Spis treści

1. Zamiast prologu

2. Rozdział I. Polskie problemy z Zełenskim

3. Rozdział II. Problemy świata z Zełenskim

4. Rozdział III. Portret Zełenskiego

5. Rozdział IV. Tusk – Zełenski. Lekcja numer jeden

6. Rozdział V. Tusk – Zełenski. Lekcja numer dwa

7. Rozdział VI. Chłód Nawrockiego

8. Rozdział VII. Ekshumacje

9. Rozdział VIII. Mity odbudowy

10. Rozdział IX. Telenowela negocjacyjna z Trumpem

11. Rozdział X. Drugie życie Jasionki

12. Epilog

13. O Autorze

Copyright © Zbigniew Parafianowicz, Czerwone i Czarne

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN
Korekta: Dorota Kasprzyk

Czerwone-Czarne Spółka z o.o.
Przylesie 42 a
Jabłonna

Wyłączny dystrybutor
Dressler Dublin Sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-6840-113-4
Warszawa 2026

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Zamiast prologu

„O jednej rzeczy zapomina się natomiast zupełnie, że wojna ta, ponad wszystko, była jeszcze bardzo ciekawa. Ale zaspokojenie ciekawości związane jest nieuchronnie z poznaniem prawdy, a to jest właśnie w dzisiejszej atmosferze powojennej najtrudniejsze. Na razie w dalszym ciągu obowiązuje formuła sakramentalna, według której kazanie Jego Eminencji musi być zawsze »podniosłe«, a uśmiech zbrodniarza musi być zawsze »cyniczny«. Diabli wiedzą, jak długo jeszcze formuła ta utrzymana będzie w mocy prawnej, ale na razie nic nie zapowiada jej odwołania. Polityka ma w tym swoje wyrachowanie. Natomiast literatura cierpi ogromnie. Banalizuje się, robi się nudna, upraszcza się jak wzorek dla dzieci do przerysowywania, staje się płaska. W tym właśnie najbardziej odbiega od życia, ponieważ wiadome jest, że wszelkie rzeczy nie są płaskie, ale wypukłe”.

Józef Mackiewicz „Przestępca czasu wojny”, Lwów i Wilno 1947. Ze zbioru „Fakty, przyroda i ludzie”

Rozdział I

Polskie problemy z Zełenskim

Minister w rządzie Donalda Tuska: Numer z wysadzeniem Tuska z pociągu do Kijowa to było zwykłe chamstwo. I mówię to mimo ogromnej sympatii do Ukraińców. Jednak oni mają w sobie jakiś taki komponent sowieckości. Czasami zapominamy, że oni razem z Rosjanami tworzyli ZSRR.

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

u85242s465840j6a384f83f5102eb9d10ea62e

Tusk w trzeciej klasie

Dyplomata A: W maju 2025 roku Donald Tusk był pod presją. Ruszały rozmowy pokojowe w Stambule. Wcześniej prowadzono negocjacje o wysłaniu kontyngentu wojskowego państw europejskich na Ukrainę. W dyskusjach o przyszłości wojny i rozejmu nie było Polski, mimo że sprawowała prezydencję w UE. Premier musiał mieć jakiś sukces. Musiał mieć zdjęcie, że jest w procesie. W końcu pojawiła się na to szansa – spotkanie w Kijowie, na którym był on oraz byli prezydent Francji Emmanuel Macron, premier Wielkiej Brytanii Keir Starmer i kanclerz Niemiec Friedrich Merz. Rozdzwoniły się telefony. Polski premier musiał być na miejscu w Kijowie akurat wtedy. Nie sam. Musiał mieć zdjęcie w dobrym towarzystwie. Problem polegał na tym, że Wołodymyr Zełenski pamiętał, że Tusk był pierwszym, który zadeklarował, że nie wyśle polskiego kontyngentu na Ukrainę. Wiedział też od swoich urzędników i współpracowników z Biura Prezydenta, w jakim kierunku idą rozmowy o umowie o wolnym handlu z UE, która była negocjowana w czasie polskiej prezydencji.

Dyplomata Z: Gdy wszyscy w KPRM cieszyli się z tego Kijowa i szykowanego zdjęcia, nikt nie zwrócił uwagi, jak organizowana jest logistyka tej wizyty. Jak mogliśmy przegapić coś takiego? Okazało się, że polski premier pojedzie do Kijowa osobnym pociągiem. Na ważny szczyt, na którym dyskutowano o przyszłości wojny i pokoju, jednym pociągiem pojechali Merz, Macron i Starmer, a w drugim pociągu, trzeciej klasy, niczym w płackarcie – podróżował Donald Tusk. W internecie i mediach społecznościowych krążyły już zdjęcia z narady w pociągu w drodze do ukraińskiej stolicy wielkich tego świata: Macrona, Starmera i Merza. Oczywiście bez Tuska. Oni rozważali, co dalej z Ukrainą, Tusk czytał po drodze gazety.

Dyplomata z Kijowa: O wysadzeniu Tuska z pociągu zdecydował Zełenski, a konkretnie szef jego protokołu dyplomatycznego.

Były minister w rządzie Mateusza Morawieckiego: Przemyśl jest miastem polskim. Mieliśmy możliwość zatrzymania pociągu, który wyruszył bez Tuska. Zabrakło nam jaj. Sławomir Dębski na X dawał jasno do zrozumienia, że zabrakło ludzi, którzy byliby gotowi zamarkować awarię na torach i doprowadzić do tego, aby wszyscy pojechali „na kołach”, czyli samochodami. Najwyraźniej w ekipie Tuska nie było ludzi, którym zależało na prestiżu i uratowaniu powagi urzędu premiera.

Ukraiński dyplomata X: Przed spotkaniem Merza, Starmera, Macrona i Tuska z Zełenskim w Kijowie polski premier marudził. Chciał, aby maraton dyplomatyczny, również z udziałem szefów MSZ państw Unii, trwał jeden dzień, a nie dwa. Uznaliśmy, że to trochę niepoważne. Polska nie deklaruje wysyłania swoich wojsk na Ukrainę, wiosną 2025 mocno schłodziła też swój wkład w pomoc dla nas. Dlaczego więc mielibyście ustawiać agendę takich spotkań? Tym bardziej że chcieliśmy tymi spotkaniami przykryć paradę 9 maja w Moskwie. Taka była nasza perspektywa.

Ukraiński dyplomata Y: Tusk podobno uzasadniał konieczność skrócenia szczytu w Kijowie swoimi problemami zdrowotnymi. Rezultat był taki, że Ukraińcy postanowili go przeczołgać i wysadzili z pociągu, w którym w salonce zdjęcia robili sobie Starmer, Merz i Macron.

Wysokiej rangi urzędnik w MON: Nie jestem w stanie tego zrozumieć. Tusk pojechał do Kijowa zaledwie kilka tygodni po tym, jak przekazaliśmy Ukraińcom poważny pakiet broni. Może to nie była jakaś supernowoczesna technika, ale jednak wciąż odgrywamy ważną rolę w ich dozbrajaniu.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Numer z pociągiem to było zwykłe chamstwo. I mówię to mimo ogromnej sympatii do Ukraińców. Jednak oni mają w sobie jakiś taki komponent sowieckości. Czasami zapominamy, że oni razem z Rosjanami tworzyli ZSRR. Budowali jedno państwo. Zapominamy, że kraje na wschód od naszej granicy – również Litwa – to stara szkoła dyplomacji, w której okazywanie pogardy i braku szacunku jest istotną składową. Wydaje nam się, że jesteśmy zachodni i że możemy ich pouczać i im coś radzić. A tak naprawdę to my moglibyśmy się od nich uczyć cwaniactwa, właściwie rozumianego chamstwa i asertywności w dyplomacji.

Polski dyplomata z Kijowa: Kierownik naszej placówki w Kijowie nie miał lekko po tym incydencie. Zebrał opierdol za ten pociąg. On sam oczywiście podkreślał, że nic się nie stało. Marginalizował temat, no bo co miał robić? Sukces mu się zamienił w poważny problem. Zaklinał rzeczywistość, choć wszyscy na placówce wiedzieli, i w Warszawie zresztą też, że – jak to się mówi – „Tusk się wściekł”. Szukał winnych, dopóki nie pojawiły się inne problemy na horyzoncie. Żądał głów. Atmosferę ostudziła dopiero prezydencka kampania wyborcza i problemy Rafała Trzaskowskiego.

Urzędnik KPRM: Nie mam odpowiedzi na pytanie, dlaczego pozwoliliśmy na wyjazd pociągu z Przemyśla bez Tuska. Mimo wszystko to nasz dworzec i nasze tory. Były miliony sposobów, aby temu zapobiec. Mieliśmy wiedzę, że Zełenski lubi pokazywać swoim partnerom miejsce w szeregu. Niezależnie od tego, czy jest silny, czy obiektywnie nie ma kart. Miałem wrażenie, że poczuł się jak w szczycie sławy na przełomie lat 2022 i 2023. Wtedy gdy był gwiazdą i rozdawał zaszczyty.

Były minister w rządzie Mateusza Morawieckiego: Historia prezydentury Zełenskiego to zarządzanie prestiżem. On jest aktorem, rozumie popkulturę. Orientuje się, jak sprawić, aby ktoś wiedział, gdzie jest jego miejsce w szeregu. Do tego ma w sobie pewną bezczelność. Uderza nawet wtedy, gdy jego pozycja jest słaba. Bo przecież w maju 2025 roku Ukraina była klientem świata. Przypominała potworka – państwo z silną, ogromną armią oraz służbami specjalnymi i zarazem państwo wydmuszka gospodarcza i demograficzna. A Zełenski uderzył w swoim stylu, bo to przecież było nie pierwszy raz. Wiosną 2022 roku z pociągu wysadził Franka-Waltera Steinmeiera. Nie powiem, nawet ucieszyło nas to, że Niemiec nie pojechał z Andrzejem Dudą i przywódcami państw bałtyckich do Buczy. Tamta wizyta była historyczna. Później był czerwiec 2022 roku, a wtedy Zełenski uderzył w nas. Zapomniał już, że to Polska i Duda osobiście naciskali, aby dać perspektywę członkostwa w UE Ukrainie. Zapomniał, że to Polska uruchomiła proces zbliżenia Ukrainy do Unii Europejskiej. Do Kijowa zostali zaproszeni Macron, Mario Draghi i Olaf Scholz, nas tam nie było. Europę Środkową miał reprezentować prezydent Rumunii Klaus Iohannis. Ale on też – jak Tusk kilka lat później – pojechał osobnym składem. Dokładnie na tej samej zasadzie co Tusk. Innym pociągiem. I wtedy też w sieci były zdjęcia trzech przywódców Wspólnoty Reńskiej i „biedaka” z unijnych zadupi.

Współpracownik prezydenta Andrzeja Dudy: Pamiętam spotkanie w maju 2022 roku. Siedzieliśmy na Bankowej (administracja prezydenta Ukrainy w Kijowie mieści się przy ulicy Bankowej – przyp. Z.P.). Jakiś alkohol był. Ale niedużo, bez przesady. Rozmawialiśmy ja, Jakub Kumoch, Andrij Sybiha i Andrij Jermak. To już było po wysadzeniu z pociągu Steinmeiera. W zasadzie upokorzeniu go. Śmialiśmy się. Darliśmy łacha z Niemców. Pamiętam, że Jermak i Sybiha z emfazą zapewniali, że Polska i Ukraina są skazane na wieczną miłość i przyjaźń. „Już na zawsze razem, nic nas nie podzieli, jesteśmy na siebie skazani” – tak to jakoś brzmiało. Zapewniali, że z Niemcami nic się nie da zrobić. Sprawa jest nie do odbudowania. Brzmiało to patetycznie. Po kilku głębszych nawet miło się tego słucha. Pamiętam jednak też, że powiedziałem: „Panowie, obyśmy nie musieli tego odszczekiwać”. Nie pomyliłem się.

Niemiecki dyplomata z ambasady w Warszawie: Wiem, że w Polsce dobrze pamięta się wysadzenie prezydenta Steinmeiera z pociągu jadącego do Kijowa wiosną 2022 roku. Pamięta pozytywnie. Polakom podobała się tamta sytuacja. Nam nie bardzo. Niezależnie od barw politycznych. Nasze państwo nie zapomni tego Zełenskiemu. A jeśli chodzi o Polaków, to mam wrażenie, że potraktowaliście ten wypadek jako wydarzenie jednostkowe i takie, które się nie powtórzy. I to był błąd. Bo jak widać Zełenski traktuje takie zachowania jako metodę. Uznaje, że to skuteczny sposób na zmiękczenie partnerów. To jego osobliwe nadzorowanie i karanie. Zełenskiemu wydaje się, że jest jak panoptikon. Wszyscy są widoczni i czytelni, tylko nie on. No nie. Tak nie jest.

Dyplomata polski z Kijowa: Prośba czy też sugestia, aby Tusk jechał innym pociągiem, przyszła do Kijowa z Berlina. To ludzie Merza poprosili Zełenskiego o przysługę. Prestiżowy prztyczek. Niemcy nie zapomnieli o wysadzeniu Steinmeiera i o tym, że nie płakaliśmy z tego powodu. Oni do dziś mają z tym zgryz. W zasadzie niezależnie od barw politycznych. W ich MSZ do dziś wspomina się ten incydent.

Urzędnik w KPRM: Od początku obawialiśmy się, że Merz będzie dążył do podważenia wszędzie, gdzie się da, stosunków Warszawa – Kijów. W interesie Niemiec nie było wzmacnianie potencjału Europy Środkowo-Wschodniej. To miał być region umiarkowanie problematyczny, a nie historia sukcesu. To Berlin miał być głównym rozgrywającym w kształtowaniu polityki europejskiej wobec Ukrainy. Czy miał potencjał i czy się do tego nadawał, jest inną sprawą. Najważniejsze jest to, że podstawowym zadaniem było trzymanie Polski z dala od Ukrainy.

Drony nad Polską

Minister w KPRM: Jesienią 2025 roku Rosjanie nad Polskę wysłali co najmniej dwadzieścia dronów. Z czytelną intencją sprawdzenia naszych systemów obrony powietrznej. Ewentualnie, aby wymusić na Polsce zerwanie stosunków dyplomatycznych z Rosją, żeby móc przedstawić nas Trumpowi jako państwo nieracjonalne i rusofobiczne.

Ale swoją grę wokół dronów rozpoczęli też Ukraińcy. Zełenski zawyżył liczbę dronów, które wleciały w polską przestrzeń powietrzną. Powiedział, że było ich ponad dziewięćdziesiąt. Mógł w zasadzie powiedzieć milion. Liczby nie miały znaczenia. Markował wolę pomocy Polsce. Ale my jej nie chcieliśmy. Zełenski natychmiast wszedł w narrację konieczności strącania rosyjskich dronów i pocisków rosyjskich nad Ukrainą za pomocą natowskich, polskich systemów. W najlepszym wariancie byłoby rozmieszczenie natowskich systemów na Ukrainie. W mojej ocenie Zełenski od początku wojny próbował nas wciągnąć w jakimś stopniu w konflikt z Rosją. Chciał ten konflikt umiędzynarodowić. Tę ocenę od początku wojny podzielały polskie służby specjalne.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Znów zabrakło Zełenskiemu wyczucia. Stracił okazję, by siedzieć cicho – można zacytować klasyka. Podobnie jak na szczycie NATO w Wilnie w 2023 roku, kreował się na kogoś, kto rozdaje karty. Wtedy zaproponował Polsce rozmieszczenie ukraińskich wojsk w zamian za amerykańskie. Zgłosił taką propozycję Amerykanom, oczywiście bez konsultowania tego z nami. Teraz było podobnie. „Rozmawiałem z Meloni, rozmawiałem ze Starmerem, z sekretarzem generalnym NATO”. Kurwa, ze wszystkimi rozmawiał, tylko znowu nie z nami. Apelował o reakcję. Chyba najlepiej, jakbyśmy od razu Rosjanom i Białorusinom wypowiedzieli wojnę. Albo zapłacili za zbudowanie tarczy antyrakietowej dla Ukrainy. Całe NATO żeby się zrzuciło – byłoby najlepiej.

Urzędnik w KPRM: Zełenskiego naprawdę trudno lubić. Niczym się nie różni od Muska czy Trumpa. Kilka dni po tym, jak drony wleciały do Polski, powiedział publicznie, że w razie zmasowanego ataku nie zdołalibyśmy uratować ludzi. Mówił to polityk, który w wyniku wojny stracił dwadzieścia procent terytorium swojego kraju. Brakowało mu umiaru. Zaczął wyliczać, ile Ukraińcy zestrzeliwują dronów. Że mają prawie dziewięćdziesięcioprocentową skuteczność. A my z dziewiętnastu strąciliśmy cztery. Już nie było ponad dziewięćdziesiąt dronów, tylko dziewiętnaście. Z liczeniem skuteczności też kłamał. Oni każdego drona, który spadnie, traktują jako zestrzelonego. Czyli jeśli Gerań albo Gerbera wpadnie do Zalewu Kijowskiego, do Dniepru albo na pole, to też liczy się jako zestrzelony.

Wysoki rangą urzędnik w MON: Powiedzmy sobie szczerze, cała akcja strącania dronów nad Polską nie była – najdelikatniej mówiąc – naszym sukcesem. Nie potrzebowaliśmy jednak od Ukraińców mentorskiego tonu i setek memów, na których z nas drwili. Tym bardziej że nie mieli pojęcia, jak wyglądało to wtargnięcie dronów nad Polskę.

Minister X w rządzie Donalda Tuska: To, że Zełenski próbował wtedy po raz drugi umiędzynarodowić konflikt, było oczywiste. Takie działanie jest logiczne z ich punktu widzenia. To samo robili po Przewodowie. Możliwe, że dlatego do dziś Zełenski nie chce przyznać, że tam spadł ukraiński pocisk. Wtedy też chciał umiędzynarodowić konflikt.

Wysoki rangą urzędnik w MON: Zełenski nie doceniał naszej wiedzy na temat tego, co w chwili wtargnięcia dronów nad Polskę robili Amerykanie i co robiło NATO. Jesteśmy członkiem organizacji, zatem wiemy, co nieco na temat kulis sprawy. Przede wszystkim gdy Amerykanie dowiedzieli się, że drony wlatują nad Polskę, połączyli się bezpośrednio z Rosjanami i zapytali, o co chodzi. Amerykanie mają swoją stałą linię z Rosją. Na potrzeby kryzysowych sytuacji. Amerykanie spytali więc wprost: bawicie się, to prowokacja czy naprawdę zaczynacie wojnę? Gdyby Rosjanie rzeczywiście chcieli się bić, reakcja NATO byłaby natychmiastowa.

Polski dyplomata w Kwaterze Głównej NATO: W czasie kryzysu dronowego NATO oddelegowało na potrzeby obrony polskiego nieba sto maszyn z państw NATO. Były gotowe w każdej chwili do kontruderzenia w Rosję. Te sto maszyn zabezpieczał SACEUR (naczelny dowódca sił NATO w Europie – przyp. Z.P.).

Minister w rządzie Donalda Tuska: Gdy do Polski wleciały rosyjskie drony, Zełenski oczywiście nie mógł powstrzymać się przed komentarzami. I tradycyjnie pojawił się jako oferent pomocy. Gdybyśmy wzięli tę mityczną pomoc od niego, już do końca świata przekonywałby, jaki jest ważny i jak bardzo nam pomógł. Mam wrażenie, że on powtarzał te swoje mantry przede wszystkim dlatego, że nie miał pojęcia, jak wyglądała nasza współpraca w ramach NATO. OK, nie daliśmy rady z tymi dronami. Ale to nie było tak, że my tylko czekaliśmy, aby poprosić Zełenskiego o pomoc. W momencie kryzysu ściśle współpracowaliśmy przede wszystkim z Francuzami i Amerykanami. Zełenski jak zwykle grzał atmosferę. Najlepiej, gdybyśmy od razu uderzyli na Moskwę. Weszli do wojny. Tymczasem naszym celem było coś zupełnie innego. Amerykanie pierwsze, co zrobili, to chwycili za telefon i zadzwonili do Moskwy, żeby zapytać, o co chodzi i czy chcą naprawdę wojny. Francuzi pomagali nam ustalić, skąd lecą drony i wspierali nas w prowadzeniu walki radioelektronicznej. Nie potrzebowaliśmy pomocy Ukraińców. Uczyliśmy się sami. Zełenski publicznie nas wyśmiewał, a nic nie wiedział o tym, jak spadały poszczególne Gerbery. Nie miał pojęcia o sprawie. A my niespecjalnie chcieliśmy z nim o tym rozmawiać.

Dyplomata X: Amerykanie nie chcieli eskalacji. Dążyli do wyciszenia konfliktu. Ukraińcy mieli przeciwny cel. Chcieli grzać atmosferę. Wykorzystać, ile się da, z tego zamieszania. Amerykanie na tamtym etapie wojny dążyli do jak największej ukrainizacji wojny. Chcieli wyizolowania tej wojny. Zamknięcia jej na Donbasie, maksimum na Zaporożu. Nie zamierzali wchodzić w nową awanturę z Putinem. Wierzyli, że uda im się porozumieć z Rosją. Chcieli uzyskać jej neutralność w rywalizacji USA z Chinami. W mojej opinii ta wiara była naiwna. Reset z Rosją nie mógł się udać.

Wysokiej rangi urzędnik BBN za prezydentury Karola Nawrockiego: Amerykanie nie chcieli eskalacji, ale to uderzało również w nas. Trump i jego ekipa byli przekonani, że Europa pełna jest rządów koalicyjnych, które straszą swoich obywateli wojną. Poprzez strach próbują utrzymać władzę i dlatego potrzebują kontynuowania wojny na Ukrainie. Dla nas taka logika była niekorzystna. Z perspektywy Pałacu Prezydenckiego próbowaliśmy przekonać Amerykanów, że dla Polski zagrożenie nie jest iluzją. Podawaliśmy przykład zbrojeń Rosji w Leningradzkim Okręgu Wojskowym, mówiliśmy, jak Rosjanie kłamią w kwestii swojej obecności wojskowej w Arktyce, przykładem ich złej woli był atak dronowy przeciwko Polsce.

Minister X w rządzie Donalda Tuska: Po wtargnięciu dronów do Polski Ukraińcy nie docenili jeszcze jednego. Naszej współpracy z Białorusinami. Teoretycznie stosunki z nimi mamy zamrożone, jednak w sprawach wojskowych współpracujemy. Oni, niezależnie od tego, co mówi Łukaszenka – nie są zainteresowani wybuchem wojny i eskalacją. Wiedzą, że będą terenem, przez który przetoczy się wojna. Nie chcą być pobojowiskiem. Każda eskalacja to również zagrożenie dla władzy Łukaszenki. Gdy coś leciało w naszą stronę albo z terenu Białorusi, albo z kierunku ukraińskiego, Białorusini informowali nas o tym. W tym największym kryzysie dronowym ujawnili fakt współpracy z nami. Ale wcześniej też dostarczali nam informacje.

Były minister w rządzie Mateusza Morawieckiego: Jeśli chcemy zrozumieć, jaką pozycję zajmujemy w głowie Zełenskiego i jego współpracowników, należy przypomnieć pewną mapę. Widziałem ją osobiście w gabinecie szefa ukraińskiego wywiadu wojskowego (HUR) Kyryła Budanowa, który dziś jest ważną postacią w otoczeniu Zełenskiego. Ta mapa przedstawiała rozpad Rosji. Obwód kurski był dla Ukrainy. Inne regiony przejmowały narody zamieszkujące Rosję. A czyj był obwód kaliningradzki? Zaznaczono go jako teren Niemiec. Ukraińcom nawet przez myśl nie przeszło, że można go zaznaczyć jako część wspólną Polski i państw bałtyckich.

Polski dyplomata Z: Ta buta prowadzi mnie do wniosku, że w razie wojny z Rosją nie będziemy mieli z automatu pomocy ze strony Ukrainy. Oni zaczną handlować bezpieczeństwem. Nie zachowają się tak jak Polska w 2022 roku.

Kulisy przekazania MiG-ów i Su

Wysokiej rangi urzędnik w MON: Ukraińcy po zmianie władzy w Polsce szybko zaczęli domagać się dostaw polskich MiG-29. Do rządu Donalda Tuska pierwsze prośby w tej sprawie trafiły zaraz po zaprzysiężeniu. Ukraińcy narzekali, że dajemy tylko amunicję. Chcieli coś większego. Mówili o „pakiecie Tuska”. O pozostałych w Polsce czołgach T-72, które, nawiasem mówiąc, były kompletną ruiną, i o samolotach. Promowali również możliwość przekazania przez nas koreańskich czołgów K2.

Minister X w rządzie Donalda Tuska: Latem 2024 roku głośną sprawą było zaangażowanie żołnierzy z Korei Północnej po stronie rosyjskiej w odbijaniu zajętych przez Ukraińców powiatów w obwodzie kurskim. Nasza ambasada w Seulu pisała, że Korea Południowa rozważała przekazanie broni Ukraińcom, aby ograniczyć zapędy Kim Dzong Una we współpracy z Rosją. Sondowano, czy nie moglibyśmy przekazać Ukraińcom koreańskich czołgów K2, które docierały do Polski, albo zestawów artyleryjskich Chunmu. Wykluczyliśmy taką możliwość. Nie było opcji, aby oddawać nowy sprzęt.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Zapewniano nas, że jeśli oddamy jakąś część koreańskiego sprzętu, dostaniemy rekompensatę. Rozmowy były czysto teoretyczne. Nie zgodziliśmy się. Pamiętaliśmy zapewnienia Niemców po przekazaniu T-72 wiosną 2022 roku. Miała być podmiana. My dostarczamy czołgi Ukraińcom, Niemcy nam starsze wersje Leopardów. Nigdy się tego nie doczekaliśmy. Nie dostaliśmy od Niemców ani jednego czołgu w zamian za przekazane Ukraińcom maszyny posowieckie. Ringtausch, tak to nazywali Niemcy. Wymiana okrężna. Wszystko u nich jest okrężne. Zagmatwane i nieczytelne. Potem Niemcy przekonywali nas, że źle ich zrozumieliśmy. Ich zdaniem miało chodzić o to, że jeśli zdecydujemy się na zakup Leopardów w Niemczech, to oni nam obniżą cenę za tak zwane odstępne, czyli czołgi przekazane Ukrainie.

Dyplomata A: Friedrich Merz krytykował swojego poprzednika Olafa Scholza za niewywiązanie się z obietnic w ramach programu Ringtausch. Gdy tylko Merz doszedł do władzy, tak zmienił zasady tego programu, że z naszego punktu widzenia po prostu kontynuował politykę Scholza. To za Merza Niemcy zaczęli mówić, że umowa była inna. Czyli my oddajemy swoje czołgi Ukraińcom, ale nie kupujemy nowych w Korei Południowej czy USA, tylko Leopardy. W końcu powiedzieli rozbrajająco, że nie mają tych czołgów i ich nie wyczarują, dlatego nam ich nie przekazali. Oczywiście kłamali. Cały czas mają około sześciuset Leopardów. My chcieliśmy raptem czterdzieści cztery. Ich wojsko nie zawaliłoby się, gdyby przekazali nam te czołgi, tak jak się umawialiśmy.

Minister Y w rządzie Donalda Tuska: Niemcy skompromitowali się tym, że nie dotrzymali słowa w sprawie Ringtausch. PiS na każdym kroku oskarża Tuska o to, że jest niemieckim agentem. Powiem tak: dyskusje o tym, jak Niemcy robią nas w ch…, prowadzone są niemal cały czas. Sikorski zwykł mówić: „Niemcy? Niemcy jak zawsze nie chcą płacić”. Mówią dużo. Zapewniają. Ale to zawsze przede wszystkim słowa. Ładne deklaracje. Błaszczak mówił, że ta okrężna wymiana to propaganda. Nie powiedziałbym nigdy tego pod nazwiskiem – Błaszczak miał rację.

Dyplomata A: Z powodu zachowania Niemców temat przekazywania Ukraińcom sprzętu koreańskiego całkowicie upadł. Nikt go nie podjął, a Andrzej Duda ostatecznie podczas wizyty w Korei Południowej jesienią 2024 roku oświadczył, że nie ma o czym gadać.

Minister X w rządzie Donalda Tuska: Trudno było się nie zgodzić z Dudą. Skorzystaliśmy, że to on za nas zrobił brudną robotę.

Minister Y w rządzie Donalda Tuska: Gdy Ukraińcy zaczęli na nas naciskać w sprawie MiG-29, postanowiliśmy dać sobie czas. Znaliśmy wszystkie doświadczenia z bronią dla Kijowa z przeszłości. Znane nam były prośby i groźby, które wobec Andrzej Dudy na początku 2022 roku stosował Zełenski. Te jego płacze i jęki, aby przekazać mu polskie MiG-i, bo giną kobiety i dzieci. Tym razem też postanowił robić nas w ch… Z jednej strony szły rozmowy. Z drugiej publicznie pozwalał sobie na połajanki pod adresem Polski. Oczywiście podczas wizyty w 2025 roku w Warszawie, gdy już było jasne, że MiG-i dostanie, oświadczył bez żenady, że nigdy nie naciskał w tej sprawie. Tak jakbyśmy to my jeszcze go prosili, żeby je przyjął. Całujemy rączki, niech pan przyjmie od nas samoloty, dziękujemy, polecamy się na przyszłość. Coś tu było nie tak.

Dyplomata X: Gdy Zełenski odbierał samoloty w Warszawie w grudniu 2025 roku, zapewniał, że nie naciskał w ich sprawie. My pamiętaliśmy to inaczej. Pod koniec października 2024 roku miał występ w Użhorodzie. Zarzucił nam, że to przez nas Rosjanie zbombardowali magazyny gazu w Stryju. Bo nie dostarczyliśmy mu MiG-ów i nie zestrzeliwujemy rakiet rosyjskich ze swojego terytorium. Bełkotał coś o obietnicy Jensa Stoltenberga dla Polski. Zapewniał, że rozmawiał z nim o misji Air Policing dla nas, choć my go o żadną przysługę nigdy nie prosiliśmy. Więcej – mówił, że Stoltenberg miał mu tę misję obiecać. Mimo że główny zainteresowany, czyli Polska, o nią nie poprosił. To było żałosne. Nie dało się tego słuchać. On wprost powiedział, że szukamy wymówek, aby nie przekazać im MiG-ów. To było w całości kłamstwo. I to prymitywne. Bez znajomości zasad funkcjonowania NATO. Bez szacunku dla nas. Od początku mówiliśmy Ukraińcom, że przekażemy MiG-i, jeśli w zamian dostaniemy lub kupimy inne samoloty w tej samej liczbie albo wtedy gdy MiG-om skończą się resursy. I tak się stało.

Minister X w rządzie Donalda Tuska: Zełenski w swoich kłamstwach się pogubił. Mocno napsuł nam krwi. Autentycznie chcieliśmy przekazać im te MiG-i już w 2024 roku. Sami rozmawialiśmy ze Szwedami i Niemcami, czy nie byliby gotowi wysłać do Malborka swoich samolotów za te maszyny. Tylko że chcieliśmy to mieć zapisane w dwustronnej umowie, a nie jako misję policyjną na pół roku. We wrześniu 2024 roku szef BBN mówił publicznie, że MiG-i polecą na Ukrainę, gdy skończą im się resursy albo gdy Polska zdobędzie maszyny na ich zastępstwo.

Dyplomata przy NATO: Rozmowy ze Szwedami to nie były jakieś tajne informacje. Sprawa była omawiana publicznie. Dziwiłem się tym wypowiedziom Zełenskiego z Użhorodu. To była manipulacja. I to bardzo prymitywna.

Minister X w rządzie Donalda Tuska: Najbardziej denerwujące było to, że Zełenski powołał się przy tym na dopiero co podpisaną przez Tuska umowę międzyrządową z Ukrainą, dotyczącą współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa. Twierdził, że na jej podstawie zobowiązaliśmy się do zestrzeliwania rosyjskich rakiet nad Ukrainą. To kompletna bzdura. Aberracja. W umowie jest zapisane, że rozważymy przekazanie MiG-ów, a nie, że je przekażemy natychmiast. Moja teoria jest taka, że Zełenski wpiął swoje pretensje w prezentowany wówczas przez siebie Plan Zwycięstwa. Dostawy broni były częścią planu. Tak jak członkostwo w NATO, o którym on w tym planie mówił, a którego nikt nie przewidywał. Zełenski budował iluzję. Od jesieni 2024 roku ukraiński prezydent przygotowywał tak zwany stratcom (komunikację strategiczną – przyp. Z.P.), który uzasadni podpisanie jakiejś formy rozejmu z Rosją. Daleko idące ustępstwa ze strony Ukrainy byłyby możliwe tylko, jeśli Zełenski otrzyma członkostwo w NATO albo gwarancje bezpieczeństwa na wzór art. 5 Paktu Północnoatlantyckiego. W tym wszystkim ważne są również stałe i regularne dostawy broni czy zaangażowanie NATO w zestrzeliwanie pocisków nad Ukrainą albo szerzej – ochrona ukraińskiego nieba. Myślę, że dlatego Zełenski był tak bezczelny. Grał o wysoką stawkę i wydawało mu się, że może sobie na to pozwolić.

Minister w KPRM: W rozmowie z Sikorskim na kongresie YES w Kijowie jesienią 2024 roku Zełenski miał żal, że udajemy wsparcie dla Ukrainy w jej rozmowach z UE. Bo Zełenski zakłada, że stanie się to za jego kadencji. Co jest zupełnie nierealne. Na tym samym spotkaniu z Sikorskim miał pretensje o to, że nie chcemy przekazać Ukrainie naszych MiG-29, choć rozmowy na ten temat były już zaawansowane, a z biegiem czasu zaczęliśmy w transzach przekazywać maszyny. Pokrzykiwał na Sikorskiego, aż ten się obraził. Sikorski w takich sytuacjach jest pamiętliwy. W 2010 roku próbował namawiać Łukaszenkę na zmianę kursu wobec opozycji. Wydawało mu się, że namówił go do tego, ale Łukaszenka go oszukał. Od tamtego czasu ma uraz. To samo jest z Zełenskim. U Sikorskiego ma przechlapane. On go uważa za furiata cierpiącego na PTSD. To nie był koniec podtapiania Sikorskiego. Gdy na zamkniętym panelu Sikorski powiedział, że Krym powinien zostać poddany na dwadzieścia lat pod zarząd ONZ, Ukraińcy natychmiast napuścili na niego lidera Tatarów krymskich Refata Czubarowa. Krytyczne stanowisko zajął Jermak. A na końcu ukraiński MSZ. A Sikorski nie powiedział niczego kontrowersyjnego.

Dyplomata X: Nawet na Pawła Kowala, który zajmował turboproukraińskie stanowisko, Zełenski w końcu zagiął parol. Ktoś zaczął donosić na Kowala, że wcale nie jest taki proukraiński, jak się wydaje. No i zaczęły się fochy. O ile na początku wojny Zełenski wydawał się do bólu pragmatyczny, z biegiem czasu wpadał w jakiś rodzaj irracjonalności. Drażliwości.

Wysokiej rangi urzędnik w MON: MiG-i pokazują, jak bardzo zmienił się stosunek do Ukraińców. Gdy w końcu zapadła decyzja, że przekazujemy im samoloty, nikt w rządzie nie chciał się tym specjalnie chwalić. Pomoc Ukrainie nie dawała zysków politycznych. Szczególnie trudne było to dla Kosiniaka-Kamysza, który musiał lawirować między oczekiwaniami swojego elektoratu a presją ze strony Konfederacji, której w ukrainosceptycznej narracji nie był w stanie przelicytować, i nawet do tego nie aspirował.

Dyplomata przy NATO: MiG-i były dostosowane do przenoszenia natowskiej broni i miały awionikę dostosowaną do natowskich standardów. Ukraińcy mieli bazę remontową do takich maszyn. Myślę, że na Zachodzie nie docenia się możliwości w tym zakresie. Ukraińcy naprawdę są mistrzami przeróbek i remontów. Mają do tego talent.

Polski pilot MiG-29: Ciekaw jestem, co zrobią z nimi Ukraińcy. Oni mają spore możliwości, jeśli chodzi o modernizację. Szkolenia ukraińskich pilotów na MiG-i i Su są znacznie krótsze niż na zachodnie samoloty. Stąd ich popularność. Jestem pewien, że ich głównym zadaniem będzie wsparcie obrony powietrznej.

Osoba z kierownictwa MSZ: Na pytanie, co będziemy mieli z przekazania MiG-ów i Su Ukrainie, odpowiem krótko: ukraińscy piloci będą z nich zabijać Rosjan.

Niewdzięczność

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Duda odchodził z urzędu z ogromnym rozczarowaniem do Zełenskiego. Nosił w sobie żal do ukraińskiego prezydenta o brak wystarczającego szacunku dla pomocy, której udzieliła mu Polska. Wylało się to w finale drugiej kadencji Dudy. Udzielił kilku wywiadów. Między innymi panu i Witoldowi Juraszowi dla Onetu. Sam pan wie, co prezydent tam mówił. O roli Jasionki. O autostradach i portach, z których korzystali Ukraińcy w czasie wojny. Oczywiście po tych wypowiedziach był lament. Mówiono, że mógł wcześniej zgłaszać pretensje do Ukraińców.

Dyplomata Y: Duda już po Przewodowie mocno zmienił swój stosunek do Zełenskiego.

Wysokiej rangi urzędnik BBN: Duda miał żal do niego. Przecież polski prezydent jako pierwszy dostarczył mu ciężki sprzęt i jako pierwszy zgłosił pomysł akcesji Ukrainy do Unii Europejskiej. A Zełenski nie tylko stał się niewdzięczny, stał się wobec Dudy wrogi, stał się nieznośny. W pewnym momencie Zełenski tak się rozbestwił, że zaczął zgłaszać w relacjach z Bidenem pomysły dotyczące polskiego bezpieczeństwa bez konsultowania tego z władzami w Warszawie. Duda radykalnie się zdenerwował, gdy podczas szczytu NATO w Wilnie dowiedział się, że Ukraińcy proponują Amerykanom wycofanie ich wojsk ze wschodniej flanki Sojuszu. Również wycofanie z Polski. I zastąpienie ich żołnierzami ukraińskimi. W zamian miał uzyskać gwarancje bezpieczeństwa podobne do zapisów art. 5 Paktu Północnoatlantyckiego. Tego było za wiele. Dla Dudy obecność wojsk USA w Polsce była strategicznie ważna. Zdawał sobie sprawę, że zwrot USA na Azję i tak zaowocuje redukcją sił amerykańskich w Europie. No ale do diabła, nikt Zełenskiemu nie udzielił prawa głosu w NATO, żeby decydował o tym, czy i kiedy wycofanie sił USA nastąpi. To Zełenski był klientem Sojuszu, a nie Sojusz jego.

