etyczną odpowiedzialnością zaspokoić roszczeń mamy – tym bardziej że wykonawca wszelkich napraw zgodził się pracować pro bono (ów szczegół, nagłośniony przez lokalne gazety, nie uszedł uwadze firmy).

– Interwencja‌ boska!? – wściekała się mama, zgniatając list w kulkę o gęstości gwiazdy neutronowej.

– Doktor‍ Weir uważa, że to była prawdopodobnie interwencja Jowisza – rzuciłem.

Przez‌ chwilę przyglądała mi się dziwnym wzrokiem.

– Wydaje‌ mi się, Lex, że to był akurat Mars.

Mama‌ często mówiła różne zagadkowe rzeczy i zwykle prośba o wyjaśnienie – które samo wymagałoby wyjaśnienia – była bezcelowa. Czasami człowiek potrafił zrozumieć, o co jej chodzi, a czasami nie. W tym wypadku w końcu udało mi się tego dowiedzieć. Mówiła o tarocie, karcie Wieży i jakimś naprawdę osobliwym proroctwie – ale na pełne wyjaśnienia przyjdzie wam jeszcze poczekać. Najpierw dokończmy sagę z dachem.

Moja‍ mama raczej nie ma skłonności do wybuchów gniewu – na co dzień lewituje w swojej odizolowanej bańce, jak dzieci z niesprawnym systemem immunologicznym, ale tamtego dnia, gdy dostała list od firmy ubezpieczeniowej, uniosła się słusznym gniewem. Czuła, że zostały jej trzy możliwości: 1) powiedzieć budowlańcowi, że jednak nie dostanie pieniędzy (od początku to wykluczałem; mama nigdy w życiu nie złamała danego słowa); 2) wziąć drugą pożyczkę pod zastaw domu; 3) sprzedać mnie i moją historię na wyłączność temu, kto zaoferuje najwięcej – i, jak już wspominałem, przez kilka godzin opcja trzecia wydawała się najmniejszym złem. Pracownicy kolorowych magazynów i przeróżnych firm medialnych od miesiąca nagrywali się na naszą automatyczną sekretarkę. Wystarczyło powiedzieć słowo, a pracownicy firmy „Richard i Judy” z radością pokryliby koszt naprawy dachu specjalną opancerzoną powłoką antymeteorytową. Sęk w tym, że dla mojej mamy problem nie miał wymiaru czysto finansowego. Mama czuła, że ubezpieczyciel nie dotrzymał warunków umowy, a już z pewnością złamał jej ducha – a to poważna sprawa. Wiedziałem, że nie spocznie, póki korporacja nie dostrzeże swojego błędu.

Przez‍ resztę wieczoru była jakaś cicha i zamknięta w sobie, a następnego dnia przy śniadaniu poznałem po jej mowie ciała, że wpadła na jakieś rozwiązanie. Jak się niebawem okazało, rozwiązanie miało postać szantażu, względnie wymuszenia, lecz z powodów wymienionych powyżej mama chyba nigdy nie patrzyła na to w takich kategoriach. Ona widziała jedynie sposób na wyrównanie deficytu w moralnej księdze rachunkowej.

O dziewiątej‌ zadzwoniła do firmy ubezpieczeniowej i powiedziała, co następuje: jeżeli oni (ubezpieczyciel) naprawdę wierzą, że nie powinni płacić za dach, ponieważ była to forma boskiego sądu, który spotkał naszą rodzinę – czego umowa niestety nie obejmowała – to być może powinni skontaktować się z mediami i przedstawić swoje stanowisko szerszej publiczności? Jeśli to zbyt wielki kłopot, chętnie zrobi to za nich.

Dzień‌ później otrzymaliśmy drugi list, z którego dowiedzieliśmy się, że choć ubezpieczyciel wciąż nie poczuwa się do odpowiedzialności w kwestii uszkodzeń dachu, w akcie dobrej woli zapłaci za remont. Mama odpisała, że naprawdę wątpi w szczerość tego aktu, ale jest gotowa pogodzić się z takim werdyktem – i przy okazji chciałaby zasugerować, żeby w przyszłości firma inaczej formułowała zapisy w dokumentach. Wciąż była zła z powodu tej „interwencji boskiej”, i z pewnością szybko jej nie przejdzie.

*

Niezależnie‌ od tego wszystkiego – po tym, jak obudziłem się ze śpiączki, wyszedłem ze szpitala, umknąłem mediom i na własne oczy ujrzałem satysfakcjonujący finał kryzysu dachowego – nadeszły letnie wakacje, a mama nie miała pojęcia, co ze mną zrobić. Ponieważ pracowała w sklepie w pełnym wymiarze godzin sześć dni w tygodniu – i robiła to, odkąd pamiętam – problem nie był szczególnie nowy. Jednakże tym razem konieczność pilnego nadzoru nad moją osobą wydawała się jednym z jej priorytetów. Rozumiałem, dlaczego nie chce pozostawiać mnie bez opieki, ale w mojej ocenie najlepsze rozwiązanie było zarazem najprostsze – i na dodatek tak oczywiste, że nie mogłem wyjść ze zdumienia, dlaczego sama na to nie wpadła.

– Naprawdę‍ nie pojmuję, dlaczego nie zostawisz mnie w domu z Lucy – powiedziałem. – Jest tu właściwie od rana do wieczora. Nie będę sam.

– Lex,‌ to najbardziej niemądra rzecz, jaką dziś powiedziałeś – stwierdziła mama.

– Wcale‌ nie taka niemądra – burknąłem.

– Naprawdę‌ trudno uznać Lucy za odpowiednią opiekunkę.

– Ona‍ będzie mieć na oku mnie, a ja ją. Na wypadek gdyby znów przyszło jej do głowy zachodzić w ciążę.

Usłyszawszy‍ te słowa, Lucy odwróciła się i zgromiła mnie wzrokiem.

Mama‌ parsknęła.

– Lex,‍ oboje wiemy, że niewiele możemy zrobić, jeśli Lucy uzna, że chce być w ciąży.

– No‌ tak, ale gdyby miała towarzystwo...

– Lex!

Mama‌ rzuciła mi spojrzenie z gatunku: „Uważam temat za wyczerpany”. Podczas naszej rozmowy Lucy wstała z krzesła i ruszyła do drzwi z buntowniczo zadartym nosem. Parę sekund później usłyszałem trzask klapki dla kotów. Cała Lucy! Nigdy nie zachowywała się jak kotka – nie widziałem, żeby kiedykolwiek wspinała się na drzewo czy uganiała za ptakiem – i odkąd sięgam pamięcią, zawsze traktowałem ją jak starszą siostrę. Wiem, że to brzmi dziwnie, ale weźcie pod uwagę, że nasza rodzina jest naprawdę mała. O ile informacje, które posiadam, są prawdziwe, nie mam rodzeństwa ani ojca. Nie mam także żyjących dziadków, babć, wujków ani ciotek, a tym samym żadnych kuzynów. Jesteśmy tylko mama, ja i Lucy. Zatem to chyba nic zaskakującego, że dorastając w takim środowisku, postrzegałem Lucy jako pełnoprawnego członka naszej rodziny, którą nawet w wyobraźni bałbym się uszczuplić. W dodatku, na co już wskazywałem, było dość oczywiste, że Lucy zapatruje się na to podobnie. W tamtym czasie miała już za sobą cztery mioty, a w dniu, w którym to piszę – aż dziewięć. Niektórym może się to wydawać nieprawdopodobne, ale pamiętajcie, że koty są płodne przez całe swoje życie i mogą się rozmnażać kilka razy w roku. Światowy rekord pod względem liczby kociąt urodzonych przez jedną matkę wynosi czterysta dwadzieścia.

Niestety‍ jeśli Lucy naprawdę liczyła, że uda jej się powiększyć naszą rodzinę, to stała na przegranej pozycji. Mama nie brała pod uwagę sterylizacji, bo uważała taki zabieg za niezgodny z naturalnym porządkiem rzeczy, ale nie zamierzała też zatrzymywać żadnego malucha – ani długo-, ani krótkowłosego, ani kocura, ani kotki, ani białego, ani czarnego czy, skoro już o tym mowa, o jakimkolwiek innym umaszczeniu. W żadnym z przypadków nie dało się ustalić ojcostwa, czego efektem była niesamowita mieszanka genetycznych odmian. Te wariacje zwykle wpływały na czas, jaki kociaki spędzały na wystawie sklepu – ogólnie te długowłose znikały szybciej niż krótkowłose, bo uważano je za  r o d o w o d o w e.  Ale‍ jeśli mam być szczery, te postrzępione z krótszą sierścią zwykle sprawiały wrażenie przyjaźniejszych i bardziej skorych do zabawy. Te, które dziedziczyły po matce długi, biały włos, odznaczały się taką samą jak ona powściągliwością, co sugerowało, że między tymi cechami istnieje bezpośrednia zależność. Oczywiście to tylko spekulacje, nie zajmuję się genetyką kotów.

Głównie‍ chodzi mi o to, że mama nie uznała Lucy za kompetentną opiekunkę na czas letnich wakacji. Po całym tym zamieszaniu ze śpiączką najwyraźniej nie chciała spuścić mnie z oczu nawet na pięć minut, co uważałem za nieuczciwe i mało rozsądne. Później, kiedy doktor Weir przysłała mi książkę na temat meteoroidów, meteorów i meteorytów, udało mi się ją przekonać, że szansa na ponowne trafienie meteorytem, drugie w ciągu całego życia, wynosi jeden do czterech trylionów (cztery i osiemnaście zer), a jej opieka w żaden sposób nie wpływa na prawdopodobieństwo i jeśli naprawdę chce mnie chronić, będzie musiała zamknąć mnie w metalowej skrzyni w piwnicy. Powtarzałem tę mowę w głowie chyba z dziesięć razy, zanim ją w końcu wygłosiłem – uwierzcie, była naprawdę dopieszczona. Moim zdaniem niczego nie dało się poprawić – ani samych argumentów, ani sposobu ich przedstawienia. Tyle że liczba zer nie zrobiła na mamie wrażenia i każdego dnia musiałem z nią jeździć do pracy. Miałem dwie opcje: sklep albo Stapletonowie, a powiem wam w sekrecie, że to nie była zbyt dobra alternatywa. W efekcie prawie całe lato spędziłem w sklepie mamy.

Czasem‌ mogłem pomagać jej w drobnych obowiązkach, takich jak ustawianie towaru na półkach czy liczenie reszty, a kiedy wróżyła z kart, odpowiadałem za oświetlenie i świece. Zwykle musiałem jednak siedzieć cicho i czytać – za ladą albo, jeśli mi się poszczęściło, na górze, w mieszkaniu Justine i Sam (to zdrobnienie od Samanthy). Justine też pracowała w sklepie. Jeśli chodzi o Sam, nie jestem pewien, co właściwie robiła. Sporo młodsza od Justine, spędzała w mieszkaniu większość czasu. Kiedy miałem sześć lat, mama wytłumaczyła mi, że Sam i Justine są lesbijkami. Oznaczało to, że wolą własne towarzystwo od towarzystwa mężczyzn (na szczęście w tak młodym wieku nie zaliczałem się w poczet mężczyzn, dlatego traktowały mnie z dużą tolerancją). Gdy zapytałem mamę, czy jest lesbijką – wydawało mi się, że ona też woli Sam i Justine od mężczyzn – ze śmiechu prawie dostała ataku konwulsji. Potem wyjaśniła mi, że obecnie nie zabiega zbytnio o towarzystwo mężczyzn  a n i  kobiet,‌ ponieważ żyje „w strzemięźliwości”. Tego też nie umiała mi wyjaśnić, a wertowanie słownika nie przyniosło pożądanych rezultatów. Na pewno poszukiwanego słowa nie było tam, gdzie się go spodziewałem, czyli między „strzemię” i „strzepnąć”.

Bez‌ obaw, w wieku dziesięciu lat wiedziałem już, co mama miała na myśli. Chodziło jej o to, że w naszej rodzinie tylko kot mógł liczyć na seks.

Sklep‌ mamy, Królowa Kielichów, znajduje się w alejce odchodzącej od Glastonbury High Street. Królowa Kielichów to jedna z kart tarota – być może niektórzy z was już to wiedzą, szczególnie ci, którzy oglądali Żyj‌ i pozwól umrzeć. Tak się składa, że ten film to jedna z nielicznych rzeczy, co do których zawsze się z mamą zgadzamy. Oboje uważamy, że to najlepszy obraz z udziałem Bonda. Mamie podobały się wszystkie wstawki o tarocie i voodoo, a mnie ta scena, w której główny szwarccharakter połyka pocisk ze sprężonym powietrzem i wybucha nad basenem z rekinami. Chociaż to było przed tym, jak zostałem pacyfistą.

Tak‌ czy inaczej, jeśli widzieliście ten film, możecie pamiętać, że Królowa Kielichów w pozycji odwróconej oznacza zdradliwą, podstępną lub zmienną kobietę. W pozycji zwykłej – czyli takiej, w jakiej pojawiła się na szyldzie sklepu – przedstawia jednak jej zupełne przeciwieństwo, mianowicie kobietę obdarzoną wiedzą i wrażliwością, wyjątkową intuicją, wizją i tak dalej. To właśnie ten zestaw cech mama miała na uwadze, wybierając nazwę dla sklepu.

Parter‍ tworzą cztery pomieszczenia: większe z frontu i mniejsze na tyłach, magazynek oraz toaleta. W pokoju frontowym sprzedajemy książki na temat wikki, astrologii, numerologii, wróżenia, runów, no i, rzecz jasna, tarota. Można u nas też kupić talie tarota i akcesoria do tarota, świece, kryształy, kadzidła, olejki i mikstury. Większość z tych olejków i mikstur mama przygotowuje samodzielnie, chociaż nie w kotle, tylko w siedmiolitrowym garnku.

W tylnym‍ pomieszczeniu, niewiele większym od magazynu, zawsze panuje półmrok. Mama wróży tam z kart. Znajdującego się tam pojedynczego okna nigdy się nie otwiera, a ściany są pomalowane na kolor zaschniętej krwi. Jak wspominałem, mama woli światło świec od elektryczności, bo dzięki niemu lepiej wyczuwa paranormalne wibracje – a poza tym świece tworzą odpowiednią atmosferę. Bez nich – no i, ma się rozumieć, bez stolika do tarota obleczonego czarnym jedwabiem – pomieszczenie wyglądałoby na to, czym w rzeczywistości jest, czyli na czerwony schowek o niezbyt imponujących rozmiarach.

Ze‌ względu na powierzoną mi rolę, jaką było czuwanie nad świecami, mama często pozwalała mi siedzieć w pokoju podczas stawiania tarota, choć musicie wiedzieć, że nie jest to standardowa procedura. Tarot wymaga ogromnego skupienia i zazwyczaj udział kogoś niezainteresowanego bezpośrednio wróżeniem prowadzi do niepotrzebnego rozkojarzenia osoby czytającej z kart, jak i tej, która zadaje pytania. Mną jednak nikt nie zaprzątał sobie głowy. Może to dlatego, że większość dorosłych nie uważa dziecka za pełnoprawnego obywatela? Siedziałem sobie cichutko w kącie i łatwo mnie było przeoczyć, a gdy nadchodził czas, by zająć się świecami, wszystko robiłem powoli i z rozmysłem, tak jak uczyła mnie mama. Dzięki temu nie zakłócałem intymnej atmosfery odczytu. Jeśli już, to raczej dodawałem coś od siebie, niczym jakiś dziwny, niemy goblin, który wyłaniał się w odpowiedniej chwili z mroku, żeby wzniecić drżące płomienie. Dopóki nie dotykałem kart (a nie mogłem tego robić Pod Żadnym Pozorem), dopóty nie było zbyt dużego ryzyka, że moja obecność zakłóci przebieg spotkania.

Mama‌ zwykle przeprowadzała trzy, cztery seanse w tygodniu, i to jeszcze przed moim wypadkiem. Później – a konkretnie po wywiadzie, którego udzieliła dla „Psychic News” – klienci‍ zaczęli walić drzwiami i oknami. Przez pewien czas przyjeżdżali naprawdę z daleka, żeby wziąć udział w czterdziestominutowym spotkaniu z mamą.

Gdybyście‌ mieli jakieś wątpliwości, „Psychic News” nie jest gazetą, która opisuje najważniejsze wydarzenia przyszłego tygodnia – to miesięcznik o nowinkach w świecie jasnowidztwa. Mama zgodziła się na udzielenie wywiadu kilka miesięcy po moim przebudzeniu ze śpiączki, długo po wygaśnięciu resztek zainteresowania moją historią ze strony zwykłej prasy.

Nie‍ muszę chyba dodawać, że ze wszystkich dziwnych artykułów napisanych na temat mojego wypadku ten z „Psychic News” był najdziwniejszy. To w nim mama ujawniła, że przewidziała całą katastrofę. Oczywiście nie zdawała sobie z tego sprawy aż do chwili, gdy w końcu do niej doszło – to był pierwszy z powodów, dla których nie mogła przedsięwziąć żadnych środków zaradczych. Drugi był taki, że wypadku zwyczajnie nie można było uniknąć.

Choć‌ byłem obecny na rzeczonym seansie, dokładnie osiem dni przed uderzeniem meteorytu, moje wspomnienia tamtych chwil trafiły do szpitalnego odkurzacza. Dlatego warto mieć na uwadze, że poniższy przekaz pochodzi w całości od mojej mamy. Innymi słowy, potraktujcie go z przymrużeniem oka.

W rolę‌ osoby zadającej pytania wcieliła się pani Coulson, stała klientka Królowej Kielichów. Umawiała się na spotkania raz na kilka miesięcy, zwykle po to, żeby poradzić się w jakiejś konkretnej sprawie. Wróżenie z tarota nie polega tylko na przewidywaniu odległej przyszłości. Mnóstwo ludzi zadaje proste pytania: o karierę, związek albo sytuację finansową. Wyjątkowo pani Coulson nie pojawiła się u nas z żadnym takim problemem. Przechodziła akurat zadziwiająco spokojny okres swojego życia i poprosiła mamę o szerszą analizę sił oddziałujących na jej egzystencję, najlepiej ze wskazówkami, czego spodziewać się po nadchodzących tygodniach. Pani Coulson nie była zwolenniczką niespodzianek.

Ponieważ‍ mama miała duże doświadczenie w czytaniu z kart, potrafiła przekazywać część złych wieści w sposób, który nie budził u słuchacza niepokoju. Na panią Coulson nie czekały jednak żadne  l e p s z e  wiadomości,‍ a zminimalizowanie efektu tych gorszych było nie lada wyzwaniem. W retrospektywnym wywiadzie mama stwierdziła, że nie tylko był to najgorszy rozkład kart, jaki kiedykolwiek widziała, ale wręcz najgorszy, jaki można sobie wyobrazić. Kilka lat później udało mi się obliczyć prawdopodobieństwo wylosowania określonej kombinacji siedmiu kart tarota (z tylu korzystała wtedy mama) – wynosi ono nieco ponad milion miliardów do jednego. Na tej podstawie mogę posunąć się o krok dalej i stwierdzić, że – jeśli mama mówiła prawdę – konfiguracja kart tamtego dnia była najgorsza w historii świata i pozostanie taka aż po kres ludzkiej cywilizacji.

Panuje‌ dość powszechne przekonanie, że w rozkładach tarota najgorszą kartą jest Śmierć. To nieprawda, choć łatwo zrozumieć, skąd bierze się to błędne przekonanie. W większości talii, tych z tradycyjnymi ilustracjami zaczerpniętymi ze średniowiecznych iluminacji, Śmierć przedstawia się w znajomych szatach: jako kostuchę w kapturze, która idzie przez wyniszczony krajobraz uzbrojona w kosę, którą rozgarnia czaszki zmarłych. Wystarczy jednak przyjrzeć się bliżej, żeby zobaczyć coś jeszcze: na szlaku jej przemarszu wyrastają małe kiełki. Dlatego oznacza ona po prostu zmianę, a często odrodzenie – koniec jednej rzeczy i początek drugiej.

Tymczasem‍ te  n a p r a w d ę  złe‌ karty mają zwykle dość niewinne nazwy, jak chociażby Wieża, która zawsze przepowiada katastrofę – obrazek przedstawia tytułową konstrukcję, w którą uderza grom z jasnego nieba. Często towarzyszą mu dwie postaci spadające głową w dół. Nie muszę chyba dodawać, że pani Coulson wyciągnęła właśnie Wieżę. Poprzedziła ją odwrócona karta Rydwanu, wskazująca na nagłą i tragiczną w skutkach utratę kontroli, oraz Księżyc, zapowiedź strachu, urojeń i złych astrologicznych wpływów.

– Jest‌ pani spod znaku Raka, zgadza się? – zapytała mama zadziwiająco opanowanym głosem.

Pani‌ Coulson potwierdziła.

– Hm,‍ tak. To... interesujące.

– To‍ znaczy? – pani Coulson drgnęła nerwowo, zaciekawiona.

– Mars‌ jest obecnie w Raku – wyjaśniła mama. – Jest też powiązany z Wieżą, tak jak Rydwan przynależy tradycyjnie do Raka. Obawiam się, że nie mamy tu do czynienia ze zbiegiem okoliczności. To może być dla pani miesiąc próby, ale po dwudziestym trzecim, gdy już Mars przesunie się w stronę Lwa, sytuacja powinna się poprawić.

Dodawszy‌ pani Coulson otuchy tą skąpą obietnicą, mama przewróciła następną kartę i w jednej chwili pobladła o kilka odcieni.

– Dziewiątka‍ Mieczy – oznajmiła, kiedy odzyskała kontrolę nad głosem.

– To‌ chyba zły znak? – pani Coulson przełknęła głośno ślinę.

– Cóż,‌ nie jest to najszczęśliwsza karta – ominęła pytanie mama – ale też nie najgorsza w talii. Powinnyśmy przejść do rozwiązania, zanim wydamy jakikolwiek werdykt.

Po‍ tych słowach mama szybko odsłoniła ostatnią kartę, odwróconą Dziesiątkę Mieczy.  T o  jest‍ najgorsza karta w talii – stanowi kolejny znak nadciągającej zguby, z tą różnicą, że w przeciwieństwie do karty Śmierci często oznacza dosłowny zgon. Zarejestrowawszy ostatni element układanki, umysł mamy dwoił się i troił, by zamienić leżącą na stole katastrofę w pięciominutowe podsumowanie, które nie przyprawi biednej kobiety o zawał serca. Tyle dobrze, że karty nie zawierały wielu konkretów, rzecz niezwykła w wypadku odczytów tarota. Mamie ukazało się kilka wyraźnych sygnałów klęski, lecz w takim układzie była to klęska nienazwana. Co więcej, karta w pozycji teraźniejszości, która powinna dostarczyć jak najwięcej dokładnych informacji na temat natury pytania, wprawiła ją w solidną konsternację. Przedstawiała Pazia Denarów, który zwykle przepowiada poważnego, pracowitego młodego mężczyznę, bliskiego przyjaciela lub krewnego. Sęk w tym, że pani Coulson – singielka z czterdziestoma pięcioma wiosnami na karku – nie miała bliższej rodziny, jej jajniki z pewnością znajdowały się już w stanie zaniku. W jej życiu nie istnieli młodzi mężczyźni i w tej materii nie zapowiadało się na jakiekolwiek zmiany.

Ostatecznie,‍ już po interpretacji układu kart, odpowiedziach na niezliczone pytania oraz bezowocnym drapaniu się po głowie, podsumowanie brzmiało następująco:

W najbliższej‌ przyszłości dojdzie do jakiegoś niefortunnego wypadku, całkowicie nieoczekiwanego i pozostającego poza wszelką kontrolą. Wypadek ten może mieć związek z młodym mężczyzną albo wiadomością, która z pozoru wyda się szczęśliwa – pani Coulson nie powinna ufać ani temu pierwszemu, ani tej drugiej. Może też chodzić o jakąś złą decyzję, podjętą w odległej przeszłości. W dłuższej perspektywie pani Coulson musi się przygotować na trudne czasy oraz, siłą rzeczy, na sporą dozę niepewności.

Oczywiście‌ w głębi duszy mama obawiała się najgorszego. Czule i długo obejmowała panią Coulson, zanim pozwoliła jej wyjść. Dręczyły ją wyrzuty sumienia, że przyjęła od kobiety pieniądze, ale czy miała inne wyjście? Odmowa wypadłaby niezwykle złowieszczo, a sam gest wydawał się daremny, bo według wszelkiego prawdopodobieństwa, pani Coulson zostało nie więcej niż jedenaście dni życia.

Teraz‌ już z mamą wiemy, że pominąwszy jeden czy dwa szczegóły, przepowiednia okazała się niezwykłe trafna. Tylko jak wyjaśnić, że została skierowana do niewłaściwej osoby? Mama później wielokrotnie pytała, czy istnieje jakakolwiek, najmniejsza choćby szansa, że przed postawieniem tarota bawiłem się kartami, zamiast przygotować świece. Z powodu mojej amnezji nie byłem w stanie zaspokoić jej ciekawości. Mogłem tylko zapewnić solennie, że pamiętam o naczelnej zasadzie: kart nie dotyka się Pod Żadnym Pozorem.

Nie‍ zaryzykuję własnej opinii na temat szerszego znaczenia przedstawionych tu wydarzeń. Na koniec chciałbym tylko podsumować fakty, tak jak mi je przedstawiono.

Moja‌ mama odkryła tragiczny układ kart tarota – zdecydowanie najgorszy, jaki kiedykolwiek widziała – a niedługo później trafił mnie grom z jasnego nieba. W tym czasie pani Coulson przeżyła raczej nudny i bezbarwny tydzień.

Kilka‌ miesięcy później, po wielu dniach głębokiej zadumy, mama wciąż przetrawiała w myślach wspomnienia z  t a m t e g o  incydentu‍ i powoli dochodziła do wniosku, że obecność jej syna na odczytach przestała być pożądana. Nie chodziło tylko o to, że mój umysł dojrzewał, a jego parapsychiczne wibracje stawały się coraz bardziej nachalne. Był jeszcze jeden powód, który podpowiedziała jej intuicja. Przy paru okazjach, kiedy akurat w sklepie nic się nie działo, udawało mi się zauważyć, jak obserwuje mnie z zafrasowaną miną i zmarszczonym czołem – aż w końcu któregoś dnia podeszła i bez ogródek zapytała, czy chcę jej coś powiedzieć. Od czasu do czasu zwracała się do mnie z tym niepokojącym pytaniem, a ja czułem się najlepiej, mogąc zaprzeczyć i zamknąć temat. Tym razem jednak okoliczności były nadzwyczajne – wiedziałem, że mama nie da mi spokoju, dopóki naprawdę dogłębnie nie rozważę sprawy.

Po‍ kilku chwilach zdecydowałem się wyznać, że miewam ostatnio zabawne sny.

– Jakie‌ sny? – zapytała z przejęciem.

– Jakbym‌ marzył na jawie – odparłem. – Ale tak... inaczej.

Po‌ wyrazie jej twarzy zorientowałem się, że nie takiej odpowiedzi oczekiwała. Spróbowałem jeszcze raz.

– No‍ i była jeszcze ta dziwna sytuacja... – rzuciłem z lekkim wahaniem.

Mama‍ kiwnęła głową, zachęcając mnie do dalszych zwierzeń.

– Kiedy‌ szedłem do magazynku, wydawało mi się, że czuję swąd palonych świec dolatujący z pokoju obok – wyjaśniłem. – Ale kiedy to sprawdziłem, wszystkie były zgaszone.

Zdawałem‌ sobie sprawę, że trochę zbagatelizowałem to zdarzenie, ale pocieszała mnie myśl, że dzięki temu mama nie będzie mnie zadręczać pytaniami.

– To‍ pewnie nic takiego – zakończyłem.

– Wręcz‍ przeciwnie. – Bruzdy na jej czole pogłębiły się. – To z pewnością  c o ś.

– To‌ znaczy? Jakie coś? – mruknąłem dość ostrożnie.

– Coś‌ ważnego.

Po‌ raz kolejny intuicja mamy okazała się potężną siłą. Mniej więcej sześć miesięcy po moim wypadku, w wieku jedenastu lat i trzech miesięcy, dostałem pierwszego ataku padaczki.

BURZE‌ ELEKTRYCZNE

Wydarzyło‌ się to około dziewiątej wieczorem w któryś dzień powszedni, niedługo po świętach Bożego Narodzenia. Mama usłyszała taki dźwięk, jakby na dom znów spadł meteor, tyle że znacznie mniejszy – a to ja przewróciłem się w kuchni. Dla pewności zerknąwszy na sufit, przyklękła obok mnie i trzymała mi głowę, podczas gdy ja trząsłem się i toczyłem pianę z ust z wywróconymi oczami, tak że było mi widać tylko białka. Oczywiście nie miałem świadomości samego ataku, bo wcześniej straciłem przytomność i odzyskałem ją dopiero parę minut po ustaniu konwulsji. Pamiętałem tylko, że szedłem do kuchni po szklankę mleka. Później potwornie bolała mnie głowa, jakby ktoś tłukł młotem wewnątrz mojej czaszki. Było mi zimno i czułem, że spodnie od piżamy są przemoczone. W trakcie ataku musiałem stracić kontrolę nad pęcherzem. Powiedzmy sobie szczerze, napad padaczki nie jest zbyt eleganckim wydarzeniem.

Doktor‍ Dawson, który mieszkał po drugiej stronie ulicy, przyszedł mnie zbadać jakieś dziesięć minut później. Podał mi diazepam – lek uspokajający, który powoduje senność, ale jednocześnie pomaga zapobiegać atakom. Potem umówił nas na wizytę następnego dnia w swoim gabinecie. Od razu postawił diagnozę, że dostałem napadu padaczki. Mimo to uważał, że muszę trafić do szpitala na dodatkowe badania.

Tym‍ razem nie skierowano mnie do szpitala okręgowego w Yeovil – musiałem jechać do Bristol Royal Infirmary, bo tam mieli świetny sprzęt i mnóstwo specjalistów. Lekarz, który rozmawiał ze mną i z mamą, zarówno przed badaniami, jak i po nich, nazywał się doktor Enderby i miał aż trzy specjalizacje. Był neurologiem, ekspertem od padaczki, w szczególności dziecięcej. Prawdopodobnie mogę dzisiaj mówić o ogromnym szczęściu, że trafiłem pod jego skrzydła. Niewielu lekarzy w kraju wiedziało tak dużo na temat tej choroby.

Myślę,‌ że w tym miejscu powinienem poświęcić doktorowi Enderby’emu nieco więcej miejsca, ponieważ przez kolejne lata odgrywał on ważną rolę w moim życiu.

Bardzo‌ go lubiłem. Z drugiej strony lubiłem też większość lekarzy i naukowców, których poznałem – a było ich całkiem sporo. W tamtym czasie, czyli gdzieś między dziesiątym a jedenastym rokiem życia, mogło się wydawać, że kolekcjonowałem te znajomości tak jak inne dzieciaki naklejki z piłkarzami. Próbuję jednak powiedzieć, że od początku naszych relacji ja i doktor Enderby mieliśmy ze sobą wiele wspólnego – i to pomimo tego, że on był wybitnym neurologiem, a ja uczniem szkoły podstawowej.

Na‌ przykład tak jak ja doktor Enderby także nie narzekał na nadmiar włosów. Ja miałem łysinę, bo po wypadku włosy nad prawym uchem już nigdy nie rosły mi tak jak powinny i został tam łysy placek. Mama twierdziła, że prawie go nie widać i muszę dać im szansę na powrót do dawnej świetności – wystarczy kilka miesięcy, żeby zasłoniły ten mały mankament. (Nigdy nie przepadała za krótkimi włosami). Prawda jest jednak taka, że po wypadku czułem się dość nieswojo, kiedy włosy osiągały długość mniej więcej dwunastu milimetrów. Bardziej przeszkadzał mi nieregularny sposób ich odrastania niż sama blizna. Właśnie dlatego od czasu wypadku zawsze ścinałem się na jeżyka. Kupiłem sobie nawet maszynkę do golenia, używam jej średnio co trzy tygodnie.

Oczywiście‍ moja łysina miała zupełnie inny charakter niż łysina doktora Enderby’ego. Ja wciąż mogłem zapuścić włosy, gdyby naszedł mnie taki kaprys, a doktor Enderby pożegnał się z tą możliwością dawno, dawno temu. Zaczął tracić włosy w wieku osiemnastu lat i jeszcze przed zakończeniem nauki w akademii medycznej jego głowa świeciła łysiną. W moim wypadku, tak jak w wypadku Lexa Luthora, brak włosów wynikał z tragicznego zdarzenia; w wypadku doktora Enderby’ego zaś z wady genetycznej. Nie musiał nawet badać swojego DNA, żeby to stwierdzić, bo obaj jego bracia – również lekarze w Bristol Royal Infirmary – też wyłysieli. Doktor Enderby (neurolog – Enderby Pierwszy, jak o nim myślałem, mimo że był najmłodszy w rodzinie) powiedział mi, że on i jego bracia zawarli umowę, by nigdy nie spotykać się na terenie szpitala. Dlaczego? Ponieważ dla wielu pacjentów hospitalizacja to raczej przykre przeżycie, a widok trzech łysych lekarzy z identycznymi plakietkami tylko pogorszyłby sprawę. Doktor Enderby potrafił być naprawdę zabawny, kiedy się tylko trochę postarał.

Był‌ także, na swój własny sposób, nie mniej osobliwym człowiekiem niż doktor Weir. Praktykował buddyzm. Oznaczało to, że nie wierzył w Boga, niebo i tak dalej, ale mimo to uważał, że powinniśmy być dla siebie mili, bo to najlepszy sposób, żeby przejść przez życie. Według niego regularna medytacja czyniła człowieka mądrzejszą i lepszą istotą (choć nie był to najważniejszy powód, dla którego polecił ją mnie). Twierdził, że medytacja pomaga czerpać siłę z wewnętrznych źródeł, by kultywować szczęście i sprawnie poruszać się w labiryncie życiowych trosk, a w pozbawionym przez bogów świecie buddyzmu umiejętność polegania na wewnętrznych zasobach jest szczególnie istotna.

Pogląd‌ doktora Enderby’ego na Boga i medytację bez wątpienia współgrał z jego stosunkiem do ludzkiego mózgu. Na ścianie jego biura wisiała zabawna tabliczka z krętym, czarnym pismem pełnym zawijasów, jakby ktoś kreślił litery odręcznie:

Mózg‍ jest tylko Boga ciężarem –

Jeśliby‍ Zważyć – Funt do Funta –

Tyle‌ się będą różnić – jeśli wcale –

Ile‌ od Dźwięku różni się Nuta –[1]

Kiedy‌ zobaczyłem ją po raz pierwszy, nie miałem bladego pojęcia, jak rozumieć ten wiersz ani skąd się wzięły te wszystkie myślniki i wstawione przypadkowo wielkie litery. (Profesor Treadstone, mój nauczyciel angielskiego, zaznaczyłby na czerwono każdą z nich). Mimo to tekst spodobał mi się od razu.

Kiedy‌ w końcu kilka lat później odważyłem się zapytać, skąd pochodzą te słowa, doktor Enderby odpowiedział, że to ostatnia zwrotka z wiersza bardzo starej i bardzo martwej poetki amerykańskiej Emily Dickinson. Poprosiłem, by wyjaśnił mi jego znaczenie, ale on zamiast tego zapytał, jak ja go rozumiem.

– Sam‍ nie wiem – odparłem po kilku sekundach drapania się po szczecinie porastającej moją głowę. – Rozumiem słowa, ale razem nie mają dla mnie większego sensu.

– Hm –‌ mruknął doktor Enderby, po czym sam podrapał się po  s w o j e j  głowie. –‌ No dobrze, a jak sądzisz, czym różni się nuta od dźwięku?

– Chyba‍ się tak bardzo nie różnią. Dźwięk to dźwięk, a nuta to też rodzaj dźwięku, to taka dźwiękowa sylaba w muzyce. – Nie byłem tak do końca zadowolony z tych swoich wyjaśnień, ale doktor Enderby chyba mnie zrozumiał.

– Może‍ właśnie o to chodzi – stwierdził. – Może wcale się nie różnią. Tak jak Bóg nie różni się od mózgu.

– Jak‌ to możliwe, że Bóg nie różni się od mózgu? – zmarszczyłem brwi.

Doktor Enderby uśmiechnął się i poprawił okulary.

– No cóż, mózg każdego człowieka tworzy pełny, unikalny wszechświat, który zawiera wszystko, co znamy: wszystko, co widzimy i czego dotykamy, wszystko, co czujemy i co pamiętamy. W pewnym sensie mózg tworzy naszą rzeczywistość. Bez mózgu nie ma nic. Niektórzy uważają taki pomysł za przerażający, ale według mnie on jest raczej piękny. Właśnie dlatego powiesiłem tabliczkę w tym miejscu. Żeby codziennie sobie o tym przypominać.

Wyznałem szczerze, że trochę się w tym pogubiłem. W takim razie co z buddyzmem?

– Kiedy patrzę na ten tekst, Bóg jest tylko metaforą – odpowiedział doktor Enderby.

– Czyli wcale pan nie myśli, że to Bóg stworzył mózg?

– Nie, nie myślę tak – przyznał. – Myślę, że to mózg stworzył Boga. A wszystko dlatego, że ludzki mózg, choć wspaniały, nie jest niezawodny, o czym obaj doskonale wiemy. Zawsze szuka odpowiedzi, ale nawet wtedy, gdy działa bez zarzutu, rzadko są one bezbłędne, szczególnie w przypadku ważkich i trudnych pytań. Właśnie dlatego musimy go pielęgnować, zapewnić mu przestrzeń do rozwoju.

To była istota słów doktora Enderby’ego. Jego mózg spędzał niesamowicie dużo czasu na myśleniu o mózgu.

Podczas tamtego spotkania doktor Enderby powiedział, że mój pierwszy napad prawdopodobnie wcale nie był pierwszy – raczej szósty, siódmy, trzynasty albo nawet dwudziesty trzeci, nikt nie umiał tego dokładnie policzyć. Jak już wspominałem, w trakcie tych kilku miesięcy poprzedzających upadek w kuchni nachodziły mnie czasami dziwne, oderwane myśli, w których pojawiały się obrazy i dźwięki, a często także tajemnicze zapachy. Ignorowałem je, traktując jak marzenia na jawie, mimo że bardziej przypominały sny – krótkie, osobliwe, które zaczynały się bez ostrzeżenia i równie niespodziewanie przechodziły na powrót w rzeczywistość. W dodatku stały się na tyle częste i intensywne, że sprowokowały niewybredne komentarze w szkole, gdzie zdiagnozowano u mnie „problemy z koncentracją”.

Kiedy opowiedziałem o tym doktorowi Enderby’emu, stwierdził, że były to „klasyczne” objawy napadów częściowych, które mają źródło w płacie skroniowym mózgu. Zwykle w takiej sytuacji zapytałby mnie, czy w ciągu ostatnich osiemnastu miesięcy doznałem jakiegoś poważnego urazu głowy, ale w moim wypadku nie było to konieczne. Po pierwsze, widział bliznę, a po drugie, słyszał o meteorze.  W s z y s c y  o nim słyszeli.

Tak czy inaczej, musiałem poddać się serii badań, zanim doktor Enderby postawił ostateczną diagnozę. Świecił mi latarką w oczy, szturchał i szczypał w różnych miejscach, żeby sprawdzić moje odruchy. Następnie pobrano mi krew i wykonano encefalografię – podpięto specjalne kable do głowy, żeby zmierzyć aktywność mózgu. A tych, którzy jeszcze o tym nie słyszeli, informuję, że padaczka bierze się z nadmiernej aktywności elektrycznej mózgu.

Mózg każdego człowieka pod względem aktywności elektrycznej przypomina prawdziwy ul i zazwyczaj wszystkie sygnały elektryczne zachowują się tak jak powinny – rodzą się, rozprzestrzeniają i kończą tam, gdzie należy. Podczas napadu padaczki dochodzi do nieprawidłowości. Neurony iskrzą w nieprzewidywalny, mniej lub bardziej przypadkowy sposób i zamiast wąskiego, regulowanego strumienia bodźców mózg ogarnia chaotyczna powódź elektrycznych impulsów. Specyficzne symptomy, które jednocześnie zachodzą, pozwalają określić, w którym miejscu doszło do awarii. Drżenie i konwulsje wskazują na aktywność w korze motorycznej, obszarze odpowiedzialnym za ruch, a halucynacje sugerują problemy z ośrodkami percepcji. W uogólnionych napadach utrata przytomności jest oznaką, że usterka objęła całą korę z pniem mózgowym. Właśnie takiego ataku, powszechnie utożsamianego z padaczką, doznałem w kuchni swojego domu. Doktor Enderby wyjaśnił, że napad przypomina przetaczającą się przez mózg burzę, która zrywa połączenia komunikacyjne, przez co zewnętrzne sygnały gubią się lub plączą. Zostaje tylko samotny mózg, który rozmawia sam ze sobą.

Nie muszę chyba dodawać, że badanie encefalograficzne zarejestrowało mnóstwo nieprawidłowych skoków aktywności mojego mózgu. Razem z pozostałymi dowodami potwierdzało to wstępną diagnozę, choć nie wyjaśniało, co kryje się za padaczką – określenie przyczyn choroby wymagało zastosowania rezonansu magnetycznego, czyli metody, która wykorzystuje wielkie magnesy i fale radiowe do stworzenia trójwymiarowej mapy struktury mózgu. Doktor Enderby ostrzegł mnie, że u ponad połowy chorych nie udaje się odnaleźć fizjologicznych przyczyn padaczki, ale w moim wypadku istniała na to spora szansa – i rzeczywiście przyczyna fizjologiczna szybko wyszła na jaw.

Rezonans magnetyczny ujawnił lekkie uszkodzenie płatu skroniowego, dokładnie tam, gdzie doktor Enderby spodziewał się je znaleźć. Niestety, to odkrycie wcale nie musiało działać na moją korzyść. Strukturalne uszkodzenie mózgu w dużej mierze przekreślało szansę, że symptomy po pewnym czasie samoistnie ustąpią. Prawdopodobnie czekały mnie kolejne ataki i konieczność przyjmowania leków, żeby im zapobiec.

Przypuszczenia potwierdziły się dwa tygodnie później – dostałem kolejnego ataku i od razu podano mi leki przeciwpadaczkowe. Biorę je do dzisiaj.

PRZYKUTY DO MÓZGU

Oto, co w wielkim skrócie stało się później.

Ataki padaczki były coraz gorsze. Nie mogłem dłużej chodzić do szkoły. Musieliśmy się zamienić mieszkaniami z Sam i Justine, żebym mógł być w domu, kiedy mama pracowała. Cały mój świat skurczył się do pięciu ciasnych pomieszczeń. Miałem dziwne wizje. Bez przerwy czytałem. Utrzymywałem kontakt korespondencyjny z doktor Weir. Nauczyłem się kontrolować swoją chorobę. Z czasem mi się poprawiło – aż pewnego dnia, mniej więcej rok później, poczułem się już na tyle dobrze, że mogłem wrócić do szkoły. Odzyskaliśmy dom.

A teraz wersja rozszerzona.

Zanim zaczęło mi się polepszać, znacznie mi się pogorszyło. W krótkim czasie od postawienia pierwotnej diagnozy napady uogólnione męczyły mnie każdego tygodnia, a częściowe złożone – właściwie codziennie. Moja choroba miała ostry, pozbawiony kontroli przebieg – jej destrukcyjny wpływ wynikał przede wszystkim z tego, że ataki wydawały się całkowicie nieprzewidywalne. Nie mogłem pojechać z mamą do supermarketu, bo bałem się, że zwalę się na podłogę między regałami z płatkami do mleka. Oczywiście podczas napadu uogólnionego byłem radośnie nieświadomy całego dramatu i dopiero gdy przychodziło mi zbierać jego owoce, zdawałem sobie sprawę z rozmiarów upokorzenia. Często pojawiały się łzy i ślina, równie często duże ilości moczu. Niejednokrotnie gromadził się wokół mnie krąg gapiów. Ludzi z natury przyciągają przerażające i krępujące publiczne widowiska, a nie ma chyba nic bardziej przerażającego i wstydliwego od jedenastolatka rzucającego się w kałuży własnych siuśków.

Bardzo szybko wychodzenie z domu stało się jednym z głównych czynników wyzwalających napady. Czy raczej, jak wytłumaczył mi to doktor Enderby, spotęgowany stres wynikający ze strachu przed atakiem w miejscu publicznym. Musiałem zapanować nad swoimi obawami.

Z początku nie miałem zbyt wielu okazji, by nad tym popracować. Za każdym razem, gdy mama chciała mnie gdzieś zabrać, natychmiast zaczynałem panikować, co wywoływało kolejny atak. Czułem się bezpiecznie tylko w domu, sklepie, samochodzie i szpitalu. W szpitalu nikogo nie dziwią napady padaczki, bo każdy spodziewa się takich akcji, a jeśli coś się stanie, człowiek zawsze może liczyć na pomoc. Dlatego tam nie bałem się ataków – i z tego samego powodu nigdy do nich nie dochodziło. Moja choroba była głupia i okrutna.

Początkowo to nie tylko częstotliwość występowania napadów trzymała mnie w domu, ale także efekty uboczne leków. W pierwszych miesiącach, zanim organizm przystosował się do karbamazepiny, nie wiedziałem, co się ze mną dzieje. Byłem zmęczony, a mój umysł ociężały. Miałem migreny, kręciło mi się w głowie i zbierało na wymioty. Drżały mi nogi. Zacząłem obrastać w „dziecięcy tłuszczyk”, jak nazywała to mama. W końcu przepisano mi kolejne leki – silne środki przeciwbólowe i tabletki przeciwdziałające skutkom innych leków. Przez jakiś czas pomagały, ale nie wpłynęły na częstotliwość napadów. Dlatego zwiększono mi dawkę karbamazepiny i raptem wszystkie objawy, które wreszcie zaczynały ustępować, wróciły ze zdwojoną siłą. Doktor Enderby zapewnił, że nie ma sensu się tym przesadnie martwić. Każdy pacjent jest inny i często trzeba wielu miesięcy, żeby dobrać odpowiednie leki i ich dawki.

W tym czasie mama uznała, że powinienem rozpocząć terapię uzupełniającą, opartą na homeopatii. Doktor Enderby nie poparł tej decyzji – twierdził, że owszem, w leczeniu padaczki istnieją terapie alternatywne, które dowiodły swej skuteczności, ale nie ma wśród nich homeopatii. Z naukowego punktu widzenia homeopatia nie nadawała się do leczenia absolutnie niczego i często, znacznym kosztem, osłabiała terapie przynoszące doskonałe rezultaty.

Mama spokojnym tonem oznajmiła, że zna kilka osób, które bardzo skorzystały na medycynie homeopatycznej.

Doktor Enderby równie spokojnym tonem stwierdził, że zna wielu ludzi, którzy nie skorzystali wcale. Następnie zaczął mówić o placebo.

Wywiązała się długa i bezowocna sprzeczka.

Ostatecznie doktor Enderby pozwolił mamie, żeby na próbę zaprowadziła mnie do homeopaty, jeśli tylko będę przyjmował przepisane lekarstwa. Dokładnie rzecz ujmując, wyraził to następującymi słowami: „Nawet w najgorszym wypadku terapia homeopatyczna nie może wyrządzić ci krzywdy”.

Po konsultacji z homeopatą do mojego leczenia zostały włączone cuprum metallicum i belladonna, czyli miedź i pokrzyk wilcza jagoda. Zacząłem od rozcieńczenia 12X, co oznaczało, że ilość składnika aktywnego wynosiła jeden do tryliona. Później, ze względu na brak zauważalnych efektów, dawkę zwiększono do 24X, jeden do tryliona trylionów. W końcu przeszedłem na tabletkę z pokrzyku wilczej jagody 100X o jeszcze silniejszym działaniu. Była to dawka rozcieńczona tak mocno, że jej istnienie oznaczało dla czterystu lat rozwoju medycyny tyle, co obscenicznie wyciągnięty środkowy palec. Prosty przykład (wcale tego nie zmyślam!) – gdybyście wzięli jedną cząsteczkę substancji aktywnej zawartej w pokrzyku wilczej jagodzie i wrzucili ją do pojemnika z wodą wielkości całego znanego wszechświata, otrzymalibyście roztwór sto milionów trylionów mniej rozcieńczony od mojej tabletki.

Prawdopodobnie właśnie dlatego doktor Enderby nie sądził, by terapia homeopatyczna mogła mi w jakikolwiek sposób zaszkodzić. W tak dużym rozcieńczeniu wilcza jagoda przestaje być trująca, choć zrozumiałem to dużo później. W tamtym czasie, w wieku jedenastu lat i sześciu miesięcy, pigułki homeopatyczne były po prostu paroma dodatkowymi tabletkami zasilającymi garść innych lekarstw. Zdarzało się, że brałem sześć dziennie, nie zadając żadnych pytań.

Ponieważ nie mogłem opuszczać domu, nie chodziłem do szkoły, a ponieważ nie chodziłem do szkoły, mama musiała znaleźć rozwiązanie kolejnego problemu. Z powodów finansowych rezygnacja z pracy nie wchodziła w rachubę, a ja byłem zbyt mały i zbyt chory, żeby zostawać w domu bez opieki. Opiekunka na cały etat też nie załatwiała sprawy. Mamie zależało, żebym był na wyciągnięcie ręki, w razie gdybym na przykład dostał kolejnego napadu, a z domu do pracy miała dziesięć minut samochodem.

Nasz dom stał (i zresztą ciągle stoi) w wiosce Lower Godley około dziesięciu kilometrów na północny wschód od Glastonbury. Bardzo możliwe, że nigdy o niej nie słyszeliście, ale bez obaw, to naprawdę mała osada, a właściwie ulica z domami po obu stronach, za którymi ciągną się pola, i z niewielkim placem pośrodku, przy którym znajdują się sklep, kościół oraz poczta. Zamieszkuje ją czterysta dwanaście osób i obsługuje bardzo nieregularnie jeden autobus. Jedyna interesująca anegdota na temat Lower Godley, jaka przychodzi mi do głowy, wynika z samej nazwy: w końcu Lower Godley powinno wskazywać na istnienie Upper Godley, a z jakiegoś powodu (nieznanego mieszkańcom) takiej wioski nie ma. Jeśli kiedyś była, nic mi o tym nie wiadomo. Może człowiek, który wymyślił tę nazwę, doszedł do wniosku, że samo „Godley” brzmi głupio, więc na skutek przelotnego kaprysu dodał jeszcze „Lower”? Nie mam pojęcia. Tak czy inaczej przymiotnik na stałe przylgnął do nazwy i jest to zdecydowanie najciekawsza rzecz, jaką można powiedzieć o naszej wiosce.

Wróćmy jednak do tematu. Dom w Lower Godley znajdował się zbyt daleko od sklepu mamy, żebym mógł w nim zostawać, bo mama za bardzo by się o mnie martwiła. Z tego powodu postanowiliśmy zaproponować zamianę Justine i Sam. W tym miejscu wypada wspomnieć, że mama była właścicielką zarówno sklepu na parterze, jak i mieszkania na piętrze – kupiła oba lokale za pieniądze odziedziczone w spadku po moim dziadku (jej ojcu), który zmarł na zawał serca niedługo po tym, jak dowiedziała się, że jest w ciąży.

Sam i Justine nie protestowały. Powodów było kilka. Po pierwsze, dom w Lower Godley zapewniał więcej przestrzeni niż mieszkanie; po drugie, miał ogród wypełniony ciekawą fauną i florą; po trzecie, Sam i Justine zawsze chętnie śpieszyły z pomocą. Nie przeszkadzało im, że będą musiały zająć się Lucy. Lucy nie mogła się przenieść, bo w mieszkaniu nie było dla niej dość miejsca, a zewsząd otaczały je nieznane drogi i alejki. Instalacja klapki dla kotów nie wydawała się bezpiecznym pomysłem, a że Lucy miała charakter niezależnego dachowca, w ocenie mojej mamy nie byłaby z nami szczęśliwa.

– Ale przynajmniej powstrzymałaby się przed prokreacją – rzuciłem z ponurą miną.

Mnie też niezbyt cieszyła perspektywa życia w niewoli, choć po przeprowadzce musiałem przyznać, że mieszkanie nie nadawało się do tego, żeby trzymać w nim jeszcze kota. Miejsca ledwie wystarczyło dla mnie i dla mamy. Podobno jakoś się tam kiedyś mieściliśmy – zanim skończyłem trzy lata – choć w ogóle nie pamiętam tego okresu.

Wielkość każdego z pięciu pomieszczeń wahała się od małego do mikroskopijnego. W dodatku miały charakter malejący, jak te rosyjskie laleczki, matrioszki, i tylko sypialnia mamy aspirowała do „normalnych” rozmiarów. Po niej były nieco mniejsza kuchnia i malusieńki salon. Następnie łazienka, tak ciasna, że w tym samym czasie można było korzystać z toalety, prysznica i umywalki, chociaż wkradał się w to element chaosu. No i wreszcie ostatni pokój – klitka, jak go nazywaliśmy, dno dna, najmniejsza matrioszka w zestawie. Sam wcisnęła do środka biurko i krzesło, żeby urządzić sobie biuro, czymkolwiek się tam zajmowała. Ja zmieściłem łóżko. Tym sposobem pod ścianą została przestrzeń o szerokości niespełna pół metra, no i były tam jeszcze drzwi, których nie dało się do końca otworzyć. Początkowo mama upierała się, że łóżko do klitki na pewno nie wejdzie i będziemy musieli dzielić sypialnię, ale wtedy jeszcze nie wiedziała, jak bardzo ceniłem sobie prywatność. Uda się wcisnąć łóżko czy nie, byłem zdeterminowany, żeby tam zamieszkać. Po odkręceniu kółek i zdjęciu wykończenia ościeżnicy mebel wszedł do środka jak klocek z Tetrisa. Po głębokim namyśle postanowiłem poświęcić pasmo wolnej przestrzeni na rzecz naprawdę wąskiego regału – postawiłem na nim lampkę i meteoryt. W ten sposób został tylko jeden wolny kąt, mniejszy od wnętrza budki telefonicznej.

Ubrania trzymałem w skrzyni w salonie, ale przez większość czasu i tak nie ściągałem piżamy. Mój świat bardzo się skurczył i pozostawał malutki bardzo, bardzo długo.

Z czasem wszystko w końcu staje się rutyną – nawet napady padaczki. Przyzwyczaiłem się do nich, moja mama też. Już na samym początku doktor Enderby wytłumaczył nam, że padaczka może i groźnie wygląda, ale tak naprawdę nie jest niebezpieczna, o ile człowiek, upadając, nie uderzy się niefortunnie w głowę albo nie przygryzie sobie języka. Poważne urazy zdarzają się rzadko, szczególnie podczas krótkich ataków, a moje nie trwały dłużej niż kilka minut.

Nauczyłem się rozpoznawać wczesne stadium napadu na długo przed tym, jak w końcu udało mi się zahamować postępy choroby. Pierwsze ostrzeżenie, które pozwala niektórym chorym przewidzieć atak, nazywa się aurą. Zwykle objawia się ona jakimś specyficznym wrażeniem lub uczuciem, na przykład utratą równowagi, dzwonieniem w uszach czy niespodziewanym déjà vu. W moim wypadku aura zawsze oznaczała to samo: nagły, intensywny zapach. Może wam się to wydawać trochę dziwne, ale doktor Enderby powiedział, że wiele osób z padaczką psychomotoryczną doświadcza silnych halucynacji zapachowych. Moja aura podpowiadała mu, że atak zaczynał się w korze węchowej i rozprzestrzeniał na inne części płatu skroniowego, odpowiedzialne za pamięć, emocje i tak dalej.

Gdy nauczyłem się bezbłędnie identyfikować moment pojawienia się aury i lepiej poznałem same napady, padaczka przestała być taka dokuczliwa. Niektóre ataki częściowe, przebiegające przy pełnej świadomości, nie różniły się zbytnio od zasypiania – od tej fazy snu, gdy człowiek wciąż jest półprzytomny, ale przed oczami ukazują mu się różne obrazy, jakby fragmenty filmu. Owszem, nadal miewałem dziwne wizje, ale przynajmniej przestały mnie przerażać, bo rozumiałem, co się ze mną dzieje.

Mama kupiła mi książkę o epilepsji, którą polecił doktor Enderby. Wyczytałem w niej, że ludzie z padaczką psychomotoryczną często wpadają w głęboko duchowe transy. Ich natura zależy od religijnej przeszłości i wychowania pacjenta – chorzy opowiadali o najróżniejszych halucynacjach, w których widzieli anioły, demony, oślepiające białe światło, bramy raju, brodatych starców, słonie o wielu rękach, Maryję, Jezusa grającego na trąbce... Takie tam.

Mnie w najczęściej powracającej wizji ukazywał się mizerny, brudny i nagi wieśniak, który zwisał przywiązany za nogi do drzewa.

– To Wisielec – wyszeptała mama, kiedy jej o tym opowiedziałem.

– Wiem, że to Wisielec – odburknąłem i natychmiast zdałem sobie sprawę, że popełniłem błąd. Po co się odzywałem? Teraz dopiero zrobi aferę.

– Często oznacza bezwład, życie w zawieszeniu.

– Dobrze wiem, co oznacza karta Wisielca – zapewniłem ją.

– Ale powiesz mi, jeśli zobaczysz coś jeszcze, tak? – zapytała.

Tyle że ja już doszedłem do wniosku, że prawdopodobnie nie powinienem mówić jej  n i c z e g o.  Dobrze wiedziałem, co jej chodzi po głowie, prawie słyszałem obracające się trybiki. Pomimo tłumaczeń doktora Enderby’ego uważała, że odziedziczyłem dar obecny w naszej rodzinie od pokoleń – że mój mózg zaczął przepowiadać przyszłość albo, w najgorszym razie, teraźniejszość.

Moja niewola zbiegła się w czasie z nagłym wybuchem zachłannej, nieopanowanej miłości do książek. Czytanie należało do czynności dozwolonych (a nie było ich wiele). Nie wychodziłem z domu i nie oglądałem telewizji, chyba że puszczali jakiś film o Bondzie. Śledziłem z zapałem tylko jeden serial – Simpsonów.

Czasami po zamknięciu sklepu mama oglądała go ze mną, ale zwykle, przykuty w piżamie do telewizora, czułem się jak inwalida. Czytanie nie budziło we mnie takich myśli, a przy okazji odkryłem, że towarzyszące mu ciche skupienie pomaga mi ograniczyć liczbę napadów. Wprowadzało mój umysł w stan, który mi służył.

Po wielokrotnej lekturze książki o padaczce poprosiłem mamę, żeby zamówiła nowe pozycje z biblioteki objazdowej – między innymi przewodnik po mózgu i neurologii, zatytułowany Mózg dla opornych. Ponadto dwa razy przeczytałem książkę o meteorach, którą dostałem od doktor Weir, autorstwa Martina Beecha mieszkającego w Wiltshire, blisko Somerset. W moim ulubionym rozdziale analizował on prawdopodobieństwo bezpośredniego uderzenia meteorytem o wadze przekraczającej jeden gram – w wypadku człowieka żyjącego sto lat wynosi ono jeden do dwóch miliardów. Ponadto pan Beech (który wydał swoją książkę przed Obiektem Woodsa) twierdził, że choć kilka osób uniknęło trafienia o włos, udokumentowano tylko jeden przypadek obrażeń spowodowanych przez meteoryt. Osobą poszkodowaną była obywatelka Stanów Zjednoczonych Annie Hodges z Sylacauga w stanie Alabama, która 28 listopada 1954 roku oberwała w brzuch czterokilogramowym kawałkiem skały. W chwili uderzenia leżała na kanapie. Jej meteor, tak jak mój, przebił się przez dach, ale nie odniosła aż tak poważnych obrażeń, bo brzuch lepiej amortyzuje uderzenia niż głowa.

Marin Beech zamieścił w książce zdjęcie, na którym Annie Hodges stoi pod dziurą w suficie z burmistrzem Sylacaugi i komendantem policji. Obaj mężczyźni są uśmiechnięci, czego nie da się powiedzieć o Annie Hodges – kobieta na fotografii wpatruje się przenikliwie w czterokilogramowy fragment meteorytu, który trzyma w dłoniach, i sprawia wrażenie zirytowanej.

Oto, co Beech napisał o pani Hodges i o jej obrażeniach: „Ta historia przypomina nam, że nawet nieprawdopodobne jest możliwe – i czasem naprawdę się zdarza”.

Podobało mi się to zdanie. Zakreśliłem je czarnym długopisem.

Nie czytałem tylko o mózgach i meteorach, moje zainteresowania były nieco szersze. Pochłonąłem też Alicję w Krainie Czarów i Po drugiej stronie lustra. (W książce o padaczce znalazłem informację, że Lewis Carroll cierpiał na padaczkę psychomotoryczną i między innymi stąd brała się jego niesamowita wyobraźnia). Kiedy już odłożyłem Lewisa Carrolla, wziąłem się za powieści fantasy, w większości pożyczone od Sam. Najpierw dwukrotnie zapoznałem się z treścią Hobbita, potem z Władcą pierścieni, a następnie – również dwukrotnie – z Mrocznymi materiami. Wszystkie te książki przeczytałem dwa razy, bo tak bardzo mi się podobały, że natychmiast po skończeniu lektury miałem ochotę zacząć od początku. Kiedy myślę o roku spędzonym w mojej klitce, dochodzę do wniosku, że to właśnie dzięki książkom nie użalałem się nad swoim losem. To one pozwoliły mi zrozumieć, że moje życie wcale nie jest takie złe. Kiedy się w nich zagłębiałem, nie ograniczał mnie ciasny świat, nie czułem się przykuty do łóżka ani do mieszkania. Nie, tak naprawdę wmawiałem sobie, jestem przykuty do mózgu, a przecież mogłem trafić gorzej. Mój mózg, za pośrednictwem mózgów innych ludzi, zabierał mnie w fascynujące podróże i tworzył wiele cudownych rzeczy. Pomimo swoich wad wcale nie był najgorszym miejscem, jakie można sobie wyobrazić.

Korespondencję z doktor Weir nawiązałem niedługo po wyjściu ze szpitala i utrzymuję aż do dziś. Poniżej załączam wierną kopię pierwszego listu, a także odpowiedź, którą otrzymałem.

Szanowna Pani doktor,

Dziękuję za kartkę ze świątecznymi życzeniami. Jowisz to faktycznie piękna planeta, choć nie tak piękna jak Ziemia. Bardzo mnie zaskoczyło, kiedy się dowiedziałem, że Wielka Czerwona Plama trzykrotnie przerasta rozmiarami Ziemię. To musi być naprawdę imponująca burza, a Jowisz jest dużo większą planetą, niż mi się wydawało. Jeśli ma Pani więcej zdjęć planet, bardzo chciałbym je zobaczyć. Zwykle wyszukuję je w Google, ale niestety obecnie nie mam dostępu do Internetu.

Przepraszam, że nie napisałem wcześniej, żeby podziękować, ale ostatnio dostaję częstych ataków padaczki. Jeśli Pani o tym nie słyszała, taki napad ma się wtedy, kiedy w mózgu dochodzi do zbyt dużej aktywności elektrycznej, co powoduje drgawki, halucynacje i tak dalej. Zdiagnozowano u mnie padaczkę psychomotoryczną tuż po świętach, kiedy straciłem przytomność w kuchni. Na szczęście chyba już mi się poprawia. Doktor Enderby, mój neurolog, to bardzo miły człowiek. Przepisał mi karbamazepinę, taki lek przeciwpadaczkowy. Na początku czułem się po nim zmęczony i było mi niedobrze, ale teraz, kiedy się już przyzwyczaiłem, można jakoś wytrzymać.

Niestety, od wielu miesięcy nie mogę chodzić do szkoły, bo te napady są zbyt częste i gwałtowne. Doktor Enderby mówi, że w moim wypadku stres jest jednym z „czynników wyzwalających”, ale mogę się nauczyć pewnych rzeczy, żeby sobie pomóc. Dzięki temu, że nie chodzę do szkoły, mogę przynajmniej dużo czytać. Przeczytałem książkę o meteorytach Martina Beecha co najmniej pięć razy, a oprócz tego dużo książek o mózgu. Doktor Enderby uważa, że to dobrze, że poznaję swoją chorobę, a nauka o płatach skroniowych, neuronach, synapsach i tak dalej sprawia mi wiele przyjemności. Wcześniej nie zdawałem sobie sprawy, że mózg jest taki skomplikowany – a doktor Enderby twierdzi, że to najbardziej złożony zlepek atomów w całym znanym nam wszechświecie. Uwierzy Pani?! Myślę, że w przyszłości chciałbym być neurologiem. No chyba że zamiast tego postanowię zostać astrofizykiem :)

Chociaż sam dużo się uczę, miejscowe kuratorium oświaty napisało do mamy, że jeszcze nie mogę chodzić do szkoły i że może przyślą mi prywatnego nauczyciela. Na szczęście nie musimy za to płacić, wszystko jest pokryte z podatków mojej mamy.

Jeszcze raz dziękuję za kartkę świąteczną i książkę Martina Beecha o meteorytach. Mam nadzieję, że wszystko u Pani w porządku i inni astrofizycy już Pani wybaczyli, że jako pierwsza zabrała Pani do badania mój meteoryt z żelaza i niklu. Nie zrezygnowałem z planów przekazania go do muzeum, ale wciąż oglądam go dość regularnie. Stoi na regale tuż przy łóżku, dlatego to pierwsza rzecz, jaką widzę zaraz po przebudzeniu. Prawda, że to miłe?

Z serdecznymi pozdrowieniami

Alex Woods

Drogi Alexie (odpowiadała doktor Weir),

Cieszę się, że piszesz, choć bardzo mi przykro, że cierpisz na tak poważną dolegliwość. Wiem, że padaczka to choroba, z którą trudno sobie poradzić, ale wyszukałam w Internecie doktora Enderby’ego i muszę powiedzieć, że trafiłeś w najlepsze ręce. Bądź dobrej myśli, a z pewnością Twój stan się poprawi.

Bardzo się cieszę, że zainteresowała Cię nauka! Wygląda na to, że wiesz już o mózgu całkiem sporo, dlatego na pewno będziesz wspaniałym neurologiem (a jeśli jednak postanowisz zostać astronomem, to tym lepiej!).

Ponieważ spodobała Ci się książka Beecha, myślę, że przypadnie Ci też do gustu „Wszechświat. Podręcznik dla początkujących” (w załączeniu). Potraktuj ten prezent jako życzenia szybkiego powrotu do zdrowia! Znajdziesz w tej książce wiele ciekawych informacji na temat gwiazd, planet i pasów planetoid, jak również doskonałe zdjęcia z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a.

Koniecznie napisz do mnie znowu. Z niecierpliwością czekam na relację z Twoich postępów – szczególnie w czytaniu książki!

Z najlepszymi życzeniami

(Dr) Monica Weir

PS Proszę, przekaż mamie ciepłe pozdrowienia.

W ciągu następnych miesięcy uczyłem się coraz lepiej panować nad swoją chorobą. Doktor Enderby pokazał mi serię ćwiczeń zaprojektowanych specjalnie po to, by powstrzymać nadchodzący atak w jego wczesnej fazie, kiedy chory staje się świadomy obecności aury. Wszystkie te ćwiczenia polegały na zachowaniu spokoju, czujności i skupienia – na przenoszeniu uwagi z niechcianych myśli i uczuć na swego rodzaju kotwicę.

Koncentrowałem się na oddychaniu. Liczyłem do pięćdziesięciu. Wymieniałem po kolei nazwy planet i głównych księżyców od Słońca aż po pas Kuipera albo wszystkie postaci z Simpsonów. Starałem się wyciszyć, spychając niepokojące myśli w odległy kąt umysłu i niczym precyzyjny laser skupiając uwagę na jednym punkcie. Dziwne doświadczenie. Wyznałem później doktorowi Enderby’emu, że czułem się jak na treningu Jedi, a on odpowiedział, że tak, to dobre porównanie. Forma medytacji, sposób wspomagania umysłu, by nie utracił poczucia samokontroli i nic nie wytrącało go z równowagi.

Inną kotwicą były dźwięki. Według doktora Enderby’ego badania wykazały, że wiele osób, słuchając muzyki, potrafi spowolnić lub nawet całkowicie zahamować atak padaczki. Chodziło jednak o to, żeby  n a p r a w d ę  się wsłuchać i z tego powodu niektóre gatunki bardziej się do tego nadawały niż inne. Ważne, żeby muzyka była spokojna, ale cechowała się złożoną strukturą. W większości wypadków najlepiej sprawdzały się utwory klasyczne. Niestety mieliśmy w mieszkaniu tylko pięć płyt CD: na czterech była muzyka relaksacyjna (wieloryby, delfiny, fujarki i tak dalej), a na ostatniej kompilacja kawałków z lat osiemdziesiątych. Zaczynało się od Enola Gay, starej piosenki o bombie atomowej zespołu Orchestral Manoeuvres in the Dark. Po niej następował utwór Neunundneunzig Luftballons Neny, znów dotyczący zagłady nuklearnej. W latach osiemdziesiątych był to popularny temat, ponieważ Stanami Zjednoczonymi rządził prezydent Ronald Reagan i wszyscy spodziewali się najgorszego – ale zrozumiałem to znacznie później, dzięki długim rozmowom z panem Petersonem.

Po serii eksperymentów udało mi się ustalić, że delfiny nie mają na mnie żadnego wpływu, fujarki nawet trochę pomagają, a Enola Gay znacznie pogarsza przebieg napadów.

Prywatna nauczycielka przysłana z kuratorium nazywała się Sullivan. Była miłą osobą, ale płacono jej tylko za trzy godziny tygodniowo, a gros czasu spędzaliśmy na powtarzaniu tego, co już wiedziałem. Pani Sullivan twierdziła jednak, że przede wszystkim musimy się upewnić, czy jestem dobrze przygotowany do drugiego poziomu ujednoliconego sprawdzianu wiadomości, który powinienem był zdać kilka miesięcy wcześniej. Nie chciała zapoznawać mnie z materiałem szkoły średniej, mimo że w tym wieku powinienem już go przyswajać.

– Nie wszystko naraz, Alex – powtarzała uparcie.

Przez to jej podejście w nasze lekcje wkradła się nuda. Na niczym nie mogłem się skupić. Doszedłem do wniosku, że najbardziej lubię uczyć się sam, w piżamie i w mojej klitce.

Gdy w końcu pozwolono mi przystąpić do egzaminu, zdałem go bez najmniejszych problemów. Co z tego, skoro pod względem przerobionego materiału byłem opóźniony w stosunku do rówieśników. Kuratorium oświaty nie przeoczyło tego faktu i zarządziło, że muszę rozpocząć naukę o klasę niżej.

Szkoda, że nie mogłem wytknąć osobie, która podjęła tę decyzję, że jak na swój wiek wiem całkiem sporo – dużo więcej niż niejeden dwunastolatek, na przykład na temat anatomii i fizjologii mózgu. Potrafiłem wytłumaczyć, czym się różnią meteoroidy, meteory oraz meteoryty; znałem takie słowa, jak „achondryt” czy „hipokamp”. Cóż, i tak by mi to raczej nie pomogło. Moja indywidualna edukacja miała dość chaotyczny charakter, a zdobyte informacje w większości nie kwalifikowały się do tego  w ł a ś c i w e g o  ich rodzaju. Chcę przez to powiedzieć, że nie liznąłem nawet połowy materiału, który jako dwunastolatek powinienem znać na pamięć.

Dla przykładu nie było dla mnie tajemnicą, że iryd-193 to jeden z dwóch stabilnych izotopów irydu, niezwykle rzadki i niezwykle gęsty metal, ale nie miałem pojęcia, co to takiego układ okresowy.

Wiedziałem, ile zer ma kwintylion, ale wydawało mi się, że algebra żyje w sadzawce.

Przeczytałem niejedną książkę o objętości ponad tysiąca stron (często więcej niż raz!), lecz nie rozpoznałbym metafory, nawet gdyby ugryzła mnie w tyłek.

Krótko mówiąc, jak na standardy szkoły średniej byłem matołem.

WITAJCIE W MAŁPIARNI

Jeśli jeszcze tego nie wiecie, w szkole średniej – a już szczególnie w pierwszych latach – bycie innym nie jest mile widziane; w szkole średniej wyróżnianie się czymkolwiek to chyba najgorsza zbrodnia, jaką można popełnić. W zasadzie jest to też jedyna możliwa zbrodnia, bo większość rzeczy, które ONZ uznaje za zbrodnię, w szkole średniej na pewno nią nie są. Okrucieństwo? Dopuszczalne. Brutalność? Dopuszczalna. Dręczenie? Oczywiście. Powierzchowność? Nawet pożądana. Wybuchowe akty przemocy też są okej. Czerpanie satysfakcji z poniżania innych jest okej. Wpychanie innemu uczniowi głowy do kibla – okej (tym bardziej okej, im słabszy uczeń i brudniejszy kibel). Żadna z tych rzeczy na pewno nie odbije się negatywnie na twoim statusie społecznym. Ale bycie innym – to już grzech niewybaczalny i najprostsza droga do Miasta Pariasów. Pariasi są ludźmi wykluczonymi z własnej społeczności, a jeśli wiecie to w wieku dwunastu lat, prawdopodobnie sami zasilacie ich szeregi.

Bycie innym wydaje się czymś prostym i oczywistym, ale to tylko pozory. Po pierwsze, istnieje kilka szczególnych typów inności, które nie sprowadzają człowieka do roli celu dla kamieni i błota. Jeśli różnisz się od swoich kumpli, bo masz obrzydliwie bogatą rodzinę (o ile chodzi o właściwy rodzaj bogactwa) i trzy samochody (oczywiście właściwej marki), to prawdopodobnie nic ci nie grozi. Po drugie, pewne rodzaje inności wykluczają się wzajemnie: jeśli na przykład jesteś bezdennie głupi pod niemal każdym względem, ale natura obdarzyła cię wyjątkową koordynacją ręka – oko lub noga – oko – czyli, krótko mówiąc, jeśli masz wybitny talent sportowy – na pewno nikt nie zrobi ci krzywdy.

Zbrodnia bycia innym tak naprawdę jest zbrodnią bycia  o b r a ź l i w i e  innym, co można sklasyfikować w następujących kategoriach:

1. Bycie biednym. Jedna z najgorszych zbrodni, jaką można popełnić, choć i w tym wypadku nie jest to takie proste, jak się wydaje. Bycie biednym w rzeczywistości wiąże się z brakiem pewnych rzeczy: komórki, tenisówek Nike, kieszonkowego, konsoli PlayStation lub Xbox, płaskiego telewizora, komputera i tak dalej. Przy czym to bez znaczenia, czy nie masz tych rzeczy z powodu braku pieniędzy, czy z zupełnie innych względów. I tak jesteś biedny.

2. Bycie innym pod względem fizycznym. Jeżeli jesteś zbyt mały, zbyt chudy, zbyt gruby (czyli bardzo gruby), zbyt włochaty, zbyt łysy, zbyt brzydki, masz wystające zęby, aparat ortodontyczny (żeby pozbyć się problemu wystających zębów), nieodpowiedni ton głosu, niedozwolony akcent, dziwny zapach, jąkasz się, masz nieproporcjonalną budowę ciała lub nietypowe rysy, zeza, kiepski wzrok, okulary, garb, pryszcze, krosty, piegi, duże widoczne pieprzyki, niedopuszczalny kolor skóry, niewłaściwą budowę kości, rude włosy lub po prostu jesteś niepełnosprawny.

3. Bycie innym pod względem umysłowym. Jeżeli jesteś zbyt mądry, zbyt głupi, jeśli za dużo kujesz lub czytasz, masz niepopularne, geekowskie hobby i zainteresowania, niewłaściwie poczucie humoru lub po prostu jesteś dziwny.

4. Posiadanie nieodpowiednich przyjaciół i krewnych. Przestawanie z ludźmi, którzy popełnili zbrodnie wymienione powyżej i poniżej, samo w sobie też jest zbrodnią – nawet jeżeli mieszkasz z nimi w jednym domu i nie masz w tej kwestii nic do powiedzenia. Posiadanie rodziców, którzy nie pozwalają ci robić tego, co robią pozostali, także zalicza się do zbrodni.

5. Bycie pedałem. Wbrew pozorom ten punkt nie ma wiele wspólnego z tym, jak używasz swoich intymnych części ciała (lub, ściślej rzecz biorąc, jak chciałbyś ich używać). Bycie pedałem to raczej stan umysłu, choć czasem, dużo rzadziej, odnosi się także do ciała. W zasadzie można by ten punkt zmieścić w kategoriach 2) i 3), choć pod pewnymi względami ma on szerszy zasięg. A ponadto, biorąc pod uwagę, jak często pojawia się jako odrębne oskarżenie, z pewnością zasługuje na własną kategorię. Najłatwiej będzie mi wyjaśnić istotę pedalstwa, jeśli pokrótce wymienię, jakie rzeczy uważa się za pedalskie.

Jeśli jesteś chłopakiem i przejawiasz jakąkolwiek wrażliwość, jesteś pedałem. Współczucie jest pedalskie. Płacz jest megapedalski. Czytanie zazwyczaj też jest pedalskie. Niektóre piosenki i gatunki muzyki mogą być pedalskie – Enola Gay na pewno zostałaby uznana za pedalską. Piosenki o miłości są pedalskie. Ogólnie sama miłość jest megapedalska, podobnie jak inne uczucia kojarzone z sercem. Śpiewanie jest pedalskie, chyba że chodzi o przyśpiewki kibiców. Konkursy walenia konia nie są pedalskie. Nie są pedalskie męskie przytulańce podczas konkretnych fragmentów meczu piłki nożnej ani pod prysznicem już po meczu. (To nie ja wymyśliłem zasady pedalstwa, ja je tylko relacjonuję).

Dziewczyny też mogą być pedalskie, choć muszą się dużo bardziej postarać. No i nie przezywają się tak często „lesbami” jak chłopaki „pedałami”. Wśród zbrodni kwalifikujących do bycia lesbą znajdują się pulchne kończyny, tłuste włosy i buty na płaskim obcasie.

Zwykle trzeba popełnić kilka takich zbrodni (lub bardzo poważną zbrodnię z wybranej kategorii), żeby zasłużyć sobie na poczesne miejsce w Mieście Pariasów. Jak się jednak pewnie domyślacie, ja pogrążyłem się pod każdym względem:

1. Byłem biedny – pomimo że moja mama prowadziła dochodowy interes, miała dom, mieszkanie i samochód. W porównaniu z innymi samotnymi rodzicami zasługiwała na miano rekina biznesu, ale, jak już tłumaczyłem, w szkole średniej bieda i ubóstwo nie są tożsame. Mógłbym regularnie przynosić do szkoły wyciągi z rachunku bankowego mamy, a i tak nikogo bym w ten sposób nie przekonał. Dowody jednoznacznie przemawiały na moją niekorzyść: nie miałem właściwych rzeczy, a zatem byłem biedny.

2. i 3. Padaczka oznaczała, że jestem zarówno fizycznie, jak i psychicznie upośledzony, i to w widoczny sposób. Nie mogłem się też pochwalić zbyt imponującym wzrostem, bo późno dojrzewałem, choć przesunięcie o klasę niżej na pewno pomogło zniwelować ten problem. Z drugiej strony przesunięcie do wcześniejszej klasy przeważnie nie stanowi powodu do chwały. Okoliczności niezbicie dowodziły, że jestem opóźniony w rozwoju – mimo że całkiem sporo wiedziałem (choć na niewłaściwe tematy) i sprawiałem wrażenie kujona. Niewykluczone, że mój przypadek był wyjątkowy, bo uchodziłem jednocześnie za zbyt mądrego i zbyt głupiego.

4. O mojej mamie słyszeliście już to i owo.

5. Większość moich cech i prawie wszystko, co lubiłem, było mega, megapedalskie.

Nie muszę chyba dodawać, że pierwsze lata szkoły średniej nie należały do najszczęśliwszych w moim życiu.

Szkoła, do której uczęszczałem, nazywała się Asquith Academy. Mama wybrała ją ze względu na wysoką średnią uczniów na egzaminach, szeroki dostęp do materiałów dydaktycznych i promowanie ponadczasowych wartości. (Właśnie w taki sposób Asquith Academy reklamowała się w broszurce i na stronie internetowej: „Nowoczesna szkoła o ponadczasowych wartościach”). Tymczasem była to dokładnie taka szkoła, którą sama natychmiast by znienawidziła, gdyby musiała do niej chodzić. Niestety, jak już chyba wspominałem, w kwestii tego, co dobre dla mnie i co dobre dla niej, obowiązywały zupełnie różne zasady. Dla matki największą wartość miały możliwość nieskrępowanego wyrażania siebie i podążanie za swoimi kosmicznymi przekonaniami wszędzie tam, gdzie ją dusza poniosła, bez oglądania się na wszelkie logiczne niekonsekwencje. Jeśli zaś chodzi o mnie, najważniejsze były doskonałe wyniki z egzaminów, żebym mógł robić w życiu to, na co mnie najdzie ochota – ale to dopiero później, nie teraz. Ten postulat nabierał szczególnego znaczenia w kontekście mojej padaczki. Mama z determinacją utrzymywała, że nie powinienem zostawać z tyłu, i była przekonana, że bez problemu przyjmie mnie każda szkoła w kraju. Liczba wolnych miejsc nie miała znaczenia – przecież odrzucenie takiego ucznia wskazywałoby na dyskryminację.

Asquith Academy zawdzięcza swoją nazwę Robertowi Asquithowi, który sfinansował jej budowę i przez długi czas w znacznej mierze sponsorował działanie. Robert Asquith, jak uczono nas w pierwszej klasie, był multimilionerem, który doszedł do bogactwa własną ciężką pracą, czyli najlepszym człowiekiem, jakiego można sobie wyobrazić. Jego firma zaczynała od produkcji kulek do myszek (takich komputerowych, nie prawdziwych gryzoni) i przez długi czas były to najlepsze myszki na świecie. Potem jakieś inne przedsiębiorstwo wyprodukowało lepsze kulki, ale wtedy Robert Asquith, korzystając ze zgromadzonego majątku, wykupił i zniszczył swojego rywala – nazywa się to wolnym rynkiem. Następnie przeniósł produkcję do Chin, gdzie mieszkali w większości wieśniacy, którzy zgodzili się pracować za dużo niższe stawki niż obywatele Anglii – nazywa się to globalizacją. W końcu, z powodu laserów (nowe myszki nie potrzebowały już kulek), fabryki w Chinach trzeba było pozamykać. Jak sądzę, chińscy wieśniacy stracili w tym momencie kiepsko płatne posady, tak jak wcześniej angielscy pracownicy. Wtedy jednak Robert Asquith inwestował już grube miliony w oprogramowanie, elektronikę, rozwiązania internetowe i tak dalej.

Oznaczało to, że choć historia firmy Roberta Asquitha obfitowała w przeszkody i zawirowania, jej przesłanie podnosiło na duchu. Morał? Ciężko pracuj i nigdy się nie poddawaj.

Asquith Academy stworzono na podobieństwo starego liceum w pobliżu Shepton Mallet, do którego Robert Asquith uczęszczał od jedenastego do osiemnastego roku życia i które w 1980 roku, na skutek jakiegoś katastrofalnego wypadku w kotłowni, wyleciało w powietrze. Na szczęście do eksplozji doszło wcześnie rano i nie licząc woźnego, nikt nie zginął.

Szanse, że Asquith Academy też wybuchnie, wydawały się nikłe, bo szkoła korzystała z supernowoczesnego ogrzewania podłogowego. Uczniom przyświecało łacińskie motto, pojawiające się na niewielkim banerze umieszczanym na wszystkich znakach i w nagłówkach listów – to samo motto, którym wcześniej szczyciła się szkoła Roberta Asquitha: Ex Veritas Vires, czyli: Witajcie w małpiarni.

No dobra, tylko żartuję – choć tak właśnie  p o w i n n o  brzmieć motto tej szkoły. Ex Veritas Vires oznacza: Z prawdy płynie siła.

Szlachetne słowa, choć nie jestem pewien, w jaki niby sposób miałyby się odnosić do naszej szkoły.

W Asquith Academy za szczególnie ważne uznawano osiąganie dobrych wyników. Oznaczało to, że uczyliśmy się, jak dobrze zdawać egzaminy – właśnie dlatego wysokie oceny uczniów robiły wrażenie. Wydawało się to całkiem sensowne. Skoro jakaś informacja nie pojawiała się na teście, po co zaśmiecać nią głowę? Tak mniej więcej można by podsumować politykę edukacyjną Asquith. Jeśli potrzebowaliśmy dodatkowej inspiracji – cóż, zawsze mogliśmy sobie przypomnieć legendę o obrzydliwie bogatym założycielu. Nauka nie musi stanowić nagrody sama w sobie – może przynosić owoce w późniejszym życiu. Jeśli będziemy pracować wystarczająco ciężko, dobrze zdamy egzaminy i nigdy się nie poddamy, prawdopodobnie sami też dorobimy się takiej forsy jak Robert Asquith.

Idea nauczania nakierowanego na wyniki sprawiała, że lekcje często przyjmowały bardzo dydaktyczny charakter. Musieliśmy przyswajać mnóstwo faktów, a także wykuć, co powinniśmy o nich myśleć. Nie mam nic przeciwko faktom – ba, lubię je poznawać! – ale nie pogardziłbym też kontekstem. Na przykład podczas lekcji fizyki słuchaliśmy wykładu o grawitacji, o zasadach dynamiki Newtona (musieliśmy znać je słowo w słowo), że F = ma i tak dalej, ale nikt nie mówił nam nic o samym Newtonie. Kiedy wyszukałem go w Internecie, okazało się, że był dziwnym, ale fascynującym człowiekiem. Podobno wymyślił grawitację i zasady dynamiki, bo się nudził, zamknięty w domu, kiedy w mieście szalała zaraza. Przykuty do mózgu.