Dyplomata X: Później było tylko gorzej. Po pierwszym szoku związanym z objęciem władzy przez Donalda Trumpa, Zełenski znów poczuł się tak, jakby rozdawał karty. Spinował. Przekonywał, że NATO bez Ukrainy nie ma sensu. Jego dyplomaci przekonywali, że NATO zaraz samo będzie prosiło Ukrainę o to, by raczyła wstąpić do organizacji, bo nikt w Sojuszu nic nie umie i nie zna się na wojnie. Z Unią było to samo. Zełenski nie negocjował. On żądał. Dajcie nam listę zagadnień. Dajcie nam listę warunków do spełnienia. Dajcie nam datę wejścia do Unii. Nie chcemy być członkiem drugiej kategorii. On na poważnie żądał, choć jego państwo było wydmuszką, której budżet wisiał na międzynarodowej pomocy. To „dajcie nam” było przy tym bardzo naiwne. Przecież od samego procesu zaproszenia Ukrainy do negocjacji było jasne, czego chce Komisja Europejska i unijne instytucje. Dajcie, dajcie, dajcie. No to UE dała. Na przykład wymóg ograniczenia korupcji. I co? I nic. Afera Mindicza – na taśmach NABU wszystko nagrało się tylko po rosyjsku mimo że, przecież nikt na Ukrainie już w tym języku miał nie mówić. Kolejny wymóg: praworządny i niezależny wymiar sprawiedliwości. I co? I nic. Sądy na Ukrainie to fikcja. Wyroki zapadają w oparciu o klucz znajomości lub zależą od wspólnych interesów prowadzonych przez sędziego i jego patronów. Kolejny punkt: regulacje dotyczące wolnych mediów. Czy na Ukrainie są wolne media? Jest telemaraton. Czyli propaganda klepana przez redakcje kontrolowane przez władzę. Albo układy biznesowe w prasie prywatnej, która pełni funkcję agencji reklamowej tego bądź innego oligarchy. Nie chce mi się tego wszystkiego wymieniać. To nie ma sensu. Komentowanie doktryny „dajcie nam” jest frustrujące.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: To my na początku wojny doprowadziliśmy do tego, że Ukraina uzyskała perspektywę członkostwa w UE. Na początku nie było to oczywiste. Później mówienie o Ukrainie w Unii było powszechnie obowiązującą poprawnością polityczną. Problem jednak w tym, że te nasze zabiegi o szybką perspektywę zaczęły sprawiać nam problemy. Na pewnym etapie sporu o zboże okazało się, że Zełenski i jego ludzie donoszą na nas do Komisji Europejskiej. Rozgrywają nas. Rozmawiają z Brukselą ponad naszymi głowami. Po to walczyliśmy o unijną perspektywę dla nich, aby nas później próbowali oczerniać w Brukseli? Jestem pewien, że oni nawet nie pamiętali tego, że to Duda jako pierwszy rzucił pomysł Ukrainy w Unii. Zełenski ma wiele problemów, ale największy z pamięcią. Pod koniec prezydentury Duda miał wręcz jakiś rodzaj traumy. Nie godził się na zrobienie niczego dla Zełenskiego, dopóki sam o to nie poprosi. A ten nie prosił. Bo wiedział, że Duda na to czeka.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Niezależnie od naszej niechęci do PiS i Kaczyńskiego, nie do wybaczenia było czołganie Dudy przez Zełenskiego w ONZ w 2023 roku. Jest jakaś granica. Zełenski mówił o Dudzie jak o ruskiej onucy. ONZ był momentem, w którym zapaliły się światła alarmowe. Każdy mógł być tak potraktowany. Dziś Zełenskiego już prawie nikt nie słucha i jego gadanie na forach międzynarodowych ma ograniczone znaczenie. W 2023 roku jednak mógł jeszcze szkodzić.

Dyplomata Y: Duda rzeczywiście dostał mocno od Zełenskiego. Jego wystąpienie w ONZ było dramatem. Choć przyznam, że Duda ma jakieś skłonności masochistyczne. Dostał po twarzy, a pytany, czy Zełenski nadal jest jego przyjacielem, powtarzał: „Tak, tak, oczywiście”. Wie pan co? Jestem pewien, że Zełenski już wtedy tak nie myślał.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Duda powtarzał w kółko, że jest mu przykro po tym, jak potraktował go Zełenski. No smutne to. Ale w polityce to, że jest mu smutno, nie ma żadnego znaczenia. Duda potrafił być bardzo szorstki wobec swoich współpracowników. Działał na granicy mobbingu. Problem w tym, że jako prezydent nie był w stanie być mobberem wobec Zełenskiego. Przez to było mu przykro i był rozgoryczony. Zamiast rzucać kurwami na swoich ministrów i współpracowników, mógł bluzgać na Zełenskiego. Wtedy nie byłoby mu przykro.

Wysokiej rangi urzędnik MON w rządzie Donalda Tuska: Żądania Zełenskiego sprawiały nam wiele problemów. W Kwaterze Głównej NATO co rusz dyskutowaliśmy o tym, co za chwilę nowego wymyśli. Po szczycie w Wilnie i jego propozycji zastąpienia wojsk amerykańskich w Polsce patrzyliśmy na niego podejrzliwie. Co z tego, że szczyt w Wilnie był w czasach PiS. Niezależnie od tego, jak bardzo różniły nas rozmaite kwestie, i niezależnie od tego, jak Tusk miał przechlapane u Trumpa, nie byliśmy zainteresowani tym, aby Amerykanie wyjeżdżali z Polski, Rumunii czy Niemiec. Woleliśmy zachować prawo do dyskusji o tym w gronie państw członkowskich, a nie z kimś, kto ledwo radził sobie z utrzymaniem własnego terytorium.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Jedno schyłkowemu Dudzie trzeba przyznać. To on lobbował u Donalda Trumpa, jeszcze kandydata na prezydenta, by odblokował pakiet pomocowy Bidena dla Ukrainy. Nie docenia się tego. Przeciwnicy kojarzą Dudę z memami. Ale tak naprawdę on przez swoje dwie kadencje miał okazję poznać trzech prezydentów USA – Obamę, Trumpa i Bidena. W przypadku Trumpa nawiązał z nim relację. Spotkanie w Nowym Jorku z Trumpem wiosną 2024 roku było bardzo emocjonalne. Duda się wczuwał. Gestykulował. Perswadował. Używał argumentu, że blokowane sześćdziesiąt miliardów dolarów Bidena to tak naprawdę pieniądze, które też ratują Polskę. Wiązał upadek Ukrainy z tezą o następnej wojnie, tym razem przeciwko Polsce. Trump spuścił z tonu w kwestii pakietu Bidena. Jestem daleki od tezy, że Duda miał tu decydujące znaczenie. Biden i jego administracja również pracowały nad elitami republikańskimi, ale nie nad Trumpem. Jestem jednak pewien, że Duda miał znaczny wpływ na przeforsowanie tego pakietu.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Duda zdawał sobie sprawę z niechęci Trumpa do Zełenskiego. Dlatego podczas rozmów z nim – takich jak ta o odblokowaniu przez Republikanów pakietu Bidena dla Ukrainy – nie używał argumentów o konieczności obrony Ukrainy czy Zełenskiego, tylko podkreślał, że następne będą kraje bałtyckie i Polska. Przekonywał, że taniej jest teraz pomóc Ukrainie, niż w przyszłości walczyć z Rosją na wschodniej flance NATO. To miało sens. I nie było jakoś szczególnie trudne psychologicznie dla Dudy. On miłość do Zełenskiego miał już wtedy dawno za sobą.

Dyplomata Y: Do samego końca prezydentury Duda próbował zaistnieć w relacjach z USA. Pojawić się w orbicie Trumpa i mieć przynajmniej wiedzę na temat tego, co kombinuje w stosunku do wojny na Ukrainie. Ale Trump doskonale orientował się w tym, że Duda jest kulawą kaczką. Nie było sensu tracić na niego czas. Trump jest ultrapragmatyczny. Po co ma rozmawiać z prezydentem, który kończy swoją drugą kadencję, a do tego ma złe relacje z rządem. Amerykanie relacje z Polską ustawiali poprzez ministerstwa obrony. Partnerem dla nich, a konkretnie dla Pete’a Hegsetha, był Kosiniak-Kamysz, a nie ustępujący prezydent. Amerykanie pytali, po co mamy się spotykać z Dudą, co może nam zaoferować? Jeszcze podczas kampanii można było grać poparciem w Polonii amerykańskiej. Po zwycięstwie Trumpa polski prezydent w jego ocenie był bezwartościowy.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Duda w rozmowie w cztery oczy z Hegsethem w Warszawie sondował, czy Amerykanie planują wycofanie swoich sił ze wschodniej flanki NATO. Szef Pentagonu zapewniał, że nie.

Współpracownik prezydenta Andrzeja Dudy: Duda podczas spotkania z Trumpem w Nowym Jorku w kwietniu 2024 roku mocno eksploatował temat pozostania wojsk USA w Polsce. Jednak kalendarza się nie przeskoczy. Gdy Trump został prezydentem, wiedział, że Duda przechodzi do lamusa. Nie pomogły wypuszczane do mediów informacje, że może zostać kiedyś premierem w prawicowym rządzie. Sam Duda w to nie wierzył. On zupełnie nie widział się w polityce parlamentarnej. Trump nie czyta uczonych ksiąg, ale rozumie politykę. Lubił Dudę. Ale nic więcej.

Dyplomata Y: Ludzie śmieją się z tego chodzenia prezydenta przed drzwiami podczas wizyty w USA i długiego czekania na spóźniającego się Trumpa. W rzeczywistości Duda doprowadził wówczas do spotkania w cztery oczy. Prezydent kończący drugą kadencję w normalnych warunkach nie byłby wart dla Trumpa takiego spotkania. Z Dudą się spotkał. Rozmawiali o wojnie na Ukrainie. Prezydent Polski przekonywał Trumpa, że ona nie może zakończyć się dla Rosji bezkosztowo, bo wówczas tylko kwestią czasu jest atak na Polskę i kraje bałtyckie. Duda nie lansował Ukrainy. Wiedział, że Zełenski drażni Amerykę. Skupił się na naciskach, by Trump nie negocjował z Putinem bez kosztów dla Rosji. Trump nie odpowiedział nic wiążącego. Ogólnikowo mówił tylko, że zależy mu na szybkim zakończeniu wojny. Duda reanimował też pojęcie Fort Trump, aby zagrać na ego prezydenta USA. Trump pamiętał, że coś takiego padło w przeszłości. I wtedy zapewnił Dudę, że nie ma mowy o zmniejszeniu amerykańskiej obecności w Polsce. Później kontynuował tę linię Nawrocki.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Czy pod koniec kadencji Duda przesadził z niechęcią do Ukraińców? Nie sądzę. Ukraińcy szybko stali się nieznośni. Pamiętam sytuację ze skandalem na lotnisku w Krakowie. Jakimś nocnym lotem podróżował znany bokser Ołeksandr Usyk. On i jego bliski współpracownik zostali „wycofani z rejsu”. Czytaj: niewpuszczeni na pokład. Mieli lecieć do Salonik. Wiadomo, wojna, trzeba odpocząć na plaży. Pojeść souvlaki i owoce morza. Kolega Usyka nie mógł się doczekać i zabalował na lotnisku w sklepach bezcłowych i knajpach. Po tym, jak nie wydano zgody, by weszli na pokład, nie chcieli wynieść się spod gate’u. Ale to bardziej współpracownik Usyka, a nie sam bokser się szarpał. Straż Graniczna doprowadziła ich w kajdankach do swoich pomieszczeń. Kolega Usyka się pultał i miał wypite. Choć chyba bardziej precyzyjniej byłoby powiedzieć: był nawalony jak Meserszmit. Afera z tego powstała. Na lotnisko w Balicach przyjechał konsul ukraiński. Wszystko trwało dość krótko. O dwudziestej drugiej Usyk i jego kumpel byli już wolni. Ale na tym nie mogło się skończyć. W nocy do ówczesnego szefa BBN Jacka Siewiery zadzwonił Andrij Jermak, wówczas potężny szef biura Zełenskiego. Miał żal. Zaczął żądać obudzenia prezydenta Dudy. W takich sytuacjach jak zwykle był po sowiecku chamski. Siewiera go spuścił na drzewo, mówiąc, że rano przyjrzy się sprawie, i dał do zrozumienia, że nie ma szans na budzenie Dudy w tak błahej kwestii.

Wysokiej rangi urzędnik BBN: Ukraińcy nie są w stanie zrozumieć, że jak jest problem taki jak z Usykiem i jego pijanym kumplem, to po prostu działają procedury lotniskowe. Niezależnie od tego, czy to jest Usyk, czy Srusyk. Dotyczy to każdego. Ale w Bizancjum tego się nie rozumie. Musi zadzwonić sam Jermak. Nawalonemu kumplowi Usyka jeszcze powinni na lotnisku czerwony dywan rozwinąć.

Minister w KPRM: Dzwonili nie tylko do Siewiery. Pół rządu próbowali na nogi postawić, bo ktoś się napił na lotnisku. Ciężko z nimi się współpracuje. Zawracał nam głowę szef MSZ Andrij Sybiha. Napuścili na nas ówczesnego szefa MSW Ihora Kłymenkę. Później Zełenski chwalił się publicznie, że w tej sprawie rozmawiał telefonicznie z Usykiem. Niezależnie, co by się działo, oni zawsze są niewinni. To ich się obraża. To ich się krzywdzi. Sybiha jako regułę przyjął zresztą zawracanie nam gitary przy każdym incydencie przeciwko Ukraińcowi w Polsce. Ktoś kogoś zwyzywa w tramwaju i od razu mamy litanię pretensji i interwencje. Oczywiście robią to publicznie. W świetle kamer. Tak, aby wszyscy wiedzieli, jak bardzo im zależy.

Rozdział II

Problemy świata z Zełenskim

Minister w rządzie Donalda Tuska: Ukraińcy Bidena nie szanowali. Trumpa się bali. Czasami w Polsce denerwujemy się, że Ukraińcy nie chcą pamiętać, jak bardzo im pomogliśmy. Oni mają w sobie taką bezczelność. Nie pamiętają nawet tego, ile pomógł im Biden. A to była ogromna pomoc. Amerykanie nikomu nigdy tyle nie dali.

Prężenie muskułów

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Karola Nawrockiego: Trump w rozmowach ze swoimi ludźmi nazywa Zełenskiego skurwysynem. Wiem od ludzi z Kongresu, że Vance używa jeszcze gorszych słów. Miały pojawiać się określenia: „śmieć”, „chuj”, „frajer”.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: To, co wiedzieliśmy na pewno o ekipie Trumpa, jeszcze przed wyborami, to to, że całkowicie położyli lachę na Zełenskiego. Oni od początku traktowali go jako człowieka, który już dawno powinien przejść do historii. W tym sensie byli podobni do Rosjan i Putina. Jednym z kluczowych warunków Putina było usunięcie Zełenskiego i prowadzenie rozmów z nowym prezydentem Ukrainy. Amerykanie już w 2024 roku w czasie kampanii postawili na Załużnego. Postrzegali go jako osobę znacznie bardziej pragmatyczną. Mieli z nim kontakty po linii wojskowej.

Dyplomata X: W pewnym momencie Amerykanie złożyli nawet ofertę Tymoszenko i Poroszence, aby dogadali się z Trumpem w sprawie odsunięcia od władzy Zełenskiego. Naciskali na przeprowadzenie wyborów prezydenckich. Zełenski przekonywał, że nie da się tego zrobić, bo jest stan wojenny. Ale stan wojenny obowiązuje na mocy ustawy. A ustawę mógł zmienić parlament. Trzeba było tylko kupić odpowiednią liczbę deputowanych.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Obserwowaliśmy wejście ekipy Trumpa do gry w sprawach ukraińskich. Interesowało nas to, jak do tego przygotują się sami Ukraińcy. W lutym 2025 roku były pierwsze sygnały. Podczas konferencji bezpieczeństwa w Monachium widać było wyraźnie, że po stronie USA liczy się tylko Trump. Ukraińcy Bidena nie szanowali. Trumpa się bali. Mówię o tym Bidenie nie przypadkiem. Czasami w Polsce denerwujemy się, że Ukraińcy nie chcą pamiętać, jak bardzo im pomogliśmy. Oni mają w sobie taką bezczelność. Nie pamiętają nawet tego, ile pomógł im Biden. A to była ogromna pomoc. Amerykanie nikomu nigdy tyle nie dali. Ukraińcy nie potrafili tego docenić. Trump to wiedział.

Ukraiński dyplomata X: Po stronie Zełenskiego nie było planu „B”. Nie było planu na Trumpa. Do końca wierzyliśmy, że on nie wygra. Pierwsze zwątpienie przyszło po zmianie kandydata Demokratów na Kamalę Harris. To był sygnał ostrzegawczy. Problem polegał jednak na tym, że w pewnym momencie na własne życzenie daliśmy się wciągnąć w kampanię wyborczą. W jej finale przebywający w USA Zełenski pojechał do fabryki amunicji 155 mm Scranton w Pensylwanii. Republikanie uznali to za wmieszanie się w wybory w USA. Pensylwania była ważnym stanem z punktu widzenia walki o głosy elektorskie. Nie był to teren rozstrzygnięty. Stąd oburzenie wśród zwolenników Trumpa. To był początek katastrofy. Temat Ukrainy stał się tematem kampanii na prawicy. Podkasterzy amerykańscy, którzy pewnie po raz pierwszy dowiedzieli się, że coś takiego jak Ukraina istnieje, zaczęli grzać przeciw nam. Trump z kolei przypomniał sobie, dlaczego nie lubi Zełenskiego. Dlatego że w wyborach w 2020 roku Zełenski nie dostarczył mu materiałów kompromitujących syna Joe Bidena, który robił interesy na Ukrainie. Ważniejsze było jednak co innego. Wizyta w Pensylwanii utwierdziła Trumpa w przekonaniu, że jeśli ktoś z zewnątrz ingeruje w wybory w USA, to nie są to Rosjanie, tylko Ukraińcy. Myślę, że on do dziś jest przekonany, że za manipulacjami w USA podczas wyborów stały nie rosyjskie, a ukraińskie służby. Podbijają to zwolennicy tezy o roli Andrija Derkacza, który rzeczywiście finalnie znalazł się na liście sankcji USA. Derkacz to były oficer Służby Bezpieczeństwa Ukrainy i były deputowany Partii Regionów Wiktora Janukowycza. W czasie wyborów w 2020 roku wypuścił w świat kompromat na Bidena, co w zasadzie powinno być korzystne dla Trumpa. Problem polega jednak na tym, że Demokraci szybko sfalsyfikowali ten kompromat, a przy okazji okazało się, że Derkacz spotykał się z byłym współpracownikiem Trumpa Rudym Giulianim na Ukrainie w 2019 roku. Powstało wrażenie, jakby Ukraina umówiła się z nim na kompromitowanie Bidena. Dla Trumpa nieważne jest to, że finalnie udowodniliśmy, że Derkacz był współpracownikiem rosyjskiego wywiadu i dopuścił się zdrady państwa, a w 2023 roku stracił obywatelstwo Ukrainy. Takie informacje jak fakt, że od 2024 roku jest on senatorem Rady Federacji wyższej izby rosyjskiego parlamentu, się nie przebijają.

Od Pensylwanii wiedzieliśmy więc, że mamy problem. Chcieliśmy jednak wierzyć, że stanie się cud i wygra Harris. Jeszcze w noc wyborczą wielu doradców Zełenskiego wierzyło w ten scenariusz. Przekonywali go, że nie ma sensu się martwić, bo i tak wygra Harris i w USA polityka wobec Ukrainy będzie kontynuowana. Jeszcze na dzień przed wyborami dzwonili do mnie ludzie Zełenskiego, zajmujący się Stanami, przekonując, że wygra Harris.

Ukraiński dyplomata Y: Nic nie docierało do Zełenskiego przed wizytą w USA. On miał swoją agendę. Ani Jermak, ani Markarowa (ambasador Ukrainy w USA – przyp. Z.P.) nie ostrzegali go przed nastawieniem Amerykanów. Możliwe, że po prostu nie wiedzieli, jakie jest to nastawienie. Byli przez lata przyzwyczajeni do ciepłych przyjęć na całym świecie. Zaczęli żyć w bańce własnych przekonań. Wszystkim damy radę. Trumpowi też. Nie przewidzieli, że Trump może po prostu ich wszystkich wyrzucić za drzwi. Markarowej się nie dziwię. Nie miała dostępu do polityków MAGA. Miała ograniczoną wiedzę. Z drugiej strony z racji tego, że Republikanie uznali ją za persona non grata, nie spodziewała się sympatii z ich strony pod adresem Zełenskiego. Możliwe, że mówiła o tym Jermakowi. On jednak orbitował w poczuciu własnego geniuszu. Nie powiedział tego Zełenskiemu.

Ukraiński dyplomata X: Skończyło się katastrofą. Na wizytę w Białym Domu Zełenski wziął ze sobą zdjęcia ofiar wojny, chociaż mu to odradzano. Podczas rozmowy w Gabinecie Owalnym zaczął pouczać wiceprezydenta Vance’a. Zastosował klasyczną sztuczkę z szantażem: „A ile razy ty byłeś na Ukrainie, że się wypowiadasz?”. Vance odwdzięczył mu się sformułowaniem, że wizyty na Ukrainie to „propagandowe tournée”. Zełenski nie mógł oczekiwać innej reakcji niż furia. Przerywał Trumpowi. Pouczał ich. To dobrze robi na sondaże na Ukrainie. Ale jest przeciwskuteczne w dyplomacji. Vance wygarnął mu wizytę w fabryce amunicji w Pensylwanii w czasie kampanii. Z boku stała Markarowa, która za to odpowiadała. Katastrofa. Katastrofa, ale na Zełenskiego to nie działało. Wcześniej, gdy Joseph Kellogg (specjalny wysłannik Trumpa do spraw Ukrainy – przyp. Z.P.) był w Kijowie, Zełenski zaproponował mu wyjazd na front. Kellogg to były spadochroniarz, ale wiekowy. Powstał przekaz: „Skoro nie chciał jechać, to znaczy, że się boi”. Bez sensu był ten szantaż.

Litewski dyplomata X: Zełenski ma na swoim zapleczu człowieka, który nazywa się Ihor Brusyło. To człowiek państwa. Od lat zajmujący się protokołem dyplomatycznym. Czyli tak naprawdę człowiek służb pracujący dla państwa niezależnie od tego, kto rządzi. Marzę o dniu, w którym Zełenski zacznie bardziej słuchać Brusyły niż siebie. Ihor był przeciw stawianiu się Trumpowi w Białym Domu podczas sławetnej kłótni. Zaraz po niej poszedł zamiatać po prezydencie. Próbował utrzymać kontakt z Amerykanami. Znał cenę tego wydarzenia. Co więcej, Brusyło jako jeden z pierwszych dostrzegł podobieństwa charakterologiczne Trumpa i Zełenskiego i zaczął pod te podobieństwa budować taktykę negocjacyjną z Amerykanami. Może dlatego najszybciej zbladł, gdy sprawy w Gabinecie Owalnym zaczęły wymykać się spod kontroli.

Ukraiński dyplomata Y: W Gabinecie Owalnym to nie była jedyna kłótnia między Zełenskim a Trumpem. Gdy Zełenski negocjował Tomahawki, też darli się na siebie. Pohukiwali. Charakterologicznie oni są bardzo blisko siebie. Zełenski, Trump, Putin i Netanjahu są ulepieni z tej samej gliny.

Ukraiński dyplomata X: Zełenski przeceniał swoje możliwości. Ostrzegaliśmy go, że nawet Netanjahu nie pozwala sobie na pouczanie Trumpa. Robi swoje, ale słucha i udaje, że mu zależy. Pewnie tak jak i Zełenski, ma gdzieś mądrości prezydenta USA. Ale szuka okazji do jak największego zdyskontowania sojuszu z USA. Zełenski wybrał inaczej.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Zełenski w rozmowie z każdym prezentował siłę. Prezentował się jako przywódca. Zakładał, że Ukraina i on jest silniejszy niż w rzeczywistości był. Mylił prężenie muskułów z realną siłą. Nie twierdzę, że siły nie miał. Niewykluczone, że politycznie był znacznie silniejszy niż my. Jednak żeby wykorzystać takie prężenie muskułów, trzeba zachować pokorę. On jej nie miał.

Polski dyplomata: Niezależnie, czy to był Trump, czy Tusk, Sikorski czy Starmer, Zełenski każdego potrafił obrazić. W rozmowie z Trumpem popisywał się znajomością położenia oceanów, które oblewają USA. W rozmowie z Sikorskim na kongresie YES w Kijowie pokrzykiwał na Sikorskiego, że nie wspieramy Ukrainy w jej rozmowach z UE, że nie chcemy dać im MiG-ów. Ze Starmerem podobnie. Gdy tylko zaczęły się drobne opóźnienia w dostawach pocisków Storm Shadow, Ukraińcy natychmiast zaczęli na niego donosić do brytyjskiej prasy. Produkowali propagandę przeciwko swojemu najważniejszemu sojusznikowi. Zełenski był przekonany, że broni całego świata albo przynajmniej całej Europy. I nie miał poczucia, że musi za coś być wdzięczny czy zachowywać pozory kultury. Gdy przyszło konfrontować się z Trumpem, okazało się, że trafił na większego chama od siebie. I się zaczęło.

Dyplomata ukraiński X: Trump, jego rodzina, czyli przede wszystkim Trump junior, zięć Jared, i przyjaciele – Witkoff i jego synowie plus J.D. Vance po prostu nami pogardzali. Z jednej strony dało się wyczuć jakąś sympatię za to, że tyle czasu się trzymamy. Z drugiej podczas spotkań nie hamowali się w komentowani naszego wyglądu. Drwili z postury ukraińskich generałów. Trump nazywał ich misiami. Komentowali wygląd Stefaniszyny (ambasador Ukrainy w USA – przyp. Z.P.). Rzeczywiście generałowie są duzi, duży jest Umierow (główny negocjator ze strony Ukrainy – przyp. Z.P.) i Jermak. Pokaźnych rozmiarów jest Sybiha (szef ukraińskiego MSZ – przyp. Z.P.). Jest jednak jakaś granica.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Karola Nawrockiego: Ukraińcy są tacy sami. Oni też nie szczędzą sobie „uprzejmości” pod adresem ekipy Trumpa. Od niskiej rangi dyplomatów po samego Zełenskiego. Dla nich Trump to przede wszystkim pidar, czyli pedał. Pamiętam, jak podczas rozmowy w telewizji ambasador Wasyl Bodnar w czasie filmowej wstawki informacyjnej o Trumpie emocjonalnie, jak licealista, pokazywał fucki w kierunku telewizora, na którym pokazywano prezydenta USA.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Zełenski miał też i dobre spotkania z Trumpem. Najlepsze na pogrzebie papieża Franciszka. Ubrał się wtedy nawet w jakiś quasigarnitur. Wtedy wydawało się, że trend się odwraca. Ale nie trwało to długo. Obaj panowie mają wielkie ego i w salach, w których się spotykają, nie starcza dla nich miejsca.

Polski dyplomata: Rzeczywiście było tak, że Zełenski zaczął pojawiać się na rozmowach z Trumpem w czymś, co przypominało czarny garnitur. To zabawna sprawa. Wcześniej Zełenski ubierał się na spotkania z Trumpem w wojskowe ubrania nie dlatego, że chciał mu zrobić na złość. Na początku wojny, pierwszego dnia, nagrywał filmy z ulicy Bankowej jeszcze w garniturze. Gdy się otrząsnął z szoku, przebrał się w te wojskowe ciuchy, i po jakimś czasie postanowił, że garnitur, białą koszulę i krawat założy dopiero po rozejmie lub gdy zapanuje pokój. To było postanowienie z lutego 2022 i nie miało nic wspólnego z manifestacją pod adresem Trumpa.

Ukraiński dyplomata Y: Nie było sympatii między Zełenskim i Trumpem. Nie było chemii. Ale to nie jest warunek konieczny do osiągnięcia porozumienia. Nikt nie każe się politykom lubić. To, co dzieliło Zełenskiego i Trumpa, to stosunek do handlowania ukraińskim terytorium. Trump wychodził z założenia, że oddanie Rosjanom Donbasu jest normalne i naturalne. Skoro Armenia oddała Górski Karabach Azerbejdżanowi, bo Azerbejdżan był w stanie przejąć go siłą, to dlaczego Ukraina nie miałaby oddać tego, co udało się przejąć siłą Putinowi. Taka była logika Amerykanów. Przecież porozumienie o Górskim Karabachu było pod nadzorem USA. Trump nie rozumiał, że Ukraina to zupełnie inny przypadek. Dla niego jesteśmy jednym z wielu zamrożonych i odmrożonych konfliktów w byłym Związku Sowieckim. Tymczasem Ukraina to nie Mołdawia, Gruzja czy Armenia.

Dyplomata ukraiński X: Powiem tak: jesteśmy w stanie oddać to, co Putin zagarnął, ale bez przyznania w dokumentach, że granice się zmieniły. W zamian chcemy prawdziwych gwarancji bezpieczeństwa od USA i silnej armii. Nawet milionowej.

Polski dyplomata Z: Obserwuję, jak ewoluuje podejście Amerykanów do Zełenskiego. I mam wrażenie, że on w końcu zrozumie, że ani nie przeczeka Trumpa, ani agresja nie pomoże mu w przekonaniu go do siebie. Stąd, jak rozumiem, propozycje przechrzczenia Donbasu na coś, co będzie miało w nazwie Donalda, czy wysyłanie tabunów inwestorów i polityków do USA na czele z premier Swyrydenko, aby przypodobać się gnuśnemu władcy. W sumie to dobry znak. Może Zełenski nie odkleił się do końca. Może widzi, że nie można być jednoosobowym egzegetą spraw świata. Przede wszystkim Zełenski jest słaby. I jego państwo jest słabe. Albo inaczej, Ukraina jest słabsza niż Rosja i USA. Jeśli coś ma ruszyć do przodu w sprawie rozejmu, Zełenski musi zaakceptować ten w sumie banalny fakt. Niesamowite jest to, jak udaje mu się z tego dyplomatycznego truizmu uczynić temat analizy i rozważań. Tak jakby to nie było oczywiste. Zełenski może cwaniakować i popisywać się krytyką Trumpa na łamach Politico, dopóki Trump nie wyłączy mu danych wywiadowczych, które przecież Ameryka wciąż przekazuje Ukraińcom. O tym, co dzieje się na dalekim zapleczu frontu, Zełenski nie dowiaduje się ani z gazet, ani z X, tylko od Amerykanów.

Szantaż

Menedżer polskiej spółki energetycznej: Szantaż Węgier zakręceniem kurka z rosyjską ropą tuż przed wyborami zimą i wiosną 2026 spowodował jedynie to, że partia opozycyjna wobec Fidesz, TISZA, ujawniła swoje antyukraińskie oblicze. Nawet TISZA krytykowała ukraińskie groźby pod adresem Orbána. Wiele państw europejskich, ale też Komisja Europejska skrytykowała Zełenskiego za te słowa. Zażądano też międzynarodowej kontroli na rurociągu Przyjaźń, która miała sprawdzić, czy rzeczywiście został on zniszczony przez Rosjan. Zełenski nie chciał się na to zgodzić. Nie wpuszczał Węgrów do obiektu. Orbán całą kampanię wyborczą ukręcił wokół ropy i Zełenskiego. Cała sprawa była o tyle śmieszna, że Zełenski przecież z tej ropy rosyjskiej, która szła na Węgry, kupował diesel przerabiany w węgierskiej rafinerii na Słowacji. Gdzie tu logika? Takie kampanie dyfamacyjne jak ta przeciwko Orbánowi działały może w 2022 czy 2023 roku, ale nie w 2026, gdy USA i Europa zaczynały myśleć o zniesieniu części sankcji na Rosję w związku z niedoborem ropy i LNG na rynkach po tym, jak Iran zamknął cieśninę Ormuz. Zełenski był w niedoczasie. W niedoczasie był też podczas forum w Davos, gdy krytykował Europę. Po co to wszystko?

Polski dyplomata Y: Pierwsze, czego zażądał Zełenski po upadku pocisku w Przewodowie w listopadzie 2022 roku, to udział w śledztwie, aby wykazać, że nie była to ukraińska rakieta. W Przewodowie zginęło dwóch Polaków. Pocisk był ukraiński. Ekspertów Zełenskiego wpuściliśmy na miejsce zdarzenia. W 2026 roku, gdy Węgrzy zażądali dostępu do zniszczonej infrastruktury ropociągu Przyjaźń, Zełenski powołał się na suwerenność, aby ich nie wpuścić. Nie zgodził się na ambasadora unijnego na Ukrainie jako człowieka od zbierania informacji. Przegonił węgierskich dyplomatów. Nie chciał widzieć tam Słowaków. Klasyka sowieckiego dwujmyślenia. Taka polityka nie zbliżała Zełenskiego do uruchomienia dziewięćdziesięciu miliardów unijnej pomocy, którą Orbán zablokował. Jedyne, jak można to tłumaczyć, to gra za wszelką cenę na pozbycie się Fideszu i zmianę władzy na Węgrzech. Jeśli Zełenski poważnie myśli o wejściu Ukrainy do UE, to miałoby to jakiś sens. Fidesz ich nie wpuści. Ale z drugiej strony on tak zagrał przeciwko Orbánowi, że zniechęcił do siebie i tak sceptyczną wobec Ukrainy opozycję węgierską. TISZA nie jest Koalicją Obywatelską. To rozłamowcy z Fidesz. Jeśli miałbym ich porównać do kogoś, to jest to frakcja Morawieckiego w PiS. Tylko że podobnie jak Fidesz antyukraińska.

Dyplomata węgierski X: Zełenski zaangażował się w kampanię na Węgrzech w sposób, który jest niedopuszczalny. Można zrozumieć jego niechęć do Fidesz. Orbán blokował pakiet dziewięćdziesięciu miliardów euro dla Ukrainy. Jasno dał do zrozumienia, że będzie przeciw wstąpieniu Ukrainy do Unii. Jak rozumiem, za to Zełenski zakręcił kurek z ropą płynącą na Węgry rurociągiem Przyjaźń. Przez wiele tygodni przekonywał świat, że instalacja nie pracuje, bo zbombardowali ją Rosjanie. Nie wpuszczał przy tym na miejsce obserwatorów międzynarodowych. To jeszcze jest zrozumiałe. Zełenski grał o wszystko. Musiał zawalczyć o osłabienie Orbána, licząc na to, że Magyar zmiękczy swoje stanowisko wobec Kijowa. Ale skoro tak, to dlaczego upokorzył nie tylko Orbána, ale i Magyara? To nie jest racjonalne. Zełenski tuż po wyborach na Węgrzech nagle ogłosił, że stał się cud i ropociąg Przyjaźń znów działa (wybory na Węgrzech w kwietniu 2026 roku wygrał Péter Magyar – przyp. Z.P.). I może znów płynąć nim ropa rosyjska na Węgry, która później zostanie przerobiona na diesel i trafi na Ukrainę. Tym samym udowodnił tezę Fideszu, że instalację zablokowano celowo, aby dać wygrać Magyarowi. Zełenski pokazał, że lider Tiszy jest jego klientem. A przecież nie musiał tego robić. Mógł całą sprawę załatwić po cichu. Nie musiał manifestować tego, że przepływ ropy zależy od decyzji jedynowładcy z Kijowa. Tak robią Sowieci. Dają w twarz nawet tym, którzy teoretycznie mogą im sprzyjać. On splunął w twarz Magyarowi. Najpierw mówił, że remont potrwa wiele miesięcy, a później ogłosił, że geniusz ukraińskich inżynierów pozwolił uruchomić rurociąg znacznie szybciej. Wystarczy już tylko odkręcić kurek. Tylko przed tym odkręceniem kurka nowy rząd w Budapeszcie musi podjąć decyzję o odblokowaniu dziewięćdziesięciu miliardów unijnych pieniędzy dla Ukrainy, które blokował Orbán. To jest szantaż. Czysty szantaż. Takim samym szantażem było straszenie Orbána żołnierzami ukraińskimi, którzy znają adres węgierskiego polityka. Jestem pewien, że Magyar tego nie zapomni.

Polski dyplomata przy NATO: Zełenski szantażował, bo mimo złej pozycji Ukrainy opanował sztukę trwania. Rosjanie posuwali się na Donbasie powoli. Logika wojny zmieniła się na tyle, że napadnięty kraj mógł kupować sobie czas. I w tym czasie próbować zbudować warunki rozejmu, które były akceptowalne, a nie upokarzające. Możliwe również, że ta potrzeba okazywania dominacji wynikała z tego, że Zełenski chciał przykryć fakt, że przyszłe porozumienie będzie umową o rozbiorze. Nawet jeśli nie zostanie to zapisane wprost.

Współpracownik prezydenta Karola Nawrockiego: Model działania przeciwko Orbánowi Zełenski stosuje jako standardową procedurę również wobec innych państw. Nawet USA. On naiwnie wierzy, że jest w stanie zagrać na przegraną Republikanów w wyborach połowy kadencji. A przecież jeśli nawet Republikanie przegrają, nie będzie to zasługa Ukraińców ani nie zmieni to radykalnie polityki USA wobec Kijowa. Przecież Demokraci nie zaczną nagle płacić na Ukrainę. Ale zostawmy te fantastyczne kalkulacje. Może jest tak, że politycy takiego formatu jak Zełenski – bo to mimo wszystko bohater – w pewnym momencie zaczynają wierzyć w swoją nieograniczoną moc albo po prostu stają się mitomanami.

Biznesmen z branży zbrojeniowej: Szantaż, próby upokarzania i pouczanie to stały repertuar Zełenskiego. Na początku 2026 roku, a w szczególności po rozpoczęciu amerykańsko-izraelskich nalotów na Iran, tę rolę prezydent Ukrainy odgrywał ze szczególną pasją. W pewnym momencie odkrył, że jeden z producentów dronów na Ukrainie w udany sposób opowiedział prezesowi niemieckiego Rheinmetallu o końcu epoki czołgów. Zełenski skopiował ten przekaz jeden do jednego i łaził po mediach, aby go powtarzać. Gdzie się pojawił, tam mówił o końcu epoki czołgów. Kazał oglądać filmy na Telegramie, na których widać, jak technika zachodnia jest niszczona przez rosyjskie drony. „Drony zastąpiły czołgi. Nasze ukraińskie drony” – mówił. Nie dało się tego słuchać. Drony są ważne. Owszem, są bardzo ważne, ale to tak jakby powiedzieć, że improwizowane ładunki wybuchowe podczas wojny w Iraku i Afganistanie zdecydowały o wycofaniu się Amerykanów. To zbyt proste. Zełenski upraszczał i manipulował. Po pierwsze, nie wiemy, czy za dwa lata ktoś nie wymyśli takiego systemu WRE, czyli systemu zakłócania radioelektronicznego, który spowoduje, że o dronach zapomnimy, tak jak o złotej roli artylerii, która w 2022 roku miała zdecydować o przyszłości wojny. Po drugie, nie tylko ukraińskie drony niszczyły czołgi. Jest cała lista krajów, które same potrafią produkować tego typu sprzęt. Rozumiem, że Zełenski chciał być dobrym akwizytorem. Ale czy musiał przy tym obrażać cały menedżment Rheinmetallu? Czy musiał obrażać i pouczać potencjalnego inwestora?

Polski dyplomata Z: Obrażał Niemców, którzy w 2026 roku byli jednymi z największych donatorów Ukrainy. Do pewnego momentu uznawałem Zełenskiego za realistę. Do pewnego momentu. On nie tylko nie szanował Dudy, Tuska, Kaczyńskiego i Polaków. On nie szanował nikogo. Miał boskie poczucie prowadzenia walki za cały świat. I poczucie, że może więcej. Na pewnym etapie wojny w Iranie wrócił też do obrażania Trumpa. Na każdym kroku podkreślał, jak dobrzy są fachowcy z Ukrainy, których wysłał nad Zatokę Perską, aby ratowali kraje arabskie. Bo według niego nikomu tam się nic nie udało. Nie było izraelskiej doktryny dronowej. Nie było skutecznych dekapitacji przywództwa irańskiego. Był tylko Zełenski. On i jego wspaniałe państwo, na którym trzymał się cały świat. Zełenski to Atlas, brat Prometeusza podtrzymujący cały świat. Do podkastu na YouTube takie narracje się nadają, ale nie do uprawiania polityki. W sumie Zełenski w tym swoim gadaniu był tak samo żałosny jak Trump, któremu przerabiano grafiki z Jezusem. I tak samo nieskuteczny jak Trump.

Biznesmen z branży zbrojeniowej: Taka taktyka nie może być skuteczna. Nikt na świecie nie marzy o tym, by wchodzić w układy z Ukrainą. Jeśli już, to o tym, by wziąć od niej to, co najlepsze, i produkować drony, WRE czy elementy obrony powietrznej dostosowane do współczesnej wojny u siebie i na własnych warunkach. Nikt nie chce być zależny od kraju tak skorumpowanego, w którym batalie sądowe prowadzi się trudniej niż w Chinach. Przy tym wszystkim Zełenski nawet nie umie udawać, że jest miły i że potrafi działać na zasadzie wzajemności i proporcjonalnie. Taktyka wykorzystywania frajerów jest czytelna. Zniechęca. Sowiecki model robienia polityki może się sprawdza w polityce ukraińskiej, ale na pewno nie sprawdza się w biznesie. Nawet w sektorze obronnym panują pewne obyczaje, których Zełenski i jego ekipa nie zamierzali przestrzegać. Chcieli pieniędzy i dzielenia się technologią bez gwarancji, że tego po prostu nie ukradną i powiedzą swojemu niedawnemu kooperantowi, że przecież bronią całego świata przed Rosją i mają prawo wziąć sobie, co chcą. To nie jest realizm. To nie jest biznes. Myślę, że Trump się pomylił, określając Zełenskiego najlepszym sprzedawcą na świecie. On jest jak dealer narkotyków. Myśli, że klient musi od niego coś kupić, a on nie musi się starać. Jeśli już, to Zełenski może walczyć o miano najlepszego dealera, a nie sprzedawcy realnych towarów.

Ukraiński analityk współpracujący z administracją Zełenskiego: Jeśli chodzi o mnie, to od dawna próbowałem przekonać współpracowników prezydenta, że doktryna żądania wszystkiego od wszystkich już dawno się wyczerpała. Ona była dobra do połowy 2023 roku. Czyli do nieudanej kontrofensywy, która miała pozwolić nam przeciąć korytarz lądowy, który połączył Rosję z anektowanym Krymem. Mieliśmy jedyną szansę, aby zaprezentować sukces. Jakikolwiek. Zełenski naobiecywała Bidenowi, że zrobi robotę. Nic z tego nie wyszło. Amerykanie jeszcze za Bidena zaciągnęli ręczny i nie zamierzali już inwestować dziesiątek miliardów dolarów w wojnę. Według Demokratów to miały być sumy liczone w miliardach, a nie dziesiątkach miliardów. A Zełenski chciał setek miliardów. Dalej żądał, co zaczęło wszystkich drażnić. W tym momencie skończył się realizm Zełenskiego. Po nieudanej ofensywie na Zaporożu i na Donbasie prezydent nie zauważył, że coś się zacięło. Skończył się pewien mit. Wszyscy pomagali nam już z przyzwyczajenia. Pomocy było coraz mniej. To frustrowało Zełenskiego, ale nie nakłaniało do wyciągania wniosków. Frustracja prowadziła do agresji. A agresja do odpływania nawet najbardziej zdeterminowanych zwolenników sprawy ukraińskiej. Jak wytłumaczyć publiczne stwierdzenie Zełenskiego jeszcze z 2024 roku, w którym podważał wiedzę i kompetencje Trumpa? Przecież Zełenski powiedział wprost, że Trump nie wie, jak zakończyć wojnę. Oczywiście miał rację. Ale jakie uzasadnienie – poza sprawieniem sobie przyjemności – ma mówienie tego publicznie?

Litewski dyplomata X: Analizując to wszystko dochodzę do wniosku, że skoro Zełenski nie przestrzega reguł w starciu z Trumpem, to dlaczego ma na przykład konsultować cokolwiek z nami, państwem, które ma dwa i pół miliona mieszkańców. Gdy wiosną wleciały nad Litwę ukraińskie drony, nikt nawet nie pytał nas o opinię w tej sprawie. A my nie składaliśmy zażalenia. Nie mamy niemal żadnej obrony powietrznej i irytuje nas używanie Litwy jako trasy przelotu nad Bałtyk, ale jest jeden problem. Zełenski ma to gdzieś. Niezależnie od tego, jak jesteśmy proukraińscy, on i tak ma to gdzieś.

Litewski dyplomata Y: Szef estońskiego MSZ Margus Tsahkna nie wytrzymał, gdy prezydent Ukrainy wyjaśnił publicznie, dlaczego Putin zamyka w Rosji internet. Według Zełenskiego to wstęp do ataku na państwa bałtyckie. Co więcej – zdaniem Zełenskiego art. 5 Paktu Północnoatlantyckiego wówczas nie zadziała. Skąd on to wie? Tego nie wyjaśnił. Tsahkna odpowiedział mu, że służby estońskie mają inne zdanie i póki co nie spodziewają się inwazji. Dodał, że podważając art. 5 Zełenski wpisuje się w propagandę rosyjską. Nikt w NATO nie czeka na podbijanie narracji Putina i szantaży Trumpa. Sam Zełenski przed wojną w styczniu i lutym 2022 roku irytował się, gdy pół świata spekulowało, kiedy zacznie się inwazja. Denerwował się, bo widział, jak po każdej takiej debacie z Ukrainy odpływa kapitał. Przez te kilka lat wojny państwa bałtyckie chwaliły się tym, że przekazują Ukrainie najwięcej pomocy w stosunku do swojego PKB. Okazało się, że to frajerstwo. Jakby tego było mało, Zełenski te swoje teorie wygłaszał zaledwie kilka tygodni po tym, jak kilka dronów ukraińskich naruszyło przestrzeń powietrzną państw bałtyckich.

Polski dyplomata X: Nieznośne jest to wpieprzanie się w wewnętrzne sprawy NATO przez Ukraińców. Wiosną 2026 roku zaczęliśmy zastanawiać się, czy aby sztucznie zwiększyć znaczenie Ukrainy w ich MSZ, nie powstała instrukcja, w myśl której należało wykorzystać fakt, że Trump zaczął spekulować o wyjściu USA z Sojuszu. Chodzi o narrację, że Ukraina jest odpowiedzią na słabnącą rolę USA w Pakcie. Faktem jest, że NATO słabnie. Ale za wcześnie, aby Zełenski składał do grobu NATO. Prezydent państwa, które traci z każdym tygodniem nowe kawałki swojego terytorium, nie ma prawa nikogo pouczać. Lepiej byłoby, gdyby skupił się na obronie Donbasu, a nie na chodzeniu po telewizjach i podkastach i opowiadaniu o tym, gdzie i kiedy wybuchnie wojna i gdzie Rosja napadnie po raz kolejny. On zaczął zachowywać się jak ukrywający się w Polsce Pawieł Łatuszka, białoruski opozycjonista i były minister Łukaszenki, który planem na przyciąganie do siebie uwagi mediów uczynił ciągłe straszenie ludzi jakimiś niesamowitymi scenariuszami. Łatuszka albo opowiadał o tym, że Łukaszenka i Putin po wojnie w Gazie sprowadzą na granicę z Polską Hamas i Palestyńczyków, albo straszył zamachami KGB w Polsce. Zełenski straszył albo wojną, albo nuklearnym armagedonem po tym, jak Rosjanie zniszczą elektrownię atomową w Zaporożu. Takie scenariusze są atrakcyjne raz, dwa, może trzy razy. Ale nie milion.

Polski dyplomata Z: Niech pan porozmawia z politykami w regionie. Każdy, kto miał jakąkolwiek styczność ze sprawami ukraińskimi, powie jedno – dla Zełenskiego nie ma świętości. Każdy może zostać potraktowany jak frajer. To nie jest tylko problem polski. Każdemu należy się jakaś przykrość. Węgrom, Niemcom, Brytyjczykom, Rumunom. Każdemu. Niech pan zobaczy, jaki on ma rozmach. Zatrudnia byłych premierów, szefów CIA, prezydentów. Płaci wielkim tego świata. Ale i stawia się każdemu. Choć moim zdaniem taka taktyka ma krótkie nogi. Ukraina to nie Izrael. Nie produkuje takich dronów jak Żydzi. Nie ma tak silnej armii i takiej ilości pieniędzy. Kiedyś ten karnawał dla Zełenskiego się skończy.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Uznawałem Zełenskiego za turborealistę. Dziś muszę zweryfikować swój pogląd. W polityce nic nie jest dane raz na zawsze. Nie jestem w stanie wytłumaczyć jego prób mieszania się w wybory w sąsiednich krajach. Nie potrafię wskazać, gdzie tu racjonalność. Dlaczego tak bezczelnie grał przeciwko Orbánowi. Najpierw odciął mu rosyjską ropę, która płynęła przez Ukrainę rurociągiem Przyjaźń, później groził niedwuznacznie wysłaniem mu pod dom ukraińskich żołnierzy. Gdyby Zełenski był Netanjahu lub Trumpem, to może by to przeszło, ale on nimi nie jest. Gdy wybuchła wojna w Iranie, pielgrzymował po amerykańskich telewizjach i oferował wszystkim pomoc w obsłudze dronów i zestrzeliwaniu Szahedów. Trump nie chciał pomocy. Netanjahu wziął, co chciał, i wrócił do trybu ignorowania Zełenskiego. A ten łaził po tych telewizjach i mówił, że każdemu może pomóc. Gdzie tu pragmatyzm i realizm? Jak rozumieć taką komiwojażerkę w sytuacji, gdy samej Ukrainie brakowało dronów do strącania Szahedów? Które zdanie jest prawdziwe: Ukraina ma mało broni i potrzebuje dostaw. Czy zdanie: Ukraina ma nadprodukcję dronów i jest w stanie wysłać je każdemu. To nie jest turborealizm. Coś w Zełenskim się zacięło.

Polski dyplomata X: Za prezydentury Bidena, gdy tylko coś się działo ważnego na świecie, Zełenski natychmiast włączał się do debaty i oferował swoje usługi. W ten sposób walczył z wizerunkiem klienta, który żebrze o pomoc. Podczas szczytu NATO w Wilnie w 2023 roku oferował rozmieszczenie swoich wojsk na wschodniej flance Sojuszu i proponował Bidenowi, że pozwoli to wycofać Amerykanów do innych zapalnych regionów świata. To była nic niewarta propaganda, która rozsierdziła polityków w Polsce i w krajach bałtyckich. Gdy zdecydował o zajęciu części obwodu kurskiego w Rosji i gdy pojawili się tam żołnierze z Korei Północnej, wszedł w retorykę umiędzynarodowienia wojny i zaoferował Korei Południowej swoje usługi. W zamian za broń miał przekazywać wiedzę na temat walczących w Rosji żołnierzy Kim Dzong Una. To też była wydmuszka. Ile razy Zełenski mówił o groźbie wybuchu w Zaporoskiej Elektrowni Atomowej okupowanej przez Rosjan? Nawet nie zliczę tego. Jako polityk jest mistrzem propagandy. Ale każda propaganda w końcu musi zostać sfalsyfikowana.

Polski dyplomata Z: Pyta pan o bezczelność Zełenskiego? Może wynika to z tego, że politycy wokół niego się zmieniają, a on trwa. Widzi więcej. Wie więcej. Gdy zaczynała się wojna, premierem Wielkiej Brytanii był Boris Johnson. W piątym roku wojny Zjednoczone Królestwo miało już czwartego szefa rządu, który się jej przyglądał – Keira Starmera. Polska zaczynała z wojnę z Dudą i Morawieckim. Później Zełenski rozmawiał z Tuskiem i znosił Nawrockiego. Władza zmieniła się też na Słowacji, w Czechach i na Węgrzech. Prezydent zmienił się w Rumunii. Kanclerz w Niemczech. Do władzy wrócił Trump. Tylko Macron był ten sam. No i Zełenski oraz Putin. To jego przekonanie o wiecznym trwaniu definiowało jakoś jego chamstwo w polityce. Był z nim obeznany i bezwstydnie traktował chamstwo jako zwykłe narzędzie. Trochę znudzony wierzył, że wszystko widział i wszystko wie. Do tego polowali na niego Rosjanie. Po co miał się zatrzymywać i gryźć w język, skoro jutro mogło go nie być?

Rozdział III

Portret Zełenskiego

Dyplomata Y: Zełenski często bywa sfoszony jak baba. Gdy ktoś mu doniósł na przykład na polskiego polityka, potrafił się nie odzywać do tego polityka i obrazić „na zawsze”. Albo zaczyna nazywać go pedałem (pidar). Trump to pidar. Macron, gdy dzwoni do Putina, to pidar. Merz, gdy nie chce dać pocisków manewrujących, to pidar. Tusk jadący osobnym pociągiem do Kijowa to pidar.

Gracz

Polityk Sługi Narodu: To, co było zaletą Zełenskiego na początku wojny, z biegiem czasu stało się obciążeniem. Zełenski jest aktorem. Od początku do końca gra. Jego nagrania z 24 czy 25 lutego 2022 roku, czyli tuż po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji, wzruszały. Budowały poczucie heroizmu władz. Bo takie były wówczas nasze władze. Zełenski połączył odwagę i zdolności aktorskie. Zagrał w najlepszej roli, w jakiej mógł zostać obsadzony. Kręcił na media społecznościowe wojenno-sensacyjny thriller, który oglądał cały świat. I cały świat się tym filmem fascynował. Nic nie trwa jednak wiecznie. Nawet najlepszy oscarowy film. Gdy wojna zaczęła obrastać w prozę życia, zalety Zełenskiego zamieniły się w jego największą wadę. On jest kreacją mediów społecznościowych. Wszystko, co robi, robi dla PR-u i zasięgów. Owszem, robi to dobrze. Nie można powiedzieć, że sobie nie radzi. On doskonale czuje emocje odbiorców. Dostosowuje się do nich. Jak trzeba, jest uroczy. Innym razem przyjmuje marsową minę. Jest srogi. Ale to tylko gra. Wizerunek. Za mało, by skutecznie zarządzać wojną i państwem. W końcu widzowie zaczęli się przejadać tym wizerunkiem.

Współpracowniczka prezydenta Wołodymyra Zełenskiego: Kojarzymy Wołodymyra Zełenskiego jako ciepłego człowieka, który nie marzy o niczym innym, niż tylko o powrocie do rodziny. Ideał mężczyzny. Dobry mąż. Tęskniący za córkami ojciec. Pewnie jest to prawda. Ale jest też inny Zełenski. Zafiksowany na sobie narcyz nieco zakompleksiony na punkcie swojego niskiego wzrostu. Inżynier własnego wizerunku. Dbający o każdy gest i słowo. Dobrze dobierający ubrania. On nie występuje w niedopasowanym pikselu, który noszą ukraińscy żołnierze. Choć jest kojarzony z pokazywania się w taktycznych ciuchach, wszystkie te ubrania ma dopracowane w każdym szczególe. Nie nosi nawet multikamu, który zakładają żołnierze co lepszych jednostek. Jego ciuchy taktyczne to dom mody dla fanów militariów. Nie są to jakieś tanie gadżety czy niedopasowane szmaty. Wszystko doskonale dobrane i przemyślane, aby brylować w centrum uwagi. Tam nie ma miejsca na spontaniczność. Do tego legenda: założę elegancki garnitur dopiero wtedy, gdy wojna się skończy. Tak ustawiony wizerunek jest atrakcyjny.

Dyplomata Y: Zełenski na ekranach telewizorów to kreacja znacznie przekraczająca polityczne normy. Wygadany facet w prywatnej sytuacji staje się zamknięty w sobie. Towarzyskie picie alkoholu nie otwiera go. Często bywa sfoszony jak baba. Gdy ktoś mu doniósł na przykład na polskiego polityka, potrafił się nie odzywać do tego polityka i obrazić „na zawsze”. Albo zaczyna nazywać go pedałem (pidar). Trump to pidar. Macron, gdy dzwoni do Putina, to pidar. Merz, gdy nie chce dać pocisków manewrujących, to pidar. Tusk jadący osobnym pociągiem do Kijowa to pidar. W publicznych sytuacjach bywa niedyskretny i krzykliwy. Wszystkie jego porozumienia są przełomowe. Wszystkie decyzje wielkie. Walczy o dobro świata metodą mesjańską. Jego polityka jest religią. Zełenski jest odpowiednikiem szwedzkiej aktywistki Grety Thunberg. Albo jesteś z nim, albo przeciwko niemu. Wtedy stajesz się pedałem. I nie jest to wcale nieracjonalne. Moim zdaniem ta emocjonalność i emoszantaże są skalkulowane. Trudno mi ocenić ich skuteczność. Zełenski nie robi tego na pewno z głupoty. To jakaś kalkulacja.

Polityk Sługi Narodu: Zełenski chce być cały czas w centrum wydarzeń. Irytuje się, gdy schodzi ze sceny. Albo gdy na scenę wchodzi ktoś, kto mu zabiera światło i uwagę. On jest osobowością narcystyczną. Nie mówię tego ze złośliwością. Każdy polityk jest w jakimś sensie narcyzem zapatrzonym w swój wizerunek. Z drugiej strony często o tym zapominamy, oceniając Zełenskiego. Większość mediów – szczególnie za granicą – wpada w zachwyt. Pisze o nim w czarno-białych barwach. Nie dostrzegając tego, że Zełenski jest tylko… politykiem. Nie odbieram mu jego zasług z początków wojny. Nie kwestionuję tego, że pielgrzymował po świecie w poszukiwaniu pomocy i ten jego wizerunek był przydatny przy jej zdobywaniu. Handlowanie zdjęciami ze sobą za broń miało i ma sens. Ale jest też inna prawda. Taka, że prezydent jak dziecko przegląda rolki na socialach. Denerwuje się, gdy wychodzi na nich źle. Gra twardziela. Momentami do przesady.

Współpracowniczka prezydenta Wołodymyra Zełenskiego: Narcyzm przekłada się na codzienną współpracę. Narcyz nie toleruje sprzeciwu. I taki jest też Zełenski. Drący się na osoby, które są wokół niego. Wyżywający się na współpracownikach. Drwiący. Brutalny. Gdy Zełenski wchodzi na wywiad do zagranicznej redakcji albo gdy organizuje konferencję prasową w metrze, jest czarujący i miły. Dla każdego ma chwilę. Potrafi skupić na dziennikarzu uwagę i zrobić wrażenie. Ale to też gra. Dziennikarzy nie szanuje i nie lubi. Jeśli już, to stara się nimi manipulować.

Współpracownik prezydenta Ukrainy: Nie byłbym aż tak bardzo krytyczny wobec tego aktorstwa Zełenskiego. Jeśli to było narzędzie do zdobywania poparcia dla Ukrainy, bilans się zgadzał. Z mojej perspektywy zawsze było co najmniej dwóch Zełenskich. Ten na potrzeby rynku zagranicznego i ten na potrzeby krajowe. Zagranica to ciągłe poklepywanie po ramieniu albo oklaski w parlamentach. A z drugiej strony gabinetowe dyskusje, które już nie wyglądały tak kolorowo. Każdy w końcu zmęczyłby się taką rolą. Na potrzeby krajowe Zełenski nie był już taki miły. Bo na Ukrainie nie miał aż tylu fanów i widzów co za granicą. W kraju musiał się bronić. Dyscyplinować polityków ze swojej frakcji. Pilnować, by nie kradli za bardzo. Połączenie takich ról – zagranicznej i krajowej, obydwu sprzecznych – nie jest proste.

Współpracowniczka prezydenta Wołodymyra Zełenskiego: Pracując dla Zełenskiego, dziwiłam się, że zagraniczni dziennikarze wierzą mu na słowo i niczego nie sprawdzają. Panowało przekonanie, że ukraiński prezydent reprezentuje siły dobra i przecież nie może kłamać albo manipulować. To fascynujące doświadczenie, jak masa doświadczonych dziennikarzy z wielkich redakcji przyjmowała bezkrytycznie wszystko, co powiedział nasz prezydent. To wielki sukces Zełenskiego. Przekonanie świata do swoich racji i uniknięcie zadawania dodatkowych pytań. Rzadko się zdarza taki komfort. Nawet Obama nie miał tak lekko. Wszędzie, gdzie wchodziliśmy, Zełenski był witany jak Bóg. Momentami czułam się wręcz zażenowana. Czerwone dywany i kwiaty jak w Korei Północnej podczas wywiadów w państwach zachodnich.

Dopiero gdy władzę w USA objęli Trump i Vance – ludzie w oczywisty sposób niechętni Zełenskiemu – zaczęły się problemy. Prezydent nie był przygotowany na takie traktowanie. Do tej pory wszyscy go uwielbiali, a teraz na niego ktoś krzyczał albo zadawał mu niewygodne pytania na konferencji prasowej. Do tej pory każde słowo Zełenskiego przyjmowano jak prawdę objawioną. Pociski firmy związanej z jego ludźmi – Fire Point – były najdoskonalszą bronią na świecie, mimo że brakowało potwierdzenia na ich skuteczność. Drony produkowane przez Ukrainę zawsze trafiały w cel i cały świat o nich marzył albo ustawiał się w kolejce, by je kupić. Który polityk miał taki komfort prowadzenia polityki informacyjnej? Za jakiś czas, gdy na prezydenturę Zełenskiego popatrzymy z większym dystansem, wielu dziennikarzy będzie się wstydziło swoich peanów na jego cześć.

Polityk Sługi Narodu: Propaganda i media służyły Zełenskiemu też do dyscyplinowania krajowej polityki. Gdy Rada Najwyższa zaczęła kwestionować jego decyzje, zarzucał jej, że jest leniwa. Gdy Sługa Narodu (partia proprezydencka w Radzie Najwyższej – przyp. Z.P.) zaczął się dzielić, Zełenski groził deputowanym, że pośle ich w kamasze. Nie zawahał się nawet zagrozić wyborami, gdy parlament przestał spełniać jego wymagania. Tak, dobrze pan słyszy, wyborami, które dla niego samego przez wiele miesięcy były przecież nielegalne, bo trwa wojna. Jeśli trzeba było tupnąć, sięgnął nawet i po ten argument. Wielu polityków Sługi Narodu już od dawna wiedziało, z kim ma do czynienia. Powiem tak: antycypowali to, że Zełenski będzie ich straszył wojskiem. I postarali się o grupy inwalidzkie. Nawet brat przewodniczącego Rady Najwyższej o taką grupę inwalidzką się postarał.

Zamordyzm

Współpracowniczka prezydenta Wołodymyra Zełenskiego: Z łatwością przyklejamy etykietkę populisty Trumpowi albo skrajnym politykom na zachodzie Europy. Prawda jest jednak taka, że Zełenski jest liberalnym populistą. Fasadowo popiera demokrację liberalną i parlamentaryzm. W praktyce stosuje zamordyzm ukryty za fasadą wojownika o wolność Zachodu. Nie było tak bardzo uzależnionego parlamentu od Bankowej, jak wojenna Rada Najwyższa. Nie było takiej skali koncentracji władzy, jak za czasów Zełenskiego. Żaden prezydent nie skonsolidował tak dużej władzy w jednym ręku. Stało się to za zasłoną jedności narodowej wokół wojny. Polityka zniknęła. Rywalizacja zniknęła. A Zełenski to wykorzystał do maksimum. Przejął państwo.

Współpracownik prezydenta Ukrainy: Osobą, która na Ukrainie miała do niedawna status równy prezydentowi, był szef jego biura Andrij Jermak. Mówiono o nim albo „duży Andrij”, albo „wiceprezydent”. Choć wiceprezydent to zdecydowanie niedoszacowane określenie. Jermak decydował o wszystkim. Był filtrem, który przepuszczał informacje do Zełenskiego. Jeśli coś nie docierało, to dzięki Jermakowi. Zełenski ufał mu w stu procentach. Zlecał brudną robotę. Zarządzanie operacyjne państwem leżało w rękach Jermaka. Był superpremierem i nadzorcą schematów korupcyjnych. Smotriaszczym smotriaszczych. Zachód mu nie ufał. Amerykanie go nie trawili. Bo był silny. Zełenski się na nim opierał. Do tego miał z nim doskonałą relację osobistą. Pamiętającą jeszcze czasy Kwartału 95 (firmy producenckiej, w której karierę zrobił Zełenski – przyp. Z.P.). W czasie wojny, gdy Zełenski już nie uciekał przed mitycznymi zabójcami wysłanymi przez Putina – większość decyzji zapadała w ramach tego duumwiratu. Najczęściej na siłowni. Obaj razem chodzili „robić biceps”. Powszechna jest krytyka Donalda Trumpa za jego Mar-a-Lago i nieformalny, oparty na kolegach, rodzinie i przyjaciołach z biznesu, system podejmowania decyzji i zarządzania państwem. Powiem tak – Trump mógłby się tego wszystkiego od Zełenskiego uczyć. Zełenski i Jermak sprywatyzowali państwo. Zbudowali z niego maszynkę, w której funkcjonował półprywatny duumwirat. Dla Zełenskiego to było wygodne. On nie lubi podejmować trudnych decyzji. Nie lubi grać złego. Zrzucał to na Jermaka. I ten przejmował pałeczkę. Decydował o awansach. Miał na telefon prokuratorów i sędziów. Wolny wstęp do SBU (służba bezpieczeństwa na Ukrainie – przyp. Z.P.). To Jermak wpadł na pomysł, aby szefem SBU był półidiota generał Wasyl Maluk. Maluk zrobiłby dla Jermaka wszystko. Do tego stosował swoisty kult cargo, czyli ślepego naśladownictwa. W żałosny sposób próbował brylować – jak Zełenski, tylko prezydent robił to dobrze – w mediach społecznościowych. Łapał zdrajców i wygrażał im na Telegramie. Chwytał za ucho i targał jak niegrzecznymi dziećmi. Żałosne. Dla Jermaka jednak ludzie tacy jak Maluk byli użyteczni. On go wyciągnął z jakiejś dyskoteki, w której był ochroniarzem. Takie było modus operandi Jermaka, rządził dla Zełenskiego państwem za pomocą takich ludzi.

Polityk Sługi Narodu: Tylko że gdyby Zełenski tego państwa nie przejął, nic by nie działało. W czasie wojny nie było innej możliwości niż jednoosobowe zarządzanie Ukrainą. Z wyraźnym liderem. Jermak może i ma mentalność kryminalnego smotriaszczego, ale potrafił wprowadzać decyzje w życie. Wymuszać posłuszeństwo i sterować niezbyt sterowalnym państwem. Umówmy się – Ukraina nie jest wzorem efektywności, jeśli chodzi o struktury państwowe.

Ukraiński generał: Staram się walczyć z mitem wielkiego wodza Zełenskiego, który uratował państwo w 2022 roku. Prezydent miał wiedzę o planach obrony państwa, ale przecież ich nie tworzył. Nie podejmował decyzji o wycofaniu wojsk z koszar zimą 2022 roku. To była decyzja Załużnego. Załużny pod pozorem ćwiczeń wojskowych (Zamieć 2022 – przyp. Z.P.) rozstawił wojska ukraińskie tak, aby móc podjąć walkę z Rosjanami. Zełenski tego nie wymyślił.

Współpracowniczka prezydenta Wołodymyra Zełenskiego: Zełenski prywatyzuje zasługi, a uwspólnotawia porażki. Jest w tym mistrzem. Czy słyszał pan kiedykolwiek o tym, by prezydent przyznał się do jakiegoś błędu? Gdy poparł desant na drugi brzeg Dniepru w Krynkach i wysłał na pewną śmierć setki żołnierzy, czy powiedział, że to był błąd? Gdy kazał za wszelką cenę bronić dwóch ulic w Sudży w obwodzie kurskim, co kosztowało życie dziesiątki żołnierzy elitarnych jednostek, czy przyznał się do błędu? Czy gdy oferował całemu światu drony za pieniądze, gdy na Ukrainie ich brakowało, wykazał się jakąś krytyczną refleksją? Jako zakochany w sobie król nie musiał. Zełenski nie znosi krytyki.

Ukraiński generał: Do pewnego momentu Zełenski miał pełnię władzy. Silną większość w parlamencie, silny mandat z wyborów powszechnych dla samego siebie i skonsolidowany wokół walki z wrogiem naród. Nie wykorzystał tego do ulepszenia państwa. Nie wykorzystał tego do walki z korupcją. Wolał swoją sławę i dalsze wzbogacanie się poprzez słupy takie jak Timur Mindicz (oligarcha zamieszany w skandal korupcyjny i bliski współpracownik Zełenskiego z młodości – przyp. Z.P.). Pierwszy etap wojny przeniesie Zełenskiego do historii jako bohatera Ukrainy, który wiedział, jak się zachować. Kolejne lata to coraz mniej sensowne decyzje i osad na wizerunku zbawiciela narodu. Nie wspomnę już o jego lekkim podejściu do ofiar w ludziach. Byłem przeciwny uderzeniu w obwodzie kurskim. Bezsensowna ofensywa kosztowała życie żołnierzy z najlepszych jednostek desantowo–szturmowych. Później brakowało ich pod Pokrowskiem czy na Zaporożu.

Współpracowniczka prezydenta Wołodymyra Zełenskiego: Do dziś nie wiem, kiedy Zełenski jest prawdziwy. Czy wtedy gdy prezentuje zmęczoną twarz pooraną zmarszczkami na potrzeby okładek w zachodnich magazynach, czy wtedy gdy jego osobisty barber trymuje mu brodę, aby wyglądała na spontaniczny trzydniowy zarost. Jedno wiem na pewno – to mistrz sztuki aktorskiej w czasach rolek w mediach społecznościowych. Serial „Sługa Narodu” był tylko zapowiedzią tego talentu. Myślę, że wielu polityków na świecie będzie się od niego uczyć.

Polityk Sługi Narodu: Jego emocjonalność bywa tłumaczona znajomością używek. Propaganda rosyjska przypisuje Zełenskiemu wizerunek narkomana uzależnionego od kokainy. To jednak bzdura. Nie jest tak, że on nie imprezował w życiu. Przed prezydenturą w jego rodzinnym mieście był znany z rozrywkowego trybu życia. To jednak za mało, by go ubrać w narkomanię. Każdy ukraiński polityk był w tę narkomanię ubierany. Juszczenko miał być ćpunem. I Tymoszenko też. Poroszenko był przedstawiany jako cukrzyk uzależniony od alkoholu, któremu ręce się trzęsły na rozmowach z Rosjanami i musiał sobie golnąć. Janukowycz tylko nie miał łatki uzależnionego. Dopóki nie uciekł do Moskwy i dopóki nie udzielił wywiadu BBC, podczas którego dziwnie się zachowywał. Albo do momentu, w którym wybielił sobie zęby jak gwiazda porno. Zełenski nie jest ćpunem ani pijakiem. Nie składałoby mu się to na siłowni. Biceps i wizerunek są ważniejsze niż używki.

Polski dyplomata X: Polityków w Polsce czy na Zachodzie średnio interesuje to, czy Zełenski lubi używki i czy dorobił się pieniędzy nieuczciwie. To jest wiedza o charakterze didaskaliów. Były czeski prezydent Miloš Zeman był alkoholikiem. Zawsze na spotkaniach, gdy przywódcy pili wino, on prosił o wódkę. Podobnie było z szefem Komisji Europejskiej Jeanem-Claudem Junckerem. To nie ma strategicznego znaczenia. W przypadku Zełenskiego problemem jest jego nadpobudliwa emocjonalność. Na początku wojny tę emocjonalność wykorzystywał do robienia dobrej polityki informacyjnej czy też propagandy. I było to równoległe do realistycznej i pragmatycznej polityki. Z czasem została emocjonalność. Pragmatyzm zaczął parować.

Polityk Sługi Narodu: Zniuansowałbym opinię o opętanym wizerunkiem Zełenskim. Nie wiem, czy to jego współpracownicy nie byli zainteresowani bardziej budowaniem tego wojennego, żelaznego wizerunku niż sam Zełenski. Pojawiły się nawet dość żałosne porównania Zełenskiego do żelaznego człowieka z żelaznego miasta. Bo z racji dużej liczby hut i zakładów metalurgicznych Krzywy Róg, z którego pochodzi Zełenski, nazywano właśnie żelaznym miastem. To tam znajduje się zakład metalurgiczny Kriworiżstal, który złodziejsko sprywatyzowano pod koniec rządów Leonida Kuczmy, a później państwo odebrało go oligarchom. Moim zdaniem grubą kreską ciosana legenda Zełenskiego nie jest jego winą. Bardziej ludzi takich, jak Jermak czy naczelny państwowy propagandysta Mychajło Podolak.

„Mały”

Współpracownik Wołodymyra Zełenskiego: Przesadzone są doniesienia o kompleksach Zełenskiego. On niemal od dziecka występował na scenie. Dlaczego miałby być zakompleksiony? W swojej szkole w Krzywym Rogu był gwiazdą. Zawsze otoczony wpatrzonymi w niego dziewczynami. OK, jest niski. I od dziecka tak na niego wołano. Mówiono na niego „Mały”. Ale jemu to nie przeszkadzało i nie przeszkadza do dziś. Gdy grał na scenie, wpadał w coś w rodzaju transu. Dążył do doskonałości. W dupie miał to, co o nim mówią ludzie, którzy z niego drwili. Jego poczucie własnej wartości nigdy nie było zachwiane. On od czasu szkoły podstawowej odnosił sukcesy. Zawsze był gwiazdą. Dlaczego miałby być sfrustrowany tym, że jest niski. Bez przesady. Gdyby miał kompleksy, nie godziłby się na rolę kobiety. Często grał kobietę. Myślę, że zakompleksieni na punkcie swojego wzrostu czy wyglądu fizycznego faceci raczej idą w kierunku budowania się jako mużyk, twardziel, kryminalista. Zełenski nigdy taki nie był. On jest artystą. Niezależnie, kogo i co gra, jest w nim wrażliwość artysty, a nie kryminalisty z bazaru. Zgoda – jak każdy aktor i artysta ogląda się w lustrze. Ogląda swoje występy. Analizuje je. Poprawia. Pracuje nad wizerunkiem. Ale to chyba normalne. Zełenski jest postacią sceny. Dziś politycznej. Ale to postać sceniczna. I tak należy ją postrzegać.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Nawet my mówiliśmy na niego przed wojną „Mały”. Później już nie wypadało. On naprawdę obawiał się, że go zabiją. Nie było przestrzeni do szyderstw z jego wzrostu. Czasami żartował, że jest o dwa centymetry niższy od Napoleona. Czyli lekko licząc, Zełenski ma 166 centymetrów wzrostu. Niech pan spróbuje znaleźć jego zdjęcia z Jermakiem, gdy stoją razem obok siebie. Niewiele jest takich zdjęć. Jermak to kawał chłopa. Przy nim Zełenski wygląda jak jego syn. Albo młodszy kolega. Nie powiedziałbym jednak, że Zełenski ma na tym punkcie kompleksy. Putin też jest niski. Ale on nosi wkładki do butów, aby się podwyższyć. Mimo że jest o dwa centymetry wyższy od Zełenskiego, czyli ma wzrost… Napoleona. Nie przesadzajmy zresztą. Leo Messi również jest niski. Wzrost w polityce nie musi być żadnym wyznacznikiem.

Polityk Sługi Narodu: Jeszcze à propos kompleksów Zełenskiego. Szczerze mówiąc, bardziej niż jego niski wzrost ciążyła mu przeszłość w show-biznesie. Występowanie w dziecięcych programach, w których podskakiwał w rytm muzyki czy później już w dorosłości w scenach udawania stosunku płciowego, gdy parodiował polityków. To do dziś dla niego się nie łączy z wizerunkiem twardego wodza. Gdy się wspomina przy Zełenskim o przeszłości scenicznej, bywa zażenowany.