Wyczytałem, że skonstruował nowy typ teleskopu i poświęcał wolny czas na próby przemiany metali pospolitych w złoto. To też było całkiem ciekawe. W końcu odkryłem, że miał dzikie, przenikliwe spojrzenie, bujne siwe włosy i arcywroga o nazwisku Robert Hooke, który prawdopodobnie cierpiał z powodu garbu. Wszystko to naprawdę mnie zainteresowało. Zrozumiałem, że z nauką wiąże się wiele frapujących historii i postaci, tylko że nigdy nie słyszeliśmy o nich na lekcjach. Nie twierdzę, że powinniśmy uczyć się całej biografii Newtona, ale moglibyśmy poświęcić mu choć pięć minut. Świadomość, kim był i jaki był ten człowiek, sprawia, że zwykłe F = ma staje się dużo bardziej inspirujące. Niestety na egzaminach nie pojawiały się pytania o życie Newtona – co oznaczało, że jego historia nie ma żadnego znaczenia.

Jak już pewnie sami odgadliście, oficjalny etos Asquith Academy należał do dość wyniosłych. Do nauczycieli należało zwracać się „panie profesorze”, a do nauczycielek – „pani profesor”. Za każdym razem, gdy do sali wchodził dorosły, musieliśmy wstawać, żeby okazać mu szacunek. Wszystko trzeba było robić w sposób prawidłowy: prawidłowo stać, siadać i podawać dłoń, prawidłowo wiązać krawat, wysławiać się... Szczególny nacisk kładziono na to ostatnie.

Profesor Treadstone, mój nauczyciel angielskiego, który pełnił także funkcję zastępcy dyrektora, był głównym strażnikiem poprawności językowej – zarówno w piśmie, jak i w mowie, nawet podczas zwykłej pogawędki. Nalegał, żeby każde słowo wymawiać bez akcentu – bez „nosowego zaciągania z West County”, jak zwykł mawiać. Upierał się przy tym, by zawsze używać pełnych zwrotów, a nie podrzędnych derywatów, czyli „Jak się masz” zamiast „Siema” czy „Na razie” zamiast „Nara”. W moim wypadku profesor Treadstone szybko zidentyfikował problematyczny obszar, który wymagał pracy. Miałem tendencję do nadużywania niejednoznacznych i zbędnych kolokwializmów, szczególnie gdy próbowałem coś wytłumaczyć. I tak uważał, że za często posługuję się zwrotem „w sensie”, rzadko we właściwym kontekście. Mówiłem też „raczej” zamiast „całkiem”. Wtrącałem w środku zdania „no wiesz” w formie zbędnego przerywnika (przecież nie wiedział, po to z nim rozmawiałem, żeby mu powiedzieć). Najbardziej raziła go jednak moja całkowita niezdolność do sklecenia trzyzdaniowej wypowiedzi bez posiłkowania się „tak jakby” jako przydawką. W opinii pana Treadstone’a miejsce dla tego zwrotu znajdowało się na śmietniku języka, a jeśli naprawdę nie mogłem się obyć bez przydawki, odsyłał mnie do „raczej” bądź też do „nieco”, „trochę”, „odrobinę” czy „dość”. Każde z tych słów sprawdzało się lepiej niż mój nieszczęsny werbalny tik.

Choć obecnie nie używam tego zwrotu tak często jak dawniej, po jakichś pięciu latach doszedłem do wniosku, że oskarżenia profesora Treadstone’a wymierzone w „tak jakby” są... tak jakby bezpodstawne. Naturalnie to sformułowanie często okazuje się zbędne i upraszcza sens wypowiedzi, a w niektórych zdaniach brzmi głupio, ale przecież nie we  w s z y s t k i c h.  Owszem, nie posłużyłbym się nim w wypowiedziach: „Antarktyka jest tak jakby zimna” czy „Hitler był tak jakby zły”, istnieje wszakże mnóstwo odcieni wieloznaczności, a zwrot „tak jakby” oddaje to lepiej niż jakikolwiek inny. Bo gdy mówię, że moja mama jest „tak jakby dziwna”, to naprawdę nie przychodzi mi do głowy żaden lepszy zamiennik.

Co z tego, skoro dla profesora Treadstone’a zwrot „tak jakby” – sama jego zbyteczność – stanowił jedynie irytujący przejaw większego problemu. Najlepiej, twierdził, gdybym zrewidował swoje poglądy na temat przydawek na bardziej fundamentalnym poziomie. Profesor Treadstone uważał, że zawsze istnieje właściwy wyraz, który z radością nawiąże z tobą znajomość. W końcu angielski to najbogatszy język świata. Jeśli nie potrafisz znaleźć trafnego słowa, jeśli twoje wypowiedzi grzęzną w bagnie niejasności i powierzchowności, jest to po prostu znak, że musisz popracować nad leksyką.

W pierwszych latach edukacji w Asquith nieustannie starałem się wzbogacać słownictwo, a ponieważ dużo czytałem – głównie specjalistyczne traktaty naukowe i medyczne – często natykałem się na wyrazy, których nikt inny nie znał. Mimo to podczas moich wypowiedzi, kiedy próbowałem tłumaczyć coś na żywo, zazwyczaj miałem problemy ze znalezieniem właściwego zwrotu. Po jakimś czasie wyrobiłem w sobie pewien nawyk. Za każdym razem, gdy brakowało mi słów, wyobrażałem sobie, co w tej sytuacji powiedziałby pan Peterson. Pan Peterson zawsze trafiał w sedno, „nie pieprzył od rzeczy”, jak sam by to ujął.

Jeśli chodzi o profesora Treadstone’a, myślę, że pan Peterson określiłby go w następujący sposób: „Profesor Treadstone marudził, jakby coś go solidnie użarło w tyłek”.

Asquith Academy była szkołą pełną sprzeczności. Sam budynek szczycił się supernowoczesną sylwetką – rozpocząłem w nim naukę jakieś pięć czy sześć lat po tym, jak oddano go do użytku – a przyświecało mu stare łacińskie motto. Dokoła rozciągały się dziedzińce ze szkła i stali. Na zajęciach uczyliśmy się, jak zdawać egzaminy, a po zajęciach – jak się prawidłowo wysławiać, zachowywać i ubierać. Szkoła zawsze starała się wznieść moralność i wartości uczniów na wyższy poziom, ale w wielu przypadkach toczyła bitwę skazaną na porażkę. Jak już sugerowałem, nie wszyscy uczniowie trafiający do Asquith byli szczególnie bystrzy. Czasem odnosiłem wrażenie, że niektórzy dopiero wyewoluowali z małpy. Wyróżniali się głównie dwulicowością: poznawali reguły postępowania w zamkniętej, kontrolowanej społeczności i się do nich stosowali, by wszędzie poza nią zachowywać się jak banda dzikusów.

Wielu chłopaków z mojego rocznika nosiło wymowne ksywki. Na przykład na Jamiego Ascota zarówno przyjaciele, jak i wrogowie wołali Jamie Aspoł, a wszystko z powodu czynności, na jakiej został przyłapany w ogrodowej sadzawce sąsiadów. Był też Ryan Goodwin, znany jako Ryan Stuksyn (skrót od Stukinsyn), nie z powodu jakichś wielkich sukcesów w zaliczaniu dziewczyn, ale spóźnionego wślizgu, po którym Peter Dove wylądował w szpitalu. No i Declan Mackenzie, na którego większość ludzi mówiła Decha. Jego przezwisko było zwykłym skrótem – fakt, że od czasu do czasu lubił rzucić kogoś na deski, to tylko szczęśliwy zbieg okoliczności. Aspoł, Stuksyn i Decha tworzyli razem groźne trio. Oczywiście nie zamykali listy szkolnych oprychów, ale wspominam o tej trójce, bo tak się akurat składa, że wszyscy mieszkali w pobliżu mojego domu i jeździli do szkoły tym samym autobusem. To oni najczęściej mnie dręczyli i odegrali ważną rolę w tej historii.

Bandzie przewodził Decha Mackenzie. Nie chodzi o to, że był najsilniejszy czy coś w tym rodzaju – Stuksyn, dwa razy szerszy w ramionach od wszystkich kolesi ze szkoły, w bójce spuściłby mu paskudny łomot. Nie był także najbłyskotliwszym typem pod słońcem – pod tym względem nie mógł się równać z inteligentnym i bezdusznym Aspołem. Po prostu z całej trójki Decha, ucieleśnienie agresji, zawsze robił najwięcej hałasu. Nie jestem pewien, jak to działa w naturze, ale w hierarchii podwórkowej Decha Mackenzie cieszył się statusem samca alfa dzięki czystej determinacji, swojej niezachwianej wierze w prawo do dominowania nad wszystkimi i wszystkim. Stuksyn i Aspoł pełnili funkcje żołnierzy, całkowicie oddanych popleczników.

Ci, którzy mieli pecha znaleźć się po niewłaściwej stronie, też dostawali od prześladowców ciekawe przezwiska (większość z nich wymyślał Jamie Aspoł): Ian Obszczygać, Cygan Johnson, Brian „Lump” Beresford (fakt, jego matka z uporem maniaka cerowała zniszczone ubrania, zamiast kupować nowe), George „Smark” Friedman i tak dalej. Jeśli chodzi o mnie, w całej szkolnej karierze zasłużyłem sobie nawet na kilka obraźliwych ksywek. Przez jakiś czas przezywali mnie Ally Cioter (kiepska przeróbka Harry’ego Pottera, z powodu blizny na głowie, mamy wiedźmy, napadów padaczki, no i tego, że najwyraźniej byłem ciotą). Później pojawiły się Wypłosz Woods i Woods Waligrucha (plus cały zestaw oczywistych wariantów: Woods Walichuj, Waliciota i tym podobne). Na szczęście żaden z tych przydomków nie zyskał jakiejś wyjątkowej popularności i przeważnie wołano na mnie po prostu Woods, a ja marzyłem tylko o tym, żeby być taki jak moje nazwisko: bezbarwny, przeciętny i niezapadający w pamięć.

KREOZOT

Chciałbym, żebyście w tym momencie zastanowili się nad dwiema koncepcjami.

1. W życiu nie ma prawdziwych początków ani końców.

Jedne wydarzenia płynnie przechodzą w drugie i im bardziej staracie się wyizolować je w szczelnym pojemniku, tym łatwiej przelewają się przez krawędzie, niczym woda uderzająca o sztuczny brzeg kanału. Wiąże się z tym inny fakt: chwile, które nazywamy „początkami” i „końcami”, w rzeczywistości często nie dają się rozróżnić, są jednym i tym samym. Właśnie tę ideę symbolizuje Śmierć w tarocie – koniec, który jednocześnie staje się początkiem.

Tylko w opowieściach z łatwością możemy wyraźnie wskazać ich początek i koniec, choć i one zostały zaczerpnięte z głębokiej studni możliwości. Mógłbym rozpocząć tę historię od dnia, w którym zostałem poczęty, od dojrzewania mamy albo kształtowania się Układu Słonecznego – narodzin Słońca, planet i pasa planetoid cztery i pół miliarda lat temu – i w zasadzie każdy z tych momentów nadawałby się na początek nie gorzej niż ten, który ostatecznie wybrałem.

2. Wszechświat jest zarazem niezwykle uporządkowany i bardzo chaotyczny.

W skali makro działa mechaniczny determinizm: zasady dynamiki Newtona, grawitacja, kule do bilardu, balistyka, orbity ciał niebieskich. Teoria chaosu także jest formą determinizmu, tyle że nieskończenie skomplikowaną – opisuje systemy bardzo trudne do zrozumienia i przewidzenia, szalenie czułe na najdrobniejsze wahania i zdarzenia stochastyczne (tak zwany efekt motyla). Na poziomie subatomowym rządzi jednak kwantowa losowość – niepewność, gra przypadku, prawdopodobieństwo zamiast klasycznego determinizmu. Nie wspominając o wolnej woli, którą być może należałoby włączyć do równania.

Czasem można znaleźć porządek w chaosie, tak jak i znamiona chaosu, które stanowią podstawę wielu procesów pozornie uporządkowanych. Porządek i chaos to dość śliskie terminy, niczym dwaj bliźniacy jednojajowi, którzy raz na jakiś czas lubią zamienić się ubraniami. Porządek i chaos często splatają się ze sobą i nakładają na siebie, podobnie jak początek i koniec. Niektóre rzeczy bywają dużo bardziej skomplikowane – lub, wręcz odwrotnie, prostsze – niż mogłoby się wydawać. Wszystko zależy od poglądu, jaki mamy na daną sprawę.

Myślę, że opowiadanie historii to jeden ze sposobów, by uczynić złożoność życia bardziej zrozumiałą – oddzielić porządek z chaosu, przewidywalne wzorce z pandemonium zdarzeń. Nieco inaczej ten sam cel osiągają tarot i nauka.

Chwila, którą zaraz opiszę, stanowi kulminację serii nieprzewidzianych okoliczności i zarazem początek następnej. Wspomnienia tych zdarzeń zawsze pobudzają mnie do refleksji, jak niesamowicie uporządkowane, a jednocześnie chaotyczne potrafi być życie.

Oto koniec i nowy początek.

*

Była sobota, 14 kwietnia 2007 roku. Trzy dni po śmierci Kurta Vonneguta, choć wtedy nie miałem o tym pojęcia, ponieważ jeszcze nie słyszałem o Kurcie Vonnegucie.

Musiałem wyjść do wiejskiego sklepu po kilka sprawunków i postanowiłem wrócić ładniejszą trasą widokową – za kościołem, obok stawu z kaczkami, przez przesmyk, ścieżką dla koni za działkami i domami, a następnie ze ścieżki dla koni na Horton Lane, przez bramkę na polu, aż do skrzyżowania i następnie kawałek drogą do domu. Niosłem zakupy w worku jutowym z zielonym nadrukiem „Dbaj o środowisko” i znakiem recyklingu. Nie było to logo, z którym powinien się utożsamiać ktoś w moim wieku, a ja doskonale zdawałem sobie z tego sprawę. Ponieważ jednak szedłem tylko do sklepu, a Lower Godley to nie Mediolan, wzruszyłem ramionami. Jak się okazało, pochopnie.

– Fajna torba, Woods!

Obejrzałem się. Decha Mackenzie. Siedział na przycmentarnym murku, który Pan Bóg stworzył tylko na wysokość tyłka, i sączył z puszki Red Bulla – napój energetyczny z kofeiną, tauryną i mnóstwem cukru. Po bokach jak zwykle czuwali Stuksyn i Aspoł. Stuksyn miał na głowie czapeczkę baseballową Nike, opuszczoną tak nisko, że daszek zasłaniał prawie całą twarz. Ściskał w dłoni solidny kij, odłamany z jakiegoś dębu albo jaworu, i drapał nim o ziemię jak neandertalczyk, który właśnie odkrył, że ma przeciwstawne kciuki. Aspoł skręcał papierosa. Aspoł  z a w s z e  skręcał. Żaden znany mi dwunastolatek nie byłby wstanie wypalić wszystkich papierosów jego produkcji, bo doba nie ma aż tylu godzin, podczas których można po kryjomu oddawać się nałogom. Bardzo możliwe, że Aspoł, gdy był już sam,  r o z w i j ał  tytoń z bibułek. Trudno powiedzieć. W każdym razie zupełnie nieświadomie wkroczyłem na terytorium chłopaków. Nie zauważyłem ich, bo za bardzo skupiłem się na okładce magazynu, który teraz szybko wrzuciłem do niedopuszczalnie ekologicznej torby mamy. Okazało się jednak, że postąpiłem lekkomyślnie, bo mój manewr tylko ich zaintrygował.

– Co tam masz, Woods?

Szedłem dalej, gapiąc się uparcie w ziemię – w tej sytuacji jedyna rozsądna strategia. Jeszcze tylko parę kroków, a ich minę i bezpiecznie wrócę do domu.

– Co masz w tej torbie, Woods? – warknął Decha.

– O ile to coś w ogóle zasługuje na nazwę torby – dodał Aspoł.

– Wygląda bardziej jak worek na psie gówno – stwierdził Decha. – Co tam chowasz?

– Nic takiego – odparłem cicho i raczej bez przekonania.

W rzeczywistości w torbie znajdowały się: najnowszy numer magazynu „Sky at Night”, który, zanim wykupiłem prenumeratę, co miesiąc zamawiał dla mnie miejscowy sklepikarz, pudełko kocich przekąsek dla Lucy (nasza kotka znowu jadła za dwoje, czy tam za ile ich miało być tym razem), a także kiść winogron, którymi chciałem nakarmić kilkutygodniowe kaczęta. Żadna z tych rzeczy nie zasługiwała na uznanie i nie przysporzyłaby mi chwały, a już zwłaszcza winogrona. Nie muszę chyba tłumaczyć, dlaczego karmienie kaczek to jedno z najbardziej pedalskich zajęć na świecie.

Próbowałem prześliznąć się obok Stuksyna, ale wyciągnął olbrzymią rękę, blokując mi drogę.

– No, Woods, coś taki nieśmiały? – zadrwił Jamie Aspoł.

– To tylko zakupy – wymamrotałem.

– Hm... – mruknął Decha. – Tylko zakupy. Brzmi podejrzanie.

Zgniótł puszkę po Red Bullu i cisnął przez ramię na teren przykościelnego cmentarza. Odbiła się od nagrobka, płosząc kosa, po czym spadła na miejsce ostatecznego spoczynku Ernesta Shuttlewortha, oddanego męża i ojca.

– O Boże! – krzyknął nagle Decha, jakby go olśniło. – To chyba nie porno, co, Woods?

– Pedalskie porno – sprecyzował Aspoł.

– Niby jakie, jak nie pedalskie – przyklasnął mu Decha.

– No, no – rzucił Stuksyn (co, jak na niego, było niespotykanym popisem elokwencji).

– Masz tam porno? – nie dawał za wygraną Decha.

Na tak postawione pytanie nie było właściwej odpowiedzi. Jeśli powiem „tak”, nazwą mnie zbokiem i wysypią zawartość torby na drogę; jeśli powiem „nie”, stwierdzą, że nie mam wacka i też wysypią zawartość torby na drogę. Zamiast trzymać się sprawdzonej strategii, czyli milczeć, wybrałem skazaną na porażkę opcję trzecią: próbę zwalczenia głupoty logiką.

– To nie może być porno, bo w naszym sklepie nie sprzedają porno. Ani pedalskiego, ani żadnego innego.

Moja riposta sprowokowała gwizdy i wybuchy śmiechu.

– Coś o tym wiesz, co nie, Woods? – parsknął Decha. Stuksyn zaczął pocierać w obsceniczny sposób patyk. W każdym razie zakładałem, że chciał być obsceniczny – możliwe też, że próbował rozniecić ogień.

– Idę do domu – mruknąłem i wyszedłem na ścieżkę, poza zasięg patyka Stuksyna.

Niestety to nie ofiara decyduje, kiedy należy położyć kres szykanom, a każda próba przywłaszczenia sobie prawa do tej decyzji spotyka się z odwetem. Od razu zorientowałem się, że moi oprawcy zeskoczyli z murka i podążają kilka metrów za mną.

– Nie idź jeszcze do domu, Woods. Do zmroku zostało parę godzin, mamusia na pewno nie będzie miała nic przeciwko.

– Jego mamusia i tak pewnie lata teraz na miotle.

Zacisnąłem zęby i przyspieszyłem.

– Woods, czemu nas nie lubisz? Dlaczego nie chcesz się z nami zaprzyjaźnić?

Chyba nie muszę wam mówić, że był to sarkazm, który Oscar Wilde nazwał najniższą formą humoru. Pisarz ten nie słyszał jednak o podpalaniu własnych pierdów, które w mojej szkole uchodzi za świetny dowcip.

Szedłem dalej, nie pozwalając wyprowadzić się z równowagi. Skupiony na swoim oddechu, patrzyłem, jak moja pierś unosi się i opada. Nagle coś trafiło mnie w ramię. Dotknąłem palcami – błoto (a w każdym razie miałem nadzieję, że to tylko błoto). Zachowałem spokój. Zacząłem liczyć do dziesięciu, wyobrażając sobie, że każda liczba zapisana jest złotą czcionką. Jeden, dwa, trzy, cztery. Następny pocisk przemknął tuż obok mojego ucha. Do diabła, gdzie się wszyscy podziali?! Biegacze, spacerowicze z psami, listonosz? Był przyjemny, słoneczny dzień – dlaczego na podjazdach pobliskich domów panowała pustka? Na własnej skórze doświadczałem bezsilności rodem z koszmaru i nie miałem pojęcia, co robić. Bo co  m o g ł e m  zrobić? (Przeskoczyć przez mur cmentarza, popędzić między nagrobkami do kościoła i załomotać w dębowe drzwi z okrzykiem: SANKTUARIUM!?)

Skręciwszy za róg, odrobinę przyspieszyłem. Widziałem w oddali przesmyk, ale wciąż nie napotkałem żadnych ludzi. Czy udałoby mi się wymknąć pościgowi? Wątpliwe. Choć moja kondycja powoli się poprawiała, wciąż walczyłem z syndromem „dziecięcego tłuszczyku”, który nagromadził się podczas tego roku spędzonego w piżamie. Tymczasem każdy z moich oprawców grał w drużynie piłkarskiej. Z drugiej strony palili też papierosy... Czy pan Banks, nauczyciel biologii, mówił prawdę, gdy tłumaczył, że palenie zmniejsza objętość płuc? Brzmiało to wiarygodnie. Choć wszelkie dowody na spowolnienie wzrostu z pewnością zostały sfabrykowane.

Kolejny pocisk trafił mnie w plecy, czemu towarzyszyły chóralne okrzyki radości.

W tej samej chwili cały mój spokój przepadł bez śladu. Umysł zatoczył kilka bezsensownych kółek, a nogi kierowane przez rdzeń kręgowy porwały się na zamach stanu. Nie było czasu na podyktowany rozsądkiem werdykt – już biegłem.

Jak większość decyzji, które omijają korę nową, także i ta szybko okazała się opłakana w skutkach. Istniała spora szansa, że moi oprawcy znudziliby się zabawą, jeśli nie reagowałbym na zaczepki – nie bez powodu zaszczute zwierzęta udają martwe. Gdy tylko jednak zerwałem się do biegu, zawładnął nimi instynkt drapieżnika. Ja uciekałem, a oni mnie gonili, co oznaczało, że nasz los splótł się nierozerwalnie. Co więcej, wzrosła stawka: teraz, doścignąwszy mnie, musieli podjąć jakieś działanie. Nie mogli puścić mnie wolno, dać za wygraną i zadowolić się jeszcze jednym atakiem słownym – teraz musieli mnie złapać, opluć, skrępować i wrzucić w krzaki pokrzyw. Etap upokorzeń już się skończył, przyszedł czas na ból.

Zignorowałem dróżkę biegnącą w kierunku stawu (na nic nie przydałbym się kaczętom martwy) i popędziłem dalej przed siebie. Element zaskoczenia pozwolił mi z łatwością pokonać przesmyk – przeszkodę, która sprawiła moim oprawcom nieco więcej kłopotu, bo musieli skoordynować działania i przejść pojedynczo. Wiedziałem jednak, że długo nie utrzymam przewagi. Jak wszystkie ofiary, miałem w ucieczce żywotny interes, ale podejrzewałem, że łowcy odznaczają się większą wytrzymałością. Na dodatek w biegu przeszkadzała mi torba, nieszczególnie ciężka, lecz mimo wszystko uciążliwa. Kocie przysmaki obijały się o moją nogę z regularnością wojskowego werbla. Serce waliło mi jak szalone, krew dudniła w uszach, drżący oddech z coraz większym trudem opuszczał usta. Gdybym tylko wpadł na jakiegoś przypadkowego przechodnia...

Zerknąłem do tyłu i stwierdziłem, że dzielący nas dystans nie powiększa się ani nie maleje, a po chłopakach nie widać zmęczenia. Dla nich to był sport, mały sprint, który nie różnił się zbytnio od treningu piłkarskiego. Nie miałem wątpliwości, że prędzej czy później coś mnie zawiedzie – nogi albo płuca – i to na długo przed tym, jak moi oprawcy się zmęczą. Prześcignięcie ich na otwartym terenie nie wchodziło w grę. Odbiłem ze ścieżki dla koni na błotniste, opuszczone pole, w stronę dalekiego żywopłotu, który, jak liczyłem, wyznaczał granicę cywilizacji.

Ziemia była nierówna. Bolały mnie stopy, całe nogi, paliło w piersi, łupało w głowie. Przede mną ciągnął się rów melioracyjny – wąski kanał wypełniony zielono-brązową cieczą – który dzielił mnie od celu. Nawet specjalnie nie zwolniłem – ześliznąłem się po skarpie, przeskoczyłem przez wodę i wspiąłem z drugiej strony, po czym dotarłem do żywopłotu w kilku chwiejnych susach. Rozejrzałem się. Trzej gnębiciele dotarli już na drugi brzeg rowu, a ja do punktu, w którym dalszy bieg nie wchodził w rachubę. Została mi tylko jedna możliwość (która też nie wyglądała zbyt zachęcająco): żywopłot. Tworzyły go dojrzałe, kłujące iglaki posadzone tak blisko siebie, że zrosły się w gęstą, ciemną ścianę. Każde w miarę duże stworzenie zastanowiłoby się dwa razy, zanim spróbowałoby ją sforsować. Sęk w tym, że to konkretne stworzenie porzuciło rozsądek na ścieżce za cmentarzem. Przycisnąłem torbę mamy do piersi i skoczyłem centralnie między dwie przysadziste jodły. Połknęła mnie wilgotna, zatęchła ciemność. Czułem, jak coś się rozrywa. O moją twarz uderzały gałęzie, w ręce kłuły igły. Zacisnąłem powieki, schyliłem jeszcze niżej głowę i natarłem niczym byk. Zaraz potem byłem wolny. Wypadłem w oślepiające słońce. Coś złamało się pod moją stopą, jakaś mała roślina albo krzew. Zza iglaków dolatywały pokrzykiwania, a zaraz potem zasypał mnie grad kamieni, patyków i błota.

Szybko rozejrzałem się dookoła. Trafiłem na czyjąś posesję, do jakiegoś ogrodu, wąskiego i długiego. Dom zasłaniały w całości drzewa i kratownice. Po lewej stała szopa, po prawej szklarnia, a wokół wznosiło się wysokie ogrodzenie. Usłyszałem za plecami szelest, ale moje nogi odmówiły posłuszeństwa. Teraz, kiedy się zatrzymałem, nie mogłem biec dalej. Doczłapałem do szopy. Drzwi były otwarte – pierwszy i ostatni uśmiech losu. Zamknąłem je za sobą i zacząłem szukać w ciemnościach czegoś, co mogłoby się przydać do ewentualnej obrony. Stare donice, długi wąż ogrodowy, bambusowe żerdzie, rękawice, zardzewiałe grabie... Ostatkiem sił przeciągnąłem ciężki worek z kompostem, usiadłem na nim, przycisnąłem plecy do drzwi i zaparłem się o ziemię, spięty i sztywny jak atomy w węglowych nanorurkach.

Sekundę później ktoś pchnął. I znów, jeszcze mocniej. Coś zadudniło głucho o drewniane deski. Nic z tego, drzwi nawet nie drgnęły.

Na zewnątrz rozległy się przekleństwa i krzyki. Usłyszałem brzęk tłuczonego szkła, a po nim kolejne wrzaski. Potem zapadła cisza.

Odliczyłem do stu.

Gdy wyjrzałem na zewnątrz, w pobliżu nie było żywego ducha. Sądząc po ilości szkła migoczącego w słońcu, moi oprawcy zdemolowali pół szklarni. Jak się później okazało, stłukli tylko siedem szyb, ale w tamtej chwili nie potrafiłem tego ocenić, byłem zbyt oszołomiony. Gdy pościg wreszcie się skończył i już nie musiałem walczyć o przetrwanie, mój umysł zaczął się kręcić w znajomym, rozdygotanym tańcu. Wiedziałem, że muszę się wyciszyć i uspokoić: usiąść, skoncentrować i pozwolić, by napad minął.

Wróciłem w półmrok do szopy, z dala od zniszczeń w ogrodzie, po czym usiadłem przy ścianie i schowałem głowę w ramionach. Byłem zupełnie zdezorientowany. Próbowałem się skupić, ale w powietrzu wisiał zapach marcepana i kreozotu, który niweczył moje wysiłki. Nie mogłem jednak wyjść, na tym etapie ruch pogorszyłby sprawę. Musiałem siedzieć spokojnie i przerabiać w głowie moje ćwiczenia. Wyobrażałem sobie rydwany i krnąbrnych herosów. Starałem się oddychać miarowo. Wymieniałem po kolei liczby pierwsze. Obserwowałem krążące kosy. Czułem się przeraźliwie zmęczony.

Nie wiedziałem, ile czasu minęło, ale kiedy wybudziłem się ze snu, w szopie panowała inna atmosfera. Coś się zmieniło. W zapach kreozotu wtargnął podmuch powietrza, a drzwi otworzyły się na oścież i w wejściu stanęła postać – ciemna sylwetka na tle blasku zachodzącego słońca.

Jakiś mężczyzna. Zamarł w wejściu i wycelował do mnie z patyka – długiego, cylindrycznego kija, który zalśnił blado w ciemnościach. Serce podeszło mi do gardła.

Mężczyzna mierzył do mnie z broni.

POKUTA

– Nie strzelać! – pisnąłem, unosząc ręce nad głowę. – Jestem epileptykiem! – dodałem z jakiegoś niezrozumiałego powodu. Możliwe, że wciąż znajdując się w stanie delirium, próbowałem wyjaśnić sytuację, a może po prostu błagałem o litość.

Cylindryczna lufa nie drgnęła ani o centymetr.

Miałem wrażenie, jakby w moim brzuchu formowały się kryształki lodu. Rzeczywistość rozmazywała się w załzawionych oczach, dlatego widziałem jedynie niewyraźny obrys nadciągającej zguby. Wtedy na tle ciemności rozbłysnął jasnopomarańczowy krąg. Spodziewałem się huku i kuli, pylistego smrodu fajerwerków. Zamiast tego usłyszałem szelest i poczułem ostry zapach, jakby pietruszki. Doszedłem do wniosku, że zbliża się kolejny napad.

– No dobra – odezwał się kat. – Wyjaśnisz mi, co, ka twoja mać, robisz w mojej szopie?

Nie zaskoczyło mnie, że w głosie mężczyzny pobrzmiewa leniwy, amerykański akcent. Podczas moich delirycznych transów miałem w głowie zupełny mętlik – co zawdzięczałem w równym stopniu Hollywoodowi, jak i ślepej panice – więc wydawało się całkowicie normalne, że zastrzeli mnie kowboj. Nie był to najlepszy moment, żeby wyjaśniać znaczenie skrótu „ka”.

– No więc? – ponaglił mnie mężczyzna. – Co jest, mały? Zapomniałeś języka w gębie?

– Odpoczywam! – wypaliłem cienkim głosem. – Usiadłem tu, żeby odpocząć!

Moja odpowiedź spotkała się z krótkim parsknięciem, jakby warknął na mnie zły pies.

– Jasne, demolowanie cudzej szklarni może człowieka wykończyć, co nie?

Milczałem. W sytuacjach kryzysowych na moim mózgu nie można zbytnio polegać.

– To jak, mały, wypocząłeś już? Wyleziesz na zewnątrz, żeby pogadać, czy mam wrócić trochę później?

Rozważywszy wszystkie opcje, doszedłem do wniosku, że wolę zginąć w świetle dnia, na stojąco, a nie tutaj, skulony w ciemności. Kiedy jednak próbowałem się podnieść, nogi odmówiły mi posłuszeństwa. Poddałem się i schowałem twarz w dłoniach.

– Jeśli musi mnie pan zabić, proszę zrobić to szybko.

– Do diabła, o czym ty gadasz, mały? – kowboj zaciągnął się pietruszkowym papierosem. – O co tu chodzi? Masz nierówno pod sufitem czy coś w tym rodzaju?

Pokiwałem energicznie głową.

– Dobra, chodź. No wstawaj!

Kowboj wyszedł z szopy w światło dnia, żeby zrobić mi przejście i jednocześnie opuścił broń – która wreszcie ukazała mi się w całej okazałości. Jakiś metr lekkiego aluminium, długi, plastikowy uchwyt... Zorientowałem się, że to kula inwalidzka.

Lód stopniał. Odzyskałem władzę w kończynach i razem z oddechem, który przyniósł ulgę każdej komórce ciała, zatoczyłem się w stronę drzwi – odrodzony i gotowy stawić czoło wszelkim karom, jakie mnie niewątpliwie czekały.

*

Strach zniekształca rzeczywistość. Strach każe widzieć diabły tam, gdzie zalegają cienie. Lekcja, którą w końcu i ja zrozumiałem.

Mój ciemiężyciel nie był mrocznym koszmarem, za jaki przebrała go wyobraźnia. Chudy i żylasty, opierał się ciężko na kuli, wyraźnie utykając na prawą nogę. Twarz miał bladą, wymizerowaną i pokrytą siwą szczeciną. Na skroniach rosły mu rzadkie kępki włosów, ale głowa nie miała się już czym pochwalić. Był stary. Tylko dwie rzeczy uosabiały autorytet, który przypisałem mu w mroku: oczy, przenikliwe i kamiennoszare, oraz twardy głos.

– Tylko żeby nie przyszło ci do głowy zwiać, mały.

Pokręciłem energicznie głową.

– Obiecujesz?

Przytaknąłem, milcząc jak głaz.

Wskazał na mnie kulą.

– Masz tam cokolwiek, co nie należy do ciebie?

Gapiłem się na niego w oniemieniu.

– W torbie, mały. Co chowasz w tej torbie?

Spojrzałem w dół. Wciąż trzymałem torbę mamy – przyciskałem ją nieświadomie do piersi jakby w geście obrony. Język w końcu mi się rozplątał.

– Ciastka dla kota! – wypaliłem. – Ciastka dla kota, magazyn i pół kiści winogron. Ale to wszystko należy do mnie, może pan sprawdzić! Nie jestem złodziejem.

– Tylko wandalem, co?

Rzucił mi przenikliwe spojrzenie, po czym pokręcił głową i cisnął peta na ziemię. Zdusił żar butem.

– Wiesz co, widziałem w swoim życiu kilka naprawdę durnych przestępstw, ale to jest najdurniejsze z możliwych. Fakt, żądza zniszczenie nie idzie w parze z intelektem, ale to... to po prostu przekracza wszelkie ludzkie pojęcie. – Machnął swoją kulą w stronę szklarni, a potem szopy. – Pewnie tylko marnuję czas, ale może mi wyjaśnisz, jak do tego doszło?

– To nie byłem ja – usprawiedliwiłem się szybko.

– Rozumiem. A jak nie ty, to kto?

– Inne dzieciaki.

– Jakie inne dzieciaki?

Głośno przełknąłem ślinę.

– Po prostu inne dzieciaki. Goniły mnie.

– Jasne. I gdzie się one podziały?

– Nie wiem.

– Tak po prostu rozpłynęły się w powietrzu, co?

– Wydaje mi się, że wróciły przez żywopłot.

Obaj spojrzeliśmy na nieprzeniknioną, szarozieloną ścianę gałęzi.

– W takim razie twoi kumple muszą być czarodziejami.

– To nie są moi kumple! – zaprotestowałem.

Przyglądał mi się przez dłuższą chwilę, po czym znów pokręcił głową.

– Nazywasz się jakoś, mały?

– Alex – odparłem bardzo cicho.

– Po prostu Alex?

– To zdrobnienie od Alexander.

Mężczyzna mlasnął językiem, zasępiony.

– Kim jest twój ojciec?

– Nie mam ojca.

– Patrzcie go, niepokalanie poczęty!

Na szczęście wiedziałem, co oznaczała ta przesiąknięta sarkazmem uwaga. Chodziło o to, że jestem jak Jezus – że nie zostałem spłodzony wskutek aktu seksualnego, który w Biblii był uważany za okropny grzech.

– Nie to miałem na myśli. Oczywiście, że mam ojca, tyle że mama nie wie, kim on jest. Zostałem spłodzony tak jak każdy człowiek. Gdzieś w okolicach Stonehenge – dodałem.

– Zabawna kobitka z tej twojej mamy.

– Teraz żyje w celibacie.

– Świetnie, to wszystko są fascynujące rzeczy, ale wystarczy już tego pieprzenia. Mów, kim jest twoja mama. Jak się nazywa? Imię i  n a z w i s k o!

– Rowena Woods.

Mój rozmówca mrugał przez chwilę z niedowierzaniem, aż w końcu wybuchł krótkim, szczekliwym śmiechem.

– Boże wszech, kurwa, mocny, to ty jesteś  t y m  dzieciakiem?!

Powinienem tu wspomnieć, że nie licząc przekleństwa, reakcja nieznajomych na moje nazwisko zwykle wyglądała dość podobnie.

Starszy mężczyzna przekrzywił głowę, przypatrując się badawczo jasnej bliźnie, która biegła przez moją prawą skroń, tam gdzie włosy wciąż nie chciały rosnąć.

Czekałem cierpliwie.

W końcu odetchnął głęboko.

– Gdzie jest teraz twoja matka? W domu?

– W pracy – odparłem.

– Dobra, a o której kończy?

Spojrzałem na rozbite szkło leżące na ziemi i przygryzłem wargę.

W tym momencie chciałbym wam coś wyjaśnić.

Po tamtej feralnej sobocie musiałem zachować milczenie w dwóch kwestiach. Niestety tak się akurat złożyło, że właśnie one – i tylko one – mogły uratować moją historię przed rozpadnięciem się na milion niespójnych kawałków.

Po pierwsze, nie wolno mi było wyjawić mamie tożsamości moich oprawców. W innym razie podpisałbym na siebie wyrok śmierci. Jedynie milczenie, wraz z niewypowiedzianą możliwością, że naciskany, mógłbym je złamać, gwarantowało mi bezpieczeństwo w najbliższych tygodniach. Ponieważ trójce gnębicieli cały wybryk uszedł na sucho, zakładałem, że nie będą kusić losu. Na razie – może nawet na wiele miesięcy – musieli sobie znaleźć nową ofiarę.

Po drugie, nie mogłem słowem wspomnieć o ataku padaczki. Moja sytuacja już teraz nie wyglądała różowo i istniało spore ryzyko, że stracę ciężko wywalczoną wolność. Gdyby mama miała  j a k i e k o l w i e k  podejrzenia, że choroba wraca z dawną siłą, natychmiast zakułaby mnie w kajdany całodobowej opieki. Straciłbym soboty i niedziele, a także popołudnia po zajęciach w szkole. Nie przekonałbym jej, że to była tylko drobna niedyspozycja i – pomimo obciążających dowodów – świetnie sobie radzę z surowym rygorem leków i medytacji.

Oznaczało to, że moja linia obrony od początku była dziurawa jak ser szwajcarski. Zostały tylko niezaprzeczalne fakty: włamanie, zniszczenie mienia i tak nikłe wyrzuty sumienia (lub zupełna niefrasobliwość), że nawet nie uciekłem z miejsca zbrodni.

Mama wpadła w rozpacz.

– Lex, jak mogłeś to zrobić? – pytała.

– Przecież już mówiłem: to nie ja!

– Nie wychowywałam cię na chłopca, który czerpie satysfakcję z aktów wandalizmu. Wpajałam ci zasady! I prawdomówność!

– Ale ja mam zasady!

– Twoje czyny mówią co innego.

– Ale to nie były moje czyny!

– Tak, tak, już to słyszałam. I chciałabym ci wierzyć, Lex. Naprawdę bym chciała. Ale nie dajesz mi ku temu żadnych powodów.

– Bo nie słuchasz, co do ciebie mówię!

– W takim razie powiedz mi, kim byli twoi wspólnicy. Może wtedy zacznę słuchać.

– To nie byli moi wspólnicy. Nie odpowiadam za to, co zrobili.

– Dopóki próbujesz ich bronić, to  s ą  twoi wspólnicy, a ty ponosisz taką samą winę!

Gapiłem się w ziemię, kombinując, jak podważyć logikę tego argumentu.

– Powiedz mi, kim oni byli – powtórzyła prośbę mama.

– Już mówiłem. To jakieś dzieciaki z wioski.

– Nazwiska, Lex. Potrzebuję nazwisk.

– Ich nazwiska nie mają znaczenia. Najważniejsze, że to oni są winni, a nie ja.

– Lex, to naprawdę bardzo proste. Jeżeli nie zdradzisz mi, kim byli twoi koledzy, wina spadnie na ciebie.

– To nie są moi koledzy! Której części opowieści nie zrozumiałaś?

– Drogi panie, nie będziesz mi tu pyskować! Po prostu powiedz, o kogo chodzi.

– Czemu nie zapytasz kart? – rzuciłem obrażonym tonem.

Mama przez długi czas patrzyła na mnie w milczeniu. Nie mogłem znieść jej wzroku. Może dlatego, że już nie wyglądała na wściekłą – teraz sprawiała wrażenie zranionej.

Spuściłem głowę. Jakimś sposobem po tej pięciominutowej sprzeczce już nie czułem się niewinny. Jeszcze trochę, a naprawdę bym uwierzył, że działałem jako wspólnik.

– Pozwól, że coś ci wyjaśnię, Lex – odezwała się w końcu mama. – Nie jestem pewna, czy ma to dla ciebie jakiekolwiek znaczenie, ale posłuchaj. Chcę, żebyś się mocno zastanowił nad tym, co usłyszysz, zanim mi odpowiesz, dobrze? Isaac Peterson to stary, słabowity i schorowany człowiek. Jest na świecie sam jak palec. Umiesz to sobie wyobrazić?

Doskonale wiedziałem, co mama chce osiągnąć – wpędzić mnie w poczucie winy. Pan Peterson wcale nie był  a ż  t a k  słabowity. Owszem, miał problemy z nogą, ale to nie czyniło z niego człowieka chorowitego, tylko powolnego. A jeśli chodzi o wiek – no dobrze, może i był dwa razy starszy od mamy, ale z drugiej strony młodszy od pana Stapletona, który dobijał do setki. Nie mogłem dyskutować jedynie ze stwierdzeniem, że żył całkiem sam – a to właśnie sprawiało, że zniszczenie szklarni zasługiwało na wielkie potępienie.

Jeśli nie mieszkacie w małej wiosce, musicie coś zrozumieć: w takich miejscach wszyscy wiedzą o wszystkich przynajmniej trzy rzeczy. I nieważne, jak bardzo próbowalibyście odizolować się od otoczenia. Oto rzeczy, które wszyscy wiedzieli o panu Petersonie:

1. Podczas wojny w Wietnamie, konfliktu w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku między Ameryką, Wietnamem Północnym i bojówkami Wietnamu Południowego, jedna z jego nóg została poszatkowana na drobne kawałki.

2. Jego żona Rebecca Peterson, rodowita Angielka, zmarła trzy lata temu po długiej walce z nowotworem trzustki.

3. Ze względu na fakty numer 1 i numer 2 pan Peterson nie był w pełni władz umysłowych.

Gdy mama przekazała mi dwie pierwsze wiadomości na temat pana Petersona (trzecią udało mi się wydedukować samodzielnie), ostatnia nadzieja na przetrwanie rozsypała się w proch. Z powodu godnej pożałowania sytuacji życiowej kalekiego staruszka nie miałem najmniejszych szans na wykpienie się klapsem za rzekome zdemolowanie szklarni. Ktoś musiał zawisnąć i tym kimś najwyraźniej byłem ja.

Do ustalenia zostały wyłącznie szczegółowe warunki pokuty.

Dom pana Petersona idealnie nadawał się na pustelnię. Krył się za krętą szosą co najmniej dwieście metrów od głównej drogi, na końcu długiego, prywatnego podjazdu ocienionego przez szpaler topoli, które zdawały się stać na straży jedynego wejścia. Na terenie posesji rosły drzewa i żywopłoty sięgające jakiś metr ponad głowę, a obok głównych drzwi znajdował się duży wykusz. Przez szyby widać było kilka centymetrów parapetu – zasłony, tak jak poprzednio, były zaciągnięte. Nie wyglądało na to, by kiedykolwiek je rozsuwano, bo na fałdach materiału widniały pręgi kurzu. Zmarszczyłem nos, a mama pchnęła mnie lekko.

– Au! – zaprotestowałem.

– No dalej, Lex, nie ociągaj się – upomniała mnie.

– Wcale się nie ociągam!

– Odkładanie tego na później na pewno ci nie pomoże.

– A jeśli on sobie nie życzy, żebyśmy mu teraz przeszkadzali?

– Nie bądź tchórzem.

– Chodzi mi o to, że powinniśmy byli zadzwonić i uprzedzić, że przyjdziemy.

– Nie musimy dzwonić. Zrobimy to teraz.

Jeszcze kilka kroków i weszliśmy na osłonięty dwuspadowym daszkiem ganek.

– Do dzieła – ponagliła mnie mama.

Zapukałem do drzwi z siłą pierdzącej pchły.

Chwila ciszy.

Mama spojrzała na mnie, przewróciła oczami i sama zapukała. I to tak, że aż zahuczało.

Zza drzwi doleciało hałaśliwe szczekanie. Podskoczyłem przestraszony.

– Nie bój się, Lex. To tylko pies.

Nie wiem, jak miałoby mnie to niby uspokoić. Nie czułem się swobodnie w towarzystwie psów – w naszej rodzinie zawsze były koty. Na szczęście wkrótce okazało się, że czworonóg pana Petersona to jeszcze większy cykor niż ja. Szczekał wyłącznie ze strachu, gdy wyrwano go ze snu – instynktowne, rozpaczliwe i bez żadnych złych zamiarów. Wtedy jednak nie miałem o tym pojęcia i nie zdawałem sobie sprawy, że po dziesięciu sekundach ujadania nastąpi paniczny odwrót na z góry upatrzone pozycje, zwykle za najbliższą kanapą. Zakładałem, że po drugiej stronie czyha na mnie łaknący krwi pies Baskerville’ów.

Za wąską, przydymioną szybą zapaliło się światło. Poczułem, jak na moich ramionach zaciskają się dłonie mamy. Najwyraźniej nie miała do mnie krzty zaufania.

Drzwi otworzyły się z impetem.

Pan Peterson zlustrował mnie zza okularów bacznym wzrokiem. Potem spojrzał na mamę i z powrotem na mnie. Nie wyglądał na zaskoczonego. Ani zadowolonego.

Poczułem kolejne szturchnięcie, tym razem w okolicach krzyża.

– Przyszedłem tu, żeby pana przeprosić i wyrazić skruchę – wypaliłem.

Zabrzmiało to jak wyuczona na pamięć kwestia, bo tak zresztą było. Rzecz w tym, że przeprosiny musiały zabrzmieć szczerze, a niewłaściwy ton głosu na pewno nie pomagał mojej sprawie.

Pan Peterson uniósł brwi i tak jakby zmarszczył twarz.

Czekałem.

Zastukał palcami o framugę.

Czekałem dalej.

– W porządku – rzucił. – To przepraszaj. No, raz dwa, zrzuć to z wątroby.

Spojrzałem z powątpiewaniem na mamę.

– To taka figura retoryczna – wyjaśniła. – Znaczy, że masz zaczynać.

– Aha...

Odchrząknąłem, a pan Peterson przestąpił z nogi na nogę. Chyba też chciał to mieć jak najszybciej z głowy. Iskierka nadziei w ciemnościach.

– Bardzo mi przykro, że zniszczyłem pańską szklarnię i wtargnąłem na teren posesji – wyrecytowałem. Kolejne szturchnięcie. – Chciałbym to panu jakoś wynagrodzić. Mógłbym na przykład pomóc panu w rozmaitych pracach.

Od razu zorientowałem się, że ta propozycja nie przypadła panu Petersonowi do gustu, bo skrzywił się, jakby bolał go ząb. Mimo to postanowiłem brnąć dalej, kończąc mowę skierowaną do wycieraczki na buty.

– Mógłbym umyć panu okna w domu – wyjaśniłem. – Albo wypielić ogródek, albo załatwić sprawy niecierpiące zwłoki.

– A możesz wstawić nowe szyby do szklarni?

Przemilczałem tę uwagę, domyślając się, że ma charakter sarkastyczny.

– Zauważyłem też – rzuciłem zamiast tego – że dawno nie mył pan auta, więc... Au!

Ostatnie szturchnięcie mamy odczytałem jako sygnał, że mam sobie dać spokój z improwizacją i trzymać się uzgodnionego scenariusza.

– W każdym razie, ponieważ nie naprawię pańskiej szklarni, w zamian chciałbym zaproponować swoje usługi aż do chwili, gdy uzna pan szkody za spłacone. To moja pokuta. – W końcu udało mi się oderwać wzrok od wycieraczki.

Pan Peterson zrobił dziwną minę i odchrząknął.

– Słuchaj, mały – zaczął. – Nie jestem pewien, czy to taki dobry pomysł. Chyba byłoby lepiej, gdybym po prostu przyjął twoje przeprosiny i uznał sprawę za zamkniętą.

– Tak, to też jest...

W tym momencie do rozmowy wtrąciła się mama:

– Przepraszam, panie Peterson. Pozwoli pan? – Nie urwała nawet na chwilę, żeby się przekonać, czy istotnie pozwoli. – To z pańskiej strony wielkoduszny gest, zbyt wielkoduszny, ale biorąc pod uwagę rozmiary występku, naprawdę nie sądzę, żeby rozwiązywał problem.

Iskierka nadziei zamigotała, trzasnęła i zgasła.

Na twarzy pana Petersona wciąż gościła ponura mina.

– Chyba się pan zgodzi, że problem jest poważny? – ciągnęła mama. – Wczoraj odniosłam wrażenie, że zależało panu na przykładnym ukaraniu mojego syna.

– No tak, to się rozumie, ale...

– Chciałby pan zasugerować inną, bardziej odpowiednią karę?

– Chyba nie, ale nie tak to sobie wyobrażałem. Szczerze mówiąc, pani Woods, chodzi mi o to, że ja naprawdę nie sądzę, by...

– Panie Peterson, ważne są zasady – nalegała mama. – Alex musi dostać nauczkę. Powinien zrozumieć, że każde działanie pociąga za sobą konsekwencje.

– Dobra, zgoda. I żeby było jasne: ostatnia rzecz, na jakiej mi zależy, to wpieprzać się w pani kompetencje, jeśli chodzi o wychowanie synalka, tylko że...

– Wspaniale! Bardzo się cieszę, że podziela pan moje zdanie. Zapewniam pana, długo omawiałam tę sprawę z Alexem i zgodziliśmy się, że jeśli jego przeprosiny mają coś znaczyć, musi spłacić dług panu, nie mnie. Tylko w ten sposób będziemy mogli o wszystkim zapomnieć.

Pan Peterson spojrzał na mnie oczami, które wołały: „Pomocy!”, a ja odpowiedziałem, też oczami, że nie ponoszę za to żadnej winy, a w starciach z moją matką nie mogę zaoferować żadnego wsparcia.

Przez chwilę staruszek na przemian unosił i opuszczał ręce, aż w końcu zaklął pod nosem. Mama udawała, że nie słyszy, a ja wiedziałem, że stoimy na straconej pozycji. Staliśmy na niej już w chwili, gdy otworzyły się drzwi tego domu.

– Och, niech to szlag! – pan Peterson potarł skronie.

Mama wpatrywała się w niego wyczekująco.

– Jasne, wspaniale. Czemu nie? Znajdę mu jakieś zajęcie, dostanie tę swoją nauczkę i wszyscy będziemy mogli wrócić do dawnego życia. Po prostu cudownie.

Mama była całkowicie odporna na sarkazm.

– W takim razie umówmy się na jakiś dzień. Czy pasuje panu przyszła sobota?

– Jak jasna cholera...

– Wspaniale! Czyli wszystko ustalone.

Pan Peterson, lekko speszony, jeszcze raz obrzucił mnie wzrokiem. Wzruszyłem prawie niedostrzegalnie ramionami, żeby mama niczego nie zauważyła.

– Chodź, Alex! – rzuciła, wymierzając mi finalnego kuksańca między żebra. – Wydaje mi się, że zmarnowałeś wystarczająco dużo czasu pana Petersona.

Cóż, pewnie w zamyśle mamy to ostatnie zdanie było absolutnie sensowne, ale biorąc pod uwagę wynik właśnie zakończonych pertraktacji, jego logika przekraczała moje zdolności pojmowania.

METAN

Padało, kiedy następnej soboty szedłem podjazdem między topolami – miarowy, mglisty kapuśniak, który kłuł nagą skórę jak miniaturowe igły. Modliłem się w duchu, żebym nie musiał pielić ogródka, kosić trawy czy myć okien, ale im częściej spoglądałem w ołowiane niebo, tym bardziej umacniałem się w przekonaniu, że właśnie taki czeka mnie los. Albo jeszcze gorszy. Jak się jednak okazało, pan Peterson miał dla mnie zupełnie inne plany.

– Umiesz jeździć samochodem? – padło pytanie, gdy tylko otworzył drzwi.

– Mam trzynaście lat – uświadomiłem mu.

Pan Peterson przyjrzał mi się krytycznie, jakby właśnie takiego negatywnego podejścia się spodziewał.

– Czyli nie umiesz jeździć?

– Nie.

– Nie chodzi mi o żadną daleką wycieczkę, mały. Potrzebuję tylko kilku rzeczy ze sklepu. – Spojrzał w niebo. – W taki deszcz moja noga daje mi nieźle w kość.

Z jakiegoś powodu czułem się współodpowiedzialny za ból w nodze pana Petersona.

– Jestem pewien, że ja w twoim wieku już zaiwaniałem w pick-upie ojca.

– Ale ja nie mam ojca – przypomniałem mu. – Niepokalanie poczęty, pamięta pan?

To był z mojej strony dowcip, ale pan Peterson nie skwitował go śmiechem.

– Mógłbym  u m y ć  panu samochód – zaproponowałem.

Odpowiedziało mi ponure burknięcie.

– W taką pogodę? Zdaje mi się, że ten deszcz zapewni mu wszelkie niezbędne zabiegi pielęgnacyjne, nie uważasz?

– Uhm, chyba ma pan rację. – Brzemię bezużyteczności ciążyło mi coraz dotkliwiej.

– W każdym razie – podjął pan Peterson – od pracy fizycznej w deszczu nikt nie umarł, ale twoja matka chyba nie byłaby zadowolona, gdybym odesłał cię z zapaleniem płuc.

– Jestem pewien, że i tak zwaliłaby winę na mnie.

Odchrząknął jak człowiek, który znalazł się w trudnej sytuacji i próbuje zyskać więcej czasu.

– Tak się składa, że miałem na myśli coś bardziej pouczającego. Twojej mamie bardzo zależało, żebyś się tu czegoś nauczył, co nie?

Skinąłem beznamiętnie głową. Mama i pan Peterson chcieli mi zakodować, że nieuzasadnione demolowanie cudzej szklarni nie zasługuje na miano cywilizowanego zachowania. Wszystko pięknie, tylko że ja już to wiedziałem. Moja pokuta była godną pożałowania, lecz nieuniknioną farsą, żeby wszyscy zainteresowani mogli poczuć się lepiej. Wmawiałem sobie, że nie mam prawa żywić do nikogo urazy za taki stan rzeczy, nie spodziewałem się jednak, że czegokolwiek się przy tej okazji nauczę.

Jak się wkrótce okazało, nie doceniłem „lekcji moralności” w wykonaniu pana Petersona.

– Umiesz pisać?

– Tak – odparłem.

– A jak u ciebie z ortografią?

– W porządku.

– Bo jeśli sadzisz dużo błędów, to będzie prawdziwa droga przez mękę.

– Zwykle nie mam problemów z ortografią – zapewniłem go. – A profesor Treadstone, mój nauczyciel angielskiego, twierdzi, że jak na swój wiek dysponuję całkiem bogatym słownictwem. Co nie znaczy, że tego i owego nie da się poprawić. Co miałbym napisać?

– Parę listów – wyjaśnił pan Peterson.

Oto pierwsza rzecz, jakiej nauczyłem się tamtego dnia: to, co wiesz o innych ludziach, jest zaledwie ułamkiem prawdy.

Jak już wspominałem, w Lower Godley wszyscy sądzili, że znają większość istotnych szczegółów z życia pozostałych mieszkańców wioski (zwykle nie więcej niż trzy). Na przykład to, że moja mama wróży z kart, samotnie wychowuje syna i ma zabawne poglądy oraz równie zabawne włosy. Wiedzieli, że trafił mnie meteor, pomieszało mi się przez to w głowie i cierpię na padaczkę.

Oczywiście wszystko to było prawdą. Ale nie  c a ł ą  prawdą.

Wbrew moim oczekiwaniom dom pana Petersona wcale nie wyglądał na brudny i zapuszczony. Wręcz przeciwnie, w tylnej części panował porządek, a do salonu, pomimo deszczowej pogody, przez okna wychodzące na ogród wpadało dużo światła. Stały tam dwie lampy i wysoki regał na książki, na ścianach wisiały grafiki, a na podłodze leżała wielka poducha, na której drzemał pies pana Petersona. Gdy wszedłem do środka, podniósł głowę i zaczął węszyć, ale szybko zamknął oczy i znów zapadł w sen. Był bardzo stary, dlatego poświęcał na spanie mnóstwo czasu. Później dowiedziałem się, że pan Peterson wziął go ze schroniska parę lat wcześniej i nazwał Kurt – na cześć Kurta Vonneguta, swojego ulubionego pisarza. Pan Peterson nie miał nic przeciwko ratowaniu starych czworonogów, bo takie psy nie potrzebują wiele ruchu i są najszczęśliwsze, gdy po prostu mogą poleżeć w cieple. Gdy wypytywałem o Kurta, pan Peterson odpowiedział, że to jakiś tam kundel.

W niewielkiej odległości od legowiska psa zauważyłem coś, co bardzo mnie zaskoczyło: na biurku, obok dużego monitora z płaskim ekranem, stał nowiutki komputer. Z jakiegoś powodu założyłem, że będę pisać listy na zabytkowej maszynie do pisania, jakich nie używa się od wielu lat. Czasem jednak ludzie mają domy i przedmioty, których nikt by się po nich nie spodziewał, nie mówiąc już o przeróżnych niesamowitych hobby.

Okazało się, że ulubionym zajęciem pana Petersona jest pisanie do polityków, a także, czasami, do więźniów. Należał do klubu korespondencyjnego i musiał opłacać miesięczną składkę członkowską. Otrzymywał za to pocztą magazyn klubowy z nazwiskami i adresami ludzi z całego świata, do których można było pisać, choć większość nigdy nie odpowiadała. Politycy zwykle mieli zbyt dużo zajęć, a więźniom w ogóle zabroniono prowadzenia jakiejkolwiek korespondencji (całe szczęście, że chociaż przekazywano im listy). Klub korespondencyjny pana Petersona nazywał się Amnesty International.

Z początku wątpiłem, czy mama uznałaby wysyłanie listów do więźniów za moralnie pouczające, ale pan Peterson, któremu zdrowo pomieszało się w głowie, był przekonany o słuszności swojej decyzji. Wytłumaczył mi, że większość osadzonych, do których pisaliśmy, nigdy nie powinna była trafić za kratki – ci dobrzy ludzie zostali bezprawnie pozbawieni wolności i elementarnych praw. Nie mogli działać w zgodzie z własnym sumieniem ani nawet wyrazić głośno swojego zdania bez narażenia się na represje i kary cielesne, choć pan Peterson bardzo wątpił, czy umiem to sobie wyobrazić. Odparłem, że owszem, potrafię, i to całkiem nieźle, odkąd zacząłem się uczyć w szkole średniej. Jeśli zaś chodzi o to, że większość więźniów została skazana niesłusznie, na podstawie zmyślonych zarzutów, bez szans na uczciwy proces i w dodatku za zbrodnie, których prawdopodobnie nie popełniła – no cóż, z tym też łatwo mi było się utożsamić.

Pisałem, podczas gdy pan Peterson dyktował, przeliterowując nazwiska i miejsca, które sprawiały mi trudności. Po jakimś czasie stwierdził jednak, że walę w klawiaturę jak koń kopytami o bruk i włączył muzykę, „kwintet szurbota”. Nie wiedziałem, co to znaczy i nawet nie pytałem, ale instrumentalne utwory brzmiały przyjemnie i nie rozpraszały mojej uwagi.

Tego popołudnia musieliśmy napisać chyba z pięć czy sześć listów. Okazało się, że na świecie jest dość dużo ludzi, których pozbawiono elementarnych praw. Zwróciliśmy się na piśmie do miejscowego posła z zapytaniem, czy mógłby podnieść w parlamencie kwestię brytyjskich więźniów przetrzymywanych bez procesu w amerykańskim więzieniu na Kubie, dużej wyspie na Karaibach, którą rządzili komuniści. Potem napisaliśmy do sędziego w Chinach, żądając natychmiastowego zwolnienia pięciu mężczyzn i kobiety osadzonych w więzieniu za protesty w sprawie wyburzenia domów pod stadion olimpijski. Prosiliśmy też gubernatora Nebraski, by odstąpił od egzekucji jednego z więźniów, skazanego za zabicie policjanta. Dopuścił się tego czynu w wieku osiemnastu lat. Teraz miał trzydzieści dwa i wciąż nie znaleziono żadnych niepodważalnych dowodów zbrodni – na jego niekorzyść świadczyły wyłącznie informacje uzyskane od dwóch osób, które ostatecznie zmieniły zeznania. Stan Nebraska planował wykonać karę śmierci, przepuszczając przez jego ciało prąd aż do ustania akcji serca. Był to bardzo dramatyczny (i przy tym dość niechlujny) sposób na odebranie komuś życia. Większość innych stanów – nawet Teksas! – przestała posługiwać się krzesłem elektrycznym jako podstawowym narzędziem uśmiercania, ale Nebraska trwała przy swych staroświeckich zasadach.

Pan Peterson sprzeciwiał się zabijaniu przez władze potencjalnie niewinnych osób. Ba, sprzeciwiał się też zabijaniu niepodważalnie  w i n n y c h.  Uważał się za pacyfistę, co znaczy, że przeciwstawiał się każdej formie przemocy, koniec kropka. Ten fakt (który mógłby się okazać niezwykle przydatny tydzień wcześniej) zrodził w mojej głowie kilka pytań.

– A czy można kogoś zabić, żeby powstrzymać go przed zabiciem innej osoby? – spytałem. – Albo w obronie własnej?

– Naprawdę nie uważam, żeby zabijanie człowieka siedzącego w mamrze było formą obrony własnej.

– Nie, ale chodzi mi tak ogólnie, jeśli czyjeś życie naprawdę jest zagrożone. Gdyby na przykład ktoś chciał zabić pana.

– Wtedy musiałbym umrzeć z poczuciem moralnej wyższości.

Wydawało mi się, że pan Peterson tylko żartował, ale nie byłem pewien.

– Wolę myśleć, że nie jestem już zdolny do przemocy – wytłumaczył. – Bez względu na okoliczności.

– Chodzi o to, co stało się w Wietnamie? No wie pan, z pańską nogą i tak dalej.

– Do diabła, dzieciaku, strasznie jesteś dociekliwy.

– Chciał pan, żebym się tu czegoś nauczył – wytknąłem mu.

– A matka ci nie mówiła, że niektóre pytania są po prostu nieuprzejme?

– Tak – przyznałem. – Mówiła.

– No to wydaje mi się, że to jest właśnie takie pytanie, hm?

– Chyba ma pan rację.

Niestety, wszystkie interesujące pytania podpadają pod tę kategorię.

– Panie Peterson? – odezwałem się po chwili. – Ja chyba też jestem pacyfistą. To znaczy uważam, że ludzie nie powinni ze sobą walczyć. W dziewięćdziesięciu dziewięciu sytuacjach na sto.

– Gratulacje. W życiu trzeba mieć zasady.

– Ale może to też dlatego, że nie umiem się bić.

– Nie przejmuj się, to żadna zbrodnia.

– Och...

Pomyślałem, że pierwsze słyszę. W naszej szkole ci, którzy potrafili się dobrze bić, byli przez kolegów szanowani, tak jak na przykład sportowcy odnoszący sukcesy.

– Chyba że nie miałbym innego wyjścia, wtedy bym walczył – dodałem. – No wie pan, gdyby ktoś na przykład zaatakował Lucy.

– Nie mam pojęcia, kim jest ta Lucy.

– To nasza kotka.

– Ładne imię.

– Zdrobnienie od Lucyfera.

– No jasne, jakżeby inaczej. Ale dlaczego ktoś miałby atakować twojego kota?

– Mówiłem hipotetycznie. Czyli że to tylko taki przykład.

– Wiem, co oznacza słowo „hipotetycznie”, mały.

– Aha. W każdym razie Lucy jest teraz w ciąży i nie może zbyt szybko biegać, dlatego gdyby musiała uciekać przed napastnikiem, byłby z tym problem. Nie umie się też chować, bo jest cała biała, nawet w nocy jakby się świeci. Stąd to imię, Lucyfer oznacza „niosący światło”.

– Wiem. Wiem też, że to jedno z imion diabła. Zdajesz sobie z tego sprawę?

– Tak, zdaję. Moja mama darzy diabła dużym współczuciem. Uważa, że ludzie go nie rozumieją, i twierdzi, że w porządku kosmicznym niezbędna jest pewna równowaga, a kreacja i zniszczenie to w rzeczywistości dwie strony tej samej monety.

– Będę z tobą szczery, mały. Poglądy twojej mamy są, ogólnie rzecz biorąc, popierdolone. Nie jestem pewien, czy chcę marnować czas na ich rozgryzanie.

Zauważyłem, że pan Peterson nie dbał szczególnie o kulturę słowa.

– Mówiła też, że  c z a s e m  warto się buntować – ciągnąłem. – Według niej Bóg nie jest wcale takim wspaniałym przywódcą, jak opisuje go Biblia. Uważa, że gdyby była aniołem, prawdopodobnie też dałaby sobie spokój. Jak Lucyfer.

– Lepiej rządzić w piekle, niż usługiwać w niebie.

– Tak, bardzo celnie pan to ujął, chociaż mama nie przejmuje się zbytnio władzą. Nie przepada za hierarchią, ale w naszej rodzinie sprawy wyglądają inaczej. Tak czy siak chodzi mi o to, że Lucy nie jest zła. To tylko kot. I gdyby ktoś  h i p o t e t y c z n i e  chciał ją zaatakować, wtedy pewnie musiałbym się wtrącić. Myślę, że nie ma nic złego w walce, kiedy chce się bronić kogoś, kto jest bezbronny.

– Od każdej zasady są wyjątki.

– Czy to oznacza, że w sytuacji podbramkowej pan też porzuciłby pacyfizm?

Pan Peterson przez dłuższą chwilę marszczył brwi.

– Posłuchaj, mały. Moralność nie jest czarno-biała, istnieją też spore obszary szarości, rozumiesz? A z tego, co mówisz, twoja matka chyba uważa podobnie.

– Rozumiem.

Bardzo możliwe, że pomieszałem w tym miejscu kilka rozmów. Nie jest mi łatwo przypomnieć sobie dokładny przebieg każdej z nich, ale tak naprawdę nie ma to większego znaczenia. Liczy się tylko to, że wraz z upływem tego pierwszego dnia kara za moje przewinienie, wbrew wszelkim oczekiwaniom, nagle straciła wszelkie cechy pokuty. Bo choć pan Peterson był wariatem, rozmowa z nim miała dużo więcej sensu niż rozmowa z moją mamą.

Później, gdy skończyliśmy pisać listy i pan Peterson wyszedł do ogrodu zapalić ziołowego papierosa, spędziłem trochę czasu na przeglądaniu archiwum listów w jego komputerze. Wielkiego archiwum, dodajmy. Nie odniosłem wrażenia, że robię coś nagannego, bo pan Peterson kazał mi zachować wszystkie napisane listy w odpowiednim folderze. Doszedłem do wniosku, że nie wskazałby mi tego folderu, gdyby chciał ukryć przede mną jego zawartość. A poza tym uważałem, że to może być bardzo pouczające moralnie zajęcie.

Najpierw sprawdziłem, ile w sumie było tam plików: setki, z oznaczeniem roku i miesiąca. Przeczytałem kilka listów o najciekawszych tytułach, po czym zamknąłem folder z dokumentami i wyłączyłem monitor. Następnie zerknąłem na spód myszki – miałem taki nawyk, gdy używałem nowego komputera. To był nowoczesny model z laserem zamiast kulki. Na pewno nie wyprodukowali go chińscy wieśniacy Roberta Asquitha.

Potem kręciłem się przez chwilę na krześle obrotowym.

Podczas tego wirowania zauważyłem zdjęcie na ścianie obok wysokiego regału. Jedyne w całym pomieszczeniu i, jak się domyślałem, w całym domu. Podszedłem bliżej, żeby mu się przyjrzeć. To też nie było myszkowanie – kierowała mną najzwyklejsza ciekawość.

Fotografia przedstawiała młodą kobietę, kilka lat młodszą od mojej mamy. Miała najwyżej trzydzieści lat i czarny beret przykrywający krótko ostrzyżone włosy. Z lekko przekrzywioną głową uśmiechała się szelmowsko do obiektywu aparatu.

– To pańska córka? – zapytałem uprzejmie, kiedy pan Peterson wrócił do pokoju.

Cóż, chyba tylko mi się wydawało, że zrobiłem to uprzejmie. Od razu bowiem wyczułem, że to pytanie nie spotkało się z dobrym przyjęciem. Wystarczyła sama zmiana atmosfery.

W tym miejscu powinienem coś wyjaśnić. Choć mama powiedziała mi, że pan Peterson „jest na świecie sam jak palec”, z początku wydawało mi się, że chodzi tylko o jego warunki mieszkalne i niedawną śmierć żony. Ani razu nie przeszło mi przez myśl, że pan Peterson  n a p r a w d ę  nie ma żadnych bliskich. Zawsze uważałem, że ludzie ( i n n i  ludzie) mają wielopokoleniowe rodziny, rozsiane po całym hrabstwie i kraju, a nieraz i poza jego granicami. Poza tym nie powiązałem kobiety ze zdjęcia z panią Peterson z tej prostej przyczyny, że różniła się pod każdym możliwym względem od mojego wyobrażenia tej osoby. Wtedy jeszcze nie docierało do mnie, że pan i pani Peterson też byli kiedyś młodzi. Co więcej, zdjęcie wcale nie wyglądało na stare – z krótkimi włosami i przekrzywioną głową pani Peterson prezentowała się wyjątkowo nowocześnie.

Jak się okazało, fotografia pochodziła z 1970 roku. Wykonano ją podczas antywojennej demonstracji w Waszyngtonie, kilka lat po powrocie pana Petersona z Wietnamu, z okaleczoną nogą i Purpurowym Sercem, odznaczeniem przyznawanym amerykańskim żołnierzom, którzy zostali ranni w czasie pracy. Pan Peterson już go nie miał – wyrzucił je do Oceanu Spokojnego z klifu w Oregonie. Pani Peterson, która w tamtym czasie jeszcze nie była panią Peterson, przyleciała do Stanów Zjednoczonych ze studencką wizą. Deportowano ją w 1971, a pan Peterson postanowił wyjechać razem z nią do Anglii. Miał wtedy serdecznie po dziurki w nosie własnej ojczyzny.

Postanowił zatrzymać właśnie to zdjęcie z bardzo prostej przyczyny: piękna kobieta, która się na nim uśmiechała, stanowiła zupełne przeciwieństwo jego żony z ostatnich miesięcy jej życia. Kiedy straciła wszystkie włosy, połowę masy ciała i umierała w szpitalnym łóżku. Po prostu wolał ją pamiętać taką jak na tej fotografii.

Skoro już poświęciłem tyle czasu tym wydarzeniom, powinienem też wspomnieć, że pani Peterson była bezdzietna, ponieważ miała jakieś problemy z jajowodami. Kolejny z wielu powodów, dla których pytanie o postać na zdjęciu zabrzmiało niefortunnie. Oczywiście o tym wszystkim dowiedziałem się dużo później. W tamtej chwili pan Peterson poinformował mnie tylko, że ta kobieta to jego żona, po czym zapadła niezręczna cisza. Szurałem w miejscu nogami, nie mając pojęcia, co powiedzieć.

Właśnie z tego powodu ściągnąłem z regału książkę. Czułem, że koniecznie muszę zająć czymś ręce i oczy.

Tak się jednak złożyło, że mój wzrok padł akurat na trzy pary nagich piersi. Kobiety na okładce były ubrane w cienkie, białe suknie, w większości prześwitujące. Moja twarz przybrała barwę dojrzałego buraka. Mama zawsze powtarzała, że nagości nie należy się wstydzić ani obawiać, ale ja nie byłem tego taki pewny. Widziałem nawet sutki!

Przesunąłem wzrok o kilka centymetrów w górę. Książka miała tytuł Syreny z Tytana i pochodziła z kolekcji powieści Kurta Vonneguta, a dokładnie z trzeciej półki regału, gdzie w schludnym rządku stało ich jeszcze z piętnaście, może dwadzieścia.

– Śmieszny tytuł dla książki – rzuciłem, przełknąwszy głośno ślinę. – Czy te kobiety trafią do aresztu?

Pan Peterson nie miał bladego pojęcia, o czym gadam.

– No, nie ubierają się zbyt skromnie – zauważyłem.

– I co w związku z tym?

– Pomyślałem, że te syreny są przeznaczone dla nich.

Pan Peterson zmarszczył brwi.

– Wydaje mi się, że policja może kogoś aresztować za brak ubrań – wytłumaczyłem.

Zrozumienie rozjaśniło jego twarz.

– Nie, mały. To nie są policyjne syreny. To są takie syreny jak u Homera.

Zamyśliłem się.

– Homera Simpsona?

– Z Odysei!

Gapiłem się na niego pustym wzrokiem. W którymś momencie przestaliśmy rozmawiać, posługując się tym samym językiem.

Pan Peterson westchnął i przetarł pomarszczone czoło.

– Odyseja to bardzo stara grecka historia, napisana przez Homera, bardzo starego Greka. W Odysei pojawiają się te piękne kobiety nazywane syrenami, które mieszkają na wyspie Morza Śródziemnego i rozbijają o skały okręty, zwabiając marynarzy w pułapkę swoim czarodziejskim śpiewem.

– Och, te kobiety są syrenami? I dlatego nie mają na sobie zbyt wielu ubrań?

– Właśnie tak. Z tą różnicą, że w książce Vonneguta nie żyją one na Morzu Śródziemnym, tylko na Tytanie, który jest jednym z księżyców Saturna.

– Przecież wiem – rzuciłem. (Nie chciałem, żeby pan Peterson wziął mnie za idiotę). – To drugi pod względem wielkości księżyc w Układzie Słonecznym, po Ganimedesie, księżycu Jowisza. Większy nawet od Merkurego, chociaż o mniejszej gęstości.

Pan Peterson znów uniósł brwi i pokręcił głową.

– Najwyraźniej w dzisiejszej szkole kładzie się większy nacisk na naukę niż na sztukę.

– Nie bardzo, głównie to kładzie się nacisk na pytania egzaminacyjne. Czy syreny oddychają metanem?

– Metanem? Mały, o czym ty gadasz?

– Te syreny, czy one są przystosowane do oddychania metanem? No bo dolne warstwy atmosfery Tytana składają się głównie z mieszanki azotu i metanu. Naukowcy sądzą, że żywe istoty na Tytanie musiałyby oddychać metanem, a właściwie wodorem, który jest zawarty w metanie. Azotem by nie mogły, bo azot to gaz obojętny.

– Nie wydaje mi się, żeby w tej książce poruszano problem składu gazowego powietrza.

– Och... – Zerknąłem na informacje zawarte w stopce. – Tutaj jest napisane, że pierwsze wydanie pochodzi z roku tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego dziewiątego, a misje „Pioneer” i „Voyager” dotarły do Saturna dopiero pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych. Najprawdopodobniej Kurt Vonnegut nie wiedział zbyt wiele o metanie.

– Metan nie ma znaczenia, nie o nim jest książka. Na litość boską, to tylko opowieść!

– Rozumiem... – urwałem na kilka sekund. – A co to za opowieść?

Pan Peterson odetchnął poirytowany przez zęby.

– O bardzo bogatym człowieku, który leci na Marsa, a potem na Merkurego i Tytana.

– Rozumiem. Czy on jest badaczem?

– Nie. Jest ofiarą splotu nieszczęśliwych okoliczności.

Zmarszczka na moim czole jeszcze się pogłębiła.

– To chyba dość naciągane. Nie wydaje mi się, żeby można było odwiedzić wszystkie te planety na skutek nieszczęśliwych okoliczności.

– Ten mężczyzna przez przypadek zaciąga się do marsjańskiej armii, a później się rozbija: dwukrotnie, raz na Merkurym i raz na Tytanie.

– Jak można się  p r z y p a d k i e m  zaciągnąć do armii? To też brzmi na trochę naciągane.

– Nie ma żadnego znaczenia, jak to brzmi. Nie o to w tym chodzi. To satyra. Błagam, powiedz, że rozumiesz, co to satyra!

– Coś jak sarkazm, tylko trochę mądrzejsze?

– Nie, nie bardzo. Posłuchaj, ta rozmowa będzie się tak ciągnąć aż do usranej śmierci. Może powinieneś po prostu przeczytać tę cholerną książkę?

– Pożyczy mi ją pan?

– Zależy. Będziesz o nią dbać?

– Dbam o wszystkie moje książki – zapewniłem go.

– W takim razie możesz sobie pożyczyć. Do diabła, na pewno więcej z tego wyniknie, niż z odpowiadania na twoje niekończące się pytania!

– Uważam kosmos za całkiem interesujący – przyznałem.

– Bez jaj! Tylko nie zafiksuj się na jakichś chemicznych szczegółach, dobra?

Wbiłem wzrok w ziemię.

– Na kilka godzin zawieś swoje wątpliwości. Rozumiesz, co chcę przez to powiedzieć?

Zastanawiałem się nad tym przez chwilę.

– Żebym zapomniał o metanie?

– Zgadza się. Żebyś zapomniał o metanie!

Właśnie w takich okolicznościach pożyczyłem swoją pierwszą książkę Kurta Vonneguta. W zasadzie wyszło to zupełnie przez przypadek.

Mimo że moja mama podchodziła do tematu nagości ludzkiego ciała z dużą swobodą, nie byłem pewien, czy przypadłaby jej do gustu okładka książki. Coś mi mówiło, że to jedna z tych sytuacji, gdy wydaje mi się, że rozumiem jej zasady, a potem się okazuje się, że sprawa jest bardziej skomplikowana. Niewykluczone, że dwa sutki umknęłyby jej uwadze, ale  s z e ś ć?  Miałem co do tego poważne wątpliwości. Jedno było wszakże pewne: książka prezentująca tak dużo sutków po prostu musiała doprowadzić do jakiejś niezręcznej rozmowy. Pewnie już rozumiecie, dlaczego postanowiłem o niej nie wspominać. Zamiast tego schowałem ją w pokoju, by spędzić większą część wieczoru i następnego dnia na czytaniu.

Staję teraz przed tym samym problemem, z którym wcześniej musiał się zmierzyć pan Peterson: każde streszczenie fabuły tej książki musi brzmieć niedorzecznie. Mimo to...

Podczas lotu statkiem kosmicznym na Marsa przedsiębiorca Winston Niles Rumfoord oraz jego pies Kazak wpadają w infundybułę chronosynklastyczną, która rozbryzguje ich po galaktyce w formie zjawiska falowego rozciągającego się od Słońca aż po Betelgezę, czerwonego nadolbrzyma spoczywającego na prawym ramieniu Oriona (jeśli założymy, że siedzi do nas przodem). Choć wszystko wskazuje na to, że masa Rumfoorda została przekształcona w czystą energię, przedsiębiorca materializuje się od czasu do czasu na Ziemi, Merkurym i Tytanie, żeby omawiać (z pewną obojętnością) naturę Boga i formułować przepowiednie na temat bliskiej przyszłości ludzkości. Według jednej z tych przepowiedni najbogatszy człowiek świata Malachi Constant ma polecieć na Marsa, Merkurego i w końcu Tytana, żeby zapłodnić na poły owdowiałą żonę Rumfoorda. Wszystko to, rzecz jasna, faktycznie się wydarzy. Oprócz tego w książce pojawia się wiele wątków pobocznych: o malutkim obcym robocie, wielkich ptakach i samych syrenach, które nie są tym, co zdają się obiecywać. Ostatecznie Malachi Constant umiera, doświadczając przy tym przyjemnych halucynacji, a Winston Niles Rumfoord i jego pies zostają wystrzeleni w kosmos.

Mniej więcej w połowie zaczynałem chyba rozumieć, czym jest satyra. Mamy z nią do czynienia wtedy, gdy mówimy o ważnych sprawach w niebezpośredni, śmieszny sposób. Zamiast jednak zaciemniać to, co ważne, satyra w jakiś sposób ukazuje sprawy w jaśniejszym świetle, w czystszej, prostszej do zrozumienia postaci. Na przykład w Syrenach z Tytana żołnierze marsjańskiej armii mają wszczepione w głowy anteny, żeby generałowie mogli kontrolować ich myśli i wydawać rozkazy z wielkich odległości. Kiedy po tygodniu, w sobotę, zwracałem panu Petersonowi książkę, zapytałem, czy to właśnie jest satyra.

– Bingo – odparł krótko.

– To naprawdę zabawna wizja – zauważyłem.

– To naprawdę  t r a f n a  wizja – poprawił mnie. – Czy nie do tego właśnie sprowadza się istota służby w armii? Do próby zamiany człowieka w narzędzie wojny zdalnie kontrolowane przez kraj?

– A pan nie uważa, że warto służyć swojemu krajowi? – byłem ciekaw.

– Nie, nie uważam – odpowiedział. – Uważam, że warto służyć ideałom, a w armii nie wolno ci decydować zgodnie z własnym sumieniem, kiedy pociągnąć za spust. Musisz zabijać na rozkaz. Nigdy nie zrzekaj się prawa do własnych wyborów moralnych, mały.

– Postaram się.

Bardzo lubiłem dyskutować z panem Petersonem, a on, o dziwo, chyba lubił dyskutować ze mną. Co prawda zawsze narzekał, że zadaję zbyt wiele pytań – na dodatek głupich – i czasem „brak mu słów, by mnie opisać”, a mimo to wciąż pozwalał mi przychodzić w każdą sobotę i w niektóre niedziele, żebym pomagał mu w pisaniu listów, wyprowadzaniu psa i tak dalej. Oficjalnie wciąż odbywałem swoją pokutę, która, jak zostało wcześniej ustalone, miała trwać aż do momentu, gdy pan Peterson uzna szkody za spłacone, ale ten moment nigdy nie nadszedł. Po kilku tygodniach temat mojej „służby” przestał istnieć – po prostu przychodziłem w sobotę, a drzwi czekały otwarte. Naturalnie drugim usprawiedliwieniem tych spotkań były Syreny z Tytana, które tak bardzo mi się spodobały, że postanowiłem zapoznać się z całą kolekcję książek Vonneguta. Razem z panem Petersonem uznaliśmy, że to doświadczenie wzbogaci moją edukację moralną.

Tak więc uporawszy się z Syrenami... i satyrą, przeczytałem Kocią kołyskę – powieść o groźnej substancji, lodzie-9, która doprowadza do zagłady całego świata. Później wziąłem się za Rzeźnię numer pięć, książkę o podróżach w czasie i spaleniu żywcem stu tysięcy Niemców w Dreźnie, co Vonnegut widział na własne oczy podczas drugiej wojny światowej. Następnie przeszedłem do Śniadania mistrzów, prawdopodobnie najcenniejszej książki ze zbiorów pana Petersona. Było to pierwsze wydanie, które otrzymał w prezencie od żony. Na wewnętrznej stronie okładki znalazłem dedykację: „Myślę, że ta historia przypadnie ci do gustu. Na pewno spodobają ci się ilustracje. Z wyrazami miłości, R.”.

– Chyba nie muszę mówić, że ta książka dużo dla mnie znaczy – rzucił pan Peterson.

– Nie musi pan – przytaknąłem.

Doceniałem, że pan Peterson pożyczył mi ten właśnie egzemplarz. I choć nigdy nie wspomniał o tym głośno, ja już wiedziałem, że wybaczył mi zniszczenie szklarni.

Kiedy później wkładałem Śniadanie mistrzów do torby, robiłem to tak delikatnie, jakbym trzymał nowo narodzonego kociaka Lucy.

SARS

Ponieważ mama pracowała, a tato istniał tylko w mojej wyobraźni, każdego dnia musiałem po lekcjach wracać do domu autobusem. Nie miał on nic wspólnego ze szkołą – był to zwykły, publiczny środek transportu zarządzany przez Somerset and Avon Rural Stagecoach, firmę komunikacyjną, która obsługiwała większość linii w rejonie. Ponieważ jednak zatrzymywał się codziennie o piętnastej czterdzieści pięć przed Asquith Academy, podróżowali nim głównie uczniowie.

Mogę bez cienia wątpliwości powiedzieć, że nie znam gorszego pojazdu w całej flocie SARS. Możliwe, że to tylko zbieg okoliczności, ale wydaje się o wiele bardziej prawdopodobne, że ktoś, kto o tym decydował, bał się – nie bez powodu – wysyłać w szkolną trasę pojazd z kompletną tapicerką. Autobus do Asquith Academy nie miał kompletnej tapicerki. Nie wyglądał też (ani on, ani przypisany mu na stałe kierowca) na szczególnie trwały. Przypominał pod tym względem prom kosmiczny, który odbył dużo więcej lotów, niż zaplanowali dla niego inżynierowie. Stojąc na światłach, świszczał i trząsł się jak olbrzymi cyborg z astmą; gdy przyspieszał lub hamował, cała konstrukcja pojękiwała i złowrogo grzechotała.

Ten grzechot śmierci brzmiał najgorzej z tyłu na dolnym pokładzie, w pobliżu silnika, choć dawał się odczuć w każdym miejscu, bez względu na to, gdzie się usiadło. Jeden z powodów, dla których czytanie w autobusie nie wchodziło w grę. Drugi, o czym już wspominałem, to powszechne wśród uczniów przekonanie, że czytanie dla przyjemności jest niewiarygodnie pedalskie i lepiej się z tym nie obnosić.