Współpracownik Wołodymyra Zełenskiego: Zełenski nigdy nie aspirował do roli twardziela. Wychował się na wysokim piętrze w bloku z wielkiej płyty. Znał osiedle. Obserwował, jak pod koniec lat osiemdziesiątych rodzi się kasta bigunów, którzy byli w Krzywym Rogu odpowiednikiem gopników, czyli dresiarzy (biguni to specyficzna subkultura małoletnich z Krzywego Rogu, której hymnem był utwór Jurija Szatunowa „Biełyje rozy”. Ich działalność polegała na stosowaniu przemocy wobec rówieśników. Szacuje się, że w latach 1985–1995 w wyniku ich działalności zginęło co najmniej trzysta osób, a rannych zostało ponad tysiąc pięćset nieletnich – przyp. Z.P.). Nie było nawet momentu, w którym Zełenski chciałby do tej subkultury dołączyć. Nie wiem, czy pasowałby do bigunów nucąc Sofię Rotaru pod nosem. Do tego w szkole był kujonem. Jedyne, co łączyło go z chuligańskimi subkulturami, to sięganie po homofobiczne powiedzenia. Ale wtedy to była norma. Gopników nie lubili nauczyciele. Zełenski był ulubieńcem nauczycieli. W Polsce też mieliście swoje „szalone lata dziewięćdziesiąte”, ale myślę, że większość Polaków nie jest w stanie sobie wyobrazić brutalności tych lat w Rosji czy na Ukrainie. Wojny osiedlowe nie były zwykłymi walkami na pięści. To były regularne bitwy, często z użyciem broni palnej. Ktoś, kto chodził na tańce, nie pasował do tego świata. Niemniej jednak Zełenski ten świat znał i rozumiał. Wiedział, na czym polega brutalne i zimne wychowanie w bloku w posowieckim mieście. Może się nie bił, ale potrafił knajacko mówić. Znał pojęcia. Nie był frajerem. Do tego w przeciwieństwie do swoich dzisiejszych rywali z polityki on naprawdę jest przedsiębiorczy. Sam dorobił się pierwszych dużych pieniędzy na pracy, a nie na złodziejstwie. Występy dawały mu poważne dochody. Zbudował ze znajomymi firmę producencką. Grał w filmach. Występował w kabaretach. Wziął udział w „Tańcu z gwiazdami”. W końcu sam wymyślił Hołoborodkę i serial „Sługa Narodu”. W skali Ukrainy to kariera amerykańska. Od zwykłego dzieciaka z osiedla do znanego w całym byłym ZSRR aktora i komika, który potrafi na siebie zarobić i nie jest niczyim klientem.

Polityk Sługi Narodu: Zełenski jest „Mały”, ale od początku swojej kariery emanował przywództwem. Ludzie go słuchali. Dawali się przekonać. Jego największym talentem wcale nie był śpiew czy taniec. On ma wewnętrzną konstrukcję przywódcy. Nieznoszącego sprzeciwu przywódcy. Ma być tak, jak on chce. Albo po dobroci, albo siłą. Takie cechy są konieczne, by rządzić. I tych cech nie docenił w nim Putin. Od początku miał o nim bardzo niskie mniemanie. W Rosji nie ma przepływów między kulturą i sceną a polityką. Politykiem może być wojskowy, oficer wywiadu, przestępca. Ale nie piosenkarz. Piosenkarz to zawsze w Rosji będzie postać słaba i niegodna szacunku. Rosjanie nie oczekują od przywódcy wrażliwości. Ma być brutalny i silny. Ukraińcy nie są tacy sami. Mimo sowieckich doświadczeń o wiele bardziej demokratycznie i płynnie widzą przepływy między rolami, które ludzie pełnią w życiu.

Współpracownik Wołodymyra Zełenskiego: Ma dwie ważne cechy, które są konieczne do sprawowania władzy. Ma naturalne zdolności przywódcze, potrafi walczyć i jest pracowity. Kocha władzę, ale nie jest Kaligulą. Ciężko pracuje. Z Kaligulą łączy go tylko to, że nie docenili go jego przeciwnicy. Sam Zełenski uważa, że od przegranej gorsza jest tylko śmierć.

Polityk Sługi Narodu: To, że nie lubi przegrywać, prowadzi go do złych decyzji. Polityka to nie scena taneczna. Nie płaci się w niej liczbą niezdobytych głosów. Jeszcze gorzej z wojną. Na wojnie płaci się życiem ludzkim. Nieprzyjmowanie do wiadomości złych wieści i niechęć do wycofania się z jakiegoś przedsięwzięcia oznacza, że ktoś musi z tego powodu zginąć.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Dla mnie jego aktorskie uwarunkowania nigdy nie były powodem do szyderstw. Doceniałem jego wyczucie popkultury. Umiejętność rozpoznawania emocji społecznych to ważna cecha w polityce. Szymon Hołownia też pochodzi ze świata popkultury, ale nigdy nie osiągnął takiego poziomu profesjonalizmu w polityce. Jeśli już – to był żałosny. Zełenski potrafił wykorzystać wiedzę ze sceny i wyczucie tego, czego chce publiczność, do robienia polityki. Potrafił ocenić, co jest obciachem i w co nie wchodzić. Wiedział, gdzie jest granica prowokacji. Zna kody popkulturowe, którymi kupuje się widownię. Najpierw ukraińską, a później międzynarodową. To nie są codzienne i powszechnie spotykane cechy polityka.

Polityk Sługi Narodu: Zełenski fascynował się Napoleonem i Charlie Chaplinem. Coś z miksu tych dwóch postaci ma. Na pewno skłonność do rządów jednoosobowych z jakimś doradcą na zapleczu. Najpierw tym doradcą i współrządzącym był Jermak. Teraz jest Kyryło Budanow. Wiedział, jak dostosować się do czasów wojennych. Pamiętam, że na początku swojej kariery politycznej, gdy próbował zwracać się do Władimira Putina bezpośrednio poprzez wystąpienia telewizyjne, miał na sobie T-shirt z wizerunkiem Muhammada Alego. Później był sweterek, w którym przekonywał Ukraińców, że jest zwykłym człowiekiem – takim jak oni. Skończył w ubraniach koloru khaki. Przyjmując rolę zaangażowanego w walkę patrioty. Jako polityk przeszedł ogromną przemianę. Od obojętnego na przelewające się przez Ukrainę rewolucje aktora, przez wyjeżdżającego na Donbas na początku wojny barda, do męża stanu.

Współpracownik Wołodymyra Zełenskiego: Wszedł do polityki jako lek i taran na oligarchów. Na jego zapleczu był jednak oligarcha. Wspierał go Ihor Kołomojski – Żyd z Dniepropietrowska. Była umowa, że jeśli Zełenski wygra, rozliczy się z nim poprzez zwrot banku, który Kołomojskiemu znacjonalizowano. Gdy Zełenski nie wywiązał się z tej umowy i podjął walkę z Kołomojskim, wiedziałem, że z aktora narodził się pełnokrwisty polityk. Zełenski dokonał ojcobójstwa. Został przywódcą. Nieudawanym i niegranym przywódcą.

Polityk Sługi Narodu: On już ma swoje miejsce w historii. Można go rozliczać z błędów. Można krytykować za skłonności autorytarne. To wszystko schodzi jednak na drugi plan. Nawet jeśli nie zdecyduje się na start w wyborach, zostanie zapamiętany jako postać historyczna dla Ukrainy i dla świata. Czas będzie działał na jego korzyść. Jeśli nie zrobi czegoś ekstremalnie głupiego, ma swoje miejsce w panteonie. Kuczma był uwikłany w złodziejstwo i kojarzy się go z zabiciem dziennikarza, Juszczenko zawiódł oczekiwania rewolucji z 2004 roku, Janukowycz uciekł z kraju. Zełenski stanął w obronie Ukrainy. Wszedł w rolę, której wielu polityków by nie wzięło. Nie można sobie wyobrazić mniej korzystnych warunków do kierowania państwem niż te, które przypadły w udziale Zełenskiemu. Historia go zapamięta jak należy. Nieważne będzie, czy się kreował, czy nie. Nieważne, czy miał kompleksy, czy nie. Najważniejszą rolę w swoim życiu odegrał właściwie. Jego zadaniem nie było wczuwanie się w oczekiwania Bidena, Dudy, Macrona czy Merza. Nie ma znaczenia, czy lubi go Nawrocki albo Orbán. Zerowe znaczenie ma to, czy akceptuje go Trump i jak go przezywa. Zadaniem Zełenskiego było ocalenie państwa. I zrobił to. Najpewniej z tego powodu wynika poczucie niezniszczalności. Poczucie, że każdemu może dowolnie nawrzucać. On chyba tylko wobec króla Karola III zachowywał dobre maniery. Ale kto mu zabroni? Kto zbawcy narodu zabroni bycia obcesowym i chamskim? Takie jest jego prawo. Zełenski ma i tak przejebane. Nie musi się o nic starać.

Rozdział IV

Tusk – Zełenski.
Lekcja numer jeden

Dyplomata Y: Zacznijmy od tego, że Tusk zawsze był i jest, najdelikatniej mówiąc, ukrainosceptyczny. Dla niego politycy w Kijowie to „ruscy” i „złodzieje”. Nie różni się w ocenach od Karola Nawrockiego. Nie ma złudzeń, jakie mieli pisowcy w 2022 roku, próbujący się zaprzyjaźnić z Zełenskim.

Markowana miłość

Dyplomata Y: Zacznijmy od tego, że Tusk zawsze był i jest, najdelikatniej mówiąc – ukrainosceptyczny. Dla niego politycy w Kijowie to „ruscy” i „złodzieje”. Nie różni się w ocenach od Karola Nawrockiego. Nie ma złudzeń, jakie mieli pisowcy w 2022 roku, próbujący się zaprzyjaźnić z Zełenskim.

Minister X w rządzie Donalda Tuska: Podczas kampanii wyborczej w 2023 roku pojawił się pogląd, że zmiana władzy w Polsce zakończy smutę w stosunkach Zełenskiego z polskimi elitami politycznymi. Promowali ją rozmaici eksperci, ale też przedstawiciele diaspory ukraińskiej w Polsce. W końcu uwierzyli w to chyba nawet urzędnicy Zełenskiego zajmujący się stosunkami z Polską.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Do dziś nie rozumiem, dlaczego Zełenski odciął się od Zjednoczonej Prawicy i postawił na Donalda Tuska. Przecież było jasne, że Tusk wejdzie w koalicję z partią chłopską, która ma umiarkowanie życzliwy stosunek do Ukrainy.

Minister X w rządzie Donalda Tuska: W otoczeniu Donalda Tuska w odnowienie miłości polsko-ukraińskiej z początku wojny nie wierzył nikt. Ani sam Tusk, ani Radosław Sikorski, ani szykujący się do kariery w partii Adam Szłapka. On jest tu dobrym przykładem. Jest żonaty z Ukrainką. To zawsze rodzi fantastyczne koncepcje na zasadzie: zna, rozumie naród, będzie dobrze. Ja bym raczej powiedział, że to dodaje realizmu. Również przyszły koalicjant Tuska – PSL – nie palił się do miłości z Ukraińcami. Jedno mogę powiedzieć na pewno: Tusk, niezależnie od tego, co mówił, ukrainofilem nigdy nie był. Realnie oceniał sytuację. Wiedział, że Zełenski żyje polityką wobec Berlina, Paryża, Londynu i Waszyngtonu, a nie Polski.

Dyplomata X blisko współpracujący z Radosławem Sikorskim: Rzeczywiście można było dostrzec, że Ukraińcy uwierzyli we własną propagandę. W jakąś bliżej nieokreśloną grę na Tuska i zmianę władzy w Polsce. Zachodziliśmy w głowę, skąd u nich ta kalkulacja. To było tak niemądre. Czy oni zakładali, że PSL i szykowany do Ministerstwa Rolnictwa Michał Kołodziejczak będą wytracali swój elektorat, pomagając Ukrainie? Pogląd wysoce niedorzeczny. Poza tym może i obowiązuje nas logika wojny polsko-polskiej, ale to nie znaczy, że politycy zapomnieli, jak Zełenski wrzucił Dudę do jednego worka z Rosjanami w czasie swojego wystąpienia w ONZ. On wtedy utracił zaufanie Polaków i ta utrata miała wymiar ponadpartyjny.

Minister Y z KPRM: W trakcie kampanii wyborczej byliśmy w stanie obiecać Ukraińcom wszystko. Najlepiej powrót do granic z 1991 roku. Albo zamianę rosyjskiego rubla w Rosji na hrywnę. W rzeczywistości zdawaliśmy sobie sprawę, że nasze możliwości są ograniczone. I trzeba będzie wykorzystać ten karnawał tuż po wyborach na jakąś normalizację z Ukrainą, ale później zastanowić się, co z tym Zełenskim zrobić. Jak się z nim ułożyć. Prawda jest taka, że nie mieliśmy jakoś przemyślanego tego tematu. Kluczowe było odsunięcie Kaczyńskiego od władzy. Nie mieliśmy w szufladach planów na Zełenskiego. Nikt tego nie powie wprost, ale wchodziliśmy w buty PiS. Nie było mowy o dopuszczeniu ukraińskiego rolnictwa do jednolitego rynku UE bez okresów przejściowych. Nie było mowy o dostępie ukraińskich usług do jednolitego rynku na zasadach nieuczciwej konkurencji takiej jak w transporcie TIR-ów. Nie było mowy o jakichś wielkich pakietach uzbrojenia czy zdejmowaniu embarga na ukraińską produkcję rolną – pszenicę, kukurydzę, rzepak i słonecznik. Nie wiem, skąd oni sobie wymyślili nowe otwarcie z Tuskiem. My nie zakładaliśmy picia wódki w rządowej willi na Parkowej z Zełenskim. Nie było woli, aby nadmiernie się bratać.

Dyplomata Y: Radosław Sikorski dość szybko pojechał z pierwszą wizytą na Ukrainę. Chodziło o manifestację dobrych intencji. Powiedzieć, że pojechał „dość szybko”, to nie powiedzieć nic. On był w Kijowie już 22 grudnia. Tuż po zaprzysiężeniu rządu Tuska. Mówił tam rzeczy miłe dla ucha Ukraińców. Nic go to nie kosztowało. Powtarzał swoją tezę o „wojnie kolonialnej”, którą Ukraina powinna wygrać w imię sprawiedliwości. To nie jest pogląd, który on sam wymyślił. Choć pogląd prawdziwy. Raczej wyczytał to w opracowaniach Chatham House (brytyjski think thank zajmujący się sprawami międzynarodowymi – przyp. Z.P.). Łechtał Ukraińców, powtarzając tezę, że kraj powinien wrócić do granic z 1991 roku. Chodziło mu o podkreślenie tego, jak ważnym tematem dla Polski jest wojna na Ukrainie. Nie mniej ważny był wojenny lans. Polityczny combat. Sikorski zapomniał jednak o dwóch sprawach: po pierwsze, takie miłe słowa na Ukraińców już nie działały. Niezależnie od tego, jak bardzo spadł z agendy temat wojenny, miłych słów wciąż była nadpodaż. Po drugie, wizytowy combat też był mocno passé. Andrzej Duda był u Zełenskiego dzień przed wybuchem wojny. Morawiecki z Kaczyńskim byli w Kijowie po trzech tygodniach wojny, gdy pod stolicą stały rosyjskie wojska. Dworczyk jeździł zimą 2022 roku podkijowską trasą żytomierską, która była strefą śmierci, i patrzył, jak Ukraińcy z Brytyjczykami namierzali rosyjską artylerię. Sikorski spóźnił się na imprezę. Trudno było przebić polityków, którzy jeździli do Kijowa na samym początku wojny. Zimą 2023 roku na nikim to nie robiło wrażenia.

Dyplomata X blisko współpracujący z Radosławem Sikorskim: Tej potrzeby lansu ministra Sikorskiego ukryć się nie dało. Podczas pierwszej wizyty w Kijowie, pełniąc funkcję szefa MSZ, podkreślał jak dziecko, że w czasie jego wystąpienia z Dmytrem Kułebą zawyły alarmy informujące o ataku. Wyszło z niego dziennikarstwo. Z jednej strony grzał tymi alarmami, dramatycznie podkreślając, jak jest niebezpiecznie, a z drugiej nie pamiętam jego wizyty w Kijowie, podczas której musiałby zejść do schronu. Nawet jak ataki były w nocy, nie wychodził z pokoju hotelowego. Przynajmniej ja nie pamiętam takiej sytuacji.

Minister w rządzie Denysa Szmyhala: Początki relacji z Polakami po zmianie władzy i odejściu PiS były schizofreniczne. Dużo dobrych słów i deklaracji. Pierwsza wizyta Sikorskiego w Kijowie pozwoliła nam przyjąć, że będziemy kontynuowali współpracę wojskową. W sprawach unijnych raczej się nie łudziliśmy. Wiedzieliśmy, że kwestią czasu jest wejście na tor kolizyjny. Spodziewaliśmy się, że rząd Tuska będzie markował współpracę.

Doradca Wołodymyra Zełenskiego: Po kilku tygodniach sam Tusk zorientował się, że manifestowanie miłości z Ukrainą nie daje mu korzyści sondażowych. Nie miał też pomysłu na wypełnienie ich treścią poza kontynuowaniem tego, co robili Duda i Morawiecki. Niech pan sobie wyobrazi, że w rządzie macie polityków, którzy wręcz ukrywają współpracę polsko-ukraińską. Nie chcą się tym chwalić. Szef Ministerstwa Obrony nie chwalił się na przykład spotkaniami ze swoim odpowiednikiem Rustemem Umierowem. Jak rozumiem, partii chłopskiej, która walczy o wieś, nie wypada. Bo Wołyń. Bo zboże. Z mojej perspektywy to dziecinada. Umierow to Tatar krymski. Nie wiem, czy w ogóle zdaje sobie sprawę z tego, co w latach czterdziestych działo się na Wołyniu. Jestem pewien, że nie siedzi też w tematach rolnych. Powiem tak – on nieczęsto podczas wewnętrznych spotkań mówi po ukraińsku. Mówi po rosyjsku. Słaby z niego banderowiec.

Minister w KPRM: Donald Tusk, budując swój start w relacjach z Ukrainą, oparł się na założeniach poprzedników. Utrzymał embargo na zboże. Nie szastał dostawami broni. Nie obiecywał członkostwa w NATO i UE.

Oficer wywiadu X: W służbach wywiadowczych po PiS na Wschodzie została stara ekipa. Wiceszefem Agencji Wywiadu pozostał Dominik Duda, kadrowy oficer. Szefem Paweł Szota, w czasach rządów PiS zajmujący w Agencji Wywiadu stanowiska dyrektorskie albo przedstawiciela agencji w Londynie i Waszyngtonie. Całe Tuskowe kierownictwo cywilnego wywiadu to oficerowie, którzy wywodzą się z tak zwanego budynku, a nie partii. Przypomnę tylko, że pułkownik Duda to ten sam człowiek, który dzwonił do Andrzeja Dudy, gdy ten wracał z Kijowa i gdy zaczynał się atak rosyjski na Ukrainę. W wojskowych służbach było podobnie. Kontrolę nad tym przejął były szef Służby Wywiadu Wojskowego, a po wyborach w 2023 roku wiceminister do spraw służb generał Radosław Kujawa. Kujawa jest głównym kontaktem rządu do spraw relacji z USA. Przed amerykańskimi wyborami w 2024 roku cenili go Demokraci. Po zwycięstwie Trumpa nowa ekipa kontynuowała tę relację. Po linii służb było łatwiej niż z nielubianym przez Trumpa Tuskiem. Gdy trzeba coś ważnego załatwić, Amerykanie, również ekipa Trumpa – mówią, że muszą dzwonić do „dżeneral Radek”. Pół rządu Tuska lansuje się na niby świetnych relacjach z USA. A prawdziwe relacje z USA ma „dżeneral Radek”.

Dyplomata X: Sikorski próbował, i to dość skutecznie, dyskontować w relacjach z Ameryką swoją afgańską przeszłość. Podobnie jak Kujawa, który ma za sobą Afganistan i misje w Afryce. Amerykanie to doceniali. Sikorski znalazł wspólny język z Mikiem Waltzem (wówczas doradca Trumpa do spraw bezpieczeństwa – przyp. Z.P.) właśnie przez Afganistan. Waltz jako oficer sił specjalnych służył w Afganistanie i w Afryce. Odszedł z wojska w stopniu pułkownika. Z Sikorskim złapał chemię, rozmawiając o Ghazni. Bo tam służył Waltz. Zdaje się, że był tam strzelcem wyborowym. Mapy kontaktów rządu z administracją Trumpa nie były wcale takie oczywiste, jak można by to wyczytać w polskiej prasie prawicowej. Rozmawiamy o Waltzu. Wie pan, że on poparł w Kongresie jako republikanin ustawę uznającą małżeństwa tej samej płci? To było za Bidena. Ja też nie wiedziałem.

Oficer służb Y: „Dżeneral Radek” ma dość istotny wpływ na sprawy wojenne i ukraińskie. On nie postrzega Ukrainy w kategoriach sakralnych. Raczej – odwołam się do fachowej terminologii – widzi ją jako „obiekt”. Patrzy na zagrożenia, które dotkną państwa bałtyckie. Jako strategiczne postrzega kierunki białoruski i obwód królewiecki. Dużo mówi o Finlandii czy militaryzacji Arktyki i Bałtyku. W optyce Kujawy Ukraina się obroni, a Rosjanie będą stali za Dnieprem. Zagrożenia popłyną z północy i z Białorusi. To rodzi konsekwencje dla postrzegania tego, czy i jak ważna jest dla Polski Ukraina. Kujawa jest przekonany, że Ukraińcy nawet po rozejmie nie zdemilitaryzują linii rozgraniczenia z Rosjanami. Jest też przekonany, że nie musi prosić Ukraińców o mobilizację w tym rejonie. Bo jak Rosja zaatakuje Bałtów, to Ukraińcy wejdą do Donbasu i na okupowane Zaporoże.

Dyplomata Y: Ani Tusk, ani Sikorski, ani tym bardziej Kujawa po przejęciu władzy przez Koalicję Obywatelską nie postrzegali stosunków z Ukrainą tak, jak postrzegał to Kaczyński czy otoczenie Dudy. Nie planowano żadnej Wisły. Relacje z Ukraińcami miały być poprawne. Dać im amunicję. Dać im broń. Dać Jasionkę. No i tyle. Bo to i tak dużo. Zełenski i tak doprowadził do sytuacji, w której na Ukrainę jako pierwsi pojechali Sikorski i Tusk. To duży gest w jego stronę. Przypomnę tylko, jaki stosunek do Ukrainy miał Tusk w czasie swojego pierwszego rządu. On do Kijowa pojechał z wizytą bardzo późno.

Minister w KPRM: Bardzo szybko doszło do zweryfikowania stosunku do Ukrainy podczas nowego otwarcia. Polacy nie zamierzali otwierać swojego rynku na ukraińskie produkty rolne. Ukraińcy blokowali ekshumacje. No i żądali dostaw broni. Najlepiej kolejnych partii MiG-29. Jeszcze pod koniec 2023 roku Sikorski mówił, że Ukraina musi eksportować swoje zboże również do Polski, bo potrzebuje pieniędzy na obronę. W rozmowach ze mną przyznawał jednak, że wpuszczenie ukraińskiego zboża do Polski było błędem, a embargo wprowadzone przez PiS jakimś tam rozwiązaniem. Brudną robotą, którą wykonali za nas. Od początku mówił, że trzeba wprowadzić kontrolę na tranzyt ukraińskiego zboża, tak by nie zostawało ono ani w Polsce, ani na rynku unijnym, tylko szło w świat. Mówiono o nim, że jest dwulicowy. I wie pan co? To była prawda.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Gdy przyszło do regulowania sporu o zboże, miałem wrażenie, że Ukraińcy i Zełenski osobiście oczekują, że będziemy się przed nim tłumaczyć. Wojnę zbożową i o TIR-y dostaliśmy w spadku po PiS, ale nie zamierzaliśmy iść na jakieś szczególne ustępstwa wobec Zełenskiego. Widzieliśmy, jak traktował Dudę i Morawieckiego. Ukraińcy szybko pokazali, jak potrafią rozmawiać z Sikorskim. Był moment, gdy ich premier Szmyhal przyjechał na granicę z połową rządu, aby wymuszać na nas decyzje w sprawie blokady granicy i zboża. Oczekiwał, że Tusk przyjedzie na jego wezwanie. Tusk może i mówi do nich miłe rzeczy, ale kto go zna, wie, że to gracz. Potrafi mówić wszystko, co jego rozmówca chce usłyszeć. Stosował tę metodę zarówno wobec swoich ministrów, jak i polityków ukraińskich. Tak, był dla nich skurwielem. I dobrze. Bo oni dla nas też byli skurwielami. Kiedyś usłyszałem od jednego z polityków utrzymujących dobre kontakty z pisowcami, że Morawiecki żalił się na Ukraińców. Mówił, że w czasie, gdy był premierem, zawsze byli dla niego mili, a równocześnie gdzie tylko mogli mówili o nim i o Polsce źle. Tusk pewnie nigdy tego nie przyzna, ale robił to samo.

Wysokiej rangi urzędnik w Ministerstwie Rolnictwa w rządzie Donalda Tuska: Ani rządowi Morawieckiego, ani Tuska nie udało się doprowadzić do tego, żeby zboże ukraińskie tylko przejeżdżało przez Polskę, a nie trafiało do elewatorów szemranych biznesmenów. Tymczasem to właśnie zboże jest praprzyczyną problemów z Zełenskim. Część polskiego biznesu dogadała się z ukraińskimi eksporterami i zarabiała na nim krocie. A państwo było bezsilne.

Minister w KPRM: Od państwa ukraińskiego wiele nie oczekuję. Polska mogła zrobić więcej. Udawanie, że nie ma problemu, było wygodne i opłacalne. Ukraińską kukurydzą karmiono polskie świnie. Potem robiono z nich wędliny. Które oczywiście były konkurencyjne cenowo, bo karmienie tych świń było tanie. Ukrainiec zarabiał, ale i Polak zarabiał. Służby były ślepe i bezsilne. Tuskowi pozostało tylko utrzymywanie embarga na ukraińskie produkty. To była gruba pałka w sytuacji, gdy potrzebny był skalpel. Z perspektywy czasu mam wrażenie, że zboże było problemem wygenerowanym nie przez polityków, tylko przez bliżej nieznanych biznesmenów po obydwu stronach granicy, których nazwisk nie znamy. To nie ruskie onuce psują klimat. Raczej drobny układzik biznesowy, na którym można się nieźle dorobić. Politycy po obydwu stronach nie byli w stanie rozbić tego układziku. Łatwiej było uderzać w patetyczne tony albo udawać twardziela, niż zabrać się do konkretnej pracy operacyjnej, która ustaliłaby, jaka jest natura problemu. Efektem był kolaps w relacjach Warszawy z Kijowem. To samo dotyczy TIR-ów i sporu o transport. Polska od zawsze jest liderem w logistyce. Tylko że wraz z wojną Unia zdjęła ograniczenia na firmy ukraińskie, które oferowały usługi siedmiokrotnie tańsze. No i co? I – jak to się mówi – „ch… w cieście”. Nagle pojawiła się tania konkurencja. Zatem blokada granicy przez polskich kierowców była tylko kwestią czasu. Mieliśmy kolejny kryzys. I znów pałka, a nie skalpel. Wprowadzono kwoty TIR-ów, które mogły z Ukrainy jechać przez Polskę na Zachód. Ale Ukraińcy byli cwańsi niż politycy i rejestrowali firmy w Polsce. Pod jednym adresem w Alejach Jerozolimskich w Warszawie była masa „polskich” firm, które w rzeczywistości były ukraińską konkurencją pod obcą czy też prawie polską flagą. Wojny o zboże i usługi były możliwe, bo słabe, ale cwaniackie państwo ukraińskie zderzyło się ze słabym, choć silniejszym od Ukrainy państwem polskim, w którym byli chętni, by zarabiać na tej synergii. Efekt znów był do przewidzenia.

Nieczyste zagrania Ukraińców

Minister w rządzie Donalda Tuska: Sikorski w końcu też sięgnął po kij. Publicznie ogłosił, że czas kończyć z korytarzami solidarnościowymi wobec Ukrainy. Czyli, krótko mówiąc, wracamy do regulacji sprzed wybuchu wojny w lutym 2022 roku i ograniczeń na przykład na produkty rolne czy na usługi. Sami Ukraińcy nie pomagali. Albo nasyłali na nas swoje media, które podawały, ile to importujemy zboża z Białorusi, a ich zboża nie chcemy. Albo spinowali, że im kierowcy umierają w TIR-ach na granicy. Choć przecież to nie blokada granicy ich zabijała. Grzali emocje. Wymuszali atencję i litość.

Wysokiej rangi urzędnik w Ministerstwie Rolnictwa w rządzie Donalda Tuska: Ukraińcy w wojnie o zboże i usługi z Polską byli bezlitośni. Donosili na Kołodziejczaka (po wyborach w 2023 roku wiceminister rolnictwa – przyp. Z.P.) do Brukseli. Donosili na niego do gazet. Systemowo robili wrzutki na niego do polskich gazet, a te łykały całą tę narrację, często nawet nie pytając Kołodziejczaka o zdanie. Ukraińcy zrobili z niego niemal ćpuna i wariata. Tylko że on sam nie utrudniał im tego. Byłem z Kołodziejczakiem na jednej rundzie rozmów z Ukraińcami. Kołodziejczak w pewnym momencie zasnął. Z otwartą gębą spał przy stole. Moim zdaniem nie był ani pijany, ani naćpany. Po prostu ma jakieś ADHD albo aspergera. Nie wiem. Na pewno nie był pod wpływem żadnych środków. No, ale co zrobili Ukraińcy? Zaczęli mu robić smartfonami zdjęcia, jak Kołodziejczak z otwartą gębą śpi przy stole. A później pokazywali je dziennikarzom. O proszę, jaki nieodpowiedzialny. O proszę, jak nas nie szanuje. Na Ukrainie jest tradycja przyklepywania politykom narkomanii. Wiktor Juszczenko miał być narkomanem. Julia Tymoszenko też. I Zełenski ma być narkomanem. Co szkodzi uczynić narkomanem Kołodziejczaka. Ze zdjęciami jest jak z nagraniami. Politycy rzadko wychodzą na nich dobrze. Kołodziejczak nie był wyjątkiem. Miał jeździć do Brukseli i reprezentować polskie interesy w sporze z Ukraińcami, a tymczasem tłumaczył się z tego, że nie jest narkomanem i wariatem.

Minister X w KPRM: Tusk i Sikorski podśmiewali się z Kołodziejczaka, ale wiedzieli, że jest dobrym narzędziem do odwracania regulacji, które dla Polski były niekorzystne. I premier, i szef MSZ zdawali sobie sprawę, że po 24 lutego 2022 roku doszło do bardzo niekorzystnej dla Polski sytuacji. Rząd Morawieckiego zgodził się – pod presją wydarzeń – na dostęp Ukrainy do jednolitego rynku unijnego bez ograniczeń. Oznaczało to de facto integrację z UE bez praw politycznych. Bez prawa do głosowania w instytucjach, ale z gwarancją integracji z rynkiem unijnym znacznie głębszej niż przewidywała DCFTA, czyli umowa o pogłębionej strefie wolnego handlu. Sikorski na konferencji bezpieczeństwa w Monachium w lutym 2024 roku dał znać, że kończymy z tym. Należało jednak zrobić to zgrabnie. Po Tuskowemu. Z miłością. Tak, aby nie zniechęcić do siebie Ukraińców i nie dać pretekstu Niemcom do rozgrywania nas. Choć trzeba przyznać, że sami Ukraińcy nie pieścili się z nami. W polskim przekazie medialnym dominuje przekonanie, że im jakąś krzywdę zrobiliśmy. Ale to oni zbudowali u siebie tuż za przejściem granicznym antypolskie muzeum sprzętu rolniczego. To oni wpisywali na czarne listy polskich polityków i biznesmenów, którzy ich zdaniem byli „ruskimi onucami” i zasługiwali na kulę w łeb. Obraz tego sporu o zboże i usługi ma więcej niuansów. Dlatego też nie szliśmy za bardzo w walenie w PiS za relacje z Ukrainą.

Dyplomata X: Czego chcieli Ukraińcy w kwestiach handlowych? Latem 2025 roku za negocjacje z ich strony odpowiadał Taras Kaczka, urzędnik ukraiński wykształcony w Polsce. I niespecjalnie przepadający za Polską. To zresztą standard, że nasze soft power niespecjalnie działa. Albo działa w odwrotnym kierunku. Kaczka po zmianie władzy w Polsce zakładał, że ograniczenia związane z napływem ukraińskich towarów będą dotyczyły tylko zbóż i produktów rolnych wyłączonych z handlu na początku rządów nowej ekipy. Reszta towarów i usług, jak to powiedział, „ma być poddana liberalizacji i wolnemu handlowi”. On chciał pogłębienia strefy wolnego handlu. Nad tymi rozmowami czuwała wpływowa wówczas wicepremier, a obecnie premier – Julia Swyrydenko. Celem strategicznym Ukraińców jest dołączenie do jednolitego rynku UE z pominięciem okresów przejściowych. Każde ich działanie służy osiągnięciu tego celu.

Wysokiej rangi urzędnik w KPRM w rządzie Morawieckiego: Swyrydenko nie trawiła nas. Miała żal, że nie potraktowaliśmy jej poważnie podczas wizyty Zełenskiego w Polsce w kwietniu 2023 roku.

Minister w KPRM: Jeszcze przed naszym dojściem do władzy widzieliśmy, jak relacje z Zełenskim ulegają erozji. Po wizycie w marcu 2023 roku to się już działo skokowo. Ukraińcy szkodzili, gdzie tylko się dało. Przede wszystkim w Komisji Europejskiej. Czasami mam wrażenie, że oni bardziej szanowali Orbána niż nas. On bił ich po twarzy na każdym kroku, i może o to chodzi.

Dyplomata X: Z drugiej strony jak oni mają nas szanować, skoro wpływowa osoba ze środowiska dyplomatycznego i analitycznego pani Katarzyna Pisarska na każdym spotkaniu z Ukraińcami przeprasza, że czegoś się domagamy. Sam byłem świadkiem, jak przepraszała Stefaniszynę (wówczas wicepremier – przyp. Z.P.), że śmiała o coś poprosić. Polak przecież wobec Ukraińca nie może mieć żadnych próśb i żądań. Pisarska wprost mówiła, że należy zapomnieć o przeszłości i nie ma sensu się o nią spierać. Podobnie Paweł Kowal mówi o eksporcie polskim na Ukrainę. On traktuje to jako łaskę Ukrainy, że oni raczą kupować nasze towary. Tymczasem przecież Ukraińcy kupują te towary nie dlatego, że nas lubią, tylko dlatego że one są tańsze niż zachodnie, a takiej samej jakości. Kowal łączy często sprawy, których łączyć nie należy. Pisarska wstydzi się czegokolwiek domagać. No to potem mamy wpisy Jermaka na X o tym, że Polska ma moralne obowiązki.

Ukraiński polityk ze Sługi Narodu: Polacy są przekonani, że nie mieliśmy żadnego powodu, aby zamanifestować swoją rezerwę do Tuska. Mam na ten temat inne zdanie. Z naszej perspektywy znów jest sytuacja, w której wykonaliśmy gesty, a z polskiej strony były słowa. W Polsce macie debatę o tym, jak to bardzo ukrainizuje się Polska, jak bardzo pomogliście, jak powinniśmy być wam wdzięczni. I jak was ciągle robimy w konia. Ale spójrzmy na fakty. Gdy rozpoczynała się prezydencja, Sikorski obiecywał przyspieszenie w rozmowach akcesyjnych Ukraina – UE. No i co? No obiecywał. Tak naprawdę postęp był minimalny. I zaznaczam jasno: od początku nie wierzyłem w zapewnienia Sikorskiego. To samo dotyczy handlu i usług. Tusk nie zmieniał ani na centymetr stanowiska w sprawie zakazu sprowadzania do Polski zboża. Bronił również waszych tirowców i ich branży. W rządzie jedynie Paweł Kowal reprezentował zbliżone do ukraińskiego stanowisko. Tylko on przekonywał, że Polska korzysta na handlu z Ukrainą i może powinna ustąpić w kilku innych dziedzinach. Co dostaliśmy? Umowa o wolnym handlu UE – Ukraina została podpisana na pół roku. Polska zaoferowała protezy. Integracja nie ruszyła. Kolejna sprawa: skoro Tusk oczekuje udziału w dyskusjach o przyszłości Ukrainy, to dlaczego na dzień dobry kasuje udział Polski w jakichkolwiek misjach na Ukrainie? Nie wspomnę już o MiG-29, na które się uparł i których przed końcem kampanii prezydenckiej w Polsce nie przekazał nam. Choć były takie plany. Zełenski zdecydował się na odmrożenie ekshumacji w Puźnikach. I znów słyszeliśmy debatę, że to mało. Że to żadna rewolucja. Są jednak jakieś granice cierpliwości.

Ukraiński dyplomata zaangażowany w sprawy polskie: Szanujemy naszych polskich przyjaciół. Współpraca z Tuskiem jest poprawna. Nawet ruszyły dostawy broni i amunicji. Niemniej jednak mamy czasami wrażenie, że ciągle się czegoś od nas chce. Cały czas jest jakaś presja na ustępstwa z naszej strony.

Rozdział V

Tusk – Zełenski.
Lekcja numer dwa

Wysokiej rangi urzędnik MON: Dyskusja o naszych żołnierzach na Ukrainie była kompletną abstrakcją. Z jakich jednostek mielibyśmy ich wyciągnąć? Polscy żołnierze mają ćwiczyć obronę Polski i wschodniej flanki NATO i nie mogą być angażowani do gwarantowania rozejmów czy pilnowania jakichś elektrowni atomowych.

Gra wokół polskiego wojska

Minister w KPRM: Sprawa z pociągiem była dla Tuska trudna. Miało wyjść dobrze. Miał pojechać do Kijowa i obfotografować się z przywódcami unijnymi. Zamknięty zostałby temat wygadywania mu, że niby jest królem Europy, ale przez całą prezydencję Polski w UE go olewano. Po krótkim okresie burzy i naporu zaczął kombinować, jak w tym formacie się znaleźć bez obiecywania wysyłania wojsk na Ukrainę. To było autentycznie poza dyskusją. Niezależnie od tego, co mówiono o jakichś ukrytych planach wysłania naszych żołnierzy na Ukrainę, tego tematu autentycznie nie było. Musieliśmy wymyślić, jak sprawić, aby do koalicji chętnych dołączyć bez obiecywania polskich wojsk. Trzeba było wygenerować pewną masę krytyczną argumentów. Ale bez opcji polskich wojsk na Ukrainie. Wbrew temu, co zarzucali nam zwolennicy wysyłania żołnierzy, niespecjalnie był tym zainteresowany sam Zełenski.

Wysokiej rangi urzędnik MON: Dyskusja o naszych żołnierzach na Ukrainie była kompletną abstrakcją. Z jakich jednostek mielibyśmy ich wyciągnąć? Polscy żołnierze mają ćwiczyć obronę Polski i wschodniej flanki NATO i nie mogą być angażowani do gwarantowania rozejmów czy pilnowania jakichś elektrowni atomowych. Już misja jednostek operacyjnych na granicy z Białorusią rozprasza zasoby. Odradzaliśmy wicepremierowi i premierowi taki ruch.

Oficer polskich służb specjalnych X: Byliśmy przekonani, że dzień po pojawieniu się polskiego żołnierza na Ukrainie stanie się on obiektem prowokacji. Na Ukrainie bylibyśmy pierwszym celem. Gdy na początku 2022 roku w Jaworowie pojawili się zagraniczni ochotnicy, Rosjanie nie mieli problemu, by uderzyć w ukraińską bazę pociskiem. Nie mieliby również wątpliwości przed testowaniem nas. Załóżmy wariant, że na polskiego żołnierza spada dron FPV i nikt się do tego drona nie przyznaje. Ukraińcy mówią, że to Rosjanie. Rosjanie, że to Ukraińcy. Załóżmy, że dronem steruje żołnierz prywatnej firmy wojskowej, zarejestrowanej w jakimś offshorze. Komu wtedy wypowiemy wojnę? Do kogo zgłosimy się z pretensjami? Jaki będzie autorytet państwa polskiego, jeśli nie będzie w stanie wskazać winnych i ich ukarać? A teraz wariant jeszcze bardziej skomplikowany. Załóżmy, że Rosja przyzna się nawet do takiego ataku, co wówczas zrobimy? Wypowiemy jej wojnę? NATO wypowie jej wojnę? Koalicja chętnych wypowie jej wojnę? Rozmrozimy konflikt ponownie, tylko tym razem z udziałem NATO i Polski? Czy może z udziałem koalicji chętnych?

Oficer polskich służb specjalnych Y: Już w kryzysie na granicy z Białorusią testowaliśmy różne przesilenia ze strony rosyjskiej i białoruskiej. Gdy migrant w maju 2024 roku zabił nożem sierżanta Mateusza Sitka z 1. Warszawskiej Brygady Pancernej, nie byliśmy szybko w stanie oddać ciosu. Mówimy o żołnierzu elitarnej jednostki operacyjnej, jaką jest Warszawska Brygada Pancerna. MSZ zażądał wydania zabójcy sierżanta. Widział go pan w polskim więzieniu za kratami? Oczekiwał pan współpracy Łukaszenki z nami? Jaki jest autorytet państwa, które stać jedynie na wystosowanie oficjalnej prośby o wydanie zabójcy i ogłoszenie – jak zrobił to minister Sikorski, że odpowiedź Białorusinów była „niesatysfakcjonująca”. Niech pan sobie wyobrazi, że Żydzi po Monachium zwracają się do Libanu o wydanie ludzi z Czarnego Września i po tym, jak Liban ich olewa, wydają komunikat, że nie są zadowoleni, bo odpowiedź była „niesatysfakcjonująca”.

Oficer polskich służb specjalnych X: Złapanie zabójcy Sitka to dla nas sprawa honoru. Nie zamierzamy tego odpuścić. Wiemy, że on w końcu dotarł na Zachód. Pojawiał się w Belgii i Francji. Znamy jego tożsamość. Mamy jego zdjęcie. Stworzyliśmy również listę osób, które atakowały polskich żołnierzy i których chcemy dopaść. Ale nie tylko. Mamy na tej liście prawie pięćdziesiąt nazwisk. To – nazwijmy umownie – cele wysokiej wartości. Jest na niej również sędzia Szmydt. Jego też namierzymy i złapiemy. W końcu popełni błąd. Wyciągniemy go z Białorusi, nawet jeśli mielibyśmy go stamtąd porwać. Z tej pięćdziesiątki większość to jednak migranci, którzy próbowali używać poprzerabianych powerbanków jako czegoś na wzór ładunków wybuchowych. Inżynierowie i lekarze. Ustaliliśmy również tożsamość funkcjonariuszy białoruskich, którzy im pomagali. Może oni nie zdają sobie z tego sprawy, ale z dronów nakręciliśmy cały serial o ich pracy. Nie wydaje mi się, żeby mogli kiedykolwiek spokojnie pojechać na urlop do Europy. Wykorzystamy nagrania jako materiał dowodowy w sądzie. A Szmydt? To śmieć. Ale upokorzył nas. Musi zapłacić. I zapłaci. Nie może dawać złego przykładu. Może zrobimy go z Ukraińcami. Może ze współpracującymi z nami Białorusinami. Będzie siedział.

Dyplomata A: Służby przeżywały mocno każdy zarzut o braku sprawczości. Ale nie przesadzałbym z tą ich gotowością do akcji takich jak porwanie Szmydta. Choć faktem jest, że w przeszłości agencje zajmujące się bezpieczeństwem nie były zupełnie bezsilne. We współpracy z Pakistańczykami udało się na przykład dopaść zabójców Piotra Stańczaka. Najpierw w 2010 roku zatrzymano posła, który negocjował okup za Stańczaka, a później za jego ciało. W 2017 roku Służba Kontrwywiadu Wojskowego i pakistańskie wojsko doprowadziły do zatrzymania jednego z organizatorów porwania geologa. Rok później wpadł zabójca, którego widać na nagraniu, kiedy fundamentaliści podcinają gardło Polakowi. Życzę naszym, aby i ze Szmydtem sobie poradzili.

Oficer polskich służb specjalnych Y: I w migrantów, i w Szmydta zaangażowaliśmy ogromne siły. Niech pan sobie wyobrazi, jakich sił i środków byśmy potrzebowali, gdyby do incydentów wobec polskich żołnierzy na Ukrainie dochodziło na dużą skalę. Zresztą temat naszej obecności na Ukrainie jest mocno zmitologizowany. Masa ludzi z wojska i służb pozatrudniała się tam w prywatnych firmach wojskowych. Te firmy są zarejestrowane na przykład w Holandii albo w offshorach. Sporo się dzieje na tym rynku. To świat równoległy. Nie przesadzałbym zatem o tym naszym braku zaangażowania w wojnę.

Dyplomata X: Zanim Ukraińcy zaczęli budować to, co nazywali koalicją chętnych z Francją, Wielką Brytanią i z błogosławieństwem Niemiec, jeszcze przed pojawieniem się w grze Trumpa – chcieliśmy sfinalizować z nimi umowę o bezpieczeństwie. To była proteza. Jakaś forma zamiennika tej mitycznej umowy z czasów PiS-u, która miała być kopią traktatu elizejskiego. Szybko pojawiły się różnice zdań. Zależało nam, aby przede wszystkim zmieścić w niej zapisy o dotychczasowej pomocy Polski dla Ukrainy. Zełenskiemu zależało na zapisaniu zobowiązań do nowej pomocy. Ukraińcy chcieli jak największego zbliżenia tej umowy do gwarancji udziału Polski, jeśli dojdzie do eskalacji wojny na Ukrainie. Lub jeśli po rozejmie Rosja znów napadnie Ukrainę. Stanęło na tym, że jest zapis, że w ciągu doby zorganizujemy konsultacje, w których zastanowimy się, jakiego sprzętu w takiej sytuacji potrzebuje Ukraina i co możemy im zaoferować. Zełenski nawet nie przewidywał oczywiście odpłatności takiej pomocy. On jest święcie przekonany, że nas broni i powinniśmy dawać mu wszystko za darmo.

Dyplomata Y: Zełenski zorientował się, że nie ma mowy o jakimś nowym art. 5 w tej umowie. Wszedł zatem w narrację o konieczności zbudowania w Polsce i wyszkolenia w Polsce legionu ukraińskiego. Nie powiedzieliśmy „nie”. Od początku wojny, a w zasadzie od 2014 roku, bierzemy udział w szkoleniu Ukraińców. Powiedzieliśmy „tak”. Możemy budować wam taki legion.

Wysoki rangą urzędnik w MON: Do ukraińskiego konsulatu, który miał przyjmować chętnych do tego legionu, zgłaszali się pojedynczy ludzie. Wstyd było się przyznać do tego. W Poznaniu szkoliliśmy z kolei chłopaków, którzy byli delegowani z Ukrainy na podstawowy kurs. Tam też był problem, bo co najmniej piętnaście procent składu znikało z koszar. Część zostawiała listy. Część po prostu się ulatniała. Nie mogliśmy ich trzymać pod strażą. Meldowaliśmy o tym ukraińskiemu Ministerstwu Obrony. Dla nich to był ostatni problem, który ich zajmował. Mieli to w dupie. Im się we Francji rozeszła cała brygada. Te piętnaście procent „samowolnych oddaleń” w Poznaniu to była kompletna drobnica z ich punktu widzenia. Ale tak. Jeśli chcieli się szkolić w Polsce, to zawsze zapraszaliśmy.

Oficer wywiadu wojskowego X: Poprosiliśmy ówczesnego szefa BBN, aby zaproponował Ukraińcom dużą liczbę miejsc w naszych szpitalach do rekonwalescencji oficerów ukraińskich. On sam jest lekarzem. Miał dobrą legendę do składania takiej propozycji. Nam z kolei chodziło o bliższe zapoznanie się z ukraińską kadrą oficerską. Bliższe w rozumieniu naszego zawodu. Pomysł upadł. Ukraińcy odpowiedzieli, że bardzo chętnie wyślą nam na leczenie szeregowych i podoficerów. Kadrę dowódczą zamierzali poddawać rekonwalescencji w Hiszpanii, Portugalii czy Szwecji. Czyli tam, gdzie Ukraina nie ma większych zaszłości i problemów. I gdzie jest mniejsze prawdopodobieństwo, że ktoś z nimi będzie chciał się bliżej poznać. Na poziomie służb nasze relacje są oparte na chłodnej kalkulacji. Polska jest definiowania przez HUR, Służbę Bezpieczeństwa Ukrainy i Służbę Wywiadu Zagranicznego jako obiekt numer dwa – obiekt zainteresowań numer dwa. Na pierwszym miejscu jest… Rosja. Działa tu zasada wzajemności. Również dla nas Ukraina jest na drugim miejscu. Po Rosji. Szczególnie dziś, gdy Ukraina ma tu liczącą półtora miliona osób diasporę.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Od późnego PiS Ukraińcy zaczęli grać kwestią dronów i swojej specjalizacji wojennej. Kreowali się na specjalistów od powstrzymywania Rosjan. I było w tym dużo prawdy. Zełenski pełnił rolę akwizytora różnych technologii, które próbował sprzedać światu. A to pocisk manewrujący Flamingo, a to drony. Wszystko było najlepsze. Wszystko było pierwszej klasy. Jego ludzie infekowali scenę ekspercką w Polsce i na świecie. Sprzedawali im poczucie ekskluzywności. Dawali dostęp do wybranych menedżerów spółek, a eksperci, którzy z nimi rozmawiali, wracali do swoich krajów i reklamowali te towary Zełenskiego tak, jakby sprzedawali swoje. Z każdym rokiem ta pijarowska presja rosła. A przecież prawda była bardziej szara. Każdy przełom na froncie był efektem współpracy Ukraińców albo z Amerykanami, albo z Brytyjczykami. Gdy pod Donieckiem, czyli daleko od linii frontu, zaczęły pojawiać się drony, nie była to produkcja firmy związanej z Zełenskim, tylko drony amerykańskie. Uderzenia daleko w głębi Rosji nie byłyby możliwe bez map cyfrowych terenu, których przecież Ukraińcy nie mieli. Nie byłyby też możliwe bez pocisków Storm Shadow czy ATACMS. Drony An latały na podzespołach sprowadzanych z zagranicy. O czym my zatem mówimy? O jakiej potędze Ukrainy? Nie przeczę, że oni mają potencjał. Ale wywieranie presji poprzez bajerowanie rzesz ekspertów to jeszcze nie potęga militarna. Nie zauważyłem, aby ci domorośli eksperci „zapładniani” przez Ukraińców znali się szczegółowo na dronach czy pociskach manewrujących. Im dłużej trwała wojna, tym bardziej denerwowało mnie prowadzenie debaty o niej na podstawie pseudoanaliz generowanych sztucznie przez spin doktorów Zełenskiego.

Oficer polskich sił powietrznych: Dyskutujemy w Polsce o udziale Polaków w misji wojskowej. Trwa spór o przekazane MiG-i i Su. Tymczasem my transzami stale coś Ukraińcom przekazywaliśmy. Jeśli chodzi na przykład o F-16, Polska miała w tym również swój udział. Maszyny na Ukrainę startowały z bazy w Mińsku Mazowieckim i z rumuńskiego Fetești. Obsługę tych samolotów, przynajmniej na początku, tuż po przekazaniu Ukraińcom – stanowili byli polscy żołnierze zatrudnieni w holenderskiej firmie. Ona specjalizuje się w utrzymaniu F-16. Ukraińcy wymagali wsparcia. Mieli problemy z obsługą F-16. O ile natychmiast wchodzili w obsługę MiG-ów i Su, o tyle z maszynami zachodnimi było gorzej. Co najmniej dwa F-16 rozbiły się z powodu ich braków w wyszkoleniu. Jedna maszyna spadła, lecąc na zbyt małej wysokości. Drugą zestrzelono z Patriota. Za sterami tej drugiej maszyny siedział syn wysokiej rangi oficera ukraińskich sił powietrznych. Oficer podał się do dymisji.

Dyplomata X: Ta nasza umowa o bezpieczeństwie miała być nasycona słowami „konsultacje”, „współpraca”, „wysiłki”, „zdolności”. Tego typu kwestie. Nic na twardo. Żadnych zobowiązań do ochrony ukraińskiego nieba czy do wysyłania tam żołnierzy.

Dyplomata Y: Ukraińcy oczywiście nie byli głupi. Rozumieli istotę gry. Markowanie zaangażowania.

Minister w KPRM: Finalnie w umowie znalazła się pochwała polityki Zjednoczonej Prawicy wobec wojny od początku 2022 roku. Bo, szczerze mówiąc, nie mieliśmy za bardzo możliwości przyznania tego wprost, ale ta polityka była właściwa. PiS z kolei nie walił w naszą politykę wobec Kijowa. To był chyba jedyny obszar, w którym jako tako mieliśmy ciągłość. W umowie zapisaliśmy również precyzyjnie kwestie dotyczące obrony powietrznej ukraińskiego nieba. To znaczy nieprecyzyjnie. Wpisaliśmy tam zdanie o konieczności „kontynuowania dialogu”.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Gdy w lipcu 2024 podpisywaliśmy tę umowę w Warszawie, Ukraińcy podobnych dokumentów mieli chyba osiemnaście. To było ciułanie. Albo zaklinanie rzeczywistości. Żadna z tych umów nie była twardą gwarancją bezpieczeństwa dla Zełenskiego. Tym czymś mogła być tylko umowa ze Stanami Zjednoczonymi.

Dyplomata Z: Tusk stał się zakładnikiem narracji o polskim udziale w rozmowach. Oczywiście ten udział jest strategicznie ważny. Ale prawda jest taka, że w okresie polskiej prezydencji poza gadaniem po stronie europejskiej nie zapadły żadne wiążące decyzje. Po stronie naszego rządu była świadomość, że aby do tych rozmów wejść, musimy coś wnieść. Początkowo Sikorski zajął stanowisko, że tym wkładem będzie zestrzeliwanie pocisków i dronów rosyjskich, które znajdują się jeszcze w przestrzeni powietrznej Ukrainy. Oczywiście jeśli NATO jako całość wyrazi na to zgodę. Zełenski był za. Odciążało to ukraińską obronę powietrzną na zachodzie kraju. W rządzie powstał jednak spór. Przeciw strzelaniu był Władysław Kosiniak-Kamysz. Tusk również był sceptyczny. Pomysł upadł. Kolejnym pomysłem był lobbing za tym, aby przejąć zamrożone aktywa rosyjskie, które są przechowywane w Belgii i Luksemburgu. Sikorski odgrywał tu aktywną rolę. Tusk zgodził się, aby dorzucić się do pewnego instrumentu finansowego, który zabezpieczyłby Belgię na wypadek rosyjskiej zemsty sądowej. Chodziło o niebagatelną sumę ponad dziesięciu miliardów euro. Dlaczego mówię o instrumencie finansowym? Bo tak naprawdę nie do końca było wiadomo, czym te gwarancje dla Belgii miałyby być. Czy jakimś wspólnym długiem? Czy może spłacić by to miała Ukraina z reparacji od Rosji? Umówmy się, takie gadanie to fikcja. Kreatywna księgowość. Chodziło o to, żeby dorwać się do tych pieniędzy i tym samym pozwolić Ukrainie dalej walczyć już bez pieniędzy z USA. No i bez naszych pieniędzy, tylko za ruskie.

Wysokiej rangi oficer z kierownictwa polskiego wywiadu: Próbowałem tłumaczyć już w 2014 i 2015 roku, żeby nie grzać narracji o konieczności udziału Polski we wszystkich procesach dyplomatycznych dotyczących Ukrainy. Podbijanie bębenka winduje stawkę. Pojawiają się oczekiwania, że Polska ma być wszędzie. Że musi się pojawiać na każdym szczycie, a jej zdanie musi być wysłuchiwane. Tusk już w czasie aneksji Krymu wpadł w tę pułapkę. Ówczesna opozycja żądała od niego zaangażowania w format normandzki i miński. Tymczasem on od początku nie zapowiadał konkluzji. W formacie normandzkim i mińskim nie chodziło o pokój. Dziś podobnie. Rozmowy w Stambule i każde inne są negocjacjami rozbiorowymi. Nie wiem, czy akurat ten etap rokowań powinien być firmowany przez Polskę. Oczywiście nie może być tak, że zostajemy zupełnie na marginesie, ale bez przesady. Fiksacja na punkcie udziału we wszystkim prowadzi nas do pułapek. Choćby takich, że druga strona wie, że nam zależy. Tusk chciał zdjęcia w Kijowie. I przegapił pułapkę prestiżową. Dał się wpuścić w maliny właśnie z powodu presji na to, aby być w rozmowach. „Jak to, bez Polski decyduje się o scenariuszach zakończenia wojny na Ukrainie?” – to nie ten etap. Nie zanosi się na koniec wojny. Co najwyżej jej zamrożenie. Jakiś koślawy rozejm. To jest maksimum.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Znów nie chcę być złośliwy pod adresem Tuska, jednak w pierwszym etapie wojny Polska uczestniczyła w większości inicjatyw dyplomatycznych. Wiele z nich współtworzyliśmy. To, o czym dziś się rozmawia, jest rezultatem negocjacji w Turcji z marca i kwietnia 2022 roku. Większość rozwiązań, które wówczas się pojawiły, trafiły na stół rozmów wiosną i latem 2025 roku. Przypomnę tylko, że wówczas Polska pojawiała się jako gwarant potencjalnego porozumienia. Obok państw G7 i stałych członków Rady Bezpieczeństwa. Aha, i nikt nikogo nie wysadzał wtedy z pociągu. Chyba że Niemca.

Trump i Putin na Alasce, Tusk w kawiarni

Minister X: Latem 2025 roku Tusk już na siłę próbował wkładać nogę w drzwi, aby dostać się na spotkania koalicji chętnych. To było tuż po Alasce, gdzie Donald Trump rozwinął przed Putinem czerwony dywan. W rządzie wiedzieliśmy, że sprawy nabrały przyspieszenia. Trump złożył hojną ofertę Putinowi. Również biznesową. Nasze służby donosiły, że chodzi o pełne zdjęcie sankcji przez USA na Rosję za rozejm. Miało to polegać na tym, że Amerykanie przejmą spółkę Nord Stream 2 i istniejącą nitkę gazociągu pod Bałtykiem. W ten sposób Europa kupowałaby rosyjski gaz, ale zamerykanizowany. Czyli legalny. To była istota zagadnienia. Putin dostał realną ścieżkę wyjścia na prostą. Musiałby się podzielić z Amerykanami, którzy staliby się światowym liderem w handlu węglowodorami. Putin miał tylko sprzedać rosyjskie udziały i wrócić do biznesu. Jego korzyścią byłoby to, że sprzedawałby pewien wolumen gazu do Europy po cenach wyższych niż dla Chin. No ale traciłby kontrolę nad rurami. Na to nie chciał się zgodzić. Wolał mamić Trumpa wizją współpracy w Arktyce czy budową tunelu łączącego Rosję z Alaską. Takie lecące strzały były dla niego mniej kosztowne.

Dyplomata Y: Próbowaliśmy w MSZ ustalić, czy brak Polski w jakichkolwiek formatach dotyczących Ukrainy jest celową polityką realizowaną przez któreś z państw. Chcieliśmy wiedzieć, jakie kalkulacje za tym stoją. Rozmowy Rosja – USA wchodziły w decydującą fazę. Co prawda Europy też w tym nie było. Ale to my graniczymy z Ukrainą i dla nas powinien to być priorytet.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: To był początek maratonu negocjacyjnego. Nie wiadomo, co z niego wyniknie. Może rozejm, a może wielka kłótnia między Trumpem a Europejczykami. Tak samo jak nie mieszaliśmy się w debatę o skali obecności wojsk USA w Europie i samodzielności UE w dziedzinie bezpieczeństwa, tak samo staraliśmy się zachować dystans w sprawach niejasnego pomysłu na Ukrainę. Nie chcieliśmy wchodzić w rolę lidera dyskusji o samodzielności obronnej Europy, aby nie zachęcać Amerykanów do ograniczania swojego kontyngentu w Europie, a tym bardziej w Polsce. Nie chcemy być między młotem a kowadłem w kłótni o Ukrainę.

Dyplomata X: Wtedy, latem 2025 roku, odbył się szczyt UE, w którym brał udział Donald Tusk. Zdalnie. Jak nam się wydaje, szef rządu był w jakiejś kawiarni. Wrzucił zdjęcie z tego szczytu na X. Z całym szacunkiem, ale chwalenie się tym, że bierze się udział w szczycie unijnym, przebywając w jakimś prywatnym miejscu? Przecież to niepoważne. W zasadzie, gdyby ktoś był upierdliwy, mógłby zapytać, czy premier nie złamał ustawy o ochronie informacji niejawnych. Czy miejsce, z którego się łączył, spełniało standardy pozwalające zachować poufność rozmów z unijnymi przywódcami. Nie da się gnębić Cenckiewicza i Błaszczaka za gadatliwość i ujawnianie dokumentów kluczowych dla państwa (chodzi między innymi o ujawnienie przez byłego szefa MON planów obrony Polski – przyp. Z.P.), a samemu łączyć się na szczyt z jakiejś kawiarni.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Gdy trwało spotkanie na Alasce i zamieszanie wokół niego, autentycznie zastanawialiśmy się, gdzie jest Tusk. Posiedzenie rządu prowadził za niego Kosiniak-Kamysz. Opalony wrócił do Warszawy. Ale wrócił. Widać było, że przerwał urlop. Z Hiszpanii doleciał Gawkowski. Też przerwał urlop. A Tuska nie było. Dopiero co opierdalał Pełczyńską-Nałęcz, że nie ma jej przy aferze o KPO, a sam gdzieś się urlopował. Nadawał z kawiarni na Teamsach.

Minister Y: Spraw przed Alaską i po Alasce pilnował Sikorski. Nie ma sensu robić wokół tego afery. Sikorski naprawdę mocno wkręcił się w kwestię wojny. Wiedział, w jakim kierunku idą sprawy. Rozmawiałem z nim wtedy latem. Pytałem, czy wierzy w rozejm po ofercie Trumpa. Nie wierzył. Ale w takich sytuacjach trzeba szybko reagować. Przyspieszenie dyplomatyczne jest jak powódź. Lepiej, jak premier jest na miejscu i przynajmniej markuje zainteresowanie. Tuskowi upiekło się w 2014 roku podczas Majdanu. Wówczas w najbardziej krytycznych momentach był na nartach. Ale to może dlatego że ówczesny szef Agencji Wywiadu (generał Maciej Hunia – przyp. Z.P.) nie wyglądał na zaniepokojonego tym, że w centrum Kijowa wybuchły walki. On również był na nartach w Dolomitach.

Dyplomata X: Po Alasce trzeba było się spiąć i naprawdę zacząć myśleć, jak do tego formatu rozmów wejść. Jak dołączyć do koalicji chętnych. Nie wiedzieliśmy, w jakim charakterze, ale dłużej nie dało się pudrować trupa. Musieliśmy mieć realne obrazki, że w tym jesteśmy. Wkupnym było poparcie dla dziewięćdziesięciu miliardów euro kredytu czy też daniny dla Ukrainy z UE. Do tego sto milionów, które Sikorski wyskrobał do programu PURL, czyli zakupu uzbrojenia dla Ukrainy w USA. Trzecim filarem była broń – MiG-29 i Su-22. Do końca 2025 roku byliśmy gotowi przekazać je Ukrainie. W obliczu braku pocisków do systemów Patriot nawet przelatane samoloty były dla Zełenskiego na wagę złota. Nie ma udziału w grze bez wkładu i bez ryzyka. Nie da się grać tylko na bazie słów o tym, że Polska popiera powrót Ukrainy do granic z 1991 roku.

Minister w KPRM: Dopiero pod koniec 2025 roku udało się jakoś dołączyć do rozmów. Za pierwsze udane spotkanie można uznać wyjazd Tuska do Berlina w grudniu 2025 roku na rozmowy z Zełenskim, Macronem, Merzem i Starmerem. Była tam też Meloni i kilku innych przywódców. No i najważniejsze – byli tam Amerykanie. Jared Kushner, zięć Trumpa, i Steve Witkoff – główny negocjator do spraw ukraińskich. Była rodzina.

Minister X: W grudniu 2025 roku Tusk był już przy stole. Nie miał wielkiego wpływu na sprawy. Ale nie mieli go również Macron, Starmer i Merz po tym, jak Trump zdecydował, że załatwi sprawę Ukrainy po swojemu. Jedyne, co mogliśmy robić, to próbować kupować czas. Wspierać koncepcję, aby cała Europa zrzucała się na Ukrainę, skoro USA przestały przekazywać pieniądze. Bo jeśli cała Europa nie będzie się zrzucała, to w większym stopniu będzie płaciła za to Polska. Albo realnymi pieniędzmi, albo bezpieczeństwem. Kupowaliśmy czas, aby dokończyć modernizację armii. Związać się z Amerykanami przy wyposażeniu F-35 w pociski manewrujące o wydłużonym zasięgu. Dokończyć budowanie sojuszy na Bałtyku. I czekać, czy Putin zdecyduje się przetestować Trumpa i NATO na wschodniej flance. Do tego premier mógł w końcu występować na konferencjach prasowych jako uczestnik koalicji chętnych, a nie petent.

Rozdział VI

Chłód Nawrockiego

Współpracownik prezydenta Karola Nawrockiego: Pamiętam wywiad dla polskich mediów w czasie kampanii prezydenckiej w Polsce. Wtedy Zełenski zapomniał, jak ma na nazwisko kandydat PiS. To była całkowita gra. Umiejętny podliz pod ekipę, z którą mu bardziej po drodze. Czyli pod Tuska i Rafała Trzaskowskiego.

Zełenski obstawia Trzaskowskiego

Doradca prezydenta Karola Nawrockiego: Nawet do Trumpa Zełenski donosił na Polskę, że są u nas nastroje antyukraińskie i panuje szowinizm. Doszło zresztą na tym tle do zabawnej sytuacji. Trump zapytał Nawrockiego, o co chodzi. Jaki jest problem z tymi Ukraińcami? Bo on słyszał, że w Polsce większość to młode Ukrainki, a przecież to chyba dobrze i powinniśmy być zadowoleni.

Współpracownik prezydenta Karola Nawrockiego: Pamiętam wywiad dla polskich mediów w czasie kampanii prezydenckiej w Polsce. Wtedy Zełenski zapomniał, jak ma na nazwisko kandydat PiS. To była całkowita gra. Zapomniał nazwiska Nawrockiego. Polecał mu ćwiczenia fizyczne. Umiejętny podliz pod ekipę, z którą mu bardziej po drodze. Czyli pod Tuska i Rafała Trzaskowskiego.

Dyplomata X: Ten słynny wywiad, w którym Zełenski zapomniał, jak nazywa się kandydat opozycji na prezydenta, to styczeń 2025 roku. Wtedy zagrał nie tylko przed kamerami. W planach było jego spotkanie z prezydentem Andrzejem Dudą w Belwederze. Zełenski po rusku się spóźnił. Jak Putin na wszystkie spotkania, na których chce komuś udowodnić, że ma go w dupie. Duda czekał na Zełenskiego w Belwederze godzinę.

Doradca prezydenta Karola Nawrockiego: Jeszcze przed wyborami prezydenckimi w Polsce Zełenski miał nawet zabiegać o spotkanie z Trzaskowskim. Tak, Trzaskowskim, który był prezydentem Warszawy. Za Morawieckiego Zełenski nie odbierał telefonów od polskiego premiera. A teraz zabiegał o kontakt z prezydentem Warszawy.

Dyplomata Y: Po wyborach nadal udawali, że Nawrockiego nie ma. Do Przydacza dzwonił ambasador Ukrainy w Polsce Wasyl Bodnar, aby nawiązać kontakt i coś zapoczątkować. Rozumie pan to? Bodnar. Ambasador. Przydacz nie odbierał od niego telefonów. Uznał to za despekt. Odebrał dopiero od Jermaka.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Karola Nawrockiego: Zełenski jest sowietoliberałem. Bliżej mu było do brukselskich elit z tą powierzchowną akceptacją dla nowoczesności i postępu. Gardził prawicą. A szczególnie prawicą środkowoeuropejską. Prawica środkowoeuropejska odwzajemniała zresztą te uczucia. Efekt tego był taki, że prezydent Nawrocki długo wahał się, jak ułożyć swój udział w sprawach ukraińskich.

Współpracownik prezydenta Karola Nawrockiego: Mieliśmy poważny dylemat z zaangażowaniem prezydenta po linii amerykańskiej w sprawy ukraińskie. Trump nie lubił adwokatów Ukrainy. Irytowali go Macron i Merz. Z trudem znosił Starmera. Nie wiedzieliśmy, czy nie wytracamy naszej waluty na sprawę, która i tak wydaje się stracona. Celowo nie wchodziliśmy w adwokaturę ukraińską. Podczas pierwszej wizyty w USA jako prezydenta Nawrocki przekonywał Trumpa, że Rosja to zło. Chwalił się, że jest historykiem i się zna. Mówił o Bitwie Warszawskiej i o tym, jak to pokonaliśmy bolszewików. Zakładał, że tak trafi do serca Trumpa, który pamiętał swój występ pod Pomnikiem Powstania Warszawskiego. Mówienie o przeszłości i zwycięstwach nad Sowietami miały być pomostem do rozmowy o Rosji. Nie były. Trumpa irytowały takie gadki. On i tak ma problemy ze skupieniem uwagi. Nie interesują go sukcesy innych. Interesuje go Donald Trump i jego sukcesy. Do tego jego zięć i syn planowali robić interesy z Rosjanami. Wspominki o tym, jak to Polacy pogonili Rosjan spod Warszawy, nie trafiały do jego serca. Znacznie bliżej był pod tym względem biznesowo zorientowany Viktor Orbán.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Karola Nawrockiego: Prezydent rozpoczął swoją kadencję z opinią polityka o dobrych relacjach z USA. Wiązało się to z oczekiwaniami. Rząd eksponował brak Nawrockiego w sprawach ukraińskich. My eksponowaliśmy brak Tuska. Rząd przekonywał, że wizyty Nawrockiego w USA miały charakter wyborczy i nie kryje się za nimi żadna treść. Szczęśliwie udało się przy redukcji sił USA w Europie zachować wszystkich Amerykanów w Polsce. Spadochroniarze wyjechali z Rumunii. W Polsce wojska zostały. Przynajmniej na razie. To wybijało argumenty Tuskowi. Ale jeśli miałbym być szczery – sami nie wiedzieliśmy, jak zachowa się Trump. Niby obiecał w Waszyngtonie prezydentowi, że nikt z Polski nie wyjedzie. Ale do końca nie wiedzieliśmy, co Amerykanie kombinują. Nie poinformowali nas o tym, jaki jest plan na redukcje wojsk. Rumunom nie powiedzieli wcześniej, że się zwijają. Może dlatego że oni wybrali sobie na prezydenta lewaka, a utopili kandydata spod znaku MAGA.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Obawialiśmy się, że w sprawach ukraińskich Nawrocki pójdzie drogą Fico i Babisza. Pewną nadzieją na kontynuację i zrozumienie spraw bezpieczeństwa na Wschodzie był Marcin Przydacz. Za Dudy był szefem Biura Polityki Międzynarodowej i pozostał nim u Nawrockiego. Jeszcze wcześniej był wiceszefem MSZ. Za dużo wiedział o kulisach działania państwa, żeby coś odwalić. I finalnie tak się stało. Nawrocki poszarpał się trochę z Zełenskim na początku, by w końcu wejść w mainstream polityki wobec Ukrainy. Dokładnie to samo dotyczyło naszego rządu. Nie mieliśmy wielkiego wyboru w polityce wobec Ukrainy. W dużej mierze byliśmy skazani na kontynuację. I prezydent, i rząd. Mieliśmy zdjąć ograniczenia na wjazd do Polski ukraińskiej produkcji rolnej? Byłoby to samobójstwo. Mieliśmy zmieniać politykę w kwestii Jasionki czy broni? To bez sensu. Nawrocki eksponował ekshumacje, ale raczej pod elektorat. Gdy już w końcu wszedł w politykę wobec Ukrainy, w rozmowach z Trumpem przekonywał, że nie można ufać Putinowi i że porozumienia z nim są ryzykowne. Publicznie o tym mówił Przydacz. To dobrze, że potrafimy utrzymać pewne minimum w polityce wobec Kijowa. Nie chodzi o miłość czy wdzięczność. Tylko o jakieś minimum pragmatyzmu.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Kancelaria Prezydenta zrobiła aferę z przekazania MiG-ów. Finalnie jednak pożywiła się tą donacją. To między innymi z tego powodu, że przekazywaliśmy samoloty, Zełenski przyjechał z wizytą do Polski. W ten sposób został zrealizowany postulat Nawrockiego, aby ukraiński prezydent najpierw złożył wizytę w Warszawie, a dopiero później polski prezydent pojedzie do Kijowa. Ludzie Nawrockiego kręcili aferę, mimo że skorzystali na naszych decyzjach. Strona polska miała argument: przekazujemy samoloty i dajemy pieniądze, jest powód, by Zełenski przyjechał do Polski. Efekt był taki, że Nawrocki mógł powiedzieć, że udało mu się zmusić Zełenskiego do uległości. Przyjechał pierwszy. Choć prawdę mówiąc, zasługa Nawrockiego w tej materii była zerowa.

Doradca prezydenta Karola Nawrockiego: Jeśli mnie pan pyta, czy uważam, że załapaliśmy się przy okazji przekazania samolotów na wizytę Zełenskiego, to odpowiem, że nie zgadzam się z taką tezą. Skoro przyjechał już odebrać te maszyny i miał spotkać się z Tuskiem, to jak pan sobie wyobraża ominięcie spotkania z Karolem Nawrockim? Taki wariant raczej nie wchodzi w grę. Nie wydaje mi się, żeby nawet Tusk, który nas żywym ogniem nienawidzi – zgodził się na taki wariant. Chociaż kto wie.

Doradca prezydenta Karola Nawrockiego: Po tym, jak prezydent zapowiedział, że nie pojedzie pierwszy do Kijowa, znaleźliśmy się w pewnej pułapce. Nam kontakty z Ukraińcami były potrzebne. I to nie ze względu na zdjęcia czy prestiż. Chodziło o informacje. Bez kontaktów z Zełenskim byliśmy bezwartościowi na przykład dla Amerykanów. Po co mieliby z nami rozmawiać o sprawach ukraińskich, skoro nie mieliśmy własnych źródeł informacji i własnych przemyśleń na temat spraw ukraińskich?

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Karola Nawrockiego: Ukraińcy to wiedzieli. Jeszcze gdy szefem biura Zełenskiego był Andrij Jermak, jesienią 2025 roku podczas wizyty w Polsce celowo nas ominął. Był w Polsce z szefem MSZ Andrijem Sybihą. Czyli w Warszawie byli mały i duży Andrij, jak się ich nazywa. Nie znaleźli czasu, aby ze mną porozmawiać, choć przecież się znaliśmy. Podobnie jak w okresie prezydentury Dudy przyjęliśmy założenie, że jeśli Ukraińcy czegoś chcą, muszą sami najpierw się do nas zgłosić. Nie chodziło o to, by ich upokarzać. Nie chodziło o to, by prosili. Prosta sprawa: mają interes, muszą się do nas pierwsi zgłosić. Szczerze mówiąc, rzadko to robili. Chcieli nas wziąć na przeczekanie. Wiedzieli, że potrzebujemy kontaktów z nimi jako waluty w relacjach w Europie i USA. Ostatecznie jednak to im czas zaczął płynąć za szybko i musieli pójść na ustępstwa. To oni bardziej potrzebowali nas, a nie my ich.

Współpracownik prezydenta Karola Nawrockiego: Nawrocki niespecjalnie poważa Zełenskiego. Oferował mu pewne kompromisy. Przed wizytą w Warszawie pod koniec 2025 roku negocjowaliśmy deklarację historyczną, w której miało zostać wyraźnie zapisane sprawstwo nacjonalistów ukraińskich podczas zbrodni na Wołyniu. Z każdego projektu tej deklaracji Ukraińcy wycinali sformułowanie „ukraińscy nacjonaliści”. Nie da się z nimi dojść do porozumienia. Podobnie w kwestiach otwarcia gospodarki ukraińskiej na firmy polskie przy odbudowie. Wszędzie oczekiwali wzajemności. Nie było myślenia, że są nam coś winni. O nie. Zełenski raczej jest przekonany, że to my jesteśmy mu coś winni.

Polski dyplomata X: W zasadzie sposób negocjowania z Zełenskim przez ekipę Nawrockiego oceniam krytycznie. Prezydent oczekiwał zbyt wiele od razu. Jestem pewien, że ta deklaracja historyczna była negocjowana mailami. Nie twarzą w twarz. A mailami to sobie można pohejtować, ale nie negocjować. To nieprofesjonalne. Poza tym czego oczekiwał prezydent Nawrocki? Że Ukraińcy zgodzą się na takie zapisy? Może mieli jeszcze sami dopisać do tych „ukraińskich nacjonalistów”, którzy dokonali zbrodni na Polakach – „straszni i obrzydliwie brutalni oraz dzicy ukraińscy nacjonaliści”.