Z pięciu dni roboczych przez cztery nawet nie marzyłem o czytaniu. Zwykle zaraz po wejściu do pojazdu moja strategia polegała na zajęciu pierwszego wolnego miejsca na dolnym pokładzie, wśród pasażerów, którzy nigdy nie zapuszczali się na górę – możliwie blisko kierowcy (wyglądał na kogoś, kto jest zdolny wybuchnąć, gdyby próbowano podważyć jego wątpliwy autorytet). Gdy ta metoda zawodziła – na dolnym pokładzie często tłoczyli się cywile z wózkami dziecięcymi i zakupami – byłem skazany na anarchię górnego pokładu. Wówczas siadałem z przodu i przez całą podróż gapiłem się w podłogę, nic nie mówiąc i nie wykonując gwałtownych ruchów. Spędzałem tak większość powrotów ze szkoły, wpatrzony we własne stopy. Chyba że czułem wyjątkowy przypływ odwagi, wtedy wyglądałem przez okno.

Jedyne pocieszenie przynosiły ze sobą środowe popołudnia, wyspa spokoju na głośnym, wzburzonym morzu. Na dodatek zawdzięczałem ten błogostan sportowi. Zgodnie z tradycją podtrzymywaną (zatem najwyraźniej nie wymyśloną) przez starą szkołę Roberta Asquitha środowe popołudnia należały do sportu. Dzień ten oznaczał treningi piłkarskie, a co za tym idzie – dużo cichszy i szczęśliwszy autobus.

Prawdopodobnie właśnie dlatego opuściłem gardę.

O piętnastej czterdzieści górny pokład był w połowie pusty. Siadłem z przodu, tak daleko od rzężącego silnika i reszty pasażerów, jak to możliwe. Wyjątkowo nie planowałem spędzić najbliższych dwudziestu minut na gapieniu się w podłogę. Chciałem trochę poczytać.

W tym czasie byłem gdzieś w okolicy dwóch trzecich Śniadania mistrzów, książki o festiwalu sztuki w Ohio, zrujnowanym pisarzu science fiction o nazwisku Kilgore Trout i bogatym sprzedawcy samochodów Dwaynie Hooverze, któremu zupełnie odbija i zaczyna wierzyć, że wszyscy mieszkańcy Ziemi to roboty – przekonująco zaprojektowane, ale pozbawione uczuć, wyobraźni, wolnej woli i wszystkich innych składników duszy. Nabiera tego przeświadczenia po zapoznaniu się z twórczością Kilgore’a Trouta, po czym urządza wielką demolkę.

Jak w wypadku większości książek Kurta Vonneguta, fabuła Śniadania mistrzów jest zupełnie pokręcona, choć tak naprawdę nie chodzi w niej o logikę zdarzeń. Wydaje mi się, że można by ją podzielić na wiele części, pomieszać strony i złożyć w przypadkowej kolejności i nie wpłynęłoby to na doświadczenia czytelnika – wciąż dałoby się ją czytać. Wynika to z tego, że każda strona, właściwie każdy akapit, stanowi genialną, samowystarczalną całość.

Co podobało mi się w Śniadaniu mistrzów najbardziej? Cóż, w odróżnieniu od innych książek narrator nie zakłada, że czytelnik ma pojęcie o... czymkolwiek – ani o istotach ludzkich, ani o zamieszkiwanej przez nie planecie. Książkę napisano tak, jakby czytelnikami mieli być – tak się domyślam – jacyś obcy z odległej galaktyki, co oznacza, że wszystko, od groszku aż po bobry, jest przedstawione w najdrobniejszych i często ekscentrycznych detalach, z załączonymi ilustracjami. Narrator tłumaczy rzeczy, które normalnie uważa się za zbyt oczywiste, by poświęcać im uwagę. Tymczasem im dłużej czytałem, tym mocniej docierało do mnie, że większość z nich jest naprawdę dziwaczna.

Tego dnia twórczość Vonneguta musiała mnie wyjątkowo pochłonąć, bo minęło sporo czasu, zanim zdałem sobie sprawę, że katastrofa wisi w powietrzu. Kiedy autobus z warkotem ruszył spod bram szkoły, panowały w nim dużo większy ścisk i hałas, niż powinny. Pojawiła się niewyraźna, dokuczliwa irytacja. Wtedy coś trafiło mnie w ucho. Kawałek zmiętego papieru. Przecież to nie miało sensu – była środa, dzień amnestii, wakacje Alexa Woodsa. Obróciłem się do tyłu, wciąż bardziej skonsternowany niż zaalarmowany.

Moim oczom ukazał się wyjątkowo paskudny widok Dechy, Stuksyna i Aspoła, którzy siedzieli parę rzędów dalej z kumplami z pierwszej jedenastki – mimo że była środa. Ten okrutny i zadziwiający fakt tak bardzo mną wstrząsnął, że przez przypadek nawiązałem rozmowę. Krótko mówiąc, sam prosiłem się o kłopoty.

– Powinniście być na treningu – rzuciłem.

– Pan Hale ma srakę – poinformował mnie Decha Mackenzie.

„Pan Hale ma srakę”. Zabrzmiało to jak tytuł sztuki teatralnej (wątpliwej jakości, dodajmy) albo jak tajne hasło, którym porozumiewają się szpiedzy. Oczywiście nie było ani jednym, ani drugim. Decha próbował mi bezpośrednio zakomunikować coś naprawdę doniosłego.

– Pan Hale jest chory?

– Ma srakę – powtórzył Decker. – Pojechał po lunchu do domu.

Pan Hale był trenerem piłkarskim, bez niego trening nie mógł się odbyć. Dopiero teraz wszystko zaczęło się układać w logiczną całość. Nie mogę ręczyć za diagnozę medyczną Dechy, ale nie zamierzałem jej kwestionować. Decha zawsze walił prosto z mostu, nie upiększał swoich wypowiedzi zbędnymi ozdobnikami. Mimo to wydawało się mało prawdopodobne, żeby trener postanowił uświadomić wszystkich w kwestii swych dolegliwości, na dodatek w tak okrutnie dosłowny sposób. Z drugiej strony tego rodzaju wieści szybko się roznoszą, bez względu na intencje osoby zainteresowanej. Tym samym potwierdzały się poniekąd moje najczarniejsze przypuszczenia dotyczące szkolnej stołówki.

– Wielka szkoda – powiedziałem po krótkiej przerwie.

Decha Mackenzie obrzucił mnie pogardliwym spojrzeniem, jakbym osobiście odpowiadał za stan jelit pana Hale’a. Od razu zauważyłem, że jest w bojowym nastroju. Pozbawiony możliwości wielogodzinnej gry w piłkę nożną, musiał inaczej spożytkować tkwiące w nim pokłady agresji.

– Ty coś  c z y t a s z,  Woods?

– Próbowałem czytać – odparłem głupio, ale niespodziewane zmiany w codziennej rutynie zawsze wytrącają mnie z równowagi.

Decha Mackenzie splunął na podłogę.

Wróciłem do poprzedniej pozycji najswobodniej i najspokojniej, jak umiałem.

Trzeba było też wsadzić do torby książkę – tę, którą sprezentowała panu Petersonowi jego nieżyjąca żona. No cóż, każdy jest geniuszem, kiedy patrzy na swoje życie z perspektywy czasu. W tamtej chwili bałem się, że mógłbym ściągnąć na siebie dodatkową uwagę. Przecież i tak widzieli już, że czytam, na próbę schowania książki prawdopodobnie zareagowaliby złością i podejrzeniami. Dlatego wpatrywałem się z determinacją w otwarte strony, nawet nie widząc liter i licząc na to, że moi oprawcy stracą zainteresowanie moją skromną osobą.

Jakimś cudem plan wypalił, bo w moją stronę nie poleciały kolejne pociski ani obelgi. Czułem, jak rozluźniają się napięte mięśnie. Odliczyłem do sześćdziesięciu, żeby się upewnić, że niebezpieczeństwo minęło. Na wszelki wypadek liczyłem dalej, aż do stu dwudziestu. Potem zacząłem czytać – bardzo powoli, mocno się koncentrując, by uspokoić umysł.

Pięć minut później serce podskoczyło mi do gardła. Szybki i cichy jak karaluch Decha Mackenzie podkradł się do mnie i wyrwał mi książkę z rąk.

Krzyknąłem przerażony. Stuksyn i Aspoł wiwatowali.

– Oddawaj! – chciałem zawołać władczo, ale to, co wyrwało się z moich ust, przypominało raczej pisk wystraszonej myszy.

– Pamiętaj, by dzielić się z bliźnim – zaintonował jak kretyn Decha Mackenzie.

– Proszę, oddaj mi ją! Ona nie należy do mnie!

– Skoro nie należy do ciebie, nie muszę ci jej oddawać. – Niepodważalna logika szkolnego chuligana. Otworzył książkę brudnymi łapami na pierwszej stronie, z całych sił przyciskając kciuk do grzbietu.

– Błagam! Zniszczysz ją!

Oczy Mackenziego rozszerzyły się z nikczemną satysfakcją. Znalazł dedykację.

– „Myślę, że ta historia przypadnie ci do gustu”! – wyrecytował piskliwym falsetem. – „Na pewno spodobają ci się ilustracje. Z wyrazami miłości, R.”.

Historia, ilustracje, miłość... Słowa te przebijały się wyraźnie przez rzężenie silnika, każde bardziej obciążające od poprzedniego.

Stuksyn zarechotał, ale Aspoł już zawył z radości. Ciche wybuchy śmiechu dolatywały z całej tylnej części autobusu. Wyglądało na to, że był to jeden z tych werbalnych linczów, przy okazji których wszyscy doskonale się bawią.

Wstałem gwałtownie, czerwony ze wstydu, że jestem publicznym pośmiewiskiem. Poniżenie stanowiło jednak drugorzędny problem, priorytetem było uratowanie książki pana Petersona. Rzuciłem się w stronę dręczyciela, ale Decha Mackenzie odepchnął mnie z taką lekkością, jakby wyrywał nogi komarnicy.

– Błagam! – powtórzyłem. Po raz ostatni, jak się miało wkrótce okazać.

Decha otworzył książkę gdzieś pośrodku, szukając dodatkowej amunicji. I nie zawiódł się – na stronie widniał duży szkic stegozaura. Decha przeczytał głośno towarzyszący mu opis:

– „Dinozaur był to gad wielkości ciuchci”[2].

Kolejne eksplozje rozbawienia. Fakt, to zdanie było całkiem zabawne, ale coś mi mówiło, że nie dlatego się śmiali.

– Ja pierdzielę, Woods! Ty  n a p r a w d ę  jesteś debilem! – zakwiczał jak świnia Decha Mackenzie.

A może tylko mi się wydawało, że to powiedział? Sam nie wiem, już go nie słuchałem.

Trzymał książkę przed sobą i wymachiwał nią jak małpa kością w pierwszych minutach Odysei kosmicznej 2001.

To właśnie w tamtym momencie zdecydowałem, że nie chcę być dłużej pacyfistą. Jeżeli kiedykolwiek istniała usprawiedliwiona wojna, to właśnie doszło do jej wybuchu.

Jak już wspominałem, od pewnego czasu towarzyszyło mi niesprawdzone doświadczalnie przekonanie, że w bójce nie stanowiłbym dla przeciwnika większego wyzwania. Cóż, okazało się, że miałem rację. Właściwie wszystko, co wiedziałem o bezpośredniej walce, zaczerpnąłem z filmów o Bondzie i sprzeczek między Lucy a kocurami z sąsiedztwa, którym zbierało się na amory bez jej przyzwolenia. Żadne z tych źródeł nie zapewniało solidnych podstaw w tym temacie.

Po swojej stronie miałem tylko element zaskoczenia oraz całkowicie dyletanckie podejście do zasad uczciwego pojedynku – te dwie rzeczy plus całkiem niezłą znajomość fizyki ciał wprawionych w ruch. Pożyczywszy nieco energii kinetycznej od przyspieszającego autobusu, skoczyłem ponownie w stronę Dechy Mackenziego i przeorałem mu paznokciami twarz, otwierając kilka głębokich ran – najdłuższa ciągnęła się od kącika lewego oka aż do skrzywionej dolnej wargi. Zaatakowany wydał ryk niedowierzania zmieszanego z bólem i uniósł rękę do okaleczonego policzka w spóźnionym geście obrony.

Z początku myślałem, że było to z mojej strony tylko otwarcie. Otrząsnąwszy się z dzikiego, niezrównoważonego natarcia, zamierzałem przejąć książkę. Niestety, mój plan – aż do tej pory kierował mną jakiś plan – nie wziął pod uwagę odruchowego zaciśnięcia mięśni przez przeciwnika na skutek nagłego, niespodziewanego bólu. Moje palce zamknęły się, pociągnęły i ześliznęły, a ręka zdrętwiała aż do ramienia. Padłem prosto w jeden z tych czułych, bokserskich uścisków. Podniosły się krzyki i zapanował harmider, jaki zwykle towarzyszy ludziom przesuwającym się w ciasnym autobusie, żeby zrobić miejsce walczącym lub zająć siedzenie z lepszym widokiem na ring. Znów próbowałem złapać przeciwnika za twarz, ale tym razem między palcami została mi tylko garść włosów. Usłyszałem gwizdy i jęki zawodu, nawet ze strony dziewczyn – nie zjednałem sobie tą taktyką publiczności. Zaraz potem powietrze opuściło moje płuca. Ból był mniejszy, niż się spodziewałem – Decha Mackenzie nie miał wystarczającej swobody, żeby wyprowadzić nokautujący cios – ale mimo to zatoczyłem się do tyłu, na metalową ramę najbliższego siedzenia.

Ogarnęła mnie duma, że nie zwaliłem się na podłogę, choć ostatecznie właśnie tam skończyłem. Wciąż nie mogąc złapać oddechu, cofałem się krok po kroku aż do przedniej części pojazdu, gdzie, z milczącą powagą, usiadłem w przejściu. Decha Mackenzie stał już nade mną, z uniesioną nogą, jakby się zastanawiał, czy mnie kopnąć, czy raczej nadepnąć. Było mi obojętne, którą z opcji wybierze, bo ostateczny rezultat jego rozmyślań nie miał żadnego wpływu na przyjętą strategię obrony. Uniosłem kolana najwyżej jak się dało, oplotłem nogi ramionami i schowałem głowę niczym żółw cofający się do skorupy. Niezbyt energiczny kopniak trafił mnie w udo, nawet specjalnie nie bolało. W cieple i zatęchłym mroku pozycji niemalże embrionalnej poczułem, że już nie jestem szczególnie atrakcyjnym celem przemocy. Tylko przedłużony i zdeterminowany atak mógł mi wyrządzić poważniejszą krzywdę, a skoro jeszcze do niego nie doszło, najprawdopodobniej miało nie dojść wcale.

Decha Mackenzie wymyślił sobie zupełnie inny finał tego pojedynku. Cofnął się i wyrzucił książkę przez okno rozpędzonego autobusu. Następnie splunął na mnie i wrócił na swoje miejsce.

Nikt się nie poruszył, żeby mnie zatrzymać albo mi pomóc, kiedy zarzuciłem torbę na ramię i ni to zszedłem, ni to zczołgałem się schodami na niższy pokład. Moje ciało było poobijane, ale umysł pracował zaskakująco sprawnie. (Nieunikniony atak padaczki dopadł mnie kilka godzin później, w zaciszu własnego pokoju, z meteorytem przyciśniętym do piersi).

– Musi pan zatrzymać autobus! – krzyknąłem do kierowcy.

Po raz pierwszy w życiu odezwałem się do tego człowieka, który nie sprawiał wrażenia zainteresowanego próbami nawiązania kontaktu. Nawet w normalnych okolicznościach zdawał się kipieć ledwo tłumionym gniewem. Może wynikało to z niecierpliwego oczekiwania na emeryturę lub śmierć (w zależności od tego, co przyjdzie jako pierwsze), w każdym razie na jego twarzy malował się wyraz wiecznej złości i zniecierpliwienia. Roztaczał wokół siebie, że się posłużę sformułowaniem mamy, aurę czarną jak smoła, a z taką diagnozą nie dyskutowałby nawet największy sceptyk.

Słysząc, że się do niego zwracam, kierowca zaczął coś opryskliwie burczeć.

– Przepraszam pana – przerwałem mu – ale ja nic nie rozumiem, a naprawdę nie mam czasu do stracenia. To sytuacja wyjątkowa. Proszę się zatrzymać.

– A widzisz tu gdzieś przystanek?

– Ale to nagły przypadek! Musi pan zatrzymać autobus!

– Niczego nie muszę! – odwarknął.

Było jasne jak słońce, że dyskusja mija się z celem. Żadne argumenty nie przekonałyby go do nadprogramowego postoju pośrodku drogi B3136. Poza tym na zewnątrz siąpiło i sytuacja wymagała natychmiastowego działania. Nie myśląc o konsekwencjach, pociągnąłem za hamulec awaryjny. Odpowiedziały mi seria stęknięć i piskliwy syk hamulców pneumatycznych. Rzuciło mną do przodu, coś uderzyło mnie w ramię i tyłek. Mimo to cudem utrzymałem się na nogach.

Gdy tylko autobus stanął, wypadłem na zewnątrz. Jakiś czas później dowiedziałem się, że kierowca przez pięć minut miotał się jeszcze na poboczu, wymachując rękami w ataku szału, całkowicie zdezorientowany, bo sytuacja była bez precedensu i nie została opisana w regulaminie.

Całkowicie nieświadomy rozgrywającego się dramatu, bo nawet nie spojrzałem za siebie, gnałem naprzód jak wariat, nie zwalniając ani na chwilę. Mój umysł skupiał się na jednym celu – miałem zamiar cofnąć czas, wszystko jedno jak.

Każdy problem, wmawiałem sobie, można rozwiązać matematycznie. Trudność polegała na tym, że nie wiedziałem, na którym odcinku drogi numer B3136 książka pana Petersona poszybowała z autobusu. Znajdowałem się wtedy na podłodze.

Dobrze, wobec tego co wiedziałem na pewno?

Że droga B3136 wije się przez wiejski krajobraz, a autobus to stary grat. Wydawało się więc mało prawdopodobne, by jechał z dużą prędkością – pięćdziesiąt kilometrów na godzinę (średnio) to naprawdę optymistyczny szacunek.

Ile czasu minęło od momentu wyrzucenia książki przez okno do zatrzymaniu pojazdu? Ponieważ zabrakło mi przytomności umysłu, żeby zerknąć na zegarek, ta zmienna okazała się bardziej problematyczna. Musiałem polegać na mętnym, indywidualnym, subiektywnym odczuciu. Ile trzeba czasu, żeby odzyskać dech w piersi, złapać torbę, zejść z trudem po schodach, pokłócić się z kierowcą i zmusić autobus do awaryjnego hamowania? Co najmniej dwóch minut, nie więcej niż trzech.

Pięćdziesiąt kilometrów na godzinę równa się jakieś osiemset metrów na minutę, a odległość to prędkość razy czas. Obliczyłem, że książka pana Petersona powinna leżeć mniej więcej dwa kilometry ode mnie.

Jak szybko umiałem biegać? Pokonanie kilometra w nieco ponad dwie i pół minuty uznawano w szkole za imponujące osiągnięcie lekkoatletyczne. Choć wściekłość dodawała mi sił, nie miałem szans na taki rezultat. Biegłem przez siedem minut, po czym zacząłem się rozglądać.

Przeszukiwanie mokrej trawy i krzaków zajęło mi ponad godzinę. Natknąłem się na tyle puszek po napojach, opakowań po chipsach i folii po czekoladzie, że można by nimi zapełnić cały kubeł na śmieci. Znalazłem rolkę papieru toaletowego, potłuczone szkło, kartoniki po fast foodach i pudełko po płatkach śniadaniowych. Znalazłem mnóstwo drobiazgów zgubionych i wyrzuconych przez okna aut: pluszowego króliczka, boczne lusterko samochodowe, wycieraczkę przedniej szyby. Natrafiłem też na kilka przedmiotów, których obecność w takim miejscu trudno było wyjaśnić: kielnię, kapcie w szkocką kratę, rakietę tenisową i majtki. Niedaleko zatoczki mój wzrok padł na  z u ż y t ą  prezerwatywę złożoną zadziwiająco schludnie na niewielkim szarym kamieniu. To mniej więcej wtedy zacząłem płakać.

Usiadłem na poboczu w bezpiecznej odległości pięciu metrów od brudnego kondomu i gapiłem się w swoje mokre, ubłocone buty, roniąc łzy. Czułem się głęboko zawiedziony stanem wszechświata – i nie chodziło tylko o to, że jacyś ludzie uprawiali seks przy drodze B3136. W ogólnym rozrachunku pewnie nie było w tym nic złego – w końcu przynajmniej się zabezpieczyli, żeby nie spłodzić kolejnych dzieci. Świat nie był odpowiednim miejscem dla dzieci. Mimo to ci ludzie nie troszczyli się o nikogo innego, a już na pewno nie o środowisko. Ani oni, ani nikt inny – im dłużej człowiek grzebie w krzakach przy drodze, tym boleśniej zdaje sobie z tego sprawę. Prezerwatywy, jak wiadomo, nie ulegają biodegradacji i ten konkretny kawałek gumy prawdopodobnie miał tam leżeć przez kolejne eony, przeżywając drzewa i ptaki, a także wszystkie istniejące na świecie książki.

Jeśli zaś chodzi o Śniadanie mistrzów... Ta sprawa od początku była przegrana, bo moje obliczenia nie trzymały się kupy. Za dużo zmiennych, za dużo ślepych strzałów, a na dodatek nie wiedziałem absolutnie nic o trajektorii książki wyrzuconej z górnego pokładu jadącego autobusu. Przecież mogła wylądować dosłownie wszędzie. Prawdopodobnie przeleciała nad żywopłotem i upadła na polu, poza zasięgiem wzroku i rąk. Zresztą w tej chwili, po godzinie na deszczu, jej stan na pewno pozostawiał wiele do życzenia. Ja też przemokłem. Miałem w torbie nieprzemakalną pelerynę, ale nawet nie pomyślałem, żeby ją założyć. Dopiero kiedy się poddałem i zakończyłem poszukiwania, dotarło do mnie, że jestem cały mokry.

Jakiś czas później przestałem płakać, wstałem i ruszyłem w drogę powrotną. Przy odrobinie szczęścia miałem szansę dotrzeć do domu przed mamą – czekał mnie półtoragodzinny spacer. Nie chciałem, żeby się dowiedziała, co zaszło w autobusie, i wydawało mi się, że wciąż mogę to przed nią ukryć.

Dotarłszy z powrotem do miejsca, gdzie zahamował autobus (poznałem po bukach rosnących przy drodze i czarnych śladach gumy na asfalcie), maszerowałem przed siebie jeszcze półtorej godziny, gdy zatrzymał się kolejny samochód. Ludzie zagadywali mnie średnio co pięć minut, żeby zapytać, czy wszystko w porządku. Cóż, możliwe, że wyglądałem podejrzanie – trudno znaleźć wytłumaczenie dla spaceru drogą B3136 w deszczu.

Tym razem jednak zaczepił mnie ktoś, kogo znałem: pani Griffith, która pracowała na poczcie i biegle władała językiem elfickim. Pani Griffith wiedziała, że lubię Władcę pierścieni, kiedy więc przychodziłem coś załatwić, witała mnie po quenejsku, w języku elfów Wysokiego Rodu. Bardzo lubiła języki obce. Obecna praca nie sprawiała jej aż tyle radości. Niestety, biegłość w quenejskim nie jest w dzisiejszym świecie szczególnie poszukiwaną umiejętnością.

Gdy obniżała szybę w oknie samochodu, z jej ust nie padło jednak powitanie elfów. Wyglądała na zatroskaną.

– Cześć, Alex – powiedziała.

– Dzień dobry.

– Wszystko w porządku?

– Tak – odparłem.

– Dlaczego idziesz drogą?

– Spóźniłem się na autobus.

Nie podobało mi się, że muszę kłamać, szczególnie pani Griffith, ale uznałem, że w tej sytuacji to najlepsze, co mogę zrobić.

Pani Griffith zmarszczyła brwi i pokręciła głową.

– I postanowiłeś wrócić do domu  p i e s z o?

– Aha. Wydawało mi się, że tak będzie szybciej, niż czekać na następny autobus.

To kłamstwo nosiło pewne znamiona prawdy, bo autobusy SARS często się spóźniały.

– Ale to naprawdę spory kawał drogi – stwierdziła pani Griffith.

– Tak, wiem.

– A na dodatek pada deszcz.

– Owszem, pada – przytaknąłem ponownie.

– Twoja mama chyba by nie chciała, żebyś szedł taki kawał w deszczu.

– Chyba nie. Lepiej, gdyby jej pani o tym nie mówiła. Raczej nie będę tego więcej robić, ze szkoły jest zdecydowanie za daleko.

– Mogę cię podrzucić?

– Byłoby mi bardzo miło. Dziękuję.

– No to wskakuj.

Ręką mokrą od deszczu spływającego po pelerynie zmazałem ślad, który but Dechy Mackenziego zostawił na moich spodniach. Dopiero wtedy wsiadłem do auta.

Byłem w domu dwadzieścia minut przed mamą, dzięki czemu zdążyłem nakarmić Lucy i przebrać się w suche ciuchy.

WŁAŚCIWE SŁOWO

Następnego ranka o godzinie dziesiątej zostałem wezwany do gabinetu profesora Treadstone’a. Zadenuncjowali mnie kierowca autobusu, a także kilku pasażerów z dolnego pokładu. Kiedy mieszkasz w wiosce (i na dodatek oberwałeś w głowę meteorytem), większość ludzi kojarzy cię z twarzy i nazwiska. Patrząc z perspektywy czasu, stałem na straconej pozycji.

W sprawach dyscypliny – i szczerze mówiąc, w sprawach wszystkiego innego – profesor Treadstone przywiązywał wielką wagę do szczegółów. Do dziesiątej udało mu się zgromadzić pokaźną liczbę informacji na temat „incydentu” z poprzedniego dnia. Porozmawiał z kierowcą autobusu (choć podejrzewam, że musiało to być frustrujące), a następnie wysłuchał zeznań dwóch cywilów, którzy zadzwonili do szkoły ze skargą. Na rozmowę wezwano też dwoje moich rówieśników o dość „elastycznej” moralności: Amy Jones, która miała ojca w zarządzie szkoły, oraz Paula Harta, którego mama uczyła sztuki. Z tych dwóch przesłuchań profesor Treadstone dowiedział się najważniejszych rzeczy o samej bójce. Wiedział już, że podrapałem Dechę Mackenziego, a w wyniku potyczki jakaś moja własność wyleciała przez okno. Fakty udało się ustalić stosunkowo łatwo, nieznane pozostawały tylko motywy, które profesor Treadstone traktował z pełną powagą. Zawsze powtarzał, że trzeba zacząć od korzenia, żeby pozbyć się zielska.

Chwast stanowił metaforę dewiacji.

Tak jak każdy proces, który przebiegał za drzwiami gabinetu profesora Treadstone’a, także i ten miał się odbyć szybko i bez zbędnych ceregieli. Ponieważ rutynową robotę można było uznać za zakończoną, werdykt został już wydany i nic nie mogło powstrzymać gorliwej ręki sprawiedliwości. Należało jedynie podnieść zarzuty, wyrecytować akt oskarżenia, zażądać wyjaśnień (a następnie je odrzucić) i wymierzyć karę. Te przyspieszone procedury miał poprzedzić i zakończyć przydługi wykład, który w opinii profesora Treadstone’a stanowił istotną część przesłuchania dyscyplinarnego. Gwarantował on, że wszystkie zamieszane w sprawę osoby zrozumieją, gdzie kryje się podstępne zielsko i zrobią wszystko, co w ich mocy, by nie dopuścić do jego rozrostu.

Co ciekawe, poglądy profesora Treadstone’a na temat zbrodni i kary w większości pokrywały się z opinią mojej mamy, mimo że tych dwoje ludzi różniło się pod każdym innym względem jak ogień i woda. Skłonność do przestępstwa, brak przyzwoitości, niechlujstwo, zła dykcja. Profesor Treadstone podchodził do tych zagadnień z taką powagą, jakby groziły rozpadem porządku wszechświata i z tego powodu  k a t e g o r y c z n i e  wymagały naprawy. Sama kara nie wystarczyła, rachunki należało wyrównać we właściwy sposób. Profesor Treadstone, podobnie jak moja mama, mocno wierzył w adekwatność sankcji i publiczne okazanie żalu. Kiedy na przykład odkryto, że Scott Sizewell wykonywał obsceniczne gesty w kierunku szkolnego fotografa (wyjątkowo durne przestępstwo), profesor Treadstone zawlókł go na apel i zmusił do dramatycznego pokajania się na oczach sześciuset uczniów. I nie chodziło o zwykłe „przepraszam” – mowa Scoota Sizewella, przygotowana pod ścisłym nadzorem, trwała cztery minuty i przypominała wystąpienie zdyskredytowanego polityka.

Jeśli chodzi o bójki na pięści, profesor Treadstone uważał, że istnieje tylko jedno zadowalające rozwiązanie tak karygodnego pogwałcenia zasad. Obie strony musiały przeprosić, najpierw profesora Treadstone’a, a później siebie nawzajem, i to z przekonującą szczerością – wymieniając mocny uścisk dłoni, jednocześnie patrząc sobie oczy, ponieważ taka była prawidłowa technika wykonania tego gestu. Rytuał polegał na podkreśleniu definitywnego końca wrogości, a zarazem powrotu do cywilizacji i rządów prawa.

Cywilizacja stanowiła jeden z głównych tematów sądowej mowy wstępnej, która rozpoczęła się punktualnie o godzinie dziesiątej zero dwie.

– Żyjemy w nowoczesnym społeczeństwie – stwierdził profesor Treadstone – w którym problemy rozwiązuje się w cywilizowany sposób. Na pewno nie przemocą.

Naturalnie profesorowi Treadstone’owi chodziło o sytuację hipotetyczną, raczej o ideał niż o rzeczywistość. Tak przynajmniej mi się wydaje – w przeciwnym razie jego argument był, jak określiłby to pan Peterson, Gówno Wartym Nonsensem. W chwili gdy to się działo, my, czyli nasza nowoczesna cywilizacja, toczyliśmy dwie wojny na pustyni, a ludzie, którzy brali w nich udział, cieszyli się statusem bohaterów. Tak przedstawiała to telewizja. Dysponowaliśmy atomowymi okrętami podwodnymi uzbrojonymi w bomby, które starłyby z powierzchni planety każde miasto, a wielu bardzo cywilizowanych ludzi uważało, że to szczyt roztropności – biorąc pod uwagę, jak nieucywilizowane były inne kraje i ich obywatele.

Prawdopodobnie powinienem tu wspomnieć, że ranek mijał mi pod znakiem tłumionej histerii. Przez prawie całą noc nie spałem – do świtu dopadły mnie aż trzy ataki padaczki, dwa częściowe i jeden uogólniony z konwulsjami. Oczywiście ukryłem to przed mamą, ale czułem się psychicznie i fizycznie wyczerpany. Mój umysł przypominał rondel pełen wijących się węży, a przykrywkę mogła utrzymać tylko nieugięta, zdeterminowana czujność. I wcale nie dramatyzuję! Wykorzystałem wszystkie wyćwiczone techniki medytacji. Nawet nie liczyłem, że uda mi się osiągnąć zwyczajowe poczucie wyciszenia, więc zadowoliłem się oderwaną apatią – warstwami grubej izolacji, które ochronią mnie przed kolejnym urazem. Przez jakiś czas to podejście sprawdzało się całkiem nieźle. Tylko dwa razy miałem wrażenie, że wybuchnę śmiechem, płaczem albo tym i tym jednocześnie.

– Jesteście ambasadorami naszej szkoły – wyrecytował profesor Treadstone. – Kiedy wracacie do domu, kiedy znajdujecie się wśród lokalnej społeczności, wciąż dzierżycie sztandar tej placówki i macie zachowywać się tak, jak należy.

Wpatrywałem się uporczywie w podłogę, odliczając do pięćdziesięciu rzymskimi cyframi (tak je sobie wyobrażałem). Zważywszy na okoliczności, mojej postawie nic nie można było zarzucić – profesor Treadstone oczekiwał kontaktu wzrokowego tylko wtedy, gdy zwracał się do kogoś bezpośrednio, po imieniu lub za pomocą pytania (nie retorycznego). A gdy wreszcie zwrócił się do nas w taki sposób, mój umysł znajdował się zupełnie gdzie indziej (myślałem akurat o Vonnegucie, jego chłodni na mięso i płonącym Dreźnie). Żądanie profesora Treadstone’a nadeszło zupełnie znikąd.

– Słucham – ponaglił nas. – Co macie na swoją obronę?

Mój skołowany umysł desperacko szukał odpowiedzi. Decha Mackenzie zareagował z refleksem przypartej do muru łasicy.

– Panie dyrektorze – odezwał się – wiem, że nie wolno się bić. Zwykle jestem ostatnią osobą, która uciekałaby się od przemocy...

–  D o  przemocy – poprawił go profesor Treadstone.

–  D o  przemocy – powtórzył za nim Decha Mackenzie – ale działałem w obronie własnej. To on mnie zaatakował!

Przytknął rękę do lewego policzka. Dowód rzeczowy A: trzy, cztery zaognione rany. Zadrapania zmieniły kolor na żółtoczerwony, a lewe oko było fioletowe i opuchnięte. Obrażenia wyglądały imponująco, choć osobiście podejrzewałem, że są dość powierzchowne. Z drugiej strony moje stłuczenia, naprawdę rozległe i bolesne, znajdowały się w miejscach, których nie zamierzałem obnażać publicznie: na biodrach i tyłku. Śmiem też sądzić, że wzięty w krzyżowy ogień pytań, musiałbym wyznać prawdę: większości tych siniaków dorobiłem się, kiedy spadałem ze schodów i obijałem się w drzwiach autobusu po pociągnięciu za hamulec awaryjny. Pod względem wyglądu Decha Mackenzie miał nade mną przewagę. Na jego korzyść przemawiały też te niegramatyczne dyrdymały, bo przynajmniej brzmiały szczerze. Gdy ja próbowałem się odgryźć, mój zduszony głos przywodził na myśl człowieka chorego na depresję.

– To prawda – przyznałem – ja uderzyłem go pierwszy, ale to tak jakby bez znaczenia.

Profesor Treadstone wydął usta, być może z powodu mojego niefortunnego doboru słów, a być może dlatego, że próbowałem mu wmawiać, co jest, a co nie jest ważne.

– To bez znaczenia – ciągnąłem posępnie – bo to on zaczął. Sprowokował mnie.

– W każdym konflikcie są dwie strony – zauważył profesor Treadstone.

To jedna z tych maksym, które brzmią prawdziwie, chociaż w kluczowych momentach okazują się bezwartościowe. Z zaskoczeniem poczułem rodzący się we mnie sprzeciw. Niestety, mój wewnętrzny głos nie był mistrzem elokwencji i umknęła mi myśl, którą chciałem wyrazić. Udało mi się tylko powtórzyć nieco mniej dyplomatycznie:

– To jego wina. On zaczął.

– Nieprawda – stękał Decha Mackenzie. – Tylko się wygłupiałem. Nic nie poradzę, że Woods nie zna się na żartach.

– Kradzież trudno nazwać żartem – odparłem.

Byłem przekonany, że profesor Treadstone podziela mój pogląd – jak się okazało, nie miałem racji. Profesor Treadstone już dawno stracił cierpliwość.

– Wystarczy! – rzucił, unosząc ręce. – Rozczarowaliście mnie, naprawdę mnie rozczarowaliście. Widzę, że żaden z was nie zamierza przyjąć na siebie odpowiedzialności za wczorajszy haniebny incydent. Mimo to zamierzam dotrzeć do źródła problemu.

Usiadł na krześle z wysokim oparciem, jakby chciał w ten sposób zademonstrować, że ma wystarczająco dużo wolnego czasu.

– Nie interesują mnie wymówki! – ciągnął. – Oczekuję odpowiedzi. Prostych, uczciwych odpowiedzi. Woods! – Jego palec wskazujący skierował się dramatycznie w moją stronę – Dlaczego zaatakowałeś Mackenziego?

– Ukradł mi książkę. I wyrzucił ją przez okno.

– Mackenzie?

– Byłem zdenerwowany. To on mnie zaatakował! – Znów dotknął policzka w pobliżu opuchniętego oczodołu. – Mógł mnie pozbawić wzroku!

– Naprawdę nie jest tak łatwo pozbawić kogoś wzroku – zauważyłem.

– Rzucił się na mnie z pazurami!

Profesor Treadstone zmarszczył brwi. Jedyna sensowna reakcja na taką rewelację.

– Zrobiłem to dopiero po tym, jak ukradłeś mi książkę.

– Woods! Masz się zwracać wyłącznie do mnie i tylko wtedy, gdy o to poproszę, nie wcześniej! Mackenzie, zabrałeś Woodsowi jego książkę?

Decha Mackenzie gapił się ponuro w podłogę.

Profesor Treadstone mlasnął językiem.

– Woods, dlaczego Mackenzie zabrał ci książkę?

– O to będzie pan musiał spytać jego – odpowiedziałem.

– Już go pytałem, teraz pytam ciebie.

Milczałem, ale szybko stało się jasne, że profesor Treadstone nie zostawi tak tej sprawy. Wciąż był zdeterminowany, by odkryć motyw zbrodni.

– Oczekuję odpowiedzi, Woods – powtórzył. – Dlaczego Mackenzie zabrał ci książkę?

W swojej obronie powiem tylko tyle, że to było naprawdę głupie pytanie – i w dodatku skierowane do niewłaściwej osoby. Nie ukończyłem studiów psychologicznych, żeby wypowiadać się na temat motywów kierujących zachowaniem Dechy Mackenziego. Jak miałem udzielić satysfakcjonującej odpowiedzi, skoro osobiście wątpiłem w jej istnienie? Któż mógł wiedzieć, co się działo we łbie Dechy Mackenziego? Nie rozmawialiśmy o najmądrzejszym przedstawicielu naszego gatunku. Intuicja podpowiadała mi, że jeśli rzeczywiście kierowały nim jakieś motywy, to prawdopodobnie miały coś wspólnego z pragnieniem poniżenia – sprawienia, by drugi człowiek czuł się przy nim jak zabawka przyciągnięta przez kota z podwórka. Im dłużej jednak o tym myślałem, tym mniej z tego wszystkiego rozumiałem.

Wydawało się, że spędziłem wiele długich minut na próbie rozbicia mentalnej blokady, podczas gdy tłumiona histeria to narastała, to znów opadła niezauważenie. Profesor Treadstone ze zmarszczonym czołem stukał paznokciami o blat biurka.

– Chce pan wiedzieć, dlaczego to zrobił? – zapytałem. – Dlaczego zabrał książkę?

– Tak, Woods. Już to ustaliliśmy, nie będę się powtarzać. Chcę, żebyś odpowiedział na to pytanie w sposób prosty i zrozumiały.

Właściwe słowo odnalazło drogę na koniuszek języka, a ponieważ już tam było, jakoś nie przyszło mi do głowy, żeby je zatrzymać.

– Zrobił to, bo jest pizdą.

Moja wypowiedź na chwilę zawisła w powietrzu, jakby udało mi się ją wtłoczyć w komiksowy dymek. W pierwszej chwili nikt nie zareagował, bo nikt się jej nie spodziewał, a już najmniej ze wszystkich – ja sam.

Zaraz potem dymek rozproszył się w powietrzu.

Twarz profesora Treadstone’a nabrała barwy pęcherza nabiegłego krwią, twarz Mackenziego – lodów miętowych. Mnie chyba udało się zachować oryginalny kolor, ale w środku... w środku coś się zmieniło.

Ujmę to tak: istnieje stan umysłu, który lekarze określają mianem euforii. Osoby cierpiące na padaczkę psychomotoryczną czasem doświadczają go podczas napadu, kiedy ośrodki emocjonalne mózgu są przeciążone elektrycznością i zaczynają funkcjonować nieprawidłowo. Zwykli ludzie też potrafią go odczuwać, na przykład wtedy, kiedy osiągną coś niesamowitego lub znajdują się pod wpływem narkotyków. Jestem niemal pewien, że to właśnie euforia ogarnęła mnie w tamtej chwili, choć przez głowę przemknęła mi myśl, że konwulsje są tylko kwestią czasu. Towarzyszyło mi uczucie nierealności i oderwania, jakbym unosił się w powietrzu. Z drugiej strony nie wyczuwałem żadnej aury – zero halucynacji czy rozproszenia uwagi. Miałem wrażenie, jakbym wynurzał się z gęstej mgły w czyste, spowite złocistym światłem niebo. Wzrok miałem ostry, myśli klarowne,

– Że co? – rzucił profesor Treadstone. Nie użył zwrotu „słucham”, „przepraszam” czy jakiegoś innego uprzejmego odpowiednika, które każdego dnia wbijał uczniom do głów. Poza tym, sądząc po kolorze jego twarzy, doskonale mnie słyszał. Z jakiegoś powodu uznał jednak, że powinien dać mi szansę na przeformułowanie myśli.

Nie miałem na to ochoty.

Uważałem, że przez cały ranek nikt nie powiedział nic bardziej sensownego i dlatego nie zamierzałem wycofywać się ze swoich słów, nawet za zawartość konta bankowego Roberta Asquitha. Decha Mackenzie był dokładnie tym, czym go nazwałem – nie czułem żadnych zahamowań, żeby powiedzieć to na głos. Czy groziło mi coś gorszego, niż już mnie spotkało, teraz lub w przeszłości? Prawdopodobnie profesor Treadstone mógł wyrzucić mnie ze szkoły, ale to też nie wydawało się takie okropne. Znów uczyłbym się w domu, a to przecież dużo efektywniejszy sposób zdobywania wiedzy. Decha Mackenzie mógł mnie pobić, ale czy w ten sposób moje słowa straciłyby na znaczeniu? Zdałem sobie zresztą sprawę, że już się go nie boję. Decha Mackenzie, z zielonkawą, opuchniętą gębą i tchórzliwymi wymówkami, nagle zaczął mi się jawić jako wyjątkowo mało znacząca postać. Z tego względu, obdarzony kolejną szansą, postanowiłem powtórzyć swoje stwierdzenie, nie dodając nic prócz szkolnego motta, Ex Veritas Vires, które uznałem za interesującą puentę.

Szczęka Dechy Mackenziego opadła niemal do podłogi, a profesor Treadstone zerwał się z krzesła.

– Mackenzie, wynocha! Woods, ani słowa więcej! Nie waż się nawet oddychać!

Wykład, który potem nastąpił, był niezwykle żywiołowy, ale też zbyt długi, żeby przytaczać go tutaj w całości. Na koniec profesor Treadstone zadzwonił do sklepu mamy, a mama błagała o łaskę, przypominając o mojej chorobie i nienagannej przeszłości. W końcu zgodzili się, że tydzień kozy po lekcjach – razem z dodatkowymi zabiegami dyscyplinarnymi, które czekały mnie w domu – to najmniejsza możliwa kara za okropne słowa, które padły z moich ust. Decha Mackenzie dostał jeden dzień kozy. Użyte przeze mnie określenie okazało się pięć razy gorsze od wszystkiego, co kiedykolwiek wycierpiałem z jego strony.

Wieczorem tego samego dnia poczucie euforii było już tylko odległym wspomnieniem. Czułem się zmęczony i przybity, a na dodatek znów brakowało mi słów.

Nie miałem zbyt wiele czasu, żeby zastanowić się, co powiem panu Petersonowi – do powrotu mamy z pracy zostały dwie godziny, a potem czekał mnie co najmniej miesięczny szlaban (dwumiesięczny, jak się wkrótce okazało). Im dłużej o tym myślałem, tym boleśniej zdawałem sobie sprawę, że niewiele mogę mu powiedzieć – najwyżej naświetlić wszystkie fakty, uciec się do wymówki albo w najdrobniejszych szczegółach opowiedzieć o męczarniach, które wycierpiałem. Tylko że to niewiele zmieniało, efekt końcowy był tak samo potworny bez względu na zabiegi upiększające.

Kiedy mijałem topolowych strażników, serce podchodziło mi do gardła, a gdy pchnąłem drzwi, marzenia o elokwencji wyparowały jak kamfora.

– Obawiam się, że zgubiłem pańską książkę – wymamrotałem. Co za okropne, nieodpowiednie zdanie... Tylko czy dało się to powiedzieć inaczej? Nie odziedziczyłem po mamie zdolności przekazywania złych wiadomości w bezstresowy sposób. Chciałem po prostu mieć to z głowy, zanim opuści mnie cała odwaga.

Pan Peterson wyglądał jak trafiony piorunem.

– Zgubiłeś?

Kiwnąłem głową. Moje struny głosowe chwycił paraliż.

– Zgubiłeś?!

– Tak, ale...

– Przecież dobrze wiedziałeś, ile ta książka dla mnie znaczy! – Trzymał się za głowę, jakby doznał nagłego ataku migreny.

– To nie moja wina! – zacząłem się tłumaczyć. – Jechałem szkolnym autobusem i...

– Szkolnym autobusem! Zabrałeś moją książkę do szkolnego autobusu?!

Dopiero teraz zauważyłem, jak nieodpowiedzialne było moje zachowanie. Przestałem udawać, że winę za ten wypadek ponosił ktokolwiek oprócz mnie.

– Bardzo, bardzo mi przykro. Wiem, że to nie wystarczy, ale mógłbym odkupić...

– Nie, nie mógłbyś! Jezu Chryste, co mnie napadło?! Chyba jestem jakimś pieprzonym idiotą!

Nie wiedziałem, co odpowiedzieć.

– Idź do domu, mały – rzucił w końcu pan Peterson. – Nie chcę cię teraz oglądać.

Nawet nie pomyślałem, żeby zostać i wytłumaczyć się tak, jak należy. Odwróciłem się i wybiegłem. Zatrzymały mnie dopiero drzwi mojego domu.

PRZEKŁUWANIE

Przez kolejne osiem tygodni, aż do letnich wakacji, znów byłem skazany na najgorszy areszt z możliwych: zaplanowany i nadzorowany przez moją matkę. W jej opinii, naraziwszy się na trzy ciosy z rzędu (wandalizm, bójka i przeklinanie), nie mogłem w sposób odpowiedzialny samodzielnie poddać się karze. Mama właściwie prawie nie spuszczała mnie z oczu. Każdego ranka samochód zawoził mnie pod bramę szkoły, a po południu odbierał z tego samego miejsca. Zwykle za kierownicą siedziała mama, chociaż zdarzało się, że musiała wysłać w zastępstwie Justine, a raz czy dwa ściągała do pomocy Sam. Oczywiście cała ta sytuacja była niewygodna dla nas wszystkich. Justine i Sam nie marudziły – zawsze okazywały mi mnóstwo cierpliwości – ale czułem, że wszyscy tylko czekają, aż sytuacja wróci do normy. Kiedy zaś pojawiał się temat moich występków, musiałem się mierzyć ze zjednoczonym frontem.

– Nie wiesz, że problemów nie rozwiązuje się przemocą? – zapytała Justine. – Zwykle takie podejście tylko pogarsza sprawę.

– Tak, wiem – odpowiedziałem.

– A słowo, którego użyłeś. – Justine zmarszczyła nos. – Ono jest  n a p r a w d ę  wulgarne! Szczególnie w stosunku do kobiet. – Ponieważ podniosła głos, wyciągnąłem wniosek, że wszystko, co dotyczy kobiet w ogóle, lesbijek dotyczy w dwójnasób, choć, szczerze mówiąc, logika tego stanowiska przekraczała moje zdolności pojmowania.

Oczywiście mama zrobiła mi już długi wykład na temat potworności  t e g o  słowa. Podobnie jak Sam, która zwykle podchodziła do takich spraw z większym dystansem.

– To wulgarne, wstrętne, męskie słowo! – rzuciła, wywołując moje zdumienie.

– Męskie? Dlaczego?

Przyglądała mi się dłuższą chwilę, jakby próbowała ocenić, czy jestem głupi, czy tylko takiego udaję, aż w końcu zapytała:

– Chyba wiesz, co ono oznacza?

– Oczywiście, że wiem! – Przeszukałem mentalny słownik, wykluczyłem alternatywy i wyjaśniłem: – To słowo odnosi się do kobiecej części ciała, z której wychodzą dzieci.

– No właśnie! I nie rozumiesz, dlaczego jest takie poniżające? Dlaczego jest obraźliwe?

Zastanowiłem się nad tym głęboko.

– Szczerze mówiąc, nie – musiałem przyznać. – To znaczy nie użyłem go w tym kontekście. No i to chyba samo słowo jest obraźliwe, a nie część ciała?

Sam kazała mi powtórzyć całe zdanie, po czym oznajmiła, że czepiam się szczegółów i utrwalam seksistowski sposób myślenia. Czułem się pokrzywdzony takim werdyktem.

– To nie przeze mnie „pizda” jest najgorszym słowem na świecie – burknąłem.

*

Po powrocie ze szkoły nie wolno mi było przebywać w domu bez opieki. Zamiast tego każdego popołudnia spędzałem dwie godziny w sklepie (dziewięć w soboty), co sprawiało wszystkim jeszcze więcej kłopotu. Akurat w tym czasie Justine i Sam musiały się zmierzyć z „problemami”, w których naturę nie zostałem wtajemniczony. Mama wyjaśniła mi tylko, że „przechodzą trudny okres” i właśnie dlatego ostatnio Justine często sprawiała wrażenie markotnej, co nie umknęło mojej uwadze. Chwilami była tak oderwana od rzeczywistości, jakby przeniosła się do jednego z wymiarów mojej mamy, a gdy wracała z przerwy na lunch, za każdym razem miała wilgotne i zaczerwienione oczy. To był chyba najgorszy moment, żeby plątać się pod nogami. Nie omieszkałem wspomnieć o tym mamie.

– Tak, to prawda – zgodziła się, ale nie poruszaliśmy więcej tematu.

W efekcie Justine miała zły humor, mama miała zły humor, Sam miała zły humor i ja także miałem zły humor. Przez kilka pierwszych dni kręciłem się po sklepie ponury, a później w najlepszym razie znudzony. Mama wyszukiwała jakieś drobne prace, żeby wypełnić mi czas – inwentaryzacje towaru i tak dalej – zwykle nie mogłem jednak liczyć na zbyt wiele rozrywek. Siedziałem więc za kontuarem w odległym kącie sklepu, wtulony między ściany tak mocno, jak tylko się dało, skąd szpiegowałem wchodzących klientów.

Chyba nie muszę mówić, że w sklepie mamy często pojawiali się dziwni ludzie. Szacowałem, że tylko jedna trzecia klientów nie podpadała pod tę kategorię – głównie turyści i od czasu do czasu grupa uczennic mniej więcej w moim wieku. Niektóre znałem z widzenia z Asquith, choć większość nawet nie rejestrowała mojego istnienia. Nie przeszkadzało mi to, ale denerwowało mnie podejście mamy, która z jakiegoś powody uznała, że uczennice stanowią grupę demograficzną szczególnie skłonną do kradzieży i z tego powodu wymagają „specjalnego monitorowania”.

– Miej je na oku, Alex – przykazywała mi za każdym razem.

– Czemu akurat ja? – buntowałem się.

– Och, przestań – strofowała mnie irytującym szeptem. – Chyba nie wymagam od ciebie zbyt wiele?

– Pomyślą, że się gapię!

– No i co z tego? Zwykle ci to nie przeszkadza.

– Ale to co innego, byłoby mi głupio. A jeśli mnie przyłapią? Jeśli się odwrócą i zobaczą, że na nie patrzę?

Ta odpowiedź zwykle prowokowała wybuch radosnego chichotu.

– Cóż, wystarczyłoby się uśmiechnąć, Lex. Przekonałbyś się, że nie są takie straszne.

Bardzo mnie to irytowało. Przede wszystkim nie uważałem, żeby moja mama miała predyspozycje do szkoleń z zakresu spraw damsko-męskich. Poza tym, jeśli mam być szczery, w sytuacjach jeden na jeden czułem się swobodniej w towarzystwie dziewczyn niż chłopaków. Zawsze tak było. To tylko grupy przedstawicielek płci żeńskiej budziły mój niepokój, bo w grupie są  p r z e r a ż a j ą c e.  Szepczą, chichoczą, wymieniają porozumiewawcze spojrzenia. To nie fair oczekiwać ode mnie, że sobie z tym poradzę. Niestety, tak jak w każdym innym przypadku, kłótnia z mamą nie wchodziła w grę. Spadł na mnie obowiązek wstydliwego podglądania i zdawania raportu z zachowań, które moim zdaniem wyglądały podejrzanie.

To zadanie przerastało moje siły z dwóch powodów. Po pierwsze, dziewczyny  z a w s z e  wyglądają podejrzanie. Po drugie, większość klientów mamy też. W jej sklepie słowo „podejrzany” w zasadzie traciło swoje pierwotne znaczenie. Pamiętam na przykład pewnego mężczyznę ubranego w skórzany trencz i skórzany kapelusz z szerokim rondem, który spędził mnóstwo czasu na wpatrywaniu się w marynowane zwierzęta w słoikach – chyba z czterdzieści pięć minut. Następnie odwrócił się i wyszedł. Podobne zachowania nie należały do rzadkości – szczególnie dobrze zapamiętałem tego człowieka, bo zawsze baczniej przyglądałem się mężczyznom w jego typie, samotnikom w określonym wieku, którzy kręcili się po sklepie bez żadnego wyraźnego powodu. Wiązało się to z moim wczesnym, dziecięcym marzeniem, w którym jeden z tych anonimowych panów przedstawiał się jako mój zaginiony ojciec. W niektórych wersjach fantazji rzeczony mężczyzna przychodził wcześniej, żeby mnie poobserwować, zanim ostatecznie wyjawiał swą tożsamość; w innych wchodził do sklepu zupełnie przypadkiem. Dopiero kiedy podnosił głowę znad jakiegoś przedmiotu, zauważał mnie bądź też, czasem, mamę – albo to ona dostrzegała jego, zupełnie niespodziewanie, za każdym razem z dramatycznym westchnięciem.

Dopiero kiedy trochę podrosłem, zacząłem wyraźniej dostrzegać problemy związane z tym marzeniem. Przede wszystkim wydawało się mało prawdopodobne, by mój tato wiedział o moim istnieniu czy choćby je podejrzewał. Miałem też powody sądzić, że po tak wielu latach rodzice raczej by się nie rozpoznali. Gdy zadawałem mamie pytania na temat jej związku, w jej odpowiedziach pojawiały się takie słowa, jak „przelotny” czy „funkcjonalny”. Udało mi się ustalić, że ich romans nie dotrwał do godzin porannych zimowego przesilenia, a z perspektywy mamy jego cel ograniczał się do prokreacji. Niewiele mogła mi o nim powiedzieć, nie licząc tego, że był zdrowy (a przynajmniej takie sprawiał wrażenie) i seksualnie kompetentny (co zostało udowodnione). Poza tym nie czuła potrzeby zgłębiania tematu. Nie przywiązywała wagi do tak abstrakcyjnych cech, jak wygląd czy charakter i nic nie utkwiło jej w pamięci. Nie chcę, by zabrzmiało to cynicznie, ale w dniu, kiedy się urodziłem, mama raczej nie umiałaby wskazać mojego ojca spośród trzech losowo wybranych mężczyzn.

Tak czy inaczej nawet kiedy dziecięce fantazje utraciły sporo ze swego pierwotnego blasku, sama  i d e a  zaginionego ojca wciąż mocno trzymała się mojej wyobraźni. Miałem w głowie obraz, jak powinien się zachowywać i wyglądać ten człowiek. Dla mnie był kimś w typie Toma Bombadila: wysokie buty, broda, głęboka miłość do dziczy i brak historii zatrudnienia. Większość choć odrobinę tajemniczych mężczyzn wchodzących do sklepu mamy wydawała się pasować do profilu, ale mimo to nie zdarzali się zbyt często. Mogłem mówić o szczęściu, jeśli wypatrzyłem więcej niż dwóch tygodniowo, a po ich wyjściu nuda znów brała górę.

Niestety, nie miałem żadnych szans na wynegocjowanie krótszej kary – nie bez przyznania się do winy i wynikającej zeń, odpowiednio przekonującej i wielopoziomowej, skruchy. Mama nalegała, żebym napisał listy z przeprosinami do profesora Treadstone’a i Dechy Mackenziego (oraz, jak się domyślałem, zrzędliwego kierowcy autobusu), i to nawet po tym, jak zdałem jej prawie pełną relację z okoliczności, które sprowokowały moje słowa i działania. Ciągle wracaliśmy do tej samej kłótni: ja tłumaczyłem, że nie czuję się winny, bo moje zachowanie, nawet jeśli przykre, usprawiedliwiała sytuacja i z tego powodu nie byłem skłonny przepraszać kogokolwiek (wolałem raczej umrzeć); mama utrzymywała zaś, że gdybym tylko dostrzegł powagę swych występków, przeprosiłbym bez zająknięcia. Musiałbym. Tymczasem wolałem trwać uparcie przy swoim i rozmyślnie ignorować fakty.

– Chyba naprawdę nie rozumiesz, jak obraźliwe jest to słowo! – stwierdziła mama któregoś popołudnia, rozwijając znajomy temat. – Gdybyś rozumiał, na pewno byś go nie użył.

– Rozumiem, jak jest obraźliwe – zapewniłem ją.

– Nie masz bladego pojęcia! Naprawdę, Lex. Sama nie wiem, co gorsze: fakt, że użyłeś tak okropnego słowa, czy raczej twoja niechęć do zaakceptowania tego, co powiedziałeś.

– Ale ja naprawdę zdaję sobie sprawę, że to słowo jest okropne! To najgorsze słowo w języku angielskim, wszyscy to wiedzą. Właśnie dlatego je wybrałem. Nie przez przypadek.

– Nie wolno ci nikogo tak nazywać, nigdy! Nieważne, czy zostałeś sprowokowany.

– On sobie na to zasłużył!

– Nie, Lex. Nikt nie zasługuje na takie obelgi.

– Nikt?

– Właśnie tak: nikt!

Odczekałem kilka chwil.

– No a Hitler? – Od jakiegoś czasu brałem pod uwagę argument z Hitlerem, choć wątpiłem, czy wzmocni moje stanowisko. Kontratak mamy wydawał się zbyt oczywisty.

– Lex, chyba nie mówisz poważnie... – zasłoniła dłońmi usta. – Nie wierzę, po prostu nie wierzę. Naprawdę porównujesz Mackenziego do Hitlera?

– Sam nie wiem, chyba nie. Z drugiej strony Declan Mackenzie jeszcze nie miał okazji, żeby rozwinąć swoje potworne skłonności, no i nie dysponuje odpowiednimi środkami. Hitler jako dziecko pewnie też nie zdawał sobie sprawy, jakim jest złym człowiekiem.

– Lex, to przekracza wszelkie pojęcie! Co za stek bzdur!

– Chcę tylko powiedzieć, że na tym etapie nie możemy tego ocenić, ale gdyby Declan Mackenzie stanął na czele naszego kraju, stoczylibyśmy się na samo dno.

– Posłuchaj mnie, Lex. Declan Mackenzie  n i e  j e s t  złym człowiekiem! Może jest niedojrzały, złośliwy, nieprzyjemny i jaki tam jeszcze, ale to nie znaczy, że trzeba go demonizować. Tak naprawdę nic o nim nie wiesz i z pewnością nie masz prawa mówić o nim tego, co powiedziałeś. Inaczej wcale nie będziesz od niego lepszy.

– Ale on na to zasłużył! On nie jest nieprzyjemny, jest okrutny. Czerpie przyjemność z poniżania innych ludzi.

– Czyżby?

– Tak, czyżby!

– A co ty próbowałeś osiągnąć, kiedy go tak nazwałeś?

Nie odpowiedziałem.

– Lex, naprawdę chciałabym wiedzieć. Na pewno go poniżyłeś. Jak się z tym czułeś?

– To co innego – wymamrotałem. – On na to zasłużył.

– Dobrze, ale teraz nie rozmawiamy o tym, czy zasłużył, czy nie. Rozmawiamy o tym, jak się przez ciebie poczuł.

– A czy to ma znaczenie? To są dwie różne sytuacje.

Jakimś sposobem, na przekór mojej determinacji, mama zdołała zdeprecjonować przelotne zwycięstwo, jakie udało mi się osiągnąć nad Dechą Mackenziem. Całe poczucie triumfu związane z incydentem w gabinecie profesora Treadstone’a z każdą chwilą słabło.

– I tak nie zamierzam przeprosić – stwierdziłem z rozdrażnieniem.

Mama wzruszyła ramionami.

– Nie zamierzam cię do niczego zmuszać.

Tak naprawdę chciała przez to powiedzieć, że już wcale nie musi. Skompromitowała przynajmniej jeden z aspektów mojego buntu, a tym samym odarła go ze szlachetności. Zwycięstwo niewielkie, ale mimo to zwycięstwo. I choć uparcie trwałem przy swoim, odsiadując resztę kary w wymownym milczeniu, oboje wiedzieliśmy, że to ona wygrała.

Podczas każdej przerwy na lunch robiłem dwa okrążenia wokół terenu szkoły – spacer, który pozwalał mi wykorzystać godzinę wolnego czasu i odseparować się od ludzi tak bardzo, jak to tylko możliwe. Nie muszę chyba wspominać, że nie był to najbardziej inspirujący szlak w całym Somerset, ale w tamtym czasie, pozbawiony wieczorów i weekendów, na więcej nie mogłem liczyć. Tak się jednak szczęśliwie składało, że nie wszystkie odcinki mojej trasy prezentowały się równie nijako i nieciekawie. Ponieważ szkoła zatrudniała tylko jednego konserwatora zieleni, nieszczęśnik zawsze miał pełne ręce roboty, pielęgnując dziedzińce, boiska do piłki nożnej i tereny wystawione na widok publiczny. Obrzeża szkoły, otoczone wysokim ogrodzeniem i żywopłotami, znajdowały się w stanie wiecznego zaniedbania, widocznego szczególnie latem.

W lecie trawa była gęsta, splątana i pachnąca, a tu i tam rosły skupiska chwastów i dzikich kwiatów, które przyciągały pszczoły i przeróżne gatunki motyli. Czasem, jeśli człowiek miał szczęście, mógł wypatrzyć polną mysz przemykającą przez zarośla lub wiewiórkę czmychającą na drzewo. Oczywiście im dalej od zabudowań, tym dziksze stawały się fauna i flora, bo mniej ludzi próbowało je zdewastować. Od strony najbardziej oddalonej części boiska szanse na spotkanie sroki albo rodziny gili kilkukrotnie przewyższały szansę na spotkanie człowieka (nie licząc pani Matthews, nauczycielki muzyki, która interesowała się ornitologią).

Przez parę tygodni, bez względu na warunki atmosferyczne, codziennie robiłem tam dwa pełne okrążenia – zmieniał się tylko kierunek marszu. W tym czasie do nikogo nie odzywałem się słowem. Sam na sam ze swoimi myślami, właśnie podczas tej godziny czułem się najbardziej spełniony i miałem nadzieję – wręcz oczekiwałem – że to się nie zmieni. A później spotkałem Ellie. Wytropiła mnie celowo, akurat wtedy, gdy wszyscy inni radośnie mnie ignorowali – ale patrząc z perspektywy czasu, było to dla niej typowe zachowanie. Ellie zawsze lubiła pływać pod prąd.

Można powiedzieć, że już ją wtedy znałem, czy raczej słyszałem o niej to i owo, mimo że była ode mnie starsza o czternaście miesięcy (lub trzy klasy szkolne). Nazywała się Elizabeth Fitzmaurice i słynęła z tego, że ciągle wpadała w kłopoty. Najczęściej z powodu pogardy, jaką żywiła wobec szkolnych zasad ubioru. Sama preferowała styl, który można by określić jako coś pomiędzy emo i gotką. Pewnie słyszeliście o gotach, a może nawet subkulturze emo, ale na wszelki wypadek wyjaśnię, o co chodzi, ponieważ obie te grupy kojarzyłem ze sklepu mamy.

Goci lubią ciemne, ostre makijaże i czarne ciuchy – wysokie, nabijane ćwiekami buty, gorsety, łańcuchy, obroże i tym podobne. Emo też mają wielką słabość do czerni, ale rezygnują z teatralności na rzecz tak zwanego geek chic (który bardzo się różni od stylu tak zwanych geeków). Ich ubrania są zazwyczaj bardzo stylowe, ale zarazem cholernie obcisłe, szczególnie spodnie. Goci interesują się wampirami, satanizmem, głośną muzyką i publicznym uzewnętrznianiem osobowości, podczas gdy emo z reguły poprzestają na wewnętrznej rozpaczy, ironii i okaleczeniu ciała.

Ellie udało się połączyć obie kategorie: miała w sobie dużo rozpaczy, ale nie wstydziła się jej okazywać, a kiedy robiła sobie krzywdę, moim zdaniem wynikało to z niewłaściwej oceny sytuacji. Czerniła intensywnie rzęsy i używała w nadmiarze cienia do powiek, a włosy miała kruczoczarne. Bardzo długą grzywkę zazwyczaj zaczesywała na lewą stronę twarzy, przez co wyglądała prawie jak cyklop.

– Woods! – parsknęła z odległości jakichś dziesięciu metrów. – Czekaj!

Aż do tej pory robiłem wszystko, co w mojej mocy, żeby ją zignorować, ale w chwili, gdy mnie zawołała, mogłem uciec albo się zatrzymać. Wybrałem to drugie.

– O Jezu! – Ellie stanęła przede mną, dysząc ciężko. – Na pierdolone rany Chrystusa, Woods, jak szybko ty łazisz?!

To pytanie nie wymagało odpowiedzi.

– Cześć, Elizabeth.

Gdy tylko wypowiedziałem te słowa, wydęła usta.

Okazało się, że była przeczulona na punkcie swojego imienia. Jakiś czas później wyjaśniła mi, że otrzymała je po matce „Jana pierdolonego Chrzciciela”. Jan pierdolony Chrzciciel i jego matka pochodzą z Biblii.

– Albo Ellie, albo nic! – rzuciła twardo.

– Jeszcze byś pomyślała, że się za bardzo spoufalam – odpowiedziałem.

Obrzuciła mnie obojętnym wzrokiem.

– Po prostu próbowałem być kulturalny.

Usłyszawszy te słowa, parsknęła krótkim śmiechem.

– Kulturalny!

– Tak.

– Ja pierdolę, Woods, ty i kultura? Od kiedy to przejmujesz się kulturą? Wszyscy wiedzą, że masz najbardziej niewyparzoną gębę w całej szkole!

– To była sytuacja wyjątkowa. Miałem doskonałe powody, żeby użyć tego słowa.

Ellie odgarnęła grzywkę z twarzy i skrzyżowała ręce na małych, lecz mimo to onieśmielających piersiach. Przez chwilę spoglądała na mnie uważnie, a ja czułem, że każdy etap tej procedury ma mnie wpędzić w zakłopotanie.

– No dobra, panie Kulturalny – odezwała się w końcu. – Jaki to był powód?

Zastanawiałem się nad tym dość długo, szukając właściwych słów, aż ostatecznie zdecydowałem się wyjaśnić to następująco:

– Kiedy nazwiesz jakąś rzecz po imieniu, odbierasz jej moc.

Ellie spojrzała na mnie i przewróciła oczami. Zawsze przewracała oczami. Biorąc pod uwagę, jak często potrafiła wykonać ten manewr w trakcie pojedynczej rozmowy, można by dojść do wniosku, że sama go wymyśliła i opatentowała.

– Boże, ale z ciebie dziwak! – wypaliła.

– Tak, wiem – nie próbowałem protestować.

– Ale to nie jest obelga – dodała. – Chodzi o to, że... na pewno są dużo gorsze rzeczy.

– Dziękuję. – Dla mnie komplementem był sam fakt, że nie próbowała mnie obrazić. – Czy teraz  j a  mogę zadać ci pytanie?

– Pod warunkiem, że będzie kulturalne.

– Chyba nie do końca... Chodzi o to, o czym rozmawiamy. O przekleństwo na literę „p”.

– Wal śmiało.

– No dobra – odchrząknąłem. – Odkąd użyłem tego słowa, ludzie prawie ustawiają się do mnie w kolejce, żeby mi powiedzieć, jakie jest okropne. Że to najgorsze słowo, jakie istnieje, szczególnie w stosunku do kobiety. No i właśnie o to ostatnie chciałem zapytać...

– Interesuje cię, jakie ja mam zdanie?

– Właśnie.

– Jako kobieta?

– Aha.

Ellie znów przewróciła oczami.

– Nie kumam, o co to całe halo. Przecież to tylko słowo.

– Zgadza się.

– Pizda, pizda, pizda, pizda, pizda, pizda – dodała, żeby podkreślić swój pogląd w tej sprawie. (Ellie nie lubiła owijać w bawełnę).

Ogólnie rzecz biorąc, jej odpowiedź utwierdziła mnie w moich przekonaniach.

– Dziękuję. To było naprawdę ciekawe.

Ruszyłem, ale Ellie złapała mnie za ramię.

– Stój! Spróbuj przez chwilę nie zachowywać się jak dziwak, okej? Chciałam zapytać o coś jeszcze. Chyba że ci się dokądś śpieszy? – dodała z przekąsem.

– Miałem nadzieję, że zdążę zrobić drugie kółko wokół boisk – przyznałem.

Na twarzy Ellie pojawił się grymas niezadowolenia.

– Po co? Och, nieważne, pójdę z tobą. Daj mi jeszcze sekundę.

Wyciągnęła z torby paczkę papierosów i zapaliła. Rozejrzałem się nerwowo.

– Wyluzuj – uspokoiła mnie. – Nikt nas nie widzi.

– Czy nie jesteśmy tutaj... zbyt widoczni? – wolałem się upewnić.

– Zaufaj mi, takie miejsca są najlepsze, żeby sobie zapalić. Nikt się tu ciebie nie spodziewa. Te wszystkie kryjówki, wiesz, za pawilonem i budynkiem sztuk pięknych. – Nie wiedziałem, ale pozwoliłem jej kontynuować. – No więc one są po prostu durne! Właśnie tam nauczyciele przyłapują uczniów. Trzeba być idiotą, żeby palić w takim miejscu. Ale tutaj? Zero szans, że ktokolwiek złapie cię za rękę. Nawet jak ktoś idzie, widać go z daleka.

– Ciebie też – zauważyłem.

– Może, ale trzeba by pierdolonej lunety, żeby zobaczyć, co robię.

– Pani Matthews ma lornetkę.

– Pani Matthews to tchórzliwa mysz – parsknęła Ellie. – Prędzej odwróci się i posika ze strachu, niż zaryzykuje jakąkolwiek konfrontację.

– Rozumiem.

– Chyba nie powinnam cię częstować?

– Nie powinnaś.

Później Ellie szła ze mną ramię w ramię, ze szczegółami opowiadając o kolczykach. Zdradziła mi, że z okazji zbliżających się piętnastych urodzin sprawiła sobie prezent – przekłuła brew. To tłumaczyło obecność tajemniczego plastra nad prawym okiem, na który usilnie starałem się nie zwracać uwagi. Miałem jednak wątpliwości co do tego, że ujdzie jej to na sucho, w co szczerze wierzyła. Jak się ostatecznie okazało, przeczucie mnie nie myliło.

– Myślałam, że będzie tak samo jak z włosami – tłumaczyła. – No wiesz, jak pofarbowałam je na czarno, na stałe. Staruszkowie nie mieli wyjścia, musieli się z tym pogodzić. Bo co innego im zostało? Znaczy wściekali się i zawracali mi tyłek dosłownie  t y g o d n i a m i, ale totalnie się opłacało. No i myślałam, że teraz też jakoś przejdzie, ale jak już wróciłam w sobotę do domu, normalnie im odbiło. Serio, jakbym zaszła w ciążę czy coś.

Milczałem. Nie wydawało mi się, żebym mógł wnieść coś do tej rozmowy.

– No więc – ciągnęła Ellie – okazało się, że nawet do szkoły nie można chodzić z kolczykami w brwiach. Uwierzysz?

– Tak – odpowiedziałem.

– To ponoć wbrew przyjętym zasadom dotyczącym ubioru. Po prostu, kurna, nieprawdopodobne! – Zaciągnęła się głęboko papierosem. – Tak czy siak, jak już starzy przestali się na mnie drzeć, a trwało to chyba z pierdylion lat, kazali mi wyjąć kolczyk, a ja muszę nosić ten durny plaster, dopóki dziura się nie zagoi.

– To rzeczywiście przykra sytuacja – przyznałem.

Przez chwilę trwała niezręczna cisza. Ellie rozejrzała się podejrzliwie.

– On wciąż tam jest – wyszeptała.

Poczułem coś przypominającego mimowolne drżenie.

– W brwi?

– No w brwi. Mama skonfiskowała kolczyk, ale kupiłam też taki mały pręcik. Nic o tym nie wie, pomyślałam więc, czemu by go nie włożyć? I tak nie widać pod plastrem.

Ten podstęp miał dość oczywiste wady.

– Tak, wiem, co sobie myślisz – uprzedziła mnie Ellie – ale opracowałam plan. Stwierdziłam, że przez następnych parę dni będę strasznie marudzić z powodu tego plastra, a potem zmienię fryzurę. Będę się czesać na lewo, żeby włosy zachodziły mi o tak. – Wykonała dziwaczny gest dłonią, w której nie trzymała papierosa. – W sumie trochę do dupy, no bo prawy profil mam dużo lepszy niż lewy, ale nikt nie powinien nabrać podejrzeń. Nie po moim narzekaniu, że wszyscy gapią się na plaster. A gdy za kilka tygodni będę musiała go zdjąć, po prostu nie zmienię uczesania. Tadaaam, problem z głowy!

– I to jest twój plan? Do końca życia zaczesywać włosy na kolczyk?

– Oj tam, do końca życia. Powiedzmy, że jakiś rok. Chyba będę musiała kupić od cholery lakieru do włosów. Chcesz zobaczyć? Ten pręcik?

Nie czekając na odpowiedź, Ellie zdusiła butem niedopałek. Ostrożnie odkleiła plaster i wyrzuciła go w krzaki.

– Wiesz co, naprawdę nie powinnaś tu śmiecić – zwróciłem jej uwagę.

– Jezu, Woods! – parsknęła. – Prawdziwy z ciebie klaun.

– Mówiłem to całkiem poważnie.

– Tak, wiem. Właśnie dlatego to jest takie śmieszne.

„Pręcik” Ellie wyglądał jak dwie malutkie, niebieskie kuleczki z łożyska, przyklejone jedna nad drugą po obydwu stronach cienkich, czarnych włosków, które tworzyły zewnętrzną część brwi. Skóra dokoła była zaczerwieniona, jakby wdała się infekcja.

– Niezłe, co? – Tym razem też nie była zainteresowana moją odpowiedzią. Wyciągnęła z torby czysty plaster i zakleiła przedziurawione miejsce.

Kontynuowaliśmy spacer, a Ellie zapaliła jeszcze jednego papierosa. Po jakimś czasie przeszła do głównego tematu, który doprowadził do tego spotkania.

– Chcę zapytać twoją mamę, czy nie dałaby mi pracy – oznajmiła.

Nie wiem, czego się spodziewałem, ale na pewno nie tego.

– Pracy? – powtórzyłem tępo.

– No. Na weekendy, popołudnia, letnie wakacje... Wszystko jedno. Potrzebuję kasy. Mama ucięła mi kieszonkowe i chyba szybko go nie odzyskam.

Też mi się tak wydawało.

– Pomyślałam, że skoro już  m u s z ę  pracować, to u twojej mamy byłoby zabawnie.

Zmarszczyłem brwi. Nie potrafiłem zrozumieć, dlaczego ktokolwiek miałby uznać pracę w sklepie mamy za zabawną. Wątpiłem też, czy rodzice Ellie ochoczo przystaną na taki układ, o czym czułem się zobowiązany nadmienić.

Ellie przewróciła oczami.

– Przecież im nie powiem, to chyba jasne! Wmówię im, że pracuję w Topshopie czy coś.

– Och. – Zastanawiałem się nad tym przez chwilę. – Tylko nie wiem, czy bez zgody rodziców to by było całkowicie legalne.

Ellie wzruszyła ramionami.

– A twoja mama przejmuje się takimi rzeczami?

– Nie, chyba nie – przyznałem. Nie miałem wyboru, słaby ze mnie kłamca, szczególnie pod presją.

– Więc mógłbyś chociaż zapytać? No wiesz, powiedzieć o mnie coś miłego.

– Tak, chyba bym mógł.

Jeśli mam być szczery, nie podobał mi się ten pomysł. Ponieważ jednak wielkimi krokami zbliżało się lato, czyli sezon turystów, a Justine przechodziła w inny wymiar egzystencji, pomyślałem, że mamie przyda się dodatkowa pomoc. Poza tym miałem dziwne przeczucie, że Ellie to dokładnie taka dziewczyna, jaką chciałaby zatrudnić. Z drugiej strony podejrzewałem, że więcej niż dziesięć minut w towarzystwie Ellie każdorazowo będzie się kończyć bólem głowy, ale musiałem chociaż zapytać. Wiedziałem, że już się nie wywinę.

– Genialny spacer, Woods. – Zdusiła żar drugiego papierosa. – Musimy to powtórzyć.

To był sarkazm, ironia albo coś w tym rodzaju. Udałem, że nie słyszę.

– No więc? Pogadasz ze starszą? – zapytała ponownie, mierząc mnie wzrokiem, który zdawał się sugerować, że nie przyjmie odmowy zbyt dobrze.

– Dobrze, pogadam – obiecałem.

– Cudownie.

Wyciągnąwszy z torby jakiś spray, zamknęła oczy i psiknęła kilka razy wokół swojej głowy, a potem zasalutowała, obróciła się na pięcie i pognała w stronę szkoły.

Pozostała część spaceru nie upłynęła mi zbyt miło.

Parę dni później dostałem paczkę. Mama parkowała samochód w garażu (co, z powodu jej kiepskiej orientacji przestrzennej, przeważnie chwilę trwało), dlatego jak zwykle to ja otworzyłem drzwi domu i podniosłem pocztę. Minęło sporo czasu, zanim zauważyłem, że przesyłka została zaadresowana do mnie. Nie byłem przyzwyczajony do otrzymywania korespondencji – dotąd pisała do mnie tylko jedna osoba, doktor Weir. Jak pewnie pamiętacie, to ona przysłała mi książkę Wszechświat. Podręcznik dla początkujących. Uznałem, że ciężar i rozmiary tej paczki mogą wskazywać na podobną zawartość, ale z pewnością nie przysłała mi jej doktor Weir. Doktor Weir miała pismo jak wszyscy doktorzy – eleganckie, pełne wymyślnych zawijasów i prawie całkowicie nieczytelne. Tymczasem na tej przesyłce mój adres zapisano kwadratowymi, drukowanymi literami. Nałożywszy Lucy trochę karmy, zabrałem pakunek do swojego pokoju, żeby go otworzyć.

Na biurko wypadło nowe wydanie Śniadania mistrzów w miękkiej oprawie. Nadawca nie załączył żadnego listu, kiedy jednak otworzyłem książkę, znalazłem dedykację:

Doszedłem do wniosku, że chciałbyś wiedzieć, jak się to wszystko kończy. Wpadnij w wolnej chwili opowiedzieć, co myślisz.

Po kilku minutach wpatrywania się w te słowa, złapałem za długopis i napisałem odpowiedź, którą wysłałem następnego dnia:

Drogi Panie Peterson,

dziękuję za książkę. Nie spodziewałem się tego prezentu. Biorąc pod uwagę, co się stało, myślałem, że już nigdy nie przestanie się Pan na mnie gniewać, szczególnie że moje próby złożenia wyjaśnień wypadły po prostu fatalnie. Spróbuję jeszcze raz, najlepiej jak umiem, choć pewne fragmenty mogą się okazać niezrozumiałe, jako że w Pańskich czasach szkoła na pewno wyglądała zupełnie inaczej, a ludzie zachowywali się przyzwoicie (nie jak banda szympansów).

(Tu następował zwięzły opis wydarzeń, które doprowadziły do utraty książki).

Przykro mi, że nie powiedziałem tego wcześniej, ale bardzo to wszystko przeżywałem, a poza tym nie chciałem, żeby Pan pomyślał, że się tłumaczę albo próbuję uniknąć odpowiedzialności. Czuję się za wszystko całkowicie odpowiedzialny – teraz, z perspektywy czasu, widzę, że moje zachowanie było lekkomyślne. Postanowiłem, że znów zostanę pacyfistą, i to nie tylko dlatego, że nie umiem się bić ani nie mam na to ochoty. Po prostu zrozumiałem, że przemoc, nawet jako środek ostateczny, przynosi kiepskie rezultaty.

Tak czy inaczej mam ogromną nadzieję, że – choć moje działania tylko pogorszyły sytuację – nie będzie mnie Pan obarczać całą winą. Możliwe, że zachowałem się głupio, ale kierowały mną dobre intencje, a chyba Pan przyzna, że to też coś znaczy.

Niestety, w najbliższej przyszłości nie będę mógł Pana odwiedzić i powiedzieć, co sądzę o „Śniadaniu mistrzów”, ponieważ utknąłem w areszcie domowym – za bójkę, którą opisałem powyżej, i za incydent z zastępcą dyrektora mojej szkoły, kiedy to użyłem najgorszego słowa w języku angielskim (pewnie się Pan domyśla, o jakie słowo chodzi, więc nie będę cytować). Na pewno jednak odwiedzę Pana, gdy tylko (jeśli w ogóle) mama przywróci mi wolność, uznawszy, że odebrałem właściwą nauczkę.

Raz jeszcze dziękuję.

Z serdecznymi pozdrowieniami

Alex Woods

Powinienem tu chyba wspomnieć, że skończywszy pisać list, w żaden sposób nie mogłem pojąć, dlaczego nie zrobiłem tego wcześniej. Tłumaczenie spraw na piśmie, kiedy człowiek ma czas zastanowić się, co tak naprawdę chce powiedzieć, jest o wiele lepsze niż bezpośrednia komunikacja.

Szkoda, że nie możemy zawsze porozumiewać się w taki sposób. Moje życie byłoby wówczas znacznie prostsze.

Oczywiście mama w końcu uchyliła mi areszt, a ja w najbliższą sobotę postanowiłem bez uprzedzenia odwiedzić pana Petersona. Wpadłem na niego na podjeździe, bo właśnie wychodził z Kurtem na krótki spacer – choć warto zaznaczyć, że słowo „krótki” należy tu rozumieć wyłącznie w kategoriach odległości. Z uwagi na wiek Kurta i chorą nogę pana Petersona wszystkie ich wspólne przechadzki były krótkie, choć żadna nie zamykała się w niewielkim przedziale czasowym. Jednakże tego letniego dnia świeciło piękne słońce. Jak już wspominałem, ostatnio pięć razy w tygodniu odbywałem godzinne wędrówki wokół szkoły, więc chętnie się przyłączyłem, nie bacząc na to, jak długi okaże się ostatecznie ten krótki spacer.

Od tamtego dnia, kiedy wysłałem swój list, miałem kilka tygodni na opracowanie właściwych przeprosin. Okazało się jednak, że choć starannie je napisałem, zredagowałem i wykułem na pamięć, pan Peterson nie pozwolił mi skończyć nawet pierwszego (przyznaję, dość rozbudowanego) zdania. Z jakiegoś powodu, którego jeszcze nie pojmowałem, uważał, że to on powinien wziąć na siebie winę. Niezręczna sytuacja. Czułem się zobowiązany wspomnieć, chyba już po raz trzeci, że unikalne, pierwsze wydanie Śniadania mistrzów, które mi pożyczył, zginęło z mojej winy i w wyniku mojego postępowania.

– Wiesz, co powiedziałaby o tym pani Peterson? – zapytał pan Peterson.

Zastanawiałem się nad tym przez chwilę.

– Pewnie powiedziałaby, że nie powinien był pan pożyczać mi tej książki. No wie pan, że sam się pan prosił o kłopoty.

Właściwie pomyślałem, że tak skwitowałaby to moja mama, ale przecież nie miałem innego punktu odniesienia.

Pan Peterson wykrzywił twarz w grymasie, który musiał być jego wersją uśmiechu.

– Nie, to chyba ostatnia rzecz, jaką powiedziałaby moja żona. Powiedziałaby, że książka to świetny sposób na wymianę myśli, ale poza tym to tylko pulpa z drzew. Powiedziałaby, że zachowuję się jak przeklęty dureń. Rozumiesz, o co mi chodzi?

Nad tym też zastanawiałem się dość długo.

– Nie jestem pewien – przyznałem w końcu. – Chyba chodzi panu o to, że nie jest ważna sama książka, tylko zawarte w niej myśli. Ale ja wiem, że ta była dla pana wyjątkowa, bo dostał ją pan w prezencie i nie można jej od...

– Nie twierdzę, że nie była dla mnie ważna. Próbuję tylko powiedzieć, że są istotniejsze rzeczy. Że wszystko, co było dla mnie najważniejsze w tej książce... nie miało nic wspólnego z nią samą. Tylko z tym. – Pan Peterson postukał się palcem po głowie. – A to nigdzie nie zginie. Teraz rozumiesz?

– Tak mi się wydaje.

– Dobra. Więc powtórzę raz jeszcze: żadnych przeprosin, okej?

– Okej.

– Zresztą z tego, co opowiadałeś, to i tak nie twoja wina. Te chłopaki z twojej szkoły sprawiają wrażenie pierwszorzędnych debili.

– Nie zdziwiłbym się, gdyby zdobyli w tej kategorii jakieś nagrody – przyznałem.

Poświęciłem nieco czasu na wyjaśnienie panu Petersonowi, jak skomplikowane reguły i prawa rządzą zachowaniem rówieśników; jak to oczekuje się od innych, że będą myśleć dokładnie tak samo jak grupa, a jeśli tego nie robią, traktuje się ich niczym trędowatych. Mama zawsze powtarzała, że z czasem sytuacja się poprawi, ludzie staną się bardziej tolerancyjni i wszystkie problemy odejdą w niebyt, ale pan Peterson uważał, że to tylko część prawdy.