Chcesz pomocy? Poproś

Ukraiński dyplomata: Jeśli chodzi o odbudowę, to dlaczego mielibyśmy się godzić na status kolonii, w której firmy z Polski – ale też z jakiegokolwiek innego kraju – mają uprzywilejowaną pozycję przy odbudowie kraju? Jeśli prezydent Nawrocki chciał takiego zapisu, to musiał być gotowy na wzajemność. My też mamy firmy i banki, które mogą inwestować w Polsce. To samo dotyczy historii – dlaczego polski prezydent chce Ukraińcom definiować, jak mają nazywać swoich bohaterów?

Polski dyplomata Z: Nawrocki nie był entuzjastą Zełenskiego. To oczywiste, bo bliżej mu było do MAGA, Rumuna Simiona czy nawet Orbána. Prezydent nie miał jednak do Zełenskiego histerycznego stosunku, jaki w pewnym momencie pojawił się w finale prezydentury Andrzeja Dudy. Duda miał autentyczną traumę. Ciężko było cokolwiek załatwić w takich warunkach. Czuł się wystawiony i oszukany, a – jak mówił – tyle zainwestował w relację z Zełenskim. To, co przejął Nawrocki od Dudy w swojej polityce, to czekanie na ruch Zełenskiego. Jeśli Ukrainiec chciał jakiejś pomocy, to najpierw musiał zadzwonić i poprosić.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Nawrocki był znacznie bardziej racjonalny wobec Zełenskiego. Nie odkrywał kart. Nie wpadał w emocjonalne tony. Nie zdradzał, co naprawdę sądzi o polityce USA wobec Ukrainy. Zełenski musiał się domyślać. Był moment, który sugerował, że możliwe jest nowe otwarcie. Przed wizytą w grudniu 2025 roku do Polski przyleciał nawet nieoczekiwanie Jermak, aby spotkać się z ludźmi w Pałacu. Szybko okazało się, że Jermak jest na wylocie i przyleciał się tu budować. Pokazać, że nie jest w izolacji. Gdy Zełenski pozbył się Jermaka, a szefem jego biura został były szef wywiadu wojskowego Kyryło Budanow, mieliśmy nadzieję, że idzie nowa jakość. Budanow się nie woził. Był bardziej otwarty. Rozmawiał z nami bez budowania muru. Przez chwilę. Po kilku tygodniach wszystko wróciło do normy, Budanow stracił zainteresowanie kontaktami z Pałacem Prezydenckim. I tyle było odwilży.

Polski dyplomata X: Nawrocki był wobec Zełenskiego mniej otwarty niż Duda, ale to nie znaczy, że prowadził politykę zagraniczną niekorzystną wobec niego. Zacznijmy jednak od ważnego założenia początkowego. Przede wszystkim Nawrocki nie interesował się aż tak bardzo sprawami zagranicznymi. Interesował się ruchem MAGA i Ameryką Trumpa, z Europą było już znacznie gorzej. Myślę, że Ukraińcy to intuicyjnie rozumieli. Politykę zagraniczną Pałacu Prezydenckiego robił Marcin Przydacz. To on latał po świecie. Rozmawiał i starał się układać. Był w tym aktywny. Ale, niestety, nie jest prezydentem i siłą rzeczy nie mógł załatwić spraw na wysokim szczeblu. Przydacz jest jednak ważną postacią z innego powodu. On powstrzymywał Pałac przed pójściem na maksa w retoryce antyukraińskiej. Rozumiał, że trzeba trzymać ją w ryzach. Podczas wizyty na Węgrzech pod koniec 2025 roku nie spotkał się z Orbánem. Mimo że ten już wtedy był otwarty na pomoc dla polityków prawicy, którzy w Polsce mieli problemy z prawem. Nawrocki nie popierał każdego szaleństwa Trumpa w polityce wobec Ukrainy. Wiedział, że głównym wrogiem regionu i Polski jest Rosja, a nie podupadający Zełenski. Zełenski dziś jest, a jutro będzie jakiś inny prezydent. Pewnie nie taki, z którym będziemy mieli superchemię, ale jednak inny. Nawrocki nie był pod tym względem małostkowy i potrafił szukać niuansów. Nie dałby sobie wejść na głowę tak jak Duda, ale też nie jechałby po bandzie z retoryką antyukraińską taką jak Konfederacja. Efektem był na przykład umiarkowany stosunek do ustaw Tuska o statusie Ukraińców w Polsce. Najpierw była wielka burza, że Nawrocki wszystko zlikwiduje, a następnie okazało się, że zwyciężyła chłodna kalkulacja i rozmycie stanowiska Pałacu. Ani prezydent, ani jego otoczenie nie chcieli likwidacji systemu wsparcia dla Ukraińców natychmiast i nieodwracalnie. Zdawali sobie sprawę, że diaspora przynosi Polsce korzyści.

Polski dyplomata Y: Nawrocki poważnie podchodził do Zełenskiego. Korzystał z wiedzy swoich współpracowników czy ustępującego prezydenta Dudy. Budował sobie opinię o nim. Ale nie tylko w taki sposób zbierał informacje. Przed wizytą w grudniu 2025 roku zamówił w służbach specjalnych portret psychologiczny Zełenskiego. Starał się podejść do tego spotkania profesjonalnie.

Doradca prezydenta Karola Nawrockiego: Nawrocki zdaje sobie sprawę, że Ukraińcy nie wierzą w nasze mity. My mówimy do Zełenskiego i elit ukraińskich językiem odwołującym się do Rzeczpospolitej Obojga Narodów, nawiązujemy do Sarmacji. To ładnie brzmi, ale jest jakąś formą beztreści. Zełenski i jego elity dostosowały się jednak do tych naszych mitów i wykorzystują je instrumentalnie. Jeśli czują, że rozmówca chce usłyszeć coś o Bohunie czy Kozakach, to natychmiast wchodzą w te narracje. Przez lata po stronie ukraińskiej inwestowaliśmy w ludzi, którzy pielęgnowali nasze mity. W profesurę, ekspertozę i myślicieli. Ukraińcy wybrali inny model. Kupowali byłych prezydentów i premierów. Stać ich na to, by zatrudnić u siebie Aleksandra Kwaśniewskiego, Borisa Johnsona czy Rishiego Sunaka. Stać ich na to, by za ich interesami lobbował Mike Pompeo. A my organizujemy konferencje o historii Kozaczyzny, na których podkreślamy, jak wiele nas łączy. Przyjeżdżają na te konferencje ludzie, którzy pieszczą nasze sentymentalne myślenie o Ukrainie. Często nas najzwyczajniej w świecie nienawidząc. Oni nas tam na tych konferencjach słuchają, gdy mówimy o Petlurze i Sahajdacznym, a w głębi duszy myślą: kurwa, o czym ci Polacy gadają? My nie myślimy o tym, kto może być dla nas ukraińskim Kwaśniewskim. Kto może skutecznie spełnić rolę lobbysty interesów Polski. Nie mam wrażenia, że szukamy tego ukraińskiego Kwaśniewskiego. Nie chodzi tylko o krytykę obecnych władz. Za PiS spółki skarbu państwa drukowały albumy o Janie Pawle II, zamiast finansować lobbing.

Polski dyplomata Z: Jeśli ktoś myśli, że na Zełenskiego działa sentymentalne gadanie o historii, jest w błędzie. Na niego działa blokada granicy przez TIR-y i zamknięcie rynku dla zboża ukraińskiego. Albo wizja tego, jak i gdzie można zrobić wspólny interes. Gdy minister klimatu Michał Kurtyka przestawił koncepcję transformacji energetycznej Ukrainy, a Zełenski i wpływowa wówczas minister Swyrydenko uznali to za sensowne, Kurtyka zyskał dostęp do najważniejszych osób w państwie. Efektywna współpraca z Ukrainą jest możliwa tylko z użyciem kija i marchewki. Obecnie prowadzimy politykę gaszenia pożarów w relacjach z Zełenskim albo mamy pomysły w stylu: zorganizujmy okrągły stół historyków. Ile można organizować okrągłe stoły historyków? Zełenski oczekuje konkretów. Nie obrazi się, jak powiemy mu, co oferujemy, a co chcemy dostać w zamian. Tylko trzeba konkretnie. W Polsce za duża jest frakcja marchewkowców. Dlaczego Ukraińcy nie mieliby wykorzystać sytuacji, w której na przykład podczas kampanii w 2023 roku do Kijowa jeździli polscy eksperci i zapewniali Zełenskiego, że wszystko ze zbożem odkręcimy, tylko musi wygrać Donald Tusk. Myślę, że nawet sam Tusk nie wiedział, że takie rzeczy się wyprawiają.

Rozdział VII

Ekshumacje

Minister w KPRM: Jest między nami różnica. My cierpimy na nadhistoryczność. Natomiast Ukraińcy z racji pewnej sowieckości mają deficyt w tej kwestii. Szczególnie gdy historia nie dotyczy ich bohaterów lub ich ofiar. Do tego mają problem z okazywaniem wdzięczności. No i wielki problem z przepraszaniem.

Ukraińcy wzmacniają kult Bandery

Dyplomata X: Prawica nie była skuteczna w realizowaniu polityki historycznej wobec Zełenskiego. Ukraińcy nie cofnęli się nawet o milimetr. Ekshumacje były nadal zamrożone. Na Ukrainie szerzył się kult Bandery i Szuchewycza. Państwo wzmacniało narrację o tym, że na Wołyniu nie doszło do ludobójstwa.

Minister w KPRM: Po powstaniu rządu Donalda Tuska zastanawialiśmy się, jak obsłużyć temat Wołynia. Z badań wychodziło nam, że nastroje wobec Ukraińców w Polsce pogarszają się. Tłem jest historia. Nawet biznes zaczął traktować historię jako temat kluczowy. Musieliśmy w to wejść. Po pierwsze, przyjęliśmy założenie, że trzeba rozłączyć ekshumacje od upamiętnień. Bo to rodzi za dużo nierozwiązywalnych kontrowersji. Po drugie, nie zamierzaliśmy kwestionować tego, co robił w sprawie historii PiS. Choć to rząd Morawieckiego połączył ekshumacje i upamiętnienia, co blokowało nam rozmowy.

Dyplomata Y: Ukraińcy rozumieli, że nie da się uciec od tematu historii. Rozumieli też, że blokada ekshumacji rodzi w Polsce konsekwencje, a ludzie odwracają się od Ukrainy. Andrij Sybiha sondował polskich polityków w tej sprawie. Badał, jaki jest stosunek Polaków do kwestii ekshumacji. Dziwił się, że to jest tak bardzo grzejący temat.

Dyplomata X: Paweł Kowal przyjął założenie, że proces trzeba złapać w jakąś strukturę. Najpierw poszukiwania, później ekshumacje, następnie pochówek i coś, co on nazywał kontemplacją. Na końcu grób i nazwisko. Oddzielał zupełnie upamiętnienia, czyli pomniki, bo to była kość niezgody. Oferowaliśmy Ukraińcom układ – ekshumujcie w Polsce swoich, ale bez budowania pomników. My będziemy ekshumować swoich i też nie będziemy stawiać pomników. Jak skończymy ten etap, zastanowimy się, co dalej. To było sensowne i pragmatyczne. Tym bardziej że Kowal wyraźnie zastrzegł, że grób nie równa się pomnik.

Dyplomata Z: Na zamku w Lublinie doszło do spotkania Kowala, Hanny Wróblewskiej (wówczas minister kultury – przyp. Z.P.), jej odpowiednika po stronie ukraińskiej Mykoły Toczyckiego. Wszyscy się zgodzili, że trzeba się skupić na ekshumacjach i tylko ekshumacjach. O historii mieli rozmawiać w osobnym trybie historycy. Toczycki obawiał się, że uruchomienie ekshumacji i puszczenie na żywioł upamiętnień doprowadzi do dyfamacji UPA. Musieliśmy wziąć pod uwagę te obawy, inaczej rozmowy nigdy by nie ruszyły z miejsca.

Dyplomata X: Zapytaliśmy wtedy Toczyckiego, jak to jest, że nasze ekshumacje stoją w miejscu, a Niemcom udało się odkopać prawie trzy tysiące żołnierzy Wehrmachtu. Próbowaliśmy też uświadomić Toczyckiemu, że bez rozwiązania kwestii historycznych nie będzie współpracy. Czy to w kwestiach odbudowy, czy wojskowej. Ten temat za bardzo już grzał.

Dyplomata Z: Konkrety w sprawach ekshumacji przedstawiał pod koniec rządów PiS Michał Dworczyk. Upierał się na prowadzenie prac poszukiwawczych w Puźnikach na Tarnopolszczyźnie. Ukraińcy poszli mu na rękę, pamiętając jego zaangażowanie w dostawy broni dla Ukrainy na początku wojny.

Dyplomata Y: Doszło do przeciekawej sytuacji. Gdy Ukraińcy ogłosili, że zamierzają odmrozić ekshumacje, Dworczyk zadzwonił do Sybihy i urządził mu awanturę. Zarzucił mu, że za PiS Ukraina dostała masę broni, a on ani na krok nie posunął kwestii ekshumacji. Mówił mu, że od Tuska nic nie dostał, a przymila się do niego. Efekt był taki, że Sybiha zaczął szukać salomonowego rozwiązania. Ukraina odmroziła ekshumacje, ale w miejscu, w którym wcześniej pracowały ekipy związane z PiS.

Dyplomata X: Dworczyk nawet pojechał do Kijowa, aby powiedzieć Sybisze, co myśli o dawaniu Tuskowi prezentów i niezauważaniu wysiłku, jaki w pomoc Ukrainie włożył PiS. Jak się tłumaczył Sybiha? Powiedział, że musieli poszukać kompromisu z Tuskiem, bo sytuacja na świecie staje się dla Ukrainy niekorzystna. W USA wygrał Trump, w Europie triumf święci skrajna prawica, na Słowacji rządzi Fico. Tymczasem Polska miała prezydencję w UE i trzeba było jej coś dać.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Zależało nam też na wprowadzeniu automatyzmu ekshumacji. Aby nie było sytuacji, w której któraś ze stron ma jakieś niejasne uznaniowe kryteria dotyczące ekshumacji. W przeszłości każda ekshumacja – i w Polsce, i na Ukrainie – wymagała konkretnej zgody i decyzji. Do końca 2024 roku IPN złożył trzynaście wniosków. W przestrzeni medialnej hulała liczba dwadzieścia sześć, ale dlatego że wiele wniosków było powtórzonych.

Dyplomata Z: No dobra, i mamy te trzynaście wniosków. To według pana dużo czy mało? Bo miejsc do prowadzenia ekshumacji na Ukrainie jest tysiąc. Do jednej lokalizacji, w której prowadzone są prace ekshumacyjne, potrzebnych jest co najmniej kilkaset osób. Według naszych wyliczeń rocznie jako Polska byliśmy w stanie zrealizować cztery stanowiska ekshumacyjne. Słownie cztery były do zrobienia. W dyskusji o historii dużo było patosu i nerwów. Gdy jednak sprowadzi się to do liczb i możliwości państwa polskiego, wychodzi to różnie.

Dyplomata X: Jeśli obecne tempo się utrzyma, zakończymy ekshumacje za dwadzieścia lat. Nie wiem, czy do tego czasu będzie istniało państwo ukraińskie.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Opozycja cisnęła rząd w kwestii ekshumacji. My obawialiśmy się innego scenariusza. Że Ukraińcy bezwarunkowo umożliwią je, a my skompromitujemy się, bo nie będziemy w stanie tego procesu właściwie obsłużyć. Paradoksów było zresztą więcej. Opozycja cisnęła nas za niezrealizowane wnioski złożone przez IPN, którego szefem był Karol Nawrocki. Co robił IPN przez te wszystkie lata?

Dyplomata Y: Zależało nam, żeby niezależnie od napięć w stosunkach polsko-ukraińskich nie zerwać kontaktu w sprawie ekshumacji. Nie cofać się. W 2025 roku mieliśmy zrealizowane ekshumacje w Puźnikach. Ukraińcy dali zielone światło na, dziś będące częścią Lwowa, Zboiska, gdzie leżą żołnierze kampanii wrześniowej. Dalej była, Huta Pieniacka i Ugły.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Trzeba było trzymać z daleka prowokatorów. Po jednej i po drugiej stronie. W czasach podkastów i X wielu użytkowników żywi się takimi tematami. One robią im zasięgi. Ważne było również, aby ze strony ukraińskiej w ekshumacjach nie brała udziału firma Swiatosława Szeremety. Ten facet ma skrajnie nacjonalistyczne poglądy.

Dyplomata X: Kowal wprowadził – można powiedzieć – cenzurę. Nie wpuszczał dziennikarzy do miejsc, w których trwały prace. Nie pozwalał, by w Puźnikach pojawili się dziennikarze, którzy robiliby zdjęcia wydobywanych ofiar UPA. Dziennikarze mieli pojawiać się tam w kontrolowany sposób i nie robić zdjęć dołów, w których były ludzkie szczątki.

Zbigniew Parafianowicz: Widziałem zdjęcia z Puźnik. Z procesu wydobywania ofiar ludobójstwa wołyńskiego. Są tam szczątki dzieci, kobiet. Przede wszystkim dzieci i kobiet. Kowalowi zależało na tym, żeby Puźniki nie grzały medialnie?

Dyplomata X: Zgadza się. Nie chciał internetowych dyskusji na temat tego, ile gwoździ odnaleziono w głowie zamordowanego dziecka. Ma to jakiś sens. Chociaż Ukraińcy napuszczali na nas media i historyków, którzy z uporem maniaka powtarzali, że w Puźnikach ludzie ginęli za sprawą NKWD.

Urzędnik Ministerstwa Kultury: Dziennikarzy znad dołów się pozbyliśmy. Ale przyłaził do Puźnik Szeremeta. Przyłaził w czerwono-czarnej koszulce z symboliką UPA. Stawał nad grobem i obserwował. Gdyby zrobił z tego medialny show, można by się pakować i wracać do kraju. Temat ekshumacji byłby zakończony. Szeremeta to bezczelny cham. Ale trzeba przyznać, że powstrzymał się przed prowokacjami. Przynajmniej na razie.

Minister w KPRM: Szeremeta to szmaciarz, ale trzeba było się z nim jakoś dogadać. Nie mogliśmy udawać, że go nie ma. Lepiej mieć go pod kontrolą, niż puścić na żywioł. Jeśli Ukraińcy nadal blokowaliby ekshumacje, bylibyśmy skazani na żenujące składanie wieńców w polu. Jak robił to Morawiecki.

Dyplomata Z: Przełamaniem w sprawach historycznych była wizyta Tuska we Lwowie w grudniu 2024 roku. Pojechała z nim tam cała świta – Kowal, Graś, Tomczyk, Szłapka, Łukasiewicz. Buksowaliśmy jednak w tych samych narracjach. Zełenski powtarzał: najpierw zwycięstwo, później historia. Dorzucał banały w stylu – „priorytetem jest przyszłość”. Podśmiewał się pod nosem. Do tego Ukraińcy napuścili na Tuska dziennikarkę Radia Swoboda. Zapytała go, ile razy Ukraińcy mają przepraszać, aby Polska poczuła się usatysfakcjonowana. Tusk nie był przygotowany na takie pytanie. Zełenski naprawdę śmiał się pod nosem. Tusk myślał, że będzie miękka jazda, a dostał podkręconą piłkę. Polscy dziennikarze obecni na konferencji nie odwdzięczyli się Zełenskiemu podkręconą piłką. Pytali o to, jak Polska powinna dalej pomagać Ukrainie. Jakby to było oczywiste, że mamy taki obowiązek.

Minister w KPRM: Jest między nami różnica. My cierpimy na nadhistoryczność. Natomiast Ukraińcy z racji pewnej sowieckości mają deficyt w tej kwestii. Szczególnie gdy historia nie dotyczy ich bohaterów lub ich ofiar. Do tego mają problem z okazywaniem wdzięczności. No i wielki problem z przepraszaniem. Trudno, tak już jest. Trzeba to jakoś obejść. Nie możemy przecież zrobić z tego skeczu.

Rozdział VIII

Mity odbudowy

Dyplomata X: Polacy myślą, że oczywiste jest, że w odbudowie Ukrainy będzie uczestniczyć tylko Zachód, że tylko my podzielimy się tortem. Tymczasem chwilę po zawarciu rozejmu wejdzie tam również Białoruś. Myślimy, że to niemożliwe, że Ukraińcy nie pozwolą. Pozwolą, dla nich to jak w „Ojcu chrzestnym” – nic osobistego, to tylko biznes.

Ukraina nas nie chce

Dyplomata X: Zacznijmy od sprawy najważniejszej. Polacy myślą, że oczywiste jest, że w odbudowie Ukrainy będzie uczestniczyć tylko Zachód, że tylko my podzielimy się tortem. Tymczasem chwilę po zawarciu rozejmu wejdzie tam również Białoruś, która dużo lepiej potrafi uprawiać postsowiecki biznes. Myślimy, że to niemożliwe, że Ukraińcy nie pozwolą. Pozwolą, dla nich to jak w „Ojcu chrzestnym” – nic osobistego, to tylko biznes.

Menedżer polskiej spółki z udziałem skarbu państwa działającej na Ukrainie: Jeśli ktoś chce zrozumieć, jak niejednoznaczna jest kwestia współpracy z Białorusią, ale i z Rosją przy odbudowie, musi prześledzić regulacje ukraińskie dotyczące sankcji. Do 2025 roku Ukraińcy kupowali nawet gaz rosyjski, mimo uchwały rządu z czerwca 2023 roku zakazującej wwozu tego surowca. Zresztą chwilę po jej przyjęciu poluzowano ten zakaz. Gaz rosyjski mógł być kupowany, ale punktem wejścia musiało być połączenie międzypaństwowe z członkiem UE i Mołdawią. Dzięki temu trikowi interkonektorem Węgry – Ukraina za unijne pieniądze na Ukrainę trafiał rosyjski gaz, zasilając wojenny budżet Putina. Nie wspomnę już o prądzie, który Ukraina po atakach na infrastrukturę energetyczną kupowała od Węgier. Ten prąd był wytwarzany w elektrowni w Paks, którą dla Węgrów rozbudowuje właśnie rosyjski Rosatom.

Dyplomata X: Moglibyśmy mnożyć przykłady. Znane nam są lokalizacje ukraińskich baz naftowych w pobliżu Delty Dunaju i na wybrzeżu czarnomorskim, które są magicznie omijane przez rosyjskie pociski i drony. Może dlatego że gromadzone tam paliwa pochodzą od spółek tureckich, a te spółki kupują ropę z Rosji.

Dyplomata X: Podczas wojny duże pieniądze na dostawach paliw zarabiał Orlen. Może nie tak duże jak węgierski MOL poprzez swoje spółki, ale jednak zarabialiśmy sporo. Aby Orlen mógł po wojnie istnieć na rynku ukraińskim, musielibyśmy doprowadzić do zmiany ukraińskiego systemu sankcyjnego wobec Rosji i Białorusi. Krótko mówiąc, żeby ani paliwa, ani diesel, ani polimery czy asfalt powstający w koncernach paliwowych nie mogły pochodzić z Rosji i Białorusi i nie mogli go sprzedawać pośrednicy. Niestety, w prawie ukraińskim nie było regulacji, które by tego zabraniały. Już w czasie wojny do czołgów ukraińskich lano diesel na ropie rosyjskiej produkowany przez MOL w rafineriach na Słowacji. Obawiamy się, że po wojnie to białoruski Mozyrz, a nie Płock będzie głównym dostawcą produktów koniecznych do odbudowy. Białoruś ma szeroki tor z Ukrainą. I jest tańsza.

Menedżer polskiej spółki z udziałem skarbu państwa działającej na Ukrainie: Z punktu widzenia ochrony interesów firm takich jak Orlen kluczowe było to, że nie istnieje w ukraińskim prawie żaden generalny przepis zakazujący importu towarów i usług z Białorusi. Dzisiejsze sankcje mają charakter indywidualny i czasowy. Nakładane są na konkretne osoby fizyczne i prawne. Na rafinerię w Mozyrzu obowiązują sankcje do 2027 roku. Na Naftan też. No dobrze, ale to dwie spółki. Na łącznie pięćdziesiąt osiem białoruskich eksporterów paliw na Ukrainę nie ma żadnych sankcji. Gdy tylko zostanie ogłoszony rozejm, a granica ponownie otwarta, zaczną zarabiać na odbudowie Ukrainy. Kluczowy rynek z punktu widzenia odbudowy Ukrainy – asfaltów, petrochemii, olejów, smarów i nawozów – działa na tej zasadzie. Jest w gruncie rzeczy poza sankcjami. Dodatkowo ukraińska ustawa o sankcjach w żaden sposób nie rozszerza zakresu ich zastosowania na spółki zależne oraz dominujące wobec podmiotów znajdujących się na ukraińskich listach sankcyjnych. To luka prawna. Pytanie, czy celowa. Powiem nawet więcej – ukraińska ustawa o sankcjach nie zakazuje handlu produktami, które wytworzyły podmioty z listy sankcyjnej i które są wprowadzane do obrotu na ukraińskim rynku przez niezależnych traderów. I wisienka na torcie. Ukraińskie prawo nie przewiduje żadnych sankcji karnych wobec podmiotów, które naruszają ustawę sankcyjną lub pomagają w obejściu sankcji. W Radzie Najwyższej jest sześć projektów przewidujących takie sankcje, ale żaden nie doczekał się nawet pierwszego czytania.

Dyplomata X: Już dziś olej napędowy na Ukrainie pochodzi z rosyjskiej ropy na Węgrzech i na Słowacji. Czyli w dwóch najbardziej nieprzyjaznych Ukrainie państwach UE. Okazuje się, że dla Ukraińców udostępnienie własnego terytorium do ataku rosyjskiego (Białoruś) czy blokowanie integracji europejskiej i pomocy finansowej (Węgry i Słowacja) to zwykły biznes.

Menedżer polskiej spółki z udziałem skarbu państwa działającej na Ukrainie: Lobbowaliśmy za tym, aby Ukraina przyjęła ustawą całkowity zakaz handlu z podmiotami z Białorusi oraz podmiotami powiązanymi w jakikolwiek sposób kapitałowo z firmami zarejestrowanymi na Białorusi. W wariancie optymalnym byłoby dorzucenie do tego zakazu transakcji i operacji tranzytowych przy wykorzystaniu terytorium Białorusi. Tylko wówczas w pełni opłacalne staną się kapitałochłonne inwestycje w infrastrukturę transportową między UE a Ukrainą z pominięciem Białorusi jako kraju tranzytowego.

Dyplomata X: I tu pojawia się problem zasadniczy. Do gry o Białoruś włączył się w 2025 roku Donald Trump. Planował wpuścić trochę powietrza do reżimu Łukaszenki. Amerykanie nie tłumaczyli nam, po co to robią. A my z takiej polityki mieliśmy ograniczone korzyści. W optyce Trumpa należało wyjąć Łukaszenkę spod sankcji w zamian za ustępstwa takie jak zwolnienie więźniów politycznych. Dyktator oczywiście wszedł w ten handel. Wypuścił ponad pięćset osób. Trump zdjął sankcje na białoruskie nawozy i linie lotnicze Belavia. Pokazywał w ten sposób Putinowi, że jest sprawczy, jeśli chodzi o wyciąganie spod sankcji. Dawał do zrozumienia, że w ten sposób można z nim zrobić deal w sprawie Nord Stream 2. Że USA mogą wykupić udziały w Nord Stream, przejąć istniejącą i niezniszczoną rurę i zacząć znów handlować rosyjskim gazem w Europie. Białoruś wyciągana spod sankcji stała jednak w sprzeczności z polskimi interesami dotyczącymi odbudowy. W optyce Trumpa Białoruś była pomostem na osi Bałtyk – Morze Czarne, ale z udziałem Litwy i Ukrainy. Z Kłajpedy, przez Mozyrz, do Odessy. Po co zatem Ukraińcy mieliby przyjmować ustawę o sankcjach na Białoruś. Myśli pan, że to przypadek, że w odbiorze zakładników politycznych zwalnianych po mediacji USA brał udział szef ukraińskiego wywiadu wojskowego generał Kyryło Budanow? Znów byliśmy w dupie. Do końca 2025 roku na wolność nie wyszedł nawet Andrzej Poczobut. Dodatkowo działy się rzeczy na linii gospodarczej, które podważały mit o wielkich żniwach podczas odbudowy. Po co Ukraińcom i Amerykanom Polska, skoro można skorzystać z tańszych surowców, produktów i paliw na rosyjskiej ropie i z pośrednictwem białoruskich firm.

Dyplomata X: To samo dotyczy sankcji ukraińskich na Rosję. Prawo ukraińskie przewiduje, że zakazy przestają obowiązywać w momencie zakończenia lub odwołania stanu wojennego oraz zakończenia przez Rosję „nieprzyjaznych działań przeciwko Ukrainie”. Rozejm oznacza uchylenie stanu wojennego. Choćby ze względu na konieczność przeprowadzenia wyborów. Wówczas Ukraina wraca do biznesu z Rosją jak zawsze. Jeśli poskłada się do kupy te wszystkie puzzle, widać wyraźnie, dlaczego Niemcom tak bardzo zależało na wyłapaniu wszystkich dywersantów ukraińskich zaangażowanych w wysadzenie Nord Stream. Jak rozumiem, chodziło o wywołanie efektu mrożącego, aby nikt nie pomyślał o niszczeniu tak cennego aktywa – istniejącej ostatniej nitki gazociągu pod Bałtykiem – które mogło być żyłą złota dla niemieckiej gospodarki po zakończeniu wojny.

Prezes dużej firmy budowlanej z Polski: Lata 2024 i 2025 to czas wzmożenia w mojej branży w kwestii tego, ile moglibyśmy zarobić na Ukrainie. Politycy dużo naobiecywali. W branży głosy były podzielone. Jedni wierzyli w gorączkę złota, inni studzili nastroje.

Minister w KPRM: Biznes mówi, że dużo naobiecywaliśmy? Nie. To nie my obiecywaliśmy. To nie my – politycy – będziemy inwestować na Ukrainie. Biznes sam musi wiedzieć, czego chce. A czy wie? Wątpię. Na początku 2024 roku premier poinformował, że polskie firmy są mile widziane w przetargach na budowę odcinków autostrady z Korczowej do Równego. Inwestycja miałaby być finansowana z międzynarodowych pieniędzy. W przyszłości strona polska mogłaby być również koncesjonariuszem tej autostrady. Czy któraś z polskich firm wykazała zainteresowanie? Do dziś nikt nawet nie staje do przetargów.

Prezes dużej firmy budowlanej z Polski: Nie stajemy do przetargów z prostego powodu – bezpieczeństwo. Nie możemy wysłać naszych ludzi do kraju, który jest ogarnięty wojną. Poza tym nie funkcjonujemy w tym samym paradygmacie co Ukraińcy. Nie mamy mapy uwarunkowań korupcyjnych. Wiemy, jak trudno dochodzić swoich praw przed ukraińskimi sądami. Nalegaliśmy, aby spory były rozstrzygane w międzynarodowym arbitrażu. Na każdej konferencji o odbudowie mówiliśmy o tym Pawłowi Kowalowi, który pełnił funkcję pełnomocnika rządu do spraw Ukrainy. Nie udało się nic w tej sprawie zrobić.

Minister w KPRM: Tak naprawdę biznes był średnio zainteresowany realizacją w praktyce inwestycji. Rozumiem ich obawy o bezpieczeństwo. Jednak jak długo można tłumaczyć, że wojna w okolicach Konstantynówki na Donbasie to nie to samo co sytuacja pod Równem na zachodzie kraju. Bali się. Nie byli skłonni wchodzić na rynek. Rozumiem. Ale niech nie zrzucają wszystkiego na rząd. Rząd nie zrobi za nich biznesu.

Prezes dużej firmy budowlanej z Polski: We wrześniu 2025 roku w Poznaniu odbywała się konferencja dotycząca odbudowy Ukrainy. Któraś z kolei. W poprzednich latach był na niej nawet raz Andrzej Duda. W 2025 roku były pustki. Nie pojawił się nawet ambasador Ukrainy. Zresztą jeśli chodzi o VIP-ów z Ukrainy, to zawsze był z tym problem. Był za to Paweł Kowal. Podczas konferencji udzielił wywiadu i wtedy szlag mnie trafił. Wspominał o inwestycjach strategicznych i polskiej liście inwestycji strategicznych na Ukrainie. Dziennikarz zapytał, jakie to będą konkretnie inwestycje. I wie pan, co odpowiedział Paweł Kowal? Że jeszcze nie wie. Że trwają prace nad ustaleniem tego. Ręce opadają. 2025 rok, który to był rok wojny? Czwarty? Dobrze liczę? W czwartym roku wojny polski rząd zastanawiał się, jakie inwestycje mogą być dla niego strategiczne na Ukrainie.

Menedżer polskiej spółki z udziałem skarbu państwa działającej na Ukrainie: To, że Kowal nie wiedział, jakie inwestycje strategiczne ma realizować państwo polskie, stanowi zaledwie ułamek problemu. Aby móc marzyć o udziale w eldorado ukraińskiej odbudowy, trzeba lobbować za konkretnymi rozwiązaniami, które pozwoliłyby Polsce na swobodne poruszanie się na rynku. Nie słyszałem o armii polskich lobbystów w Radzie Najwyższej. Tymczasem to tam rozstrzygały się losy odbudowy. Ukraińscy posłowie wprowadzali do ustaw zapisy, które eliminowały konkretne firmy z rynku. Robili to za pieniądze. My nawet nie mieliśmy rozpoznanej mapy interesów ani mapy ludzi, którzy tym się zajmowali.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Powiedzmy szczerze: Ukraińcy nas nie chcą. W 2026 roku planowaliśmy zorganizować w Polsce poświęconą odbudowie konferencję z udziałem szefów rządów, prezesów banków i spółek. Pilnował tego Paweł Kowal. Pomysł był bardzo dobry. Wszystko wskazywało na to, że się uda. Miał błogosławieństwo Tuska. Kiedy wydawało się, że wszystko jest dograne, Ukraińcy zaczęli marudzić. My pojechaliśmy dogrywać szczegóły konferencji, a oni nagle wypalają: a może zorganizujemy tę konferencję w Austrii, może w Paryżu. Szlag mnie trafił. Zachowywali się jak prostytutki szukające bogatszego klienta. Finalnie chyba jednak się uda. Na czerwiec 2026 roku zaplanowano tę konferencję w Gdańsku. Ale szczerze? Sam Paweł Kowal nie był przekonany, że z niej coś wyniknie. Z sondaży wychodzi, że Polacy nie wierzą w odbudowę. I Kowal przestał się wokół tego kręcić. Nie widział korzyści politycznych. Nie oceniam tego. Jest politykiem. Ma prawo do takiej oceny.

Rozdział IX

Telenowela negocjacyjna z Trumpem

Ukraiński generał: Jeśli dojdzie do jakiegoś porozumienia pokojowego, to będzie ono rezultatem przemocy i przemocą będzie ono utrzymywane. Nie wierzę w ducha negocjacji. Walką należy zawojować pokój. Nikt tego za nas nie zrobi. Ani NATO, które już w zasadzie nie istnieje. Ani Amerykanie. Nikt. Jedynym argumentem w negocjacjach będą ukraińskie siły zbrojne.

Koniec darmochy

Ukraiński dyplomata X: Trump rozpoczął prezydenturę z gotową agendą na Ukrainę. Chodziło o odcięcie się od tej wojny. Zamrożenie jej kosztem oddania Donbasu lub poczekanie, aż Rosjanie sami go zdobędą. Amerykański prezydent nie wierzył, że obronimy Donbas i Zaporoże. Nie dbał o szczegóły porozumienia. Chodziło mu o zawieszenie broni. Nieważne, jakim kosztem. Niezależnie od zachowania Zełenskiego, te pomysły i tak by się pojawiły.

Ukraiński dyplomata Y: W pewnym momencie obawialiśmy się, że Trump będzie chciał przekazania Rosjanom wszystkiego, czego żądają. Chcieliśmy mu pokazać, że wciąż mamy możliwości. Zaatakowaliśmy rosyjskie maszyny przenoszące głowice nuklearne. Byliśmy w obwodzie kurskim. Zatapialiśmy rosyjskie okręty na Morzu Czarnym. Trumpa średnio to interesowało. Nasze wycofanie z obwodu kurskiego postrzegał jako potwierdzenie jego przekonań, że przegrywamy, i czas w końcu zmusi nas do ustępstw, które on poustalał z Putinem. Nasze założenia były inne. Finalnie zakładaliśmy wariant, że będziemy bronić się z pomocą samej Europy. Zakładaliśmy zadawanie takich strat Rosjanom, że naprawdę zaczną być zainteresowani rozejmem.

Ukraiński dyplomata X: Jeszcze za prezydentury Bidena podczas jednego ze spotkań chyba Sullivan zasugerował, że pomoc USA nie będzie trwała wiecznie i musimy myśleć, gdzie są granice naszego kompromisu. To było chyba lato 2023 roku. Było z grubsza jasne, że nasza ofensywa na Zaporożu nie będzie błyskotliwa i efektowna jak odbicie Charkowszczyzny w 2022 roku. Sullivan zaproponował układ: USA zapewnią Ukrainie ochronę nieba nad terenami, które kontrolujemy. Ale my siądziemy do stołu rozmów z Rosjanami i po cichu zaakceptujemy ich dotychczasowe zdobycze. Zełenski odrzucił tę propozycję. I wtedy Sullivan go zapytał: no dobrze, i co będziecie robić dalej? Co będziecie robić, gdy pomoc USA się skończy lub zostanie ograniczona? Zełenski odpowiedział, że będziemy walczyć. Sullivan zapytał: a co, jeśli Rosjanie podejdą bliżej Dniepru? Zełenski odpowiedział, że będziemy walczyć dalej. Wydaje mi się, że ten sam komunikat formułował później w rozmowach z Trumpem.

Minister w KPRM: Konferencja w Monachium (Konferencja Bezpieczeństwa w lutym 2025 roku – przyp. Z.P.) nie pozostawiła złudzeń. Wykład J.D. Vance’a nie dotyczył zagrożeń ze strony Chin czy Rosji, tylko wytykał Europie zapędy cenzorskie. Vance wspomniał o unieważnionych wyborach w Rumunii. O niedocenianym głosie populistów. To było wypowiedzenie umowy o Sojuszu Transatlantyckim. Później pojawiła się figura Zełenskiego jako dyktatora. Ukraińcy w Monachium zaczynali rozumieć, że idzie zły czas. I jeszcze bardziej stawiali na Europę. W Monachium Ukraińcy zrozumieli, że Trump będzie próbował wynegocjować porozumienie pokojowe bez ich udziału. Szukali kogoś, kto namówi Trumpa na zmianę zdania. W ich interesie miał lobbować w USA były premier Wielkiej Brytanii, któremu płacił Wiktor Pinczuk – Boris Johnson. Wprowadzili też do rady nadzorczej jednego z telekomów byłego szefa CIA i byłego szefa Departamentu Stanu Mike’a Pompeo.

Minister w KPRM: Przed konferencją Trump zadzwonił do Putina. Realizował swoją obietnicę zakończenia wojny w dwadzieścia cztery godziny. Choć było jasne, że on zakończy wojnę w dwadzieścia cztery godziny tak samo, jak Putin zdobył Kijów w trzy czy tam dwa dni. Ukraińcy szykowali się do tego, aby wsadzić nogę w drzwi. Zaraz miały ruszyć negocjacje między Trumpem a Putinem, Zełenski był zmuszony budować koalicję europejską, aby wraz z nią być w tym procesie.

Ukraiński dyplomata X: W końcówce Bidena nie było szans na porozumienie o gwarancjach USA dla Ukrainy. Amerykanie, niezależnie od różnic, które ich dzielą, nie robią sobie takich rzeczy. Odchodzący prezydent nie podpisuje zobowiązań, które mogą być kłopotliwe dla jego następcy. Trump nie miał zamiaru przekazywać nam za darmo broni ani pieniędzy. Czekaliśmy na sygnał z jego strony.

Ukraiński dyplomata Y: W czasie prezydentury Bidena zaproponowaliśmy Amerykanom przejęcie częściowej kontroli nad ukraińskimi minerałami. Nie mieliśmy świadomości, że w ten sposób nałożymy sobie sami kaganiec. To my wymyśliliśmy umowę o minerałach. To my później wymyśliliśmy pomysł podzielenia się z Amerykanami okupowaną przez Rosjan elektrownią atomową w Zaporożu. Tak, aby rodzina Trumpa mogła czerpać z niej prąd do wybijania bitcoina czy tam jakiejś innej kryptowaluty. Tylko że Amerykanie twórczo to rozwijali. To znaczy chcieli wszystkiego, a nie negocjowania.

Ukraiński dyplomata X: Pierwsze, co zrobił Trump po przejęciu władzy w sprawach ukraińskich, to deklaracja, że nadszedł koniec darmochy. No i powrócił do tematu minerałów. Najbardziej interesowały go lit i kobalt. Oba pierwiastki są kluczem do rewolucji elektromobility. Kobalt miał im służyć do produkcji silników odrzutowych i akumulatorów litowo-jonowych. Lit był kluczowy do produkcji aut elektrycznych. Z racji tego, że pomysł był nasz, jeszcze z czasów Bidena – Zełenski czuł się swobodnie w rozmowach z Amerykanami. Myślał, że rozdaje karty. Głosy o tym, aby grać mniej agresywnie, nie docierały do niego. Albo się nie przebijały, bo niewielu mogło się przebić wtedy przez szefa jego biura Andrija Jermaka. A Jermak utrzymywał Zełenskiego w przekonaniu, że postępuje słusznie.

Ukraiński dyplomata Y: W lutym 2025 roku Amerykanie przyjechali ze swoim projektem umowy o minerałach. Były tam zapisy o tym, że w zasadzie staną się one w całości amerykańskie. Łącznie z tym, że wszelkie spory wynikające z realizacji tej umowy będą rozstrzygane w sądzie w USA. W zamian Amerykanie oferowali coś, co nazywali gwarancjami bezpieczeństwa. Choć nie szło to dalej niż zapisy umów, które podpisywaliśmy na całym świecie. W jednym z projektów umowy Trump kazał wpisać artykuł, że minerały są zapłatą za już udzieloną pomoc. Zełenski naprawdę wydarł się wtedy na jego wysłannika Scotta Bessenta. Może i zdezorientowało to Bessenta, natomiast na pewno Trump się tym nie przejął.

Ukraiński dyplomata X: Gdy Zełenski ochłonął, trzeba było przemyśleć jakąś taktykę na rozwodnienie tej umowy. Pilotowali to ówczesna wicepremier Swyrydenko i Jermak. Byli gotowi zgodzić się na niekorzystne zapisy, ale pod warunkiem że dokument będzie miał charakter deklaracji, a nie szczegółowej umowy. Szczegóły miały być precyzowane w ustawach przez ukraiński parlament. Chodziło przede wszystkim o to, aby za ewentualne opóźnienia we wprowadzaniu zapisów deklaracji można było obarczyć ukraiński parlament i deputowanych. Rozdyskutowanych, rozpolitykowanych deputowanych, którzy są jednak esencją polityki demokratycznej. Drugim zabezpieczeniem były podatki. Rada miała mieć wyłączność na ustalanie zakresu opodatkowania wydobycia. Krótko mówiąc, Amerykanie mieli zainwestować duże pieniądze w technologie wydobycia minerałów, mieli je wydobywać, ale my mieliśmy mieć prawo do ustalenia, jaki procent z tego trafi do budżetu. Chcieliśmy też zapisu o tym, że umowa nie jest sprzeczna z naszym procesem integracji z UE. To pozwalałoby kwestionować jurysdykcję amerykańską. Pozwalałoby odwoływać się do prawa europejskiego. Rozmowy prowadzono kanałem państwowym, ale też za pośrednictwem Dawida Archamii, lidera Sługi Narodu w Radzie Najwyższej. On ma swoje biznesy w USA w branżach kojarzonych przez ludzi Trumpa. Wielu śmiało się z Archamii, że w USA przedstawiał się na potrzeby rozmów jako Dawid Braun, podkreślając związki z żydowską diasporą.

Menedżer firmy paliwowej: Na początku 2025 roku obserwowałem w Davos, jak w praktyce może działać porozumienie o minerałach. Ukraińcy zaproponowali amerykańskiemu inwestorowi wejście w wydobycie kobaltu. Oferowali złoże. Oczekiwali wartych setki milionów dolarów inwestycji. Gwarantowali brak opodatkowania wydobycia, ale tylko w obecnej kadencji Rady Najwyższej. W nowej konfiguracji politycznej w parlamencie wszystko mogło się zmienić. OK, było to cwane. Ale Amerykanie też nie byli w Davos debilami.

Polski dyplomata w Kijowie: Jeszcze przed szczytem NATO w Hadze, który był zaplanowany na czerwiec 2025 roku, ukraińscy dyplomaci robili wszystko, żeby sprawa rosyjskiej inwazji była wysoko na agendzie. Instrukcje z MSZ były jednoznaczne: trzeba przede wszystkim doprowadzić do jak największej liczby spotkań na wysokim szczeblu prezydenta Zełenskiego i spróbować uruchomić Radę Ukraina – NATO. Sprawić, aby zapisy o niej z poprzednich szczytów nie były martwe. Na pierwszym planie było oczywiście spotkanie Zełenski – Trump.

Polski minister zajmujący się bezpieczeństwem: Ukraińcy znów zaczęli robić wokół siebie zamieszanie. Zełenski i jego ludzie przed szczytem NATO w Hadze byli atencjuszami. My zresztą próbowaliśmy też robić zamieszanie wokół spraw ukraińskich. Ale nie w tym stylu. Chcieliśmy je wyciągać wysoko na agendę, ale też bez narażania się na ryzyko gniewu Trumpa, który miał zupełnie inne cele. On wyciszał sprawy ukraińskie. Ukraińcy z kolei poszli w przesadę. Na kilka dni przed szczytem Zełenski zrobił naradę ze swoimi służbami specjalnymi i zaczął wyciągać tradycyjne strachy. Wywiad wojskowy i prezydent oświadczyli, że mają konkretne dane operacyjne dotyczące planowanych ataków rosyjskich na państwa europejskie. Później cywilne służby specjalne i ich szef generał Wasyl Maluk odgrzały kotleta dotyczącego planowanego zamachu na Zełenskiego na lotnisku w Rzeszowie. Oni grzali to wszystko pod nagłówki w gazetach, aby zwrócić uwagę na sprawę ukraińską, która zdawała się gasnąć. Szczególnie w kontekście wojny w Iranie i rosnącego zaangażowania w nią Amerykanów.

Polski dyplomata obecny na szczycie w Hadze: Przed spotkaniem poinformowano nas, że Zełenski pojawi się w Holandii, ale tylko na kolacji z przywódcami państw. Nie planowano dla niego specjalnego wystąpienia. Chyba że sam zorganizuje konferencję prasową. Nie było jak dawniej. Nikt nie zamierzał go fetować. Nie planowano również Rady Ukraina – NATO. Nie było o czym rozmawiać. W czasie kampanii w Polsce głośno komentowano słowa Karola Nawrockiego o tym, że będzie on blokował akcesję Ukrainy do Sojuszu. To był problem czysto hipotetyczny. W Hadze zastanawialiśmy się, co zrobić, aby nie doszło do rozłamu w NATO i aby Trump w ogóle raczył się pojawić. Wiedzieliśmy, że skraca swój pobyt. Wiedzieliśmy, że nie chce tematu ukraińskiego. Naobiecywał nierealnych rzeczy w czasie kampanii – choć było jasne, że nie skończy wojny ani w dzień, ani w tydzień, ani nawet w pół roku. Trump miał zbyt wiele problemów, by obsługiwać jeszcze trzeciorzędny z jego punktu widzenia temat, jakim jest Ukraina. Powtarzam: naszym problemem w Hadze było utrzymanie spójności NATO. Problemem Polski było utrzymanie tego, co udało nam się uzyskać na wschodniej flance. Brak zapowiedzi Trumpa o wycofaniu wojsk USA ze wschodniej flanki NATO już był dla nas sukcesem. Zełenski występujący w wydarzeniach towarzyszących nie był dla nas kwestią strategiczną.

Wysokiej rangi urzędnik polskiego MSZ: Jeszcze przed atakiem Izraela na Iran latem 2025 roku, podczas którego USA udzieliły wsparcia Żydom, wydawało nam się, że Trump będzie chciał w jakiś bardzo wyraźny sposób przekonać do siebie Putina. Obawialiśmy się, że będzie próbował zmuszać państwa NATO do przyjęcia w Hadze stanowiska, że wycofujemy się ze zobowiązań szczytu w Bukareszcie w 2008 roku. Tamten szczyt był trudny. Ledwo udało się utrzymać ogólne zapisy bukareszteńskie, że „Ukraina i Gruzja kiedyś zostaną członkami Sojuszu”. Z dzisiejszej perspektywy to i tak bardzo dużo. Przyjęliśmy zatem do wiadomości, że jakby co, to w Hadze trzeba bronić tych zapisów, a nie domagać się czegokolwiek od Trumpa, który miał wyraźną ochotę zawierania – jak to on mówił – dealów z Putinem. Dopóki nie ruszał Bukaresztu, dopóty było to dla nas OK. Jeśli chodzi o Karola Nawrockiego, jego słowa o blokowaniu Ukrainy w drodze do NATO były abstrakcją. A Zełenskiego zabiegi o zbliżenie z NATO jeszcze większym dziwactwem. I Nawrocki, i Zełenski mówili o jakiejś fatamorganie.

Dyplomata polskiego przedstawicielstwa przy NATO: Standardowo odmawialiśmy swoją mantrę w sprawach ukraińskich. Ukraina musi wejść do NATO. Ukraina musi wejść do NATO. Niemniej jednak najważniejsze było dla nas, aby zachować jak najwięcej z tego, co udało się wprowadzić na wschodnią flankę NATO. Naszą czerwoną linią było wycofanie Amerykanów z Polski do poziomu z grudnia 2021 roku. Czyli z okresu tuż przed wojną. Byliśmy gotowi na wycofanie sił USA, które sprowadzono na przykład do Jasionki, aby zbudować tam hub logistyczny. Zaakceptowalibyśmy wyjazd żołnierzy 82. Dywizji Powietrznodesantowej, którzy zostali ściągnięci do Polski w związku z wybuchem wojny. Tak jak zaakceptowaliśmy wycofanie amerykańskich zestawów Patriot z Jasionki i ich przejazd do Miesau w Niemczech. Każdy krok ponad byłby dla nas już niebezpieczny.

Ukraina odstawiona na boczny tor

Brytyjski dyplomata: Zełenski przed szczytem w Hadze poleciał do Londynu na spotkanie z królem Karolem III i premierem Starmerem. Tradycyjnie kluczowe było bezpieczeństwo. Wielka Brytania miała podpisaną umowę stuletnią o bezpieczeństwie z Ukrainą. W tym tajne załączniki, w których było sporo o współpracy przemysłów stoczniowych. Wizyta w Londynie rekompensowała niski profil Hagi i szczytu NATO.

Naiwne było jednak ze strony Zełenskiego to, że w tak gorącym czasie dla świata spodziewał się czegoś znacznego ze strony NATO. Już szczyt G7, który odbył się kilka dni przed Hagą, dawał sygnał, w którą stronę idą sprawy. Trump coś bredził o powrocie Rosji i odbudowie G8. Wykręcił się z polityki zaostrzania sankcji wobec Rosji. Potrzebował Putina do załatwiania tego, co on uznawał za ważne sprawy. Ukraina nią nie była. W Kanadzie podczas G7 doszło do sporu, który przedostał się tylko częściowo do prasy. Trump był opryskliwy wobec gospodarzy. Od początku nie zgadzał się na zapisy uderzające w Rosję. Finalnie nie było wspólnego stanowiska. O ile na początku prezydentury Trumpa można było zakładać, że jego negatywny stosunek do Ukrainy to tylko poza, po kilku miesiącach wiedzieliśmy, że on po prostu nie zagra do jednej bramki z Zełenskim. Nie było chemii. Dobry czas dla Zełenskiego dawno się skończył. Z dyplomatycznego punktu widzenia był w pozycji proszącej, tylko chyba jeszcze o tym nie wiedział.

Wysokiej rangi urzędnik polskiego MSZ: Haga? Podstawowe pytanie brzmiało, jak przekonać Trumpa, że Europa wydaje dużo na obronność. Nie chodzi o procenty. Trump jest politykiem, który myśli w kategoriach dużo i mało. Świat jest albo czarny, albo biały. W tym przypadku dużo to pięć procent PKB. Przy założeniu, że nie musi to dotyczyć USA. Tymczasem mówimy o sytuacji, w której ledwo co doprowadzono do wydatków państw Sojuszu rzędu dwóch procent PKB. Przez lata był to problem NATO. Te dwa procent było problemem. W finale przed szczytem wykrzaczyła się jeszcze Hiszpania, która pomysł oprotestowała. Kto miałby głowę jeszcze do Ukrainy? Już podczas szczytu NATO w Waszyngtonie w 2024 roku, czyli za Bidena, niewielu chciało rozmawiać o członkostwie Ukrainy w Sojuszu. Nalegano wręcz, aby tematu nie poruszać. Ukraińcy się oburzali. Choć wtedy byli w bardzo komfortowym położeniu. Dziś obowiązującym hasłem wobec Zełenskiego jest „zmiana w kalendarzu”. Tak się tłumaczy spotkania, które spadają mu z agendy. Między innymi z Amerykanami.

Dyplomata brytyjski: Finalnie na czas nie udało się również dowieźć spotkania koalicji chętnych, którą miesiącami próbował budować Emmanuel Macron. Chodzi o państwa, które były gotowe wysłać swoje wojska na Ukrainę. Oczywiście na zachód od Dniepru i do miast. W zasadzie w Hadze ta koalicja chętnych już nie istniała. Później reanimowano ją jako twór symboliczny. Może dobrze, że w ogóle do tej Hagi Zełenskiego wpuszczono. Choć on sam tradycyjnie straszył, że jakby co, to może nie jechać.

Wojskowy z Kwatery Głównej NATO: Jeśli szczyt NATO w Hadze był dla Ukrainy pewnym odstawieniem na boczny tor, to dyskusja o koalicji chętnych od początku była teatrem. Wrzucenie jej na agendę nie wiązało się z ustaleniem, jakiego rodzaju miałyby być to wojska. Lądowe, powietrzne, a może siły specjalne czy marynarka wojenna? Nie precyzowano, o kontyngent jakiej wielkości chodzi. Nie mówiono, w jakim języku mieliby porozumiewać się wojskowi. Nie konkretyzowano, jak miałby być dowodzony taki korpus.

Ukraiński dyplomata przy NATO: Tak, to była improwizacja. Ale dla nas satysfakcjonująca. Każdy teatr ma swoje znaczenie w polityce. A tym bardziej na wojnie. Jeśli chodzi o konkrety, były one zerowe. Nam nie chodziło o pojawienie się na Ukrainie trzydziestu tysięcy żołnierzy. Nawet nie dziesięciu tysięcy. Byłoby dobrze, gdyby na przykład Brytyjczycy, Szwedzi albo Francuzi myśliwcami w barwach swoich państw patrolowali z Rzeszowa lub Lublina przestrzeń powietrzną nad Zachodnią Ukrainą. Nawet nie do Dniepru. Tylko w tym płytkim obszarze, w którym realizowane są dostawy broni z Zachodu. W zasadzie ich żołnierze już u nas byli. Część w mundurach, inni jako pracownicy prywatnych firm. Jedna spółka z Holandii zajmowała się obsługą przekazywanych nam F-16. Zatrudniała byłych żołnierzy obsługi naziemnej. Również Polaków. Na takim poziomie technicznym mogliśmy spokojnie ten temat kontynuować. Choć przyznam, że Macronowi chodziło o coś bardziej spektakularnego. Kontyngent. Dużo żołnierzy. Wiele państw. On na ich czele. Wyszło jak wyszło. My traciliśmy dobry czas i dobrą prasę. Macron tracił zainteresowanie. Zbliżał się czas, w którym za wszystko musieliśmy płacić. Albo realnymi pieniędzmi. Albo zadłużaliśmy się. Albo oddawaliśmy swoje dobra narodowe.

Dwadzieścia osiem punktów z Moskwy

Ukraiński dyplomata X: Zełenski próbował z pomocą Macrona, Merza i Starmera uciec spod topora dwudziestu ośmiu punktów planu pokojowego rzekomo zaproponowanych przez Trumpa. Witkoff w Berlinie w grudniu 2025 roku powiedział Zełenskiemu, aby brał amerykańską ofertę, bo lepszej nie będzie. Nazwał ją platynową. Zapewniał, że później będzie tylko gorzej. Że Rosjanie i tak zajmą Donbas. A wówczas propozycja Trumpa nie będzie już tak – jak to on określił – hojna.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Armia i gwarancje bezpieczeństwa to dwa tematy, które dla Ukraińców nie podlegały negocjacjom. Gwarancje chcieli mieć w osobnej umowie z Amerykanami, która byłaby ratyfikowana przez Kongres. Przyszła armia ukraińska miała nie mieć ograniczeń. Bez ograniczeń ilościowych, jeśli chodzi o wojska rakietowe, lotnictwo czy flotę. Zełenski wiedział, że jego przemysł we współpracy z Brytyjczykami, Niemcami i Duńczykami jest w stanie opracować własne pociski balistyczne i manewrujące. Wiedział, że własna armia jest jego najważniejszą gwarancją ochrony państwa. Trump miał na ten temat nieco inne zdanie. Zgadzał się na gwarancje, ale na ileś lat. Dziesięć, piętnaście, maksymalnie dwadzieścia. I najlepiej, gdyby były one zapisane w formie jakiejś luźnej deklaracji, a nie umowy międzynarodowej. No i gwarancje nie miały przewidywać jakiejkolwiek obecności wojskowej USA na Ukrainie po wojnie. Plus oczywiście zapisy, że Ukraina nigdy nie wstąpi do NATO. Zełenski obawiał się również, że Trump będzie chciał do dokumentów o rozejmie i gwarancjach wprowadzić temat terytorium. On nie kwestionował faktu zajęcia tych terenów przez Putina, ale nie chciał mieć w papierach zrzeczenia się ich.

Minister w KPRM: Zełenski i tak grał cały czas twardo. Mimo upadków i wzlotów z Trumpem, wiedział, czego chce i tego się trzymał. Nawet gdy pojawiło się to słynne dwadzieścia osiem punktów. Punktów, które z Moskwy Trumpowi przywiózł Witkoff. Prawie wszystko tam było nie tak. Poza sześciusettysięczną armią, na którą łaskawie zgodzili się Rosjanie, licząc, że rozmyją ten zapis w dalszych negocjacjach i nie będzie to armia zawodowa, tylko całe zdolności mobilizacyjne Ukrainy. Przy dwudziestu ośmiu punktach Zełenski nie wymiękł i nie odpuścił niezdobytego Donbasu. Nie zgodził się na jego oddanie. Był gotów demilitaryzować Donbas kilometr za kilometr, czyli jeśli Ukraina ma wycofać się o kilometr, to Rosja powinna wykonać analogiczny krok. Tylko w ten sposób był gotowy wycofywać z Donbasu wojsko. Podkreślał też na każdym kroku, że zgodzi się na zmiany na mapie, jeśli wypowie się naród. Czyli po referendum w tej sprawie. Czyli za jakiś bliżej nieokreślony czas. Referendum byłoby też wskazówką, jakie są nastroje społeczne. Jeśli Ukraińcy zgodziliby się na zmianę granic i poparli ten pomysł, Zełenski mógłby spokojnie iść na wybory i prowadzić kampanię pod hasłem: decyzję podjął naród. Rosjanie mieli swoją odpowiedź. Zgadzali się na referendum, ale jeśli obejmie ono również tereny, które oni okupują. Łącznie z doniecką i ługańską republiką separatystyczną i łącznie z Krymem. Tak, aby można było kontrolować liczenie głosów na tych terenach i wpływać na wynik. Na każdy punkt przedstawiany przez Zełenskiego Putin miał swoją odpowiedź. Chodziło o zamęczenie wszystkich negocjacjami. Bo przecież jest jasne, że Ukraińcy nie zgodzą się na głosowanie separatystów i terenów okupowanych. Rosjanie mogliby ustalić tam taki wynik, jaki chcą. A Trump by to uznał. Powiedziałby: proszę, ludzie zagłosowali, chcą do Rosji, w czym problem, trzeba te tereny oddać Rosji.

Minister w rządzie Donalda Tuska: Po początkowym szoku związanym z opublikowaniem dwudziestoośmiopunktowego planu pokojowego, który z Moskwy przywiózł Trump, stało się jasne, że Zełenski ma pewien pomysł na jego spacyfikowanie. To my bardziej byliśmy w szoku niż Zełenski. On miał na bieżąco informacje o tym, w jakim kierunku idą negocjacje. Żaden z tych punktów nie był dla niego nowy. Wszystkie znajdowały się w puli negocjacyjnej. Chodziło tylko o to, aby – jak mawiał Nitras – opiłować go.

Dyplomata X: W tym planie był zapis o członkostwie Ukrainy w NATO. O tym, że Ukraina nigdy nie będzie członkiem Sojuszu. W grudniu 2025 roku to nie był dla Zełenskiego żaden temat. NATO gniło. Próżno było szukać generała na Ukrainie, który wierzyłby w członkostwo w Sojuszu za sto lat. To był temat zamknięty. Dla Ukraińców kluczowa była UE. Liczyli, że nagłaśniając wycofanie się ze starań o NATO, dostaną w prezencie szybką ścieżkę do UE.

Minister w KPRM: W tym punkcie nasze plany się rozjeżdżały. Popieraliśmy Ukrainę w UE, ale nie w ekspresowym tempie. Również Niemcy nie byli skorzy do szybkiej ścieżki. Chcieli dać im większy dostęp do jednolitego rynku i członkostwo bez praw politycznych. Czyli Ukraina mogła zintegrować się z jednolitym rynkiem unijnym, ale bez prawa do głosowania w unijnych instytucjach. My chcieliśmy pogłębiania strefy wolnego handlu z Ukrainą, ale nie szybkiego wpuszczania jej do UE i dostępu do unijnych polityk – rolnej czy spójności. Nie chcieliśmy być płatnikiem netto szybciej niż trzeba.

Dyplomata X: Przy każdej kolejnej odsłonie rozmów Zełenskiego z Amerykanami pojawiały się „nieprzekraczalne terminy”. Ukraińcy mieli decydować natychmiast. Do wczoraj. Do Święta Dziękczynienia. Do Nowego Roku. Za każdym razem pojawiały się nierealistyczne żądania ze strony Trumpa. Do tego on na zmianę chwalił i ganił albo Zełenskiego, albo Putina. Choć częściej ganił Zełenskiego. Taktyka nieprzewidywalnego wariata miała dać mu przewagę i pozwolić kontrolować negocjacje. Choć na przykład szef ukraińskiego wywiadu wojskowego Kyryło Budanow uważał, że taktyka Trumpa jest spójna. Szaleństwo może i działało na początku, ale z czasem Zełenski nauczył się obchodzić i z tym. Sam jest furiatem. Rozumiał furię i szaleństwa Trumpa. Zełenski nie był też całkowicie bez kart. Wciąż miał armię, najpewniej najlepszą w Europie. Miał własne źródła informacji. I własny kanał komunikacji z Rosją. Może nawet i lepszy niż Amerykanie. Zięć byłego prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy i organizator kongresu YES w Kijowie, oligarcha Wiktor Pinczuk znał się osobiście z Kiryłłem Dmitrijewem. Tym samym, który negocjował ze strony rosyjskiej z Amerykanami, a po rozmowach z nimi brylował w amerykańskich telewizjach. Poza tym Zełenski miał informacje od Turków, a przez Umierowa – ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich i Kataru. Zełenski miał oczy i uszy oraz karabin. Wciąż był w grze, mimo że Trump słownie redukował go do klauna.

Minister w rządzie Donalda Tuska: W telenoweli negocjacyjnej każdy był na swój sposób zadowolony ze scenariusza. Rosjanie, bo zamotali Amerykanów i Europę w negocjacjach i mogli dalej podbijać Donbas. Amerykanie – bo wymusili na Europie, by zaczęła realnie płacić na Ukrainę, co skończyło się przyjęciem konkluzji ze szczytu unijnego w grudniu, w których zapisano, że Ukraina dostanie dziewięćdziesiąt miliardów euro czegoś na wzór pożyczki, której nigdy nie będzie musiała spłacać. Europa – bo udawało jej się utrzymać Zełenskiego na powierzchni i dostarczać mu tlen wraz z wycofywaniem się z wojny Amerykanów. Zełenski – bo trwał mimo wojny i mimo coraz głośniejszych afer na Ukrainie. Front nie pękał w szybkim tempie. Udało mu się nawet odbić kawałek Kupiańska na Charkowszczyźnie. Pod koniec 2025 roku to była zamrożona wojna.

Ukraiński generał: Jeśli dojdzie do jakiegoś porozumienia pokojowego, to będzie ono rezultatem przemocy i przemocą będzie ono utrzymywane. Nie wierzę w ducha negocjacji. Walką należy zawojować pokój. Nikt tego za nas nie zrobi. Ani NATO, które już w zasadzie nie istnieje. Ani Amerykanie. Nikt. Jedynym argumentem w negocjacjach będą ukraińskie siły zbrojne. Jedynym gwarantem bezpieczeństwa Ukrainy również. Polski to też dotyczy. Kiedyś Putin wtrącał się w wasze sprawy za pomocą surowców energetycznych. Teraz będzie się wtrącał siłą militarną. Rosja nie szykuje się do zakończenia wojny, a czas postrzega jako swój zasób. Rocznie wojna na Ukrainie kosztuje nas, Rosję i Zachód, około czterystu miliardów dolarów. Rosja zamierza to wytrzymać. Wychodzi z założenia, że lepsze jest dopiero przed nią. Za pięć lat Rosja będzie miała zupełnie inną armię. Lepszą. Musimy brać to pod uwagę. Polska i NATO też musi to brać pod uwagę. W zamęcie informacyjnym wokół rozmów o rozejmie znikają nam ważne fakty.

Rozdział X

Drugie życie Jasionki

Dyplomata Z: Decyzję o wycofaniu Amerykanów z Jasionki podejmował Biden. Zrealizowano ją na początku prezydentury Trumpa. Była pełna ciągłość państwa amerykańskiego w tej kwestii. Powoli, krok po kroku Amerykanie ograniczali i swoją obecność w Europie, i swoje zaangażowanie w wojnie na Ukrainie.

„No to wpadamy”

Minister Z: Nie wiem, czy Tusk wierzył w to, że Jasionka i jej rola jako bazy logistycznej na potrzeby wojny na Ukrainie będzie argumentem wobec Zełenskiego. Chyba nie. Wierzył jednak na pewno w to, że trzeba to podkreślać na każdym kroku. To samo dotyczy Kosiniaka-Kamysza, Sikorskiego czy prezydenta Dudy, a później Nawrockiego. Z prostego powodu – Ukraińcy szybko zaczęli traktować Jasionkę i Rzeszów jako „wysiłek sojuszniczy”. Bazę NATO, a nie bazę polską, którą Polska w dobrej wierze i z oczekiwaniem na zwrot inwestycji udostępniła na potrzeby Ukrainy. Wysiłek sojuszniczy, czyli niekoniecznie polski.

Minister w KPRM: Cofnijmy się jednak do początków Jasionki. Czy była podstawa, aby sądzić, że ta baza to „wysiłek sojuszniczy”, a my daliśmy tylko terytorium? Czy my zadbaliśmy o to, by ułożyć tę bazę na swoich zasadach? Mam wątpliwości.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Szczerze mówiąc, gdy zimą 2022 ruszała operacja uruchomienia Jasionki, nie wierzyłem, że się to uda. Byliśmy dopiero co po covidzie. Amerykanie zapukali do nas w grudniu 2021 roku. Z perspektywy czasu wiem, że byli już pewni, że wybuchnie wojna. Pojawił się u nas amerykański generał z checklistą. Wiedział, czego chce od A do Z. Będzie lądowało tyle a tyle samolotów tego typu. Będą wiozły to i to. Potrzebujemy tego i tego. Będzie jeden desant. Chcemy przerzucić tysiąc siedmiuset żołnierzy – powiedział. W tamtym czasie nie było lidera rozmów po stronie polskiej. Wojsko słabo mówi po angielsku. Skończyło się na tym, że z Amerykanami negocjował Zarząd lotniska. Nie było żadnych instrukcji ze strony polskich władz i ze strony polskiego wojska. Miałem poczucie, że to nie ja powinienem uczestniczyć w tych rozmowach. Bardziej w dupie od nas byli tylko Ukraińcy. Pamiętam ich attaché wojskowego, który pierwszego dnia wojny kręcił się po lotnisku i sam nie wiedział, czego chce i po co tu jest. Nie miał nawet gdzie spać. Daliśmy mu taki mały pokój na lotnisku. Po kilku dniach zorientowaliśmy się, że zadekowało się w nim ośmiu Ukraińców. Nie myli się. Śmierdziało tam strasznie jak na młodzieżowej kolonii.

Oficer SKW oddelegowany do Jasionki: My jako Służba Kontrwywiadu Wojskowego pojawiliśmy się w Jasionce w sobotę, czyli w trzecim dniu wojny. Mniej więcej w tym samym momencie na lotnisku zaczęła instalować się również Abwera (Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego – przyp. Z.P.). Przedstawiciele sił zbrojnych pojawili się dopiero w środę. Wysłali panią porucznik, która była oficerem łącznikowym. Mówimy o sytuacji, w której Amerykanie mają już w Jasionce swoją bazę. Po porucznik łącznikowej przyjechali wysocy rangą oficerowie, którzy mieli rozkręcić polską część bazy. Ukraiński attaché nadzorujący dostawy broni pierwszego dnia wojny spał w samochodzie. Z każdym dniem ekipa się jednak rozrastała. Po dwóch latach mieli swoją bazę w starej spawalni. Brytyjczycy zadekowali się na starym terminalu. Polacy na starej wieży, w najlepszym miejscu.

Wysokiej rangi urzędnik MON: Wtedy, zimą 2022 roku, nie było czegoś takiego jak regulacja, która szczegółowo opisywałaby zasady, jakie będą obowiązywały na lotnisku. Zasady uzgodnione przez dwie strony, Amerykanów i nas.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: No i tu pojawiły się pierwsze schody. Jak mieliśmy budować bez takiej umowy bazę wojskową w cywilnym porcie lotniczym? Cały czas obowiązywały nas przecież cywilne przepisy. Fiata 126p, malucha, wrzucono w objęcia słonia. Tymczasem można było to załatwić na przykład specustawą.

Wysokiej rangi urzędnik MON: Zasady działania J-Town wymyślili Amerykanie. Nawet tę nazwę oni przywieźli, bo Jasionka trudno się wymawia. Jeden z amerykańskich oficerów organizujących Jasionkę przyszedł do mnie i powiedział tak: „W Iraku i Afganistanie wchodziliśmy na obiekt i braliśmy, co chcieliśmy. U was chcemy to zrobić kulturalnie”.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Desant Amerykanów do Jasionki trwał tydzień. Czegoś takiego to lotnisko nie widziało nigdy. Na pasie lądowało po dziesięć maszyn C-17 dziennie. Co półtorej godziny lądowała duża maszyna. Pierwszą przyjął osobiście generał Chris Donahue. To ten słynny generał ze zdjęcia z Kabulu po przejęciu władzy przez talibów. Widać go na fotografii, jak w nocy jako ostatni Amerykanin wsiada w sierpniu 2021 roku na pokład samolotu C-17 i opuszcza Afganistan.

Oficer polskich sił powietrznych: Donahue od 2022 roku był najważniejszą osobą, jeśli chodzi o współpracę wojskową Amerykanów z Ukrainą. To on jest cichym bohaterem tej wojny. Zarówno jeśli chodzi o dostawy dla Ukraińców, jak i współpracę z nimi w walce z Rosjanami. Czasami nie doceniamy tego, kto kręcił się po Rzeszowie. Donahue był w D-Boys, czyli w słynnej Delta Force (ta jednostka obaliła między innymi Nicolasa Maduro – przyp. Z.P.), później dowodził 82. Dywizją Powietrznodesantową. Po przylocie do Jasionki miał za sobą Syrię, Libię, Irak i Afganistan. Z czego w połowie z tych operacji ściśle współpracował z CIA.

Oficer polskiego wywiadu: Partnerstwo między USA i Ukrainą w czasie wojny z Rosją było realizowane poprzez Donahue. Jasionka była kluczowym punktem w tej grze. Na co dzień Donahue rezydował jednak w amerykańskiej bazie w Wiesbaden. Do dziś Amerykanie mają poczucie, że grali pierwsze skrzypce w obronie Ukrainy. I nie sądzę, aby pozwolili Ukraińcom powiedzieć, że był to jakiś bliżej nieokreślony sojuszniczy wysiłek. Tak jak w motto Delta Force: Sine Pari. Nikt nie jest nam równy.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Dzień przed desantem przylecieli chłopcy z Ramstein. Przywieźli wszystko, co było im potrzebne, aby zainstalować tu bazę: punkt medyczny, loadery, tak zwane TOC (tactical operations center, czyli własne polowe centrum dowodzenia – przyp. Z.P.), sprzęt do kontroli tego, co dzieje się na niebie. Byli samowystarczalni. Pytałem adiutantkę dowódcy amerykańskiego, kiedy możemy spodziewać się desantu. Odpowiedziała: „To od nas nie zależy. Jak prezydent USA da znak”. „Ale wyślecie mi chociaż esemesa, że się zaczyna, czy mam śledzić CNN?” – dopytywałem. Nic nie powiedziała. W dniu, kiedy Amerykanie rozpoczęli desant w Jasionce, o szóstej rano dostałem od niej esemesa: „No to wpadamy”.

Menedżer Jasionki: Dziwiło mnie, jak bardzo polskie wojsko ma wyjebane na to, co się działo w Jasionce. Również Urząd Lotnictwa Cywilnego był ślepy na jedno oko. Nie widział, że w porcie cywilnym powstaje wojskowa baza. Na płycie odlodzeniowej, gdzie polewa się samoloty cywilne substancją odmrażającą – kołowały wojskowe C-17. Desant zakończył się dokładnie na tydzień przed rozpoczęciem inwazji. 24 lutego 2022 roku wybuchła wojna. Już od drugiego dnia lądowały samoloty w związku z tym, co działo się na Ukrainie. Również niezapowiedziane A400. Kosmos. Siedzą ludzie na wieży i nagle potężna maszyna – A400 – zgłasza chęć podejścia do lądowania. Obserwowałem Amerykanów pierwszego dnia wojny. Byli spójni. Tak jakby w ogóle nie byli zaskoczeni. Co robiło w tym czasie polskie państwo? Nie wysłało nikogo do koordynacji, nie było nikogo z Urzędu Lotnictwa Cywilnego, nie wysłano nikogo od cybersecurity. Chociaż OK, niech będzie – Amerykanie też nie kodowali swojej łączności. W ogóle mieliśmy wtedy do czynienia z jakimś cyrkiem. Raptem pierwszego, drugiego dnia wojny po budynkach lotniska zaczęli kręcić się dziwni ludzie. Byli Francuzi ze służb. Brytyjczycy też.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Jedyną osobą, która przy organizacji Jasionki się pultała i rządziła, był Michał Kuczmierowski (szef RARS w rządzie Mateusza Morawieckiego – przyp. Z.P.). Gdy pojawiał się u nas na odprawach, próbował drzeć się na ludzi. Przestawiał wszystko po swojemu. Wydawał polecenia. Miał pozycję i niespecjalnie hamował się z jej okazywaniem. Chociaż trzeba przyznać, że był skuteczny. To on organizował dostawy broni dla Ukrainy. Jego robotą jest też ostatni transport granatników z Tarnowa na Ukrainę dzień przed inwazją.