– Twoja mama nie zachowuje się zbyt normalnie – zauważył.

– Fakt.

– Pewnie jej to przychodzi z łatwością, ale inni ludzie mogą mieć z tym większy kłopot. Zawsze łatwiej podporządkować się ogółowi, ale wiara w zasady zakłada, że należy robić to, co słuszne, a nie to, co łatwe. Chodzi o pewną wewnętrzną spójność, a to jest coś, co możesz sam kontrolować. Nikt nie ma na to wpływu.

Spójność. Wypowiedziawszy to słowo w głowie, zachowałem je w mentalnej szufladce na przyszłość, bo gdy tylko padło z ust pana Petersona, zrozumiałem, że to właśnie jego mi brakowało. W jednej chwili dotarło do mnie, że owa „spójność” uosabiała ideę, którą roztrząsałem – lub próbowałem roztrząsać – w ciągu ostatnich tygodni.

– Panie Peterson – odezwałem się – myślę, że kiedy wypowiedziałem tamto słowo, w pewnym sensie starałem się właśnie zachować spójność. Wie pan, o które słowo chodzi?

– Tak, domyślam się – przytaknął pan Peterson.

– No więc nie udało mi się tego nikomu wyjaśnić, bo wszyscy zgodnie twierdzą, że to słowo jest zakazane i nie wolno go używać w  ż a d n y c h  okolicznościach, ale ja uważam, że w tamtej sytuacji aż się prosiło, żeby je powiedzieć. A gdy już to zrobiłem, nie miałem wrażenia, że postąpiłem w niewłaściwy sposób. Wydawało mi się, że robię coś, no wie pan, zasadniczego. To właśnie wtedy poczułem, że mam najwięcej... spójności. Myśli pan, że gadam głupoty?

– Nie, wcale tak nie myślę. Uważam, że spójność potrafi się objawiać pod wieloma postaciami, a niekiedy, robiąc coś w zgodzie ze sobą, jesteśmy zmuszeni łamać zasady, czasem nie ma innego wyjścia. Po prostu nie oczekuj, że inni to zrozumieją.

– Nie będę – obiecałem. – Chociaż na co dzień nie należę do osób, które chętnie łamią zasady albo zachowują się nieuprzejmie. Zawsze dobrze mi szło w szkole. Właściwie to jeden z powodów, dla których nie jestem lubiany. Chłopcy w moim wieku nie powinni podchodzić z entuzjazmem do nauki – to nie jest jedna z tych rzeczy, które leżą w kręgu ich zainteresowań. Ludzie robią się podejrzliwi, jeśli lubisz czytać, jesteś dobry w matmie i tak dalej... Ale to się pewnie wydaje panu dziwne. W pańskich czasach na pewno było zupełnie inaczej.

Pan Peterson parsknął.

– Mały, jestem Amerykaninem, moi rodacy odnoszą się nieufnie do intelektualistów od setek lat! Jak byłem w twoim wieku, czyli w latach pięćdziesiątych zeszłego stulecia, myślenie uważano za niepatriotyczne, a od tego czasu nic się w tej materii nie zmieniło. Tylko popatrz, z jakich kretynów udało nam się zrobić prezydentów! Z Busha i pieprzonego Ray Guna!

Oczywiście wiedziałem, kim jest Bush – pokazywali go często w telewizji, z powodu Iraku i tak dalej. Ponoć łączyły go wyjątkowe stosunki z Tonym Blairem, premierem Wielkiej Brytanii, a poza tym wyglądał trochę jak małpa. Z tego co zrozumiałem, większość ludzi nie pałała do niego sympatią. Według pana Petersona zachowywał się, jakby dopiero co zszedł z drzewa. Jeśli natomiast chodzi o Ray Guna... Biała plama. Domyślałem się, że to jakiś przydomek, ale wolałem zapytać.

– Rea-gan – powtórzył głośno pan Peterson. – Czterdziesty prezydent Stanów Zjednoczonych. Wcześniej gubernator Kalifornii, a jeszcze wcześniej aktor w filmach klasy B, i to w dodatku kiepski. Serio, gdybyś zobaczył faceta w jednej z tych jego zasranych rólek, doszedłbyś do wniosku, że niczego na świecie nie da się tak spartolić. Ja też tak myślałem, dopóki nie został prezydentem. I był nim przez większą część lat osiemdziesiątych.

– W latach osiemdziesiątych nie było mnie jeszcze na świecie – przypomniałem.

– W takim razie możesz się nazywać szczęściarzem. Dekada Szatana. Wszystko jedno, po której stronie Wielkiej Wody żyłeś.

– Aha. – Zanotowałem w pamięci, żeby sprawdzić te fakty na Wikipedii, wraz z terminami „film klasy B” i „wielka woda”.

Czasami nasze rozmowy wymagały mnóstwa dodatkowej pracy badawczej, ale bardzo się cieszyłem, że ja i pan Peterson znów jesteśmy przyjaciółmi.

ŚMIERĆ

Minął rok. Był to czas budowania i wzmacniania sił. W szkole nie miałem więcej kłopotów – a w każdym nie takich, o których warto by wspominać. Jasne, od czasu do czasu zdarzała się niespodziewana obelga ze strony Dechy Mackenziego i jego bractwa pawianów, ale ogólnie rzecz biorąc, ich władza się wyczerpała i nie stanowiła żadnego zagrożenia dla mojej nowo odkrytej spójności, która okrywała mnie jak ochronny płaszcz. W szkole, jak dawniej, pracowałem bezwstydnie ciężko: podnosiłem rękę, żeby odpowiadać na pytania, poświęcałem mnóstwo czasu na naukę i cyzelowanie zadań domowych (prawdopodobnie więcej niż jakikolwiek inny czternastolatek na tej planecie).

Nabrałem nawyku spędzania codziennie, od poniedziałku do piątku, dwóch godzin w bibliotece Glastonbury, ale zaglądałem tam także często w weekendy. Poznałem też większość bibliotekarzy. Lubiłem ich, bo byli niesamowicie zorganizowanymi, spokojnymi i cichymi osobami – a przy okazji bardzo pomocnymi. Szybko odkryłem, że jeśli biblioteka nie miała w swoich zbiorach jakiejś książki, wystarczyło poprosić. Chętnie ją wówczas zamawiali, bez żadnych dodatkowych opłat. Płaciły władze biblioteki, bo uważały, że czytanie jest dobre dla duszy i należy je wspierać w każdy możliwy sposób. Doszedłem do wniosku, że praca dla instytucji o tak szczytnych celach musi dawać wielką satysfakcję, i zdecydowałem, że chętnie zostanę bibliotekarzem (jeśli, rzecz jasna, nie będzie mi dana kariera neurologa ani astrofizyka).

Podczas gdy ja w ciszy pochylałem się nad nauką, Ellie, jakby dla kontrastu, nieustannie wpadała w kłopoty, trzy albo i cztery razy w tygodniu. Zaczęło się, naturalnie, od skazanego na porażkę planu ukrycia kolczyka. Tak jak przewidywałem, żadna ilość lakieru do włosów nie była w stanie zatuszować prawdy. O ile się nie mylę, spisek upadł zaledwie kilka dni po naszej rozmowie – tyle czasu potrzebowali jej rodzice, żeby znaleźć i zutylizować pręcik. Później jej mama odwiedziła wszystkie zakłady kosmetyczne i studia tatuaży w promieniu piętnastu kilometrów, rozdając wydrukowane zdjęcia swojej córki w formacie A4. Nad fotografią widniała data urodzenia Ellie i numer telefonu, a pod – na wypadek, gdyby ktoś się nie domyślił – ostrzeżenie: NIE PRZEKŁUWAĆ TEJ DZIEWCZYNY!! Oprócz wielkich liter i podwójnego wykrzyknika pani Fitzmaurice zdecydowała się także na czerwony atrament. Najwyraźniej w najmniejszym stopniu nie ufała lokalnym kosmetyczkom ani tatuażystom.

Miesiąc później nastąpił drugi, nie mniej upokarzający kataklizm, kiedy rodzice Ellie odkryli, że ich córka wcale nie pracuje w Topshopie, jak do tej pory wierzyli. Miałem nieprzyjemność być świadkiem kłótni, która później nastąpiła. Pan Fitzmaurice postanowił dać mamie do zrozumienia, że nie pochwala jej działalności i za nic nie pozwoli córce pracować w takim miejscu. Tymi słowami sprowokował mamę do długiej i męczącej tyrady, wygłoszonej na progu naszego domu. Tyrady o fundamentalnych zasadach magii: o rozwoju duchowym, komunikacji z naturą, jedności wewnętrznych i zewnętrznych żywiołów, projekcji astralnej, siódmej sferze wiedzy i istnienia... Czarna magia, zaznaczyła, to jedynie wycinek dużo większej całości, w dodatku często niezrozumiały dla laików. Zazwyczaj nie jest straszniejsza od cudów, które przypisuje się Jezusowi: chodzenia po wodzie, powracania ze świata zmarłych i tak dalej. W tym momencie pan Fitzmaurice zagroził, że zadzwoni do swoich prawników, i ostatecznie mama musiała pogodzić się z faktem, że w obliczu takiego sprzeciwu nie może dłużej zatrudniać Ellie.

Niestety, ta komplikacja miała charakter przejściowy – Ellie wróciła do sklepu mamy, gdy tylko skończyła szesnaście lat, krótko po wynikach egzaminów (o których nie należy wspominać w kulturalnej rozmowie). Uznawszy, że życie z rodzicami stało się nie do zniesienia, Ellie przeniosła się do kawalerki nad sklepem. Naturalnie w owym czasie Sam już tam nie mieszkała, a Justine wyjechała do Indii, żeby „odnaleźć siebie”.

Tak jak przewidywałem, przebywanie w towarzystwie Ellie, szczególnie na początku, rzadko kiedy nie przypominało burzy z piorunami. Nie dość, że zmagałem się z gęstą aurą nieodłącznego braku chęci do życia, to na dodatek musiałem znosić delikatne uszczypliwości, niekończące się przewracanie oczami, władczy sarkazm i tusz do rzęs. Jakby tego było mało, raz na jakiś czas ni stąd, ni zowąd, robiła się słodka i opiekuńcza jak siostra – posyłała mi żartobliwe uśmieszki i sprzedawała przyjacielskie kuksańce. To było jeszcze gorsze. W konfrontacji z sarkastyczną, nastroszoną Ellie przynajmniej wiedziałem, na czym stoję. Uśmiechnięta Ellie wprawiała mnie w zakłopotanie. Kilka razy tylko cierpliwa medytacja w magazynku uratowała mnie przed napadem padaczki.

To jednak właśnie w tamtym okresie zacząłem dużo lepiej panować nad swoją chorobą. Nadal jeździłem na spotkania z doktorem Enderbym, które odbywały się co pół roku, a gdy skończyłem czternaście lat, mama z niechęcią przyznała, że mogę uczęszczać na nie sam. W końcu branie wolnego w sobotę, żeby zawieźć mnie do szpitala, nie było jej na rękę, a doktor Enderby twierdził, że nie ma takiej potrzeby. Uważał, że decyzja, by wysyłać mnie samego, bardzo mi się przysłuży, bo w ten sposób „w końcu wezmę sprawy w swoje ręce”. Łapałem autobus 376, który co godzinę zatrzymywał się przy Glastonbury High Street, i jechałem na dworzec Bristol Central, oddalony o zaledwie pięć minut spacerkiem od szpitala.

Kiedy zacząłem spotykać się z doktorem Enderbym w pojedynkę, średnio doznawałem jednego, dwóch napadów uogólnionych w miesiącu, a doktor Enderby wątpił, by dodatkowa dawka leków mogła zmniejszyć tę częstotliwość w znaczącym stopniu. Ponieważ już ustaliliśmy, że moje ataki zachodzą na skutek przewidywalnych wyzwalaczy, takich jak stres, zdenerwowanie i brak snu, zgodziliśmy się, że więcej sensu ma praca nad strategią radzenia sobie z wrogiem, czyli terapia kognitywna i tak dalej. Przede wszystkim doktor Enderby uważał, że wdrażam ćwiczenia medytacyjne zbyt rzadko i zbyt późno, że posługuję się tymi technikami w ramach zarządzania kryzysowego, podczas gdy powinny one stanowić element długofalowej kuracji zapobiegawczej. Żeby wyjaśnić, co robię źle, posłużył się pewną analogią:

– To trochę tak, jakbyś podczas sztormu próbował wylewać wodę z przeciekającej łodzi – wytłumaczył. – Woda wlewa się ze wszystkich stron, a ty musisz jednocześnie walczyć z dziesiątkami innych czynników: grzmotami, deszczem, wiatrem, chwiejącym się pokładem. W takich warunkach niezwykle trudno utrzymać się na powierzchni. Zamiast tego powinieneś zadbać, żeby łódź zawsze była w doskonałym stanie. Wówczas, gdy uderzy sztorm, będziesz na to gotowy. Rozumiesz, co chcę przez to powiedzieć?

– Tak, tak mi się wydaje – odpowiedziałem. – Mój mózg to łódź niezdolna do żeglugi, a sztorm to stres albo inne przeszkody. Medytacja to chyba młotek, gwoździe, deski i smoła, których powinienem użyć, żeby przed wypłynięciem w morze naprawić przeciekający kadłub.

Doktor Enderby uśmiechnął się.

– Dokładnie tak, choć nie nazwałbym twojego mózgu łodzią niezdolną do żeglugi. Nie do końca. Ale generalnie rozumiesz, o co chodzi: musisz regularnie ćwiczyć, codziennie, jeśli to możliwe, żeby maksymalnie zwiększyć szanse na udany rejs.

Na dobrą sprawę to właśnie wtedy rozpoczął się mój reżim medytacyjny – reżim, który trwa do dziś. W ciągu ostatnich czterech lat tylko w jakichś dwóch przypadkach nie zacząłem dnia od półgodzinnej medytacji. Od początku było oczywiste, że najbardziej nadają się do tego celu poranki, bo nic nie rozpraszało mojej uwagi i nie zajmowało umysłu. Zwykle budziłem się między szóstą trzydzieści a siódmą i rozpoczynałem ćwiczenia natychmiast po całkowitym odzyskaniu przytomności. Idąc za radą doktora Enderby’ego, stworzyłem specjalne „sanktuarium” medytacyjne w kącie pokoju, złożone z miękkiej maty, poduszek, lampki z trzema ustawieniami jasności i niewielką przestrzenią zarezerwowaną na książki i płyty. Podczas samej medytacji nigdy nie puszczałem muzyki, bo za bardzo mnie dekoncentrowała, ale później lubiłem spędzić kwadrans na słuchaniu jednego z albumów z klasyką, wypożyczonych z biblioteki pana Petersona – w kategoriach relaksacyjnych mało co mogło się równać z nokturnami Chopina.

W zaciszu mojej głowy, z przyczyn, które teraz będą już jasne, nazwałem mój nowy reżim „pracą nad łódką”. Ta metafora okazała się na tyle zajmująca, że wkrótce znalazłem sposób na włączenie jej do medytacji w formie ćwiczenia wizualizacyjnego. Na początku wyobrażałem sobie moją łódź w wyidealizowanej postaci: niedużą, lecz solidną, o płytkim zanurzeniu i z wymalowanym turkusową farbą na kadłubie imieniem „Beztroska”. Wypływałem tą łodzią na otwarte morze w pochmurny dzień. Powoli wzbogacałem scenę o małe fale, następnie o wiatr, deszcz i pioruny. Zwiększałem natężenie burzy aż do chwili, gdy przeradzała się w potężny sztorm. Łódź unosiła się i opadała na wzburzonym morzu, rozkołysana i chłostana falami, ale mimo to trwała – nic nie mogło zagrozić jej spójności. Po jakimś czasie morze zamierało: wiatr milknął, fale opadały, chmury się rozpraszały. Na wszystkie strony rozciągał się błogi błękit. Widziałem wówczas moją łódź pośrodku roziskrzonego, oblanego słońcem oceanu, z idealnie płaskim horyzontem dokoła.

Za każdym razem, gdy mój spokój był zagrożony (przez mamę albo Ellie), wracałem do tego obrazu i szybko odkryłem, że dużo skuteczniej radzę sobie z codziennym stresem. Lepiej spałem i rzadziej dostawałem napadów. Mój umysł zwykle wydawał się klarowniejszy, choć prawdziwy sprawdzian miał mnie dopiero czekać.

Aż do dnia, który teraz wam opiszę, nie zdawałem sobie sprawy, jak wytrzymałą łódź udało mi się zbudować.

Zdarzyło się to niedaleko poczty. Nie pamiętam dokładnej daty, ale na pewno chodzi o wczesne lato 2008 roku. Była sobota, tuż po lunchu – druga, może trzecia.

Właśnie zboczyliśmy ze ścieżki konnej na drogę i to chyba dlatego Kurt nie szedł na smyczy. Jeszcze minuta, może trzydzieści sekund i znów byłby zapięty. Tak jak to bywa w większości podobnych sytuacji, do wypadku doszło na skutek ciągu nieszczęśliwych zbiegów okoliczności. Gdyby wyeliminować choć jeden z nich, nic złego by się nie stało.

Jak przez mgłę pamiętam nadjeżdżającego golfa pani Griffith, gdy razem z panem Petersonem mijaliśmy wysoki żywopłot z ligustru otaczający frontowy ogród pana Lloyda. Na pewno nie jechała zbyt szybko – w każdym razie nie szybciej niż pięćdziesiąt kilometrów na godzinę – ale ja też zauważyłem ją z opóźnieniem. Pierwszy zobaczył ją pan Peterson i uniósł rękę, gdy samochód zbliżał się w naszą stronę. Powinienem tu wspomnieć, że pani Griffith należała do bardzo nielicznej grupy ludzi, z którymi pan Peterson rozmawiał w miarę regularnie (z powodu tych wszystkich znaczków, które musiał kupować każdego miesiąca). Tak czy inaczej wydaje mi się, że obaj zamachaliśmy do niej raczej mechanicznie. Chyba akurat rozmawialiśmy i nie zwracaliśmy zbyt dużej uwagi na otoczenie. Nie żeby miało to cokolwiek zmienić. I tak nie zdążylibyśmy zareagować, bo wszystko zaczęło się i skończyło w tej samej chwili.

Hałas, jak później odkryliśmy, wydała piła łańcuchowa. Pan Lloyd akurat tego popołudnia zdecydował się przyciąć żywopłot. Ponieważ był całkowicie zasłonięty, nie mieliśmy czasu, żeby się na to przygotować. Po prostu w pewnej chwili po naszej prawej stronie rozległ się donośny dźwięk, a Kurt odruchowo odskoczył w przeciwnym kierunku, na drogę, wprost pod nadjeżdżający samochód. Pani Griffith nie miała dość czasu, by zareagować i zanim nacisnęła na hamulec, doszło do uderzenia. Po głuchym huku usłyszeliśmy pisk, a potem poczuliśmy swąd spalonej gumy. Samochód pani Griffith zatrzymał się dwadzieścia metrów dalej i raptem zapadła cisza. Piła została zgaszona, prawdopodobnie także w wyniku hałasu.

Kurt leżał bez ruchu metr od krawężnika, a przy jego tylnych łapach zbierała się kałuża krwi. Dopiero gdy do niego podbiegliśmy, zauważyliśmy, że wciąż oddycha.

Pani Griffith dołączyła do nas na ulicy, roztrzęsiona i biała jak ściana. Z dłońmi przytkniętymi do ust powtarzała w kółko dwa zdania: „Nie widziałam go. Wybiegł mi pod koła!”.

Pan Lloyd stał na końcu podjazdu z rozdziawionymi ustami i z wyrazem bezsilności na twarzy, w grubych, zielonych rękawicach ogrodowych. Wyglądał absurdalnie, jak ryba wyrzucona na brzeg. Zresztą przez kilka długich chwil byłem równie bezużyteczny. Nie wiedziałem, co zrobić ani co powiedzieć, mój mózg zmienił się w bryłę lodu. Tymczasem pan Peterson starał się jednocześnie zajmować Kurtem i pocieszać panią Griffith.

– To nie pani wina – uspokoił ją – ale musimy go natychmiast zabrać do weterynarza. Może nas pani podwieźć?

Pani Griffith w pierwszej chwili nie zrozumiała. Pan Peterson musiał powtórzyć pytanie jeszcze dwa razy, zanim w końcu zaczęła kiwać głową, i trzeci, zanim ruszyła do samochodu. Gdy cofała, pan Peterson odwrócił się do mnie i powiedział:

– Będę potrzebował twojej pomocy, żeby go podnieść. Dasz radę?

Chciałem się odezwać, ale z moich ust nie wyszedł żaden dźwięk. Krwotok z rannej łapy z każdą chwilą zdawał się przybierać na sile, a sama kończyna co kilka sekund drżała konwulsyjnie. Nigdy dotąd nie widziałem tyle krwi, ale pan Peterson musiał mieć kontakt ze znacznie gorszymi ranami, bo nawet na chwilę nie stracił opanowania.

– Nic się nie stało, mały – zapewnił mnie. – Kurt się wyliże. Musimy go tylko zanieść do samochodu. Zrobimy to razem.

Ściągnął kurtkę i owinął ją wokół tylnych łap psa. Następnie skinął na mnie.

– Musisz podtrzymać jego głowę i przednie łapy. Podniesiemy go na trzy.

– Nie wiem, czy umiem – palnąłem.

– Pewnie, że umiesz. Bez problemu dasz sobie radę. Uwiniemy się z tym w pół minuty, musisz tylko cały czas mnie słuchać, okej?

Zamknąwszy oczy, zaczerpnąłem kilka urywanych oddechów.

– Alex? Otwórz oczy. Zostań tu ze mną.

Uniosłem powieki.

– Dasz sobie radę. Wytrzymaj jeszcze kilka minut. Na trzy...

Kurt pisnął głośno, kiedy wzięliśmy go na ręce, aż na sekundę zmroziło mi krew w żyłach. Ale zaraz potem ucichł i najgorsze mieliśmy za sobą. Niewygodnie się go niosło, choć w rzeczywistości wiele nie ważył, i w ciągu minuty udało nam się ułożyć go na tylnym siedzeniu samochodu. Pan Peterson został razem z nim, a ja usiadłem z przodu, na fotelu pasażera. Piętnaście minut później zatrzymaliśmy się przed gabinetem weterynaryjnym.

Po znieczuleniu Kurta i zabandażowaniu łapy pani weterynarz zaprosiła nas z powrotem do pokoju zabiegowego. Pies leżał pośrodku pomieszczenia, rozciągnięty na stole ze stali nierdzewnej. Wyglądał błogo, jakby tkwił w głębokim, pozbawionym marzeń śnie.

– Krwawienie nie było tak groźne, jak się wydawało – zaczęła poważnym tonem weterynarz – ale doszło do złamania łapy w dwóch miejscach. Obawiam się, że po ustaniu działania środków przeciwbólowych Kurt będzie bardzo cierpiał.

– Ale poza tym nic mu nie dolega? – zapytałem. – To znaczy wyjdzie z tego?

Weterynarz rzuciła panu Petersonowi porozumiewawcze spojrzenie.

– Wszystkie obrażenia są uleczalne, ale musisz zrozumieć, że Kurt to bardzo stary pies. Szanse, że całkowicie dojdzie do siebie, są niewielkie. Nawet przy założeniu, że sobie poradzi, raczej nie będzie mógł chodzić na tej łapie. Na pewno nie bez bólu.

Pan Peterson bez słowa skinął głową.

– Ale przeżyje? – nie dawałem za wygraną.

Weterynarz zerknęła w moją stronę, po czym znów zwróciła się do pana Petersona:

– Przepraszam, czy mam na chwilę zostawić państwa samych?

– Tak, byłoby dobrze – odpowiedział pan Peterson.

– Samych? Po co? – W tamtym momencie naprawdę nie domyślałem się, o co chodzi. Nigdy dotąd nie znalazłem się w podobnej sytuacji. Nie licząc nietuzinkowego otoczenia sklepu mamy, nie miałem absolutnie żadnych doświadczeń w kwestii mówienia – a często także  n i e m ó w i e n i a  – o śmierci.

Pani Griffith wyciągnęła z torebki chusteczkę i przetarła oczy. Pan Peterson wyglądał na ponurego, ale zdeterminowanego.

– Mały, przykro mi. Weterynarz uśpi Kurta. Nic innego nie da się zrobić.

Przewróciło mi się w żołądku.

– Przecież mówiła, że to tylko noga! Że da się go wyleczyć!

Pani Griffith położyła mi rękę na ramieniu.

– Alex – zaczęła cicho – chyba nie rozumiesz, co pani weterynarz miała na myśli. Powiedziała, że obrażenia nie zagrażają bezpośrednio jego życiu, ale nie mówiła, że  n a l e ż y  je leczyć.

– Skoro są uleczalne, to dlaczego mielibyśmy tego nie robić? Nie musiała tego mówić, to chyba oczywiste!

– Tak mu nie pomożemy – wtrącił się pan Peterson. – Musisz to zrozumieć.

– Weterynarz może go uratować!

– Tak naprawdę to wcale nie byłoby ratowanie. Wiem, że to dla ciebie trudne, ale zrozum. Kiedy Kurt się obudzi, będzie odczuwać ból, i to taki ból, który z czasem nie ustąpi. Będzie musiał z nim żyć do końca swoich dni. To przed tym musimy go chronić.

– Nie możemy tak po prostu pozwolić mu umrzeć!

Pani Griffith ścisnęła mnie za ramię.

Pan Peterson przyglądał mi się przez chwilę, po czym stwierdził:

– Bardzo mi przykro, mały. Właśnie to zrobimy: pozwolimy mu umrzeć.

Wybuchłem płaczem, ale pan Peterson zachował kamienną twarz.

– Nie będzie cierpiał – pocieszył mnie. – Po prostu spokojnie odpłynie. To w tej chwili jedyna dobra rzecz, jaką możemy dla niego zrobić, rozumiesz?

Zapadła cisza.

– A co się stanie później? – zapytałem. – Kiedy go już uśpimy?

– To znaczy?

– Możemy go pochować?

– A myślisz, że dzięki temu poczujesz się lepiej?

– Tak.

– W porządku – odpowiedział pan Peterson. – W takim razie możemy go pochować.

Na miejsce pochówku wybraliśmy duży klomb z tyłu ogrodu, blisko zachodniego żywopłotu za szopą i szklarnią. Niewiele innych miejsc się nadawało. Wcześniej rosły tam róże, które zwiędły jednak jakiś rok wcześniej. Pan Peterson obiecywał sobie, że doprowadzi je do porządku, ale tak naprawdę wziął się do tego dopiero po pogrzebie.

Wykopanie grobu zajęło mi dużo czasu. Gdy wreszcie skończyłem, miał około półtora metra długości, ponad pół szerokości i metr głębokości. Oznaczało to, że musiałem wykopać w przybliżeniu metr sześcienny ziemi. Pan Peterson chciał mi trochę pomóc, ale zauważyłem, że praca przychodzi mu z trudem. Zresztą zdawałem sobie sprawę, że ten projekt to w całości moje zadanie. W końcu to ja nalegałem, żeby to zrobić. Po kilku minutach powiedziałem mu, że nie mam nic przeciwko kopaniu w pojedynkę, a dla dwójki i tak nie było tam dość miejsca. Przez chwilę palił jednego ze swoich skrętów z marihuaną, aż w końcu wrócił do domu. Chyba zrozumiał, że muszę poradzić sobie z tym sam.

Jak już wspominałem, po raz pierwszy w życiu zetknąłem się ze śmiercią jako czymś więcej niż abstrakcyjnym pojęciem z kart tarota. Być może tłumaczy to gwałtowność mojej reakcji. Teraz, z perspektywy czasu, dochodzę do wniosku, że z każdą chwilą musiałem wyglądać coraz bardziej absurdalnie, kopiąc dziurę w różanych rabatach pana Petersona. Kiedy skończyłem, stałem po pas w ziemi, brudny i zmęczony. Mogę powiedzieć tylko tyle, że w tamtym momencie wcale nie czułem, że zajmuję się czymś bezsensownym. Wręcz przeciwnie, robiłem coś niezbędnego. Wiedziałem, że moje wysiłki niczego nie zmienią, a już na pewno nie przywrócą Kurtowi życia, lecz z drugiej strony to samo stwierdzenie odnosi się do  k a ż d e g o  pogrzebu. Pogrzeby nie są dla zmarłych – są dla żywych.

Nie robiłem żadnych przerw, raz za razem wytrwale machając szpadlem. Na głębokości jakichś trzydziestu centymetrów sprawy się skomplikowały – ziemia była bardziej zbita, pełna kamieni i starych korzeni, no i oczywiście im głębiej schodziłem, tym wyżej musiałem ją wyrzucać. Kiedy wreszcie skończyłem, bolały mnie ręce i nogi, a na dłoniach miałem pęcherze. Z jakiegoś powodu fizyczne wyczerpanie sprawiło jednak, że czułem się lepiej.

Dziura prezentowała się imponująco. Wszystkie płaszczyzny miały idealne kąty (no, może prawie idealne). Pan Peterson na pewno poczuje się dumny, pomyślałem, gdy zobaczy, że udało mi się wykopać taki równy grób. Miałem wrażenie, że dokonałem czegoś ważnego.

Wszedłszy do domu, zadzwoniłem do mamy, żeby dać jej znać, co się stało, i przekazać, że wrócę później niż zwykle. Następnie zatelefonowałem do pani Griffith i spytałem, czy nie chciałaby przyjść na pogrzeb. Wydawało mi się, że właśnie tak należy postąpić. W końcu ona też dużo tego dnia przeszła i pomyślałem, że obecność na pogrzebie mogłaby jej pomóc, a ona przyznała mi rację. Powiedziała, że wkrótce się zjawi.

W tym momencie zdałem sobie sprawę, że skoro wziąłem na siebie obowiązek zorganizowania czegoś w rodzaju ostatniej posługi, powinienem też powiedzieć parę słów, zanim złożymy Kurta do grobu. Nigdy dotąd nie brałem udziału w żadnym pochówku, a moje wychowanie w sprawach wiary trudno było uznać za konwencjonalne. Na szczęście oglądałem telewizję wystarczająco często, żeby wiedzieć, jak przebiega podobna ceremonia. Są pewne zwroty, których nie wolno pomijać, jak na przykład: „Z prochu powstałeś, w proch się obrócisz” i tak dalej. Z drugiej strony nie wiedziałem, czy w tym wypadku wypadłoby to stosownie. Coś mi mówiło, że taka przemowa zabrzmi zbyt doniośle. Zresztą chyba tylko duchownym wolno odprawiać prawdziwe pogrzeby, a przecież ja się do nich nie zaliczałem. Ostatecznie uznałem, że wystarczy krótki odczyt. Najodpowiedniejszy wydawał się fragment z twórczości imiennika Kurta, więc sięgnąłem po Syreny z Tytana, gdzie, jeśli mnie pamięć nie myliła, znalazło się kilka trafnych zdań na temat psów i śmierci.

Ustęp, o który mi chodziło, pochodził ze strony dwieście osiemdziesiątej drugiej. Sęk w tym, że brzmiał dużo posępniej, niż myślałem:

„Wskutek eksplozji na Słońcu mężczyzna i pies zostali rozdzieleni. Jakiś bardziej litościwie pomyślany wszechświat pozwoliłby im może zostać razem – ale nie ten.

Wszechświat, którego lokatorami byli Winston Niles Rumfoord i jego pies, nie uwzględniał czegoś takiego jak miłosierdzie. Kazak wysłany został w nicość, z wielką misją nicości, podczas gdy jego pan pozostał w tyle.

Kazak odchodził ze skowytem, w chmurze ozonu i niezdrowej poświaty, wśród brzęczenia przywodzącego na myśl rój pszczół.

Rumfoord pozwolił pustej obroży ześliznąć się z palców. Obroża – symbol martwoty – z nieokreślonym odgłosem utworzyła na ziemi nieokreślonych kształtów kupkę żelastwa. Była bezdusznym niewolnikiem prawa ciążenia. Nigdy nie miała kręgosłupa”[3].

Choć poetycki i stosowny do sytuacji, powyższy fragment był po prostu zbyt ponury, żeby odczytać go na pogrzebie. Zamiast tego zdecydowałem się na pożegnalne słowa Rumfoorda ze strony dwieście osiemdziesiątej trzeciej, które zaczynają się następująco: „Ja nie umieram, opuszczam jedynie Układ Słoneczny”, a kończą: „Będę tu zawsze. Zawsze będę wszędzie, gdziekolwiek bywałem”[4].

Kiedy przystąpiliśmy do pogrzebu, dochodziła ósma wieczorem. Mimo to w ogrodzie ciągle było dużo światła i nie miałem żadnych problemów z czytaniem. Później pan Peterson pomógł mi zasypać grób. Ponieważ nie znaleźliśmy trzeciego szpadla, pani Griffith tylko stała z boku, ale chyba cieszyła się, że może popatrzeć. Wrzucanie ziemi do dołu było dużo łatwiejsze od wyrzucania i już po kilku minutach rabata wyglądała jak dawniej.

Później Pan Peterson zapalił kolejnego papierosa, a pani Griffith stwierdziła, że mój odczyt był niezły.

– To był Kurt Vonnegut – powiedziałem. – To po nim Kurt dostał swoje imię.

– Rozumiem – odparła. – W każdym razie bardzo mi się podobało.

Jeszcze później, już po wyjściu pani Griffith, gdy słońce schowało się za żywopłotem, a niebo przybrało barwę pastelowego fioletu, pan Peterson wyszedł z domu i powiedział, żebym wracał do siebie, zanim moja mama zacznie się martwić.

– No dobrze – odparłem. – Ale czy mogę zostać jeszcze kilka chwil?

– Jasne. Chcesz, żebym z tobą zaczekał?

– Tak, proszę. To nie potrwa długo.

Zatopiony w myślach, zupełnie straciłem poczucie czasu, ale muszę wam powiedzieć, że wcale nie byłem smutny – nie tak naprawdę. Ani smutny, ani poruszony. Jakimś sposobem udało mi się uniknąć wewnętrznego zamętu, którego się spodziewałem po tak traumatycznych wydarzeniach. W ogrodzie panowała błoga cisza, niebo powoli ciemniało i jedynym towarzyszącym mi dźwiękiem był szum wiatru w koronach drzew. Zamknąwszy oczy, mógłbym sobie wyobrazić, że przenoszę się do ostatniej sceny z mojej medytacji, z wszystkich stron otoczony spokojnym morzem i skąpany w delikatnym blasku słońca.

– Panie Peterson? – zapytałem po chwili. – Jak pan myśli, co się dzieje po śmierci?

Przyglądał mi się przez kilka sekund, jakby próbował ocenić, czy jestem gotów na taką rozmowę.

– Myślę, że nic się nie dzieje – odpowiedział w końcu.

Rozważałem to przez chwilę.

– Ja też tak myślę.

Po raz pierwszy w życiu przed kimkolwiek się do tego przyznałem – prawdopodobnie nawet przed samym sobą. Wielkie słowa, ale cieszyłem się, że mam je za sobą. Bo z jakiegoś powodu to było ważne, żeby je wypowiedzieć.

Odwróciliśmy się od rabaty i poszliśmy do domu.

PÓŁ MIESIĄCA NIEDZIEL

W ciągu następnych tygodni coraz bardziej martwiłem się o zdrowie psychiczne pana Petersona. Zważywszy na okoliczności, poradziłem sobie ze śmiercią Kurta w najlepszy możliwy sposób, i mam nadzieję, że udało mi się to przekonująco pokazać. Po pierwszym szoku opłakiwałem go, a później wykopałem grób i wyszedłem z niego dużo silniejszy. Jeśli chodzi o pana Petersona... W jego wypadku było to milczące brnięcie przez życie. Nie jestem pewien, czy taka reakcja korzystnie odbijała się na jego zdrowiu.

Przede wszystkim palił dużo więcej marihuany i choć już wiedziałem, że uprawiał ją na strychu pod dwoma rzędami wysokoprężnych lamp sodowych (co rozpraszało moje początkowe obawy, że jako nabywca nielegalnych substancji pośrednio sponsorował działalność terrorystyczną), wciąż obawiałem się o fizjologiczne skutki tego nałogu. Fakt, marihuana poprawiała mu humor, ale chwilowo – później robił się ospały i zamknięty w sobie. Spowalniała go. Kilka razy powiedziałem mu, że chyba za dużo pali. Oto, jak brzmiała jego odpowiedź:

– Jezu, mały. Na całej planecie nie ma drugiego takiego piętnastolatka jak ty.

Od piętnastych urodzin dzieliło mnie kilka miesięcy, ale przemilczałem ten nieistotny fakt. Pan Peterson nigdy nie pamiętał, ile mam lat i jak na niego trafił całkiem nieźle.

– Boję się o to, co marihuana może robić z pańskim mózgiem – wyjaśniłem, jak mi się wydawało, całkiem rozsądnie. – Nie wiem, czy ma pan tego świadomość, ale komórki mózgu nie są tym samym, co komórki skóry albo wątroby. One się nie regenerują. Ludzie z całkowicie zdrowymi mózgami zawsze znajdą jakiś sposób, żeby je popsuć, i jeśli mam być szczery, strasznie działa mi to na nerwy.

– Mały, palę to gówno chyba od czterdziestu lat – poinformował mnie pan Peterson. – Nie zamierzam przestać, bo sobie ubzdurałeś, że to jakaś straszliwa zbrodnia.

– Nie mówię, że to zbrodnia – zaprzeczyłem. – Mówię tylko, że to panu szkodzi.

– Jezu Chryste, wszystko co dobre szkodzi! W każdym razie w twoim rozumieniu. Jak na kogoś, kto wie tyle o mózgach, nie masz bladego pojęcia o umysłach!

– Wiem dużo o umysłach. Na przykład to, że zdrowy umysł wymaga zdrowego mózgu.

– Dobra, w takim razie twoja definicja zdrowego mózgu jest cholernie wąska. Każdy z nas musi dźwigać swój krzyż.

Nie zamierzałem nawracać pana Petersona na zbawienną drogę medytacji. Próbowałem tego już wcześniej i poniosłem sromotną klęskę. Wyglądało na to, że pan Peterson w ogóle nie łapie analogii z łodzią. Mimo to było oczywiste, że potrzebuje czegoś więcej niż marihuany, by zapełnić pustkę po Kurcie.

Za każdym razem, kiedy podnosiłem tę kwestię, stanowczo odrzucał pomysł przygarnięcia nowego psa, przynajmniej w przewidywalnej przyszłości. To chyba właśnie ten sprzeciw budził mój największy niepokój. Doszedłem do wniosku, że śmierć Kurta mogła uderzyć w pana Petersona dużo silniej, niż dawał to po sobie poznać. W końcu przez ostatnie trzy lata ten pies był dla niego właściwie jedynym towarzyszem życia. Wiem, nie brzmi to najlepiej, ale trudno kłócić się z faktami. Bez Kurta pan Peterson na pewno nie miał powodu, żeby tak często wychodzić z domu, co oznaczało, że na dobre zamknie się w swojej samotni.

Choć dla postronnego obserwatora może to nie być oczywiste, na wsi wyprowadzanie psa na spacer wiąże się z podtrzymywaniem kontaktów towarzyskich. W ciągu godzinnej czy dwugodzinnej przechadzki spotyka się dziesiątki ludzi, a obecność paru zwierzaków sprzyja przyjacielskim pogawędkom. W najgorszym razie ludzie uśmiechają się do siebie i wołają: „Dzień dobry! O, jaki miły piesek!”. Ci zaś, których widuje się dość regularnie, zwykle przystają, żeby powiedzieć coś w rodzaju: „Jak się pan dziś czuje? O rety! Już nie pamiętam, kiedy ostatnio w sierpniu tyle padało!”. Byłem pewien, że pan Peterson straci okazję do tych drobnych interakcji z sąsiadami, nawet jeśli sam nie zdawał sobie z tego sprawy.

Zostawała korespondencja, jaką prowadził w ramach swojej przynależności do Amnesty International – i czasami  n a p r a w d ę  ktoś mu odpisywał – ale to jednak nie to samo, co spotkania twarzą w twarz. Zupełnie co innego niż życie w społeczności.

Parę razy przyłapałem się na tym, że żałuję, iż obaj jesteśmy ateistami. W innym wypadku mógłbym zabierać pana Petersona do kościoła, co, jak sądzę, także można zaliczyć w poczet działań z zakresu podtrzymywania kontaktów towarzyskich. Zawsze to jakaś okazja, by wyjść z domu w niedzielę, kiedy sklep i poczta, jedyne atrakcje Lower Godley, są zamknięte. Oczywiście nie miałem pojęcia, co tak naprawdę robi się w tym kościele, ale zakładałem, że dużo rozmawia o moralności i o stanie wszechświata, co mnie osobiście bardzo interesowało. Nie przekonywała mnie tylko ta nadprzyrodzona część oraz fakt, że czytano wyłącznie Biblię, bo z tego, co się orientowałem, żadne z niej czytadło.

Moim zdaniem wystarczyłoby skorygować te dwie kwestie, by stworzyć społeczność, do której naprawdę warto należeć. Właśnie w ten sposób zrodziła się koncepcja Świeckiego Kościoła.

Gdy w końcu zdecydowałem się powiedzieć o nim panu Petersonowi, pomysł dojrzewał we mnie już od jakiegoś czasu i wydawał się remedium na wiele problemów.

Od chwili kiedy skończyłem Człowieka bez ojczyzny – a było to kilka miesięcy wcześniej – zastanawiałem się, czy nie przeczytać wszystkich książek Kurta Vonneguta od nowa. Miałem wrażenie, że tym razem więcej bym z nich wyniósł, bo byłem jakieś dziesięć procent starszy niż wtedy, gdy zabierałem się do pierwszej. Ponadto przyszło mi do głowy, że to wcale nie musi być samotny wysiłek.

Wstępne rozeznanie w bibliotece Glastonbury przyniosło zachęcające efekty. Fiona Fitton, kierowniczka biblioteki, powiedziała, że stworzenie klubu czytelniczego to bardzo dobry pomysł. Przy wejściu do biblioteki wisiała specjalna gablota na ogłoszenia, w której można było reklamować podobne inicjatywy.

– A czy pani chciałaby dołączyć? – zapytałem.

– Oczywiście, Alex – odparła. – Na pewno bym chciała.

– Ale nie tak hipotetycznie – uściśliłem. – Chodzi mi o to, czy się pani zapisze, kiedy już ustalę wszystkie szczegóły.

Z jakiegoś powodu to zdanie bardzo ją rozbawiło, bo w kącikach jej oczu pojawiło się mnóstwo wesołych fałdek. Termin „wesołe fałdki” ukuła ona sama, na określenie zmarszczek, które zdobiły jej roześmianą twarz. Często za jego pomocą podkreślała, jak bardzo spodobało jej się coś, co usłyszała lub przeczytała. „Aż wyszły mi wtedy wesołe fałdki”, zwykła mawiać. Była parę lat starsza od mamy – miała może czterdziestkę – a kolor jej włosów nazywał się truskawkowy blond (tym bardziej truskawkowy, im bliżej cebulki). Od dawna przekonywałem ją, że  k o n i e c z n i e  musi zacząć czytać Kurta Vonneguta, bo wydawało mi się, że od wielu zdań z jego książek wyszłyby jej na wierzch wszystkie wesołe fałdki.

– Tak, Alex, możesz mnie zapisać – zapewniła. – Nie hipotetycznie. Tylko wybierz jakiś dzień, kiedy nie pracuję, dobrze?

– Pomyślałem, że niedziela to najdogodniejszy termin dla większości ludzi.

– Owszem, niedziela byłaby idealna – zgodziła się.

Położywszy kamień węgielny pod projekt klubu Kurta Vonneguta, zacząłem myśleć o innych czytelnikach, którzy chcieliby do niego dołączyć.

Na przykład pani Griffith. Od pogrzebu Kurta, kiedy stwierdziła, że bardzo przypadł jej do gustu mój odczyt, zastanawiałem się, czy nie podrzucić na pocztę Syren z Tytana. (Co prawda Syreny... to nie Władca pierścieni, ale mój własny przykład dowodził, że można lubić obie książki). Następnie doktor Enderby. Słyszał już to i owo o Kurcie Vonnegucie, bo rozmawialiśmy o nim podczas naszych spotkań. Doktor Enderby czytał Rzeźnię numer pięć, ale na studiach, jakieś trzy dekady temu, i pamiętał, że wydawała mu się zarazem bardzo śmieszna i bardzo przygnębiająca. Później wziął rozbrat z Vonnegutem. Twierdził, że obecnie trudno mu znaleźć czas na czytanie, a w każdym razie czytanie czegokolwiek innego niż czasopisma medyczne (które są nieodzowne) i wiersze Emily Dickinson (które są bardzo krótkie).

Osobiście uważałem, że doktor Enderby powinien  z o r g a n i z o w a ć  sobie czas na czytanie, o czym poinformowałem go podczas następnej wizyty. Powiedziałem mu też, że musi potraktować tę czynność jak medytację, bo regularna lektura czyni człowieka mądrzejszym i spokojniejszym. Dobrze działa na jego łódkę.

I to ten ostatni argument okazał się rzeczywiście trudny do zbicia.

– Klub czytelniczy? – zapytał pan Peterson.

– Zgadza się, ale wyłącznie z książkami Kurta Vonneguta. Przeczytamy je od deski do deski.

Czułem, że zmarszczył brwi, ale nie mogłem się odwrócić, żeby zobaczyć wyraz jego twarzy. Prowadziłem samochód i musiałem skupić się na drodze. Gdy jest się kierowcą, wolno odrywać wzrok od drogi tylko po to, żeby szybko zerknąć w lusterko, co należy powtarzać jak najczęściej, szczególnie podczas skręcania i zmiany pasa ruchu drogowego. Ponieważ nie miałem piętnastu lat, moja trasa ograniczała się do ulicy przy domu pana Petersona (zazwyczaj pustej) i jego podjazdu (zawsze pustego), ale trzeba być czujnym niezależnie od sytuacji. Technicznie rzecz biorąc, nie powinienem prowadzić wcale – nie dość, że do przepisowego wieku brakowało mi dwóch lat i kilku miesięcy, to w dodatku stopień nasilenia mojej padaczki wykluczał mnie jako kierowcę. O prawo jazdy można się starać dopiero po pełnym roku bez żadnego napadu. Częstotliwość napadów znacznie spadła, ale mimo to wciąż występowały.

– Przecież wiesz, kiedy będziesz mieć atak – zauważył pan Peterson na początku naszej pierwszej lekcji. – Wyczuwasz go tym swoim szóstym zmysłem, co nie?

– Tak – potwierdziłem. – Przed każdym poważniejszym pojawia się silna aura.

– No i świetnie. Jeżeli poczujesz, że grozi ci napad, po prostu mi powiedz i zatrzymaj samochód. Zresztą będziemy jechać najwyżej trzydzieści, może czterdzieści kilometrów na godzinę. Nic wielkiego nie może się stać.

Pan Peterson uważał, że im szybciej nauczę się jeździć, tym lepiej – i to nie tylko dlatego, że to przydatna umiejętność. Twierdził też, że nauka jazdy doda mi pewności siebie. Z perspektywy czasu muszę stwierdzić, że chyba miał rację. Ze zdumieniem odkryłem, że prowadzenie auta przychodziło mi naturalnie. Byłem ostrożnym kierowcą, ale nigdy nie wpadałem w panikę i ani razu nie poczułem, żeby zachodziło ryzyko zbliżającego się napadu. Wręcz przeciwnie, skupienie potrzebne podczas jazdy pomagało mi zachować spokój i opanowanie.

W trakcie kilku półgodzinnych lekcji nauczyłem się zapalać i gasić auto, sprawdzać martwy punkt i stosować procedurę lusterko–sygnalizacja–manewr. Niedługo potem udało mi się opanować skrzynię biegów – silnik już mi nie gasł i bez trudu manewrowałem drążkiem (między biegami pierwszym, drugim i trzecim, wyższych nigdy nie było potrzeby wrzucać). Po kilku kolejnych lekcjach całkiem zgrabnie parkowałem zarówno tyłem, jak i równolegle do krawężnika. Pan Peterson nie miał garażu, ale na potrzeby ćwiczeń stworzyliśmy z dwóch rzędów doniczek zatoczkę standardowych rozmiarów. Żadna z tych doniczek nigdy nie ucierpiała.

W każdym razie nie mogłem się odwrócić, żeby sprawdzić, czy pan Peterson zmarszczył brwi, bo znowu siedziałem za kierownicą. Jedno było pewne – w jego głosie pobrzmiewało sporo sceptycyzmu.

– Klub czytelniczy, w którym czyta się wyłącznie Vonneguta? – chciał się upewnić.

– Dokładnie tak.

– Nie jestem pewien, czy ten pomysł spotka się z wielkim entuzjazmem, mały.

Rzecz jasna byłem przygotowany na ten argument.

– Tak się składa – zacząłem – że znalazłem już kilka osób, które chętnie przystąpiłyby do klubu: pani Griffith, doktor Enderby, mój neurolog, i Fiona Fitton z biblioteki Glastonbury. Powiedziała nawet, że być może udałoby się zamówić po kilka egzemplarzy konkretnych tytułów, gdyby chciał do nas dołączyć ktoś, kogo na to nie stać. Władze biblioteki z chęcią zapłacą, bo uważają, że czytanie jest dobre dla duszy.

– Rozumiem.

– Chętnie zajmę się stroną organizacyjną, ale będziemy potrzebowali jakiegoś miejsca, gdzie moglibyśmy się spotykać. To chyba jasne.

– Jak słońce. I jakie miejsce miałeś na myśli?

– Pański dom wydaje się najoczywistszym wyborem. W pokoju frontowym zmieści się całkiem sporo ludzi, i to bez większego ścisku. No i nie musimy się martwić o brak miejsc parkingowych. – Machnąłem ręką w lewo, bo właśnie podjeżdżaliśmy pod dom.

– Trzymaj łapy na kierownicy – skarcił mnie pan Peterson.

Ułożyłem dłonie z powrotem na godzinie dziesiątej i drugiej, po czym delikatnie zahamowałem przed dużym oknem wykuszowym.

– Wymyśliłem nawet fajną nazwę – wyznałem. – Pomyślałem sobie, że w wypadku klubu czytelniczego powinna być ona na tyle chwytliwa, żeby przyciągnąć uczestników, nie sądzi pan?

Pan Peterson nie zapytał, o jakiej nazwie myślę, choć widziałem, że zżera go ciekawość.

– Świecki Kościół Kurta Vonneguta – rzuciłem.

– Jezu Chryste... – skomentował krótko.

– Ten klub będzie jak zwyczajny kościół, tylko bez śpiewów i modlitw, no i z lepszymi opowieściami. Możemy spotykać się w każdą niedzielę.

–  K a ż d ą  niedzielę?

– Tak jest. Jedna książka na tydzień.

– Mały, normalni ludzie nie czytają tak szybko.

– Chodzi o dwadzieścia do czterdziestu stron dziennie. To nie są długie książki.

– Uwierz mi, jedna książka na miesiąc to dużo bardziej realistyczny cel. Większość ludzi jest bardzo zajęta.

– Och... – zmarszczyłem brwi. – W takim razie jedna niedziela w miesiącu musi wystarczyć. Co oznacza, że klub będzie działać trochę ponad rok, jeśli ograniczymy się do czternastu powieści, lub osiemnaście miesięcy, jeśli włączymy także opowiadania i eseje.

W tym momencie pan Peterson zrobił zdecydowanie nieciekawą minę.

– Mały, chyba ci już całkiem odbiło. Powiedz mi, po co ci ten cały...  k o ś c i ó ł?

– Planowałem, że będziemy dyskutować o moralności i tak dalej.

– O moralności?

– No tak. W końcu to istotna część książek Vonneguta. Ale są też inne rzeczy, jak satyra, podróże w czasie, wojna, ludobójstwo, dowcip, obce formy życia... Co pan o tym myśli?

– Myślę, że mój dom opanuje banda świrów.

– Czy to znaczy, że zgadza się pan gościć u siebie klub? – wolałem się upewnić.

Pan Peterson przez chwilę przygryzał wargę.

– Dobra – stwierdził w końcu. – Znajdź dość ludzi, to zorganizujemy u mnie spotkanie.

– A ile to jest „dość”?

– Oprócz nas dwóch jeszcze sześć innych osób, okej? Nie dasz rady, choćbyś miał do dyspozycji cały miesiąc niedziel. I tylko dlatego się zgadzam.

– Zrozumiałem.

Jeszcze tego wieczoru, podbudowany naszą rozmową, zaprojektowałem i wydrukowałem plakat do gabloty w bibliotece Glastonbury, który prezentował się następująco:

CZY KIEDYKOLWIEK ZASTANAWIAŁEŚ SIĘ,

PO CO TU JESTEŚMY?

DOKĄD ZMIERZAMY?

JAKI JEST NASZ CEL?

A MOŻE PO PROSTU MARTWI CIĘ
KONDYCJA WSZECHŚWIATA?

ŚWIECKI KOŚCIÓŁ KURTA VONNEGUTA

Klub czytelniczy dla ludzi interesujących się:

moralnością, ekologią, podróżami w czasie, życiem pozaziemskim, historią dwudziestego wieku, humanizmem, humorem et cetera.

Dzwoń do Alexa Woodsa: ***** *** ***

W miejscu gwiazdek, jak się pewnie domyślacie, widniał mój numer, którego nie będę tu ujawniać, żeby nie narażać się na telefony natrętów.

Tydzień później dostałem pierwszą odpowiedź – właściwie parę odpowiedzi – od Johna i Barbary Blessedów, czyli, w dosłownym tłumaczeniu, państwa Błogosławionych. Wziąwszy pod uwagę nazwę mojego klubu czytelniczego, to nazwisko wydawało się wyjątkowo trafne, o czym pani Barbara Blessed nie omieszkała wspomnieć podczas rozmowy telefonicznej.

John i Barbara Blessedowie pracowali jako nauczyciele, choć nie w Asquith Academy. Jak się okazało, pan John Blessed był krępym mężczyzną, który uczył fizyki w dwuletnim liceum w Wells. Barbara Blessed, pięć centymetrów wyższa od męża, uczyła matematyki, a poza tym cierpiała na chroniczną bezsenność i znała liczbę π do setnego miejsca po przecinku. Jak już pewnie wiecie, π to liczba równa stosunkowi obwodu koła do jego średnicy i wynosi w przybliżeniu 3,14159. To także liczba, której nie da się zapisać w całości, bo ciągnie się dosłownie w nieskończoność. Większość ludzi liczy owce, żeby zasnąć – Barbara Blessed recytowała liczbę π.

John i Barbara Blessedowie interesowali się podróżami w czasie. John Blessed kolekcjonował prace badawcze na ten temat i przy innej okazji wyjaśnił mi, że w skali subatomowej podróż w czasie to w rzeczywistości raczej powszechny fenomen. Jeśli jednak chodzi o obiekty makroskopowe, takie jak istoty ludzkie i statki kosmiczne, większość naukowców zgadzała się co do tego, że prawa fizyki czynią podróż w czasie praktyczną, a może nawet fizyczną niemożliwością. Osobiście John Blessed uważał, że czymkolwiek jest czas, i tak nie znamy jego prawdziwej natury. Był w tym zgodny nie tylko z Kurtem Vonnegutem, ale także Stephenem Hawkingiem. Kiedy już nauka sformułuje teorię wszystkiego, twierdził, koncepcje takie jak czas i przestrzeń stracą swój sens na fundamentalnym poziomie, choć wciąż będziemy z nich korzystać przy okazji codziennych czynności, takich jak planowanie spotkań ze znajomymi czy zakupy w supermarkecie.

Oczywiście większości tych informacji nie uzyskałem podczas pierwszej rozmowy telefonicznej, kiedy komunikowałem się z panem Johnem Blessedem nie bezpośrednio, ale za pośrednictwem jego żony. Oto, co mi powiedziała:

– Przepraszam, panie Woods, ale mężowi nie daje to spokoju, odkąd zobaczył plakat i chciałabym ukrócić jego męki. Czy pan jest  t y m  Alexem Woodsem?

To pytanie zbiło mnie z tropu tylko na kilka sekund.

– Owszem, istnieje całkiem duża szansa, że jestem  t y m  Alexem Woodsem – przyznałem ostrożnie. – Wszystko zależy od tego, jakiego Alexa Woodsa ma na myśli pani mąż.

Barbara Blessed odchrząknęła.

– To naprawdę niedorzeczne, ale mąż wbił sobie do głowy, że właśnie tak nazywał się chłopiec, który został uderzony odłamkiem meteoru z Wells. Pewnie pamięta pan tę historię, rozpisywali się o niej przez kilka tygodni. W każdym razie powiedziałam mu, że nawet  j e ś l i  dobrze zapamiętał nazwisko...

– Tak, to ja – potwierdziłem.

Po drugiej stronie słuchawki zapadła cisza. Usłyszałem, jak państwo Blessedowie naradzają się szeptem. W końcu pani Blessed wróciła do naszej rozmowy.

– Mam nadzieję, że nie uznasz tego pytania za niegrzeczne, ale ile ty masz lat, Alex?

– Prawie piętnaście – poinformowałem ją – choć mój poziom umiejętności czytania ze zrozumieniem jest dużo wyższy.

Barbara Blessed wybuchła gromkim śmiechem, mimo że to wcale nie był dowcip.

Później zapisałem sobie jej e-mail i obiecałem, że dam znać, gdy tylko wyznaczę datę inauguracyjnego spotkania. Zapewniłem też, że przyniosę na nie swój meteoryt.

Parę dni później w bibliotece Glastonbury zwerbowałem do klubu kolejną osobę. Pięćdziesięciopięcioletnia Sophie Haynes była najspokojniejsza z wszystkich bibliotekarek. Miała włosy w kolorze grafitu i zawsze nosiła zwiewne sukienki lub spódnice do kostki, nigdy spodnie, przez co jej chód przypominał szybowanie nad podłogą. Lubiła krzyżówki hetmańskie i Williama Blake’a, co odkryłem tego popołudnia, kiedy piła herbatę podczas przerwy, a ja siedziałem na jednym z miękkich krzeseł w czytelni, zbierając informacje na temat Emily Dickinson. William Blake też był zmarłym poetą, artystą, który napisał słynny wiersz o tygrysie:

O Tygrysie, w gęstwinie nocy:

Gorejący, jakiej mocy

Nieśmiertelna dłoń lub oczy

Mogły stworzyć twej symetrii grozę?[5]

Mimo że William Blake miał pewne problemy z ortografią, przepadałem za jego wierszami. Gdy Sophie Haynes pokazała mi ten o tygrysie, z początku nie docierała do mnie jego metaforyka. Przyznałem się jej do tego, ale też za każdym razem, gdy go czytałem, moje serce odrobinę przyspieszało. Pani Haynes odparła, że w takim razie prawdopodobnie rozumiem go wystarczająco dobrze. Tygrysie pazury i kły potrafiły rozerwać ludzkie ciało jak skórkę banana, a William Blake nie chciał pogodzić się z faktem, że tak przerażające stworzenie było dziełem dobrotliwego stwórcy. Sophie Haynes skierowała moją uwagę na przedostatnią strofę:

I kiedy z gwiazd rój strzał się cisnął,

A niebo spadło łzą rzęsistą,

Czy rad był Bóg? I czy być może,

Że Ciebie i Baranka stworzył?[6]

Ten fragment zrozumiałem. W odpowiedzi odesłałem panią Haynes do Śniadania mistrzów, na stronę sto pięćdziesiątą dziewiątą, gdzie Kurt Vonnegut wyraził podobną wątpliwość w stosunku do grzechotnika: „Stwórca Wszechświata umieścił mu w ogonie grzechotkę. Stwórca obdarzył go również przednimi zębami stanowiącymi strzykawki wypełnione śmiercionośną trucizną [...]. Czasami mam pewne wątpliwości co do tego Stwórcy Wszechświata”[7].

Dzięki tej wymianie myśli wiedziałem, że to właśnie ta „świecka” część mojego klubu czytelniczego najbardziej przemówi do Sophii Haynes – pani Haynes była bowiem świecką humanistką, co oznaczało, że w jej ocenie Bóg, diabeł, niebo i piekło to tylko wytwory wyobraźni. Samo w sobie nie ma to większego znaczenia, ponieważ jest możliwe (a nawet pożądane), by stworzyć system etyczny oparty w całości na wspólnych ludzkich wartościach i racjonalnym rozumowaniu, a nie nadprzyrodzonych księgach. Kurt Vonnegut też uważał się za świeckiego humanistę, podobnie jak ja, chociaż nie zdawałem sobie z tego sprawy aż do pogrzebu psa pana Petersona. Wcześniej nie wiedziałem, kim jestem. W przeciwieństwie do mnie pani Haynes czuła się osobą nawróconą. Wychowywano ją na chrześcijankę, ale straciła wiarę po ataku wyrostka robaczkowego w dniu swoich dwudziestych pierwszych urodzin. Wyrostek robaczkowy to zresztą kolejna rzecz, której nie stworzyłby żaden zdrowy na umyśle, dobroduszny i kompetentny inżynier.

W miarę jak sprawy nabierały rozpędu, coraz wyraźniej docierało do mnie, że będę się musiał zmierzyć z wieloma mniejszymi problemami. Założyłem na przykład, że przeczytamy wszystkie powieści Kurta Vonneguta – czternaście książek w czternaście miesięcy – ale zupełnie nie wiedziałem w jakiej kolejności. Ta z pozoru nieistotna kwestia przyprawiła mnie o mały ból głowy.

Pierwotnie przyjąłem, że najlepiej sprawdzi się porządek chronologiczny – zacząć od Pianoli i skończyć na Trzęsieniu czasu. Sęk w tym, że im dłużej o tym myślałem, tym bardziej umacniałem się w przekonaniu, że taka kolejność nie jest dobra. Trzęsienie czasu to co prawda niezła książka na zakończenie cyklu spotkań, ale Pianola raczej nie nadawała się do tego, by go rozpocząć. Ma rozbudowaną fabułę i sporo opisów, a zarazem niewiele humoru i dygresji. Krótko mówiąc, w porównaniu z całokształtem twórczości Kurta Vonneguta wypada dość nietypowo.

Koniec końców uznałem, że lepiej będzie kluczyć przez bibliografię w mniej lub bardziej przypadkowy sposób, przeskakując w czasie tam i z powrotem, jeśli zajdzie taka potrzeba. Czułem, że właśnie takiemu podejściu przyklasnąłby sam Kurt Vonnegut. Jednakże po głębszym przeanalizowaniu sprawy doszedłem do wniosku, że porządek niechronologiczny nie musi być wcale przypadkowy – powinien się raczej kierować jakąś logiką. Usiadłem więc z czternastoma karteczkami, na których wypisałem tytuły wszystkich powieści i przez pół godziny przekładałem je z miejsca na miejsce, starając się stworzyć idealny niechronologiczny porządek ze względu na temat, formę i charakter tekstu.

Pan Peterson stwierdził, że przykładam się do tego, jakbym planował pracę doktorską, a nie zwykły klub czytelniczy. Poza tym odmówił mi jednak wszelkiej konstruktywnej pomocy. Powiedział, że to mój projekt i sam powinienem dopilnować, żeby wypalił.

Szczerze mówiąc, ciężar odpowiedzialności, jaki spadł na moje barki, trochę mnie przeraził.

Pewnie zabrzmi to głupio, ale pomimo przygotowań i przeprowadzonego naboru nie myślałem o tym jak o  s w o i m  projekcie, nie wspominając już o jakimś wypalaniu. Do tej pory chyba zakładałem, że wszystko się uda niejako automatycznie – kiedy już nadam sprawom bieg i odpowiedni kierunek, zyskają własne życie. Rzeczywistość mogła jednak wyglądać nieco inaczej. Wydawało się całkiem możliwe, że po założeniu klub wciąż będzie wymagać planowania i solidnego szkieletu. Potrzebowałem strategii.

Przełom nastąpił pewnego ranka, po gruntownym oczyszczeniu myśli dzięki wyjątkowo długiej i błogiej medytacji. Nagle niczym grom z jasnego nieba uderzyła mnie pewna myśl, proste rozwiązanie, które zaraz też opisałem w pierwszej partii e-maili rozesłanych do klubowiczów: podczas lektury książki z danego miesiąca każdy powinien zaznaczyć zdania i fragmenty, które uważa za wyjątkowo ciekawe, a następnie wybrać ulubione i przynieść go na spotkanie.

To był, uznałem, bardzo praktyczny plan, zważywszy na to, że tak dużo fragmentów z Kurta Vonneguta świetnie nadaje się do cytowania. Był to też plan demokratyczny i za każdym razem zapewniał aż dziewięć pretekstów do dyskusji.

Dziewięć, bo właśnie dziewięciu członków liczył ostatecznie mój klub.

Ostatnim z nich okazał się Gregory Adelmann, który także zauważył plakat wiszący w gablocie bibliotecznej. Czytał akurat inne ogłoszenie – klubu puddingowego, do którego należą ludzie spotykający się co jakiś czas, żeby próbować nowych puddingów – ale, jak powiedział, mój plakat skradł jego uwagę licznymi znakami zapytania oraz pełnym zapisem zwrotu „etc.”, który uznał za nietypowy.

Gregory Adelmann był trzydziestodwuletnim niezależnym krytykiem kulinarnym, co oznaczało, że jego praca obracała się głównie wokół jedzenia w restauracjach i pisania o tym, co zjadł. Stołował się w całej zachodniej Anglii, czasem naprawdę daleko, jak choćby w Exeter. Niestety, Gregory Adelmann cierpiał na pewną przypadłość, szczególnie przykrą w pracy krytyka kulinarnego – mianowicie nie umiał pisać złych recenzji. Wszystko przez jego mamę, która wpajała mu w dzieciństwie, że kiedy się nie ma nic miłego do powiedzenia, lepiej po prostu milczeć. Uczyła go też, że przy jedzeniu nie należy wybrzydzać, bo przecież tylu ludzi na całym świecie cierpi z powodu niedożywienia. Pod pewnymi względami Gregory Aldemann wybrał więc dość niespodziewaną ścieżkę kariery.

Od razu rzucało się w oczy, kiedy Gregory’emu Aldemannowi nie smakował jakiś posiłek, ponieważ w swoim artykule poświęcał wtedy najwięcej miejsca wystrojowi restauracji, lokalizacji i parkingowi. Wymyślił także własny system ocen, żeby jakoś ominąć problem niechęci do pisania przykrych rzeczy. Używał dziesięciopunktowej skali, w której pięć było najniższym możliwym wynikiem. Piątka w skali Grega Adelmanna odpowiadała jedynce w skali wszystkich innych ludzi. Czwórka oznaczała zatrucie pokarmowe.

Gregory Aldemann był eleganckim, dobrze wychowanym i lekko zaokrąglonym mężczyzną. Był też, jak twierdził pan Peterson, tak gejowski, jak długa jest wenusjańska noc (która trwa tysiąc czterysta jeden godzin). W tej kwestii musiałem jednak całkowicie polegać na jego ocenie, ponieważ panująca w szkole totalna dezinformacja w kwestii pedalstwa mocno zakłócała działanie mojego homoradaru.

Powiem wam, że to naprawdę osobliwe doświadczenie – patrzeć, jak coś, co się samemu stworzyło, wyczarowało z powietrza za pomocą siły własnego umysłu, przybiera formę żywego, oddychającego i reagującego organizmu. Z satysfakcją, którą, jak mi się wydawało, musi odczuwać każdy spełniony wynalazca, obserwowałem, jak w pierwszą niedzielę października, w oświetlonym porannym słońcem salonie pana Petersona, dochodzi do skutku inauguracyjne spotkanie klubu. W pokoju stały dwie sofy i kilka krzeseł, ustawione w półokręgi – jeden pod oknem wykuszowym, drugi plecami do przeciwległej ściany. Na rozkładanym stole (który musiałem porządnie wytrzeć, bo nie korzystano z niego chyba od lat) czekały kawa, herbata i dietetyczna cola. Wyglądało na to, że wszyscy dobrze się dogadują: doktor Enderby był pogrążony w rozmowie z Sophią Haynes, Fiona Fitton, ze swoimi wesołymi fałdkami w pełnej krasie, śmiała się z czegoś, co powiedziała Barbara Blessed, a pani Griffith wyciągała z aluminiowego pojemnika owsiane herbatniki.

Ja stałem kilka kroków dalej, trzymając w rękach mój meteoryt z żelaza i niklu. Ciężki i zimny kawałek planetoidy, która powstała cztery i pół miliarda lat temu, jak zwykle dodawał mi otuchy, bo dzięki niemu miałem wrażenie, że uchwyciłem się czegoś znacznie potężniejszego ode mnie. Obok czekał pan Peterson. Subtelny wyraz konsternacji, który zdobił jego twarz przez co najmniej pół godziny, zdążył już zniknąć i zastąpił go charakterystyczny grymas. Do chwili aż usłyszeliśmy pukanie do drzwi, chyba nie wierzył, że ktokolwiek zjawi się na spotkaniu. Później powiedział mi, że nie pojmuje, w jaki sposób udało mi się namówić tych ludzi, żeby przystąpili do tak dziwacznego klubu, ale musiało to mieć jakiś związek z moją młodzieńczą naiwnością. Trzeba bowiem całych pokładów naiwności, żeby zarazić entuzjazmem tak wiele osób. Przez długi czas nie rozumiałem, o co mu wtedy chodziło.

Świecki Kościół Kurta Vonneguta działał z powodzeniem przez trzynaście miesięcy, ale jeśli chodzi o to pierwsze spotkanie, jak i dwanaście kolejnych, niewiele jest do opowiedzenia. Wspomnieć muszę tylko o ostatnim – z powodów, które wkrótce staną się oczywiste, ale wszystko w swoim czasie... Teraz musicie wiedzieć tylko tyle, że klub zaliczył bardzo obiecujący start. Po kilku minutach od przybycia ostatniej osoby pan Peterson stuknął trzy razy swoją kulą o podłogę i wszelkie hałasy gdzieś się ulotniły niczym dym przez kuchenny okap, a ja zacząłem dziękować gościom za przybycie. Nigdy wcześniej nie musiałem wygłaszać żadnej mowy, ale z zaskoczeniem stwierdziłem, że wcale nie jestem zdenerwowany. Wręcz przeciwnie, czułem się jak w domu.

MIKROSZCZELINY

Do: m.z.weir@imperial.ac.uk

Od: a.m.woods.193@gmail.com

Data: Piątek, 15 maja 2009 17:07

Temat: Meteoryt

Szanowna dr Weir,

mam nadzieję, że dopisuje Pani zdrowie i że Pani ostatnia praca na temat koncentracji pierwiastków metali rzadkich w pallasycie Omolon została dobrze przyjęta. Ja sam czuję się o wiele lepiej i od miesięcy nie miałem żadnego większego napadu padaczki. Doktor Enderby jest zadowolony z moich postępów, stwierdził nawet, że być może w przyszłości będę mógł odstawić karbamazepinę – choć od tego hipotetycznego dnia wciąż dzieli mnie dużo czasu. Szczerze mówiąc, nie martwię się tym zbytnio. Zażywanie tabletki każdego ranka stało się dla mnie odruchem, jak mycie zębów. Gdybym nie musiał tego robić, miałbym jeden obowiązek z głowy, ale tak naprawdę nie jest to zbyt kłopotliwe. Natomiast jeśli chodzi o codzienną medytację, nie zamierzam z niej rezygnować bez względu na to, co stanie się z moją padaczką. Ostatnio jestem dużo spokojniejszy.

A teraz wyjaśnię, dlaczego postanowiłem do Pani napisać. Jak zapewne zdaje sobie Pani sprawę, za nieco ponad miesiąc – w sobotę 20 czerwca – minie piąty rok, odkąd zostałem uderzony meteorytem. 21 czerwca minie zaś piąty rok od dnia, kiedy przyjechała Pani odzyskać fragment, który przebił dach naszej łazienki i spowodował u mnie dwutygodniową śpiączkę.

Od pewnego czasu dojrzewa we mnie myśl, że cieszyłem się nim wystarczająco długo. Kiedy odwiedziła mnie Pani w szpitalu, wspomniała Pani, że wielu ludzi chciałoby zobaczyć mój meteoryt na własne oczy. Jestem pewien, że miała Pani rację. Trudno mi wyjaśnić dlaczego, ale nadszedł właściwy czas, żeby się z nim pożegnać. Chyba po prostu już nie czuję potrzeby trzymania go przy sobie. Może to dlatego, że bardzo mi się poprawiło?

W każdym razie doszedłem do wniosku, że to właśnie Panią powinienem zapytać, co teraz zrobić. Z radością powierzę pieczę nad meteorytem Imperial College, jeśli przyczyni się to do rozwoju Pani badań albo jeśli macie tam dla niego odpowiednie miejsce, ale, jak już wspominałem, najchętniej przekazałbym go do jakiegoś muzeum czy galerii, gdzie mogłoby go podziwiać jak najwięcej ludzi. Będę wdzięczny za sugestie.

Serdeczne pozdrowienia

Alex Woods

Do: a.m.woods.193@gmail.com

Od: m.z.weir@imperial.ac.uk

Data: Sobota, 16 maja 2009 10:32

Temat: RE: Meteoryt

Drogi Alexie,

czuję się świetnie (dziękuję, że pytasz) i bardzo się cieszę, że Ty też dochodzisz do zdrowia.

W sprawie meteorytu – to z Twojej strony bardzo hojna (a także mile widziana) propozycja, ale muszę być pewna, że właśnie tego pragniesz. Nie powinieneś czuć się do niczego zobowiązany ani przymuszony. Nikt nie podaje w wątpliwość Twojego prawa do meteorytu i na pewno nikt nie miałby Ci za złe, gdybyś postanowił zatrzymać go na zawsze.

Twój meteoryt to naprawdę wspaniały okaz, a zważywszy na jego historyczne znaczenie, jestem pewna, że tysiące ludzi chciałyby ujrzeć go w jego „namacalnej” formie. Mimo to decyzja należy do Ciebie, i powinieneś ją podjąć dopiero wtedy, gdy będziesz w stu procentach przekonany o jej słuszności.

Jeśli naprawdę chcesz oddać swój meteoryt, moim zdaniem nie znajdziesz dla niego lepszego miejsca niż Muzeum Historii Naturalnej. Mają tam całkiem pokaźny zbiór fragmentów meteorytów z całego świata i jestem pewna, że z ogromną radością poszerzyliby kolekcję także o Twój. Muszę Cię jednak przestrzec, że prawdopodobnie muzeum zechce upublicznić Twój czyn, a to się może wiązać z pewnym zainteresowaniem ze strony mediów. Jednego jestem pewna – będą nalegać, żebyś dostarczył meteoryt osobiście, by Cię poznać i wysłuchać Twojej historii.

Choć z niecierpliwością będę czekać na odpowiedź, radzę, abyś wstrzymał się z decyzją jeszcze kilka dni. W tym wypadku pośpiech nie jest konieczny. Ponadto byłoby z mojej strony nietaktem, gdybym pozwoliła Ci podjąć kolejne kroki, nie wspominając o pieniężnej wartości meteorytu, która jest całkiem spora. Jak być może wiesz, na wolnym rynku meteoryty metalowe wycenia się na podstawie ich masy, w stosunku 1 funt za 1 gram. Jednakże duże okazy, szczególnie te o znaczeniu historycznym lub naukowym, często są kupowane za dużo większe kwoty. Biorąc pod uwagę historię Twojego meteorytu, myślę, że możesz dopisać jedno zero do jego wartości rynkowej. A zatem raz jeszcze apeluję: dobrze przemyśl tę decyzję! Jeśli mimo to Twoje stanowisko nie ulegnie zmianie, chętnie skontaktuję się w Twoim imieniu z muzeum i poczynię niezbędne przygotowania. Gdybyś w tym czasie miał pytania bądź wątpliwości, napisz mi e-mail lub zadzwoń do mojej pracy, a ja postaram się odpowiedzieć.

Pozdrawiam ciepło

Monica Weir

Do: m.z.weir@imperial.ac.uk

Od: a.m.woods.193@gmail.com

Data: Sobota, 15 maja 2009 15:15

Temat: RE: RE: Meteoryt

Szanowna dr Weir,

dziękuję za sugestie. Może Pani od razu zadzwonić do Muzeum Historii Naturalnej w celu ustalenia szczegółów. Doceniam Pani troskę i radę, by wstrzymać się z decyzją, ale jak już wspominałem, przez ostatnie miesiące miałem dość czasu, żeby dokładnie przemyśleć tę sprawę i jestem raczej pewien, na czym mi zależy. Po prostu nadszedł właściwy czas.

Wartość mojego meteorytu też nie ma większego znaczenia, bo nie wydaje mi się, żebym potrafił go kiedykolwiek sprzedać. To by było jak zdrada, jeśli rozumie Pani, co mam na myśli. Na przykład nigdy nie sprzedałbym swojej kotki, ale pozwoliłbym jej odejść do innego domu, gdyby było to dla niej najlepsze (szczególnie jeśli mógłbym ją czasem odwiedzać). Mam nadzieję, że udało mi się rozwiać Pani wątpliwości.

Jeśli chodzi o osobiste dostarczenie meteorytu, chętnie pojadę do Londynu, bo nigdy wcześniej nie byłem w Muzeum Historii Naturalnej. Obejrzałem tylko stronę internetową tuż po przeczytaniu Pani e-maila i wygląda mi to na fascynujące miejsce. Wolałbym jednak uniknąć rozgłosu i zainteresowania mediów, szczególnie podczas samej wizyty. Jeśli muzeum zechce zamieścić jakąś informację na swojej stronie, nie będę się temu sprzeciwiał, ale chyba można zaczekać aż do mojego wyjazdu?

Przypomnę, że data, która chodzi mi po głowie, to 20 czerwca. W jakiś sposób wydaje się najwłaściwsza, a ponieważ 20 wypada w sobotę, nie będę musiał brać zwolnienia z zajęć w szkole. Mogłaby Pani zapytać władze muzeum, czy taki termin wchodzi w grę? Oczywiście chciałbym, żeby Pani też się tam zjawiła, jeśli nie będzie to dla Pani kłopotem.

Chwilowo przewiduję tylko jeden problem: moja mama najprawdopodobniej nie będzie mogła zawieźć mnie do Londynu. Soboty ma zwykle bardzo pracowite, szczególnie w lecie. A poza tym następnego ranka, ze względu na letnie przesilenie, musi wstać przed świtem. Jestem jednak pewien, że uda mi się kogoś poprosić, żeby podrzucił mnie na dworzec Bristol Temple Meads, a stamtąd to już tylko godzina czterdzieści pięć minut do stacji London Paddington. Ktoś będzie musiał mnie odebrać, bo nigdy nie byłem w Londynie i nie orientuję się w rozkładzie miasta. Oglądałem mapy metra, ale nie jestem pewien, czy dobrze je rozumiem. Czy mogę Panią prosić o jakieś wskazówki? Niestety fora, na których o to pytałem, nie okazały się zbyt pomocne.

Z niecierpliwością czekam na odpowiedź.

Serdeczne pozdrowienia

Alex Woods

Kierując się wskazówkami doktor Weir, zjechałem ruchomymi schodami na stację Paddington Tube (naprawdę miała kształt tuby), złapałem pociąg metra jadący na południe linią Circle i wysiadłem na stacji South Kensington. Zgodnie z zapewnieniami doktor Weir droga do Muzeum Nauki i Muzeum Historii Naturalnej była oznaczona drogowskazami w przejściu podziemnym i gdy tylko znalazłem się na powierzchni, rozpoznałem budynek Muzeum Historii Naturalnej po mojej prawej. Był to wielki, długi prostokąt o piaskowej barwie, w podobnym odcieniu co kurze jajo, z wieloma oknami, łukami dekoracyjnymi i dwiema wieżami sterczącymi w oddali. W szarym świetle poranka prezentował się podniośle i srogo, zupełnie inaczej niż muzea, jakie udało mi się do tej pory odwiedzić. Szczerze mówiąc, kojarzył mi się z katedrą w Wells i wrażenie to wcale nie znikło, kiedy wszedłem do środka. W atmosferze przestronnych sal i szerokich korytarzy kryło się coś równie uroczystego i nabożnego, a odczucie to potęgowały cisza i pustka, jako że tego dnia byłem pierwszym zwiedzającym.

Doktor Weir zadbała, żeby spotkanie odbyło się pół godziny przed oficjalnym otwarciem – dzięki temu mogłem spotkać się z dyrektorem do spraw naukowych i zobaczyć wystawę, na którą trafi mój meteoryt. Tak jak obiecywała, czekała na mnie o dziewiątej dwadzieścia u podstawy szerokich kamiennych schodów, wiodących do wejścia muzeum od strony Cromwell Road. Nie widziałem jej od pięciu lat, a mimo to od razu ją rozpoznałem. Wciąż ubierała się tak, jakby jej umysł był skupiony na Wielkich Sprawach. Miała na sobie długi do kolan tweedowy płaszcz, eleganckie czarne spodnie i buty turystyczne. Ja założyłem rano dżinsy, trampki z programu fair trade i nowy płaszcz przeciwdeszczowy.

Doktor Weir uśmiechnęła się uroczyście na mój widok i wyciągnęła do mnie rękę. Poczułem, jak ciężar meteorytu przesuwa się w plecaku, kiedy uścisnąłem jej dłoń.

– Cześć, Alex – powitała mnie. – Miło cię widzieć.

– Dzień dobry, doktor Weir.

– Ależ ty wyrosłeś!

– Rzeczywiście – zgodziłem się.

– Och, przepraszam. To pewnie najgłupsza rzecz, jaką można powiedzieć.

– W porządku. W końcu jestem o pięćdziesiąt procent starszy niż wtedy, gdy widzieliśmy się po raz ostatni, więc pewnie wyglądam trochę inaczej.

– Tak, to prawda.

– Nie licząc mojej blizny.

– Owszem, jest naprawdę niezwykła.

– Punkt uderzenia.

Doktor Weir pokiwała w zadumie głową.

– Powiedziano mi, że z czasem blizna zblednie, ale oczywiście nic takiego się nie stało. W każdym razie jeszcze nie. Z jakiegoś powodu moje włosy nie chcą tam rosnąć i została mi taka cienka biała linia.

– Zauważyłam. Ale nie wszystkie blizny są złe, Alex. Niektórych warto się trzymać... jeśli rozumiesz, co chcę przez to powiedzieć.

– Tak mi się wydaje. Chyba bym za nią tęsknił, gdyby jej tam nie było.

– No właśnie. To co, idziemy? Dyrektor nie może się doczekać spotkania z tobą.

– A ja nie mogę doczekać się spotkania z nim.

Dyrektorem do spraw naukowych okazał się wysoki, siwowłosy mężczyzna w garniturze, ale bez krawata i z głosem prezentera radiowego BBC z lat pięćdziesiątych – takiego, którego można by usłyszeć w archiwalnych materiałach z wizyty Jurija Gagarina w Wielkiej Brytanii po pierwszym orbitalnym locie kosmicznym ludzkości. Oczywiście on też był jednym z doktorów – doktorem Marcusem Leanem. Specjalnie wyszukałem go w Internecie kilka dni wcześniej. W przeszłości pracował jako światowej sławy biolog w Cambridge, gdzie przez lata badał ekstremofile, czyli malutkie organizmy, które żyją i rozwijają się w wyjątkowo niekorzystnych warunkach: w kominach geotermalnych, w skoncentrowanych roztworach kwasu czy dziesiątki metrów pod lodami bieguna południowego i tak dalej. Jego studia miały ogromne znaczenie dla astrobiologów, którzy sądzili, że jakiekolwiek pozaziemskie życie w Układzie Słonecznym, jeśli w ogóle istnieje, najprawdopodobniej przyjęło podobną formę, formę mikrobów zdolnych do przetrwania w pozbawionych światła słonecznego morzach Europy lub w lodowatych jeziorach metanowych Tytana.

Zważywszy na renomę doktora Leana w świecie nauki, bardzo chciałem zrobić na nim dobre wrażenie. Niestety nie było mi to dane, jako że w chwili gdy go poznałem, moją uwagę przykuł szkielet diplodoka widoczny nad jego lewym ramieniem, wielki jak autobus i przymocowany do sporego prostokątnego cokołu. Choć szczęśliwie moja szczęka nie uderzyła o podłogę, usta musiałem mieć szeroko rozdziawione. Rozkojarzony, uścisnąłem rękę doktora Leana niemrawo i bez życia, nawet nie próbując nawiązać kontaktu wzrokowego. Wielka szkoda, bo zwykle solidny uścisk dłoni to jedna z moich mocnych stron. Na szczęście doktor Lean wykazał się wyrozumiałością. Powiedział, że oprowadzi mnie po głównej wystawie, gdy wrócimy ze Skarbca – tak nazywał się dział, gdzie pokazywano meteoryty i inne cenne kamienie.

– No to chodźmy – zwrócił się do mnie. – Skarbiec znajduje się na półpiętrze, do góry głównymi schodami i na prawo od Darwina.

Miał, rzecz jasna, na myśli Karola Darwina, który siedział na szczycie głównych schodów w postaci dwutonowej marmurowej rzeźby, skąd zdawał się obserwować westybul swoim poważnym, przenikliwym wzrokiem. Wyglądał jak lekarz, który przybył oznajmić złe wieści, niezręcznie zastygły w zmiętym wiktoriańskim stroju, stroniący od światła reflektorów. Odniosłem wrażenie, że wolałby wykopywać dżdżownice w przydomowym ogródku, choć pewnie wyrzeźbienie posągu w takiej pozie byłoby dużo trudniejsze.

Skarbiec, pomieszczenie na samym końcu wystawy minerałów, zahipnotyzował mnie kamiennymi kolumnami, łukami i niskimi, dębowymi witrynami pełnymi lśniących klejnotów: kawałkami złota, szafirami, szmaragdami i diamentami wielkości piłeczek golfowych. W takim towarzystwie w pierwszej chwili łatwo było przeoczyć meteoryty – nieregularne bryły o rozmaitych kształtach i rozmiarach, od czarnych po karmelowo-cętkowane. Najbardziej niewinnie prezentował się chyba meteoryt Nakhla, który przypominał zniekształcony kawałek przypalonej gliny. Doktor Lean wytłumaczył mi, że tak naprawdę jest to fragment Marsa, a oryginalny meteoroid wyleciał w przestrzeń kosmiczną po jakimś silnym uderzeniu w powierzchnię Czerwonej Planety. Meteor spadł na Ziemię w 1911 roku, przeciąwszy niebo nad Egiptem, gdzie znaleziono później jego fragmenty. Na większość innych meteorytów, tych, których nie zaobserwowano przy upadku, naukowcy trafiali w takich miejscach, jak Antarktyka czy australijski busz – w jednolitym krajobrazie nietkniętym przez ludzką rękę, gdzie nawet dla niewprawnego oka odstawały od swojego otoczenia niczym geologiczne aberracje. Ale że Ziemia była ofiarą czterech i pół miliarda lat ciągłego bombardowania, resztki meteorytów dałoby się znaleźć dosłownie w każdym zakątku planety – po prostu w większości wypadków leżały zupełnie niezauważone.

– Nie co dzień się zdarza, by meteor przebijał czyjś dach – podsumował doktor Lean.

Mój meteoryt miał otrzymać pół metra sześciennego własnej przestrzeni, przygotowanej na tę okazję po prawej stronie jednej ze ściennych gablot. Zespół badawczy muzeum, wyjaśnił doktor Lean, wybrał także artykuł prasowy, który miał stanowić część ekspozycji – żeby przypominać zwiedzającym, jakie było jego „historyczne znaczenie”. Artykuł (też go miałem w swoim albumie z wycinkami) pochodził z magazynu „The Times” i przedstawiał dość dramatyczne ujęcie przedziurawionego dachu łazienki, wykonane z pokładu helikoptera. Nagłówek głosił: Uczeń z Somerset trafiony meteorem.

– To był najmniej sensacyjny artykuł, jaki znaleźliśmy – wyjaśnił doktor Lean.

W tym momencie doszedłem do wniosku, że nie mogę dłużej zwlekać. Wyjąwszy meteoryt z żelaza i niklu z plecaka, gdzie spoczywał bezpiecznie, owinięty w podwójną warstwę folii bąbelkowej, podałem pakunek doktorowi Leanowi, żeby sam go rozwinął.

– A niech mnie... – wymamrotał tylko.

W jednej chwili odmłodniał o jakieś dwadzieścia lat, przesuwając wzrokiem po spalonej, podziurawionej powierzchni. Podążałem za jego oczami po znajomych wzniesieniach i szczelinach, mikroszczelinach biegnących przez częściowo odsłonięty przekrój poprzeczny. I muszę przyznać, że choć mijały kolejne sekundy, nie nachodziło mnie poczucie straty. Ujrzawszy na własne oczy Skarbiec, wypełniony bezcenną kolekcją kamieni szlachetnych i minerałów, zrozumiałem, że to będzie dużo lepszy dom dla mojego meteorytu od górnej półki na regale, gdzie leżał przez ostatnie pięć lat. Za to w miejscu poczucia straty pojawiło się coś innego – osobliwe wrażenie cofania się w czasie, przeczucie czegoś ważnego, bardzo podobne do déjà vu. Trudno to wyjaśnić, ale chyba najbardziej uderzyła mnie wizja tego, co mogłoby się stać, gdyby meteoryt nigdy nie trafił mnie w głowę. Zaciemniona wizja wszechświata równoległego.

Bez tego meteorytu byłbym zupełnie innym człowiekiem. Miałbym inny mózg – mózg z innymi połączeniami, inaczej działający. I nie opowiadałbym teraz tej historii. Pewnie nie byłoby czego opowiadać.

Moja mama lubi powtarzać, że wszystko, co się dzieje, ma swoją przyczynę, ale ja się nie zgadzam – w każdym razie nie z tym, co ona sama przez to rozumie. Większość rzeczy to czysty przypadek. Mimo to musiałem przyznać, że pewne chwile, widziane z perspektywy czasu, wydają się kształtować nasze życie w niesamowitym stopniu. Te jednostkowe zdarzenia potrafią wszystko zmienić. Wydaje się co najmniej dziwnym zrządzeniem losu, że kolejne takie zdarzenie zaszło ponownie właśnie tego dnia, w piątą rocznicę uderzenia meteorytu.

W porze lunchu doktor Lean zaprowadził nas do baru przy wejściu od strony Exhibition Road i przekazał ekspedientce za ladą, że ja i doktor Weir możemy zamówić cokolwiek z menu za darmo. Uścisnąwszy mi dłoń, powiedział, że było mu bardzo miło mnie poznać i zarezerwuje dla mnie miejsce na listach gości najbliższych wystaw i specjalnych wydarzeń – wystarczy, że wyślę mu e-mail, a on zatroszczy się o niezbędne szczegóły.

– Dziękuję, panie doktorze. – Tym razem uścisnąłem mu dłoń jak należy, mocno i zdecydowanie. Może nawet trochę zbyt mocno, ale uznałem, że jeśli przesadzać, to tylko w drugą stronę. Chciałem mu dać do zrozumienia, że poranny uścisk był wypadkiem przy pracy.

Na lunch zjadłem tartoletki ze szpinakiem i ricottą, a do tego sałatkę z zieleniny i wszystko to popiłem trzema szklankami dietetycznej coli. Doktor Weir zamówiła sobie kanapkę ze stekiem i czerwone wino, a później kawę, którą sączyła wolno, podczas gdy ja opowiadałem o moich przemyśleniach na temat muzeum.

– Myślę, że z różnych względów bardziej podobają mi się te małe wystawy – tłumaczyłem. – Na przykład meteoryty, ale też inne minerały i owady. Dinozaury robią niesamowite wrażenie, tylko że zazwyczaj kręci się przy nich mnóstwo ludzi. Za dużo się wtedy dzieje, wszystko mnie rozprasza. Te mniej efektowne ekspozycje są bardziej... – doktor Weir czekała cierpliwie, aż znajdę właściwe słowo. Zamierzałem powiedzieć „intymne”, ale nie byłem pewien, czy kontekst jest odpowiedni. Spaliłbym się ze wstydu, gdybym został źle zrozumiany, koniec końców więc zdecydowałem się na dłuższe wyjaśnienie. – Chcę chyba powiedzieć, że te małe wystawy zapewniają umysłowi więcej swobody. Można się w nich tak jakby zatracić. Kiedy słyszę dźwięk własnych kroków na korytarzu, wyobrażam sobie, jak muzeum wyglądało sto lat temu, rozumie pani?

Doktor Weir kiwnęła głową.

– Z podobnych względów bardzo lubię wystawę motyli.

Na chwilę zapadła cisza.

– Jak ci idzie w szkole? – zapytała nagle.

– Lepiej – odpowiedziałem. – Chyba nigdy nie będę tam do końca pasować, ale już się z tym pogodziłem. Lubię tę szkolną część, no wie pani. Same lekcje.

Przytaknęła, biorąc kolejny łyczek kawy.

– Wydaje mi się, że mógłbym spędzić całe sześć godzin na rozwiązywaniu zadań z algebry i wtedy byłbym naprawdę szczęśliwy. Ale to chyba nie jest zbyt normalne, właśnie tego wszyscy inni nienawidzą. Inni chłopcy nie mogą się doczekać, aż wyjdą na boisko, żeby pograć w piłkę, choć ja właśnie tego nie mogę zrozumieć. Przecież to tylko strata czasu i energii, granie w piłkę niczego nie mówi człowiekowi o świecie. Niczego nie dodaje ani niczego nie zmienia. Nie rozumiem, co jest takiego interesującego w sporcie.

Doktor Weir zatoczyła palcem wskazującym kilka orbit wzdłuż krawędzi filiżanki.

– Z ewolucyjnego punktu widzenia sport wiele zawdzięcza odwiecznym rytuałom polowania. Jak większość dyscyplin, piłka nożna polega na trafianiu w cel, udoskonalaniu koordynacji ręka – oko i noga – oko, przechytrzaniu przeciwnika i tak dalej. Oczywiście sporo jest w niej z kultury plemiennej, co wydaje się prawdziwe w przypadku większości sportów drużynowych. Radość czerpana z takich aktywności prawdopodobnie tkwi głęboko w ludzkiej psychice, szczególnie męskiej, choć oczywiście w różnym stopniu.

– Szczerze mówiąc, nie jestem też wielkim fanem rytuałów polowania – przyznałem.

Doktor Weir posłała mi uśmiech.

– Rozumiem, ale te sprawy manifestują się w bardzo różny sposób. Wielu naukowców uważa, że niektóre zdolności matematyczne ludzi są zakorzenione w zmysłach przestrzennych, których nasi przodkowie potrzebowali, by polować na zwierzynę i zwodzić drapieżniki. Chodzi o takie rzeczy, jak rozumienie pojęcia trajektorii i sił, przyspieszenia i spowolnienia, ogólne zasady mechaniki... W naszych mózgach wyewoluowały doskonałe programy, pomagające nam zrozumieć prawa natury. Może więc kiedy siadasz do sześciogodzinnego maratonu z algebry, twoja przyjemność nie różni się tak bardzo od przyjemności, którą ktoś inny czerpie ze sportu. Możliwe, że ich źródło jest podobne. To całkiem interesująca koncepcja.

– Jakoś mi się nie wydaje, żeby chłopcy z drużyny piłkarskiej to kupili – zauważyłem.

– Nie, pewnie nie. Ale naprawdę nie ma nic złego w byciu intelektualistą. Myślę, że za parę lat wszystko stanie się dla ciebie łatwiejsze.

– Na to właśnie liczę.

– Wciąż masz nadzieję, że zostaniesz neurologiem?

Podobał mi się sposób, w jaki doktor Weir zadała to pytanie. Odkąd skończyłem jedenaście lat, opowiadałem wielu ludziom, że w przyszłości chcę pracować jako neurolog, ale z jakiegoś powodu nikt nie traktował mnie poważnie. Ludzie uważali mój pomysł za dziwaczny, śmieszny albo zaskakujący. Ale nie doktor Weir – choć akurat tego dnia obudziły się we mnie wątpliwości, które postanowiłem jej wyjaśnić.

– Chyba znów skłaniam się coraz bardziej ku fizyce.

Doktor Weir się uśmiechnęła.

– Nadal interesuje mnie neurologia – zastrzegłem – ale... chyba bardziej pociąga mnie prostota fizyki. Fascynuje mnie to, że fizyka tłumaczy skomplikowane fenomeny za pomocą prostych praw. Jak e = mc^2. Szczerze mówiąc, na całym świecie nie ma chyba nic wspanialszego. To równanie mieści się na znaczku pocztowym, a przecież ono tłumaczy, jak działają gwiazdy! Czy istnieje jakikolwiek inny obszar życia, w którym można marzyć o takiej doskonałości? Wątpię, czy neurologia kiedykolwiek osiągnie ten poziom. Myślę, że nawet tysiąc lat badań mózgu nie pomoże ludziom lepiej zrozumieć jego działania.

– Możliwe, że nie – przyznała doktor Weir. – Cóż, cokolwiek sobie zaplanujesz, mam nadzieję, że przyjedziesz do Imperial College. W całym kraju nie ma lepszego miejsca do studiowania.

– Tak, chyba by mi to pasowało... chociaż do samego Londynu nie mam przekonania. Jest strasznie zatłoczony, nie wiem, jak bym się czuł, mieszkając w tak dużym mieście.

– Doskonale to rozumiem – przyznała doktor Weir. – Ja też nie urodziłam się w Londynie. Pochodzę z wiejskich okolic tak jak ty, Alex, a dokładnie z Kornwalii. Ale dziś nie mogłabym już chyba mieszkać w żadnym odosobnionym miejscu, bo lubię mieć wszystko pod ręką, wszystkie te muzea i biblioteki. Jedyny poważny minus to zanieczyszczenie świetlne. Przez większość nocy na niebie ledwie widać Gwiazdę Polarną, a wypatrzenie czegokolwiek o drugiej wielkości gwiazdowej graniczy z cudem.

Myślałem o tym przez chwilę, próbując sobie wyobrazić, jak studiuję w Londynie. Z jakiegoś powodu ta wizja nie chciała się przede mną skrystalizować.

– Doktor Weir? Jakie muszę mieć stopnie, żeby dostać się do Imperial?

– Trzy piątki. I co najmniej dwie z nich muszą być z nauk ścisłych lub matematyki.

– W takim razie spróbuję zdobyć cztery. Z trzech nauk ścisłych  o r a z  matematyki. No wie pani, tak na wszelki wypadek – oznajmiłem po dłuższym zastanowieniu.

Pan Peterson odebrał mnie z Bristol Temple Meads parę minut po ósmej trzydzieści, a ja przez następne pół godziny opowiadałem mu o Londynie. Nie kierowałem się w mojej relacji chronologią zdarzeń – najpierw opisałem niesamowity ścisk panujący w metrze, gdy wracałem do domu, a później samo miasto, ogromne i zatłoczone (oszacowałem, że można by w nim zmieścić co najmniej piętnaście Bristoli). Powiedziałem, że według doktor Weir dostanę się do Imperial College, jeśli nie opuszczę się w nauce, i że mimo wszystko wolałbym zostać fizykiem niż neurologiem, bo chciałbym pomóc w sformułowaniu teorii wszystkiego, która w końcu pozwoli rozwiązać problem działania wszechświata. Pan Peterson odparł, że do takiego celu na pewno warto dążyć. Poza tym jednak prawie nic nie mówił. Ponieważ wyszedł z wprawy, jeżdżenie samochodem po mieście, nawet poza godzinami szczytu, powodowało u niego duży stres, a on sam nie miał zbyt podzielnej uwagi. Kiedy teraz o tym myślę, dochodzę do wniosku, że powinienem był siedzieć cicho i nie przeszkadzać (sęk w tym, że czułem się pobudzony, bo wypiłem tego dnia za dużo dietetycznej coli). Jak się okazało, wyjechanie z miasta nie nastręczyło nam żadnych trudności – bez przeszkód dotarliśmy do pofałdowanej drogi, która prowadziła do Glastonbury i Wells. Pan Peterson w końcu się rozluźnił, a ja opanowałem słowotok i skupiłem się na rozmyślaniu o przyszłych naukowych przedsięwzięciach.

W samochodzie było ciepło, na drodze panował niewielki ruch. We wstecznym lusterku słońce opadało na niebie niczym flara sygnalizacyjna, a ja poczułem, że zapadam w rozbujanym samochodzie w przyjemną drzemkę.

Następna rzecz, jaka przedarła się do mojej świadomości, to biały van jadący centralnie na nas. Nawet półprzytomny doskonale go widziałem – w odróżnieniu od pana Petersona, który wjechał na rondo tak beztrosko, jakby parkował na opustoszałym parkingu. Van znalazł się w odległości jakichś pięciu metrów i szybko zmniejszał dystans.

– Auto! Hamulce! – zdążyłem krzyknąć. Zderzenie przypominało małą detonację, która posłała falę uderzeniową przez górne partie mojego ciała. Świat przesunął się o czterdzieści pięć stopni w prawo, po czym gwałtownie zatrzymał. Staliśmy na rondzie, tyle że zwróceni skośnie w jego zewnętrzną stronę. Van zatrzymał się kawałek dalej, na wewnętrznym pasie.

– Niech to szlag! – zaklął pan Peterson. – Żyjesz, mały?

Kiwnąłem głową. Serce waliło mi jak szalone, jakieś sto osiemdziesiąt uderzeń na minutę, ale ze zdumieniem odkryłem, że mój umysł działa niezwykle sprawnie. Miałem wrażenie, jakby ktoś na chwilę zanurzył mnie w lodowatej wodzie.

Gdy wysiedliśmy z samochodu, żeby ocenić zniszczenia, wszystko wydawało się nienaturalnie jasne i wyraziste. Na drodze widniał dwumetrowy ślad opon, a tu i tam leżały kawałki szkła i plastiku z rozbitego reflektora od strony kierowcy. Maska odkształciła się nieco, a panele przylegające do zderzaka i nadkola były paskudnie połamane, ale obyło się bez poważniejszych uszkodzeń. Biały van miał małe wgniecenie między zderzakiem a lewym przednim kołem, choć zauważyliśmy to nieco później, bo nie dało się tego dostrzec z naszej perspektywy. Jedyne, co widziałem, to biały samochód dostawczy, bez wątpienia należący do jakiejś firmy, z bocznym napisem: „SAMOTNY PRZETYKACZ”. Na tej podstawie wysnułem przypuszczenie, że kierowca to hydraulik. Widziałem go zresztą przez szybę w drzwiach pasażera – wykonywał wściekłe, zamaszyste gesty w stronę zjazdu bezpośrednio po prawej. Razem z panem Petersonem pokiwaliśmy głowami. Zaraz potem Przetykacz zapalił silnik, włączył kierunkowskaz i zjechał ostro z ronda, by zaparkować jakieś dziesięć metrów dalej. Podążyliśmy za nim.

Samotny Przetykacz trzasnął demonstracyjnie drzwiami. Był tak wściekły, że dopiero po paru nieudanych próbach udało mu się zapalić papierosa (mimo że wypadek okazał się niegroźny, a jego van nie odniósł prawie żadnych szkód). Był niskim, prawie całkowicie łysym mężczyzną z twarzą w kolorze gotowanego homara, ubranym w koszulę w czerwono-czarną kratę, wielkie, czarne buty ochronne i brudne dżinsy. Miałem dużo czasu, żeby go sobie obejrzeć, bo nie próbował nawiązać kontaktu wzrokowego. Zamiast tego gapił się spod przymrużonych powiek na zderzak i coś do siebie mamrotał. Nie wyglądał na zadowolonego. Pan Peterson odniósł podobne wrażenie.

– Ka jego mać – syknął mi do ucha. – To będzie prawdziwy wrzód na dupie.

– Nie zadzwonimy na policję? – zapytałem.

Pan Peterson parsknął.

– Czy do wypadku nie powinno się wezwać policji? – nie dawałem za wygraną.

– Na pewno nie do  t a k i e g o,  mały – zapewnił mnie. – Przecież to się ledwie kwalifikuje jako wypadek. Musimy się wymienić numerami, resztę załatwi ubezpieczyciel.

– Pański ubezpieczyciel?

– A niby czyj?

– Bo to pan zawinił?

Pan Peterson zazgrzytał zębami.

– Tak, to ja zawiniłem. To chyba oczywiste. Nie zauważyłem go.

– Nie  z a u w a ż y ł  go pan? – Coraz wyraźniej docierała do mnie nierealność jego wyjaśnień. – Jak to możliwe, że go pan nie zauważył?

– Nie wiem. Tak po prostu.

– Przecież jechał prosto na nas.

– Mały, nie widziałem go i kropka! Gdybym widział, nie wjechałbym na rondo, nie?

– Na skrzyżowaniach trzeba zachować szczególną uwagę.

– Uważałem – sprzeczał się pan Peterson – po prostu go nie widziałem. Nie umiem tego lepiej wyjaśnić. Do diabła, nikt nie jest nieomylny.

– Ale chyba nie odurzał się pan marihuaną?

– Jezu, co to za pytanie? Oczywiście, że nie! Czy ja wyglądam na odurzonego?

– Nie wydaje mi się – przyznałem, stwierdziwszy, że pan Peterson nie przyjechałby po mnie, gdyby palił marihuanę. Zapomniałby. – Samotny Przetykacz wygląda na wkurzonego.

– Mały, czy mógłbyś się na chwilę zamknąć i zostawić tę sprawę mnie? Facet na pewno zaraz się uspokoi. Ja z nim pogadam.

Ściągnąłem z tylnego siedzenia kulę i podałem ją panu Petersonowi. Gdy w końcu dotarliśmy do białego vana, jego właściciel już nie oglądał zderzaka. Zamiast tego gapił się prosto na nas, wciąż coś mamrocząc pod nosem. Pan Peterson podał mu rękę.

– Isaac Peterson – przedstawił się.

Samotny Przetykacz wydmuchnął przez usta strumień dymu.

Pan Peterson odchrząknął.

– Proszę posłuchać, naprawdę bardzo mi przykro. Nie mam pojęcia, jak do tego doszło. Z autem wszystko w porządku?

Samotny Przetykacz splunął na ziemię.

– Mogłem was pozabijać! – warknął, przez co zabrzmiało to raczej jak żal po straconej szansie niż proste stwierdzenie faktu. – Człowieku, gdzie ty masz oczy? Wyjechałeś mi prosto przed maskę. Musisz być, kurwa, ślepy!

Pan Peterson wypuścił powietrze przez zęby i odliczył do trzech.

– Dobra, to była moja wina, nie zamierzam się tego wypierać, ale powinniśmy się chyba cieszyć, że nie doszło do żadnej tragedii. Nikt nie ucierpiał, samochody są sprawne. Mogło być dużo gorzej.

– To jakiś pierdolony cud, że nie stało się nic gorszego. – Samotny Przetykacz pstryknął petem na pobocze, żeby zaakcentować swoje słowa.

– Wie pan, że to grozi pożarem? – odezwałem się.

– Ja będę gadać – upomniał mnie pan Peterson.

– Twój dziadek nie powinien prowadzić samochodu – rzucił Samotny Przetykacz.

– Mój dziadek nie żyje. Przynajmniej ten, o którym wiem.

Przetykacz najwyraźniej uznał rozmowę ze mną za skończoną.

– Człowieku, przecież ty nie jesteś w stanie prowadzić auta. Ledwie, kurwa, chodzisz.

– Jezu! – prychnął pan Peterson. – Czym ty przetykasz te rury, chłopie? Gębą? – Przetykacz nie zrozumiał albo nie usłyszał, co moim zdaniem wyszło wszystkim na dobre. – Słuchaj, kolego, już raz cię przeprosiłem i nie będę się powtarzać. Możesz sobie tu stać i wrzeszczeć ile dusza zapragnie. W tym czasie zapiszę ci numer mojego ubezpieczyciela, a jak już wyklepiesz to wgniecenie wielkości ziarnka grochu, prześlij mi rachunek. Chodź, mały. Nie mamy tu nic więcej do roboty.

Pan Peterson odwrócił się i ruszył do swojego samochodu, a ja za nim.

– Lepiej przebadaj sobie pierdolone oczy! – krzyknął za nami Samotny Przetykacz.

– Nic dziwnego, że pracuje sam – mruknął pan Peterson.

– Wszystko w porządku?

– Pewnie, że w porządku. To tylko jakiś dupek. Świat jest ich pełen.

– To prawda – zgodziłem się.

– Podajmy mu ten numer i zmywajmy się stąd.

– Chciałby pan, żebym mu go zaniósł?

– Razem mu go zaniesiemy.

– I patrz, jak jeździsz, człowieku – ostrzegł go Samotny Przetykacz, kiedy wymieniali się informacjami. – Żebyś w drodze do domu nie spowodował kolejnego wypadku.

– Miło było poznać – rzucił pan Peterson.

Wolałem się nie odzywać.

Przetykacz znów splunął, wsiadł do vana i zatrzasnął drzwi. Zawróciwszy rozchybotany wóz, odjechał z piskiem opon w kłębach pyłu i oparach oleju napędowego.

Zmarszczyłem nos.

– Dupek – rzucił za nim pan Peterson.

Choć musiałem przyznać, że zdolności interpersonalne tego gościa pozostawiały sporo do życzenia, poruszył on dość istotną kwestię – nie było mowy, żeby pan Peterson tak po prostu przeoczył nadjeżdżający samochód. Wydawało się to niemożliwe.

– Może chciałby pan, żebym to ja teraz poprowadził? – zapytałem, gdy wróciliśmy do samochodu. – To chyba dość rozsądne rozwiązanie, biorąc pod uwagę, co się stało.

– Rozsądne? Prawie się dziś zabiliśmy, nie zamierzam drugi raz ryzykować. Wiesz, co by było, gdyby policja zatrzymała rozbity samochód, prowadzony przez dzieciaka? Do diabła, jak nic trafiłbym za kratki.

– Myślałem raczej o względach bezpieczeństwa – stwierdziłem. – To powinien być teraz nasz priorytet.

– Ze mną też jesteś bezpieczny! Po prostu na chwilę odpłynąłem myślami. Odwykłem od jeżdżenia na tak długich trasach.

– Nie wspominał pan wcześniej o żadnym „odpływaniu myślami” – zarzuciłem mu. – Stwierdził pan tylko, że nie widział tamtego vana. I to mnie właśnie martwi.

– Nie wiem, co się stało. Pamiętam tylko niewyraźną plamę.

– Dosłownie czy w przenośni?

– Jezu Chryste, ta stłuczka to była dla mnie pobudka, okej? Teraz naprawdę,  n a p r a w d ę  będę uważał. Czy to wystarczy?

– Nie – odpowiedziałem szczerze.

Pan Peterson mnie zignorował. Zapaliwszy silnik, zawrócił ostrożnie na trzy i wjechał z powrotem na rondo.

Po kilku minutach ciszy postanowiłem się odezwać:

– Zgadzam się z panem, że Samotny Przetykacz zachował się jak dupek, to akurat fakt bezsporny. Ale może mimo to powinien pan przebadać sobie wzrok? Tak na wszelki wypadek.

Pan Peterson nie odpowiedział, skupiony na drodze.

Przyszła mi do głowy pewna myśl.

– Panie Peterson? Pierwszy raz zdarzyła się panu taka sytuacja, prawda? Nie miał pan wcześniej podobnych problemów? Z prowadzeniem auta?

– Jasne, że nie! – odparł natychmiast. Jak na mój gust, trochę za szybko.

Zaczynałem się poważnie martwić.

TRZĘSIENIE CZASU

Optyk w pierwszej chwili wyraził konsternację, bo ze wzrokiem pana Petersona pozornie było wszystko okej. Oczy, jak na jego wiek, wydawały się zdrowe. Z okularami wszystko było w porządku. Poza tym żadnych objawów zaćmy czy jaskry – nic, co mogłoby wyjaśnić „niewyraźne plamy” i zawroty głowy, na które pan Peterson cierpiał w ciągu następnych tygodni po stłuczce. Jedyne, co udało się zdiagnozować, to niewyjaśniony problem z ruchem gałek ocznych.

– To dość specyficzna sytuacja – zadumał się optyk. – Skupianie wzroku na obiektach nieruchomych nie przysparza panu żadnych trudności, bez kłopotu śledzi je pan w płaszczyźnie poziomej. Ma pan jednak problemy ze śledzeniem obiektów poruszający się w płaszczyźnie pionowej – szczególnie gdy chodzi o ruch z góry na dół lub z dalszego planu na pierwszy. Mogę z tego wnioskować, że to właśnie ten defekt jest przyczyną pańskich problemów z prowadzeniem samochodu i czytaniem. Tylko że nie mam pojęcia, gdzie tkwi jego źródło. Problem może mieć podłoże mięśniowe, ale to tylko jedna z hipotez. Będzie pan musiał skontaktować się z lekarzem rodzinnym.

– Może porozmawia pan z doktorem Enderbym, kiedy znów się z nim zobaczymy? – zasugerowałem później, bo panu Petersonowi zdecydowanie nie podobał się pomysł wizyty u lekarza. Odkładał ją w nieskończoność.

– Nie potrzebuję neurologa, mały – odpowiedział. – Optyk mówił, że ten problem ma podłoże mięśniowe. Nie jestem zresztą przekonany, czy to w ogóle jest problem. Raczej kwestia wieku. Kiedy człowiek się starzeje, takie rzeczy lubią się nawarstwiać. Ciebie też to czeka.

– Ten optyk wcale tak nie mówił – zaprotestowałem. – Powiedział, że musi pan zgłosić się do lekarza, bo nie wiadomo, skąd się biorą te objawy. Ale one istnieją.

– To tylko drobny defekt.

– Chce pan, żebym umówił pana na jutro? Mogę z panem pojechać, jeżeli dzięki temu poczuje się pan lepiej.

– Nie potrzebuję wsparcia, żeby umówić się do lekarza! Sam umiem to zrobić.

– Jak na razie nic za tym nie przemawia – odparłem tonem, którego nauczyłem się od mamy. Podziałało, pan Peterson chwycił za telefon.

Następnego dnia lekarka rodzinna powtórzyła badanie wzroku. Potem prosiła pana Petersona, żeby wykonywał proste polecenia związane z koordynacją wzrokowo-ruchową. Ostatecznie doszła do wniosku, że problem nie ma podłoża mięśniowego.

– Będę musiała skierować pana do neurologa.

Pan Peterson rzucił wiązanką przekleństw.

– Myślałem, że to tylko drobny defekt. Właściwie wcale mi nie przeszkadza.

– Trudno w tej chwili określić, na jakim etapie jest choroba – wyjaśniła lekarka. – Istnieją pewne schorzenia neurologiczne o podobnych symptomach. Bardzo rzadkie, ale nic nie stoi na przeszkodzie, żeby wykonać dalsze badania. Na wszelki wypadek.

– Jeśli wybiera się pan na oddział neurologii w Bristolu, zdecydowanie powinienem pojechać z panem – stwierdziłem później, gdy pan Peterson wszystko mi zrelacjonował. – W końcu bywam tam dość często, ze mną wizyta pójdzie dużo sprawniej.

– Strata czasu – zawyrokował pan Peterson. – Mam po prostu jakiś defekt mięśniowo-wzrokowy. To nawet nie jest prawdziwy problem.

– Takie diagnozy powinien pan zostawić lekarzom.

Parsknął, ale więcej nie protestował przeciwko wspólnej wizycie w szpitalu, a tydzień później spotkaliśmy się z neurologiem o nazwisku Bradshaw. Doktor Bradshaw znał doktora Enderby’ego i, jak się okazało, słyszał też o mnie. Zrozumiałem to, gdy tylko się przedstawiłem i powiedziałem, że przez ostatnie pięć lat leczyłem się u doktora Enderby’ego na padaczkę psychomotoryczną. Doktor Bradshaw odpowiedział, że kojarzy mój przypadek (podobnie jak wszyscy inni pracownicy szpitala), ale nie zna szczegółów.

Doktor Bradshaw zadał panu Petersonowi szereg wyczerpujących pytań na temat wypadku samochodowego, a następnie poprosił o opisanie problemów ruchowych. Pan Peterson musiał opowiedzieć o nodze i o tym, jak rozszarpała ją na kawałki mina Wietkongu, a później wdała się gangrena, która doprowadziła do nieodwracalnego uszkodzenia zakończeń nerwowych i w efekcie częściowego porażenia.

Doktor Bradshaw przez jakieś pięć sekund przyswajał te informacje w zamyśleniu.

– A ostatnio? – zapytał w końcu. – Stwierdził pan pogorszenie zdolności ruchowych?

– Nie takie, które bym zauważył – odparł pan Peterson.

– Dobrze, czy miewa pan problemy z utrzymaniem równowagi?

– Najmniejszych. Zastanawiałem się nawet, czy nie zrobić kariery w gimnastyce.

– Jakieś upadki?

– Czasem się potknę. Nic wielkiego.

– A wchodzenie i schodzenie po schodach?

– Zawsze szło mi to dość opornie, ale już się przyzwyczaiłem.

– Jak ocenia pan swoje samopoczucie? Jakieś nagłe zmiany nastrojów? A może skłonność do wpadania w irytację?

– Nie większa niż zwykle – zapewnił go pan Peterson.

– Chciał przez to powiedzieć, że  s t a l e  popada w irytację – uściśliłem.

Doktor Bradshaw nie wyglądał na rozbawionego.

Pan Peterson musiał przejść bardzo dokładne badania. Znowu wodził wzrokiem za latarką, poruszając wyłącznie oczami, a potem obsługiwał specjalną maszynę, która wyświetlała mrugające punkciki w różnych rejonach pola widzenia – pan Peterson miał wdusić przycisk, gdy tylko jakiś zauważył. Następnie poddał się testom związanym ze skupieniem wzroku, rozszerzaniem źrenic i ruchami mimowolnymi gałek ocznych. Na koniec wysłano go na rezonans magnetyczny. Doktor Bradshaw wyjaśnił nam później, że to ostatnie badanie nie było decydujące dla diagnozy, którą sformułował z dużą dozą pewności już wcześniej. Zamierzał tylko sprawdzić, jakie postępy poczyniła choroba, w nadziei, że dzięki temu uda się określić tempo neurodegradacji w nadchodzących miesiącach, a może nawet latach.

Ani pan Peterson, ani ja nigdy wcześniej nie słyszeliśmy o postępującym porażeniu nadjądrowym. Doktor Bradshaw wytłumaczył, że to rzadka choroba zwyrodnieniowa, która dotyka konkretnego obszaru pnia mózgu, doprowadzając do upośledzenia funkcji sensorycznych i motorycznych.

– Przepraszam, panie doktorze – odezwałem się, kiedy doktor Bradshaw zamilkł. – Nie chciałbym panu mówić, jak ma pan wykonywać swoją pracę, ale z tego, co rozumiem, musiał pan popełnić błąd. Problemy ruchowe pana Petersona nie mają nic wspólnego z pniem mózgu, to chyba dość oczywiste. A jeśli chodzi o oczy, optyk mówił nam, że tak naprawdę defekt jest niewielki, dotyczy tylko ruchu w jednej płaszczyźnie.

Doktor Bradshaw odczekał cierpliwie kilka chwil.

– Wiem, że to musi być dla was bardzo trudna sytuacja, ale nie ma żadnych wątpliwości co do diagnozy. Najprawdopodobniej istniejące wcześniej problemy ruchowe zamaskowały pierwsze objawy choroby. Symptomy wzrokowe są natomiast subtelne, ale zarazem bardzo specyficzne. Odpowiednie badania praktycznie wykluczają błędną diagnozę.

–  P r a k t y c z n i e  wykluczają?

– Testy wzrokowe potwierdził wynik rezonansu magnetycznego. W śródmózgowiu, czyli w obszarze odpowiedzialnym za ruch gałek ocznych, widać niewielką, ale wyraźną zmianę.

– Doskonale wiem, za co odpowiada śródmózgowie – prychnąłem i odwróciłem się do pana Petersona, który od chwili postawienia diagnozy milczał jak zaklęty. – Wydaje mi się, że powinniśmy zasięgnąć jeszcze jednej opinii.

Pan Peterson przez kilka sekund nie reagował, aż w końcu powiedział:

– Alex, uspokój się, proszę. Nie potrzebuję drugiej opinii, potrzebuję faktów. Doktorze, czy mój stan się pogorszy? Chyba takie znaczenie ma w medycynie termin „postępujący”.

– Owszem, obawiam się, że ma pan rację – przyznał doktor Bradshaw.

– Czy istnieje na tę chorobę jakieś lekarstwo?

– Jedynie terapie paliatywne, które pomagają w kontrolowaniu objawów. Fizjoterapia w wielu wypadkach pozwala zwalczyć początkowe problemy ruchowe. Możemy także spróbować preparatu o nazwie lewodopa.

– To prekursor dopaminy – rzuciłem. – Używany do leczenia choroby Parkinsona. Ale tego też pan nie ma.

Pan Peterson spojrzał na mnie, nic nie mówiąc.

– Owszem – wyjaśnił cierpliwie doktor Bradshaw – lewodopa jest używana w leczeniu choroby Parkinsona, ale sprawdza się też w pewnych, niestety nie wszystkich, przypadkach postępującego porażenia nadjądrowego, nazywanego w skrócie PSP. Wynika to głównie z tego, że obie choroby dotykają podobnych obszarów mózgu, a część symptomów jest dla nich wspólna, z tą wszakże różnicą, że w początkowym stadium PSP upośledzenie ruchowe nie przebiega w tak widoczny sposób.

– Ale żadna z tych rzeczy nie pomoże mi w dłuższej perspektywie? – chciał się upewnić pan Peterson. – To znaczy żadna mnie nie wyleczy?

– Przykro mi.

– Ile zostało mi czasu?

– Trzeba pamiętać, że poszczególne przypadki bardzo się od siebie różnią. Są powody do optymizmu, to jeszcze nie...

– Panie doktorze, błagam. Chcę tylko wiedzieć, jak długo jeszcze pożyję i jak będą się rozwijać objawy choroby. Nie musi mi pan tego słodzić, i proszę darować sobie żargon.

Doktor Bradshaw kiwnął głową.

– Zwykle osoby cierpiące na PSP żyją pięć do siedmiu lat od momentu pojawienia się pierwszych symptomów. Ale, jak już wspominałem, bardzo możliwe, że w pańskim przypadku symptomy upośledzenia ruchowego nie zostały dość wcześnie zdiagnozowane. Symptomy wzrokowe dochodzą w późniejszym stadium. Ponieważ nie umiemy stwierdzić, kiedy pojawiły się pierwsze symptomy ruchowe, trudno szacować, jak szybko będzie postępować choroba.

– Jak długo ludzie żyją od wykrycia symptomów wzrokowych?

– Około trzech lat.

Pan Peterson milczał przez krótką chwilę.

– Co się ze mną stanie przez te trzy lata? Co się normalnie dzieje? Chcę znać fakty.

– Niestety, pański wzrok jeszcze bardziej się pogorszy. Coraz trudniej będzie panu poruszać oczami, a upośledzenie ruchowe będzie postępować aż do momentu, gdy samodzielne chodzenie stanie się niemożliwe. Utraci pan częściowo zdolność mowy, może pan mieć trudności z przełykaniem. W dłuższej perspektywie będzie pan wymagać stałej opieki. Przykro mi.

Pan Peterson kiwnął głową.

– Dziękuję, doktorze.

– Musi pan jednak wiedzieć, że istnieją liczne mechanizmy pomocy dostępne dla osób chorych na PSP. Ale to nie jest odpowiedni czas, żeby o nich rozmawiać. Teraz chciałbym się umówić na kolejną wizytę, najlepiej w przyszłym tygodniu...

Przestałem słuchać.

– Powinniśmy porozmawiać z doktorem Enderbym – stwierdziłem, kiedy wyszliśmy z gabinetu. – Doktor Enderby na pewno skieruje nas do kogoś, kto lepiej...

Pan Peterson uniósł rękę.

– Słuchaj, mały. Wiem, że mocno to przeżywasz, ale wcale mi nie pomagasz. Błagam, pozwól mi uporać się z tym po swojemu.

– Ale...

– Nie potrzebuję drugiej opinii, potrzebuję czasu do namysłu. Ty też.

Nic nie powiedziałem.

– Pewnie dużo od ciebie wymagam, ale mam prośbę: zachowaj to wszystko dla siebie. Nie chcę, żeby ludzie wiedzieli. Nie chcę spotykać się z cholernym współczuciem za każdym razem, gdy wyjdę do sklepu po mleko. Przez kilka miesięcy będę potrzebował odrobiny normalności i prywatności, a nie ma co na to liczyć, jeśli dowie się o tym cała wioska. Jak już musisz z kimś o tym pogadać, to najlepiej z matką, ale powtórz jej wszystko, co ci właśnie mówię. Wiem, że będzie ci trudno, ale musisz uszanować moje życzenie.

– Bez obaw, uszanuję pańskie życzenie – obiecałem. Wiedziałem zresztą, że nie będę mieć większych problemów z dochowaniem tajemnicy. Przecież nie było o czym gadać.

Wróciwszy do domu, powiedziałem mamie wyłącznie prawdę – że w szpitalu nie potrafili powiedzieć nam nic sensownego, a lekarz oparł swoje przypuszczenia na niedostatecznych przesłankach. Jeśli nawet istniał jakiś problem, to na pewno niegroźny.

Lucy znów zaszła w ciążę. Nie musieliśmy nawet zabierać jej do weterynarza, żeby się o tym przekonać. Znaliśmy już na pamięć wszystkie oznaki, takie jak subtelne zmiany humoru i zachowania. Straciłem rachubę, który to był miot. Szósty? Siódmy? Jej pragnienia i możliwości rozrodu wydawały się nieskończone, ale z jakiegoś powodu moja mama z każdą kolejną ciążą była coraz bardziej zadowolona. Miała swoją teorię, według której Lucy zawsze pozwalała się zapłodnić w noce pełni księżycowej, i święcie wierzyła – opierając się na przybliżonej ocenie zaawansowania ciąży – że ostatni owoc kociej miłości potwierdza jej przypuszczenia. Dwukrotnie musiałem wysłuchiwać szczegółów tej absurdalnej teorii – najpierw w domu, a później w sklepie, gdzie, nie stroniąc od szczegółów, powtórzyła ją Ellie.

Pracowałem, bo potrzebowałem jakiegoś ogłupiającego zajęcia, żeby zająć myśli, a sklep mamy wydawał się najlepszą opcją. Poza tym zdecydowałem, że najwyższy czas zacząć zbierać fundusze na studia, które czekały mnie już za cztery lata – a życie w Londynie nie jest tanie. Gdzieś po głowie kołatało mi się też marzenie, że jeśli przepracuję całe lato, być może uda mi się zebrać pieniądze na teleskop, sprzęt absolutnie niezbędny, jeśli poważnie rozważałem karierę astrofizyka. Miałem lornetkę 10x50, która całkiem nieźle się sprawdzała podczas obserwacji Księżyca, gromad otwartych i jaśniejszych obiektów głębokiego nieba, takich jak Andromeda i Mgławica Oriona, ale nie wystarczała do rozdzielania gwiazd podwójnych czy oglądania szczegółów planetarnych. Przy maksymalnym wysiłku udawało mi się zobaczyć Saturna bardziej jako wydłużoną plamę niż jednolity punkt światła, jednakże bez mocniejszego powiększenia nie miałem żadnych szans na odróżnienie pierścieni.

Lato było w zasadzie jedynym na tyle aktywnym okresem, żeby usprawiedliwić obecność w sklepie aż trojga pracowników – szczególnie w te dni, kiedy mama organizowała odczyty tarota. Do mnie należała kasa, bo świetnie liczyłem pieniądze, ale już nie tak dobrze radziłem sobie z polecaniem kart do tarota czy kryształów na choroby, stres, bóle menstruacyjne i tym podobne. Zwykle odpowiadałem, że wszystkie są tak samo skuteczne. Kiedy w sklepie panował duży ruch, czas mijał mi szybko. Najbardziej nie lubiłem chwil rozleniwienia, bo wówczas znikała niewidzialna bariera oddzielająca mnie od mamy i Ellie, które brzęczały w tle niczym dwa natrętne komary. Gorzej, że czasami próbowały zarazić mnie swoim obłędem. Rozmowa o kotce to tylko wyjątkowo przykra ilustracja stale powtarzającego się scenariusza.

– Lucy to naprawdę produktywna kotka – zauważyła mama. – W miocie ma średnio... Przypomnisz mi ile, Lex?

– Próbuję czytać. – Nie miałem zamiaru angażować się w kolejny zwariowany dialog.

– Ostatnio to policzył. Prawda, Lex? Wyszło coś trzy i siedem dziesiątych kociaka na miot, zgadza się? Choć poprzednio były tylko dwa, oba płci męskiej. Lata młodości ma już za sobą, bidulka. Ale i tak nieźle sobie radzi. Strasznie jestem ciekawa, ile będzie tym razem.

– Robimy zakłady? – zasugerowała Ellie.

– Powinnaś ją w końcu wysterylizować – rzuciłem.

Mama spojrzała na Ellie i wzruszyła ramionami, a Ellie przewróciła oczami.

– Lex, przecież wiesz, co o tym sądzę. Nie powinniśmy decydować za nią, kiedy wolno jej mieć kocięta, a kiedy nie. Przestanie się rozmnażać, gdy sama będzie gotowa.

– Ale jaki to ma sens? – fuknąłem. – I tak nigdy nie pozwalasz jej zatrzymać kociąt i nie masz żadnych skrupułów, żeby  t ę  decyzję podejmować za nią. Może w końcu przestanie się rozmnażać, jeśli pozwolisz jej zatrzymać miot?

Mama zignorowała moje ostatnie słowa i zwróciła się do Ellie:

– Chciałabyś takiego maluszka? Nam chwilowo jeden w zupełności wystarczy. Opieka nad kotami i ich młodymi wymaga sporych nakładów czasu, a wbrew temu, co mówi Alex, Lucy po około ośmiu tygodniach traci zainteresowanie rolą matki. To zresztą dość normalne wśród kotów, które są bardzo samodzielnymi istotami.

– A może traci zainteresowanie, bo przeczuwa, co ją czeka? – odgryzłem się. – Twoje podejście do kotów jest wyjątkowo niekonsekwentne. Powiem więcej, jest okrutne.

Mama przyglądała mi się przez chwilę w milczeniu, po czym znów odwróciła się do Ellie.

– Może macie ochotę zaczerpnąć świeżego powietrza? Idźcie z Lexem do studni i przynieście wody do chłodziarki, bo kończą się nam zapasy. Weźcie dwie pięciolitrowe butelki, powinno na jakiś czas wystarczyć.

Jeśli jeszcze nie wspominałem, mama pije  w y ł ą c z n i e  wodę ze studni w Glastonbury. Używa jej nawet do parzenia herbaty.

Ellie nie wyglądała na zachwyconą. Westchnęła demonstracyjnie, żeby dać wszystkim obecnym do zrozumienia (choć w szczególności mnie), jak wielką wykazuje się cierpliwością i ile wysiłku ją to kosztuje.

– Świetnie, dziesięć litrów wody ze studni. Gdzie są kluczyki od samochodu?

– Chcę, żebyście poszli pieszo, Ellie. To, że możesz jeździć autem, nie znaczy jeszcze, że powinnaś. Odrobina wysiłku fizycznego na pewno wam nie zaszkodzi.

Ellie zgromiła mnie wzrokiem, jakbym to ja wpadł na ten niedorzeczny pomysł.

– Pieszo? Mamy iść do studni  p i e s z o?  Tam i z powrotem?

Mama kiwnęła cierpliwie głową.

– A co według ciebie miałam na myśli, mówiąc o świeżym powietrzu?

– Wydawało mi się, że to była taka przenośnia.

– Obawiam się, że nie. Chcę, żebyście się przeszli. Jest śliczny dzień, nikt was nie będzie poganiać. Korzystajcie z pogody.

– W drodze powrotnej nie będzie już taki śliczny. Zdajesz sobie sprawę, ile waży dziesięć litrów wody, Roweno? Chyba z tonę!

– Na litość boską, Ellie! – wtrąciłem się. – Dziesięć kilogramów! To naprawdę nie jest takie skomplikowane, dziesięć litrów wody to dziesięć kilogramów!

– Och, zamknij się, Alex. To nie pora na matematyczne popisy. I wcale mi nie pomagasz!

– A ty tylko marnujesz czas. Mama i tak nie zmieni zdania.

– Nie zmieni – zgodziła się mama. – Jesteście młodzi i zdrowi, dacie sobie radę.

Ellie znów spiorunowała mnie wzrokiem, po czym wzniosła ręce ku niebu i z zadartą głową wmaszerowała do magazynku. Coś mi mówiło, że to głównie ja będę robić za tragarza.

Gdy znaleźliśmy się na dworze, Ellie zapaliła papierosa i wydmuchnęła energicznie pióropusz dymu. W jej wypadku „zaczerpnąć świeżego powietrza” przeważnie oznaczało właśnie palenie na zewnątrz.

– Wiesz, że to twoja wina? – oskarżyła mnie. – Zachowałeś się w stosunku do niej kurewsko nieuprzejmie. A to wcale nie było potrzebne.

Puściłem jej słowa mimo uszu i nieznacznie przyspieszyłem kroku. Nie spodziewałem się, że ktoś będzie mi robić z tego powodu pogadanki, a już na pewno nie Ellie.

– Zwolnij trochę, Woods! Nie chcę zejść na zawał w drodze do tej pieprzonej studni!

Ellie powracała do mojego starego przezwiska, gdy w pobliżu nie było mamy albo gdy coś ją naprawdę wkurzało. Mimo wszystko zwolniłem, bo wbrew temu, co twierdziła mama, gorąca i duszna pogoda nie sprzyjała wędrówkom. Świat zdecydowanie pragnął deszczu. Musiałem oszczędzać energię na drogę powrotną.

– Zamierzasz mi powiedzieć, co ugryzło cię w tyłek? – zapytała Ellie.

– Nic mnie nie ugryzło. Po prostu irytuje mnie, że mama nie przestaje gadać głupot.

– Jezu, przecież ma prawo do swojego zdania, nie?

– Jasne. Tak jak ja do swojego.

– Dobra, ale to nie ona zamienia normalną rozmowę w personalne wycieczki.

– Jej zdanie nie ma żadnego sensu. Jest całkowicie pozbawione logiki.

– Logika! Ja pierdolę, Woods, w życiu są dużo ważniejsze rzeczy od logiki, na przykład bycie miłym. Twoja mama w głębi duszy jest dobrą osobą. Nie mówiła tego, żeby cię wkurzyć. Z mojego punktu widzenia próbowała sobie miło pogawędzić.

– Jeśli ma ochotę na rozmowę, nie powinna karać mnie za inne zdanie. To nie fair.

– Ale ona wcale nie chce cię ukarać, durny fiucie! Daje ci szansę, żebyś się wyluzował. To chyba dość oczywiste, że masz dzisiaj paskudny humor, i pewnie liczy, że się przede mną wygadasz dlaczego, skoro jej nic nie chcesz powiedzieć. Jeśli ktoś tu poniósł karę, to ja. Cholerne spacerki do studni nie są moją ulubioną rozrywką.

– To nie ma żadnego związku z tobą, oberwałaś rykoszetem. Uwierz mi, mama próbuje dać mi nauczkę. Tak działa jej umysł. Próbuje mnie zmusić, żebym zaakceptował jej rację i przyznał się do błędu. Nie znosi, kiedy się z nią nie zgadzam.

– Jezu, człowieku, całkiem zlasowało ci mózg?

Zignorowałem przytyk Ellie.

Dotarliśmy do studni, dziś wyjątkowo opuszczonej, jeśli nie liczyć długiego rzędu samochodów zaparkowanych po jednej stronie ulicy. Ich właściciele musieli powędrować na wzgórze. Zacząłem napełniać wodą pierwszą butelkę. Wiedziałem, że chwilę to potrwa – co najmniej kilka minut, bo woda płynęła z odpływu w murze wąską strużką, a jeszcze słabszą, gdy przez kilka dni nie padało. Nie przeszkadzało mi jednak czekanie. Minęło południe, dzięki czemu studnia schowała się w cieniu pobliskich skarp i drzew. Ellie usiadła na jednej z ławek po drugiej stronie ścieżki i zapaliła kolejnego papierosa.

– Wiesz co? Moim zdaniem nie doceniasz swojej mamy – stwierdziła. – Czy ona kiedykolwiek mówiła ci, co masz myśleć?

– Ciągle mi to mówi.

– Niby kiedy?

– Bez przerwy!

– Z tego, co ja się orientuję, nawet nie przyszłoby jej do głowy, żeby narzucać ci swoje przekonania. Akurat o to nie masz prawa jej oskarżać. Ona szanuje twoją niezależność, a to wcale nie jest takie normalne wśród rodziców. Nawet nie wiesz, jaki z ciebie szczęściarz.

Przyglądałem się, jak struga wody wypełnia butelkę. To dla niej takie typowe, pomyślałem – odwracać kota ogonem, byle tylko każdą sytuację zamienić w komentarz do własnego traumatycznego dzieciństwa.

– Nie masz bladego pojęcia, o czym mówisz – powiedziałem.

Wracaliśmy do sklepu w milczeniu.

Podczas kolejnej kontroli w szpitalu powiedziałem doktorowi Enderby’emu o sytuacji z panem Petersonem. Z początku nie chciałem mu nic mówić, ale czułem, że nie mam innego wyjścia. W przeciwnym razie cała ta heca ciągnęłaby się w nieskończoność.

Doktor Enderby nie odezwał się ani słowem, kiedy opowiadałem o niedawnej wizycie w szpitalu i błędnej diagnozie. Patrzył na mnie ze stoickim spokojem, pozwalając mi wyłożyć wszystkie fakty od początku do końca. Podziwiałem go, że potrafił zachować się tak chłodno i powściągliwie w obliczu moich rewelacji. Nie miał zamiaru przerywać mi ani kwestionować mojego zdania przed wysłuchaniem wszystkich dowodów. Wiedział bowiem, że kiedy tylko je przyswoi, z łatwością naprawi błędy poprzednika. Kilka telefonów, właściwa ocena danych i przy odrobinie szczęścia wszystko wyjaśni się w ciągu paru dni, a może nawet godzin.

Kiedy jednak ucichłem, doktor Enderby wciąż milczał. Wpatrywał się we mnie uważnie, a jego postawa nawet na chwilę nie uległa zmianie.

W końcu się odezwał.

– Alex, wiesz, że nie powinieneś mi tego mówić? Łamanie słowa to poważna sprawa.

Czułem, że robię się czerwony.

– Dobrze, złamałem słowo – przyznałem. – Pan Peterson nie chciał, żebym komukolwiek o tym wspominał, ale co innego mogłem zrobić? On jest niemożliwie uparty.

– Rozumiem, że musi ci być teraz trudno – odparł doktor Enderby – i jestem przekonany, że działasz w najlepszej wierze, ale w pewnych sytuacjach należy uszanować wolę drugiego człowieka. Nie wolno ci zmuszać Isaaca do podążania drogą, której on sam nie wybrał, szczególnie teraz, kiedy czuje, że większość możliwości została mu odebrana. Wydaje mi się, że akurat ty powinieneś rozumieć to najlepiej.

– Rozumiem to, oczywiście, że rozumiem. Ale sytuacja jest wyjątkowa.

Doktor Enderby wciąż patrzył na mnie z tym samym wyrazem twarzy. Nagle spłynęło na mnie olśnienie.

– Pan już o wszystkim wiedział! – zawołałem.

– Tak, wiem od jakiegoś czasu.

– Myślałem, że doktor Bradshaw nie ma prawa zdradzać panu takich rzeczy.

– Nie ma i nie zrobił tego. Isaac sam zadzwonił do mnie niedługo po diagnozie. Od tego czasu mieliśmy okazję kilka razy porozmawiać.

Poczułem, jak zalewa mnie fala ulgi.

– Czyli wszystko jest w porządku? To znaczy wiem, że nie powinienem był się wtrącać, ale miałem wrażenie, że pan Peterson za żadne skarby nie zajmie się tą sprawą sam. Ale teraz chyba możemy odetchnąć. Wie pan o jego przypadku i na pewno już się pan nim zajmuje. Czy to oznacza, że postawi pan powtórną diagnozę? Chyba że nie wolno panu o tym rozmawiać. Jeśli tak, to zrozumiem.

– Alex – zaczął doktor Enderby cicho – nie będzie żadnej powtórnej diagnozy. Nie ma takiej potrzeby, doktor Bradshaw wie, o czym mówi. To ekspert w swojej dziedzinie.

– Och, oczywiście, nie kwestionuję jego kwalifikacji, ale przecież błędne diagnozy też się zdarzają. Rzadko, ale zdarzają. Czytałem o tym w Internecie i...

– Alex, wysłuchaj mnie teraz. Diagnoza doktora Bradshawa jest prawidłowa, nic się w tym względzie nie zmieni. Żałuję, że nie mogę powiedzieć tego inaczej.

Gapiłem się na niego tępo. Poczułem dziwne, mimowolne drżenie podbródka.

– To, co teraz przeżywasz, jest absolutnie normalne, ale nie można pozwolić, żeby ten stan trwał w nieskończoność. Musisz pogodzić się z faktami: twój przyjaciel Isaac jest śmiertelnie chory i będzie potrzebował wsparcia.

Zacząłem płakać. Dłoń doktora Enderby’ego zacisnęła się na moim ramieniu. Gdybym na chwilę nie stracił koordynacji, odepchnąłbym ją, bo nie chciałem, żeby tam leżała. Czułem się zdradzony.

– Czy da się dla niego coś zrobić? – zapytałem w końcu. – Doktor Bradshaw wspominał o podawaniu lewodopy, żeby spowolnić neurodegradację albo chociaż złagodzić objawy.

– Owszem, czasem się ją podaje – przytaknął doktor Enderby – ale jest dużo większe prawdopodobieństwo, że lewodopa nie przyniesie żadnej poprawy. Na to też musisz się przygotować. PSP to choroba bardzo trudna w leczeniu.

– Rozumiem. A poza lewodopą?

– Najlepsze rezultaty daje zwykła fizjoterapia. Nie poprawi panu Petersonowi wzroku, ale powinna zahamować niektóre upośledzenia ruchowe, przynajmniej na jakiś czas.

– Panie doktorze, chodziło mi o prawdziwe terapie, jakieś inne leki...

– Jestem pewien, że doktor Bradshaw omawiał z wami ten temat. Obawiam się, że nie mogę powiedzieć ci nic nowego. Nie istnieje żaden cudowny lek.

– Ale medycyna ciągle się rozwija, przez ostatnie dziesięć lat neurologia zrobiła większy postęp niż w ciągu całego poprzedniego stulecia. Sam pan mi to powiedział.

– Tak, bo to prawda. I jestem pewien, że za pięćdziesiąt lat, a może nawet za dwadzieścia, neurologia zmieni się praktycznie nie do poznania. Nie wątpię, że pewnego dnia wszystkie te zaburzenia neurologiczne spotka taki sam los jak ospę wietrzną. Ale, niestety, jeszcze nie dotarliśmy do tego punktu. Przykro mi. Wiem, że nie to chciałeś usłyszeć.

– No dobrze, ale musi pan coś wiedzieć. Co z nowymi, pionierskimi terapiami? Co z testami leków? Wszystko jedno, czy już dowiedziono ich skuteczności.

– Alex, wiem tyle samo, co ty. Gdyby była jakaś szansa, powiedziałbym ci.

Znów zacząłem się trząść. Próbowałem skupić się na oddychaniu, ale nie umiałem.

– Alex? Alex, popatrz na mnie.

Spojrzałem na doktora Enderby’ego.

– Wiesz, co naprawdę pomoże Isaacowi w najbliższych miesiącach? Twoja obecność. Przyjaźń, szacunek i wsparcie go w jego decyzji. Nie zazdroszczę ci, ta sytuacja musi być dla ciebie naprawdę trudna, szczególnie w tak młodym wieku, ale jestem przekonany, że sobie poradzisz. Pewnie teraz tego nie czujesz, ale masz w sobie mnóstwo siły. Tak jak Isaac. Opieram swoje zdanie na kilku rozmowach telefonicznych, ale wydaje się, że Isaac radzi sobie najlepiej, jak można by w tej sytuacji od niego oczekiwać. Mimo to on wciąż potrzebuje przyjaźni i wsparcia, na pewno nie chce patrzeć, jak się miotasz, szukając nieistniejącego rozwiązania. Isaac pogodził się z losem. Teraz ty musisz zrobić to samo.

– Pan Peterson widział w swoim życiu mnóstwo okropnych rzeczy – mruknąłem.

– Tak, wiem.

– Myślę, że to właśnie dlatego tak dobrze sobie radzi.

– Bardzo możliwe, że masz rację.

– To takie nieuczciwe. Nie powinien przez to wszystko przechodzić.

– Nie powinien. I nie tylko on, nikt nie powinien, ale roztrząsanie tej myśli na pewno mu nie pomoże. Wiesz o tym, prawda?

– Tak.

– Czasami przypadek i okoliczności wydają się potwornie nieuczciwe, ale my musimy się dostosować. Bo tylko to nam zostaje.

– Tak, to też wiem.

– I powinieneś – stwierdził doktor Enderby. – Zrozumienie i zaakceptowanie śmiertelnej choroby wcale nie oznacza, że stajemy się jej niewolnikami. To tylko pierwszy krok, który trzeba zrobić, żeby normalnie kontynuować życie. Myślę, że Isaacowi właśnie na tym teraz zależy. Chce jak najlepiej wykorzystać czas, który mu został, a my musimy go wspierać.

Przetarłem oczy i kiwnąłem głową.

– Powie mu pan o tym? – zapytałem. – Że nie dotrzymałem słowa?

– Nie, Alex. Nie powiem mu, ale myślę, że ty powinieneś. I to jak najszybciej. Po prostu zdobądź się na szczerość, a zobaczysz, że później będzie ci dużo łatwiej.

Doktor Enderby miał rację, pan Peterson trzymał się naprawdę dobrze. Właściwie aż za dobrze, i to nie z powodu prób wyparcia rzeczywistości czy czegoś w tym rodzaju; nie, po prostu zareagował na chorobę zupełnie inaczej niż ja. W głębi duszy zaakceptował ją razem z wszystkimi jej następstwami. Każdego dnia opowiadał mi, jak się czuje. Informował mnie o swoich objawach. Na tym etapie wciąż były one stosunkowo niedokuczliwe, ale teraz potrafił – a może nie tyle potrafił, co  c h c i a ł  – dostrzegać drobne sygnały, które pojawiły się w jego życiu wiele miesięcy temu. Wstawanie i siadanie czasami sprawiało mu kłopot, podobnie jak jedzenie i podnoszenie poczty z podłogi – wszystko, co wymagało w jakimś stopniu równowagi i koordynacji oko – ręka. Ogólnie rzecz biorąc, dolegliwości te najbardziej dawały mu się we znaki wcześnie rano i późnym wieczorem. Twierdził, że po przebudzeniu, gdy musi zejść ze schodów, ma wrażenie, jakby Bóg poddawał go próbie. Cieszyłem się, że wciąż potrafi żartować z takich sytuacji, ale sam nie reagowałem z równą swobodą, bo wydawała mi się ona nieszczera. Byłem szczęśliwy, jeśli udało mi się zdobyć na słaby uśmiech.

Zmiany wzrokowe stanowiły główny problem. Pan Peterson porównywał swoje trudności z martwym punktem w lusterku samochodowym. Teraz, kiedy zdawał sobie sprawę z jego istnienia, mógł go za każdym razem sprawdzać, ale wymagało to świadomego działania. Poruszanie gałkami ocznymi w górę i w dół już nie było naturalnym, automatycznym odruchem, lecz celowym działaniem, w którym brały udział pamięć, skupienie i planowanie. Z tych powodów pan Peterson chętnie odstępował mi miejsce kierowcy, gdy musiał pojechać do sklepu lub na pocztę. Moje kompetencje za kierownicą nie podlegały dyskusji – przynajmniej na krótkich, miejscowych trasach – a wydawało się mało prawdopodobne, żeby ktokolwiek miał nas zatrzymać. W Lower Godley widok radiowozu policyjnego należał do rzadkości. Pan Peterson uspokajał mnie zresztą, że jakby co weźmie całą winę na siebie, a ja wytłumaczę się niewiedzą lub przymusem. Wątpił, by zważywszy na jego stan, jakikolwiek sędzia skazał go na pobyt za kratkami, a obaj uważaliśmy, że bezpieczeństwo jest w obecnej sytuacji najważniejsze.

Mimo że pan Peterson musiał iść na pewne ustępstwa w kwestii prowadzenia auta, nie miał najmniejszego zamiaru zrezygnować z czytania. Choć jego wzrok się pogarszał (a może właśnie dlatego), był zdeterminowany, by doprowadzić spotkania klubu do szczęśliwego finału. Nawet nie chciał słyszeć o zawieszeniu działalności. Kiedy dotarliśmy do Trzęsienia czasu, ostatniej powieści na liście, którą przygotowałem czternaście miesięcy wcześniej, mógł czytać tylko krótkimi, cztero- lub pięciominutowymi zrywami, i to wyłącznie w określonych porach dnia – zwykle od dziewiątej do dwunastej i od piętnastej do dziewiętnastej. Wcześniej lub później kosztowało go to zbyt wiele wysiłku. Już na tym etapie wodził palcem po tekście, jak dziecko, które dopiero uczy się czytać. Ale nie dawał za wygraną. Przeczytanie książki zabrało mu właściwie cały miesiąc, ale dopiął swego – zdążył na pożegnalne spotkanie klubu. Zdawał sobie sprawę, że to jego ostatnia samodzielna lektura w życiu.

Oczywiście pominąwszy doktora Enderby’ego, żaden z członków klubu nie wiedział o chorobie pana Petersona. Wciąż byliśmy jedynymi wtajemniczonymi osobami. Nawet kiedy już przeszedłem przez etap wyparcia, nie dostrzegałem żadnego sensu w rozmowie z mamą, choć pan Peterson twierdził, że nie ma nic przeciwko i nie potraktuje tego jako złamania przyrzeczenia. Z jakiegoś powodu sądził, że ta rozmowa może być dla mnie ważna, ale ja czułem, że posunąłbym się o krok za daleko. Zaakceptowanie faktów to jedno, konieczność tłumaczenia drugiej osobie, co się dzieje – i co będzie się działo – to coś zupełnie innego. W jakimś sensie choroba pana Petersona stałaby się przez to zbyt prawdziwa. Ciekawe, czy podobne przekonanie nie kryło się za jego decyzją, żeby zachować widzę o niej dla siebie.

Z początku sądziłem, że po kilku miesiącach zdobędzie się na szczerość. Przecież całkiem nieźle dogadywał się z panią Griffith i Fioną Fitton. Innymi słowy, były osoby, z którymi mógłby o tym porozmawiać, a ja wiedziałem, że wszyscy ci ludzie chętnie pomogliby mu w każdy możliwy sposób. Zdawałem też sobie sprawę, że prędzej czy później, być może już w niedalekiej przyszłości, takie wsparcie będzie dla niego wprost nieocenione. Niestety, przyszłość była tematem tabu. Pomimo umiejętnego radzenia sobie z teraźniejszością pan Peterson wciąż nie zamierzał podejmować żadnych praktycznych działań ani decyzji. Nie rozpoczął też terapii zaproponowanej przez szpital. O ile się orientowałem, nawet nie zajrzał do folderu z informacjami. Powiedział mi, że chwilowo zależy mu na tym, by po prostu żyć z dnia na dzień. Wydawał się bardzo zdeterminowany, żeby w żaden sposób nie rezygnować ze starych przyzwyczajeń. Gdy wytknąłem mu, że takie rzeczy, jak fizjoterapia czy stała opieka domowa wiążą się z koniecznością oczekiwania na listach – że nie można tak po prostu zadzwonić i zaklepać sobie pierwszy wolny termin – odpowiedział, że nie jest gotów, by martwić się takimi sprawami, i bardzo prosi, żebym ja też się nie martwił. Łatwiej powiedzieć, niż zrobić.

Wiedziałem, że w końcu nadejdzie dzień, gdy kurczowe trzymanie się „normalności” przestanie być możliwe. Prędzej czy później pana Petersona czekała utrata niezależności, doktor Bradshaw wyraził się na ten temat wystarczająco dobitnie, a wówczas, w obliczu konieczności poddania się stałej opiece, nie będzie w stanie dłużej ukrywać prawdy. W dłuższej perspektywie zwlekanie z decyzją, czy wręcz kategoryczna odmowa jej podjęcia, nie mogły przynieść dobrych rezultatów. W głębokich, mrocznych zakamarkach mojego mózgu zrodziła się myśl, że pan Peterson nie radzi sobie tak dobrze, jak pierwotnie zakładał doktor Enderby.

Przez jakiś czas zastanawiałem się, czy nie poruszyć z nim tej kwestii, gdy zobaczymy się na ostatnim spotkaniu klubu czytelniczego, ale ostatecznie zrezygnowałem z tego pomysłu. (Uznałem bowiem, że właśnie to doradziłby mi sam doktor Enderby, przekonując, że musimy szanować decyzję pana Petersona i jego niezbywalne prawo do podążania własną drogą). Zamiast tego rozmawialiśmy o mnie, bo doktor Enderby martwił się, jak  j a  daję sobie radę. Powiedziałem mu prawdę: że miewam lepsze i gorsze dni, ale generalnie staram się myśleć konstruktywnie i pozytywnie. Liczę na najlepsze, przygotowany na najgorsze. Doktor Enderby odpowiedział, że to bardzo sensowne podejście.

Nie powiedziałem mu jednak,  j a k  się do tego przygotowywałem.

Uznałem, że jeśli panu Petersonowi zostało od dwóch do pięciu lat życia, na co wskazywały moje szacunki, będę zmuszony zrobić sobie przerwę w nauce, przed college’em lub między college’em a studiami. Ponieważ pan Peterson nie miał rodziny, wydawało się oczywiste, że nikt inny nie zapewni mu całodobowej opieki – to  m u s i a ł e m  być ja. Sęk w tym, że nie wiedziałem, z jaką reakcją spotka się mój pomysł. Zakładałem pewien opór. To była chyba jedyna zaleta niechęci pana Petersona do podjęcia jakiejkolwiek decyzji – miałem mnóstwo czasu na dokładne przemyślenie sprawy, żeby przygotować się na wszelkie ewentualności. Kiedy już zdecyduję się na konfrontację, będę dysponować arsenałem doskonałych argumentów.

Podczas gdy w moim wnętrzu rozgrywał się cały ten dramat, na zewnątrz próbowałem zachować całkowitą neutralność, co jednak nie przychodziło mi łatwo. Podczas finalnego spotkania Świeckiego Kościoła parę razy przyłapałem się na myśli, że chciałbym być bardziej jak doktor Enderby, który jako lekarz miał ogromną wprawę w dochowywaniu tajemnicy, a jako buddysta nigdy nie tracił nad sobą panowania. Dla mnie powierzchowny spokój nie różnił się wiele od podstępu, a, jak już wspominałem, podstępność i przebiegłość to nie były moje mocne strony.

Uratowało mnie chyba wyłącznie to, że tamtego dnia wszyscy zachowywali się dziwnie. Pewnie dlatego, że nasz cykl spotkań dobiegał końca, a z mojego doświadczenia wynika, że pod koniec różnych długoterminowych projektów ludziom zazwyczaj towarzyszy mnóstwo emocji, nawet gdy ten koniec można uznać za pełny sukces. Uczucia wisiały w powietrzu jak delikatna mgła i jeśli nawet sprawiałem wrażenie nieobecnego lub przygaszonego, to w tych okolicznościach pewnie nikt nie zwracał na to uwagi. Należy przy tym dodać, że moje zachowanie wcale nie było najdziwniejsze – ten tytuł zdecydowanie przypadł panu Petersonowi. Podczas całego popołudnia oryginalnych zachowań jego wypadło wyjątkowo niekonwencjonalnie. Oczywiście rozumiałem, czym było to spowodowane, ale nie potrafiłem ocenić, jak inni odbiorą tę zaskakującą metamorfozę.

Pan Peterson nie dał się poznać jako człowiek sentymentalny, nie słynął też ze szczególnie długich, rozbudowanych mów. Tamtego dnia na wstępie zastrzegł, że chce się wypowiedzieć jako ostatni, ponieważ będzie potrzebować więcej czasu. Odnalazł w książce pewne „filozoficzne” motywy bliskie jego sercu, które chciałby poruszyć na zakończenie naszego cyklu spotkań (a pan Peterson z pewnością nigdy wcześniej nie zdradzał też zamiłowania do filozofii). Z początku wydawało mi się, że będzie chciał powiedzieć zebranym o chorobie. Wszystko wskazywało na to, że do tego właśnie zmierza jego wystąpienie. Jak się jednak okazało, nie zrobił tego dosłownie – starał się nie zbaczać z tematu, skupiony na Trzęsieniu czasu. Tylko ja i doktor Enderby wiedzieliśmy, że jednocześnie mówi o sobie i o swojej sytuacji, a mimo to nie zdołaliśmy dobrze odczytać jego intencji.

– Z różnych powodów – zaczął dość niewinnie pan Peterson – przeczytanie tej książki zajęło mi dużo czasu. Czy raczej ponowne przeczytanie, bo oczywiście poznałem ją już wcześniej, jakieś dziesięć lat temu, jeśli się nie mylę. W tamtym okresie wydawało mi się, że Trzęsienie czasu to najbardziej prześmiewcza powieść Vonneguta – świetne czytadło, oczywiście, ale jednocześnie książka, która nie traktuje siebie zbyt poważnie.

Cóż, teraz, gdy przeczytałem ją bardzo powoli po raz drugi, muszę powiedzieć, że moje odczucia trochę się zmieniły. Chyba dotarło do mnie coś, co powinienem był zrozumieć już wcześniej – że w wypadku Vonneguta tego prześmiewczego tonu nie należy brać dosłownie. Im zabawniejszy dowcip, im radośniejsze podejście, tym poważniejsze zwykle są następstwa. Wydaje mi się, że kilka razy mówił coś w tym rodzaju sam Vonnegut, że śmiech, szyderstwo, absurd często są głęboko osadzone w poczuciu rozpaczy.

Sam pomysł, że czas się zapętli, i nagle cała dekada wydarzeń rozegra się ponownie jak na autopilocie, jest oczywiście kompletnie absurdalny. To komedia, więc jako taki został przedstawiony w tej książce – jako silnik napędzający farsę, której nie należy traktować poważnie. W każdym razie tak mogłoby się wydawać. Bo czytając książkę ponownie, zauważyłem coś dziwnego. Zauważyłem, że  j a  traktuję ten pomysł z pełną powagą. Z każdą kolejną stroną komedia coraz mniej mnie śmieszyła.

Co by było, gdybyśmy naprawdę musieli przeżyć od nowa poprzednie dziesięć lat? A może nawet całe życie. Wierzcie lub nie, ale ten pomysł tak mnie zainteresował, że postanowiłem dokładniej go zgłębić – mimo że to zwykle działka Alexa. Oto, co udało mi się odkryć.

Vonnegut na pewno nie był pierwszym, który wpadł na pomysł zapętlającego się czasu. Friedrich Nietzsche, niemiecki filozof, wymyślił coś bardzo podobnego i opisał w książce Tako rzecze Zaratustra jakieś sto lat wcześniej. Chciałbym tu podkreślić, że nigdy nie miałem zacięcia do filozofii. Generalnie uważam, że moralność jest zakodowana tu, w naszym wnętrzu, a wszystko inne to zdrowy rozsądek albo mydlenie oczu. Miesiąc temu, gdyby ktoś powiedział przy mnie „Zaratustra”, pomyślałbym, że chodzi o jakiś utwór Straussa. Ale chyba zbaczam z tematu... Co Nietzsche mówi w swojej książce? Że nie istnieje coś takiego jak życie pozagrobowe w tradycyjnym, religijnym sensie – że nie ma żadnego nieba, piekła ani czyśćca. Nie ma też jednak „niczego”. Zamiast tego po śmierci wszystko zaczyna się jeszcze raz, ponownie przeżywamy swoje życie, dokładnie tak jak poprzednio. Od jednego życia do drugiego, nic się nie zmienia. Dzieje się to bez końca i nazywa „wiecznym powrotem”.

Najwyraźniej sam Nietzsche mógł w to nie wierzyć. To znaczy przynajmniej nie dosłownie, ale napisał wszystko tak, jakby wierzył w każde słowo. Po co? Żeby stworzyć coś w rodzaju myślowego eksperymentu. Chciał, żeby czytelnik potraktował ten pomysł poważnie, chciał go uwiarygodnić, żeby każdy musiał sobie odpowiedzieć na następujące pytanie: czy podoba mi się ten pomysł? Albo inaczej: czy gdybyście mogli przeżyć swoje życie dokładnie tak jak teraz – odnieść te same sukcesy i porażki, doświadczyć tych samych smutków i radości, tej samej mieszanki komedii i tragedii – czy chcielibyście tego? Czy byłoby warto? Wydaje mi się, że to samo pytanie zadaje Vonnegut.

Chciałbym, żebyście uzbroili się w jeszcze trochę cierpliwości, bo myślę, że ten eksperyment ma również drugie, równie ważne oblicze. Chodzi o wolną wolę. Dla Nietzschego wieczny powrót był też sposobem myślenia o wolnej woli z punktu widzenia ateisty, czyli, w tamtych czasach, z punktu widzenia mniejszości. Wieczny powrót stanowił kolejny sposób na zaprezentowanie idei, że poza tym życiem tak naprawdę nic więcej nie ma. To, co tu mamy, jest wszystkim, co istnieje, a jeśli chcemy doszukiwać się wyższego sensu, musimy znaleźć go tu i teraz, bez odwoływania się do sił nadprzyrodzonych. Uważam, że dla Nietzschego ta myśl była prawdziwym kopem w tyłek, bo oznaczała, że musimy brać całkowitą odpowiedzialność za nasze czyny, i cholernie się postarać, żeby nie zmarnować tej jedynej szansy, podejmując złe decyzje.

Wydaje mi się, że Vonnegut zgodziłby się z większością tych tez, ale miał też własne przemyślenia na temat wolnej woli. Dla Vonneguta wolna wola nie zawsze jest czymś danym z urzędu. Uważa on, że ją zaniedbujemy, i tu zgodziłby się z Nietzschem, ale jest też czymś, co można łatwo stracić. Część  j e g o  eksperymentu z wolną wolą zakłada dokładnie taki scenariusz. Ludzi zmusza się do automatycznego życia, ci ludzie wiedzą, co się wydarzy w ciągu najbliższych dziesięciu lat i, nie mają żadnej mocy, żeby cokolwiek zmienić. Często ten aspekt historii traktuje się jako najbardziej komediowy, ale, jeśli się nad tym zastanowić, jest zupełnie odwrotnie. Vonnegut dobrze wiedział, co czuje człowiek pozbawiony wolnej woli. Jako jeniec wojenny musiał patrzeć, jak płonie całe miasto, i ani on, ani nikt inny nie mógł na to nic poradzić. Mógł tylko pomóc w liczeniu ciał, wszystkich stu trzydziestu tysięcy. Dlatego wydaje mi się, że Kurt Vonnegut znał wartość wolnej woli lepiej niż ktokolwiek inny, ale jednocześnie rozumiał jej ograniczenia. Wiedział, jak łatwo ją stracić.

Chciałbym zakończyć tę wypowiedź zdaniem, które w moim odczuciu najlepiej podsumowuje jego punkt widzenia, mianowicie cytując modlitwę o pogodę ducha z Rzeźni numer pięć. W Trzęsieniu czasu też było wiele odpowiednich fragmentów, ale żaden nie trafia w sedno tak celnie. Inna rzecz, że w ustach ateisty te słowa wyglądają na dużo bardziej ironiczne, niż są w rzeczywistości: „Boże, użycz mi pogody ducha, abym akceptował to, czego zmienić nie mogę, odwagę, abym zmieniał to, co zmienić mogę, i wiedzę, aby odróżnić jedno od drugiego”.

Amen.

Zapadła cisza. Wstrzymałem oddech, czekając na oświadczenie, do którego nie doszło. Zamiast tego pan Peterson odchrząknął i powiedział:

– A przy okazji jeszcze jedna, nie mniej istotna kwestia: chciałbym serdecznie podziękować Alexowi za zorganizowanie tych spotkań. Jeśli komuś ciągle się wydaje, że przyłożyłem do tego rękę, zapewniam, że nawet nie kiwnąłem palcem. Cały ten pomysł wydawał mi się szalony i jasno powiedziałem Alexowi, że nikt tu nie przyjdzie. To zresztą jedyny powód, dla którego zgodziłem się przyjąć obowiązki gospodarza.

Parę osób zaśmiało się cicho. Doszedłem do wniosku, że pan Peterson coraz swobodniej czuje się w roli mówcy.

– Ale teraz poważnie – ciągnął. – Dziękuję ci, Alex. Te spotkania wiele dla mnie znaczyły i jestem pewien, że pozostałe osoby podzielają moje uczucia.

Możliwe, że powiedział coś jeszcze, ale ja nie słyszałem. Moja twarz przybrała kolor miąższu arbuza i poczułem, że pieką mnie oczy.

– Przepraszam, ale muszę na chwilę wyjść – rzuciłem.

W łazience zacząłem płakać. Dokładnie umyłem twarz, zanim wróciłem do grupy.

Jakąś godzinę po wyjściu pozostałych gości pan Peterson powtórzył to, co powiedział już wcześniej, jakby jeden raz nie wystarczył.

– Mówiłem serio – stwierdził uroczystym tonem. – Jestem ci bardzo wdzięczny za te czternaście miesięcy. Chcę, żebyś w przyszłości o tym pamiętał.

Wiedziałem, że to jedno z tych wyznań, które wymagają szczerej i dojrzałej odpowiedzi, ale coś mi mówiło, że znowu się rozkleję, jeśli teraz zacznę gadać.

– Okej – rzuciłem zamiast tego.

To była bardzo niestosowna odpowiedź.

Tylko dlatego postanowiłem później wrócić. Jak już wspominałem, przez całe popołudnie towarzyszyło mi nieodparte wrażenie, że atmosfera uległa jakiejś zmianie, ale na pewno nie było to nic takiego, co kazałoby mi doglądać pana Petersona czy coś w tym rodzaju. A jeśli nawet, to ostatnia część mowy o Kurcie Vonnegucie uśmierzyła moje obawy. Wywnioskowałem z niej, że pan Peterson w końcu gotów jest stawić czoło przyszłości – prosił o pogodę ducha, by przyjąć to, na co nie miał wpływu. Niestety okazało się, że źle zinterpretowałem cytat, bo skupiłem się na jego niewłaściwej części. Krótko mówiąc, wróciłem do domu pana Petersona przypadkiem.

Nie planowałem zawracać mu głowy dłużej niż dwie minuty. Chciałem tylko stanąć w drzwiach i powiedzieć rzeczy, których nie powiedziałem od razu – że dla mnie te czternaście miesięcy też wiele znaczyło i cokolwiek się stanie, nie będzie musiał mierzyć się z trudnościami samotnie. Takie wyznanie nie mogło zaczekać do następnego dnia.

Gdy jednak zapukałem, nikt mi nie otworzył. Nie byłem tym zaskoczony czy zmartwiony. Pan Peterson nie zawsze podchodził do drzwi od razu, szczególnie jeśli palił i zapadł w drzemkę, co wieczorami zdarzało mu się dość regularnie.

Zapukałem jeszcze raz i w końcu nacisnąłem na klamkę. Otwarte. W holu śmierdziało marihuaną. To akurat  n i e  b y ł o  normalne – o ile wiedziałem, pan Peterson palił tylko w ogrodzie albo na ganku, jeśli akurat padał deszcz. Nie lubił zapachu trawki, szczególnie gdy wsiąkał w meble, a jak sam często powtarzał, stare nawyki trudniej wytępić niż karaluchy. Chociaż wydaje mi się, że akurat tego nawyku przestrzegał z własnej woli.

Zawołałem go, ale nie odpowiedział. Stwierdziłem, że musiał zasnąć w fotelu, a kiedy wszedłem do salonu, okazało się, że miałem rację. Siedział lekko przekrzywiony, z kocem naciągniętym na nogi. Popielniczka znajdowała się na stoliku. Obok popielniczki stała prawie pusta szklanka wody, a obok szklanki leżał otwarty notes. Oto, co pan Peterson napisał w nim wielkimi czarnymi literami:

Proszę, nie reanimujcie!

Uderzyłem go dłonią w twarz. Żadnej reakcji, ale jego policzek wciąż był ciepły. Wydawało mi się też, że oddycha. Znalezienie pustych opakowań po tabletkach zajęło mi kilka sekund: diazepam, paracetamol, kodeina. Dla lekarzy bezcenna informacja.

Wyrwałem kartkę z notatnika, wepchnąłem ją do kieszeni i zadzwoniłem po karetkę.

UBEZWŁASNOWOLNIENIE

Pożegnanie pana Petersona przyszło dwa dni później pocztą i brzmiało następująco:

Alex, nic nie mogłeś zrobić, to był mój i tylko mój wybór. Chciałem umrzeć w spokoju i z godnością. Jeżeli tego nie rozumiesz, być może zrozumiesz w przyszłości. Proszę, wybacz mi.

Co prawda nie miałem żadnego sensownego porównania, ale i tak odniosłem wrażenie, że był to wyjątkowo kiepski list samobójcy. Mimo to postanowiłem go zachować.

Pan Peterson bał się, że przesyłka ekspresowa mogłaby dotrzeć za wcześnie, więc wysłał ją jako ekonomiczną. Drugi list, oznaczony jako PILNE, wrzucił bezpośrednio do skrzynki pocztowej gabinetu swojego lekarza, by poinformować go o samobójczych zamiarach i poprosić o przysłanie karetki w celu natychmiastowego zabrania ciała. Prosił też o poinformowanie mojej mamy – chciał, żeby to ona przekazała mi tragiczne wieści. Wydawało się to sensownym rozwiązaniem, bo mama mogła zaczekać, aż wrócę ze szkoły, co dawało załodze karetki siedem godzin na przewiezienie zwłok do kostnicy. Krótko mówiąc, pan Peterson zaplanował wszystko w taki sposób, by całkowicie wyeliminować szansę, że to ja trafię na jego ciało. Uznałem, że było to z jego strony wyjątkowo taktowne.

Oczywiście, kiedy się już obudził, wpadł w szał.

Karetka zabrała go do szpitala w Yeovil – tą samą trasą, którą ja jechałem ponad pięć lat temu, gdy trafił mnie meteoryt. Jak już wiecie, byłem wtedy nieprzytomny, a obudziwszy się po dwóch tygodniach, stwierdziłem, że jestem w niebie. Pan Peterson obudził się już na drugi dzień i od razu zrozumiał, że coś poszło nie tak. Mimo że był porządnie otumaniony, nawet przez chwilę nie zakładał, że szpital w Yeovil ma coś wspólnego z Królestwem Niebieskim. Za bardzo śmierdziało w nim lizolem.

Tak się akurat złożyło, że gdy na chwilę odzyskał przytomność, wracałem z mamą do domu, a następnego dnia znów spał. Pielęgniarka poinformowała nas, że prawdopodobnie nie obudzi się przed upływem czasu odwiedzin, bo podano mu dużą dawkę morfiny. Nie jestem pewien, czy taki sposób postępowania można uznać za ortodoksyjny, choć rozumiem decyzję lekarzy. Pan Peterson zaczął narzekać tuż po tym, jak otworzył oczy. Twierdził, że ma najgorszego kaca, jakiego kiedykolwiek doświadczyła ludzkość, co trudno uznać za zaskakujące – udało mu się solidnie zatruć organizm, zanim lekarze zrobili mu płukanie żołądka. Ciągle skarżył się pielęgniarkom, że czuje się gorzej niż w Wietnamie i że jeśli nie zamierzają pozwolić mu umrzeć, powinni przynajmniej na jakiś czas go znieczulić. W końcu wezwano lekarza, a ten stwierdził, że nie mogą tak zostawić pana Petersona. Byłoby to niegrzeczne – w stosunku do pielęgniarek i pozostałych pacjentów na oddziale. Ponieważ jednak na skutek przedawkowania wątroba i nerki pana Petersona porządnie ucierpiały, podanie leków znieczulających nie było możliwe. Zamiast tego dostał zastrzyk z morfiny. Procedurę tę powtarzano przez całą dobę w odstępach trwających od czterech do sześciu godzin.

Z tych samych powodów nasza wizyta mijała się z celem.

Powiedziałem mamie, że jeśli się zgodzi, wezmę w szkole wolne do końca tygodnia. Przyznała, że to dobry pomysł.

Następnego dnia do szpitala zabrała mnie Ellie, która nalegała, żeby iść ze mną na oddział. Pomyślałem, że pewnie poprosiła ją o to mama, choć nie miałem co do tego pewności. Możliwe, że kierowała nią niezdrowa ciekawość – z Ellie nigdy nic nie wiadomo. Tak czy inaczej cieszyłem się, że ktoś znalazł czas, by mnie podwieźć.

Pan Peterson był chudy, nieogolony i zły. Jeśli mam być szczery, wyglądał, jakby wrócił ze świata zmarłych, co w tych okolicznościach chyba nie powinno dziwić. Jego wyraz twarzy nie zmienił się ani na jotę, kiedy usiedliśmy z Ellie przy łóżku.

– Dzień dobry – powiedziałem.

– Dzień dobry – odparł pan Peterson tonem, który doskonale pasował do jego miny.

– To jest Ellie, przywiozła mnie do szpitala. Może z nami posiedzieć? Chce się upewnić, że nic mi nie będzie.

– Wolałbym nie oglądać żadnego z was, ale raczej nie mam tu nic do gadania.

Zlekceważyłem tę wypowiedź.

– Jak się pan czuje?

– A jak myślisz?

– Myślę, że czuje się pan okropnie.

– Dokładnie tak! Wiesz, że oni mnie stąd nie wypuszczą? Na pewno nie w przewidywalnej przyszłości. To już oficjalne, zostałem ubezwłasnowolniony! Jeśli sam spróbuję wyjść, zatrzymają mnie siłą na podstawie ustawy o zdrowiu psychicznym z 1842 roku albo jakiegoś innego steku bzdur. Pieprzone barbarzyństwo. Mam nadzieję, że jesteś zadowolony!

– Jestem zadowolony, że wciąż pan żyje – przyznałem.

– Wspaniale. Przynajmniej ty jeden.

Spojrzałem na Ellie, a ona przewróciła oczami. Z jakichś powodów w trakcie ostatnich dwóch dni w jej postawie nie zaszła żadna, najmniejsza nawet zmiana. Albo więc postanowiła, że będzie robić wszystko, co potrafi, by zachowywać się przy mnie normalnie, albo samobójstwo było kolejnym punktem na liście rzeczy, które w ogóle jej nie wzruszały.

– Nie miałeś prawa – ciągnął pan Peterson. – Ta decyzja nie należała do ciebie!

– Rozumiem – odparłem. – A co pan by zrobił, gdybyśmy zamienili się rolami?

– Uszanowałbym twoje życzenie i pozwolił ci umrzeć.

Tę odpowiedź też zignorowałem.

– Przyniosłem panu z domu kilka rzeczy. – Wskazałem na torbę leżącą na podłodze. – Jakieś ubrania, książki i tak dalej.

– Książki, cudownie! Bardzo mi to pomoże, biorąc pod uwagę, że nie mogę czytać.

– Wziąłem też piątą symfonię Schuberta, trzecią Mendelssohna, koncert klarnetowy Mozarta, czwartą symfonię Mahlera...

– Wolałbym szóstą.

– Nie czuje się pan wystarczająco dobrze, żeby słuchać szóstej.

– A co z Bachem?

– Przyniosę następnym razem.

– Suity wiolonczelowe?

– Wszystko tylko nie suity wiolonczelowe.

– Jezu, mały, to już nawet nie mogę zdecydować, czego chcę słuchać?

– Potrzebne są właściwy czas i miejsce na suity wiolonczelowe Bacha. Obaj dobrze wiemy, że tym miejscem nie jest szpital. Proszę zrozumieć, próbuję panu pomóc.

– Chcesz mi pomóc?

– To chyba jasne.

– W takim razie przynieś mi coś innego.

– Wszystko, czego pan potrzebuje. Oczywiście w granicach rozsądku.

– Przynieś mi trawkę.

– Wykluczone.

– W takim razie całkiem tu zwariuję.

– Przecież to jakieś szaleństwo. Gdzie będzie pan palić? W łazience?

– Ostatecznie mogę w łazience.

– Na pewno nie zwolnią pana szybciej, jeśli przyłapią pana na paleniu marihuany.

– Przez ostatnie dwadzieścia cztery godziny podawali mi zasraną heroinę!

– Nie przyniosę trawki.

Pan Peterson odwrócił się do Ellie.

– A może ty, dziewczyno? Przyniesiesz mi trochę trawki?

Ellie mierzyła go przez kilka sekund bezceremonialnym wzrokiem.

– Jakoś mi się nie wydaje, żeby trawka powstrzymała pańskie zapędy samobójcze. Jak pan uważa?

Pan Peterson parsknął.

– Doceniam twoją troskę, zmartwienie i takt, ale to nie twój problem.

Ellie wzruszyła ramionami.

– To tylko moje zdanie. Z tego, co widzę, powinni panu raczej podawać stymulanty.

Pan Peterson odwrócił się z powrotem do mnie.

– Jezu, mały, ona to mówi serio?

– Nie wiem – odpowiedziałem. – Bardzo możliwe.

– Ona ma imię! – wytknęła mu Ellie.

– Młoda damo – burknął pan Peterson – dla mnie jest już dużo za późno, żeby martwić się zapamiętywaniem nowych imion. Mój mózg zamienia się w papkę, o czym Alex na pewno cię poinformował. Nie jest to przyjemna perspektywa, a trawka trochę mi ją umila. Może weźmiesz to pod uwagę?

– Niech pan powie, jak mam na imię, to przyniosę panu tę trawkę. Umowa stoi?

– Sally.

–  E l l i e.

– Nikt nie przyniesie panu trawki. Ellie ma rację, marihuana panu nie pomoże.

– Zaczyna mnie wkurzać, że wszyscy wiedzą lepiej ode mnie, co mi pomoże, a co nie.

– Nawet gdyby mogła panu pomóc, pielęgniarki skonfiskują ją najpóźniej po dziesięciu sekundach. Naprawdę nie widzi pan, jak absurdalna jest ta prośba?

– Cała ta sytuacja jest absurdalna! I to wszystko twoja wina.

– To nie fair.

– Jeśli chcesz mi pomóc, zostaw mnie samego.

– Zachowuje się pan jak dziecko.

– Po prostu wyjdź.

– Świetnie. Wrócę później z Bachem.

– Na twoim miejscu bym się nie kłopotał.

– Przestanę, jeśli dalej będzie się pan tak zachowywać.

– W tej chwili to by mi akurat pasowało. Przez ciebie straciłem jedyny wybór, jaki mi pozostał. Mam nadzieję, że sam nigdy nie będziesz musiał się przekonywać, jak to jest.

Wyszedłem, nie oglądając się za siebie.

Ellie złapała mnie przy automacie z napojami.

– Powiem szczerze, że nie tego się spodziewałam – oznajmiła. – Czasem strach głębiej grzebać, bo można się dokopać do ciekawych rzeczy. On zawsze taki jest?

Zignorowałem ją. Automat nie chciał przyjąć moich monet pięciopensowych. Wciskałem je uparcie do szczeliny wrzutnika, a one uparcie wypadały. Włożyłem rękę do kieszeni w poszukiwaniu innych drobniaków.

– Serio, Woods, musisz mieć cierpliwość anioła. Nie widzisz, że facet totalnie ześwirował? – Dotknęła mojego ramienia, bo wciąż milczałem. – Alex? Wszystko okej?

– Nie – rzuciłem. – Nic nie jest okej. Jestem przygnębiony i wściekły.

– Powinieneś być. Facet nie miał prawa mówić takich rzeczy. Hej, trzymaj. – Wcisnęła mi do ręki monetę jednofuntową. Automat połknął ją i nie wydał reszty. – Wszystko jedno, na co choruje – ciągnęła Ellie. – Momentami był po prostu chamski.

– Może.

– Może? Na pewno!

Opadłem na jedno z krzeseł naprzeciwko automatu. Ellie usiadła obok.

– Chcesz tu później wrócić? Wcale bym się nie zdziwiła, gdybyś nie chciał.

Wzruszyłem ramionami.

– Pewnie przyjadę jutro.

Ellie przez chwilę kręciła językiem w ustach, mocno zamyślona. Może zastanawiała się, w jakie słowa ubrać swoje myśli. To nie było dla niej typowe zachowanie.

– Dobra – powiedziała w końcu. – Ale musimy założyć, że znowu zmarnujemy czas.

– Wcale nie marnujemy czasu – zaprotestowałem. – Zresztą i tak muszę przyjechać.

– Nic nie musisz.

– Muszę.

– Słuchaj, Woods, nie ma sensu zgrywać męczennika. Wiem, że masz dziwne poglądy na moralność i inne pierdoły, ale nie pomożesz komuś, kto nie chce twojej pomocy.

– Nie bądź głupia, Ellie. To nie ma żadnego związku z moralnością. I nie oczekuję, że w ciągu jednej nocy zajdzie cudowna zmiana. Kolejne dni będą równie złe jak ten dzisiejszy.

– Skoro to wiesz, po co się męczyć? Po co wracać tu jutro i przechodzić przez to samo gówno od nowa?

– Bo pan Peterson to mój przyjaciel i mnie potrzebuje, nawet jeśli nie zdaje sobie z tego sprawy. Jeżeli koniecznie chce na mnie krzyczeć, jakoś to zniosę.

Oczy Ellie zatoczyły kółeczko.

– Jezu Chryste, Woods, przecież to nie ma sensu! To znaczy nie ta część o przyjacielu, chociaż to też trochę... Nie, to jest totalnie porąbane, ale wszystko jedno. Natomiast tej całej reszty za cholerę nie kumam. Facet się wścieka, a ty wracasz do domu w gównianym humorze. Jak to ma komukolwiek pomóc? Daj mu parę dni, żeby trochę ochłonął.

Wzruszyłem ramionami.

– Nie oczekuję, że zrozumiesz, ale dla mnie to ma sens. Znam go dużo lepiej niż ty i wiem, że on jest teraz śmiertelnie przerażony. Boi się i nie umie sobie z tym poradzić.

– Więc się na tobie wyładowuje?

– Dokładnie tak.

– I co, oczekuje, że tak po prostu będziesz to znosić?

–  M o g ę  to znieść. Będę musiał.

– Jezu, Woods, naprawdę pierdolony z ciebie aniołek.

– Nie jestem żadnym aniołem. Staram się podchodzić do sprawy praktycznie.

Ellie pokręciła głową.

– Możemy już iść? – zapytałem.

– Jasne, im szybciej, tym lepiej. Szpitale wykańczają mnie nerwowo.

– Nie kazałem ci tu ze mną przychodzić – przypomniałem jej.

– Nie o to mi chodziło. Po prostu stąd chodźmy.

Gdy tylko jednak wyszliśmy na parking, Ellie stwierdziła, że musi się wrócić do toalety, bo nie wytrzyma trzydziestominutowej jazdy do Glastonbury, a najwyraźniej umiejętność przewidywania nie należała do jej mocnych stron. Czekałem w dusznym samochodzie chyba całą wieczność, żałując, że nie kupiłem drugiej dietetycznej coli. Zanotowałem w pamięci, by następnym razem wziąć ze sobą dwulitrową butelkę.

– Spędzasz w toalecie przesadnie dużo czasu – mruknąłem, gdy wróciła.

– Ja pierdolę, Woods, takie rzeczy mówić dziewczynie?

Przekręciła kluczyk w stacyjce, ale silnik natychmiast zgasł.

– Zostawiłaś na biegu...

– Widzę!

– I pamiętaj, żeby przyhamować przed progiem zwalniającym, bo poprzednio...

– Och, zamknij się i daj mi prowadzić!

Gdy tylko wyjechaliśmy z ronda, włączyła radio na cały regulator. Z jakiegoś powodu ona i ja nigdy nie umieliśmy podtrzymać rozmowy dłużej niż kilka minut.

*

Kiedy następnego dnia wróciłem do szpitala z mamą, powiedziano nam, że znaleziono dla pana Petersona odpowiedniejsze, stałe lokum. Miejscem tym okazał się oddział psychiatryczny, w skrócie „psych”, jak podsłuchałem w rozmowie pielęgniarek. Osobiście uważałem ten skrót za nieco zbyt swobodny, ale mama utrzymywała, że dla większości ludzi na pewno brzmiał krzepiąco, bo ludzie nie reagują zbyt dobrze na wielosylabowe terminy medyczne. Z własnego doświadczenia wiedziała, że podobny los spotykał ginekologów, często skracanych do „ginów” – ale uznałem, że tego tematu wolę nie zgłębiać.

Zlokalizowany na przedostatnim piętrze „psych” zaskakiwał wyjątkowo błogą, spokojną atmosferą. Od razu uderzył mnie brak krzątaniny i pośpiechu, tak charakterystycznych dla innych oddziałów. Wyglądało na to, że pracuje tu mniej personelu. Później odkryłem, że leczy się też mniej pacjentów, do których przychodzi mniej gości. Z reguły pory odwiedzin i podawania leków były dla wszystkich jednakowe, co pomagało zachować porządek i rygor. Oczywiście zdarzali się tak zwani pacjenci problematyczni, ale oddział dysponował wyjątkowo dużą liczbą izolatek, które tylko czekały na przyjęcie każdej osoby zachowującej się w sposób „potencjalnie uciążliwy lub destrukcyjny”. Chodziło głównie o pacjentów psychotycznych, czyli schizofreników i tak dalej, a nie o ludzi cierpiących na nadmiar złych emocji, jak pan Peterson. Pan Peterson trafił do zwykłej, czteroosobowej sali. Jego łóżko stało w lewym kącie, przy oknie, z którego rozciągał się niezakłócony niczym widok na jednolicie szare niebo. Uznałem, że personel powinien je zasłaniać, kiedy nie ma słońca.

Mama utrzymywała, że powinna „wpaść i się przywitać”, jakby to była wizyta towarzyska. Później długo opowiadała o kociakach Lucy, które, co ciekawe, przyszły na świat w moje urodziny, czyli w dniu równonocy jesiennej. Ponieważ tym razem trafił jej się wyjątkowo duży miot, mama miała kłopot ze znalezieniem domu dla wszystkich maluchów. Wątpię, czy akurat w tamtej chwili ten temat szczególnie interesował pana Petersona, ale raz na jakiś czas kiwał głową, dając mamie do zrozumienia, że słucha (z jakiegoś powodu zawsze wykazywał się w stosunku do niej niebywałą cierpliwością), by na koniec uprzejmie zbyć jej propozycję przygarnięcia kociaka. Nie wiem, co mama sobie wtedy myślała, ale to na pewno nie był żart, bo moja mama nigdy nie żartuje. Albo więc improwizowała, albo przed wizytą przemyślała temat i w jakiś niezgłębiony dla mnie sposób doszła do wniosku, że kot stanowi najlepsze remedium na problemy pana Petersona. Tak czy siak przeprosiłem go, kiedy wyszła.

– Matka to matka – odpowiedział pan Peterson. – Na pewno miała dobre intencje.

– Też tak uważam – przyznałem – co nie zmienia faktu, że jest szalona. To ona powinna trafić na oddział psychiatryczny.

Pan Peterson wzruszył ramionami.

– Przyniosłem panu Wariacje Goldbergowskie i dodatkowe baterie.

– Dziękuję.

– Czy mogę zapytać, jak się pan dzisiaj czuje?

– Nie gorzej niż wczoraj.

– Zawsze to jakiś postęp. Chyba.

– Przysłali do mnie wczoraj psychiatrę, a on zapisał mi prozac. Rozumiesz to? Prozac! Myśli, że mam depresję.

– A nie ma pan?

– Jasne, że nie.

– Próbował się pan zabić – wytknąłem mu grzecznie.

– Tak, on też to powiedział. Najwyraźniej próba samobójcza to typowy objaw depresji i nie mieści się w racjonalnych schematach zachowań człowieka w mojej sytuacji.

– Jestem pewien, że ten psychiatra wie, co robi.

– Pokładasz w lekarzach zbyt dużą wiarę, mały. Ci ludzie zadają jedne z najgłupszych pytań, jakie kiedykolwiek słyszałem! Czy patrzę w przyszłość ponuro i bez nadziei na poprawę? Można by pomyśleć, że facetowi nie chciało się zajrzeć w moją kartę.

– Na pewno trochę pan przesadza.

– W takim razie sam to oceń. Później będzie obchód, to ktoś do nas zajrzy.

– Chce pan, żebym został?

– Czemu nie? Będziecie mogli wspólnie przedyskutować, co jest dla mnie najlepsze.

Nic nie powiedziałem, ale nie odwróciłem wzroku. Po prostu czekałem, a pan Peterson chyba się lekko zaczerwienił.

– Wiesz, że tamta dziewczyna przyszła do mnie jeszcze raz? Już po waszym wyjściu.

– Jaka dziewczyna?

– Nie zgrywaj durnia, ta obcięta od garnka.

Chwilę trwało, zanim ustaliliśmy, że chodziło mu o grzywkę Ellie.

– Więc ty i ona...

– W życiu!

– Czemu nie? Wygląda na to, że cię lubi.

– Nie wydaje mi się. I już na pewno nie w taki sposób. Z tego, co się orientuję, ona lubi tylko przygłupów. Starszych przygłupów.

– Jestem pewien, że w końcu z tego wyrośnie.

– Ta rozmowa jest dla mnie krępująca.

Pan Peterson wzruszył ramionami.

– Jak chcesz. Chodzi mi tylko o to, że jak na kogoś, kto cię nie lubi, wyglądała na wyjątkowo wkurzoną, że sprawiłem ci przykrość.

– Cała Ellie. Ona zawsze o wszystko się wkurza.

– Okej, ale tym razem wpadła w prawdziwą wściekłość. Powiedziała mi, że zachowuję się jak dupek i nie zasługuję na żadne współczucie.

– Rzeczywiście, cała Ellie – przyznałem. – Jest dość bezpośrednia.

– Tak, to prawda. Ale miała rację. Zachowałem się jak dupek.

– Owszem.

– Przepraszam.

Teraz to ja wzruszyłem ramionami.

– Musisz jednak zrozumieć, za co cię przepraszam.

– W takim razie słucham.

– Przepraszam cię za to, przez co musiałeś przejść. To musiało być straszne przeżycie.

– Było.

– Ale nie przepraszam cię za to, co zrobiłem, i nie zamierzam udawać, że jest mi przykro. Będę szczery, to nie tak miało wyglądać. Myślałem, że zaplanowałem wszystko wystarczająco dokładnie, ale nie mogłem przewidzieć, że wrócisz. I bardzo żałuję, że wróciłeś.

– Dzięki – rzuciłem. – To ci dopiero przeprosiny. Wie pan co, nawet gdybym nie wrócił, nie ma żadnej gwarancji, że i tak by pan tego nie spartolił. Pański plan był nieprzemyślany. Wziął pan tak dużo tabletek, że równie dobrze mógł je pan zwymiotować. No i ta kodeina, co pan sobie w ogóle myślał?!

– Że to najsilniejszy środek przeciwbólowy, jaki mam, i najłatwiej go przedawkować.

– To tak nie działa. Kodeina to jeden z leków, które najtrudniej przedawkować, szczególnie jeśli organizm jest do niego przyzwyczajony.

– Nie wiedziałem o tym.

– To chyba oczywiste! I dlatego powinien pan sobie wybić z głowy, że to przeze mnie znalazł się pan w obecnej sytuacji. Pański plan nie był wart funta kłaków!

– Dobra, zrozumiałem! Następnym razem lepiej się przygotuję.

Na minutę zapadła pełna napięcia cisza. W końcu rzuciłem Wariacje Goldbergowskie na łóżko i wyszedłem się przespacerować.

Doktor Bedford, psychiatra pana Petersona, był wielkim mężczyzną o dłoniach pianisty i zdumiewająco łagodnym głosie. Później pan Peterson wytłumaczył mi, że nie ma w tym absolutnie nic dziwnego, ponieważ wszyscy lekarze psychiatrii szkolą się, by mówić właśnie w taki sposób, i przed rozpoczęciem praktyki muszą opanować „głos”. Uznałem, że to prawie na pewno wyssane z palca brednie.

– Jak się pan dzisiaj czuje? – zwrócił się do pacjenta doktor Bedford.

– Po prostu cudownie – zapewnił go pan Peterson.

– To naprawdę ważne, żeby odpowiadał pan na moje pytania z całkowitą szczerością – przypomniał mu doktor Bedford.

– Mam serdecznie dość tego miejsca i chcę się stąd jak najszybciej wynieść – powiedział pan Peterson. Nie uściślił, czy chodzi mu jedynie o szpital, czy może o cały wszechświat, a doktor Bedford z nadmiernym optymizmem założył, że o to pierwsze.

– Przecież pan wie, że to w tej chwili niemożliwe. Moim zdaniem byłoby lepiej, gdyby odsunął pan od siebie tę myśl i skupił się na teraźniejszości. Zwolnimy pana, gdy poczuje się pan wystarczająco dobrze, ale na pewno nie wcześniej.

Pan Peterson zaklął głośno.

– Panie doktorze, czy pan w ogóle zaglądał do mojej karty? Wie pan, co mnie czeka w nie tak znów odległej przyszłości?

Doktor Bedford z powagą kiwnął głową.

– Tak, wiem.

– Mój wzrok bardzo się pogorszy, a potem posłuszeństwa odmówią mi nogi. W końcu nie będę mógł się poruszać o własnych siłach i utknę na wózku inwalidzkim. Nawet do sikania będę potrzebować pomocy. Nie będę mógł mówić ani połykać stałych pokarmów. Bardzo możliwe, że umrę, zachłysnąwszy się własnymi rzygami.

– Panie Peterson, rozumiem, dlaczego pan się tak czuje.

– Gdyby pan rozumiał, nie byłoby tej rozmowy. Moja przyszłość nie wygląda różowo.

– Teraz może się tak panu wydawać, ale to nie znaczy...

– Alex! – Pan Peterson odwrócił się gwałtownie w moją stronę. – Ponieważ najwyraźniej doktor Bedford ma jakiś mentalny filtr blokujący mój głos, może ty mu wyjaśnisz, że nie jestem wariatem. Podchodzę do tego dużo racjonalniej niż on.

Poczułem, że się czerwienię.

– Jestem pewien, że doktor Bedford wie, jak wykonywać swoje obowiązki.

Pan Peterson burknął gniewnie.

– Nikt nie uważa pana za wariata – ciągnął niezwykle spokojnie doktor Bedford. – Nie dlatego trafił pan na oddział i świetnie zdaje pan sobie z tego sprawę. Jest pan tutaj, ponieważ stanowi pan duże zagrożenie dla własnego życia.

– Zgadza się!  W ł a s n e g o  życia!

– Pańskie działania mają wpływ na innych ludzi, na pewno jest pan tego świadom. W ten sposób krzywdzi pan nie tylko siebie.

Doktor Bedford rzucił mi znaczące spojrzenie, a purpurowe rumieńce na mojej twarzy jeszcze bardziej pociemniały. Pan Peterson eksplodował.

– Wspaniale, po prostu, niech was szlag, cudownie! Gdy wszystko inne zawodzi, zawsze zostaje szantaż emocjonalny! Uważa pan, że powinienem się męczyć dla innych ludzi? Że mam się dzielić cierpieniem najdłużej, jak to możliwe?

Doktor Bedford odczekał jakieś pięć sekund.

– Myślę, że powinienem wrócić tu później. Niech pan trochę odpocznie.

Po tych słowach wyszedł z sali.

Znów zapadła ciężka, przytłaczająca cisza.

– No dobra, mały, skoro już tu jesteś, może łaskawie podzielisz się ze mną przemyśleniami na ten temat? Jak według ciebie to wszystko wygląda?

Problem polegał na tym, że sam nie byłem pewien swoich myśli. Pan Peterson uderzył w zbyt wiele czułych strun. Dłuższą chwilę zastanawiałem się, co powinienem powiedzieć, aż ostatecznie wzruszyłem bez przekonania ramionami.

– Myślę, że szybko pana nie wypuszczą.

Wydawało mi się, że pan Peterson ma ochotę zripostować, ale zamiast tego skinął ponuro głową. Obaj mieliśmy już dość tej kłótni.

PRZYMIERZE

– „Yossarian leżał w szpitalu z bólami wątroby, które jakoś nie mogły przerodzić się w pospolitą żółtaczkę. Lekarzy zbijało to z tropu. Gdyby to była żółtaczka, mogliby przystąpić do leczenia. Gdyby to nie była żółtaczka i bóle ustąpiłyby same, mogliby go wypisać ze szpitala. Tymczasem fakt, że było to cały czas takie ni to, ni owo, wprawiał ich w zakłopotanie”[8].

Na chwilę przerwałem lekturę.

– Czy żółtaczka to ta choroba, przy której człowiek robi się żółty?

– Jak sama nazwa wskazuje.

– No tak, ale wolałem się upewnić.

– Mały, czy możesz po prostu czytać dalej? Byłoby miło, gdybyśmy zdążyli przerobić pierwszą stronę, zanim cię stąd wyrzucą.

Kiwnąłem głową, odchrząknąłem i wróciłem do Paragrafu 22.

– „Codziennie rano przychodziło trzech energicznych, poważnych dżentelmenów, wygadanych i krótkowzrocznych, w asyście równie energicznej i poważnej siostry Duckett, jednej z pielęgniarek, które nie lubiły Yossariana. Oglądali kartę chorobową wiszącą w nogach łóżka i wypytywali go niecierpliwie o bóle. Denerwowało ich, kiedy mówił, że bóle są takie same jak dotychczas. – Nadal nie ma stolca? – pytał pułkow...”[9].

Pan Peterson podniósł gwałtownie rękę, jakby próbował zatrzymać ruch na drodze.

– Mały, błagam,  n i e  p r ó b u j  naśladować amerykańskiego akcentu...

Zamknąłem książkę, przytrzymując w środku palec, żeby zaznaczyć stronę.

– Wydawało mi się, że ten dialog będzie brzmieć dziwacznie z brytyjskim akcentem.

– To od początku brzmi dziwacznie. Trudno, będę się musiał jakoś przyzwyczaić, ale na pewno wolę brytyjski akcent od tego... czegoś!

– W mojej głowie brzmiało naprawdę nieźle.

– Tak ci się tylko zdaje. Z tym akcentem nie miałbyś czego szukać nawet w Hicksville w Alabamie!

– Och.

– Po prostu czytaj wyraźnie, bez żadnych udziwnień, i najlepiej trochę głośniej, żebym nie musiał przy każdym słowie wytężać słuchu.

– Nie chciałem stresować innych pacjentów – wyznałem.

– Inni pacjenci już są zestresowani – wytknął mi pan Peterson, zdecydowanie zbyt donośnie. – Nie sądzę, żeby odrobina literatury mogła im bardziej zaszkodzić.

Musiałem przyznać mu rację. Pan Peterson dzielił salę z dwoma pacjentami i wydawało się raczej mało prawdopodobne, by którykolwiek z nich miał zgłosić sprzeciw. Mężczyzna naprzeciwko, mniej więcej w wieku pana Petersona, cierpiał na ciężki przypadek katatonii. Nigdy się nie ruszał, nie wspominając o mówieniu. Codziennie na pół godziny przychodziła do niego kobieta, która mogła być jego żoną, lecz ani ona, ani lekarze, ani pielęgniarki nie umieli wywołać u mężczyzny żadnej reakcji – choćby poruszenia oczami, które uparcie wpatrywały się w okno. Miał założone rurki do podawania płynów i cewnik urologiczny. Nie wyobrażam sobie, w jaki sposób przyjmował pokarmy stałe. Może wcale?

Drugi mężczyzna, w łóżku obok, po przekątnej od pana Petersona, wyglądał na jakieś sto pięćdziesiąt lat. On też się nie odzywał, ale to dlatego, że wiecznie skrobał w swoim notesie, czy raczej w całym stosie notesów. Biorąc pod uwagę jego tempo, musiał zapełniać jeden notes dziennie, choć pozostawało tajemnicą, kto uzupełniał zapasy – nikt go nie odwiedzał, więc pielęgniarki albo lekarze. Może uważali, że pisanie ma na niego wpływ terapeutyczny.

– Pewnie przepisuje Wojnę i pokój – zgadywał pan Peterson. – Wersję rozszerzoną.

Sam nie czytałem Wojny i pokoju, ale domyślałem się, co miał na myśli. Wojna i pokój słynie z tego, że jest wyjątkowo długim dziełem – dwanaście razy dłuższym od Rzeźni numer pięć i ponad trzy razy dłuższym od Paragrafu 22, który również zalicza się do klasyki i który był jedyną powieścią, jakiej pan Peterson chciał słuchać w obecnym stanie umysłu.

Po paru pierwszych stronach, kiedy przestałem martwić się akcentem i złapałem rytm, doszedłem do wniosku, że chyba już rozumiem jego plan. Pierwszy rozdział Paragrafu 22 można w zasadzie uznać za paszkwil na służbę zdrowia, jako że autor niezbyt przychylnie wypowiada się na temat kwalifikacji jej przedstawicieli – i to był drugi powód, dla którego czułem się skrępowany głośnym czytaniem. Pan Peterson twierdził, że inaczej nic nie słyszy, bo przez prozac jego głowa „wydaje się pływać”, ale ja z każdym zdaniem umacniałem się w przekonaniu, że to tylko część prawdy. Chodziło też o panią Holloway – pielęgniarkę, która w tym samym czasie wykonywała jakieś rutynowe prace w sali i jej okolicach. Miałem wrażenie, że zostałem wciągnięty w małostkowy protest pana Petersona przeciwko ubezwłasnowolnieniu na oddziale psychiatrycznym.

Mimo to, nawet jeśli moje domysły były słuszne, pani Holloway nie dała się złapać na haczyk. Krzątała się po sali w milczeniu, podczas gdy ja z niechęcią wygłaszałem płomienną tyradę o niekompetencji lekarzy i bezduszności pielęgniarek. Przerwała pracę i zmarszczyła brwi dopiero wtedy, gdy dotarłem do fragmentu o Teksańczyku: „Tutaj Murzynów nie wpuszczają. Dla czarnych mają osobne miejsce”[10].

– Proszę się nie przejmować – uspokoiłem ją. – To tylko satyra.

– Powiedziałbym, że raczej cecha charakteru tego bohatera – uściślił pan Peterson.

– To prawda – zgodziłem się – ale nie wolno mi czytać z akcentem, więc może nie było to takie oczywiste.

– Wszystko jedno, co to jest – odpowiedziała pani Holloway. – Takie słowa są bardzo nie na miejscu, szczególnie na oddziale.

– Ależ są jak najbardziej na miejscu – sprzeciwił się pan Peterson.

– Nie, jeśli urażają albo denerwują innych pacjentów.

– A kto się tutaj denerwuje?! – parsknął pan Peterson, wskazując na współwięźniów. – Katatonik? Hrabia Tołstoj?

Katatonik nawet nie drgnął, a Hrabia Tołstoj smarował po swoim notesie, nie zwracając na nas uwagi. Pani Holloway oparła ręce na biodrach.

– Proszę tylko, żeby wziął pan to pod uwagę. Nie można czytać odrobinę ciszej?

Pan Peterson pokręcił głową.

– Obawiam się, że nie. Prozac chyba schrzanił mi słuch.

– Powiadomię doktora Bedforda, gdy tylko go zobaczę.

– Nie chcę oglądać doktora Bedforda. Ten człowiek nie może nic dla mnie zrobić, chyba że zamierza zrezygnować z podawania mi tego gówna.

– Mógłbym po prostu cenzurować słowa, które nie są na oddziale mile widziane – zaproponowałem. – No wie pan, mogę zamiast tego mówić: „słowo na k”, „słowo na s” i tak dalej.

– Tam nie ma żadnych słów na k! – zagrzmiał pan Peterson. – Jeszcze na to za wcześnie.

– I przy okazji za wcześnie na wszystkie inne słowa – dodała pani Holloway. – Proszę tylko o odrobinę empatii.

Podjąłem lekturę Paragrafu 22 z brytyjskim akcentem, tym razem na bieżąco modyfikując niecenzuralne wyrażenia. Na szczęście nie zdarzały się często, więc nie było to dla pana Petersona dużym utrapieniem. Zresztą możliwe, że wcale nie było utrapieniem, bo wyglądał na lekko rozbawionego. Trudno powiedzieć. Leżał nieruchomo, z zamkniętymi oczami, podczas gdy ja przedzierałem się przez rozdział pierwszy. Gdy skończyłem, nic nie powiedział, a ja po łyku dietetycznej coli uznałem, że równie dobrze mogę kontynuować.

Dopiero po rozdziale trzecim postanowiłem poruszyć temat, który już od jakiegoś czasu zaprzątał mi głowę. Chodziło o coś, o czym od kilku dni nie mieliśmy okazji pogadać – a dokładnie od czasu feralnej wizyty doktora Bedforda. Chyba unikaliśmy tej rozmowy, bo niewypowiedziany pakt, który się między nami zawiązał, wciąż był dość kruchy. Ja sam za wszelką cenę chciałem uniknąć kłótni, lecz teraz, po trzydziestu minutach, w trakcie których czytałem, a pan Peterson pozwalał odpoczywać oczom, uznałem, że nie będzie lepszej okazji.

– Panie Peterson – zacząłem ostrożnie i nagle urwałem, zdawszy sobie sprawę, że tak naprawdę nie ma dobrego sposobu, żeby to powiedzieć. W głowie przerobiłem wcześniej parę różnych wersji, ale ostatecznie zdecydowałem się na zwykłą szczerość. – Panie Peterson, moim zdaniem pan wcale nie ma depresji. To znaczy już nie.

Pan Peterson uniósł gwałtownie powieki.

– Nigdy nie miałem depresji. Przecież ci to tłumaczyłem.

– Tak, wiem.

– Depresja nigdy nie była właściwym słowem na określenie tego, co się ze mną działo. I nadal dzieje. To tylko etykietka, przyklejona mi przez jakiegoś doktorka, który ma zbyt duże kwalifikacje i zbyt mało zdrowego rozsądku.

– No ale pan cały czas... no wie pan. Gdyby pana jutro wypuścili, ciągle by pan...

Pan Peterson stracił cierpliwość do mojego bełkotu.

– Na litość boską, wykrztuś to wreszcie, mały!

– Ciągle chciałby pan umrzeć!

Pan Peterson zamknął oczy. Minęło kilka chwil, zanim odpowiedział, a gdy to w końcu zrobił, w jego głosie nie było może niechęci, ale wciąż dało się wyczuć pewną nerwowość, jakby próbował walczyć z dwoma lub trzema różnymi impulsami.

– Ja nie chcę umrzeć, mały – wyznał. – Nikt nie chce umierać, ale sam wiesz, w jakim kierunku to wszystko powoli zmierza. Moja przyszłość jest już ustalona, a jeżeli nie chcę brać się z nią za bary, zostaje mi tylko jedno wyjście.

Liczyłem przez chwilę własne oddechy, zanim odważyłem się odezwać.

– Ale pańskie życie wcale nie jest teraz takie złe. Chodzi mi o to, że są pewne rzeczy, które sprawiają panu przyjemność. Jak Paragraf 22 i piąta symfonia Schuberta w B-dur. I przecież bardzo możliwe, że obecny stan pana zdrowia utrzyma się jeszcze przez jakiś czas. Nikt nie wie, ile panu zostało. Może nawet dwa, trzy lata?

– Możliwe – odparł pan Peterson i na chwilę zamilkł. – Masz rację. Moje życie ciągle jest coś warte i niewykluczone, że za sześć miesięcy wciąż będzie. Za sześć miesięcy albo i za rok. Ale jedno jest pewne: prędzej czy później szala się przechyli i dojdzie do tego, że zacznę nienawidzić swojego życia. Co więcej, istnieje spora szansa, że wtedy już nic na to nie poradzę. Zamkną mnie w hospicjum, nie będę mógł chodzić ani mówić, a co dopiero podjąć jakiś kroków, żeby z tym skończyć. Nie potrafię się z tym pogodzić.

– A jeśli wcale nie musi tak być? – zapytałem cicho.

– Rzecz w tym, że właśnie tak będzie.

– Mógłbym się panem opiekować.

– Nie mógłbyś, mały.

– Naprawdę bym mógł. Już o tym...

– Nie mógłbyś. To by była męczarnia i dla mnie, i dla ciebie. Nikt się mną nie zajmie, nie w taki sposób, jak myślisz.

– Ale ja chcę! Dokładnie to sobie przemyślałem. Nie będę już musiał chodzić do szkoły. To znaczy odłożę naukę w...

– Mały, błagam. Zaufaj mi, wiem, o czym mówię. Nie ma takiej opcji.

Znowu musiałem przeczekać chwilę, licząc oddechy, tym razem jednak znacznie dłuższą. Nie chciałem pozwolić, by w mój głos wkradła się nerwowość.

– Na pewno jest coś, co przekona pana do zmiany zdania – rzuciłem w końcu.

– Nic mnie nie przekona – odpowiedział głosem twardym jak stal. Uświadomiłem sobie, że utknęliśmy w martwym punkcie.

– Chyba już pójdę, muszę przemyśleć parę spraw w samotności. Przyjadę jutro, ale nie wiem, co będzie potem. Mama chce, żebym od poniedziałku wrócił do szkoły.

– Twoja mama ma rację, powinieneś się uczyć.

Wzruszyłem ramionami.

– Pewnie tak. Zawsze mogę odwiedzać pana wieczorami.

Sądząc po jego minie, pan Peterson chciał mnie odwieść od tego pomysłu, ale po chwili jego twarz złagodniała. Koniec końców kiwnął tylko głową.

Następnego ranka poszedłem do Ellie pod pretekstem podziękowania jej za interwencję w sprawie pana Petersona. Właściwie to nawet nie był tak do końca pretekst – nie widziałem jej od tamtego popołudnia w szpitalu i naprawdę wydawało mi się, że powinienem podziękować. Przede wszystkim jednak potrzebowałem kogoś, z kim mógłbym podzielić się swoimi rozterkami, a moje możliwości były pod tym względem dość ograniczone. Roztrząsanie wszystkiego dziesiątki razy w odosobnieniu doprowadziło mnie do pewnych wniosków, ale wiedziałem, że utknę w martwym punkcie, jeśli nie wypowiem swoich przemyśleń na głos. Chodziło o to, że znalazłem się w impasie, jak każdy, kto natrafia na jakiś problem opierający się zwykłej logice. Oczywiście nie oczekiwałem ze strony Ellie konstruktywnych uwag.

W każdym razie było tuż po wpół do dwunastej, gdy zapukałem do drzwi mieszkania nad sklepem. Zakładałem, że to właściwa pora, żeby niepokoić kogoś w niedzielę, choć opierałem się głównie na przypuszczeniach. Ponieważ wstawałem codziennie o szóstej trzydzieści, zarówno w dni robocze, jak i w weekendy, a moja mama też była poniekąd rannym ptaszkiem, nie wiedziałem zbyt wiele o przyzwyczajeniach innych ludzi. Wydawało mi się, że wręcz przesadziłem z ostrożnością. Mimo to musiałem pukać dwa razy, zanim Ellie w końcu mi otworzyła, a wtedy stało się jasne, że choć już nie spała, to na pewno jeszcze się nie obudziła. Ubrana w czarny podkoszulek i spodenki niewiele dłuższe od majtek, cierpiała na ciężki przypadek porannego wymiętoszenia. Nie było żadną tajemnicą, że nie miała jeszcze ani czasu, ani ochoty, żeby się uczesać. Z rozmazanego tuszu pod oczami wnioskowałem, że makijaż nie jest pierwszej świeżości, a Ellie nie cieszy się, że mnie widzi. Od razu odebrało mi to całą pewność siebie.

– Ja pierdolę, Woods! – jęknęła. – O której wyciągasz ludzi z wyra?

Spojrzałem na zegarek, ale dotarło do mnie, że to prawie na pewno pytanie retoryczne.

– Myślałem, że już wstałaś – wytłumaczyłem się.

– W niedzielę nie wstaję.

– Aha.

– To czego chcesz?

– Niczego, akurat wybierałem się do szpitala i...

– Nie mogę cię podwieźć, nie mam auta. Można by sądzić, że ten twój megamózg sam to ogarnie. Skoro auto jest z twoją matką, nie może być ze mną.

– Tak, zdaję sobie z tego sprawę. Nie o to mi chodziło. Jadę autobusem i...

– Na miłość boską, Woods, tyłek mi tu zamarznie!

– Tak, widzę. Być może byłoby lepiej, gdybym przyszedł w innym terminie.

– Jak chcesz wejść, to właź.

– Nie chcę ci przeszkadzać, jeśli jeszcze nie wstałaś...

Zanim zdążyłem dotrzeć do połowy zdania, Ellie odwróciła się i ruszyła przez kuchnię do pokoju dziennego.

– Już mi przeszkadzasz, durniu. Wolałabym myśleć, że przynajmniej masz jakiś dobry powód. Zamknij za sobą drzwi, na zewnątrz jest chyba minus trzydzieści.

Był listopad, a rzeczywistą temperaturę oceniałem na osiem, dziewięć stopni Celsjusza. Coś mi jednak podpowiadało, że wspominanie o tym mija się z celem. Wszedłem do środka, zamknąłem drzwi i ściągnąłem buty.

Mimo że widziałem to mieszkanie kilka razy, odkąd wprowadziła się Ellie, pierwszy raz przyszedłem tutaj bez mamy. W tych nowych okolicznościach zrobiło na mnie odrobinę inne wrażenie. Oczywiście większość mebli stała tu od zawsze, lecz w samej atmosferze nastąpiła bardzo wyraźna zmiana. Ogólnie rzecz biorąc, mieszkanie przejęło wiele cech nowej lokatorki. Było dość czyste, ale mroczne i w wielu miejscach zabałaganione. Zasłony zatrzymywały słońce, w zlewie piętrzył się niebezpiecznie wysoki stos naczyń, a bielizna walała się dosłownie wszędzie. Jeśli mnie wzrok nie mylił, wisiała na wszystkich kaloryferach, choć Ellie zapewniła mnie, że nie jest to stały element dekoracji. Tak się po prostu złożyło, że trafiłem na dzień prania. Jak się jednak łatwo domyślić, w przypadkowym gościu ten widok i tak budził pewne zażenowanie. Po prostu nie dało się nigdzie spojrzeć, żeby kątem oka nie widzieć tych czarnych, bijących po oczach proporców.

Zauważyłem jeszcze jedną zmianę: moja klitka została przekształcony w garderobę, choć „garderoba” to chyba za dużo powiedziane. „Schowek na buty” bardziej by tutaj pasował.

– Wiesz, że kiedyś mieszkałem w tamtym pokoju? – zapytałem Ellie, gdy usiedliśmy w pokoju dziennym, zasypanym lawiną pudełek CD i zastawionym brudnymi kubkami po kawie. – W tamtej klitce. Spędziłem w niej cały rok życia.

Ellie zmarszczyła nos.

– Gdzie?

– W klitce – powtórzyłem, wskazując ręką.

– W szafie?!

– Kiedyś to był gabinet – wyjaśniłem – a później moja sypialnia, przez cały rok, kiedy mieszkaliśmy tu z mamą.

– Jezu, Woods, przecież to jest pieprzona szafa, a nie pokój!

– Miałem wtedy jedenaście lat, więc nie było aż tak źle. Mamie też nie podobał się ten pomysł, ale nie mieliśmy wyboru. Nie chodziłem wtedy do szkoły, bo nie mogłem opuszczać domu. Z powodu ostrych ataków padaczki.

Ellie pokręciła głową.

– Serio, Woods, twoje życie to jakaś popieprzona bajka. Powinieneś napisać biografię, czytelnicy posikają się z radości.

– Autobiografię – poprawiłem ją.

– Co?

– Biografia jest wtedy, kiedy opisuje się cudze życie. O sobie pisze się autobiografię.

– Spierdalaj. Chcesz coś do picia?

– A masz dietetyczną colę?

– W lodówce stoi jakaś tania cola, może być?

– Zależy. Jest w składzie cukier?

– Tak, jest cukier.

– W takim razie przyniosę sobie dietetyczną colę z dołu. Mogę pić zwyczajną, jeśli nie mam innego wyjścia, ale bez cukru. Od cukru robi mi się dziwnie i dziwnie się po nim czuję.

– Już jesteś dziwny.

Nie wiedziałem, jak na to zareagować, więc bez słowa zszedłem po schodach na parter i wyciągnąłem ze skrzynki w magazynku butelkę dietetycznej coli.

Wróciwszy, zauważyłem, że Ellie jeszcze nie zdążyła się ubrać, ale zrobiła miejsce na stoliku na mój napój i przyciszyła trochę telewizor, nastawiony na jeden z tych szmirowatych programów muzycznych, w których dziewczyny wyginają się i wiją przed kamerami, a faceci łapią za krocze i wykonują ciosy karate. Teledyski nagrywa się obecnie w taki sposób, żeby nawet orangutan zrozumiał przesłanie. Tak czy siak, Ellie chyba tego nie oglądała – jak się orientowałem, miała inny gust muzyczny. Była jednak osobą, która potrzebowała wokół siebie nieustannego zamieszania, żeby normalnie funkcjonować. Pewnie dlatego tylko ściszyła głos, zamiast po prostu wyłączyć telewizor. Kolejny czynnik, obok bielizny, który rozpraszał moją uwagę. Jeśli dodać do tego niespodziewaną przerwę w rozmowie, łatwo zrozumieć, dlaczego miałem trudności z przejściem do interesującego mnie tematu. Zamiast tego uznałem, że lepiej będzie podjąć niezobowiązującą pogawędkę.

– To ciekawe, że dwulitrowa butelka zwykłej coli zawiera około siedemdziesięciu pięciu łyżeczek cukru – zauważyłem.

Ellie spojrzała na mnie tak, jakbym wyznał, że mam palce zrośnięte błoną pławną.

– Tyle samo, co czekoladowe ciasto z polewą o średnicy dwudziestu centymetrów.

– Jasne, Woods. To najbardziej fascynująca rzecz, jaką usłyszałam, odkąd się obudziłam.

– Próbowałem tylko nawiązać rozmowę – broniłem się.

– Będziesz musiał jeszcze sporo poćwiczyć. Możemy tymczasem przejść do konkretów? Jak tam twój przyjaciel, ciągle tak samo szurnięty?

Na swój sposób Ellie bywała wyjątkowo bystra.

Dziesięć minut tłumaczyłem jej, dlaczego pan Peterson nie jest tak naprawdę szurnięty (nie w normalnym znaczeniu tego słowa), a mimo to ciągle ma skłonności samobójcze. Wyjaśniłem też, że tak długo, jak ten stan będzie się utrzymywać, na pewno nie wyjdzie ze szpitala.

– Czyli byłoby lepiej, gdyby tam został – podsumowała Ellie. – To chcesz powiedzieć?

– No właśnie nie – odparłem. – To znaczy chwilowo tak, ale na pewno nie na dłużej.

– W szpitalu są przynajmniej wykwalifikowani ludzie, którzy się nim opiekują.

– On to widzi inaczej.

Ellie wzruszyła ramionami.

– A jak ty to widzisz?

– Sam nie wiem. W mojej głowie to wszystko jest takie... mętne, jakby różne rzeczy chciały się przede mną zmaterializować, ale do końca nie mogły. Ale myślę... Cóż, na pewno patrzę na te sprawy inaczej niż tydzień temu. Wszystko się skomplikowało.

Na chwilę odpłynąłem myślami i musiałem się zastanowić, zanim podjąłem rozmowę.

– Ellie, jesteś pierwszą osobą, której o tym mówię. Pamiętasz, jak zapadłem w śpiączkę? Po tym, jak trafił mnie meteoryt?

Byłem przekonany, że Ellie jakoś to skomentuje, ale ona tylko kiwnęła głową i zapaliła papierosa.

– Kiedy po dwóch tygodniach otworzyłem oczy, ucieszyłem się, że żyję, ale jednocześnie często myślałem, że nie zauważyłbym różnicy, gdybym nie żył. Rozumiesz?

– Nie – odpowiedziała Ellie.

Jeszcze raz musiałem to sobie poukładać w głowie.

– Dobra, chodzi mi o to, że kiedy byłem w śpiączce, nie doświadczałem niczego przykrego. Nie doświadczałem w ogóle niczego. Żadnych snów, żadnej ciemności... Nawet czasu. Jeśli o mnie chodzi, te dwa tygodnie w ogóle nie istnieją. Myślę, że tak samo jest ze śmiercią. Po śmierci też nic nie ma, nawet pustki. Nie dla osoby, która jej doświadczyła.

Wypuściwszy ustami dym, Ellie powiedziała:

– Jak nie żyjesz, to po prostu nie żyjesz. Trochę to przygnębiający wniosek w niedzielny poranek, ale chyba to próbujesz mi wytłumaczyć.

– Zgadza się. Kiedy nie żyjesz, to po prostu nie żyjesz. Ja w to wierzę i wydaje mi się, że pan Peterson też w to wierzy. Jeśli to prawda, nie powinniśmy czuć się przygnębieni perspektywą śmierci, a już na pewno nie przerażeni. To znaczy z ewolucyjnego punktu widzenia śmierć na pewno jest przerażająca, ale nie z logicznego.

– Jezu, Woods, jest przerażająca, nie jest... Nie pisałam się na to, kiedy otwierałam ci drzwi. Zrób coś dla mnie: oszczędź mi tego uczonego bełkotu i wytłumacz, o co ci chodzi, w prostym, głupoodpornym języku.

– Mówię, że śmierć to najprostsza rzecz na świecie. Tylko umieranie jest okropne.

Ellie skrzywiła się i podrapała po głowie.

– Dobra, zapomnij o tym. Staram się po prostu coś ci uświadomić. Przez długi czas nie mogłem pogodzić się z myślą, że pan Peterson umrze, ale teraz... teraz coś się zmieniło. Jego śmierć nie jest już najważniejsza. Można umrzeć dobrze albo źle, ale śmierć to śmierć.

Ellie mrugała przez chwilę tępo.

– A ja nie chcę, żeby pan Peterson umarł źle – zakończyłem.

– Nie chcesz, żeby umarł na oddziale psychiatrycznym? – upewniła się Ellie.

– To tylko część problemu. Nie umiemy powiedzieć, ile zostało mu czasu. Ko wie, może nawet kilka lat? W każdym razie pan Peterson nie powinien leżeć w szpitalu dłużej niż to konieczne.

Elle nic nie powiedziała. Przez chwilę wpatrywałem się w zaciągnięte zasłony, aż raptem zdałem sobie sprawę, że nieco niżej, na kaloryferze, wisi jej bielizna. Szybko odwróciłem wzrok, żeby nie wyszło, że się na nią gapię.

– Pan Peterson powiedział, że w szpitalu wróciłaś do jego sali. No wiesz, kiedy czekałem na ciebie w samochodzie. Podobno na niego nakrzyczałaś.

– A, no tak. Słuchaj, wiem, że to twój przyjaciel i tak dalej i pewnie myślisz, że to, co zrobiłam, było okropne, bo to umierający człowiek, ale... no jakoś nie mogłam się powstrzymać. Był dla ciebie wyjątkowo wredny.

– Wiem. I zdaję sobie sprawę, co chciałaś osiągnąć. Dziękuję. Pomogło.

Ellie nie zarumieniła się – jeszcze nie widziałem, żeby Ellie kiedykolwiek się rumieniła – ale uciekła oczami i zaczęła bawić się zapalniczką. Odniosłem wrażenie, że czymś by mnie trzepnęła, gdybym tylko siedział parę metrów bliżej.

– Wiesz co, Woods – odezwała się po chwili. – W pewien sposób, cholernie dziwny sposób, przez to, jak traktuje mnie Rowena i tak dalej... czasami czuję, że jesteś dla mnie jak brat. Zupełnie porąbany i społecznie upośledzony brat, ale w końcu rodzeństwo to rodzeństwo. Właśnie w taki sposób muszę o tobie myśleć.

Tym razem to ja nie wiedziałem, co powiedzieć.

– Chodzi mi o to, że zwykle działasz mi na nerwy, a przez większość czasu nie bardzo rozumiem, co się dzieje w tym popieprzonym miejscu, które nazywasz mózgiem, ale to jeszcze nie znaczy, że nie powinnam się za tobą wstawiać, kiedy dochodzi do takich sytuacji.

Potrzebowałem trochę czasu, żeby dokopać się do komplementu ukrytego w tym zdaniu. Byłem niemal pewien, że Ellie chciała powiedzieć coś miłego, i ja w odpowiedzi powinienem zrobić dokładnie to samo. Zanim jednak zdążyłem coś wymyślić, Ellie znudziła się i odwróciła z powrotem do telewizora.

– Ellie? – rzuciłem.

– Tak?

– Podoba mi się twoja grzywka.

Tego samego wieczoru zapisałem w punktach:

1. Pan Peterson nie chce umierać  w t e j  c h w i l i.

2. Uważa jednak, że przyjdzie czas, gdy nie będzie chciał dłużej żyć.

3. Problem w tym, że wówczas będzie już fizycznie niezdolny, żeby działać zgodnie ze swoją wolą.

4. Właśnie dlatego próbował się zabić i, wypuszczony ze szpitala, będzie stanowić dla siebie zagrożenie.

5. Pan Peterson nie ma depresji. Myśli jasno i racjonalnie.

6. W liście napisał, że pragnie umrzeć w spokoju i z godnością – prawdopodobnie jak każdy człowiek.

7. Udowodnił już, że nie jest to takie proste – samobójstwo nie wydaje się ani spokojne, ani godne. Wręcz przeciwnie, jest wyjątkowo zawodne i niechlujne.

Wpatrywałem się w te punkty bardzo długo, aż w końcu dopisałem ósmy:

8. Pan Peterson chce mieć prawo do decydowania o własnym losie.

Po jakimś czasie sformułowałem punkt ósmy nieco inaczej:

8. Pan Peterson powinien mieć prawo do decydowania o własnym losie.

Była to druga najtrudniejsza rzecz, jaką kiedykolwiek musiałem napisać.

Minęły trzy, cztery dni, zanim w końcu postanowiłem omówić te „fakty” z panem Petersonem. Najpierw sam musiałem oswoić się z ich konsekwencjami, żeby być w stu procentach przygotowanym do czekającej mnie przeprawy. Wiedziałem, że na tym etapie nie ma miejsca na wahanie – musiałem przedstawić swoje argumenty bez zająknięcia i z pełnym przekonaniem. To był jedyny prawidłowy sposób działania.

Wybrałem odpowiednią chwilę, kiedy na oddziale panował spokój i nikt nam nie przeszkadzał. Mówiłem cicho, bo nie chciałem, żeby Hrabia Tołstoj lub Katatonik podsłuchiwali.

Zacząłem od poinformowania pana Petersona, że mam mu do powiedzenia kilka ważnych rzeczy i nie powinien mi przerywać, chyba że coś przekręcę. Następnie wyłożyłem mu wszystkie fakty, od jeden do siedem, mniej więcej w taki sam sposób, jak zapisałem je powyżej – w identycznych słowach i porządku, modyfikując jedynie zaimki. Okazało sie, że moje przygotowania nie poszły na marne, udało mi się wyartykułować wyliczankę spokojnie, płynnie i rzeczowo. Zdawałem sobie sprawę, że tym razem emocje nie są moim sprzymierzeńcem. Aby dalsza część rozmowy miała jakikolwiek sens, pan Peterson musiał się przekonać, że głęboko przemyślałem każdy z tych punktów i w pełni rozumiem ich znaczenie.

Tak jak przewidywałem, nie przerwał mi ani razu. Dobrze wiedziałem, kiedy się odezwie – dopiero po punkcie ósmym: „Powinien pan mieć prawo do decydowania o własnym losie”. Zakończyłem swoją wypowiedź słowami:

– Bez względu na to, jaką podejmie pan decyzję, chcę pana w niej wspierać. Jeśli nadejdzie taki czas, gdy życie przestanie dawać panu radość, pomogę je panu zakończyć.

Zależy mi, żebyście nie myśleli o panu Petersonie źle. Przysięgam, w tamtej chwili zrobił wszystko, co w jego mocy, by wybić mi ten pomysł z głowy. Moja sugestia przeraziła go, czego się zresztą spodziewałem. Tym razem jednak podjął walkę, której nie mógł wygrać, bo fakty były niepodważalne – pan Peterson potrzebował mojej pomocy. Ponadto ja miałem czas przygotować się do tej wymiany zdań, a on działał pod wpływem chwili.

Produkował się dobre dziesięć minut, ale jego linia argumentacji była słaba, pełna powtórzeń i zupełnie nieskładna. Skupił się na tym, że w ogóle nie zrozumiałem jego życzeń, niczego dobrze nie przemyślałem i tak dalej.

Czekałem cierpliwie, aż jego opór osłabnie, po czym stwierdziłem:

– Chyba powinno być jasne, że przeanalizowałem to naprawdę bardzo dokładnie. Poświęciłem na to kilka dni. Jeśli sądzi pan, że któryś z faktów nie zgadza się z rzeczywistością, proszę mnie poprawić. Jeśli ich pan nie pamięta, chętnie powtórzę.

Pan Peterson odpowiedział, że byłoby najlepiej, gdybym sam szybko o nich zapomniał, bo fakty nie mają już żadnego znaczenia.

– Teraz liczy się tylko jedno: że nie możesz mi pomóc – dodał na koniec. – W każdym razie na pewno nie w taki sposób.

Odczekałem kilka chwil, by mieć pewność, że mnie uważnie wysłucha.

– Kłopot w tym, że to nie powinna być pańska decyzja – zacząłem. – Uważa pan, że ma pan prawo decydować o własnym życiu, a ja się z tym w stu procentach zgadzam. I proszę tylko o jedno: żeby nie pozbawiał mnie pan tego samego prawa. Podjąłem decyzję na podstawie jedynej ważnej przesłanki, mianowicie własnego sumienia. Nie wybaczyłbym panu, gdyby teraz mi pan to odebrał. Jeśli naprawdę mnie pan szanuje, proszę mi pozwolić dokonać wyboru.

Nie jestem pewien, jak długo trwała cisza po tych słowach – dwie minuty, może pięć. Kilka razy wydawało się, że pan Peterson ma na końcu języka jakiś komentarz, ale z jego ust nie padło ani jedno słowo. Nie musiałem już nic mówić, każda chwila milczenia nadawała mojemu oświadczeniu mocy.

W końcu pan Peterson poprosił, żebym wyszedł. Potrzebował czasu, by wszystko sobie poukładać. Ja wszakże wiedziałem, że efekt jego przemyśleń może być tylko jeden. Zobaczyłem w jego oczach łzy – po raz pierwszy, odkąd się poznaliśmy, pan Peterson płakał.

Następnego dnia doprowadziliśmy sprawy do końca. Najpierw pan Peterson zapytał, czy rozumiem, na co się godzę, a ja przytaknąłem.

– Nie zmienię zdania – ostrzegł mnie. – Pewnego dnia uznam, że chcę odejść.

– Wiem – odparłem. – Ja tylko chcę jak najdłużej odwlekać ten moment.

– Zdajesz sobie sprawę, że skazuję się na twoją łaskę?

– Nie myślałem o tym w ten sposób.

– Ale właśnie tak powinieneś myśleć, bo takie są fakty. Nie zgodzę się na żaden układ, dopóki tego nie zrozumiesz.

– Rozumiem doskonale – zapewniłem go.

Od tej chwili nie było już odwrotu. Zawarliśmy przymierze.

FABRYKA KONOPI

Z początku sytuacja przypominała wypadek samochodowy – w jakiś sposób urzekający, ale jednocześnie wyjątkowo zagmatwany. Na pewno coś się zdarzyło, coś traumatycznego i odrobinę złowrogiego, o nieuchwytnej, trudnej do zdefiniowania naturze. Przez pewien czas nikt nie był pewien, co poszło nie tak – ani gdzie, ani nawet dlaczego – i trzeba było najpierw przekopać się przez całe zwały złomu, by dotrzeć do sedna i wskazać winnych.

W świetle brytyjskiego prawa popełniono kilka przestępstw – ten fakt udało się ustalić na samym początku i nikt nie podawał go w wątpliwość. Skoro tak, to kim była ofiara, a kim sprawca? Jak łatwo odgadnąć, to kluczowe pytanie zajmowało media przez kilka tygodni po moim „aresztowaniu” w Dover, a domysły mutowały przez kilka bardzo wyraźnych faz.

Początkowo komentatorzy prawie jednomyślnie orzekli winę pana Petersona. Ta opcja z paru powodów wydawała się pociągająca. Po pierwsze, pan Peterson nie żył i dlatego znajdował się w dość niefortunnym położeniu, gdyby chciał bronić swoich racji. Po drugie, nie miał rodziny, którą można by obrazić czy rozzłościć. Po trzecie, był z pochodzenia Amerykaninem. Po czwarte – i chyba najważniejsze – to on w tej historii wcielił się w rolę osoby dorosłej. Nawet ci, którzy uznali, że miał niezbywalne prawo zakończyć własne życie, byli przerażeni świadomością, że wciągnął w swój plan dziecko.

Ja byłem nieletni – fakt chętnie przywoływany przez wszystkie strony – w związku z czym nie dysponowałem wystarczającymi kompetencjami moralnymi, by podejmować decyzje, które przypisano mi we wstępnych ustaleniach policji. Na tym etapie znalazło się tylko dwóch opozycyjnych dziennikarzy, którzy zwrócili uwagę, że jeśli nawet nie miałem „moralnych kompetencji”, to do ich uzyskania brakowało mi zaledwie kilku miesięcy. Ale te wątpliwości szybko zakrzyczano, ponieważ oprócz mojego wieku, w grę wchodził jeszcze jeden fakt: to ja znalazłem się na pozycji tego bezbronnego. Policja scharakteryzowała mnie jako „inteligentnego, ale bardzo naiwnego i prawdopodobnie niezrównoważonego młodego człowieka”. Nie miałem ojca ani przyjaciół, a kwalifikacje mojej mamy lepiej pominąć milczeniem. No i oczywiście pojawiła się też wzmianka o „uszkodzeniu mózgu”. Nikt nawet przez moment nie wątpił, że moje zdolności oceny rzeczywistości od strony etycznej pozostawiają sporo do życzenia. Co za różnica, że to ja prowadziłem samochód aż do Zurychu? Jeśli pan Peterson nie porwał mnie w dosłownym tego słowa znaczeniu, to na pewno zmanipulował, prawdopodobnie na kilka sposobów.

Rzecz jasna to ta ostatnia informacja uchyliła bramy dla całej powodzi kolejnych spekulacji, tym razem dotyczących „szczegółowej natury” naszej przyjaźni. Od razu ustalono, że jej początki sięgają okresu, gdy miałem trzynaście lat. Wziąwszy pod uwagę, że pan Peterson przez prawie czterdzieści pozostawał w wyjątkowo szczęśliwym i zgodnym związku małżeńskim, nie istniały żadne dowody na niewłaściwe kontakty łączące go z dziećmi (czy też, żeby być precyzyjnym, jakiekolwiek kontakty z dziećmi), a także w obliczu braku wszelkich poszlak brukowce naturalną koleją rzeczy założyły, że chodziło o związek pedofilski. Nie da się zniesławić osoby martwej, dlatego zarzuty krążyły swobodnie przez parę tygodni – aż nagle bez ostrzeżenia wyczerpała się atrakcyjność tych oskarżeń i uwagę przesunięto na inne tematy. I nie chodzi bynajmniej o to, że nikt nie dysponował dowodami. Dowody, a jakże! były, tylko że hipoteza o pedofilii zwyczajnie znudziła się publice.

Na celownik wzięto nową ofiarę – tym razem klinikę w Szwajcarii, a dokładniej Herr Schäfera, jej jawnego założyciela i dyrektora. W końcu ponosił on część winy za dopuszczenie mnie do udziału w akcie wspomaganego samobójstwa. Z tego co udało się ustalić, wręcz zachęcał mnie do czynnego uczestnictwa w procedurze jego przeprowadzenia. Herr Schäfer przez kilka dni ignorował oskarżenia, aż w końcu wydał oświadczenie, w którym poinformował, że owa procedura zostałaby natychmiast wstrzymana, gdyby zaistniało jakiekolwiek podejrzenie o działanie pod przymusem lub manipulację – co oczywiście dotyczyło także mnie.

Przedstawiciele mediów nie wątpili jednak, że konieczne jest dodatkowe dochodzenie. Mój brak kompetencji moralnych został już rozpoznany i solidarnie zaakceptowany. Następny krok polegał na wykazaniu, że pan Peterson działał w oparciu o błędną ocenę sytuacji, co właściwie w dziewięćdziesięciu procentach już udowodniono. Jeśli same jego czyny nie stanowiły wystarczającego obciążenia, należy też przypomnieć, że pan Peterson spędził sześć tygodni na oddziale psychiatrycznym. Och, a także służył w Wietnamie, na wojnie, która odcisnęła na jego zdrowiu „trwałe piętno” (jakiej natury, o tym komentatorzy nie wspominali).

Odpowiedź Herr Schäfera na te zarzuty była lapidarna: szwajcarskie władze dokładnie przestudiowały zarówno dokumentację, jak i nagranie i bez cienia wątpliwości stwierdziły, że wszystkie osoby zaangażowane zachowywały się właściwie, odpowiedzialnie i były w pełni władz umysłowych. W świetle szwajcarskiego prawa nie dopuszczono się żadnego przestępstwa.

Herr Schäfer popełnił jeden błąd: wspomniał publicznie o nagraniu. Jak już być może wiecie, nagrywanie wspomaganego samobójstwa to część standardowej procedury, by dostarczyć niezbitych dowodów, że śmierć człowieka nastąpiła zgodnie z jego wolą. Jednakże prasa aż dotąd nie skojarzyła tego faktu, co nagle otworzyło ocean nowych możliwości. Zanim ktokolwiek zdążył się choćby podrapać po głowie, cały kraj już żądał od Herr Schäfera udostępnienia „taśm śmierci”, naturalnie w interesie publicznym. Ludzie mają prawo do samodzielnej oceny i tylko w taki sposób można będzie uciąć wszelkie spekulacje.

Ostateczna replika Schäfera, opublikowana w jednej z niedzielnych gazet w formie listu bez załączonego pozdrowienia i podpisu, składała się z jednego zdania: „Rozumiem, że w Wielkiej Brytanii są inne tradycje, ale w Szwajcarii nie popiera się procesów medialnych”.

Ta odpowiedź doprowadziła do małego kryzysu dyplomatycznego i stanowiła wspaniałą okazję do tego, by jeszcze przez tydzień obrzucać się błotem we wstępniakach przeróżnych gazet. Niestety, to naprawdę była ostatnia wypowiedź Herr Schäfera, który uznał, że woli wycofać się na z góry upatrzone pozycje, póki ma nad przeciwnikami przewagę.

W ten sposób mediom został tylko jeden cel: ja.

Zaczęło się bardzo niepozornie, od przypadkowych, rzucanych tu i tam pytań o moje motywy, ale stopniowo spojrzenie na sprawę ulegało kolejnym zmianom. Wszystko dlatego, że nie zachowywałem się tak, jak na ofiarę przystało. Moja reakcja emocjonalna trąciła fałszem i już wkrótce wystartował festiwal „rewelacji”: że jako dziecko byłem narażony na udział w ceremoniach okultystycznych, że w szkole zachowywałem się agresywnie i obscenicznie, a w wieku piętnastu lat dałem się wciągnąć w jakiś tajemniczy kult religijny... To, co wcześniej uznawano za społeczne nieprzystosowanie, nagle urosło do rangi zaburzeń osobowości, w związku z czym doniesienia na temat obrażeń mojego mózgu nabrały zupełnie nowego sensu. Istniała spora szansa, stwierdził ktoś, że nie odczuwałem emocji w taki sam sposób jak normalni ludzie z normalnymi mózgami.

Oczywiście po oskarżeniach o pedofilię nie dało się zamienić pana Petersona z oprawcy w ofiarę, ale na szczęście z czasem osiągnięto porozumienie co do tego, że sprawy takie jak ta wcale nie wymagają ofiary – a jeśli nawet, to na jej miejscu zawsze można postawić ogólnie pojętą moralność. W tej zupełnie nowej interpretacji wydarzeń ja i pan Peterson staliśmy się wspólnikami w zbrodni. On postanowił się zabić, a ja mu w tym pomóc, nagrodą zaś miały być pieniądze i narkotyki. Ta teoria szybko zdobywała popularność, i to jeszcze przed tym, gdy na jaw wyszły szczegóły testamentu. O tym jednak nie będę się teraz rozpisywać, może co najwyżej wspomnę coś na samym końcu. Zboczyłem jednak z tematu – wróćmy zatem do meritum.

Na każdym etapie medialnej burzy ludzie skwapliwie wytykali mi, że pomogłem panu Petersonowi umrzeć. Nazwali nasze przymierze „paktem śmierci”, choć uważam, że tak naprawdę te słowa nic nie znaczą. To po prostu hasło, które dobrze sprzedaje gazety. A nam – mnie i panu Petersonowi – nigdy nie chodziło o śmierć. Chodziło o życie. Świadomość, że istnieje jakieś wyjście i cierpienie nie przybierze tej najgorszej, niemożliwej do zniesienia formy, stanowiła jeden z głównych powodów, dla których pan Peterson mógł cieszyć się życiem dużo dłużej, niż chciałby w innych okolicznościach. Tygodnie  p o p r z e d z a j ą c e  nasz pakt wypełniały rozpacz i mrok, gdy go zawarliśmy, życie znów nabrało sensu.

Pozwólcie, że powiem wam coś na temat czasu: czas nie jest tym, za co go macie. To nie miarowe pulsowanie, bijące w tym samym rytmie dla wszystkich ludzi w każdym punkcie wszechświata. Odkrył to mniej więcej sto lat temu Einstein, zaprzęgając do tego celu swój wyjątkowo duży mózg. Sformułował równania, które udowadniają, że człowiek znajdujący się w pociągu mknącym z prędkością zbliżoną do prędkości światła inaczej postrzegałby upływ czasu niż osoba czekająca na stacji kolejowej. Na podobnej zasadzie człowiek siedzący na powierzchni Słońca stwierdziłby, że jego zegarek pracuje w innym tempie niż zegarek podróżnika lecącego przez przestrzeń kosmiczną. Czas ma różne wartości dla różnych obserwatorów w różnych okolicznościach. Einstein udowodnił tę ideę za pomocą narzędzi matematycznych, ale ja uważam, że jest ona prawdziwa nawet z subiektywnego punktu widzenia.

Wiem na przykład, że przez ostatnie szesnaście miesięcy swojego życia pan Peterson inaczej doświadczał upływu czasu. Często mówił mi, szczególnie pod koniec tego okresu, że dla niego życie zwolniło swój bieg do nieśpiesznego dryfu. Gdybym miał zgadywać, dlaczego tak się stało, powiedziałbym, że to przez charakter tego czasu – czasu, którego nie spodziewał się dostać. A może to on sam wprowadził swoją łódkę w dryf? Przypatrywał się światu ze spokojem i nigdy nie wybiegał myślami zbyt daleko w przyszłość. Wszystko było dla niego proste i uporządkowane, a kiedy człowiek toczy takie życie, czas chyba naprawdę potrafi rozciągnąć się w nieskończoność. Przyspiesza dopiero wtedy, gdy za bardzo przejmujemy się różnymi sprawami. Im więcej próbujemy zrobić naraz, tym mniej jest dla nas przychylny.

Nie znaczy to oczywiście, że pan Peterson był nieświadomy, co go czeka w przyszłości. Wciąż musiał brać pod uwagę pewne zagadnienia praktyczne, jak maile i telefony do kliniki w Szwajcarii czy gromadzenie, kopiowanie i przesyłanie dokumentacji medycznej pod pretekstem konsultacji z prywatnym specjalistą. Gdy tylko jednak przypadek pana Petersona został rozpatrzony i dostał wstępnie zielone światło, te sprawy także można było zepchnąć na bok. Tak długo, jak regularnie informował lekarzy o rozwoju choroby, jego sposób na ucieczkę z pułapki nie był zagrożony. Musiał tylko, gdy nadejdzie właściwa chwila, z niewielkim wyprzedzeniem zarezerwować termin, a tymczasem mógł się skupić na innych środkach zapobiegawczych, pomocnych szczególnie w krótkiej i nieco dalszej perspektywie.

Za radą lekarza zgłosił się do fizjoterapeuty i nauczył zestawu prostych ćwiczeń, które miały zwalczyć część postępujących problemów z chodzeniem i utrzymaniem równowagi. W jego domu zamontowano windę schodową, a do ścian w łazience i na korytarzach przytwierdzono wytrzymałe balustrady. Posiłki przywoził codzienne catering, a dwa razy w tygodniu przychodziła Litwinka o imieniu Krystyn, która sprzątała dom. W przerwach między ścieraniem mebli i odkurzaniem pili razem mnóstwo kawy, dyskutując na temat dziwactw Anglików. Co ciekawe, teraz, na skutek fizycznych ułomności, życie pana Petersona stało się dużo bogatsze pod względem towarzyskim. I nie chodzi tu tylko o odwiedziny pomocy domowej czy lekarzy.

Odkąd mieszkańcy wioski dowiedzieli się o jego chorobie, mógł liczyć na niewielką, lecz zwartą grupę cotygodniowych gości. Pani Griffith jak w zegarku, co trzy, cztery dni, przynosiła ciasta i zapiekanki. Fiona Fitton i Sophie Hayes na zmianę wpadały z przeróżnymi audiobookami i albumami muzyki klasycznej, zamawianymi przez bibliotekę Glastonbury. A ponieważ wszyscy wiedzieli właściwie wszystko na temat problemów pana Petersona, nie było powodu dłużej się z nimi kryć. Pan Peterson mówił o swojej chorobie szczerze. Jeśli zaś chodzi o temat próby samobójczej i hospitalizacji, zawsze miał gotową odpowiedź: „Wydawało mi się, że nie warto dłużej żyć, ale byłem w błędzie”. Twierdził, że chce, by ludzie zrozumieli wyjątkowo twardą logikę argumentów, które stały za jego czynami. Być może mówił to w formie żartu, nie jestem pewien. Jak na ironię teraz, kiedy już wiedział, że umrze, dużo częściej pozwalał sobie na dowcipy.

I choć w życiu pana Petersona na stałe zagościł spokój, mojej dobie zawsze brakowało co najmniej kilku godzin. Pomijam różne obowiązki, które musiałem przejąć po panu Petersonie, a były również pewne projekty długoterminowe, związane z podróżą do Szwajcarii.

W pierwszej kolejności wziąłem się do nauki języka niemieckiego. Pan Peterson twierdził, że nie muszę tego robić, bo cała kadra pracowników kliniki (i, jak podejrzewał, lwia część mieszkańców Szwajcarii) mówiła płynnie po angielsku, ale uznałem, że lepiej dmuchać na zimne. W końcu pewien poziom zrozumienia mógł się okazać pomocny, chociażby przy odczytywaniu znaków drogowych, podczas kontroli granicznej czy w hotelu. Dla własnego spokoju chciałem poznać niemiecki przynajmniej na tyle, by móc się komunikować. Sęk w tym, że w szkole wziąłem kursy z francuskiego i hiszpańskiego, głównie z powodów praktycznych, ale także estetycznych. Na naukę języka niemieckiego musiałem poświęcić przerwy.

W tym celu odszukałem Frau Kampischler, nauczycielkę niemieckiego z Asquith, i zapytałem, czy nie byłaby skłonna poświęcić swojej przerwy na lunch, żeby uczyć mnie języka. Nie była, ale skierowała mnie na kurs internetowy dla początkujących i zgodziła się udostępnić mi kilka swoich podręczników i płyt, żebym mógł dokształcać się samodzielnie.

Każdego tygodnia spędzałem pięć samotnych godzin, ucząc się, jak wymówić słówko Frühstück, jak zapytać o dojazd do Busbahnhof, jak powiedzieć urzędnikowi imigracyjnemu: Wir werden vier Tage bleiben i tak dalej. Pomijając fakt, że w niemieckim występują aż trzy osoby, czasowniki z jakiegoś powodu lubią uciekać na koniec zdania, a niektóre zrosty językowe, jak choćby Geschwindigkeitsbegrenzung (ograniczenie prędkości), osiągają monstrualne rozmiary, struktura języka okazała się podobna do angielskiego. I mimo że niemiecki nie ma najpiękniejszego akcentu na świecie, przynajmniej większość ludzi jest z nim osłuchana (kto nie oglądał Wielkiej ucieczki i Poszukiwaczy zaginionej Arki  a l b o  n i e  s ł u c h a ł  Neunundneunzig Luftballons?). Bardzo mi to ułatwiło zadanie, dzięki czemu po jakichś sześciu, ośmiu miesiącach moja znajomość języka była naprawdę niezła.

Niestety drugi cel na szwajcarskiej liście – zdanie egzaminu na prawo jazdy – nie dawał się tak łatwo zrealizować. Gdyby nie to, że jeszcze nie osiągnąłem wymaganego wieku, prawdopodobnie widniałby na pierwszej pozycji.

Nie pamiętam już, kiedy dokładnie uzgodniliśmy z panem Petersonem, że jazda samochodem do Zurychu to lepszy pomysł niż podróż samolotem, ale prawdopodobnie na początku naszych przygotowań. Nie chodziło o to, że jakoś szczególnie obawiał się awarii silnika, ataku islamskich ekstremistów czy czegoś w tym rodzaju – miał po prostu awersję do latania. Utrzymywał, że wiąże się to z poczuciem zamknięcia w ciasnej przestrzeni, wśród zbyt wielu ludzi i bez żadnych szans na ucieczkę. Taki scenariusz ostatniej podróży w ogóle do niego nie przemawiał, tym bardziej że na tym etapie jego mobilność i umiejętność utrzymania równowagi mogły być w kiepskim stanie. Obaj zgodziliśmy się, że lepiej będzie pojechać samochodem. Dzięki temu nie musieliśmy się śpieszyć – czekało nas podziwianie widoków za oknem przy akompaniamencie Schuberta i Chopina.

Pan Peterson obawiał się tylko jednego: że spędzę za kierownicą dwadzieścia cztery godziny, z czego dwanaście zupełnie sam. Czy poradzę sobie z tą sytuacją? Nie miałem bladego pojęcia, ale czułem, że właśnie tak należy postąpić. Zresztą nigdy wcześniej nie leciałem samolotem, wcale więc nie było takie pewne, że zniósłbym to lepiej. W przypadku samochodu znałem przynajmniej swoje możliwości.

Choć nie mogłem przystąpić do egzaminu przed ukończeniem siedemnastego roku życia, postanowiłem się do niego przygotować. Z powodu coraz bardziej pogarszającego się wzroku pan Peterson nie mógł mnie już instruować, kiedy jechaliśmy gdzieś razem, ale wciąż wykonywałem proste zadania, takie jak krótka wycieczka do sklepu czy parkowanie tyłem na podjeździe. Znałem od deski do deski kodeks drogowy i przynajmniej jeśli chodzi o teorię, świetnie sobie radziłem. A do tego dochodził jeszcze mój trening umysłowy.

Jak już wcześniej wspominałem, zgodnie z prawem osoba cierpiąca na padaczkę może prowadzić samochód, jeśli co najmniej od roku nie miała żadnych ataków. Ponieważ byłem przekonany, że nie potrafiłbym w tej sprawie okłamać doktora Enderby’ego, musiałem dołożyć wszelkich starań, żeby moja łódka na równej stępce dopłynęła do wyspy siedemnastych urodzin, od której dzieliło mnie kilka miesięcy rejsu. Oznaczało to, że pomimo wszystkich dodatkowych obowiązków nie mogłem zrezygnować z codziennej rutyny ćwiczeń i cykli snu. Wciąż kładłem się do łóżka najpóźniej o dwudziestej drugiej trzydzieści i wstawałem przed siódmą, żeby nie brakło mi czasu na poranną medytację i ćwiczenia uspokajające.

Na szczęście w moim wypadku taki tryb życia doskonale się sprawdził. Dzięki zdecydowanym postanowieniom przez niemal dwadzieścia miesięcy nie dostałem ani jednego napadu padaczki. Doktor Enderby był bardzo zadowolony z moich postępów. Podczas wizyty tuż przed siedemnastymi urodzinami usłyszałem, że w normalnych okolicznościach zaleciłby zmniejszenie dawki karbamazepiny, by w ciągu najbliższych dwunastu miesięcy całkowicie wyeliminować leki z terapii. Oczywiście rozumiał, że okoliczności normalne nie są, i jeśli nie czułem się gotowy – a nie czułem – to nie widział potrzeby zmiany dawkowania lekarstw.

Egzamin teoretyczny na prawo jazdy zdałem w dniu siedemnastych urodzin, a tydzień później, po kilku wieczorach intensywnych ćwiczeń i przesunięciu egzaminu na wcześniejszy termin, zaliczyłem także test praktyczny, popełniwszy tylko jeden błąd: niepotrzebnie zawahałem się przy wyprzedzaniu konia. Egzaminator stwierdził, że jazdę mam we krwi.

Jakie jeszcze zajęcia wypełniały moją dobę ponad jej standardową objętość? Na pewno możecie sobie wyobrazić większość prac, których podejmowałem się, żeby pomóc panu Petersonowi. Biegałem na pocztę; sprzątałem w te dni, kiedy nie przychodziła Krystyn; pisałem pod dyktando listy do Amnesty International i czytałem na głos – godzinę do dwóch dziennie, zwykle książki, które pan Peterson już znał, ale nie miał okazji do nich wrócić. Powiedział mi, że ma coraz mniejszą ochotę zaczynać coś nowego i woli wybierać tytuły, które według niego ja też powinienem znać. Po Paragrafie 22 sięgnęliśmy do Lotu nad kukułczym gniazdem, a później do Modlitwy za Owena. Z perspektywy czasu widzę, że pan Peterson szczególnie upodobał sobie tragikomedie. Nie mylił się jednak, uznając, że ja też polubię te powieści. Kiedy przeszło mi początkowe skrępowanie, głośne czytanie stało się jedną z niewielu czynności, w których potrafiłem zupełnie się zatracić. Drugą było doglądanie fabryki konopi, ale tego tematu raczej nie wyczerpie pojedynczy akapit. Myślę, że nie obędzie się bez kilku dodatkowych szczegółów.

Warto, abyście na początku dowiedzieli się jednej ważnej rzeczy: po hospitalizacji pana Petersona moje nastawienie do trawki zmieniło się diametralnie. Bądźmy szczerzy – nie jestem wielkim fanem substancji, które w jakikolwiek sposób wpływają na naturalne reakcje zachodzące w mózgu. Sam pomysł spożywania, palenia, wąchania, wstrzykiwania czy wkładania środków, których nie poddano potrójnie ślepej próbie, jest mi całkowicie obcy. Nie potrafię zrozumieć, czemu inni ludzie to robią, ale robią – i o to właśnie chodzi. Ludzie uprawiają też niebezpieczne sporty, jak boks, BASE jumping czy surfowanie, i tego też nie pojmuję. Nie twierdzę jednak, że z tego powodu należy komukolwiek zabraniać podobnych czynności (nie licząc, być może, boksu).

Chyba w pewnym momencie zdałem sobie sprawę – mniej więcej w tym samym czasie, gdy zrozumiałem, że pan Peterson powinien mieć prawo do decydowania o własnym życiu – że nie powinno się mówić innym ludziom, co mogą, a czego nie mogą robić z własnymi ciałami i mózgami. Fakt, że pan Peterson palił konopie w zaciszu własnego domu, nagle przestał mnie razić i już nie uważałem, żeby to było w jakikolwiek sposób niewłaściwe. Przecież nie krzywdził w ten sposób innych ludzi, a marihuana działała na niego dużo lepiej niż wszystko, co przepisywali mu lekarze. Tak przynajmniej twierdził. Oczywiście bardzo trudno ocenić obiektywną wartość tego twierdzenia, ale przecież właśnie na tym to polega: na dokonywaniu samodzielnych wyborów. Skoro pan Peterson uważał, że palenie suszonych liści marihuany znacząco wpływa na jakość jego życia, to moim obowiązkiem było go wspierać. Dość szybko stało się też jasne, że to wsparcie z konieczności przyjmie bardzo aktywną formę.

Po wyjściu ze szpitala okazało się, że schody prowadzące na strych są dla niego zbyt wąskie i strome. Był późny listopad, a ostatni raz wszedł na górę pod koniec sierpnia, gdy przeprowadził, jak mu się wtedy wydawało, ostatni zbiór. Z tego samego powodu nie posiał nowych roślin. Sądząc, że to już koniec jego botanicznej kariery, wyłączył oświetlenie, ułożył w kącie piętnastolitrowe osłony na sadzonki i zamiótł podłogę, po czym zamknął za sobą drzwi. Teraz, uznawszy, że mimo wszystko chciałby jeszcze trochę pożyć, stanął przed dylematem.

Wchodzenie na strych stanowiło wyzwanie ponad jego siły, ale przeniesienie hodowli także nie wchodziło w grę. Fabryka pana Petersona była przykładem pełnego profesjonalizmu. W ciągu trzydziestu lat uprawiania trawki udało mu się zgromadzić sporo ciężkiego, zaawansowanego technologicznie sprzętu: wysokociśnieniowe lampy sodowe w kloszach o mocy tysiąca watów – trochę podobne do tych, jakie wiszą nad stołami do snookera – które dawało się podnosić lub opuszczać odpowiednio do wysokości rośliny; osuszacz i potężny wentylator, zapewniający doskonałą cyrkulację powietrza, by liście były suche i żywiczne. W razie potrzeby istniała zatem możliwość odcięcia dopływu światła i precyzyjnej modyfikacji temperatury – kluczowe zabiegi przy optymalizacji wzrostu i regulacji cykli reprodukcyjnych.

Zresztą co z tego, że przenieślibyśmy wszystko w jakieś dostępniejsze miejsce, skoro panu Petersonowi coraz więcej problemów sprawiałyby nawet proste czynności, jak podlewanie czy przesadzanie? Krótko mówiąc, ktoś musiał przejąć stery – i oczywiście padło na mnie. Choć pan Peterson świetnie dogadywał się z Krystyn, obaj zgodnie stwierdziliśmy, że byłoby lekką przesadą prosić ją, żeby podskoczyła na strych podlać kwiatki. Poza tym, co już pewnie sami wywnioskowaliście, uprawianie konopi to nie to samo, co dbanie o ozdobne rośliny na parapecie. To wręcz zaskakująco skomplikowane przedsięwzięcie.

Instrukcja, jak krok po kroku wyhodować marihuanę (która ostatecznie wylądowała w policyjnym schowku w postaci dowodu), osiągnęła objętość czternastu stron czcionką Times New Roman rozmiar 12 z pojedynczą interlinią i obejmowała wszystkie etapy procesu produkcyjnego, od kiełkowania aż po suszenie i przechowywanie. Na moją prośbę podyktował mi ją pan Peterson. Po trzydziestu latach w biznesie uważał, że uprawianie dobrej marihuany to coś w rodzaju sztuki, choć ja nie podzielałem tego poglądu. Dla mnie ten proces był zawsze nauką – i tak jak do nauki, zapałałem do niego wielką miłością.

Nie chodziło tylko o to, że strych – dzięki tym wszystkim lampom, systemom podnośników i nieustannemu szumowi wentylatora – wyglądem i klimatem przywodził na myśl laboratorium. W rzeczywistości to po prostu  b y ł o  laboratorium, czyli idealne, sterylne środowisko, w którym mogłem modyfikować każdą zmienną, by osiągnąć prosty i przewidywalny rezultat. Wszędzie poniewierały się termometry, higrometry, wagi i centymetry pomiarowe. Stała tam też szafka pełna środków do odchlorowywania wody, ukorzeniaczy, odżywek bogatych w potas i azot czy chemikaliów do wpływania na kwaśność gleby, którą należało utrzymywać na optymalnym poziomie 6,5 pH. Ale to tylko jeden z wielu fascynujących, technicznych detali. Oprócz tego trzeba było symulować cykl świetlny, by odtworzyć warunki panujące latem i jesienią: osiemnaście godzin światła na dobę w czasie czternastomiesięcznego etapu wegetacji, a później dwanaście godzin, by wywołać ośmiotygodniowy etap reprodukcyjny. Tyle że w wypadku roślin pana Petersona reprodukcja nigdy nie była brana pod uwagę – męskie rośliny należało od razu wycinać. Powód jest prosty: niezapylone żeńskie konopie produkują kilka razy więcej żywicy, zawierającej większość kannabinoidów, psychoaktywnej substancji, która stanowiła główny cel całego przedsięwzięcia. Przynajmniej jeśli chodzi o pana Petersona.

Dla mnie głównym celem był sam proces hodowania. Doskonałe jakościowo okazy dawały mi mnóstwo satysfakcji. Po kilku miesiącach działania fabryki pan Peterson miał już po dziurki w nosie moich szczegółowych i bardzo technicznych sprawozdań z postępów w uprawie. Dwa razy udało mi się sprawić, że zasnął przy mnie z nudów (dosłownie): gdy próbowałem wyjaśnić mu równania opisujące optymalną odległość lamp od roślin, i drugi raz, kiedy przedstawiłem swoją hipotezę na temat wykorzystania innej długości fal świetlnych w procesie wegetatywnym i reprodukcyjnym konopi, co, moim zdaniem, miało związek z drogą słońca po niebie i rozproszeniem światła słonecznego w atmosferze.

W każdym razie lubię myśleć, że to naukowe podejście ostatecznie przyniosło dobre rezultaty. Nadzorowałem trzy naprawdę obfite zbiory, których jakość pan Peterson określił słowami: „więcej niż zadowalające”.

Tak, w wielkim skrócie, przez szesnaście miesięcy wyglądało moje życie. Jak widzicie, w tej codziennej gonitwie zdarzały się też okresy wytchnienia, gdy czytałem panu Petersonowi albo opiekowałem się roślinami. Mój umysł był zajęty tyloma sprawami, że czas i wszystko inne w pewnym sensie zlewały się w jedno. To jednak nie oznaczało, że zegar przestał tykać. Możliwe, że łódka pana Petersona zwolniła do spokojnego dryfu, ale dla mnie cały ten okres przypominał rozmazaną plamę. I rzeczywistość w końcu nas dopadła.

Problemy pana Petersona z mową stały się wyraźniejsze mniej więcej w październiku, choć jestem pewien, że pierwsze oznaki dawały o sobie znać dużo wcześniej. Zaczęło się od bełkotania i przeciągania zgłosek – trochę jak u osoby odurzonej, z tą różnicą, że pan Peterson się nie odurzał. To znaczy nie w takim stopniu. On sam był doskonale świadomy tego, co się dzieje: że ma trudności z artykułowaniem niektórych dźwięków, że dochodzi do „utykania” słów w gardle czy braku kontroli nad siłą głosu. Na początku były to najwyżej drobne niedogodności, które jednak z czasem piętrzyły się i pogłębiały. Po jakimś czasie zaczął narzekać, że głos „już nie należy do niego” – buntuje się i nie chce go słuchać. Problemy z mową nie szły w parze z upośledzeniem umysłu. W azylu swojej głowy pan Peterson formułował myśli z nieustającą bystrością, ale komunikacja werbalna z dnia na dzień była coraz trudniejsza.

W związku z tym postanowił się dostosować. Coraz częściej jako sposób komunikacji wybierał pismo. Wynikało to bardziej z frustracji niż skrępowania czy względów praktycznych. Pisanie wcale nie szło mu szybciej, ale czuł, że to mimo wszystko najbardziej niezawodny i satysfakcjonujący sposób wyrażania siebie. Ręka, którą pisał, nigdy nie zawiodła go tak jak głos i wydawało się, że jest dużo posłuszniejsza jego woli. Niemniej przejście z komunikacji werbalnej na pisemną nie przebiegało wcale tak gładko. Co z tego, że ręka działała jak należy, skoro musiała współpracować z oczami? Śledzenie pisma wszerz i wzdłuż kartki było dla pana Petersona bardzo czasochłonnym zajęciem. W końcu uznał, że dłużej temu nie podoła – zaczął pisać „na ślepo”, nie patrząc na to, co nabazgrał. Wszędzie nosił ze sobą długopis i notes, a kiedy miał coś do powiedzenia, starał się wyrażać zwięźle i na temat.

Umiesz rozczytać? – napisał na początku, gdy jego technika dopiero raczkowała.

– Tak, bez problemu – zapewniłem go. – Konkursu kaligrafowania raczej pan nie wygra, ale do codziennej komunikacji na pewno wystarczy.

Próby mówienia cholernie mnie męczą – dodał.

Jeśli jednak spojrzeć na sprawę z trochę szerszej perspektywy, problemy z mową były co najwyżej niedogodnością. Jeśli tylko mieliśmy wystarczający zapas czasu, wciąż potrafiliśmy toczyć normalne rozmowy. Co innego, gdyby pan Peterson całkowicie stracił możliwość porozumiewania się z ludźmi, ale obaj wiedzieliśmy, że do tego nigdy nie dojdzie.

W lutym 2011 roku było już jasne, że decydującą rolę w jego planach odegrają pogarszające się zdolności ruchowe. W tym okresie dojście do toalety czy do kuchni, żeby postawić wodę na herbatę, wydawało się zadaniem przerastającym jego siły, nawet gdy używał chodzika. Któregoś wieczoru na początku marca pan Peterson pogodził się z nieuniknionym. Wiedział już, że nie będzie w stanie dłużej wieść samodzielnie w miarę normalnego trybu życia, że przestaje być niezależny, a właśnie ten warunek wyznaczał granicę. Stała, profesjonalna opieka nigdy nie wchodziła w grę.

Chyba już czas – napisał.

A więc to by było na tyle. Nie potrafiłem wyjść ze zdumienia, z jakim spokojem i zaangażowaniem podszedłem do sprawy. Z drugiej strony, przygotowywałem się na tę chwilę od wielu, wielu miesięcy. Teraz bardziej niż kiedykolwiek pan Peterson potrzebował mojej siły i zdecydowania. Kurczowo uczepiłem się tej myśli.

Zadzwoniłem do kliniki w Szwajcarii i umówiłem spotkanie za cztery tygodnie – obaj uznaliśmy, że tyle czasu wystarczy na przygotowania. Pan Peterson musiał podejść do telefonu tylko na chwilę, by potwierdzić, że takie jest jego życzenie.

Tak oto, za pomocą jednej rozmowy telefonicznej, nadaliśmy sprawom bieg.

Żaden z nas nie spodziewał się problemów; nawet nie przeszło nam przez myśl, że coś może zakłócić wyjazd do Szwajcarii. Bo niby co? Pomijając parę nieistotnych szczegółów – wciąż nie wiedzieliśmy, co, do diabła, powiemy mojej mamie – wszystko dokładnie zaplanowaliśmy. Dokumentacja medyczna była uzupełniona i aktualna, samochód sprawdzony, opłacony i ubezpieczony na moje nazwisko, data wyjazdu ustalona. Zamierzaliśmy wymknąć się cicho i niepostrzeżenie. Właśnie tak miało to wyglądać. Ba, właśnie tak by wyglądało, gdyby nie upadek – pojedynczy incydent, który jak pierwszy klocek domina zapoczątkował cały łańcuch zdarzeń. Gdyby nie upadek, wszystko potoczyłoby się zupełnie inaczej.

UCIECZKA

Znalazła go Krystyn, o dziesiątej w kwietniowy poranek, zaledwie czterdzieści osiem godzin przed zaplanowanym wyjazdem. Pan Peterson napisał mi później, że nie ma pojęcia, co się stało, ale pewnie coś niepozornego, jak potknięcie o niewidoczną przeszkodę, zawroty głowy lub chwilowa utrata koncentracji. Chciał zamortyzować upadek lewą ręką, która praktycznie zapadła się pod ciężarem ciała, tylko odrobinę łagodząc uderzenie głową o podłogę.

Wystarczyła jedna próba, by pan Peterson stwierdził, że nie wytrzyma nacisku na lewy nadgarstek. Ponieważ zaś na prawej ręce nie był w stanie się oprzeć, żeby przewrócić się na bok albo na plecy, pozostawało mu leżeć aż do przybycia pomocy – z policzkiem przyciśniętym do zimnych, kuchennych kafli, jedną ręką wygiętą pod dziwacznym kątem i włosami sklejonymi zasychającą krwią.

Kiedy Krystyn dotarła na miejsce, zrobiła to, co w jej sytuacji zrobiłby każdy trzeźwo myślący człowiek – zadzwoniła po karetkę. Pan Peterson chciał ją powstrzymać, ale próby przekonania jej spaliły na panewce. Głównie dlatego, że przemówienie, które ćwiczył, leżąc na podłodze – że świetnie się czuje i tylko potrzebuje pomocy, by się podnieść – opuściło jego usta w postaci paru stłumionych jęków i świstów. Naturalnie nie wpłynęło to pozytywnie na pierwotną ocenę sytuacji, którą Krystyn podsumowała za pomocą pewnego litewskiego słowa, powtarzanego dziesięć, jeśli nie dwadzieścia razy z rzędu. Pan Peterson domyślał się, co znaczy to słowo.

Prześwietlenie wykazało złamanie małego palca u lewej dłoni, który należało opatrzyć i przytwierdzić szyną do palca serdecznego. Panu Petersonowi założono też dwanaście szwów na głowę, ale poza tym, stwierdzili lekarze, los nad nim czuwał. Obrażenia zakwalifikowano jako niegroźne i gdyby nie dolegało mu nic innego, prawdopodobnie zwolniono by go do domu jeszcze tego samego dnia. Jednakże ze względu na jego chorobę nikt nie chciał o tym słyszeć. Na tym etapie pan Peterson nie radził sobie z pojedynczą kulą – potrzebował obu, żeby chodzić i utrzymywać równowagę. Oczywiście największy problem stanowił nie tyle sam wypadek, co jego nieszczęśliwy termin.

Chcą mnie tu zatrzymać co najmniej dwa dni – napisał pan Peterson, kiedy dotarłem wieczorem do szpitala.

– Jeśli to prawda, możemy mieć problem ze zdążeniem na czas do kliniki – stwierdziłem, jakby nie implikowało tego wystarczająco wyraźnie samo podkreślenie. – Nie ma absolutnie  ż a d n e g o  sposobu, żeby rozważyli wcześniejszy wypis?

Twierdzą, że to zbyt ryzykowne – napisał pan Peterson. – Wydaje im się, że mogłem doznać wstrząśnienia mózgu, bo kręci mi się w głowie i nie potrafię przełykać ich parszywego żarcia.

– Przy takich objawach naprawdę może pan mieć wstrząśnienie – przyznałem.

Nie mam żadnego wstrząśnienia, czuję się tak cały czas. To tylko zwykły pretekst.

Zmarszczyłem brwi, przeczytawszy te słowa.

– Po co mieliby się posługiwać pretekstem?

2 dni? Z powodu wstrząśnienia?! To się nie trzyma kupy. Zatrzymali mnie tutaj, bo nie mogą wypuścić mnie do domu. To chyba oczywiste, spójrz tylko na mnie!

Spojrzałem na pana Petersona.

Nie mogę obciążać lewego nadgarstka. Przez to cholerne złamanie niczego nawet porządnie nie złapię! Jak niby mam stąd wyjść w ciągu dwóch dni? Jestem tu uwięziony.

Myślami już wybiegałem w przyszłość.

– Jutro rano zadzwonię do kliniki – powiedziałem. – Wytłumaczę im, jak wygląda sytuacja, i poproszę o przeniesienie spotkania na inny termin. Chyba nie jest za późno? Gdy już pana zwolnią, powinien pan być w wystarczająco dobrym stanie, żeby odbyć tę podróż.

Pan Peterson potrzebował kilku chwili, by skreślić odpowiedź na pół strony.

Alex, oni mnie stąd nie zwolnią. Nie rozumiesz? Żaden zdrowy psychicznie konował nie powie: jasne, jedź pan do domu! Będą mnie tu trzymać tak długo, aż stracę resztki władzy nad ciałem, a później przekażą mnie opiece społecznej. Trafię stąd prosto do hospicjum. Nie ma innej możliwości, żebym stąd wyszedł, no chyba że w worku na zwłoki. Zastanów się, przecież to oczywiste!

Tak, teraz też zaczynałem to rozumieć. Bez względu na otrzymywane wsparcie pan Peterson nie mógł żyć samodzielnie i żaden odpowiedzialny lekarz nie uznałby go za wystarczająco zdrowego, by zwolnić go do domu. Zwlekaliśmy aż do ostatniej chwili – być może o jeden dzień za długo?

– To oznacza... teraz albo nigdy, prawda? – rzuciłem.

Tak. Teraz albo nigdy. Nie mogę przegapić terminu wizyty.

– Spakuję samochód, będzie gotowy do drogi jutro wieczorem.

Pana Petersona złapał lekki atak kaszlu.

To akurat najłatwiejsza część. Wymyśliłeś już, co powiesz matce?

– Ciągle się zastanawiam – przyznałem.

To się pośpiesz! Coś musisz jej powiedzieć, nie możesz bez słowa zniknąć na cały tydzień.

– Wiem.

Jeśli uważasz, że poradzi sobie z prawdą, powiedz jej prawdę. Jeśli nie, skłam, że przed śmiercią chcę zobaczyć Alpy czy coś w tym rodzaju. Nieważne co, byle uwierzyła. Po powrocie do domu będziesz mieć dość czas, żeby wszystko jej wytłumaczyć.

Złapałem się za głowę i kilka razy odetchnąłem głęboko.

– Moja mama jest zbyt nieprzewidywalna – powiedziałem. – Nie wiem, czy możemy ją wtajemniczyć. Ale z drugiej strony nie umiałbym jej okłamać. Jestem w tym, oględnie mówiąc, dość kiepski, i to kiedy naprawdę dobrze mi idzie. Nie widzę żadnej bezpiecznej opcji, w mojej wyobraźni wszystkie scenariusze prowadzą do katastrofy.

Alex, wybacz, ale w tej sprawie nie mogę ci pomóc. Tym razem musisz poradzić sobie sam. Osobiście czuję, że powinieneś być z nią szczery, ale decyzja należy do ciebie. W każdym razie najważniejsze, żebyś powiedział jej cokolwiek.

Kiwnąłem głową.

W takim razie zostaje pytanie, jak się stąd wydostaniemy.

– Myślę, że nie obędzie się bez wózka.

Gdzieś na oddziale trzymają te składane. Będziesz musiał dowiedzieć się gdzie i pożyczyć jeden. Powiesz, że zabierasz mnie do toalety. Pielęgniarki nie będą protestować, że chcesz im oszczędzić tego przykrego obowiązku.

– Toaleta znajduje się po tej stronie recepcji, dalej nie dojedziemy – powiedziałem.

Najważniejsze, żebyś zdobył wózek. Potem wszystko będzie zależeć od wybrania odpowiedniej chwili.

Zmarszczywszy brwi, zamyśliłem się na chwilę.

– Wydaje mi się, że w recepcji są dyżury przez całą dobę, a już na pewno w godzinach odwiedzin. Nie wiem, czy uda nam się zabrać stąd pana w taki sposób, żeby nikt nie zauważył.

Może się uda, może nie. Tak czy siak, w pewnych porach szansa, że nas zatrzymają, powinna być mniejsza. Szczególnie jeśli prześliźniemy się cichaczem obok recepcji. Jeśli to nie wypali, spróbujemy podstępu. No i w ostateczności zostają nam szybkość i zaskoczenie.

– Szybkość? – zniżyłem głos do szeptu. – Chce pan, żebym pchał wózek do windy najszybciej, jak umiem, licząc, że się uda? Tak po prostu?

Tylko jeśli nie będzie innego wyjścia.

– I to ma być nasz plan rezerwowy?

Raczej rezerwowy plan planu rezerwowego.

– A negocjacje? Wytłumaczymy osobie w recepcji, że pobyt w szpitalu jest niezgodny z pańskimi życzeniami i z tego powodu zwalniamy się wcześniej. Wiem, że to sprzeczne z zaleceniami lekarskimi, ale chyba nie zatrzymają nas siłą?

Ty masz 17 lat, a mój mózg zamienia się w papkę – nagryzmolił pan Peterson. – Od razu nas zatrzymają, nikt się nie będzie dwa razy zastanawiać. Nasze życzenia gówno znaczą.

Skrzywiłem się i potarłem dłońmi skronie.

To naprawdę ostatnia deska ratunku, ale jak będzie trzeba, pobiegniesz. Po prostu bądź na to gotowy.

– W porządku – odpowiedziałem.

Weź moją kartę inwalidzką i zaparkuj auto jak najbliżej głównego wejścia. Gdy już znajdziemy się w samochodzie, będziemy wolni.

– Okej.

Jedź do domu odpocząć. Jutro rano idź normalnie do szkoły, szczegóły dogadamy wieczorem. W tym czasie zastanów się, kiedy będzie najlepsza pora na ucieczkę. Ja też spróbuję coś wymyślić. Aha, wychodząc, dobrze się rozejrzyj. Zerknij do recepcji i sprawdź, gdzie trzymają wózki, okej?

– Rozumiem.

Pan Peterson napisał w pośpiechu jeszcze kilka słów, po czym wyrwał pięć czy sześć ostatnich zabazgranych stron z notesu i wcisnął mi je do rąk.

Wyrzuć do śmietnika, jak wyjdziesz – brzmiały ostatnie słowa.

Fabrykę konopi rozmontowaliśmy trzy tygodnie wcześniej, tuż po ostatnim zbiorze. W schowku na rękawiczki samochodu pana Petersona czekały dwa woreczki wielkości dłoni z przesuszoną marihuaną – jeden w całości, drugi w połowie pełny. Do bagażnika załadowałem czterdzieści osiem puszek dietetycznej coli, uzupełniłem płyn do spryskiwaczy i dopompowałem wszystkie koła do dwóch atmosfer. Bak był pełny, a na tylnym siedzeniu leżała torba z ponad trzydziestoma godzinami muzyki klasycznej, od Bacha przez Beethovena aż po Bartóka. Pakując walizki, odhaczałem z listy każdy punkt. Dochodziła ósma wieczorem w czwartek, a ja byłem gotowy do wyjazdu.

Mamie powiedziałem, że jadę odwiedzić pana Petersona, którego następnego ranka wypisują ze szpitala. Zamierzałem wrócić późno i wyjść wcześnie rano, by odebrać go przed zajęciami w szkole, więc najprawdopodobniej przez najbliższe dwadzieścia cztery godziny nie będziemy się widzieć. Mama zapytała, czy może mi jakoś pomóc. Poprosiłem tylko, by zadzwoniła do szkoły i poinformowała nauczycieli, że ze względu na zaistniałą sytuację prawdopodobnie spóźnię się na zajęcia. Okazała mi tyle wsparcia, że aż robiło mi się niedobrze. Musiałem jednak trzymać się planu, teraz nie było odwrotu.

Napisałem do niej list. Nigdy wcześniej niczego nie pisałem tak długo. Zabierałem się do tego z piętnaście razy, ale zwykle mniej więcej w połowie strony zgniatałem kartkę i rzucałem na podłogę salonu pana Petersona. Kiedy w końcu udało mi się postawić kropkę po ostatnim zdaniu, przeliczyłem stosunek liczby słów do całkowitego czasu pracy i uznałem, że to prawdopodobnie najbardziej wymęczony list, jaki kiedykolwiek powstał. A teraz musiałem go tylko dostarczyć.

Dziesięć minut po wyruszeniu z podjazdu pana Petersona zaparkowałem samochód na Glastonbury High Street i na palcach podreptałem do pogrążonej w półmroku alejki, w której znajdował się sklep mamy. Tylko tam mogłem zostawić list, w domu mogłaby go zbyt szybko znaleźć. Kładąc przesyłkę na ladzie, byłem w stanie określić z dość dużą dokładnością, kiedy go otworzy – między ósmą czterdzieści a ósmą pięćdziesiąt następnego ranka. Co więcej, nie przeczyta go sama, w sklepie będzie Ellie. Ponieważ istniała spora szansa, że mama wpadnie w histerię, wydawało mi się to dość istotne.

W oknach nad sklepem paliło się światło. Wyraźnie widziałem jasną, ostrą linię, która dzieliła pionowo szybę w miejscu, gdzie zasłony nie były do końca zaciągnięte. Spodziewałem się, że zastanę Ellie w mieszkaniu. Jeśli będę cicho, myślałem, nic mi nie grozi.

Już na początku zdecydowałem, że frontowe drzwi stanowią zbyt wielkie zagrożenie – wisiały w nich dzwonki wietrzne, które robiły tyle hałasu, że można je było usłyszeć nawet przez zamknięte drzwi magazynku. Trudno powiedzieć, czy dźwięk doleciałby do mieszkania na piętrze, ale wolałem dmuchać na zimne. Podkradłem się od tyłu i rozejrzałem tuż przed niewielkim podwórkiem, na które wychodziło okno kuchenne. Wystarczyło ukradkowe spojrzenie, by stwierdzić, że w kuchni światło było zgaszone, a żaluzje podciągnięte. Moje przyzwyczajone do ciemności oczy wyłowiły słaby, brązowawy blask, uznałem jednak, że prawdopodobne pada z przedpokoju. Wiedziałem, że gdy tylko wejdę na podwórko, automatycznie zapali się lampa z czujnikiem i przez chwilę będę widoczny jak na dłoni. Cóż, nie zakładałem, że Ellie siedzi w kuchni po ciemku – na pewno znajdowała się teraz w innym pomieszczeniu. Lampa będzie się palić tylko przez minutę; musiałbym mieć ogromnego pecha, żeby akurat wtedy Ellie postanowiła wejść do kuchni.

Sześć ostrożnych kroków i już byłem przy drzwiach. Zamarłem tylko na chwilę – żeby oczy przywykły do oślepiającego blasku, który zalał podwórko – po czym wsunąłem klucz do zamka. Drzwi skrzypnęły, a zaraz potem zatrzasnęły się za mną, aż zadrżała mi ręka. To były jedne z tych ciężkich drzwi, które zawsze robią mnóstwo hałasu, ale starałem się ograniczyć go do minimum. Tłumaczyłem to sobie w ten sposób, że w mroku pustego sklepu każdy dźwięk brzmiał pewnie dużo głośniej, choć w rzeczywistości przypadkowy człowiek na pewno by go nie usłyszał, jeśli nie nasłuchiwał albo nie znajdował się akurat na schodach. Nie miałem jednak ochoty tracić czasu na czcze rozważania.

Wyciągnąłem z kieszeni latarkę, a z drugiej list i ruszyłem szybko do lady. Nie zaklejałem koperty, na wypadek gdybym chciał w ostatniej chwili wprowadzić w tekście jakieś poprawki, zanim zostawię list obok kasy. Teraz jednak, po raz ostatni rzuciwszy na niego okiem, stwierdziłem, że nic już nie mogę zmienić ani dodać. Na pełne wyjaśnienia przyjdzie jeszcze czas – wsunąłem kartkę z powrotem do koperty.

Wtedy zapaliło się światło.

Podskoczyłem, a obróciwszy się, zobaczyłem w wejściu Ellie. W uniesionej prawej ręce trzymała but na wysokim obcasie – później wyjaśniła mi, że była to najlepsza broń, jaką udało jej się znaleźć w pierwszym odruchu. Nie miała zbyt dużo czasu na reakcję, kiedy zobaczyła zapalające się światło, a później usłyszała cichy trzask zamykanych drzwi. Okazało się, że palenie papierosów w kuchennym oknie to jeden ze sposobów na, jak to ujęła, wieczorne spuszczenie pary. Niestety moje wtargnięcie przerwało ten proces i ciśnienie znów się jej podniosło.

– Jezu Chryste, Woods, posrało cię?! – wykrzyknęła. – Aleś mnie przestraszył! Co ty tu w ogóle robisz? Nie zapaliłeś światła? I dlaczego nie wszedłeś na górę jak człowiek i nie zapukałeś?

Z rozdziawioną gębą zamrugałem jak ostatni dureń. Ponieważ nie przychodziło mi do głowy nic mądrzejszego, wyciągnąłem list z koperty i wręczyłem go Ellie.

Wyjechałem za granicę, żeby pomóc panu Petersonowi umrzeć. Proszę, nie martw się o mnie.

Sądząc po ilości czasu, jaki Ellie spędziła na gapieniu się w kartkę, musiała przeczytać te dwa zdania z dziesięć razy. Usta miała otwarte, a twarz stężałą, jakby wykutą w lodzie.

– Błagam, Woods, powiedz, że to jeden z tych dowcipów, na które jestem zbyt głupia.

– Obawiam się, że to nie jest żaden dowcip. Wyjeżdżamy dziś w nocy.

Dłoń Ellie wylądowała na moim policzku z siłą pioruna, aż zadzwoniło mi w uszach. Klapnąłem na podłogę.

– Ty zasrany idioto! – zawołała Ellie. – Wiedziałam, że ten stary pryk ma nie po kolei w głowie, ale ty?! Wydawało mi się, że masz w tym swoim pokręconym mózgu przynajmniej odrobinę rozumu! Dobry Boże, Woods, coś ty sobie myślał? Rozumiem, że facet chce się zabić, ale żeby wciągać w to ciebie? Przecież to chore!

– On mnie w nic nie wciągał – odparłem beznamiętnie. – To ja go przekonałem.

Ellie wczepiła palce we włosy i zaczęła chodzić tam i z powrotem niczym zwierzę w klatce, od czasu do czasu zatrzymując się tylko na chwilę, by pokręcić głową i zakląć. Kilka razy miałem wrażenie, że znowu mnie zaatakuje, w końcu jednak przestała łazić i przysiadła obok mnie na podłodze, plecami opierając się o kontuar.

– Musisz w tej chwili zadzwonić do matki – stwierdziła kategorycznie.

– Nigdzie nie będę dzwonić.

– W takim razie zrobię to za ciebie – zagroziła.

– Ty też do niej nie zadzwonisz.

Oddała mi list.

– Wiesz co, Woods, to jest tak popierdolone, że brak mi słów.

– Nie, wcale nie jest – zaprotestowałem. – Może tak wygląda, ale w rzeczywistości nie jest. Obaj doskonale wiemy, co robimy.

– Nie macie bladego pojęcia!

Odczekałem pięć sekund i spojrzałem jej w oczy, znajdujące się kilkanaście centymetrów od moich.

– Ellie, posłuchaj. Wiem, że postępuję we właściwy sposób. Możesz mówić, co chcesz, ty czy ktokolwiek inny, ale ja na pewno nie zmienię zdania. Długo nad tym myślałem, całymi miesiącami. I nikt mnie do niczego nie zmusza.

– Jeśli to zrobisz, wdepniesz w jedno wielkie gówno.

– Możliwe, ale to bez znaczenia. Robię coś, co po prostu należy zrobić.

Ellie przewróciła z niedowierzaniem oczami.

– Jezu, Woods! Jak można być tak pewnym siebie?! Szczególnie w takiej sprawie.

Odetchnąłem parę razy głęboko. Wiedziałem, że teraz się nie zawaham. Policzek Ellie skutecznie wybił mi z głowy wszelkie wątpliwości.

– Słuchaj – zacząłem – jestem pewny siebie, bo wiem, że zostały tylko dwie możliwości: albo pan Peterson odejdzie spokojnie i bezboleśnie już za kilka dni, albo po sześciu miesiącach, a może nawet roku bezsensownego cierpienia, przywiązany do łóżka i przerażony. Nawet nie będzie mógł powiedzieć, jak bardzo się boi. Możliwe, że pod koniec życia poruszanie oczami będzie szczytem jego możliwości. Pan Peterson nie jest wariatem. Ani ja. Wybraliśmy drogę, która wydaje się przyjaźniejsza. Jeśli uważasz, że to zła decyzja, nie musisz jej wspierać. Nie musisz robić absolutnie nic, ale błagam, nie wtrącaj się. Proszę cię jako przyjaciel.

Byłem pewien, że to najbardziej przekonujący argument, jakim mogę się posłużyć, i że zrobiłem to we właściwy sposób, a mimo to Ellie zaczęła płakać. Odwróciła się ode mnie i załkała w rękaw. Ponieważ nie przewidziałem takiej możliwości, nie miałem pojęcia, jak się zachować. Delikatnie głaskałem ją po włosach, ale cały czas się trzęsła i z tego powodu bardziej przypominało to poklepywanie psa albo konia. W końcu dałem za wygraną i spróbowałem ją objąć. Oparła się o mnie głową, a po paru minutach łzy przestały płynąć. Od czasu do czasu czułem tylko lekkie drgnięcia jej ciała.

– Woods, nie wiem już, co ci powiedzieć. Jesteś pierdolonym świętym.

Odwróciła się i pocałowała mnie prosto w usta. Byłem zbyt zaskoczony, żeby zareagować i odwzajemnić pocałunek. Szczerze mówiąc, nawet nie wiedziałem, jak to się robi. Jeśli jeszcze sami na to nie wpadliście, w pewnych sferach życia jestem ciemny jak tabaka w rogu i nic nie można na to poradzić. Najbardziej zdziwiło mnie jednak, że pocałunek Ellie wcale nie wypadł niezręcznie. Na pewno nie dla mnie, ale czułem, że dla niej też nie. Oparła się z powrotem o moje ramię, jakby nic się nie wydarzyło. Nie potrafię ocenić, jak długo trwaliśmy w tej pozycji. Czułem na gorącej wardze mrowienie, a policzek palił mnie jak po użądleniu osy. Całkowicie straciłem poczucie czasu – ocknąłem się dopiero w chwili, gdy Ellie dotknęła mojej ręki, tej, w której wciąż trzymałem list.

– Jak długo tworzyłeś to arcydzieło? – zapytała.

– Sześć i pół godziny – przyznałem.

– I naprawdę zamierzasz oznajmić to mamie w taki sposób?

– Innego sobie nie wyobrażam.

– Przez ciebie znajdę się w cholernie niezręcznej sytuacji.

– Rozumiem, ale nie było to moim zamiarem.

– Wiem, że nie było.

Zastanawiałem się nad tym przez chwilę.

– Byłoby chyba lepiej, gdybyś jutro udawała zaskoczoną – zasugerowałem.

– Byłoby lepiej, gdybyś jej zaufał i powiedział prawdę.

– Przecież wcale jej nie okłamuję.

– Nie zachowuj się jak dureń – skarciła mnie Ellie. – Dobrze wiesz, o co mi chodzi.

Minęło jeszcze trochę czasu. Wpatrywałem się przenikliwie w jedną z czterocalowych kryształowych kul, które stały na półce w tylnej części pomieszczenia.

– Chyba powinienem już iść. Muszę się dostać do szpitala, zanim...

– Nie chcę tego słyszeć – wtrąciła się Ellie. – Nie zamierzam okłamywać twojej mamy bardziej, niż to konieczne, rozumiesz?

Odsunęła się ode mnie, przetarła oczy i zaczęła wygładzać włosy. Wstałem z podłogi, zakleiłem kopertę i położyłem list obok kasy.

– Zadzwonisz jutro? – rzuciła za mną, gdy ruszyłem w stronę tylnego wyjścia. – Chyba jesteś jej to winien.

Nie odpowiedziałem.

Ellie oparła ręce na biodrach.

– Będzie chciała wiedzieć, czy wszystko w porządku.

– Może zadzwonię do ciebie? Wtedy...

– Nie ma mowy, Woods, nie będę twoim pośrednikiem. Nie waż się ze mną kontaktować, jeśli najpierw nie zadzwonisz do niej.

Przygryzłem w konsternacji wargę. Jedno było pewne, przez kilka następnych dni musiałem myśleć jasno i trzeźwo, a rozmowa z mamą na pewno mi tego nie ułatwi.

– No więc? – ponagliła mnie Ellie, bo cisza zaczęła się przeciągać.

– Naprawdę muszę już iść.

Jestem pewien, że gdyby Ellie wciąż trzymała buta, rzuciłaby nim we mnie ze złością. Zamiast tego odwróciła się i bez słowa ruszyła do mieszkania. Nie goniłem jej – nie miałem czasu, a poza tym i tak niczego by to nie zmieniło.

Powietrze na dworze było wyraźnie chłodniejsze. Gdy w pośpiechu szedłem do samochodu, tylko w jednym miejscu czułem ciepło: na lewym policzku.

Trzydzieści minut później – a zarazem trzydzieści minut po umówionej godzinie – zatrzymałem się na miejscu dla niepełnosprawnych dwadzieścia metrów od wejścia do szpitala Yeovil. Możliwość zaparkowania tam wieczorem – co w ciągu dnia graniczyło z cudem – ułatwiła nam decyzję o porze wyjazdu. O tej godzinie w szpitalu panowała cisza, a w holu nie roiło się od ludzi, w związku z czym istniała spora szansa, że nie będziemy musieli długo czekać na windę. Na pewno też na oddziale przebywało mniej lekarzy – przy odrobinie szczęścia żaden. Analizując wszystkie zmienne, doszliśmy do wniosku, że ryzyko zatrzymania przez pielęgniarkę czy sanitariusza jest dużo mniejsze niż przez któregoś z lekarzy – to ci ostatni muszą na co dzień dokonywać szybkich i zdecydowanych wyborów.

Oczywiście ucieczka o tej porze wiązała się też z nieuniknionymi trudnościami. Ponieważ na korytarzu było pusto lub prawie pusto, nie mogliśmy przemknąć obok recepcji niezauważeni, a w każdym razie wydawało się to trudne. Uznaliśmy jednak z panem Petersonem, że wybór innej godziny nie dawał nam żadnej gwarancji, że cała akcja się uda. Martwiło nas raczej, że ucieczkę udaremnią fizyczne przeszkody, na przykład personel medyczny. Z tego powodu uzgodniliśmy, że wcielimy plan w życie o dwudziestej pierwszej czterdzieści pięć, kiedy pielęgniarki ruszały na ostatni obchód, by pogasić światła na salach. W recepcji zostawała wówczas tylko jedna osoba. Najpóźniej o dwudziestej pierwszej czterdzieści osiem pielęgniarki powinny już pchać stoliki na kółkach z lekami. O tej porze pan Peterson miał siedzieć w wózku, gotowy na fikcyjną wycieczkę do toalety. Plan zakładał, że wyruszamy po przejściu pielęgniarek do następnej sali, co dawało nam około dziesięciu minut przed ich powrotem do recepcji.

Wszystko to brzmiało wyjątkowo prosto, ale po wpadce z Ellie byłem uczulony na potencjalne komplikacje. Na szczęście, zmierzając na oddział, nabrałem nieco pewności siebie – wyglądało na to, że wszystko pokrywa się z naszymi założeniami. Pominąwszy samotną sprzątaczkę zamiatającą podłogę na końcu korytarza, hol był pusty. Drogi od wejścia do windy nie blokowały żadne przeszkody, a gdy wysiadłem na szóstym piętrze, z zadowoleniem odkryłem, że w korytarzu prowadzącym na oddział też nic się nie dzieje. W recepcji siedziała tylko jedna pielęgniarka, druga w sąsiednim biurze. Cisza i spokój jak w kostnicy.

Pan Peterson zaczął pisać, gdy tylko mnie zobaczył.

Spóźniłeś się.

– Zostałem na chwilę zatrzymany – odparłem krótko.

Ktoś cię uderzył?

– Tak. Ellie.

Dlaczego nie jestem zaskoczony. A co z mamą? Powiedziałeś jej?

– Wszystko załatwione – wykręciłem się od odpowiedzi.

I?

Wzruszyłem ramionami.

– Przecież przyjechałem, prawda?

Poradzi sobie z tym?

– Tak myślę. Po prostu potrzebuje trochę czasu.

Dzięki Bogu pan Peterson nie maglował mnie dłużej. Nie mieliśmy zbyt wiele czasu – został kwadrans do wieczornego obchodu.

Schowaj to do torby – napisał pan Peterson, a następnie podał mi drugą, większą kartkę, na której widniały słowa: – Na cele dobroczynne.

– Będzie panu zimno, kiedy wyjdziemy na zewnątrz – powiedziałem.

Już to omawialiśmy. Nie mogę się przebierać na wyjście do toalety, jak by to wyglądało? Koszula szpitalna musi chwilowo wystarczyć. Zarzucisz na mnie koc, kiedy będziemy w aucie.

– Chyba nie zamierza pan spędzić całej podróży do Zurychu w szpitalnej koszuli?

Staniemy na 303, wtedy się przebiorę. Odpoczywałeś?

– Udało mi się przespać rano kilka godzin. A pan?

Ja nie prowadzę auta, mój brak snu nie ma żadnego znaczenia. Co z promem?

– W samochodzie jest wydruk. Powinniśmy złapać ten o trzeciej dwadzieścia, ale gdybyśmy nie zdążyli, godzinę później odpływa następny.

Dobrze. Tylko się nie śpiesz, mamy tam dojechać w jednym kawałku. Nie zabij mnie przed przyjazdem do Szwajcarii, okej?

– Ha, ha.

Mówię serio. Jak będziesz potrzebował przerwy, to się zatrzymaj.

Kiwnąłem głową, choć w głębi duszy pragnąłem tylko tego, by przed ósmą czterdzieści następnego ranka znajdować się tak daleko od mamy, jak to możliwe.

Siedzieliśmy przez chwilę w milczeniu, aż w końcu pan Peterson podał mi kartkę.

Chyba już czas.

Spojrzałem na zegarek. Serce waliło mi jak szalone.

– Wracam za dwie minuty.

Dotarłem do recepcji w chwili, gdy zaczął się obchód. Tak jak się spodziewałem, żaden ze składanych wózków nie stał na zewnątrz – oba były wciśnięte w ciasną wnękę za biurkiem. Trudno, i tak postanowiłem, że grzecznie zwrócę się z prośbą o pomoc. Pielęgniarka, która została w recepcji, jeszcze nie podniosła głowy znad grubego stosu dokumentów, ale przecież nie było sensu podkradać wózek w sytuacji, gdy miałem uzasadniony powód, by go pożyczyć.

Podszedłem do biurka, spojrzałem na plakietkę i odezwałem się głośno:

– Przepraszam, pani Fletcher.

Jej wzrok zatrzymały się na moim lewym policzku. Wyglądała na jakieś czterdzieści pięć lat. Miała wydatne kości policzkowe i worki pod oczami, które mogły sugerować, że najchętniej zakończyłaby już swoją zmianę. Roztaczała aurę szkolnej zasadniczości, postanowiłem więc działać ostrożnie i ze skrajną uprzejmością.

– Przepraszam, że pani przeszkadzam. Zastanawiałem się, czy nie mógłbym pożyczyć wózka. Mój przyjaciel, pan Peterson z dwójki, musi iść do toalety, a jak na pewno zdaje sobie pani sprawę, jego zdolności ruchowe są mocno ograniczone. – Zabrzmiało to trochę sztywno, ale uznałem, że odrobina zakłopotania działała raczej na moją korzyść.

Pielęgniarka stukała przez chwilę końcówką długopisu o kanciastą szczękę.

– A czy to nie może zaczekać do końca obchodu, panie...

– Woods. Obawiam się, że akurat w tym wypadku nie może.

Pielęgniarka zmarszczyła nos.

– Niestety, panie Woods, pański przyjaciel nie może opuszczać łóżka bez nadzoru. Zalecenie lekarza. Nie chcielibyśmy przecież, żeby znów się przewrócił.

– Zajmuję się nim od dłuższego czasu. Gwarantuję pani, że przy mnie na pewno się nie przewróci.

Jej wzrok znów uciekł w stronę mojego policzka.

– Przepraszam, że pytam, ale czy pan się z kimś bił, panie Woods?

– Nie. Jestem pacyfistą.

– A czy ktoś pana uderzył?

– Tak. Przyjaciółka.

Pielęgniarka dała sobie spokój z dalszym drążeniem tematu. Wstała i wyciągnęła spod biurka duży pojemnik z grubej tektury w kształcie wazy.

– Być może to będzie odpowiednie na potrzeby pana Petersona?

Kaszlnąłem z zażenowaniem.

– Wydaje mi się, że chodzi o ten drugi rodzaj potrzeby.

Wyraz twarzy pielęgniarki nie zmienił się ani na jotę. Zastukała długopisem jeszcze kilka razy, aż w końcu powiedziała:

– Och, no dobrze. Weź ten wózek. Gdybyś miał jakieś problemy z sadzaniem i podnoszeniem pana Petersona, zaczekaj na pomoc pielęgniarki. Łatwo o kolejny wypadek.

Nie zwlekałem ani chwili, żeby pani Fletcher nie zdążyła się rozmyślić. Chwyciłem pierwszy z brzegu wózek i szybko wróciłem na salę pana Petersona.

– Przepraszam, ale trwało to trochę dłużej, niż się spodziewałem.

Kto siedzi w recepcji? – napisał pan Peterson.

– Pani Fletcher.

Cudownie, wiecznie naburmuszona pani Fletcher. Nie wdawaj się w dyskusję, jeśli nie będzie to absolutnie konieczne.

– Zrozumiałem. Pielęgniarki były tu z lekami?

Pan Peterson pokręcił głową. Podniósł już oparcie swojego łóżka do pozycji pionowej i teraz pośpiesznymi gestami przywoływał mnie, żebym podjechał z wózkiem. Pomimo ostrzeżeń pielęgniarki podniesienie go nie sprawiło mi żadnych trudności. Musiał się oprzeć lewą ręką na moim ramieniu, a prawą o szafkę nocną, ale kiedy już stanął, wystarczyło tylko parę kroków.

Kiedy kilka minut później na salę weszła pielęgniarka, od razu zapytała, dlaczego pan Peterson nie leży w łóżku i nie poprosił o pomoc. Co prawda kierowała pytania do mnie, ale za każdym razem czekała, aż pan Peterson sformułuje na piśmie obszerną odpowiedź. Już wcześniej ustaliliśmy, że w ramach planu będziemy jak najdłużej zwlekać, by druga pielęgniarka w tym czasie zdążyła podać lekarstwa i przejść do następnej sali. Wydawało nam się też, że wyczerpująca wymiana zdań zniechęci naszą prześladowczynię do pomocy.

– Pani Fletcher pozwoliła panu wyjść do toalety? – zapytała, kiedy pan Peterson podał jej kartkę z notatnika.

Powiedziała, że nie ma nic przeciwko. Alex mi pomoże, chłopak świetnie sobie radzi. Przed wyjściem muszę tylko wziąć kodeinę, czy mógłbym ją dostać?

Pielęgniarka bez słowa wręczyła mu plastikowy kubeczek z lekami.

Dziękuję – napisał pan Peterson.

– Za piętnaście minut kończą się godziny odwiedzin – zwróciła się do mnie, sugerując, że powinienem wracać do domu.

Po tych słowach oddaliła się razem z koleżanką, ciągnąc wózek.

Pan Peterson wyrwał kolejną kartkę.

Chodźmy. Pamiętaj, masz iść pewnym krokiem, ale bez pośpiechu. Jeśli pani F. coś powie, trzymaj się naszej historyjki.

– Jasne.

Na korytarzu skręciłem w prawo i pchnąłem wózek dość zdecydowanie, ale odpowiednio do sytuacji. Ramiona trzymałem prosto, głowę wysoko, a oczy miałem skupione na podwójnych drzwiach wyznaczających granicę oddziału. Mijając recepcję, kątem oka dostrzegłem panią Fletcher. Wciąż siedziała na swoim posterunku, pochylona nad papierami, nie byłem jednak w stanie ocenić, czy już znaleźliśmy się w zasięgu jej radaru. Cóż, najbliższe pięć sekund rozwieje wszelkie wątpliwości. Z zapartym tchem szedłem dalej. Moje dłonie tak mocno zacisnęły się na uchwytach wózka, że aż pobielały mi kłykcie. Jeden krok, dwa, trzy... Miałem wrażenie, jakby nogi nie należały do mnie, sztywne jak szczudła. Jeszcze tylko dziesięć metrów, pocieszałem się. Zostawiliśmy recepcję za plecami. W ciszy spowijającej korytarz echo moich kroków było właściwie niesłyszalne. Jeszcze kawałek i będziemy wolni.

– A panowie dokąd się wybierają? – doleciał mnie zza pleców głos pani Fletcher.

Zatrzymałem się i odwróciłem. Nie miałem innego wyjścia.

– Jeśli dobrze pamiętam, toaleta jest z tamtej strony.

– Zajęta – odparłem radośnie. – Pomyśleliśmy, że skorzystamy z tej na oddziale 6A.

Pani Fletcher zastukała długopisem o biurko.

– Toaleta na oddziale 6A jest przeznaczona dla pacjentów oddziału 6A. Jestem pewna, że pan Peterson wytrzyma jeszcze pięć minut.

Poprosiłem pana Petersona wzrokiem o pomoc, ale on już coś bazgrał w notesie. Podał mi wyrwaną w pośpiechu kartkę, a ja przekazałem ją pielęgniarce.

Pan Peterson nie wytrzyma.

– Jak sama pani widzi, to dość nagła sytuacja – starałem się ją ugłaskać.

Pani Fletcher wydęła wargi.

– Obawiam się, że to wykluczone. Pan Peterson nie może opuszczać łóżka bez fachowej pomocy. Nie pozwolę, żebyście razem włóczyli się po szpitalu, szukając wolnej toalety, szczególnie że ta na oddziale z pewnością zaspokoi pańskie potrzeby. Proszę wrócić, bardzo możliwe, że jest już wolna.

Pan Peterson skreślił wściekle kilka słów.

To jakiś idiotyzm! Idziemy do toalety. Nie pozwolę, żeby mi pani groziła jak dziecku albo inwalidzie!

Podałem pielęgniarce kolejną kartkę. Pani Fletcher przeczytała ją stosunkowo spokojnie i bez chwili zawahania podniosła opuszczane skrzydło kontuaru, żeby dołączyć do nas na korytarzu. Stanęła dokładnie między wózkiem a wyjściem, na pierwszy rzut oka gotowa osobiście zawieźć pana Petersona prosto do łóżka, jeśli będzie to konieczne.

Zamarłem niczym posąg, patrząc, jak nasz misterny plan obraca się w gruzy.

Pani Fletcher skrzyżowała ręce na piersi.

– Panie Peterson – zaczęła – rozumiem, że jest pan zdenerwowany. Mimo to ta sprawa nie podlega dyskusji. Lekarze ocenili pański stan zdrowia i przekazali pielęgniarkom wyraźne wytyczne. Nie wolno panu bez opieki opuszczać oddziału. Bardzo mi przykro, ale mamy na uwadze przede wszystkim pańskie dobro.

Alex, daj to pani Fletcher! – nagryzmolił pan Peterson. – Ponieważ nie mamy czasu, a ona najwyraźniej nie zamierza mnie wysłuchać, daję ci pełne prawo do wypowiadania się w moim imieniu. Wytłumacz jej, że wychodzimy. W tej chwili.

Przekazałem wiadomość dalej. Pani Fletcher wpatrywała się przez chwilę w kartkę, po czym wzruszyła ramionami.

– Przykro mi, ale nic nie rozumiem. To pismo jest nieczytelne.

– Pan Peterson napisał, że mam się wypowiadać w jego imieniu – wyjaśniłem – bo ma już serdecznie dość rozmowy z kimś, kogo nie obchodzi jego zdanie.

Pielęgniarka zmarszczyła brwi w grymasie, który podpowiedział mi, że posunąłem się o krok za daleko. Mimo to mówiłem dalej, nie bacząc na konsekwencje.

– Wychodzimy. Pan Peterson nie chce tu dłużej przebywać, wypisuje się ze szpitala.

Głos pani Fletcher był zimny i zdecydowany.

– Nie, to zwyczajnie niemożliwe. W tym stanie nigdzie nie wolno mu wychodzić.

– Obawiam się, że nie pani będzie o tym decydować – odparłem. – Ostateczne zdanie należy do pana Petersona. Proszę przynieść niezbędne dokumenty.

– Młody człowieku, nie mam pojęcia, w co próbujesz ze mną pogrywać, ale chyba nie zdajesz sobie sprawy z powagi sytuacji! Pan Peterson nigdzie się nie wybiera. Nie wolno mi go zwolnić bez upoważnienia lekarza.

Przez kilka mrożących krew w żyłach chwil patrzyliśmy sobie prosto w oczy. Pan Peterson znów podał mi kartkę.

Powiedz jej, żeby zadzwoniła po tego lekarza.

– To znaczy? – polecenie pana Petersona odbiegało od ustalonego scenariusza.

Każ jej zadzwonić po lekarza! Musi wrócić za biurko. Gdy tylko zejdzie nam z drogi, wychodzimy ze szpitala.

Zmiąłem kartkę i wcisnąłem do kieszeni spodni.

– Pan Peterson chce, żeby zadzwoniła pani po lekarza.

– Słucham?

– Proszę zadzwonić po lekarza. Natychmiast.

– Panie Woods, mam już tego po dziurki w nosie. Tylko nagłe przypadki wymagają...

– To  j e s t  nagły przypadek. Przez panią pan Peterson czuje się zestresowany. Twierdzi pani, że nie wolno mu wyjść bez pozwolenia lekarza, więc chcemy do niego zadzwonić.

Pani Fletcher zamknęła oczy i wypuściła powietrze przez zaciśnięte zęby.

– Proszę zabrać pana Petersona na salę. Zapewniam, że lekarz porozmawia z nim przy pierwszej nadarzającej się okazji.

Patrzyłem pielęgniarce w twarz przez jakieś pięć sekund, po czym cofnąłem się o parę kroków i przesunąłem wózek pana Petersona pod samo biurko recepcji. Następnie ostentacyjnie wcisnąłem stopą hamulec.

– Nigdzie się stąd nie ruszamy. Proszę zadzwonić i spytać, kiedy możemy spodziewać się lekarza. Jeśli odpowiedź nas usatysfakcjonuje, odwiozę pana Petersona do łóżka.

Przez chwilę miałem wrażenie, że pani Fletcher zamieni się w słup soli. Co prawda nie zakładaliśmy tego w naszym planie, ale zaczynałem podejrzewać, że będę ją musiał staranować.

Wtedy jednak, zupełnie niespodziewanie, rozplotła ręce i okręciła się na pięcie.

– Dobrze. – Znów podniosła blat kontuaru i wróciwszy za biurko, podniosła słuchawkę. – Mogę już teraz powiedzieć panom, co zdecyduje lekarz, ale skoro i tak nie chcecie słuchać... – wstukała czterocyfrowy numer wewnętrzny, a ja, ukryty częściowo przed jej wzrokiem, zwolniłem hamulec. – Dzień dobry, Fletcher z 6B. Proszę do telefonu...

Rzuciłem się do ucieczki.

Podwójne drzwi zatrzymały nas na trzy paniczne uderzenia serca. Przyspieszyłem po brawurowym zakręcie, gnając na złamanie karku w kierunku wind. Gwałtowne hamowanie prawie wyrwało mi ręce ze stawów. Minąłem drzwi windy o dwa metry, a panem Petersonem szarpnęło niebezpiecznie w wózku. Poczułem, jak uchwyt wbija mi się w żebra, ale nie miałem czasu na złapanie oddechu. Cofnąłem się i chyba z sześć, siedem razy wdusiłem gorączkowo przycisk windy. Męki oczekiwania, aż kabina pokona pięć pięter, uśmierzył widok jej pustego wnętrza. Kiedy znaleźliśmy się w środku, a ja wybrałem przycisk parteru, usłyszałem przez szum krwi w uszach stukot pośpiesznych kroków. Odwróciwszy się, ujrzałem, jak w coraz węższej szczelinie drzwi pojawia się pielęgniarka, a razem z nią tyczkowaty portier. Skąd wziął się tu jej pachołek? Wszystko jedno, ważne, że nie zdążyli. Winda dotarła do celu, a ja wystrzeliłem z niej jak rakieta. W zasadzie niepotrzebnie, bo hol wciąż świecił pustkami, a gdyby nawet nie świecił, szaleńczy bieg raczej by mi nie pomógł. Nie mogłem się jednak powstrzymać. Moje żyły wypełniała adrenalina, a tętnice pompowały do mózgu i kończyn tyle tlenu, że nie potrafiłbym zwolnić. Prawdopodobnie żaden ratownik medyczny nigdy nie wjechał z pacjentem do szpitala tak szybko, jak ja go opuściłem. Niczym kierowca rajdowy zakręciłem o sto osiemdziesiąt stopni na podjazd dla wózków, minąłem w biegu zdumionego mężczyznę, który wyszedł na papierosa, i gwałtownie zahamowałem dwadzieścia metrów dalej, w odległości pół metra od przednich drzwi pasażera naszego samochodu.

Nie było żadnej rozmowy, żadnego wahania. Pan Peterson wydawał się lekki jak piórko, kiedy przenosiłem go do auta. Odruchowo złożyłem wózek i rzuciłem na tylne siedzenie. Trzy minuty później wyjechałem z ronda na dwupasmową drogę, prowadzącą na stację benzynową Tesco, gdzie osłaniał nas rząd wysokich drzew.

Zatrzymałem się i włączyłem wewnętrzne oświetlenie. Za bardzo drżały mi ręce, by teraz prowadzić.

Pan Peterson podał mi karteczkę.

Świetnie sobie poradziłeś. Jestem z ciebie dumny.

Przetarłem oczy i wziąłem chyba z dziesięć głębokich wdechów.

– Nie wiem, co mnie napadło z tym wózkiem, chciałem go zostawić na parkingu. Będę musiał go zwrócić, kiedy już wszystko załatwimy. Jakoś tak głupio okradać służbę zdrowia.

Pan Peterson zaczął wydawać dziwaczne, charczące odgłosy. Trochę trwało, zanim się zorientowałem, że ten odgłos to śmiech i jeszcze dłużej, zanim dotarło do mnie, że ja też się śmieję. I to nie tak, jak po usłyszeniu dowcipu, ale głośnym, histerycznym, hienim rechotem, który wstrząsał całym moim ciałem, aż po policzkach pociekły mi łzy. Potrzebowałem sporo czasu, żeby się uspokoić i przeczytać kolejną wiadomość pana Petersona.

Wszystko w porządku?

– Jasne.

Świetnie. W takim razie ruszajmy w drogę.

Zapaliłem silnik i skręciłem na drogę. Dziesięć minut później byliśmy na A303 i pędziliśmy przez ciemną noc w kierunku Dover.

CZĄSTKI ELEMENTARNE

Zjechaliśmy z promu w Calais o godzinie szóstej miejscowego czasu, kiedy słońce zaczynało rozjaśniać wschodni horyzont, a port opuściliśmy kilka minut później, minąwszy bez żadnych przeszkód bramkę odprawy celnej. Dopiero sto pięćdziesiąt kilometrów dalej postanowiliśmy zatrzymać się na śniadanie w pobliżu Saint-Quentin.

Kanał La Manche był wyjątkowo spokojny, a sama podróż nieszczególnie pasjonująca. Kiedy wreszcie znaleźliśmy się na promie, dał o sobie znać brak snu pana Petersona. Zostawiłem go drzemiącego w wózku na dolnym pokładzie, w jakimś ustronnym kąciku, a sam wszedłem na górny, odkryty pokład. Pierwszy raz w życiu płynąłem łodzią i pierwszy raz wyjechałem z domu dalej niż do Londynu. Następne półtorej godziny spędziłem na dziobie, patrząc, jak w dole faluje czarna woda, a po niebie wspinają się gwiazdy. Byłem praktycznie sam, większość pozostałych pasażerów znajdowała się na niższym pokładzie. Nic mnie nie rozpraszało, towarzyszyły mi tylko szum morza i niespieszna wędrówka nieba.

Ponieważ na górnym pokładzie nie było zbyt wiele źródeł światła, widziałem szeroki, srebrny łuk Drogi Mlecznej, który materializował się po stronie rufy w gwiazdozbiorze Kasjopei, ciągnął nad moją głową i opadał na południe, w stronę Strzelca. Saturn przesuwał się w dół po sterburcie, w konstelacji Panny, a po dziobowej stronie bakburty, w gwiazdozbiorze Ryb, wznosiła się Wenus. Płaski horyzont nadawał niebu nieznaną mi dotąd symetrię i harmonię. Sprawił, że przez chwilę myślałem o mamie – na pewno miała jakąś własną teorię na temat tego, co się tam właśnie w górze działo. Ale była to tylko zbłąkana myśl, która na chwilę pojawiła się w mojej głowie i zaraz potem rozwiała jak mgła. Przez większość czasu nie myślałem o niczym i po prostu patrzyłem, pozwalając, by mój umysł dryfował od jednego wrażenia do drugiego, niczym motyl złapany w prąd ciepłego, letniego powietrza.

Zawędrowałem w ten sposób w ciekawe miejsca. Nie zastanawiałem się nad tym, co wydarzy się w najbliższej przyszłości, a wszystko to, co zdarzyło się wcześniej – w sklepie mamy i szpitalu – szybko przyjmowało postać niewyraźnego snu. Tylko teraźniejszość wydawała się realna. Adrenalina wyzwolona podczas ucieczki zdążyła wywietrzeć z organizmu, ale w jakiś sposób oczyściła go, sprawiając, że czułem się skupiony i absolutnie spokojny. W każdym razie tak brzmiała moja hipoteza. Wypiłem też osiem puszek dietetycznej coli, odkąd wyjechaliśmy z Yeovil, i nie lekceważyłem możliwości, że ten czynnik także odgrywał znaczącą rolę, jeśli chodzi o kondycję mojego umysłu. Nie chciało mi się spać, a przede wszystkim nie zakładałem, że przed Zurychem będę się musiał zatrzymywać na drzemkę.

Trudno mi to wyjaśnić, bo wolałbym się nie posługiwać słowami mamy, ale najprościej będzie chyba powiedzieć, że dowiezienie pana Petersona do Szwajcarii stanowiło moje zadanie – przyjąwszy je, wiedziałem, że podołam mu bez względu na okoliczności. Jeśli to oznaczało, że będę musiał jechać ponad tysiąc kilometrów bez snu, to trudno. Pojechałbym nawet do Chin, Nowej Zelandii albo na ciemną stronę Księżyca. Znałem nasz cel i zamierzałem zrobić wszystko, żeby udało nam się go osiągnąć. Tak po prostu.

Nie byłem zmęczony, kiedy opuściliśmy port ani wtedy, gdy zjechaliśmy z trasy przy Saint-Quentin. Co nie zmienia faktu, że umierałem z głodu. W barze przy stacji benzynowej pochłonąłem pięć pain au chocolat i popiłem jeszcze jedną dietetyczną colą, a panu Petersonowi udało się zjeść rogalika, maczając go w kawie (spożywanie suchych pokarmów sprawiało mu sporo trudności). Później usiadł w samochodzie i przy otwartych drzwiach palił skręta z marihuany, a ja znalazłem ustronny pagórek, gdzie mogłem pomedytować. Trawa była wilgotna, ale owinąłem się kocem, żeby nie zmarznąć. Szum ruchu drogowego wyznaczał rytm dla mojego oddechu, który wznosił się i opadał, by po chwili stopić z nicością.

Całą trasę aż do granicy ze Szwajcarią pokonaliśmy w takim samym rytmie – jechaliśmy dziewięćdziesięciominutowymi odcinkami po sto pięćdziesiąt kilometrów, zatrzymując się przy stacjach benzynowych i w miasteczkach, żebym mógł rozprostować nogi, a pan Peterson zapalić. Podczas tej dziesięciogodzinnej podróży przez Europę palił dużo więcej niż zazwyczaj. Twierdził, że to przez mój ostatni zbiór – że „nie chciałby zmarnować tak dobrego, delikatnego towaru”. Ja jednak miałem wrażenie, że chodzi o coś więcej. Nie mogłem w żaden sposób sprawdzić, czy pan Peterson odczuwa ból, odkąd opuściliśmy szpital, ale na pewno był narażony na pewne fizyczne niedogodności. Upadek porządnie nim wstrząsnął, a kolejne dwa dni w szpitalnym łóżku, jak się okazało, też miały swoje konsekwencje. Wydawało się, że nawet tak krótki okres bezruchu przyspieszył degradację mięśni i połączeń nerwowych. Cierpiał z powodu sztywności i skurczów, z którymi nie mógł sobie poradzić – nawet wyciągnięcie nóg z samochodu podczas postoju kosztowało go sporo wysiłku.

Dlatego, pomimo głęboko zakorzenionego poczucia winy, uznałem kradzież wózka za zbawienny pomysł. Pan Peterson zaakceptował praktyczne argumenty, które przemawiały za jego używaniem. Woziłem go w nim do toalet na stacjach benzynowych, dzięki czemu podróż przez kraj przebiegała szybko i sprawnie.

Tereny uprawne w północnej części Francji były bardziej rozległe, ale poza tym podobne do tych na południu Anglii. Gdyby nie znaki drogowe, punkty poboru opłat i ruch prawostronny, nie zauważyłbym różnicy. Krajobraz zaczął się zmieniać, kiedy wjechaliśmy na obszar usiany winnicami w głębi lądu. W okolicy Lunéville, gdzie zatrzymaliśmy się na lunch, wszelkie podobieństwa do Anglii gdzieś się rozmyły, a gdy urządziliśmy postój w Saint-Louis kawałek na zachód od szwajcarskiej granicy, różnice były już na tyle ewidentne, że postanowiłem w końcu zadzwonić do mamy.

Naprawdę nie wiem, co mógłbym powiedzieć wam o tej rozmowie. Nie wypadła najlepiej. Poza tym nie mam chyba zbyt wiele do dodania.

Była piętnasta czasu miejscowego – czternasta czasu letniego w Anglii – i chociaż wydawało się, że pięć godzin to naprawdę duży margines bezpieczeństwa, by mama mogła przeczytać list i oswoić się z jego zawartością, moja strategia chyba nie podziałała. Od momentu, gdy się odezwałem, aż do końca rozmowy cały czas płakała. Udało jej się wymamrotać tylko kilka niewyraźnych zdań. Często powtarzała: „Och, Alex...”. Zapytała, gdzie jestem, i obiecała, że nie spotka mnie nic złego, jeśli tylko natychmiast zawrócę. Nie byłem pewien, co chciała przez to powiedzieć – zresztą już wcześniej zdecydowałem, że nie mogę jej nic zdradzić. Zapewniłem ją, że wszystko jest okej i że wrócę pod koniec przyszłego tygodnia, ale w niczym mi to nie pomogło i nie załagodziło sytuacji. W właściwie tylko ją pogorszyło. W końcu, odczekawszy kilka minut, żeby sprawdzić, czy strumień łez kiedyś się wyczerpie, zapytałem, czy mógłbym porozmawiać z Ellie, ale mama raczej mnie nie słyszała.

– Chyba powinienem porozmawiać z Ellie – powtórzyłem. – Dasz mi ją?

Mama wciąż płakała.

Rozłączyłem się. Co mogłem zrobić?

Po południu przekroczyliśmy granicę, a jakąś godzinę później dotarliśmy do Zurychu. Szwajcarzy wydawali się rozsądnymi kierowcami – na ulicach panował nieśpieszny ruch, dzięki czemu miałem dużo czasu, by rozglądać się za charakterystycznymi punktami i nazwami ulic. Starałem się zorientować w mojej mentalnej mapie, która, co musicie wiedzieć, była naprawdę szczegółowa. Przed wyjazdem stwierdziłem, że poznanie na pamięć planu miasta może się okazać pomocne. Realizacja tego projektu zajęła mi poprzedni miesiąc. Spędziłem kilka wieczorów i lunchów, ucząc się na głos z mapy Michelin rozbudowanych nazw ulic, takich jak Pfingstweidstrasse, Seebahnstrasse czy Alfred-Escher-Strasse. Później przyswoiłem sobie rozkład dzielnic i ich podział na mniejsze jednostki administracyjne, co również kosztowało mnie kilka wieczorów i lunchów. Główne dzielnice były ponumerowane (było ich dwanaście) i dzieliły miasto na dwie połowy, wcinające się w wystający cypel Jeziora Zuryskiego. W centralnej części znajdowała się dzielnica numer jeden, Altstadt, a wokół niej niczym ślimak, zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara, rozchodziły się pozostałe. Uznałem to podejście do planowania przestrzennego za krzepiąco praktyczne. Zresztą z tego, co ustaliłem w sieci, Szwajcarzy byli krzepiąco praktycznymi ludźmi. Słynęli z długiej historii neutralności w trakcie kolejnych wojen – woleli się w tym czasie oddawać konstruktywnym zajęciom, takim jak nauka, bezpieczna bankowość i produkcja niezwykle dokładnych zegarków.

W każdym razie – mimo że znajomość mapy Michelin szybko pozwoliła mi się odnaleźć na lokalnych drogach – doszedłem do wniosku, że przesadziłem z przygotowaniami. Jeśli jeszcze tego nie wiecie, Zurych jest bardzo charakterystycznym miastem. Leży w naturalnym zagłębieniu uformowanym przez koryto rzeki Limmat i ma kształt pękatego mostu albo szerokiej podkowy, z północnym cyplem jeziora tworzącym wgłębienie. Rzeka Limmat przecina wzdłuż Altstadt, płynąc z południa na północ, i dzieli miasto na niemal symetryczne połowy. Zaledwie trzydzieści kilometrów dalej, na południe od ujścia rzeki, wyrastają Alpy. Dzięki wszystkim tym naturalnym drogowskazom poruszanie się po Zurychu nie sprawia żadnego kłopotu – a przynajmniej tak wynika z mojego doświadczenia.

Ponadto do hotelu poleconego przez doktora Schäfera dojazd był naprawdę dogodny. Większość hoteli w Zurychu stoi przy rzece Limmat, w centrum miasta, ale nasz, zlokalizowany w dzielnicy ósmej, znajdował się przy Utoquai, głównej drodze biegnącej wzdłuż północno-wschodniego brzegu jeziora. Herr Schäfer dysponował długą listą miejsc, w których można się zatrzymać, w dodatku odpowiednich do potrzeb i portfeli klientów. Trzeba przyznać, że miał naprawdę spore doświadczenie w kwaterowaniu cudzoziemców, którzy przyjeżdżali do Szwajcarii umrzeć.

Wymagania pana Petersona były raczej niewygórowane. Wymieniłem je w mailu, który wysłałem mniej więcej miesiąc wcześniej, niedługo po ustaleniu daty spotkania. Zależało mu na hotelu w stosunkowo cichym, spokojnym miejscu, z dobrymi połączeniami komunikacyjnymi, zewnętrznym parkingiem i udogodnieniami dla niepełnosprawnych. Jego pokój miał być przestronny i funkcjonalny, z poręczami w łazience i przynajmniej jednym solidnym krzesłem z wysokim oparciem. Ponadto pan Peterson powiedział mi, że nie pogniewa się na pokój z balkonem i nie chce zatrzymywać się w jednym z tych miejsc, „gdzie człowiek jedzie, żeby czekać na śmierć”.

Jeśli potrafisz sformułować to lepiej, droga wolna – napisał.

Niestety nie potrafiłem, a poza tym doszedłem do wniosku, że lepiej wyrazić jego życzenia w sposób bezpośredni i szczery, zamiast prowokować drobne nieporozumienia. Przepisałem więc wszystko dosłownie, a kiedy dotarliśmy do celu, musiałem stwierdzić, że prośby pana Petersona zostały spełnione (chociaż akurat w tej dziedzinie brakowało mi doświadczenia). Nigdy wcześniej nie zatrzymywałem się w żadnym hotelu, oglądałem je wyłącznie na filmach, dlatego trudno mi było ocenić, jak miałby wyglądać taki, w którym oczekuje się na śmierć. Z całą pewnością mogę stwierdzić tylko tyle, że nasz hotel prezentował się wspaniale. Z ulicy wchodziło się do przestronnego holu z wysokim sklepieniem, kolumnami i podłogą z marmuru lub bardzo przekonującego substytutu. Na grubym kontuarze z czarnego, wypolerowanego drewna stał złoty znak, na którym wygrawerowano w trzech językach:

Empfang / Reception / Réception

Pomyślałem, że przynajmniej jedno z tych tłumaczeń jest prawdopodobnie zbędne.

– Guten Tag, mein Herr – zwróciłem się do recepcjonisty płynnym niemieckim. – Wir haben zwei Zimmer reserviert. Der Name ist Peterson.

Recepcjonista był niedużym, schludnym mężczyzną w garniturze i spodniach bez kantów. Na jego twarzy pojawił się profesjonalny uśmiech. Odpowiedział mi w języku angielskim, niemal całkowicie pozbawionym obcych naleciałości:

– Ach tak, pan Peterson. Witamy w hotelu Seeufer i życzymy panu udanego pobytu.

– Ich bin nicht Herr Peterson – poprawiłem go. – Herr Peterson ist der Mann im Stuhl.

Recepcjonista kiwnął głową.

– Oczywiście. Bardzo przepraszam za pomyłkę.

– Das macht nichts. Können Sie uns mit unserem Gepäck helfen?

Recepcjonista wzdrygnął się nerwowo.

– Oczywiście. Zaraz zajmie się panami jeden z naszych bagażowych. W tym czasie poprosiłbym o wypełnienie kilku formularzy, jeśli to nie problem.

– Ja. Das wird kein Problem sein.

Ten dziwny językowy ping-pong trwał jeszcze przez chwilę. Niechęć recepcjonisty do mówienia po niemiecku złożyłem na karb tajemniczych aspektów hotelarskiej etykiety, która nie była mi zbyt dobrze znana. Za lekko nerwowe zachowanie winę prawdopodobnie ponosił mój akcent rodem z filmów wojennych, być może nieco zbyt ekspresywny. Mimo to rozmowę uznałem za satysfakcjonującą, bo przynajmniej udało mi się dogadać.

Znajdujący się na pierwszym piętrze pokój pana Petersona był naprawdę duży. Balkon i wysokie, zwieńczone łukami okna wychodziły na zachód, w kierunku jeziora. Teraz, czyli późnym popołudniem, pomieszczenie dosłownie tonęło w blasku słońca – jak niektóre reklamy samochodowe, tak prześwietlone, że aż rażą w oczy. Potrzebowałem kilku minut, żeby oczy mogły przywyknąć, po czym rozejrzałem się dokoła. Moje pierwsze wrażenie było takie, że wystrój jak najbardziej powinien sprostać oczekiwaniom pana Petersona. Były tam dwa solidne, wysokie krzesła, a także jedna z tych dziwacznych kanap o krótkich pękatych nogach i tylko jednym oparciu. Wolna przestrzeń między meblami zapewniała do nich swobodny dostęp, a z boku stały dwie lampy na metalowych stojakach. Na jednej ze ścian wisiał obraz przedstawiający nienaturalnie wysoką i szczupłą kobietę, palącą długi i cienki papieros, a naprzeciwko lustro stworzone z pięciu symetrycznych, szklanych paneli – czterech bocznych trapezów i pięciokąta w środku. Z jakichś powodów przyszło mi do głowy, że właśnie takie lustro mogłoby zawisnąć w Twierdzy Odosobnienia, kryjówce Supermana. Pozostałe dekoracje też przestrzegały zasad symetrii, a efekt ogólny wydawał się zarówno nowoczesny, jak i klasyczny. Nawet chromowane poręcze w łazience wyglądały jak rzeźbione antyki.

O cholera – napisał pan Peterson.

– Nie wygląda mi to raczej na miejsce, do którego przyjeżdża się, żeby umrzeć – zaryzykowałem stwierdzenie.

O nie, na pewno nie.

– Jeśli mam być szczery, uważam, że Herr Schäfer świetnie wywiązał się z obietnicy.

Facet musi mieć wyjątkowe poczucie humoru.

Mój pokój (standardowy, choć uważam, że nazewnictwo jest w tym wypadku kwestią wyłącznie umowną) był mniejszy od pokoju pana Petersona i znajdował się po drugiej stronie korytarza. Nie miał balkonu ani widoku na jezioro, ale poza tym nie dopatrzyłem się znaczących różnic. Mogłem się za to cieszyć jednym z tych wielkich, wygodnych, jaskrawoczerwonych foteli, przestronną łazienką i biurkiem z ciemnego drewna, przy którym stała lampka. Oprócz tego w skład wyposażenia wchodziły: staromodny telefon z widełkami i okrągłą tarczą, dwudziestoośmiocalowy, ścienny telewizor LCD z mnóstwem programów w języku niemieckim, francuskim i włoskim (oraz MTV, CNN i BBC News), a także miniaturowa lodówka ukryta w środkowej szafce biurka, pod sejfem. W środku chłodziła się butelka wina o pojemności 0,25 litra, którą przeniosłem do szafy, żeby zrobić miejsce na sześć puszek dietetycznej coli.

Była mniej więcej dwudziesta druga trzydzieści czasu środkowoeuropejskiego, kiedy po kolacji zostałem w pokoju sam i postanowiłem zadzwonić do Ellie. Powitała mnie w typowy dla siebie sposób:

– Ja pierdolę, Woods! Mówiłam, żebyś do mnie nie dzwonił.

– Mówiłaś, że mam nie dzwonić, dopóki nie porozmawiam z mamą – wytknąłem jej – a już z nią rozmawiałem.

– Coś o tym wiem. Musiałam trzymać ją za rękę przez cały ten zasrany koszmar.

– Mówiłem ci, że dzwonienie do mamy to głupi pomysł.

– Dzwonienie?! Przychodzi mi do głowy coś dużo głupszego. Wiesz, że wyszła dopiero godzinę temu? Tyle czasu potrzebowała, żeby się pozbierać. Nie otworzyła dziś sklepu!

Dałem sobie chwilę na przetrawienie tej wiadomości. W pewnym sensie brzmiała ona dużo bardziej obciążająco od pięciu minut nieustannego płaczu, którego musiałem wysłuchać. W ciągu ostatnich siedmiu lat mama zamykała sklep dokładnie zero razy, a wcześniej trzeba było uderzenia meteorytu, żeby wzięła sobie wolne.

– Nie mogła nawet porozmawiać z kartami – dodała Ellie. – Próbowała, ale nie chciały jej słuchać.

Nie wiedziałem, jak to skomentować, dlatego milczałem.

– Woods? Jesteś tam jeszcze? Znowu zamierzasz rozłączyć się bez słowa?

– Myślałem, że nie chcesz ze mną rozmawiać – burknąłem.

– Tego nie mówiłam, więc zamknij gębę i słuchaj. Wydarzyło się coś jeszcze, o czym powinieneś wiedzieć. Była u nas policja.

– Policja?

– Przyszli parę godzin temu, zadawali mnóstwo pytań. Wygląda na to, że wdepnąłeś w niezłe gówno.

Mój umysł wykonał dziwny, niezdarny taniec.

– Zadzwoniła na policję?

– Kto?

– Moja mama.

– Nie bądź kretynem. – Miałem dziwne wrażenie, że po drugiej stronie słuchawki Ellie przewróciła oczami. – Twoja mama nigdzie nie dzwoniła, to chyba jasne! Naprawdę ją o to podejrzewałeś?

– Sam nie wiem.

– Nie wiesz? No to masz problem, koleś. Czasem zachowujesz się jak pieprzony idiota!

– Tak, zdaję sobie z tego sprawę.

– Na policję zadzwonili ze szpitala w Yeovil.

– Co mówili policjanci?

– A jak ci się wydaje? Pytali o twój „stan umysłowy”. Chcieli wiedzieć, gdzie możesz jechać albo co planujesz. Kazali twojej mamie pokazać ten głupi liścik.

– Pokazać liścik?

– Przestaniesz mnie przedrzeźniać?! I nie przerywaj, kiedy do ciebie mówię. Zabrali ten list jako dowód w sprawie. Ponoć twój dobór słów budzi poważny niepokój.

– Na nic lepszego nie udało mi się wpaść.

– Zdaję sobie sprawę. Twoja mama też to prędzej czy później zajarzy, ale ktoś, kto cię nie zna... Jezu, Woods, przecież to brzmi tak, jakby to pisał sam Hannibal Lecter! O pewnych sprawach lepiej nie wypowiadać się chłodno i na luzie.

– Dobrze wiesz, że nie pisałem tego chłodno i na luzie – zaprotestowałem.

– Ja to wiem, ale policja już nie. Uważają, że nie masz uczuć. Pytali, czy jesteś człowiekiem, któremu da się przemówić do rozsądku. Chcą nadać w telewizji apel, no wiesz, jak wtedy, gdy ktoś ucieka z miejsca wypadku albo jakiś zboczeniec porywa dziecko. Prosili twoją mamę, żeby wystąpiła w programie informacyjnym i błagała cię o powrót.

– Jak myślisz, zrobi to?

– Nie wiem. W tej chwili chyba nawet ona sama nie wie. Ale nawet jeśli tego nie zrobi, policja i tak coś zorganizuje. Wiesz, jacy oni są. Tacy sami jak lekarze w szpitalach, chronią tylko własne tyłki, żeby nie narazić się na oskarżenia, że siedzą z założonymi rękami.

Musiałem to sobie przemyśleć.

– Nie masz nic przeciwko, żebym zadzwonił znów jutro?

– Nawet się nie waż nie zadzwonić – zagroziła mi Ellie. – Jeśli nie zamierzasz gadać z matką, będziesz musiał gadać z kimś innym.

Nagle po drugiej stronie linii zapadła cisza. Ellie zakończyła rozmowę telefoniczną tak samo jak każdą inną. Błyskawicznie i bez uprzedzenia.

W tej samej chwili zdałem sobie sprawę, że jestem wyczerpany. Z jakiegoś powodu czterdzieści godzin na nogach nie wyssało ze mnie całej energii życiowej stopniowo – zmęczenie dopadło mnie nagle, w jednej chwili obezwładniając całe ciało. Resztkami sił odłożyłem słuchawkę na widełki, po czym zasnąłem w ubraniu na łóżku. Nie miałem żadnych snów.

Następnego ranka, tak jak zostało wcześniej ustalone, Herr Schäfer spotkał się z nami o dziesiątej w hotelowym barze. Wytłumaczył później, że taką ma politykę – w dniach poprzedzających zabieg stara się spotkać z każdym pacjentem. Odkąd zaczął pracować w tym fachu jakieś dwanaście lat temu, pomógł umrzeć tysiąc stu czterdziestu siedmiu pacjentom z zagranicy (pan Peterson miał być tysiąc sto czterdziestym ósmym). Przez cały ten okres nie widział się tylko z tymi, którzy wyraźnie sobie tego nie życzyli.

Pierwsze, co pomyślałem na jego widok, to że jest dużo większy, niż sobie wyobrażałem. Był wysokim i potężnie zbudowanym mężczyzną w wieku, który oceniałem na sześćdziesiąt lat. Nosił okulary w grubej oprawie, miał siwe włosy i ciemne, poważne oczy. Ich wyraz nie zmieniał się nawet wtedy, gdy rozmawialiśmy o rzeczach błahych. Na spotkanie przyszedł w grafitowym garniturze i granatowym krawacie, a jego uścisk dłoni stanowił idealne odbicie mojego – silne, zdecydowane dwa potrząśnięcia z nieprzerwanym kontaktem wzrokowym. Kiedy się odezwał, jego angielski był swobodny i płynny, choć sposób formułowania zdań dość osobliwy, a akcent wyraźniejszy niż u recepcjonisty. Wydłużał niektóre głoski „w”, a większości „s” rozpoczynających słowo towarzyszyło coś w rodzaju bzyczenia, przez co „samobójstwo” brzmiało bardziej jak „zamobójstwo”. Możecie spróbować wyobrazić sobie te dźwięki, jeśli bardzo wam zależy, ale ja, ze względu na troskę o klarowność przekazu, nie będę zapisywał ich fonetycznie.

Pomijając uprzejme Guten Morgen, nie rozmawiałem z Herr Schäferem po niemiecku. Radziłem sobie całkiem nieźle z tematami, które wcześniej miałem okazję przerobić – gorzej, gdy trzeba było improwizować. Co więcej, internetowy kursy językowy, na którym bazowałem, nie poruszał zagadnień omawianych przez Herr Schäfera.

– Mam nadzieję, że obaj panowie są zadowoleni z hotelu? – odezwał się Herr Schäfer, gdy po przywitaniu usiedliśmy na krzesłach.

Pan Peterson kiwnął głową.

– Pan Peterson ma trudności z mówieniem – wytłumaczyłem. – Z powodu choroby nie umie długo utrzymać kontaktu wzrokowego, dlatego woli komunikować się na piśmie.

Herr Schäfer uśmiechnął się uspokajająco.

– To nie jest żaden problem. Trzeba komunikować się tak, jak panu najwygodniej.

Dziękuję – napisał pan Peterson. – Hotel bardzo mi się podoba.

Herr Schäfer skinął w zamyśleniu głową.

– Nie jest to hotel, z którego najczęściej korzystam, ale i tak to jeden z moich ulubionych. Uznałem, że dobrze spełni pana wymagania. Uważam, że wystrój art déco jest zarazem elegancki i wielce praktyczny.

Jak się okazało, art déco było nazwą tego niespotykanego, modernistycznego stylu, w którym umeblowano pokoje. Herr Schäfer drążył jeszcze przez chwilę temat, opowiadając, że hotel powstał w 1919 roku i przez lata stanowił ulubione miejsce spotkań zuryskich intelektualistów. W latach trzydziestych kilka razy zatrzymywał się w nim James Joyce, który nie mieszkał już wtedy w Zurychu, ale często przyjeżdżał na wizyty do swojego optyka. Wcześniej, od 1915 do 1917 roku, rezydował praktycznie tuż za rogiem, w mieszkaniach na Kreuzstrasse i Seefeldstrasse. Odparłem, że słyszałem o Jamesie Joysie, ale tylko dzięki kwarkom – cząstkom elementarnym nazwanym tak od słowa pojawiającego się w książce Finneganów tren. Odniosłem wrażenie, że ta informacja sprawiła Herr Schäferowi wielką przyjemność.

– Teraz jednak myślę, że czas zająć się bieżącymi sprawami – rzucił, kończąc tym samym krótką dygresję. – Pierwsze spotkanie z lekarzem jest umówione dzisiaj na godzinę osiemnastą, a następne jutro na dziewiętnastą. Mam nadzieję, że ta zwłoka nie będzie kłopotem. Wiem, że dla niektórych to jest trudna sytuacja, ale prawo wymaga, żeby między wizytami była odpowiednia przerwa.

Nigdzie się nam nie śpieszy – napisał pan Peterson.

Herr Schäfer uśmiechnął się, choć jego oczy wciąż były ponure.

– Na pewno pan rozumie, że ten wymóg to rodzaj zabezpieczenia. Tylko lekarz może przepisać panu środek, który zakończy pańskie życie, dlatego musi być pewien, że naprawdę takie jest pańskie życzenie i że jest ku temu dobry powód.

Czy lekarz może uznać, że w moim wypadku nie ma dobrych powodów? – zapytał pan Peterson.

– Nie wydaje mi się – odparł Herr Schäfer. – Doktor Reinhardt zaznajomiła się z historią pańskiej choroby, a to bardzo wyrozumiała i współczująca kobieta. Będzie się chciała jedynie upewnić, że rozumie pan decyzję, którą pan podejmuje, i poświęcił pan tej decyzji wystarczająco dużo namysłu. Proszę też pamiętać, że w każdej chwili może pan zmienić zdanie. Nigdy nie jest za późno, żeby zawrócić z drogi, którą się obrało.

Dziękuję – napisał pan Peterson. – Jestem już zdecydowany.

Herr Schäfer kiwnął głową.

– Tak, oczywiście. Ale rozumie pan, dlaczego musimy rozwiać w tej kwestii wszelkie wątpliwości. Z tego powodu będzie pan musiał odpowiadać na podobne pytania jeszcze wiele razy, dzisiaj, jutro i pojutrze.

Rozumiem. A później, kiedy lekarz zgodzi się przepisać środek?

– Będziemy mogli przystąpić do procedury dzień później. Podpisze pan upoważnienie, na podstawie którego nasz pracownik zrealizuje receptę, a następnie wszystkim się zajmiemy. Mamy bardzo wygodny prywatny domek tuż za miastem, gdzie będą panu towarzyszyć dwie osoby. Jedyne, w czym nie mogą pomóc, to samo zażycie środka. Oczywiście będą obecni, ale to pan musi wykonać ostatni krok, który zakończy pańskie życie. Sam zdecyduje pan, kiedy to zrobić. Nikt nie będzie pana ponaglać ani w żaden sposób wywierać presji.

A co z Alexem?

– Alex może być z panem przez cały czas, jeśli obaj tego chcecie. Z naszego doświadczenia wynika, że zazwyczaj obecność rodziny i przyjaciół w tych ostatnich chwilach bardzo pomaga, nie tylko umierającemu, ale wszystkim. Powtarzam jednak, że to pan decyduje.

Chodziło mi o to, co będzie z Alexem później, po zabiegu.

– Nasz personel właściwie się nim zajmie, w tym zakresie także mamy duże doświadczenie. Podczas całego procesu, jak już wspomniałem, obecne są dwie osoby, dlatego jedna może zostać z rodziną, a druga zająć się kwestiami praktycznymi. Tak jak w wypadku każdego wspomaganego samobójstwa, skontaktujemy się z koronerem i policją, Alex nie będzie jednak musiał z nimi rozmawiać. Nasze świadectwo i dokumenty, które podpisuje pacjent, są wystarczającym dowodem, że wszystko przebiegło zgodnie z prawem. Proszę się niczym nie martwić, ochrona naszych klientów i ich najbliższych to nasz priorytet.

Dziękuję – powtórzył pan Peterson. – To chciałem usłyszeć.

Właśnie wtedy zapytałem Herr Schäfera, ilu ludziom pomógł umrzeć. Szybka kalkulacja pozwoliła mi stwierdzić, że średnio była to jedna osoba co cztery dni.

– Tak, to się powinno zgadzać – przyznał Herr Schäfer.

Prowadzi pan dobrze prosperujący biznes – napisał pan Peterson.

– Zakładam, że powinienem to potraktować jako komplement?

Pan Peterson kiwnął głową.

– Miło mi – odparł Herr Schäfer – choć musi pan wiedzieć, że wiele osób nie wzięłoby tych słów za pochwałę. Z jakiegoś niejasnego powodu uważają, że w branży umierania wydajność wiąże się z brakiem współczucia. Czy widzi pan, że są w błędzie? Spróbuję ująć to inaczej. Kto na pańskim pogrzebie powinien nieść trumnę: żałobnik, który ją z żalu upuści, czy taki, który ma pewne ręce?

Pan Peterson ponownie kiwnął głową. Z oczu Herr Schäfera ani na moment nie znikła powaga.

– Świetnie, w takim razie jesteśmy w tej sprawie jednomyślni. Wybaczamy pewną dozę niekompetencji politykom i urzędnikom, ale nie możemy tolerować jej w branży umierania. Dobrze, jeżeli nie ma pan innych pytań, pora chyba zakończyć to spotkanie. Pański czas jest teraz bardzo cenny. Zastanawiał się pan, jak spędzić dzisiejszy dzień?

– Chcemy rozejrzeć się po Zurychu – powiedziałem.

– Dobry pomysł, Zurych jest miastem wielu uroków. A co z jutrzejszym popołudniem? Mają panowie jakieś konkretne plany na kolację? Mogę polecić wiele doskonałych restauracji. Ewentualnie sam coś przyrządzę, robię smaczny boeuf bourguignon i byłbym zaszczycony, mogąc panów ugościć.

Spojrzałem na pana Petersona, a on wzruszył ramionami. Jego usta układały się w coś w rodzaju cierpkiego uśmiechu.

– Z chęcią przyjmiemy pańskie zaproszenie – powiedziałem – ale będą nam potrzebne dobre wskazówki. Obawiam się, że nie mamy w samochodzie nawigacji.

Udało nam się zwiedzić cały Zurych, nie robiąc właściwie nic konkretnego. Najpierw wałęsaliśmy się uliczkami Altstadtu, oglądając liczne place, kościoły i zegary. Chyba z dziesięć razy przekraczaliśmy w jedną i drugą stronę rzekę Limmat. Wjeżdżałem z wózkiem pana Petersona do tramwajów, dzięki czemu bez trudu odszukaliśmy Opernhaus, Rathaus i Kunsthaus, a także dom na Unionstrasse, gdzie w czasach studenckich mieszkał Einstein. Obok drzwi znajdowała się tablica pamiątkowa. Widniało na niej: „Hier wohnte von 1896−1900 der grosse Physiker und Friedensfreund Albert Einstein”.

Przetłumaczyłem to panu Petersonowi:

– Tu od roku tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego szóstego do tysiąc dziewięćsetnego mieszkał wielki fizyk i przyjaciel pokoju Albert Einstein.

Przyjaciel pokoju?

– Friedensfreund – odparłem. – Wydaje mi się, że to właściwe tłumaczenie. Freund to na pewno przyjaciel, a Frieden pokój, jeśli dobrze pamiętam.

Pacyfista? – zasugerował pan Peterson.

– Tak, to chyba trafniejsze tłumaczenie – musiałem przyznać.

Nie weszliśmy do domu Einsteina. Nie wchodziliśmy do żadnych muzeów, kościołów ani galerii, które mijaliśmy na naszej drodze, bo pan Peterson powiedział, że nie chce spędzać w zamkniętych przestrzeniach więcej czasu niż to absolutnie konieczne. Szczególnie odstraszały go ciche i spokojne miejsca. Był najszczęśliwszy pod gołym niebem, w ulicznym zgiełku, mogąc przemieszczać się to tu, to tam. Nie podobało mu się, gdy tkwiliśmy w bezruchu.

Wróciliśmy do hotelu na długo przed spotkaniem z doktor Reinhardt, żeby się nie spóźnić.

Potem obaj usiedliśmy na klockowatych krzesłach w stylu art déco, a doktor Reinhardt na kanapie z jednym oparciem i pękatymi nogami. Była, tak jak twierdził Herr Schäfer, wyrozumiałą i empatyczną kobietą, ale też bardzo drobiazgową w swoich pytaniach. Ponieważ zaś pan Peterson musiał odpowiadać wyczerpująco (i na piśmie), wywiad trochę się przeciągnął.

Doktor Reinhardt zapytała pana Petersona o kontuzję lewej ręki, a on odpowiedział, że kilka dni temu upadł, ale otrzymał stosowną opiekę w szpitalu. Przemilczał, rzecz jasna, drugą część tej historii, co uznałem za rozsądne. Następnie wypytywała go o samą chorobę i wpływ, jaki wywarła na jego życie. Była to chyba najłatwiejsza część wywiadu, bo polegała na przytaczaniu prostych, bezdyskusyjnych przykładów. Dużo bardziej skomplikowany okazał się problem nieudanej próby samobójczej i późniejszej hospitalizacji – sześciotygodniowego pobytu pana Petersona na oddziale psychiatrycznym. Oczywiście suche fakty zostały odnotowane w dokumentacji medycznej, ale podążanie ich śladem zaprowadziło nas na terytorium Paragrafu 22.

Przepisywanie środków narkotycznych i znieczulających, jak tłumaczyła doktor Reinhardt, jest ściśle regulowane przez szwajcarskie prawo. Przepis określający warunki wydawania takich leków wynikał z imponującej ustawy o równie imponującej nazwie: Betäubungsmittel-Verschreibungsverordnung. Za imponującą uważali ją nawet rodowici użytkownicy języka niemieckiego, którzy używali długich słów od dziecka. Tak czy inaczej doktor Reinhardt zapewniła, że kiedy zagłębić się w szczegóły, ustawa nie jest wcale aż tak skomplikowana, a przynajmniej nie ta część, która dotyczy wspomaganych samobójstw. Wszystko sprowadzało się do trzech zasad: pacjent musi jednoznacznie wyrazić wolę śmierci, wola ta musi być trwała i niezachwiana, a sam pacjent zdrowy na umyśle. Problem stanowił ostatni punkt, ponieważ zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Zaburzeń Psychicznych i Zaburzeń Zachowania ICD-10 dążenia autodestrukcyjne uważa się za przejaw kiepskiego stanu zdrowia psychicznego.

Pan Peterson zapełnił gęsto całą stronę notatnika, tłumacząc, jak przez sześć tygodni pobytu w szpitalu zmuszano go do przyjmowania prozacu, mimo że nie doświadczał stanów depresyjnych – przynajmniej dopóki nie przekazano go pod opiekę psychiatrów.

To hospitalizacja spowodowała depresję, a nie odwrotnie.

Na szczęście dawna diagnoza depresji u pana Petersona nie odegrała w wywiadzie kluczowej roli, a doktor Reinhardt uznała wyjaśnienia za całkowicie satysfakcjonujące. Musiała mieć tylko pewność, że pan Peterson myśli obecnie w sposób jasny i trzeźwy, a pragnienie śmierci nie wzięło się z chwilowego epizodu depresyjnego. Hipotezie tej przeczył fakt, że pan Peterson zgłosił się do kliniki wspomagania samobójstwa przed piętnastoma miesiącami. W efekcie doktor Reinhardt stwierdziła, że może swobodnie przepisać odpowiedni środek, nie łamiąc zasad ustawy Betäubungsmittelverschreibungsverordnung.

Miała za to inne, o wiele poważniejsze obawy związane z fizycznymi predyspozycjami pana Petersona do zakończenia własnego życia. Ponieważ większość pacjentów nie umiała samodzielnie i bezpiecznie podać sobie środka stosowanego zwykle dożylnie przy procedurach wspomaganego samobójstwa – celowo nie używała słowa „lek” – preferowano metodę doustną. Środek należało rozpuścić w sześćdziesięciu mililitrach wody i szybko wypić. Następowała wówczas utrata świadomości, a kilka minut później zatrzymanie akcji oddechowej. Procedura była dla pacjenta całkowicie bezbolesna i bezpieczna, zapewniła doktor Reinhardt, ale jej skuteczność wymagała połknięcia roztworu w jak najkrótszym czasie i w całości. Powolne sączenie lub przyjęcie niepełnej dawki mogło się skończyć utratą świadomości lub nawet śpiączką farmakologiczną, nie dawało jednak żadnej gwarancji śmierci.

Problem brał się oczywiście stąd, że przełykanie rzadkich płynów sprawiało panu Petersonowi nie lada trudności. Neurodegradacja, która doprowadziła do upośledzenia zdolności mowy, wpływała także na zakres kontroli mięśni gardła. Sześćdziesiąt mililitrów to znów nie tak dużo, ale rozpuszczony środek ma gorzki smak, co zwiększa ryzyko zakrztuszenia.

Doktor Reinhardt musiała być pewna, że pan Peterson potrafi wypić duszkiem szklankę wody bez żadnych komplikacji, dlatego poprosiła o wykonanie dwóch prób. Pierwsza nie przebiegła idealnie, ale trwała niecałe siedem sekund – doktor Reinhardt uznała ten czas za zadowalający. Podczas drugiej próby zaproponowała, żebyśmy użyli słomki. Ja miałem trzymać szklankę – taką pomoc uznawano za dopuszczalną, o ile nie wlewałem płynu do gardła pana Petersona (wszelkie działania prowadzące do śmierci pacjent musiał podjąć samodzielnie). A ponieważ tym razem mógł się skupić na połykaniu, nie zawracając sobie głowy koordynacją ręka – oko, próba ze słomką poszła znacznie lepiej. Zadowolona doktor Reinhardt zostawiła nas samych, obiecawszy, że następne spotkanie będzie dużo krótsze. Musieliśmy tylko jeszcze raz omówić kwestie praktyczne, a pan Peterson ponownie wyrazić wolę śmierci. Później już nic nie stało na przeszkodzie, żeby doktor Reinhardt mogła wypisać receptę.

Było chyba przed dziewiątą, kiedy wieczorem zadzwoniłem do Ellie, co oznaczało, że rozmawialiśmy ze sobą niecałe dwadzieścia cztery godziny wcześniej, ale ten czas wystarczył, by sprawy nabrały rozpędu.

Rano policja wystosowała apel – prosili mnie (i wszelkie osoby znające moje miejsce pobytu) o natychmiastowy kontakt z komendą w Somerset lub Avon. Mama ostatecznie nie zgodziła się na występ w telewizji i jej udział w poszukiwaniach ograniczał się do dostarczenia zdjęcia. Wyjątkowo kiepskiego, jak twierdziła Ellie.

– Chyba nie miała bardziej aktualnego – powiedziała. – Albo w ogóle żadnego innego. W przeciwnym razie nie wyobrażam sobie, dlaczego zdecydowała się dać im to... coś.

Fotografia przedstawiała mnie trzymającego Lucy na kolanach.

– Pewnie była to jedna z niewielu okazji, kiedy siedziałem nieruchomo. Nie znoszę pozować do zdjęć – wyjaśniłem.

– No, to widać.

– A co, wyglądam na wkurzonego?

– Nie, nie powiedziałabym. Znaczy się owszem, masz na gębie ten paskudny grymas, w ogóle z twoją gębą jest coś cholernie nie tak, ale nie wyglądasz na wkurzonego. To byłby w zasadzie komplement. Jeśli mam być szczera, wyglądasz kurewsko przerażająco.

– W takim razie to dobrze, że jest ze mną kot. Może mnie trochę, no wiesz, uczłowiecza...

– Przez tego kota wyglądasz jak czarny charakter z Bonda.

– Och.

– Pokazali zdjęcie w telewizji, i to nie tylko lokalnej. Wieczorem byłeś w wiadomościach krajowych. Serio, rozdmuchali tę historię, że ja pierdykam, a to na pewno nie koniec. Wiem, o czym mówię, cała ta sprawa wali po oczach jak neon: „publiczne zainteresowanie”. Szczegóły są wystarczająco popierdolone, żeby przyciągnąć uwagę przypadkowych ludzi. Do sklepu dzwoniło już paru dziennikarzy. Wierz mi, szybko o tobie nie zapomną.

Znów uznałem, że lepiej nie informować o całym tym zamieszaniu pana Petersona. W niczym by mu to nie pomogło. Zresztą pomimo dramatycznego tonu Ellie wciąż czułem się stosunkowo odizolowany od wszystkiego, co działo się w Anglii. Wątpiłem, by ktokolwiek na kontynencie przejmował się wydarzeniami w jakimś Somerset. Mimo to kiedy następnego ranka pan Peterson powiedział, że chciałby wyjechać za miasto, uznałem, że to świetny pomysł.

Wszystko jedno dokąd, ale miło byłoby zobaczyć z bliska te góry.

– Chciałby pan, żebym zawiózł pana w góry? – upewniłem się.

Nie, wolałbym iść pieszo.

– Och...

Spokojnie, robię sobie jaja.

– No tak. Jasne.

Szczegóły zostawiam tobie – możemy jechać, gdzie ci się żywnie podoba, byle tylko nie siedzieć bezczynnie w mieście.

Zastanawiałem się nad tym przez chwilę.

– Co pan powie na instytut CERN?

Tym sposobem wyruszyliśmy do CERN. Droga tam i z powrotem liczyła sześćset pięćdziesiąt kilometrów, ale na szczęście pan Peterson wciąż myślał o podróżach w kategoriach, jak sam mówił, „amerykańskich”. Ponieważ mieliśmy aż jedenaście godzin wolnego czasu, nie uznawał wycieczki przez pół Szwajcarii za szczególnie obciążający projekt, a ja podzielałem jego zdanie.

Wracając, starałem się nie przekraczać Geschwindigkeitsbegrenzung. Jechaliśmy autostradą A1, która przecina centralny płaskowyż kraju, łącząc Genewę, Berno i Zurych. Wyrobiliśmy się w niecałe trzy godziny, ale wcześniej, jadąc w przeciwną stronę, wybraliśmy czterogodzinną trasę widokową, która ciągnie się u podnóża gór. W połowie drogi zatrzymaliśmy się na krótki odpoczynek w Interlaken, miasteczku jak z pocztówki. Zresztą to samo dało się powiedzieć o całej Szwajcarii. Był to kraj, w którym nikt nie rzucał na ziemię papierków, kraj rześkiego powietrza, krów, postrzępionych grani i jezior, które niczym lustra odbijały nieskazitelne odcienie błękitu, zieleni i bieli.

Gdy dotarliśmy do CERN na północno-zachodnich przedmieściach Genewy, tuż przy granicy francuskiej, krajobraz trochę zubożał, ale wciąż robił przyjemne wrażenie. W oddali ciągnęły się pofałdowane wzgórza pokryte winnicami, wioskami i skupiskami drzew. Na północy majaczyła Jura, a na południowym zachodzie, w odległości osiemdziesięciu kilometrów, wyrastał Mont Blanc. Sam instytut CERN w pierwszej chwili zrobił na mnie wrażenie dużego, ale poza tym zwyczajnego miejsca pracy – czegoś w rodzaju parku biznesowego, jakich mnóstwo na obrzeżach każdej metropolii. Były tam przystanek autobusowy i parking jak przed galerią handlową, na którym stały głównie oszczędne hatchbacki, poza tym recepcja i mnóstwo klockowatych budynków o płaskim zadaszeniu, przypominających normalne biura. Na zewnątrz kręciła się garstka pracowników, którzy też nie wyglądali jakoś szczególnie, jeśli pominąć fakt, że żaden z nich nie miał krawata. (Jak powszechnie wiadomo, naukowcy nie noszą krawatów, chyba że składają zeznania przed parlamentem lub odbierają Nagrodę Nobla). Moją uwagę zwróciły tylko takie rzeczy, jak dwadzieścia europejskich flag powiewających nad centralnym placem i budynek w postaci drewnianej kopuły trzydzieści na czterdzieści metrów, stojący po drugiej stronie drogi naprzeciwko recepcji. Zdawałem sobie jednak sprawę, że wszystko, co widzę, to fasada, a najciekawsze rzeczy dzieją się dziesiątki metrów pod naszymi stopami.

Nie pozwolono nam zjechać na dół, żeby zobaczyć Wielki Zderzacz Hadronów, gdyż był to najdroższy eksperyment w dziejach nauki i generalnie nie pokazywano go szerszej publice. Recepcjonista skierował nas za to do Globu Nauki i Innowacji – ogromnej, drewnianej struktury po przeciwnej stronie, w której można było obejrzeć stałą ekspozycję na temat samego instytutu i fizyki cząstek elementarnych.

Co to w ogóle jest ten wielki hadron? – zapytał pan Peterson, kiedy pchałem jego wózek do celu.

– To nie hadron jest wielki – poprawiłem go – tylko akcelerator. A hadron to po prostu proton, neutron czy podobna cząsteczka. Wszystkie mają jednakowe rozmiary, tak jak piłeczki pingpongowe, tyle że są jakieś dwadzieścia pięć trylionów razy mniejsze.

Ta liczba nic mi nie mówi.

– Dwa i pół razy dziesięć do potęgi trzynastej. Dwadzieścia pięć z dwunastoma zerami.

To też zupełny bełkot.

– Gdyby powiększył pan proton do rozmiarów piłeczki pingpongowej, sama piłeczka miałaby średnicę siedemset razy większą od średnicy Słońca, czyli wielkością dorównywałaby Betelgezie.

A to już po prostu czysty absurd – napisał pan Peterson.

Choć z zewnątrz drewniany budynek prezentował się raczej skromnie, w środku poczuliśmy się jak w centrum sterowania obcym pojazdem kosmicznym. Pan Peterson napisał, że ekspozycja robi dość „halucynogenne” wrażenie. Cóż, nie miała zbyt wiele wspólnego z halucynacjami, których sam doświadczałem, ale rozumiałem, co chciał przez to powiedzieć. Wnętrze przestronnej, okrągłej sali zdobiły kule najróżniejszych rozmiarów i mnóstwo interaktywnych wyświetlaczy. Wszystko to oświetlały kolorowe reflektory, które poruszały się, rozjarzały i przygasały, kiedy widzowie chodzili po sali. Światła były w wyjątkowo dramatycznej i futurystycznej tonacji: turkusowe, fioletowe czy elektrycznie błękitne, a ich tańcowi towarzyszyły osobliwe, nastrojowe dźwięki, które rozbrzmiewały w tle – sztuczki speców od marketingu i PR, by uatrakcyjnić fizykę cząstek elementarnych, jakby ten temat w ogóle wymagał podobnych zabiegów...

Mimo to musiałem przyznać, że audiowizualny spektakl robił wrażenie, a sama wystawa była doskonale zaplanowana. Interaktywne wyświetlacze pozwalały odtwarzać prezentacje w języku angielskim, dzięki czemu pan Peterson nie musiał męczyć oczu czytaniem. Wystarczyło jedno dotknięcie, by zaznajomić się z kilkuminutowym wykładem na temat antymaterii, ciemnej energii, zasady nieoznaczoności Heisenberga i tak dalej. Mnóstwo informacji, ponieważ jednak pan Peterson nie mógł korzystać z grafik i schematów, które przesuwały się zbyt szybko dla jego oczu, tu i tam dodawałem od siebie kilka komentarzy. Z początku głos tłumaczył tylko to, co działo się na ekranie, ale kolejne prezentacje dotyczyły coraz trudniejszych tematów. Z jakiegoś powodu im więcej mówiłem, tym mniejszą miałem ochotę przestać. Panu Petersonowi chyba to nie przeszkadzało, bo ani razu mi nie przerwał, a nawet zadawał pytania.

Analogia z piłeczką pingpongową musiała pobudzić jego apetyt na podobne szczegóły. Wyjątkowo upodobał sobie te absurdalne porównania, nie mówiąc o przekraczających ludzkie pojęcie wartościach i skalach, jakimi operuje fizyka fundamentalna. Oczywiście interaktywne ekrany zaserwowały nam sporą porcję statystyk i porównań. Wśród nich znalazł się klasyczny już przykład ilustrujący budowę atomu: gdyby powiększyć atom do wielkości stadionu, jego jądro byłoby ziarnem grochu spoczywającym w centralnym punkcie, a elektrony drobinkami pyłu orbitującymi w pobliżu najbardziej oddalonych rzędów. Na całą resztę składa się pusta przestrzeń. Potem usłyszeliśmy o prędkości końcowej, do jakiej rozpędzają się hadrony w akceleratorze (wynoszącej 99,999999% prędkości światła), zataczając tunelami pełne okrążenie o długości dwudziestu siedmiu kilometrów jedenaście tysięcy razy na sekundę. Pan Peterson nie czuł się jednak usatysfakcjonowany tą informacją, przez co musiałem przeprowadzać dla niego mnóstwo dziwacznych działań matematycznych.

Ile czasu potrzebowałby taki hadron, żeby dotrzeć stąd do Zurychu?

Wykonałem obliczenia z tyłu jego notesu, który musiałem przytrzymać przy jednym z ekranów, żeby cokolwiek widzieć.

– Lecąc autostradą A1, nieco poniżej jednej tysięcznej sekundy – powiedziałem. – Dla porównania, my będziemy jechać samochodem około trzech godzin.

A z Zurychu na Słońce? – drążył pan Peterson.

– Osiem minut i dwadzieścia sekund. – Tego akurat nie musiałem liczyć.

A my?

– Samochodem?

Tak, samochodem.

Tym razem potrzebowałem nieco więcej czasu. Odpowiedź brzmiała: trochę ponad sto czterdzieści lat, jeśli poruszalibyśmy się dwadzieścia cztery godziny na dobę zgodnie z ograniczeniem obowiązującym na szwajcarskich autostradach.

Na mnie zdecydowanie większe wrażenie zrobiła długość życia egzotycznych cząstek, które powstają wewnątrz zderzacza. Najtrwalsze z nich przed rozpadem istnieją przez zaledwie kilka stumilionowych części sekundy, a te najbardziej ulotne są tak niestabilne, że ich istnienia nie da się zaobserwować w żadnym konwencjonalnym sensie. Pojawiają się i znikają w tym samym maciupeńkim ułamku chwili, tak szybko, że żadna znana człowiekowi aparatura pomiarowa nie jest w stanie zarejestrować ich obecności, którą da się stwierdzić dopiero post factum – za pomocą analizy.

Im dłużej o tym myślałem, tym bardziej zastanawiał mnie wiek samego wszechświata. Ile będzie mieć lat, kiedy w końcu zginie na skutek śmierci cieplnej? Kiedy zgasną wszystkie gwiazdy, czarne dziury wyparują, a nukleony rozpadną się i nie będzie istnieć nic prócz cząstek elementarnych, dryfujących przez nieskończoną ciemność? Dumając nad tym zagadnieniem, stwierdziłem, że cała materia jest taka jak te egzotyczne cząstki. W zestawieniu z wszechświatem wszystko wydaje się niemożliwie małe i ulotne, a na kosmicznej osi czasowej gwiazdy też będą istnieć tylko mgnienie oka.

Tą analogią wolałem się jednak nie dzielić z panem Petersonem.

Kiedy wieczorem zadzwoniłem do Ellie – po drugim spotkaniu z doktor Reinhardt, ale przed boeuf bourguignon u Herr Schäfera – powiedziała mi, że moja historia „rozprzestrzenia się jak zaraza”. Kilku dziennikarzy dzwoniących do sklepu nagle zamieniło się w zwartą grupę reporterów, którzy na zmianę kręcili materiał przed frontowymi drzwiami i nękali mamę o wywiad. Do tej pory odpowiedziała tylko na jedno pytanie, które zupełnie ją zaskoczyło, kiedy rano otwierała sklep. Zapytano ją mianowicie, jak się czuje.

– Denerwuję się, to chyba jasne – odparła.

Krótka konsultacja ze słownikiem wyrazów bliskoznacznych pozwoliła ustalić, że moja matka wpadła w czarną rozpacz. Później postanowiła w ogóle się nie wypowiadać, co tylko potwierdziło przypuszczenia na temat gnębiących ją lęków. Ludzie bardzo chcieli jej współczuć i ani myśleli pozwolić, by te starania obróciła wniwecz ściana milczenia, za którą zamierzała się schować.

– Mówiłam ci – ciągnęła Ellie – publiczne zainteresowanie. Szybko o tobie nie zapomną. Ponawiają apel co godzinę, za każdym razem pokazując to popieprzone zdjęcie. Nawiązywali też do twojego „niepokojącego” listu.

– Takie rzeczy potrzebują czasu – odparłem filozoficznie. – Nic w tym...

– W Internecie też wszyscy gadają – weszła mi w słowo Ellie. – Czaisz?!  D y s k u t u j ą  o tobie na forach. Dziwne, że sam jeszcze nie widziałeś. W tej Szwajcarii mają chyba Internet?

– Tu go wynaleźli – rzuciłem. Nagle serce zabiło mi mocniej. – Zaraz, zaraz... kto w ogóle wspominał o Szwajcarii?

– Wszyscy. Wszyscy gadają, że wyjechałeś do Szwajcarii. Najwyraźniej to jedyny kraj na świecie, który oferuje pomoc medyczną obcokrajowcom pragnącym umrzeć. Bo zakładam, że właśnie to się tam dzieje? Gdybyś chciał zepchnąć staruszka w przepaść, mógłbyś to zrobić w Dorset. Po co wyjeżdżać za granicę? Nawet policja na to wpadła.

– O kurczę.

Co jeszcze mogłem w tej sytuacji powiedzieć? Wydawało mi się, że słyszę w słuchawce trzask zapalanego papierosa.

– Słuchaj – odezwała się Ellie. – W tych wiadomościach mówili też, że są w kontakcie ze szwajcarskimi władzami.

– Kto? Policja?

– Policja, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych... Ci, którzy zajmują się takim gównem.

Musiałem to sobie przemyśleć.

– Dopóki tu jestem, raczej nic mi nie grozi. W świetle szwajcarskiego prawa wszystko, co robimy, jest całkowicie legalne. O to właśnie chodzi.

– Raczej o to, że masz siedemnaście lat, na tym policja opiera swoją argumentację. Twierdzą, że to wyjątkowy przypadek i dlatego władze Szwajcarii powinny interweniować.

– Szwajcarzy nie słyną z zamiłowania do interwencji – wytknąłem jej.

– Och, przestaniesz w końcu zgrywać cwaniaka? Możliwe, że szukają cię jacyś ludzie. Byłoby miło, gdybyś to wreszcie zrozumiał.

– Nie rozumiem, ale muszę wytrzymać jeszcze dwadzieścia cztery godziny. Potem...

– Cicho! – krzyknęła Ellie. – Nic nie chcę wiedzieć. Proszę tylko, żebyś był ostrożny.

Nie odpowiedziałem.

Ellie puściła w eter ostatnie przekleństwo, po czym przerwała połączenie.

Włączyłem telewizor i wyszukałem kanał BBC News. Wystarczyło zaledwie dziesięć minut, żeby na ekranie pojawiła się moja twarz. Ellie miała rację, nie wyszedłem na tym zdjęciu zbyt korzystnie. Siedziałem przez jakieś pięć minut na łóżku, skupiony wyłącznie na oddychaniu.

W końcu stwierdziłem, że niewiele mogę na to wszystko poradzić. Z tego, co wiedziałem, od przyjazdu do Szwajcarii pan Peterson ani razu nie włączał telewizora i nie słyszał o wydarzeniach w Anglii, a ja musiałem zadbać, żeby tak było już do końca. Jedyną niewiadomą stanowił Herr Schäfer. Czy miał jakieś specjalne procedury, przygotowane na podobną ewentualność? Zgadywałem, że nie.

Dotarcie pod wskazany adres zabrało nam mniej więcej kwadrans. Dom Herr Schäfera stał na cichych, wschodnich przedmieściach Zurychu – na samym końcu dzielnicy dwunastej. Był to skromny i funkcjonalny budynek, jedna z tych klockowatych, praktycznych konstrukcji o niskim dachu, w jakich najwyraźniej gustują Szwajcarzy. Lampa z czujnikiem oświetliła niewielki fragment trawnika, tak idealnie przystrzyżonego, że równie dobrze mógł być sztuczny. W środku też dominowały porządek i funkcjonalność.

Choć podczas powitania obserwowałem Herr Schäfera ze zdwojoną czujnością, niczym nie zdradził, by coś było nie w porządku. Zachowywał się dokładnie tak jak ostatnim razem – z nietypową mieszaniną powagi i nonszalancji, przez co chwilami przypominał komika, który na scenie za wszelką cenę próbuje zachować twarz pokerzysty. Nie chodzi o to, że brakowało mu powagi, której można by się spodziewać u kogoś na tak niecodziennym stanowisku. Problem w tym, że ta powaga przenosiła się na wszystkie inne obszary. Dyskutował o śmierci z takim samym namaszczeniem, z jakim opowiadał o stosunku mięsa do grzybów i wina w boeuf bourguignon, a obu tym sprawom poświęcił podczas spotkania wiele czasu.

Dowiedzieliśmy się, że Herr Schäfer nie zawsze pracował w branży umierania. Wcześniej przez dwadzieścia lat działał na rzecz praw człowieka i głęboko wierzył w, jak sam to nazywał, ostateczne ludzkie prawo – prawo do śmierci. W końcu skłoniło go to do porzucenia dotychczasowej działalności na rzecz prywatnej kliniki, która była wyjątkowa pod tym względem, że oferowała swoje usługi zarówno Szwajcarom, jak i obcokrajowcom. Herr Schäfer uważał, że prawa człowieka nie powinny podlegać granicom terytorialnym.

Nie muszę chyba mówić, że nie była to zwyczajna kolacja. Mimo to już po paru minutach czułem się dziwnie rozluźniony. Herr Schäfer świetnie odnajdywał się w roli gospodarza, a trzyosobowa rozmowa z panem Petersonem pod wieloma względami przebiegała łatwiej od dwuosobowej. Wymagała co prawda trochę więcej zabiegów, ponieważ pan Peterson musiał najpierw pokazać mi kartkę, a ja musiałem przeczytać, co napisał, zanim w końcu podałem ją dalej, ale dzięki temu miał więcej czasu na pisanie i odpoczynek. Zgodziwszy się poprzedniego dnia na taki sposób komunikacji, Herr Schäfer przeszedł nad nim do porządku dziennego, jakby właśnie tak porozumiewali się wszyscy ludzie na świecie. Wykazywał się też dużą cierpliwością, kiedy próbowałem szlifować swój niemiecki, a robiłem to zawsze, gdy była ku temu okazja. Po kilku zachętach przeszedłem od prostych uprzejmości (es schmeckt sehr gut) do bardziej złożonych, mozolnie budowanych zdań (Keinen Wein für mich, Herr Schäfer. Ich trinke keinen Alkohol. Aber ich habe eine grosse Lust auf Coca-Cola. Keine Angst – ich habe einige Dosen im Auto).

Mimo że Herr Schäfer bardzo tolerancyjnie podchodził do tej łamanej niemiecczyzny, nie przypadł mu do gustu sposób, w jaki się do niego zwracałem. Uważał go za zbyt formalny.

– Teraz, kiedy znamy się nieco lepiej, możesz mi mówić Rudolf – nalegał.

Odpowiedziałem, że czułbym się trochę nieswojo.

– To brzmi zbyt... – Szukałem jakiegoś zamiennika dla słowa „reniferzo”, ale nic nie przychodziło mi do głowy. – Czy mogę mówić panu Rudi? Jeśli nie ma pan nic przeciwko.

– Skąd, może być Rudi – zgodził się Herr Schäfer. – Właśnie w taki sposób zwracają się do mnie obie dorosłe córki.

Ten fakt wydał mi się dość dziwny, ale nie wspomniałem o tym głośno.

Herr Schäfer opowiedział nam o swoich córkach – obie mieszkały w Zurychu, podobnie jak jego była żona, z którą rozwiódł się przed dziesięcioma laty. Podczas tej z pozoru niewinnej pogawędki weszliśmy nagle na bardzo niebezpieczny grunt.

– Żona nigdy nie była zadowolona z mojej nowej pracy – wyjaśnił. – Czy raczej z medialnej uwagi, na jaką byliśmy, niestety, narażeni. Chciałbym móc powiedzieć, że z biegiem czasu ten problem stracił na znaczeniu, ale na pewno rozumiecie, że wciąż zdarzają się przypadki, które budzą wiele kontrowersji.

Spojrzałem na Herr Schäfera i od razu zdałem sobie sprawę, że nasza rozmowa nie dotyczy już ogólników. Spanikowany, rzuciłem mu ostrzegawcze spojrzenie, licząc, że pan Peterson niczego nie zauważy – i na ile potrafiłem ocenić, nie zauważył. Przez problemy z oczami często umykały mu takie szybkie, niewerbalne sygnały.

Herr Schäfer pociągnął łyk wina. Nie zerwał kontaktu wzrokowego, ale na jego twarzy nie było widać żadnej zmiany.

– Er weiss es nicht? – zapytał beznamiętnym tonem.

– Nein – przyznałem. – Ich danke, dass es so besser ist.

Herr Schäfer skinął w zadumie głową.

Jeśli zamierzacie znowu gadać po niemiecku, chyba wyjdę zapalić – napisał pan Peterson.

Podałem wiadomość Herr Schäferowi, a kiedy ten skupił się na tekście, rzuciłem drugie ostrzegawcze spojrzenie, tym razem jednak w stronę pana Petersona. Zważywszy na okoliczności, moim zdaniem to nie był dobry moment na palenie trawki, ale mój sygnał nie dotarł do celu lub po prostu został zignorowany.

– Sądzę, że patio z tyłu domu spełni pańskie potrzeby – stwierdził Herr Schäfer. – Być może w tym czasie Alex pomoże mi z naczyniami?

– Nie jestem pewien, czy to taki dobry pomysł – powiedziałem do pana Petersona, wypchnąwszy jego wózek na zewnątrz, za francuskie okna. – Uważam, że powinien pan chociaż zachować pozory. Nie wiemy, jak Herr Schäfer zareaguje na narkotyki.

Facet pracuje w branży umierania. Raczej nie obrazi się z powodu jednego skręta.

– Może, jeśli uzna, że narkotyki zaciemniają pański osąd.

Odniosłem wrażenie, że pan Peterson przewróciłby oczami, gdyby tylko mógł.

Wyluzuj – nabazgrał. – To trawka, a nie kwas.

Odczekałem pół minuty i wróciłem do kuchni, gdzie Herr Schäfer napełnił już zlew wodą z płynem. Gestem wskazał ścierkę wiszącą nad kaloryferem.

– Wygląda na to, Alex – zaczął – że mamy pewien drobny problem.

– To prawda – przyznałem.

– Od początku wiedziałem, że okoliczności są raczej nietypowe. W rzadkich przypadkach przyjeżdżają do nas ludzie nawet młodsi od ciebie, dzieci czy wnuki, którzy chcą być z bliskimi, żeby się z nimi pożegnać, ale w takich sytuacjach obecna jest cała rodzina. Jeśli natomiast chodzi o ciebie... Nigdy wcześniej nie zetknąłem się z podobnym przypadkiem.

– Pan Peterson nie ma rodziny – usprawiedliwiłem się. – Nikogo oprócz mnie.

– Tak, wydaje mi się, że rozumiem. Ale przejdźmy do sedna. Ile masz lat, Alex?

– A czy to cokolwiek zmienia?

– Niekoniecznie.

– Siedemnaście – odpowiedziałem szczerze. – Jestem wystarczająco dojrzały, żeby się rozmnażać i prowadzić samochód, ale niewystarczająco, żeby głosować i pić alkohol.

Herr Schäfer kiwnął ponuro głową.

– Niektórzy byliby skłonni twierdzić, że jazda samochodem i rozmnażanie wymagają większej odpowiedzialności niż głosowanie i picie alkoholu, ale zostawmy na razie te dywagacje. – Urwał i bez słowa wpatrywał się we mnie przez chwilę. – Przyznam, że miałem spore trudności z oceną twojego wieku. W pewnych kwestiach wydajesz się dojrzalszy od siedemnastolatka, ale w innych wręcz odwrotnie. Liczę, że cię nie uraziłem?

– Nie, już mi to kiedyś mówiono. Nie potrafię być inny.

– I nie powinieneś – stwierdził Herr Schäfer. – Powinieneś być tym, kim jesteś. W języku niemieckim nazwalibyśmy cię ein Arglose, trudno to oddać po angielsku. „Niewinny” to chyba najbliższy odpowiednik, chociaż też nie do końca właściwy. Ein Arglose oznacza osobę pozbawioną przebiegłości, człowieka, który w środku jest dokładnie taki, jaki nam się ukazuje. Kogoś, dla kogo oszustwo jest nie do pomyślenia.

Wzruszyłem ramionami.

– Czasami myślę o jakimś oszustwie, ale to akurat jedna z rzeczy, które nigdy mi nie wychodzą, więc nie zawracam sobie tym głowy.

– Myślę, że to inny sposób na określenie tego, że oszustwo nie leży w twojej naturze – stwierdził Herr Schäfer.

Zastanawiałem się nad tym przez chwilę.

– Być może – przyznałem w końcu – ale też nie zawsze. Na przykład teraz nie jestem do końca szczery z panem Petersonem. Czy o to panu chodzi?

– Obaj wiemy, że to zupełnie inna sytuacja. Okłamałeś go?

– Nie, ale nie powiedziałem mu wszystkiego.

– Ponieważ chcesz go chronić, zgadza się? Dobrze to rozumiem?

– Tak. Myślę, że wiedza o tym, co dzieje się teraz w Anglii, mogłaby go skłonić do podjęcia złej decyzji. Zrobiłby to, żeby mnie chronić, ale tak naprawdę wcale by mnie nie chronił. To by nikomu nie pomogło.

Herr Schäfer pokiwał głową.

– Zdajesz sobie sprawę, jakie czekają cię konsekwencje? Ponieważ w sprawę zaangażowała się policja, po powrocie do ojczyzny możesz stanąć przed sądem, a szwajcarskie prawo nie będzie cię dłużej chronić.

– Wiem o tym i jestem na to przygotowany. Nie chcę tylko obarczać tymi problemami pana Petersona. Nie powinien się tym martwić. Nie teraz.

– Dobrze – rzucił ugodowo Herr Schäfer. – W takim razie pozwól, że zadam ci jeszcze jedno pytanie. Mimo że zdajesz sobie sprawę z konsekwencji, chcesz tu zostać, tak? Nie rozważasz możliwości powrotu?

– Nie. Chcę być z panem Petersonem.

– Czy to dlatego, że czujesz się zobowiązany, by przy nim być?

– Nie. Czuję, że to, co robię, jest właściwe.

Wytarłem ostatni talerz, a Herr Schäfer skinął w kierunku stołu. Usiedliśmy.

– Powiem ci, co ja myślę. Jeżeli ktoś uważa tak jak ty, jest wystarczająco dojrzały, by tu być. Większość ludzi powiedziałaby, że kieruję się zasadami libertarianizmu. Wiesz, co to znaczy?

Przeanalizowałem ten termin.

– Chyba ma to jakiś związek z wiarą w wolny rynek.

Herr Schäfer uśmiechnął się.

– Nie, nie w moim wypadku. Oznacza to, że każdy człowiek powinien mieć prawo do świadomego wyboru. Nikt nie może mu mówić, co mu wolno, a czego nie. Z jednym zastrzeżeniem: nikomu nie wolno krzywdzić ani wykorzystywać innych ludzi. Ten warunek dość znacząco kłóci się z ideą wolnego rynku.

Herr Schäfer urwał, żeby nalać sobie kieliszek wina.

– Chcę przez to powiedzieć, że ty sam powinieneś decydować o swoim losie, tak jak twój przyjaciel Isaac o swoim. I nikt nie może wam tego utrudniać.

Dałem sobie czas na zrozumienie tych słów.

– Czy to oznacza, że nie odeśle nas pan do domu?

– To by stało w sprzeczności z tym wszystkim, w co wierzyłem przez ostatnie dwanaście lat. Czasem zdarza się, że na tak późnym etapie odsyłamy kogoś do domu, ale tylko w jednym przypadku, mianowicie gdy ja lub doktor Reinhardt uważamy, że ta osoba działa pod przymusem lub nie rozumie konsekwencji swoich decyzji. Tym razem nie mamy wątpliwości.

– A co z tym zamieszaniem w telewizji? Powie pan panu Petersonowi?

– Nie, uważam, że zakazuje mi tego obowiązek. Nie jest moją rolą w jakikolwiek sposób wpływać na Isaaca, jego decyzje muszą być wolne od zewnętrznych nacisków. Nie mam co do tego żadnych wątpliwości i dlatego o niczym mu nie powiem. – Herr Schäfer wziął łyk wina. – Jednakże musisz zrozumieć, że twoja sytuacja jest inna. Ty dźwigasz inne brzemię.

– Czy to oznacza, że ja mam mu powiedzieć?

– Decyzja należy wyłącznie do ciebie. Chcę tylko, żebyś poświęcił tej sprawie jeszcze trochę uwagi. Jutrzejszy dzień będzie dla ciebie trudny. Musisz się dobrze przygotować i być absolutnie pewien, że wszystko, co robisz, jest słuszne.

Spojrzałem przez salon w stronę drzwi prowadzących na patio.

– Wszystko, co robię, jest słuszne – stwierdziłem z przekonaniem.

Wiedziałem, że ta myśl pozwoli mi przetrwać najbliższe dwadzieścia cztery godziny. Gdyby nie ona, załamałbym się psychicznie.

BEZIMIENNY DOM

Dom nie miał żadnej nazwy ani numeru. Ponieważ nikt w nim nie mieszkał, a przejezdni zostawali tu tylko na parę godzin, nazwa wydawała się zbędna. Jeśli zachodziła potrzeba dostarczenia jakiejś przesyłki, prawdopodobnie mówiono po prostu „ten dom”. W okolicy nie było żadnych innych, więc kurier nie mógł się pomylić.

„Ten dom” stał na niedużej przemysłowej działce dwadzieścia minut samochodem na wschód od Zurychu. Lokalizację wymuszało szwajcarskie prawo – choć większość Szwajcarów uważała, że takie miejsce powinno istnieć, niewielu miało ochotę mieszkać po sąsiedzku.

Z tego powodu dom zbudowano za miastem. Niczym dziwaczny wybryk natury, sterczał między magazynami i niewielkimi zakładami przemysłowymi wtulonymi w punkt przecięcia dwóch ruchliwych autostrad. Pomimo tej nietypowej scenerii dołożono wszelkich starań, by wyglądał tak zwyczajnie, jak to tylko możliwe. Miał podjazd i frontowy ganek, a posesję otaczał żywopłot. W środku znajdowały się aneks kuchenny, łazienka i wszelkie udogodnienia, jakich oczekuje się od każdego domu: długie kanapy, łóżka, okrągły stolik z czterema krzesłami, poduszki, lampy. Na ścianach wisiały obrazy przedstawiające pejzaże, a przez okna i drzwi patia wpadało dużo naturalnego światła. Jeśli ktoś lubił słuchać muzyki, mógł skorzystać z wieży stereo. Z tyłu znajdował się nawet malutki ogródek, a w nim kilka młodych drzewek i fontanna. Choć dom był odgrodzony od otoczenia, z oddali, z głównej drogi, dolatywał monotonny hałas przypominający szum morza.

Gdy zatrzymałem się na końcu podjazdu i zamierzałem wysiąść, żeby wyjąć wózek z bagażnika, pan Peterson napisał:

Chcę wejść samodzielnie. To ważne.

Kiwnąłem głową.

W prawą rękę chwycił kulę, a lewą podparł się na moim ramieniu. Tym sposobem, powoli, powłócząc nogami, udało nam się dojść do drzwi. Trwało to naprawdę długo, bo przez ostatni tydzień pan Peterson prawie w ogóle nie chodził.

Mój umysł pracował na najwyższych obrotach – tak jak tej nocy, gdy uciekaliśmy ze szpitala w Yeovil, mimo że tym razem też nie zmrużyłem oka.

Po powrocie do hotelu do drugiej w nocy myślałem o rozmowie z Herr Schäferem, a później w ogóle nie czułem się zmęczony. Wypiłem pięć puszek dietetycznej coli, czytając książkę o pięćdziesięcioletniej historii CERN, którą kupiłem w sklepie z pamiątkami. O szóstej dotarłem do uzyskania antywodoru w połowie lat dziewięćdziesiątych, a ponieważ wciąż nie chciało mi się spać, poszedłem nad jezioro, żeby jak co rano pomedytować. Słońce właśnie podnosiło się znad horyzontu. Prawie nikogo nie spotkałem – kilku biegaczy i rodzinę łabędzi, unoszących się na wodzie. Wzdłuż promenady nad jeziorem rosły bzy, które właśnie kwitły, przesycając powietrze orzeźwiającym, silnym zapachem.

Parę skrętów z marihuany zapewniło panu Petersonowi spokojny sen do siódmej. Kiedy się obudził, byłem już z powrotem w hotelu. Pomogłem mu się ubrać i umyć, a on napisał, że chciałby wyglądać przyzwoicie – kolejna rzecz, która wydawała mu się ważna.

– Jak się pan czuje? – zapytałem.

Spokojny – napisał. – Spokojny i zdeterminowany. A ty?

– Tak samo – odparłem.

Na pewno?

– Tak. – Udało mi się zdobyć na słaby uśmiech. – Też jestem zdeterminowany.

Kiedy pokonywaliśmy wspólnie kilka ostatnich kroków dzielących nas od drzwi domu bez nazwy, nie straciłem nic ze swojej determinacji. Wręcz przeciwnie, zrozumiałem, że muszę sprostać zadaniu, które wziąłem na swoje barki. Ostatecznie rozwiały się wszelkie wątpliwości, czy powiedzieć panu Petersonowi o wydarzeniach w Anglii. Istota sprawy była jasna jak słońce: jeśli wyznam mu prawdę, wówczas – w ten czy inny sposób, niezależnie od podjętej decyzji – będzie cierpiał. Obaj będziemy, bardziej niż to konieczne. Chęć uniknięcia zadawania komuś niepotrzebnego bólu w mojej ocenie nie wymagała skomplikowanych moralnych uzasadnień. Wynikała ze zdrowego rozsądku.

Przyrządziwszy kawę dla siebie i dla pana Petersona, Petra, jedna z dwóch osób towarzyszących nam w domu, usiadła przy małym okrągłym stoliku. Linus nie usiadł. Widziałem go tylko raz, kiedy witał się z nami przy drzwiach. Później zniknął, pochłonięty obowiązkami – dokumentacją i innymi sprawami formalnymi. To właśnie Linus miał odpowiadać za kontakt ze szwajcarskimi władzami, nagranie śmierci i transport ciała pana Petersona do krematorium. Do zadań Petry należała pomoc na każdym etapie procedury: odpowiadanie na pytania i po prostu opieka nad nami od samego początku do samego końca. We właściwym momencie miała też przygotować i podać roztwór, dopiero jednak na wyraźne polecenie pana Petersona. Nikt inny nie mógł zainicjować tej czynności.

W pierwszej chwili nie zrobiła na mnie jakiegoś specjalnego wrażenia. Wyglądała na nie więcej niż metr pięćdziesiąt wzrostu i była chuda jak pan Peterson, ale z jego żylastego ciała biła kiedyś energia, której u niej nie zauważyłem. Włosy miała w kolorze jasny blond, związane z tyłu w prosty kucyk, a skórę bladą nawet jak na standardy angielskiej zimy. Mówiła cichym głosem i chyba się nie malowała, jeśli nie liczyć podkreślonych lekko kredką oczu. Wydawała się przez to jeszcze bledsza, drobniejsza i młodsza, niż była w rzeczywistości. Jednakże pomimo tak niepozornej postury z jej zachowania biły werwa i pewność siebie, dzięki którym poczułem się swobodniej. Ze zdumieniem odkryłem, że jeśli pominąć ten jej spokój i kojący wpływ na otoczenie, przypominała moją mamę.

Długo zastanawiałem się, w jaki sposób Petra trafiła do tej pracy. Z ogłoszenia, tak jak ludzie w innych branżach? W końcu, zmęczony wątpliwościami, po prostu zapytałem.

Alex lubi wiedzieć, jak wszystko działa – przeprosił pan Peterson.

– Przecież mówiła, że możemy zadawać pytania – broniłem się.

– To prawda. – Petra wpatrywała się przez chwilę w napisaną bez udziału wzroku wiadomość, bo ciągle zaskakiwała ją ta sprytna umiejętność, po czym opowiedziała nam, że zanim siedem lat temu dołączyła do kliniki Herr Schäfera, szkoliła się na pielęgniarkę. Przeczytawszy o jego dokonaniach w gazecie, sama wysłała ofertę pracy. – Uważałam, że klinika zajmuje się czymś ważnym i że dobrze bym tu sobie radziła – podsumowała.

Wszystkie wypowiedzi Petry brzmiały bardzo podobnie – były bezpośrednie i szczere. Mimo to dzięki jej delikatnemu, cichemu głosowi w każde, najkrótsze nawet zdanie potrafiła tchnąć odrobinę współczucia. Podejrzewam, że to właśnie dlatego nadawała się do tej pracy.

Jeszcze raz przerobiła z panem Petersonem wszystkie pytania, na które odpowiadał już wcześniej dwa, trzy razy, ale zadawała je bez ogródek, nie owijając w bawełnę. Czy chce pan dzisiaj umrzeć? Czy pańskie myśli są jasne i klarowne? Czy podjął pan decyzję samodzielnie? Później wielokrotnie powtarzała, że nie ma obowiązku kontynuowania procedury – w każdym momencie, aż do połknięcia trucizny, pan Peterson może zmienić zdanie. Nie nazywała roztworu lekiem ani środkiem, na tym etapie nie było miejsca na eufemizmy.

Wszystkie odpowiedzi musiały znaleźć się na papierze, a później pan Peterson składał podpisy pod mnóstwem różnych dokumentów, które potwierdzały jego zamiary i upoważniały Petrę i Linusa do kontaktu ze szwajcarskimi władzami w celu wyjaśnienia przyczyn śmierci. Potem zaprowadziłem go do toalety (napisał, że nie chce w ostatnich chwilach życia myśleć o sikaniu), a kiedy wróciliśmy, Petra powiedziała, że pan Peterson może już wziąć środek przeciwwymiotny. Była to standardowa procedura – gwarantowała, że pacjent nie zwymiotuje roztworu, który ma bardzo nieprzyjemny smak.

– Smakuje jak trucizna – wyjaśniła Petra. – Żołądek w naturalnym odruchu próbuje go zwrócić.

Środek należało połknąć co najmniej pół godziny przed zażyciem roztworu, żeby osiągnąć pełny efekt. Potem zostało nam tylko czekanie.

Wydawało mi się, że mam panu Petersonowi do powiedzenia milion rzeczy, ale żadnej nie potrafiłem ubrać w słowa. Nawet nie wiedziałem, od czego zacząć. Chyba musiałem wyglądać na podenerwowanego, bo pan Peterson podał mi wiadomość.

Rozumiem. Nie musisz nic mówić, wystarczy sama obecność.

Kiwnąłem głową. Pewnie miał rację, słowa nie były potrzebne.

Lepiej puść jakąś muzykę – napisał po chwili.

– A czego chciałby pan posłuchać?

Na jego twarzy pojawiło się coś w rodzaju krzywego uśmieszku.

Wielu rzeczy, ale w tej chwili ta decyzja chyba mnie przerasta. Sam coś wybierz.

Musiałem się nad tym zastanowić.

– Może Mozarta? Mozart na pewno nie będzie najgorszy.

Pan Peterson kiwnął głową. Puściłem więc XXI Koncert fortepianowy C-dur. Pan Peterson zamknął oczy i słuchał, a ja obserwowałem przez drzwi patia kilka wróbli, które na tyłach ogrodu przemykały tam i z powrotem między szczupłymi drzewkami, rzucając na ziemię cienie przypominające kukiełki. Podwójne szyby tłumiły hałasy drogi i pobliskich zakładów przemysłowych. Nie docierały do nas nawet szepty zewnętrznego świata, a w pomieszczeniu słychać było tylko drgające warstwy dźwięków koncertu Mozarta i mój oddech, unoszący się i opadający.

Kiedy przebrzmiały ostatnie nuty, pan Peterson gestem poprosił, żebym zawołał Petrę, która przeniosła się na krzesło w kącie.

Jestem gotowy, żeby umrzeć. Proszę przygotować truciznę.

Pomogłem mu przejść na niewielką skórzaną kanapę, odwróconą w kierunku ogrodu.

– Chce pan, żebym włączył jakąś inną płytę? – zapytałem.

Puść jeszcze raz tego Mozarta – napisał. – Jest idealny.

Po chwili Petra wróciła z niedużą szklanką rozpuszczonego środka. Był przejrzysty i bezbarwny jak woda z kranu. Postawiła ją ostrożnie na stoliku obok pana Petersona, a razem z nią słomkę, o której wspominały zalecenia lekarskie.

– Po wypiciu zawartości szklanki straci pan przytomność w czasie od dwóch do pięciu minut – powiedziała Petra. – Chwilę później nastąpi śmierć. Czy jest pan tego świadom?

Tak, jestem tego świadom – napisał pan Peterson. Wyrwawszy kartkę z notesu, skreślił drugą wiadomość: – To jak, poczytasz mi?

– Oczywiście.

Miałem już przygotowany egzemplarz Rzeźni numer pięć. Pan Peterson poprosił, żebym zaczął czytać, gdy tylko zażyje truciznę, i nie przestawał, póki nie zaśnie. Wydaje mi się, że wymyślił to zarówno ze względu na siebie, jak i na mnie. Wiedział, że będę potrzebował czegoś, na czym mógłbym się skupić; czegoś, co zajmie moje myśli.

Dziękuję, Alex – napisał.

– Kocham pana – odpowiedziałem. – Kocham pana i będę za panem tęsknić.

Wiem. Ja też. Nie martw się, dasz sobie radę.

– Tak.

Uważaj na siebie. I pamiętaj, żeby jechać do domu ostrożnie.

– Zawsze jeżdżę ostrożnie – zapewniłem go.

Pan Peterson lekko, prawie niezauważalnie skinął głową.

W takim razie chyba zobaczymy się po drugiej stronie.

To była ostatnia rzecz, jaką napisał. Kiepski żart, ale mimo to sprawił mi przyjemność.

– Do zobaczenia po drugiej stronie.

Trzymałem szklankę pewnie, kiedy pan Peterson pił przez słomkę roztwór. Upewniwszy się, że na dnie nie została ani kropelka, odstawiłem szklankę na stolik. Następnie zacząłem czytać.

„Posłuchajcie – czytałem. – Billy Pilgrim wypadł z czasu. Zasnął jako podstarzały wdowiec, a obudził się w dniu swego ślubu”[11].

Pan Peterson słuchał. W tle leciał Mozart. Przeczytałem trzy kolejne strony.

– „Najważniejszą rzeczą, jakiej nauczyłem się na Tralfamadorii, było to, że śmierć jest tylko złudzeniem. Człowiek żyje nadal w przeszłości, tak więc głupotą jest płakać na pogrzebie. Wszystkie chwile, przeszłe, obecne i przyszłe, zawsze istniały i zawsze będą istnieć. Tralfamadorczycy mogą oglądać te różne chwile tak, jak my możemy oglądać na przykład Góry Skaliste. Widzą, że poszczególne momenty są niezmienne, i mogą wybierać te spośród nich, które ich w danej chwili interesują. To tylko my na Ziemi mamy złudzenie, że chwile następują jedna za drugą, jak korale na sznurku, i że chwila raz przeżyta jest stracona na zawsze”[12].

Kiedy w końcu urwałem, zaczynała się druga część XXI Koncertu fortepianowego. Oczy pana Petersona były zamknięte, a oddech zwolnił do rytmu głębokiego snu. Później nie potrzebował już wiele czasu, żeby umrzeć.

Następnego ranka odebrałem prochy. Kremacja ciała nie trwa zbyt długo – cały proces zabiera jakieś dwie godziny – a w przypadku zaplanowanych i odpowiednio udokumentowanych wspomaganych samobójstw nie ma groźby, że dojdzie do opóźnień w wystawieniu aktu zgonu czy wydaniu pozwolenia na kremację. Lekarz sądowy musi tylko potwierdzić śmierć i sprawdzić, czy zgadza się dokumentacja. Oczywiście w wypadku pana Petersona wszystko się zgadzało. Zgromadzone dowody nie pozostawiały żadnych wątpliwości – były wśród nich oświadczenie woli, paszport poświadczający tożsamość, podpisane zeznania doktor Reinhardt, Linusa i Petry. Zarówno samą śmierć, jak i jej przyczyny potwierdzono w ciągu kilku minut. Gdyby nie to, że padałem z nóg, mógłbym odebrać urnę tego samego dnia.

Zamiast tego wróciłem do hotelu i spałem przez następne dwanaście godzin. Kiedy się obudziłem, na zewnątrz panowała ciemność. Musiała być mniej więcej trzecia w nocy. Mój rytm dobowy szlag trafił, choć wtedy jeszcze nie dostrzegałem sygnałów nadciągającego ataku. Czułem się jak zamknięty w bańce powietrza i w żaden sposób nie umiałem stwierdzić, czy otaczający mnie świat wydaje się dziwnie nienaturalny, czy zupełnie normalny.

Nie uroniłem ani jednej łzy, mimo że Petra próbowała mnie do tego nakłonić. Uważała, że powinienem to z siebie wyrzucić, bo nie ma potrzeby dłużej być silnym. Powiedziałem jej prawdę – wcale nie starałem się być silny, po prostu nie chciało mi się płakać.

Na poranną medytację udałem się w to samo miejsce, co poprzedniego dnia. Po jeziorze pływały te same łabędzie, a promenada pachniała tymi samymi bzami. Zauważyłem tylko jedną, lecz zasadniczą różnicę – medytacja nie przynosiła żadnych efektów. Jej sens polega na pozbyciu się z głowy wszelkich śmieci, ale moja głowa była pusta, nie miałem czego uprzątać.

Po jakichś trzydziestu minutach wróciłem do hotelu, żeby spakować bagaże. Tym razem było ich mniej, bo ubrania i walizki pana Petersona trafiły do Czerwonego Krzyża.

Kiedy przed ósmą zszedłem się wymeldować, w biurze zastałem znajomego recepcjonistę – tego, który trzy dni wcześniej nie chciał rozmawiać ze mną po niemiecku.

– Gdzie jest pan Peterson? – zapytał, co wprawiło mnie w konsternację. Powinien był zauważyć, że tylko dla siebie zarezerwowałem pokój na dodatkową noc.

– Herr Peterson hat gestern ausgecheckt.

Wyjaśniłem, że pan Peterson wymeldował się wczoraj.

W krematorium stawiłem się o dziewiątej, w godzinie otwarcia. Ponieważ za wszystko zapłacono z góry, przekazanie prochów odbyło się błyskawicznie. Musiałem wypisać tylko jeden formularz odbioru. Dziesięć minut później byłem z powrotem na drodze.

Nie robiłem żadnych planów, gdzie ani kiedy się zatrzymam. Uznałem, że będę jechał tak długo, aż się zmęczę lub najdzie mnie ochota, by rozprostować nogi – zakładając, że uda mi się przekroczyć granicę. Podejrzewałem, że z tym nie powinno być większych problemów, gorzej natomiast z kupieniem biletu na prom w Calais.

Okazało się, że już po godzinie musiałem zjechać z autostrady. Atak nadszedł zupełnie niespodziewanie, gdy przejeżdżałem przez tunel Bözberg. Nagle znów czułem zapach bzów. Zatrzymałem się jakiś kilometr od głównej drogi, na skraju cichej, z pozoru opuszczonej wioski. Stojąc na świeżym powietrzu, z rękami opartymi na masce, próbowałem liczyć oddechy, ale już po piątym czy szóstym zdałem sobie sprawę, że nie mogę opanować drżenia ciała.

Dopiero wtedy wybuchłem płaczem. Nie wiem, jak długo płakałem – minutę, dziesięć. Siedziałem na żwirowej drodze plecami do zderzaka i pozwalałem łzom płynąć, aż w końcu drżenie ustąpiło, a ja znów potrafiłem jasno myśleć. Postawiłem urnę z panem Petersonem na siedzeniu pasażera i ruszyłem na północ, żeby stawić czoło mojemu przeznaczeniu.

TESTAMENT

Mama zjawiła się na komisariacie policji w Dover koło czwartej nad ranem. Wyglądała strasznie, jakby ją ktoś wystrzelił z armaty. Tymczasem od dwóch i pół godziny ja, inspektor Hearse i podinspektor Cunningham wałkowaliśmy w kółko ten sam temat. Wpuścili ją do pokoju przesłuchań C, a ona, nie marnując czasu na uprzejmości, energicznym krokiem podeszła do krzesła, na którym siedziałem. Złapała mnie w niedźwiedzi uścisk, przycisnąwszy moją głowę do swojego brzucha. Trwało to chyba ze trzy minuty. Nie wiem, kto czuł się bardziej zażenowany – ja, inspektor Cunningham czy podinspektor Hearse – ale po chwili przestałem się wykręcać i pogodziłem ze swoim położeniem. Boleśnie zgięty, doszedłem do wniosku, że mimo wszystko lepiej zginąć z rąk własnej matki niż policji.

– Pani Woods – odezwał się w końcu inspektor Hearse – gdyby zechciała pani usiąść, moglibyśmy szybko zaznajomić panią...

Niestety, mama nie miała ochoty być z niczym zaznajamiana. Usiąść też nie chciała.

– Myślę, że zabiorę teraz Alexa do domu – rzuciła tylko.

Policjanci wymienili spojrzenia, zanim inspektor Hearse podjął rozmowę:

– Rozumiem, że to dla pani bardzo trudna sytuacja, ale wciąż mamy do Alexa parę pytań. Może pani z nim zostać, obawiam się jednak, że to jeszcze nie koniec przesłuchania.

– Ach tak. – Mama wypuściła moją głowę z uścisku i oparła dłonie na biodrach. – A o co dokładnie Alex jest oskarżony?

– Na razie nie jest oskarżony o nic – uspokoił ją inspektor Hearse. – W tej chwili zadajemy mu tylko pytania, dzięki pani współpracy...

– O mojej współpracy może pan sobie pomarzyć – przerwała mu. – Jeżeli Alex nie jest o nic oskarżony, zabieram go do domu.

Inspektorowi Hearse’owi przyszedł w sukurs podinspektor Cunningham:

– Pani Woods, musi mieć pani świadomość, że wolno nam zatrzymać Alexa na czterdzieści osiem godzin bez względu na to, czy postawimy mu zarzuty. Ale ten proces...

– Przecież to skandal! – parsknęła mama. – Czy wy potraficie sobie chociaż wyobrazić, jak trudny był dla mojego syna ubiegły tydzień? Jest środek nocy, a on ma dopiero siedemnaście lat! Okażcie trochę współczucia. Jak tak dalej pójdzie, przyprawicie go o napad!

– Tak się składa, że już miałem napad – powiedziałem.

– Już miał napad!

– Tylko częściowy – sprecyzowałem. – Przeszedł po kilku minutach, ale nie powinienem w tym stanie prowadzić, to zbyt ryzykowne.

– Chyba nie myślałeś, że będziesz prowadzić! Ja cię odwiozę.

– Pani Woods... – zaczął znów inspektor Hearse.

– To skandal! – powtórzyła mama. – Co wy tu prowadzicie za działalność? Przecież to są prawie tortury! Spójrzcie na niego, nie wiadomo, kiedy chłopak ostatnio spał! Zaproponowaliście mu chociaż badanie lekarskie, nie wspominając już o prawniku?

Inspektor Hearse raz jeszcze spróbował zapanować nad sytuacją.

– Pani Woods, zapewniam, że podczas przesłuchania pani syn nie wykazywał żadnych oznak choroby. Gdyby tak się stało,  n a  p e w n o  zadzwonilibyśmy po lekarza. A nie zaproponowaliśmy mu prawnika, bo, jak wspominałem, nie postawiono mu jeszcze żadnych zarzutów.

– Miał atak padaczki!

– Żaden z nas nie był obecny przy rzekomym ataku. A poza tym – inspektor Hearse uniósł zdecydowanie palec, żeby uprzedzić słowa mamy – pojawiły się nowe okoliczności, o których nie została pani poinformowana. – Skinął w stronę podinspektora Cunninghama, a ten rzucił na środek stołu woreczek z trawką. – To marihuana – stwierdził uroczystym tonem.

– Doskonale wiem, co to takiego – odparła mama. – Nie jestem idiotką.

– Znaleźliśmy ją w samochodzie syna. Wydaje nam się, że to może częściowo tłumaczyć jego... „atak”. – Wszyscy wyraźnie usłyszeliśmy ten cudzysłów.

– Absurd! – parsknęła mama. – Alex nie bierze narkotyków.

– Trawka należała do pana Petersona – wytłumaczyłem.

– Tak, to ma zdecydowanie więcej sensu.

– Z całym szacunkiem, pani Woods – zaczął złowrogo inspektor Hearse – rodzice często nie mają pojęcia, co robią ich dzieci. Nie mieści im się w głowie, że...

– Pozwoli pan, że panu przerwę, inspektorze – mama ostudziła jego zapędy doskonale znanym mi tonem, który natychmiast ucinał wszelką dyskusję. – Po pierwsze, to marihuana, nic szczególnie obciążającego, biorąc pod uwagę okoliczności, a jej obecność nie czyni z mojego syna bandziora, jak próbuje pan sugerować. Jeśli twierdzi pan, że tylko bandziory biorą narkotyki, a nie tysiące polityków i sędziów, nie wspominając o policjantach, to jest pan zwyczajnym kłamcą i hipokrytą. – Nagle w pomieszczeniu zrobiło się chłodno. Moja mama nie lubiła kłamców, a już szczególnie hipokrytów. – Po drugie, jeśli chce pan powiedzieć, że po tych kilku godzinach zna pan mojego syna lepiej niż ja, czyli na tyle dobrze, żeby oskarżać mnie o ignorancję, to, szczerze mówiąc, powinien pan sobie przebadać głowę!

Inspektor Hearse zrobił się czerwony jak burak. Jego pieprzyk wydawał się pulsować.

– Pani Woods, próbuję pani powiedzieć, że pani syn nie jest aniołem, za jakiego...

– Nie twierdzę, że Alex jest aniołem. Jest purytaninem. Pomysł, że miałby zażyć narkotyk, czy w ogóle jakikolwiek środek, który nie został dopuszczony od użytku przez kogoś z trzema dyplomami, to czystej wody idiotyzm. On uważa picie alkoholu za wadę charakteru!

Na chwilę zapadła napięta cisza. Inspektor Hearse i podinspektor Cunningham musieli być zaskoczeni wybuchem mamy, ale ja po prostu osłupiałem. Ze zdumieniem odkryłem, że pomimo tego, co zawsze mi się wydawało, naprawdę całkiem nieźle mnie znała.

Pierwszy wziął się w garść inspektor Hearse.

– Pani Woods, chyba zbaczamy z tematu. Nie chodzi tylko o posiadanie i użytkowanie. Pani syn już przyznał, że sam hodował i dostarczał rzeczoną marihuanę. I to od jakiegoś czasu.

– Dostarczałem ją wyłącznie panu Petersonowi – wyjaśniłem – a on palił od tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego piątego. Raczej bym nie powiedział, że go do tego zmuszałem. Poza tym nikomu jej nie sprzedawałem. Pomagałem mu ją uprawiać, bo nie był w stanie sam wchodzić na strych.

– No i wszystko jasne! – stwierdziła mama. – Nie robił tego dla zysku ani korzyści osobistych. Nie wiem, co próbuje pan udowodnić, inspektorze, ale cała ta sytuacja zakrawa na absurd. Zabieram syna do domu. Jeżeli pojawi się konieczność dalszego przesłuchania, przywiozę go osobiście, a teraz wychodzimy. Może pan nas aresztować, zapewniam jednak, że kiedy stąd wyjdę, napiszę taką skargę, jakiej pan jeszcze nie widział. Będą się panowie cieszyć, jeśli nie wyrzucą was z pracy. Wasze podejście do tej sprawy woła o pomstę do nieba! Powinni się panowie wstydzić. No, Lex, idziemy.

Podniosłem się z krzesła i ruszyłem za mamą do drzwi. Żaden z policjantów nie próbował nas zatrzymać. Inspektor Hearse chciał coś jeszcze powiedzieć, ale jego słowa nie zdążyły dotrzeć do moich uszu. Tak, to naprawdę było aż takie proste.

Niebo za tylną szybą samochodu powoli się rozjaśniało, kiedy opowiadałem o wszystkim mamie. Próbowałem wyjaśnić, dlaczego zrobiłem to, co zrobiłem, ale odniosłem wrażenie, że ona już wie. Teraz chciała tylko poznać szczegóły. Kiedy skończyłem, skarciła mnie za jedną rzecz – miała żal, że nie powiedziałem jej od razu.

– Myślałem, że będziesz próbowała mnie powstrzymać – przyznałem.

– Dlaczego miałabym to robić? – zapytała. – Jesteś już prawie dorosły, nie mogę dłużej podejmować takich decyzji za ciebie.

– Na posterunku twierdziłaś co innego. Że mam dopiero siedemnaście lat.

– Jestem twoją mamą, chciałam cię stamtąd wyciągnąć. Jak się czujesz?

– Lepiej – odparłem. – Znaczy... wiadomo, ciągle mi smutno. Ale teraz to taki dobry smutek, jeśli rozumiesz, co mam na myśli. – Zastanawiałem się nad tym przez chwilę. – Chodzi o to, że nie chciałbym niczego zmienić. Bez względu na to, co zdecyduje policja. Mogą mnie zamknąć na tysiąc lat, ale ja naprawdę uważam, że nie zrobiłem niczego złego.

– I słusznie – poparła mnie mama.

Niewiele zostało już do opowiedzenia. Mógłbym co prawda opisać ze szczegółami następne miesiące – przeróżne zwroty akcji w mojej sprawie czy listy poparcia, które otrzymywałem zarówno od zupełnie obcych ludzi, jak i znajomych (doktora Enderby’ego, doktor Weir i Herr Schäfera), a także równie liczne listy potępienia, których autorzy modlili się o zbawienie dla mojej duszy. Mógłbym mówić jeszcze długo, ale pewnie i tak wiecie już wszystko, co warto wiedzieć. Podsumuję to tak: zaczęło się z wielkim hukiem, a skończyło z żałosnym piskiem. Po prawie czterech miesiącach przesłuchań i rozpatrywania „nowych kierunków w śledztwie”, długo po wygaśnięciu zainteresowania ze strony mediów, policja zamknęła sprawę. Ponoć skazywanie mnie za pomoc w samobójstwie nie leżało w publicznym interesie, a za produkcję i posiadanie nielegalnych środków dostałem pouczenie. Doktor Weir zapewniła, że nie wpłynie to na moje szanse dostania się na dobry uniwersytet i rozpoczęcia kariery fizyka teoretycznego.

Tak naprawdę jednak całe zamieszanie przycichłoby znacznie wcześniej – pewnie już po kilku tygodniach – gdyby nie testament, czyli dodatkowa komplikacja, której nie udało mi się przewidzieć. A także ostatnia rzecz, o jakiej chcę wspomnieć.

Długo nie docierało do mnie, że pan Peterson mógłby zostawić coś takiego jak testament. Nie wpadłem nawet na to, że miał prawniczkę, dopóki nie spotkałem się z nią w małym, ale schludnym biurze w Wells w dniu moich osiemnastych urodzin. Wcześniej nie wolno mi było zobaczyć dokumentu i dowiedziałem się o jego istnieniu tylko dzięki policji, która musiała zdobyć specjalne pozwolenie na sporządzenie kopii. A wszystko z powodu „potencjalnego” (później zaś „kluczowego”) znaczenia testamentu dla śledztwa.

W telegraficznym skrócie, okazało się, że jestem jednym z jego głównych beneficjentów – a dokładnie jednym z dwóch beneficjentów – w związku z czym miałem „wiarygodny motyw”, by pragnąć śmierci pana Petersona (nie licząc innych wiarygodnych motywów, które niezbicie wynikały z moich wypowiedzi). Starałem się przekonać śledczych, że motyw byłby wiarygodny tylko w przypadku  u p r z e d n i e j  świadomości, że taki testament istnieje – w innym razie nie dość, że był niewiarygodny, to na dodatek łamał fundamentalne zasady przyczynowości – ale odniosłem wrażenie, że moja linia argumentacji niezbyt do nich przemawiała. Na szczęście prawnik powiedział, że nie muszę niczego udowadniać – to policja musiała wykazać, że od początku znałem treść testamentu.

– Ale w jaki sposób mieliby tego dowieść? – zapytałem.

Prawnik wzruszył ramionami.

– Gdybyś się przyznał.

– Mógłbym się przyznać do wszystkiego, na przykład do tego, że moim ojcem jest papież. Ale to by się nie stało automatycznie prawdą.

Prawnik podzielał mój punkt widzenia, doradził jednak, żebym aż do zakończenia sprawy zachował cierpliwość i całkowitą powagę. Ponoć to najlepszy sposób radzenia sobie z zagadnieniami natury prawnej.

Jak już wspominałem, w dniu osiemnastych urodzin wreszcie mogłem na własne oczy zobaczyć ten dokument. Dopiero wtedy dowiedziałem się, do jakich zeznań chciała mnie nakłonić policja. Na spotkanie z prawniczką pojechały ze mną mama i Ellie, żeby zapewnić mi „wsparcie moralne”. Był to słoneczny piątkowy poranek, dzień równonocy jesiennej, a mama po raz trzeci w historii ludzkości zamknęła sklep w tygodniu.

Sam testament został oczywiście napisany skomplikowanym prawniczym żargonem, ale jego istota była prosta. Wszystko, co musiałem wiedzieć, pan Peterson przekazał mi w liście. Poniżej zamieszczam jego kopię:

Drogi Alexie,

skoro to czytasz, prawdopodobnie wszystko poszło zgodnie z planem i nie ma mnie już wśród żywych. Zabawna sprawa, jak się nad tym głębiej zastanowić. Teraz, kiedy to piszę, czuję się jak najbardziej żywy. Za oknem piękny, wiosenny dzień i jeśli pominąć fakt, że nie nadążam wzrokiem za własną ręką, od chwili przebudzenia nie czułem żadnych objawów choroby. Może mój mózg postanowił dać mi chwilę wytchnienia, żebym mógł się uporać z tym listem? Jak uważasz, czy ta teoria obroni się w świetle osiągnięć współczesnej medycyny?

Ale wróćmy do sedna.

Chociaż wiem, że już nie żyję, nie mam bladego pojęcia, kiedy odszedłem z tego świata. Mam nadzieję, że przeżyłem szczęśliwie jeszcze wiele miesięcy. W taki dzień jak dziś wciąż wydaje mi się to całkiem możliwe. A fakt, że mogę prosić los o więcej czasu – i cieszyć się z każdej minuty – zawdzięczam głównie Tobie. Chcę, żebyś o tym pamiętał. Nie wiem, ile mi zostało, ale teraz już nie wątpię, że wszystko dobrze się skończy. Nie może się skończyć inaczej. Jak pewnie zdążyłeś zauważyć, nie jestem człowiekiem wielkiej wiary, ale w Ciebie wierzę całym sercem.

Wydaje mi się, że w Wielkim Planie Wszechświata nie ma zbyt wielu istot, które mogą liczyć na przywilej spokojnej, bezbolesnej śmierci. Niestety wszechświat tak nie działa, z czego obaj doskonale zdajemy sobie sprawę. Nie ma nic naturalnego w bezbolesnej śmierci, a sam fakt, że ja mogę na taką liczyć – że właśnie taka mnie spotkała – uważam za ogromne szczęście.

Nie martw się, już kończę te ponure wynurzenia. Chcę Ci po prostu uświadomić, że mogłem umrzeć spełniony, mimo że kilka lat temu (a w zasadzie to nawet miesięcy) wydawało mi się to niemożliwe. Uważam, że w porównaniu do innych ludzi moje życie było całkiem udane. Najbardziej podobały mi się te momenty, kiedy nie działo się nic szczególnego.

Jak już jednak pisałem, czas mnie nagli. Przejdę do rzeczy.

Zostawiłem prawniczce polecenia, co ma zrobić z moim majątkiem. (Tak, tak to się nazywa w języku prawniczym – „majątek”. Żebyś nie myślał, że przed śmiercią dopadła mnie mania wielkości).

Krótko:

Mam w mieście agenta nieruchomości, z którym pewnie już się skontaktowano. Ten człowiek nadzoruje sprzedaż mojego domu, a z uzyskanych środków – a także moich oszczędności – dostaniesz 50 000 funtów. Reszta (obawiam się, że lwia część) trafi do Amnesty. Jestem pewien, że nie masz mi tego za złe.

Doszedłem do wniosku, że 50 000 funtów powinno w dzisiejszych czasach pokryć koszty edukacji, chyba nawet w Londynie. I to jest w zasadzie jedyny warunek, jaki nakładam na te pieniądze. Masz je wydać na edukację. Przykro mi, ale to już postanowione. Jeśli masz pracować nad tą całą teorią wszystkiego, będziesz potrzebować przestrzeni i spokoju. Właśnie to Ci kupuję.

Jeśli chodzi o mnie, nie jestem jakoś szczególnie nieszczęśliwy, że nie zdążę zobaczyć wyników Twojej pracy. Coś mi mówi, że Ostateczna Odpowiedź będzie miała postać cholernie długiego i rozczarowującego działania matematycznego. Ale to chyba jeden z tych obszarów, w których musimy pogodzić się z odmiennym zdaniem.

Co mogę jeszcze powiedzieć? Dziękuję Ci, Alex. Mam nadzieję, że Twoja mama zrozumiała, dlaczego podjęliśmy taką decyzję. Chciałbym, żeby mi wybaczyła – że Cię potrzebowałem i pozwoliłem Ci wziąć w tym udział. Mam też nadzieję, że nie wpadłeś przeze mnie w kłopoty z prawem. Omawialiśmy to dziesiątki razy i jestem pewien, że miałeś rację: nie ma powodu oczekiwać jakichkolwiek problemów. Skoro nie ma ofiary, nie ma też zbrodni – tak podpowiada zdrowy rozsądek. Wybacz, jeśli mimo to będę się trochę o Ciebie martwić. W długiej historii ludzkości zdrowy rozsądek nigdy nie święcił wielkich triumfów

A teraz zostawię Cię sam na sam z tą myślą.

Twój przyjaciel,

Isaac

Podejrzewałem, że pan Peterson świetnie się bawił, pisząc ten list. Podałem go mamie, a ona przeczytała go, wybuchła płaczem i podała Ellie. Ellie nie płakała. Zamiast tego obrzuciła kartkę krytycznym wzrokiem, po czym oddała mi ją, kręcąc głową.

– To się nazywa cios prosto w jaja – stwierdziła. Miała chyba na myśli klauzulę, która ograniczała moje możliwości wydawania pieniędzy.

Wyszliśmy z biura i ruszyliśmy do samochodu, który stał zaparkowany niedaleko katedry. Mama trzymała mnie za jedną rękę, a Ellie za drugą. Nie pamiętam, żeby którekolwiek z nas coś jeszcze mówiło. Pamiętam za to, że podniosłem głowę, patrząc na katedrę i na niebo rozciągające się w górze. Myślałem o wielu różnych sprawach: o architekturze i innych pięknych rzeczach zbudowanych przez człowieka; o Londynie i o Muzeum Historii Naturalnej; o Charlesie Darwinie i o teorii wszystkiego. Myślałem o przyszłości.

Wszystkie te rzeczy dryfowały jak chmury przed oczami mojej wyobraźni – maleńkie sygnały elektryczne i chemiczne, które łączyły się w całe światy – ale po chwili jakby się stopiły i została tylko błoga, błękitna pustka. Czułem się bardzo szczęśliwy.

PODZIĘKOWANIA

Przede wszystkim bardzo dziękuję Donaldowi Farberowi, członkowi zarządu Kurt Vonnegut Copyright Trust, a także wszystkim dobrym ludziom z Jonathan Cape, za wielkoduszną zgodę na wykorzystanie cytatów z dzieł Kurta Vonneguta, które pojawiają się na kartach tej powieści. Nie muszę chyba mówić, że Kurt Vonnegut był dla mnie ogromną inspiracją, a ja mam u niego wielki dług wdzięczności. Nie mniej gorąco dziękuję też Joseph Heller Estate za przyzwolenie na zaczerpnięcie cytatów z Paragrafu 22.

W rozdziale piątym Alex czyta i cytuje fragmenty „książki Martina Beecha o meteorytach”. Chodzi o prawdziwą książkę napisaną przez prawdziwego człowieka. Jej pełny tytuł brzmi Meteors and Meteorites: Origins and Observations i stanowiła ona moje główne źródło informacji dotyczących meteoroidów, meteorów i meteorytów. Z całego serca dziękuję doktorowi Beechowi i raz jeszcze przepraszam za zdegradowanie jego fikcyjnego alter ego, o którym Alex mówi po prostu „pan Beech”. Ponoszę też winę za modyfikację pewnych faktów na własne potrzeby – wszelkie nieścisłości są moją i tylko moją robotą. Ponadto dziękuję Kenowi Hathawayowi z Crowood Press, który udzielił mi zgody na użycie cytatów.

Dziękuję Stanowi, mojemu agentowi z JBA, który zaprosił mnie do pubu i złożył mnóstwo szalonych obietnic związanych z tą książką – jak dotąd dotrzymał słowa.

Dziękuję ludziom z wydawnictwa Hodder, którzy poświęcili Alexowi mnóstwo czasu, energii i entuzjazmu. Obawiam się, że przez przypadek mogę kogoś pominąć, ale tak czy inaczej czuję, że powinienem wymienić tu kilka imion. Dziękuję Alice i Jasonowi, którzy zdziałali cuda w kwestii praw zagranicznych; Naomi i Rosie, które w chwili, gdy to piszę, prowadzą mnie za rękę przez trudny teren marketingu i reklamy; Clive’owi, który po narodzinach mojej córki wysłał mi uprzejmy i pokrzepiający e-mail, którego wtedy potrzebowałem; Amber, wyjątkowo starannej i spostrzegawczej korektorce; Harrier, która zajmowała się pozwoleniami, podróżami oraz tuzinem innych szczegółów. Ponieważ moje własne umiejętności organizacyjne czasem pozostawiają sporo do życzenia, jestem jej bardzo wdzięczny.

Specjalne podziękowania chciałbym skierować do Kate Howard, cudownej redaktorki, która od pierwszej chwili zapałała do Alexa miłością. Od tamtej pory jej niezachwiany entuzjazm nadaje sprawom rozmachu.

Dziękuję mojej mamie, która przeczytała trzecią wersję roboczą tekstu, znalazła mnóstwo błędów, a potem powiedziała wiele budujących rzeczy, co naprawdę doceniam. Dziękuję reszcie rodziny – tacie, za to, że nigdy nie kazał mi szukać „normalnej” pracy, i rodzeństwu, Siân, Karze i Ciaranowi, którzy wspierali mnie na mnóstwo różnych sposobów.

Ostatnie, najserdeczniejsze podziękowania kieruję do Alix, mojej jedynej czytelniczki przez trzy lata, kobiety, której bezwarunkowa miłość i wsparcie pozwoliły tej powieści zaistnieć. Gdyby nie ona, nie pisałbym dzisiaj tych słów.

Przypisy

[1] Emily Dickinson, Mózg jest szerszy niźli niebo (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

[2] Kurt Vonnegut, Śniadanie mistrzów, przeł. Lech Jęczmyk, Poznań 2004, s. 123.

[3] Kurt Vonnegut, Syreny z Tytana, przeł. Jolanta Kozak, Poznań 2007, s. 282−283.

[4] Tamże.

[5] William Blake, Tygrys, przeł. Roman Klewin, w: Poeci języka angielskiego, t. 2, oprac. Henryk Krzeczkowski, Jerzy S. Sito, Juliusz Żuławski, Warszawa 1971, s. 135.

[6] Tamże.

[7] Kurt Vonnegut, Śniadanie mistrzów, przeł. Lech Jęczmyk, Poznań 2004, s. 157.

[8] Joseph Heller, Paragraf 22, przeł. Lech Jęczmyk, Kraków 2005, s. 9.

[9] Tamże.

[10] Tamże, s. 13.

[11] Kurt Vonnegut, Rzeźnia numer pięć, przeł. Lech Jęczmyk, Warszawa 1990, s. 23.

[12] Tamże, s. 26−27.