Pracownik lotniska Rzeszów-Jasionka: Już na początku wojny posypał nam się system zaopatrzenia samolotów w paliwo. Już tłumaczę, o co chodzi. Zasadniczo w czasach pokoju potrzebowaliśmy około pięciu tysięcy litrów paliwa dla pasażerskiego Boeinga Ryanair. Natomiast Boeing 747 lecący z Alaski czy Korei, który woził tu broń – tankował sto tysięcy litrów. Zapas na tydzień dla Ryanair wystarczał na jednego 747. Nie mogliśmy liczyć na pomoc państwa przy zaopatrzeniu w paliwo, mimo że obarczono nas misją wojskową. Potrzebowaliśmy piętnastu cystern, aby obsłużyć wszystkie Boeingi 747, które u nas lądowały w ciągu jednej doby. Nie mieliśmy nawet bocznicy, żeby przyjmować cysterny koleją. Prowadziliśmy rozmowy z Orlenem. Powiedziałem im wprost: albo coś zrobicie, albo się wywrócimy. Biliśmy rekordy, jeśli chodzi o liczbę przyjmowanych samolotów. W końcu padł megarekord. W dwadzieścia cztery godziny przyjęliśmy dwadzieścia cztery samoloty szerokokadłubowe. Po miesiącu polskie wojsko ustalało kolejkę. Ale to był tylko początek problemów. Tankował u nas każdy – Włosi, Amerykanie, Hiszpanie. Wystawiano nam masę faktur, w których się zakopaliśmy. Mieliśmy dwa miesiące opóźnień w płaceniu podatków. Zapłaciliśmy za to karę. Mieliśmy opóźnienia w fakturowaniu. Pilot prosił o paliwo. Płacił za nie kto inny. Faktura przychodziła później od globalnego brokera paliwowego. Na to wszystko, co działo się w Jasionce, nie było podstawy prawnej. Ale gdyby była, to nic by tu nie mogło działać.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Jasionkę ze strony polskiej obsługiwało trzysta osób. Dużą wojnę obsługiwało trzysta osób! Choć trzeba też przyznać, że zarabialiśmy na tym. Osoby na podstawowych stanowiskach dostawały dyrektorskie pensje. Amerykanie są wypłacalni.

Menedżer Jasionki: Po raz pierwszy pomyślałem, że wojna na Ukrainie wybuchnie naprawdę, jak zaczęła u nas lądować Mrija. Na kilka tygodni przed wojną pięć razy lądował u nas największy samolot na świecie. Ostatni lot na Ukrainę przed wybuchem wojny miał miejsce 23 lutego o 17.15. To był ukraiński Ił-76, który zawiózł na Ukrainę sto dwadzieścia sztuk granatników z Tarnowa.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Rotacja dowódców amerykańskich w Jasionce odbywała się co trzy miesiące. Prezes lotniska zaprzyjaźnił się z generałem Johnem Lubasem. Zapytał go, czy nie ma rodziny na Podkarpaciu, bo to bardzo popularne w Rzeszowie nazwisko. Z ksiąg parafialnych wynikało, że jego rodzina pochodzi z Małówki pod Rzeszowem. Prezes pojechał tam razem z nim. Sołtys powiedział im, gdzie stał dom dziadka Lubasa. Okazało się, że ordynator jednego ze szpitali w okolicy jest rodziną generała.

Lewy handel bronią

Menedżer Jasionki: Lotnisko pełniło również ważną funkcję dla ukraińskich oligarchów. Latali stąd w świat. Do Dubaju, Tajlandii, na Bali. Surkisy, Pinczuki, Kuczmy. Wszyscy przewijali się przez Jasionkę.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Gdy wybuchła wojna, ważny był podział na broń z donacji i broń, która przechodziła w ramach działalności komercyjnej. Wielu chciało skorzystać z zamieszania i szmuglować broń na sprzedaż przez Jasionkę jako donację. Na początku wojny pojawił się w Jasionce ukraiński Rusłan. Przyleciał z Burgas. Wypełniony był po brzegi bronią i amunicją na sprzedaż. Zaaresztowano tę maszynę. Interweniować próbował ten typ od maseczek i respiratorów. Ten, który później zmarł tajemniczo w Albanii i od razu go skremowano – Andrzej Izdebski. Przyszedł na blue gate i przedstawił się jako pan Andrzej. Powiedział, że chce się spotkać z Grzegorzem i Grześkiem z SKW. To był marzec 2023 roku. Co ciekawe, pan Andrzej legitymował się dowodem, który dopiero co został wydany. Miał datę wystawienia marzec 2023 roku. Mówił, że jest człowiekiem od logistyki. I chce wywieźć towar, który ma na lotnisku.

Oficer SKW: Sprawa tego samolotu z Burgas była bardzo dziwna. Ktoś z Ukrainy podkupił ten transport. Przez to towar przestał być donacją i trzeba było go poddać procedurom komercyjnym. W końcu dostaliśmy cynk od osób pracujących na płycie, że w Jasionce pojawiła się prywatna, ukraińska firma handlująca bronią, która zachowuje się nieczysto i próbuje korumpować ludzi. MON zgłosił się z tym do Ukraińców. Wymienili firmę na inną. Było trochę takich incydentów. Częściej jednak zdarzała się drobnica. Na przykład przyjeżdżał pusty TIR ukraiński po ładunek, najczęściej po amunicję lub broń. I okazywało się, że w TIR-ze zapodział się jakiś automat albo skrzynka amunicji.

Menedżer Jasionki: Tych dwóch Ukraińców, którzy kontrolowali firmę handlującą bronią, nazywaliśmy Wiewióra i Boczek. Pierwszy miał ksywę od rudych dresów, w których ciągle chodził. Drugi był po prostu wielki. Rekomendował ich ukraiński rząd. Pewnego dnia przyleciał samolot z komercyjnym towarem. Wiewióra i Boczek poszli do biura kadr z łapówką, żeby odprawić maszynę jako donację. Czyli nie kontrolować jej. Wojsko też próbowali korumpować. W końcu przyleźli do mnie. W dokumentach, które mi wręczyli, była ukryta koperta. Powiedziałem, żeby wypierdalali. Boczek złapał mnie za fraki i przycisnął do ściany. Chciał mnie zastraszyć. Zgłosiłem to do SKW. Okazało się, że Wiewióra i Boczek łazili przez tydzień po lotnisku z tą łapówką. W końcu ich wyrzucono. Cofnięto im też rekomendację rządową.

Menedżer Jasionki: Od początku wojny w przypływie miłości Ukraińcy przylatywali do Jasionki za darmo. Chodzi o maszyny, które dowoziły broń ze świata, albo później o cywilne maszyny, którymi VIP-y ukraińskie latały w świat. Przez długi czas nie regulowali faktur. Przyjmowali założenie, że to będzie na wieki za darmo. Za Jasionkę Ukraińcy wiszą nam kupę forsy. Z przyzwoitości nie pytaliśmy o pieniądze. Ale zakładaliśmy, że kiedyś sami wpadną na pomysł, że może warto się zacząć rozliczać.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Jasionka była od początku wojny cierniem w dupie Putina. Tak zwany blue gate, czyli brama towarowa lotniska Rzeszów-Jasionka stała się na pewien czas najbardziej znaną bramą świata. Amerykanie chronili to miejsce z absolutną starannością. Miałem wręcz wrażenie, że wszystko za nas robią amerykańscy żołnierze. Na początku wojny doszło do zabawnej sytuacji. Amerykanie w Jasionce postawili sobie taki wielki namiot, w którym mieli wszystko, co było im potrzebne. Później ludzie z wojska polskiego kręcili się koło nas i pytali, czy nie możemy im postawić takiego samego. Do Michała, prezesa lotniska, mówili: „Prezesie, my też chcemy mieć taki namiot”. Tylko nie chcieli płacić tak jak Amerykanie.

Pracownik Jasionki: Wojna wpływała na Rzeszów i całe Podkarpacie. W knajpach zmieniły się ceny. Na warszawskie. Pojawił się biznes oferujący usługi seksualne – masa nowych burdeli. Po jakimś czasie na przykład w Mielcu wiele młodych kobiet pchało wózki z dziećmi, które spłodzili Amerykanie.

Menedżer Jasionki: O tym, jak bardzo Amerykanie swobodnie poczuli się w Jasionce, świadczy Jamajka. To część lotniska, na której zbudowali sobie „park rozrywki”. Między innymi boisko do koszykówki. Mieli tam swoje Humvee i namiot. I za każdym razem, gdy tam chodziłem, czuć było marihuanę. Nazwaliśmy tę część lotniska Jamajką. Siedzieli w kolorowych czapkach i jarali dżointy.

Pracownik Jasionki: Oprócz wojska przez lotnisko przewijała się masa pomocy humanitarnej. Działały NGO. Najbogatsze były te z USA. Jeden z nich był związany z byłym wiceprezydentem Mikiem Pencem. Nazywał się Samaritan. Służby polskie przekonywały, że Samaritan prowadzi podwójną działalność. Że to przykrywka dla amerykańskiego wywiadu.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: O tym, jak mało państwo polskie miało wspólnego z kontrolą Jasionki, świadczą wizyty amerykańskich VIP-ów. Amerykanie organizowali swoje wizyty profesjonalnie. Tydzień przed wizytą VIP-a przylatywał rekonesans. Pojawiał się szef Departamentu Stanu Antony Blinken i jego świta plus służby – Secret Service. Sprawdzali każdy obiekt po trzy razy. Na krótko przed którąś wizytą Blinkena doszło do ataku hakerskiego na serwery lotniska i na skrzynkę prezesa Jasionki. Rosjanie chcieli pokazać, że go obserwują. ABW olała sprawę. Po Blinkenie przylatywał tak zwany Air Force One Advanced Team. To był kilkunastoosobowy zespół. Siedzieli i kminili, jak i kiedy co wyląduje. Następnym samolotem przylatywała ochrona prezydenta USA.

Menedżer Jasionki: Podczas pierwszej wizyty Joe Bidena w czasie wojny, czyli w marcu 2022 roku, z grubsza było wiadomo, jak będzie wyglądał przylot. W 2023 roku, gdy Biden leciał do Polski z drugą wizytą, przed spotkaniami w Warszawie odwiedzał Kijów. Ale nas nie poinformowano, jakie konkretnie VIP-y będą na pokładzie amerykańskich maszyn.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Tydzień przed drugą wizytą Bidena w Polsce pojawił się u nas amerykański sekretarz rolnictwa. Przywiózł ze sobą ochronę. Naliczyliśmy w sumie w delegacji około trzydziestu osób. W drodze powrotnej było ich o połowę mniej. Piętnaście zadekowało się gdzieś na Podkarpaciu, aby szykować wizytę Bidena. Amerykanie nie poinformowali lotniska o tym, kto będzie na pokładzie.

Były minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Dzień wizyty Bidena w Polsce był ustalony. Amerykanie mieli jednak nieco inny plan na wizytę w Europie. Planowali wyjazd Bidena do Kijowa. I o tym powiedzieli nam w ostatniej chwili, ale nie precyzowali dat. Coś tam wiedzieliśmy, ale nie do końca. Znaliśmy warianty, że przy okazji wizyty w Warszawie Biden spotka się z Zełenskim, albo na przykład na granicy polsko-ukraińskiej. Wiedzieliśmy tylko, kiedy będzie w Warszawie.

Dyplomata polski z ambasady w USA: Informacja o wyjeździe Bidena do Kijowa poszła do Rosjan. Standardowa procedura. Chodzi o to, aby Rosjanie nie mogli – w razie jakiegoś incydentu – powiedzieć, że nie wiedzieli, do kogo strzelają. Amerykanie mają stałą linię z Rosjanami, informują się o strategicznych sprawach. Chodzi o to, aby nie doszło do niekontrolowanej eskalacji. Informacja o wizycie Bidena trafiła też do prezydenta Dudy. Ale bez szczegółów. Niewykluczone, że prezydent nie podzielił się tą informacją ze swoimi współpracownikami. Ekipa Bidena nie informowała o szczegółach. Po prostu przedstawiono ogólne ramy. Na krótko przed przylotem do Polski poinformowano korpus dziennikarski, który podróżował z Bidenem, że wyjazd obejmuje Kijów. Poproszono ich jednak o zachowanie tajemnicy. Najprawdopodobniej dziennikarze wiedzieli wówczas więcej niż przedstawiciele polskiej administracji.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Amerykanie nie przywieźli Bidena samolotem Boeing 747, czyli prezydent nie leciał Air Force One. Tym razem do Jasionki Biden przyleciał wojskową wersją Boeinga 757, czyli C-32. Tak zwanym Bocianem. Amerykanie nie zgłosili statusu Air Force One. Boeing 757 to maszyna, z której korzysta przede wszystkim wiceprezydent USA. Za pierwszym razem, gdy Biden był w Polsce – w marcu 2022 roku – leciał do nas Boeingiem 747 o statusie Air Force One. Teraz lot był Air Force One tylko dla Amerykanów, ale nie dla nas.

Były minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Grażyna Bandych (szefowa Kancelarii Dudy – przyp. Z.P.) nie miała pojęcia o lądowaniu Bidena w Jasionce i jego wyjeździe do Kijowa. Ja też byłem zaskoczony. Biden lądował incognito.

Menedżer Jasionki: Amerykanie najpierw przerzucili swoją ekipę rekonesansową przy okazji mniej ważnej wizyty mniej ważnego sekretarza. Później przywieźli Bidena i podrzucili go do pociągu, którym pojechał do Kijowa.

Menedżer Jasionki: Po lądowaniu B757 z Bidenem na pokładzie odholowano maszynę na koniec pasa startowego pod terminal cargo. Tam jest taka dyskretna brama. Jak się później okazało, Amerykanie mieli do niej klucze. Kierowca, który podstawiał schody pod B757 relacjonował później, że Amerykanie zabronili mu patrzeć na to, kto po nich schodzi. Miał schylić głowę i poczekać, aż VIP zostanie zapakowany do vana. Obok niego stał agent Secret Service. Prezes lotniska relacjonował później, że nie wiedział o tym, kto ląduje i po co. Traktowali nas jak Bagram w Afganistanie.

Minister w Kancelarii Prezydenta RP Andrzeja Dudy: Po przyjeździe Bidena z Kijowa do Warszawy zorganizowano już regularną wizytę. Ale oczywiście Kijów przykrył Warszawę. Mimo że organizowaliśmy równocześnie szczyt B9, czyli przywódców państw Europy Środkowej. Pamiętam zabawną sytuację. Przed B9 mieliśmy spotkanie z Markiem Brzezińskim, ambasadorem USA w Polsce. Mówię mu o tym B9 i przedstawiam listę uczestników. Chcieliśmy, aby prezydent Rumunii Klaus Iohannis miał spotkania na wysokim szczeblu. A on mnie pyta: „A kto to Iohannis?”. Nie chciałbym być nieuprzejmy, jednak Brzeziński był po prostu dość tępy. Mówienie o tym, że orientował się w sprawach regionu, jest przesadą.

Oficer SKW: Były sytuacje jeszcze bardziej kontrowersyjne. Amerykańskie siły specjalne i CIA dostarczały towary i ludzi na Ukrainę z pominięciem kontroli ze strony polskiej. Jeden z menedżerów Jasionki relacjonował, że gdy trzeba było taki samolot rozładować dyskretnie, dostawał telefon z numeru wyświetlającego się jako Seszele. Samolot lądował, towar rozładowywano, przy wózku kręcili się Amerykanie i ktoś z ukraińskiej ambasady, pieczętowano towar i ładowano do aut na numerach dyplomatycznych. Pakowano też Amerykanów, którzy w żaden sposób nie byli legitymowani ani niepokojeni. Według naszej oceny ten towar to były przede wszystkim testowe modele dronów, które Amerykanie sprawdzali na Ukrainie. Również urządzenia do zakłócania dronów przeciwnika. Vanami na dyplomatycznych blachach jeździły też amerykańskie zielone ludziki, czyli personel wojskowy i wywiadowczy, które musiały dyskretnie dotrzeć na Ukrainę. Moim zdaniem to była najbardziej kontrowersyjna część działalności Jasionki. Nie było do tego polskiej podstawy prawnej. Powtarzaliśmy scenariusz z tajnymi więzieniami CIA.

Oficer wywiadu po misjach w Afganistanie i Iraku: My też tak robiliśmy na Kai (Kaia, popularne określenie lotniska w Kabulu – przyp. Z.P.) i w Bagram czy na lotnisku w Bagdadzie. Ale to były Afganistan i Irak. Nikt pieczątek nam nie wbijał do paszportów ani nikt nas nie legitymował. Tylko że to były państwa upadłe. W Bagram jadło się burgera w tak zwanym difaku prowadzonym przez KBR (stołówka prowadzona przez prywatną firmę wojskową – przyp. Z.P.), po sąsiedzku z więzieniem CIA, który był w hangarze tuż obok. W Jasionce też działał KBR. I jak się okazuje, też można było tam wylądować i odlecieć bez pieczątek w paszporcie.

Oficer SKW: Amerykanie mieli przywileje. Ale gdy pojawiał się na przykład podejrzany samolot z Kaukazu, to natychmiast obstawialiśmy go mikrofonami i sprzętem do sprawdzania. Był poddawany dwudziestoczterogodzinnej kwarantannie.

Menedżer Jasionki: Wiele w Jasionce robiono „na przypale”. Zełenski pierwszą wizytę w Polsce złożył właśnie u nas. W grudniu 2022 roku. Wracał z USA i zatrzymał się w Rzeszowie. W ostatniej chwili dowiedzieliśmy się, że będziemy gościli głowę państwa. Pojawił się Duda. Obie delegacje zrobiły sobie wigilię w saloniku VIP w Jasionce. Późno dowiedzieliśmy się o tym, a Kancelaria Prezydenta zażyczyła sobie polskiej wigilii. W sensie z tradycyjnym jedzeniem, pierogami etc. Załatwiliśmy pierogi z pobliskiego hotelu. Cały catering wigilijny pochodził z hotelu. Z tego, co się orientuję, to nie przeszedł procedur bezpieczeństwa, które obowiązują w przypadku jedzenia dla VIP-ów. Ani SOP, ani służby Zełenskiego go nie badały. Duda chciał mieć jedzenie wigilijne, to je mu dostarczyliśmy.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Było wiele zabawnych sytuacji z VIP-ami. Kiedyś ambasador Indonezji zażyczył sobie, aby na przybycie ich jakiegoś ważnego urzędnika rzucano przed nim płatki róż, bo u nich jest taka tradycja protokolarna. Wysokiej rangi przedstawiciel państwa przywoził pomoc dla Ukrainy i chciał mieć właściwą oprawę medialną. Kurwa, jakie płatki? My nawet czerwonego dywanu nie mieliśmy, o który też pytali Indonezyjczycy. Powiedziałem swojemu współpracownikowi, żeby zrobił objazd po okolicznych parafiach, bo któryś proboszcz na pewno będzie miał czerwony dywan.

Menedżer Jasionki: W końcu przyszedł czas na rozmieszczenie przy lotnisku Patriotów. Adiutantka amerykańskiego generała napisała do prezesa lotniska esemesa: „Czy mógłbyś wpaść na spotkanie z generałem?”. Na spotkaniu oprócz Amerykanów było dwóch polskich oficerów. Pokazali prezesowi kartkę A4 i narysowane na nich kwadraciki obok pasa startowego. „Może być?” – zapytali. „No jak trzeba, to OK. Przepisy nie zabraniają” – odpowiedział prezes. Musieli go formalnie spytać o zdanie, bo lotnisko było portem cywilnym. I tak miesiąc po rozpoczęciu wojny mieliśmy przy pasie startowym Patrioty. Dopiero wtedy uświadomiłem sobie, że w sumie to jesteśmy celem. Jeden z moich kolegów, gdy zobaczył te zestawy, złożył wypowiedzenie.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Dwa miesiące po rozmieszczeniu Patriotów pojawili się Brytyjczycy ze swoimi zestawami Sky Sabre. Powiedzieli, że są już dogadani z polskim MON i potrzebują tygodnia na ich zainstalowanie. Nie uwierzyłem. Odpowiedziałem, że jak się wyrobią w tydzień, to pijemy szampana. Siódmego dnia brytyjski oficer przyszedł do mnie z kartonem szampana i kieliszkami.

Opustoszała Jasionka

Menedżer Jasionki: Do końca grudnia 2022 roku byliśmy lotniskiem – bohaterem. Fetowano nas. Przewodniczący parlamentu ukraińskiego Rusłan Stefanczuk przyjechał nas odznaczyć. Równocześnie robiono nam szkolenia z tego, jak sprawdzać, czy nie jesteśmy obserwowani, albo jak chronić nasze rodziny przed ewentualnym porwaniem i szantażem. Na lotnisku pojawili się również szpiedzy. I z państw zaprzyjaźnionych, i Rosjanie. Rosjanie latali tanimi liniami z Londynu. Robili zdjęcia podczas lądowania. W Jasionce wynajmowali samochód z wypożyczalni i jechali gdzieś pod granicę z Białorusią. W Białymstoku oddawali auto i dalej zmywali się na Białoruś. Albo w ogóle brali z Jasionki taryfę do granicy z Białorusią. W końcu SKW połapało się w tym procederze i próbowało go kontrolować. Z „operacji szpiegowskich” najbardziej zabawny był urzędnik japoński, który kręcił się po Jasionce, bo przygotowywał wizytę jakiegoś japońskiego VIP-a. Otóż ten urzędnik kupił w Biedronce całą reklamówkę bananów. Łaził z nią po różnych kątach i częstował pracowników. Uśmiechał się i częstował bananami ludzi, traktując ich jak małpy. Jak z kawału o Stirlitzu, który wchodzi do gabinetu Hitlera z tacą pomarańczy i zaczyna robić zdjęcia mapom rozłożonym na stole. A gdy pytają go, po co tu wszedł i co robi, odpowiada, że… przyniósł pomarańcze.

Oficer SKW oddelegowany do Jasionki: Rosjanie próbowali ustalić, jakie są procedury dotyczące samolotu Zełenskiego. Maszyna prezydenta Ukrainy nie parkowała jednak w Jasionce, tylko w Balicach pod Krakowem.

Menedżer Jasionki: Mimo że wiele rzeczy było robionych na gębę albo na ostatnią chwilę, nie mieliśmy na miejscu żadnego incydentu. Jedyny dotyczył ukraińskiego An-12, który kołując, zahaczył o maszt z oświetleniem. Nie pamiętam, aby Ukraińcy uregulowali tamte zniszczenia z ubezpieczenia.

Osoba z władz lotniska Rzeszów-Jasionka: Poważnym incydentem, ale nie po naszej stronie, była awaria polskiego, prezydenckiego Boeinga 737, którym Andrzej Duda leciał na spotkanie z Bidenem w marcu 2022 roku. Wydawało się, że wszystko jest dopięte na ostatni guzik. Samolot z Dudą ruszył z Warszawy, ale nad Warką zawrócił, bo miał awarię. W Jasionce był Błaszczak, wtedy minister obrony. Prezydent USA czekał dość długo na pokładzie swojego samolotu. Błaszczak wszedł do Air Force One. Pogadali. Pograli na czas. W końcu zdecydowano, że zostaną odwrócone punkty spotkania. Biden najpierw pójdzie do amerykańskich żołnierzy na pizzę, a później spotka się z Dudą. Jak doleci. W końcu Duda przyleciał drugim samolotem. Wkurwiony, niemal przebiegł przez salonik VIP. Trzasnął za sobą drzwiami. Cała jego świta po cichutku i pokornie na paluszkach za nim.

Menedżer Jasionki: W okolicach rocznicy wybuchu wojny na Ukrainie, w lutym 2025 roku, Amerykanie wyjechali z Jasionki (menedżer pokazuje mi utwardzony plac po ich campie – przyp. Z.P.). Zrobiono z tego sensację. Niepotrzebnie. Amerykanie mieli to zaplanowane wcześniej. Informowali o tym, że będą się zbierać. Amerykańskie Patrioty zastąpiły niemieckie.

Oficer polskich sił powietrznych: Amunicja do Patriotów zgromadzona przez Amerykanów w Rzeszowie trafiła do niemieckiego Miesau. Kosiniak-Kamysz przekonywał, że wyjeżdża tylko sprzęt. To nie była prawda. Wyjechała też obsługa systemów obrony powietrznej z 5. Batalionu 7. Pułku Obrony Powietrznej. Z Jasionki wycofano też spadochroniarzy z 82. Dywizji Powietrznodesantowej. Amerykanie już na szczycie NATO w Wilnie przekonywali, że chcą budować w Niemczech nowe zgrupowanie obrony powietrznej. Tłumaczyli, że muszą ćwiczyć procedury. Szkolić się. Uznali, że ich misja w Jasionce została zakończona. Mieli budować w Niemczech zintegrowane centrum dowodzenia obroną powietrzną.

Dyplomata Z: Decyzję o wycofaniu podejmował Biden. Zrealizowano ją na początku prezydentury Trumpa. Była pełna ciągłość państwa amerykańskiego w tej kwestii. Powoli, krok po kroku Amerykanie ograniczali i swoją obecność w Europie, i swoje zaangażowanie w wojnie na Ukrainie. Uznali, że jej finał należy do Europejczyków i to oni powinni nim zarządzić. Myślę, że gdyby Trump nie wygrał wyborów w USA, Amerykanie i tak europeizowaliby wojnę. Czy też ją ukrainizowali. Nie ma w historii przypadków wiecznej pomocy ze strony USA. Wszystko się kiedyś kończy.

Menedżer Jasionki: Wycofanie Amerykanów nie oznaczało wcale zamknięcia Jasionki. Nadal przechodziła przez nią broń i amunicja. Nadal lądowały Boeingi 747 linii Atlas Air i innych firm cargo zaopatrujących Ukrainę w sprzęt. Były dni, kiedy rondo dojazdowe do terminala korkowało się z powodu dostaw.

Minister w KPRM: Premier Tusk był przekonany, że Jasionka i inne bazy sił powietrznych w Polsce odegrają rolę również po zawieszeniu broni na Ukrainie. To miał być nasz wkład w gwarancje bezpieczeństwa. Stała gotowość Rzeszowa do ponownego uruchomienia dostaw na wypadek ponownego wybuchu wojny. Z polskich baz sił powietrznych miały też startować samoloty francuskie i brytyjskie, które po rozejmie miały kontrolować przestrzeń powietrzną nad Ukrainą. Taki był plan. A może taka była narracja. Moim zdaniem to dużo. Zaoferowanie bazy czy też baz i uczynienie z Polski centrum misji powietrznej nad Ukrainą w przyszłości to ogromny wkład w gwarancje dla Kijowa. Nasi europejscy sojusznicy próbowali to marginalizować. Chcieli, abyśmy ponosili koszty, ale niekoniecznie zależało im na upodmiotowieniu nas w dyskusji o rozejmie. To ich prawo. Naszym było podkreślanie, że nie wyślemy wojsk na Ukrainę, ale oferujemy całe zaplecze logistyczne i bazy. Miejsca takie jak Jasionka miały mieć przed sobą drugie życie.

Część rozmów i cytatów wykorzystanych w tym rozdziale wcześniej ukazała się w tekście mojego autorstwa na łamach Wirtualnej Polski, który został opublikowany 24 lutego 2026 roku (Kulisy Jasionki. CIA, loty do Sudanu, korupcja, tajna wizyta Bidena – jak działała kluczowa baza dla wojny w Ukrainie).

Epilog

Wołodymyr Zełenski miał poczucie, że wobec Polski – ale też i wobec reszty Europy – nic nie musi. Może, ale nie musi. To dlatego w Davos wygłosił przemówienie, w którym nawrzucał Europie, że jest nieprzygotowana i żyje snem o wiecznym pokoju, który dawno jest przeszłością. Mimo że był klientem Europy, nie szczędził jej gorzkich słów. Od niej brał pieniądze, ale nie hamował się w jej besztaniu.

Skończył się wersal

Przejęcie władzy przez Donalda Trumpa w USA przyspieszyło korektę polityki USA wobec klienta, jakim dla świata Zachodu była Ukraina i rządzący nią Wołodymyr Zełenski. Również Demokraci w końcówce prezydentury Joe Bidena, forsując wart sześćdziesiąt miliardów dolarów pakiet pomocowy, nie przewidywali kolejnej tak dużej donacji. W rozwiązanie spraw ukraińskich bardziej miała zaangażować się Europa. Nie tylko jako negocjator, ale też jako sponsor. Trump, przejmując władzę, jedynie wyostrzył tę politykę i odarł ją z pozornych uprzejmości, które dla Demokratów wciąż stanowiły element uprawiania dyplomacji.

Tym, co różniło Trumpa od Kamali Harris i Joe Bidena, była autentyczna niechęć do Zełenskiego. Lider ruchu MAGA od 2019 roku był przekonany, że to Ukraińcy, a nie Rosjanie wmieszali się w wybory amerykańskie w 2020 roku, które Trump przegrał. W jego ocenie to ukraińscy agenci służb specjalnych odpowiadali za farmy trolli i to ukraińscy politycy odmówili dostarczenia kompromitujących materiałów na syna Bidena – Huntera, który uwikłał się w pracę dla oligarchów i dla byłego współpracownika Wiktora Janukowycza, eksministra środowiska Mykoły Złoczewskiego.

Marsz na Kapitol, poczucie „ukradzionej elekcji” i późniejsze procedury impeachmentu zdefiniowały postrzeganie ukraińskiego prezydenta. W zasadzie od pierwszego dnia urzędowania Trump jasno dawał do zrozumienia, że wolałby, aby nad Dnieprem doszło do zmiany na szczytach władzy. By mógł negocjować rozejm z nowym przywódcą, którym nie byłby Zełenski. Gdy ten odmówił zorganizowania wyborów – powołując się na prawo o stanie wojennym – wysłannicy Białego Domu złożyli ofertę opozycji ukraińskiej. Między innymi Petrowi Poroszence i Julii Tymoszenko – aby dokonali puczu i podzielili się władzą. Miał zniknąć Zełenski. Główna przeszkoda rozmów z Rosją. Główna przeszkoda pokoju, w rozumieniu Trumpa.

Gdy to nie wypaliło, prezydent Ameryki zażądał zapłaty za dotychczasowe wsparcie USA, czyli umowy o minerałach, która pozwoliłaby przejąć kontrolę nad mitycznymi złożami pierwiastków ziem rzadkich czy litu, niezbędnych do utrzymania równowagi w rywalizacji z Chinami w przemyśle. Finalnie Ukraińcom udało się rozwodnić porozumienie i odłożyć w czasie przejęcie najbardziej wartościowych elementów wypłukanego z zasobów państwa.

Zełenski dwoił się i troił, aby w jakiś sposób okiełznać Trumpa. Zapewniał, że jest gotów pójść na każdy kompromis. Byle tylko Amerykanie nie odchodzili od stołu rozmów i byle tylko nie zamrozili dostaw broni i transferów pieniężnych. Ukraiński prezydent „zapewniał”, ale z jego strony to była tylko gra. Od pierwszego dnia urzędowania Trumpa miał swoją własną agendę dotyczącą rozmów o zamrożeniu wojny. Nie chciał rezygnować bez walki z niezawojowanych terenów Donbasu. Dopóki wojska ukraińskie były na terenie obwodu kurskiego, należącego do Rosji, zamierzał grać kartą „ziemia za ziemię”. Zaczął pielęgnować stosunki z Francją i Niemcami, aby mieć alternatywę wobec Waszyngtonu. Nie planował również ustawiać kalendarza wyborczego pod oczekiwania USA.

Zełenski mógłby tak grać, gdyby nie fakt, że trafił na równie cynicznego i równie nieuczciwego zawodnika jak on sam. Trump też „zapewniał”. A jego negocjatorzy – przede wszystkim zafascynowany Rosją i Władimirem Putinem Steve Witkoff – oferowali Moskwie daleko idące ustępstwa w zamian za zamrożenie konfliktu, kłamiąc przy tym w żywe oczy, że ustępstwa ustępstwami nie są. Amerykanie zaczęli grać kartą dostaw wojskowych i oficjalnie szantażowali ich zablokowaniem, gdy tylko Kijów zaczynał zbyt asertywnie wyrażać swoje zdanie. Dostawy zablokowano w marcu 2025 roku. Jak informował Biały Dom: do czasu, aż „Ukraińcy zademonstrują zaangażowanie w negocjacje pokojowe w dobrej wierze”. Jasionka, przez którą przechodziła broń z USA, szybko opustoszała. Nad Dniepr przestały docierać pociski artyleryjskie i amunicja do obrony powietrznej. Amerykanie byli jednak litościwi. Dalej dzielili się informacjami wywiadowczymi z Ukrainą, co było kluczowe dla utrzymania linii frontu.

Bezpośrednim powodem zakręcenia kurka z dostawami była kłótnia w Białym Domu, do której doszło pod koniec lutego 2025 roku. Odpowiedzialny był za nią Zełenski, który nie dość, że irytował Trumpa zdjęciami wojennymi wydrukowanymi specjalnie na tę okazję, to jeszcze wymądrzał się na temat niewielkiej wiedzy J.D. Vance’a o wojnie na Ukrainie. Jeszcze rok wcześniej politycy amerykańscy może i puściliby płazem – jak pisał Leopold Tyrmand – „pewność siebie głupca”, którą prezentował Zełenski. W lutym 2025 roku to już jednak nie przeszło.

Nikogo nie wzruszały zmarszczki na twarzy ukraińskiego prezydenta, jego zachrypnięty, zmęczony głos i czarna bluza dresowa z tryzubem. Trump chciał skończyć wojnę w jedną dobę od zaprzysiężenia. Nie trawił Zełenskiego. Szykował się do rozmów z Rosją o Iranie i podziale Arktyki. I głęboko gdzieś miał państwo, które przypominało mu wschodnioeuropejską wersję Somalii. Nie chciał oglądać zdjęć biednych ludzi skrzywdzonych przez Rosjan. Nie chciał słuchać wyświechtanego zwrotu „gimi money, we need more money”. Chciał szybkiego sukcesu. Nawet kosztem Ukrainy. Nawet gdyby Ukraina miała zniknąć.

Po skandalu w Białym Domu i żenującej kłótni na oczach całego świata Trump co chwilę ogłaszał przełom. Witkoff latał do Moskwy i bratał się z wysłannikami Władimira Putina. Przede wszystkim wykształconym w USA i znającym się na ekonomii Kiryłłem Dmitrijewem. Nic jednak z tego nie wynikało. Aż do spotkania na Alasce latem 2025 roku. Z którego też nic nie wynikło. Chociaż jeśli kiedykolwiek było blisko rozejmu, to właśnie wtedy.

Trump znudzony upartym Zełenskim przygotował dla Władimira Putina hojną ofertę. Zaproponował mu podział stref wpływów w Arktyce, wejście w eksploatację rosyjskich pierwiastków ziem rzadkich oraz zdjęcie sankcji z Rosji poprzez przejęcie udziałów w spółce Nord Stream i pośredniczenie w handlu rosyjskim gazem z państwami unijnymi. Pomysł Trumpa był w swojej prostocie genialny: po co rozmawiać z Unią o sankcjach, skoro można je zlikwidować jednym ruchem i jeszcze zarobić na pełnieniu funkcji pośrednika.

Wcześniej, w lipcu 2025 roku, Trump ponownie wstrzymał dostawy broni dla Ukrainy. Aby potwierdzić wiarygodność swojej oferty wobec Rosji. Dotyczyło to wszystkich typów uzbrojenia, w tym pocisków PAC-3 do systemów obrony powietrznej Patriot, amunicji artyleryjskiej 155 mm, pocisków GMLRS do systemów HIMARS, przeciwpancernych pocisków kierowanych Hellfire, rakiet przeciwlotniczych AIM-7 Sparrow i Stinger. Pentagon podał wówczas, że zostaną przygotowane różne warianty dalszej pomocy dla Kijowa, wpisujące się w nadrzędny cel Donalda Trumpa, czyli… jak najszybsze zakończenie wojny.

Szczyt na Alasce zakończył izolację Putina na arenie międzynarodowej, ale w sprawach ukraińskich nie dał Amerykanom nic.

Putin nie miał żadnego powodu, aby iść na kompromisy. Zaledwie na kilka tygodni wcześniej Trump wszedł mu w szkodę, negocjując pokój pomiędzy Armenią a Azerbejdżanem i tym samym odcinając Rosję od Iranu – jej kluczowego partnera na osi satrapii. Amerykanie negocjowali też z Aleksandrem Łukaszenką, który w zamian za hurtowe zwalnianie więźniów politycznych miał mieć otwarte światowe rynki dla produkowanych na Białorusi nawozów i zyskać możliwość przerabiania w swoich rafineriach nie tylko ropy rosyjskiej, ale też i amerykańskiej. Przysługa w postaci rozejmu na Ukrainie bez zdobycia całego Donbasu w rozumieniu Putina byłaby oznaką słabości. Po co miał ustępować, skoro Trump pokazał mu środkowy palec na południowym Kaukazie, a do tego zaczął rozpychać się na Białorusi.

Po Alasce szanse na szybkie zamrożenie wojny na Ukrainie spadły niemal do zera. Rozmowy były prowadzone w Turcji, na Bliskim Wschodzie i w Szwajcarii. Nic z nich jednak konkretnego nie wynikało poza informacjami o zwalnianiu jeńców. Wciąż poruszano się wokół tych samych zagadnień, które pojawiły się na negocjacjach w Ankarze i Stambule wiosną 2022 roku. Putin chciał prawnego potwierdzenia rozbioru Ukrainy i reszty Donbasu, którego do tej pory nie zawojował. Zełenski chciał gwarancji bezpieczeństwa ze strony USA. Nie zgadzał się na prawne potwierdzenie aneksji. I dążył do zapewnienia, że po rozejmie Ukraina uzyska szybką i bezwarunkową ścieżkę do Unii Europejskiej. Po to, by móc coś ogłosić zmęczonemu wojną narodowi. Trump w zasadzie chciał tylko jednego – rozejmu. Nieważne, ile miałaby za niego zapłacić Ukraina. I jak to miałoby się odbić na wschodniej flance NATO. Później było już tylko gorzej. Gdy na początku 2026 roku rozpoczął wojnę przeciwko Iranowi, od Ukrainy nie chciał już niczego. Był to dla niego na tyle mało perspektywiczny temat, że przestał się nim nawet interesować. Zamrożona nie została wojna, tylko rozmowy o jej zakończeniu.

Polityka ciepłych słów w kranie

W bagnie negocjacji o przyszłości Ukrainy polski rząd i nowy prezydent odnajdywali się średnio. Donald Tusk po przejęciu władzy w zasadzie wszedł w buty Zjednoczonej Prawicy. Utrzymał embargo na produkty rolne z Ukrainy. Był niechętny liberalizacji rynku europejskiego na ukraińskie usługi. Nie planował dużych dostaw sprzętu wojskowego i poważnych transferów pieniężnych. To, co było nowe, to język. Szef polskiego rządu na każdym kroku zapewniał o swojej przyjaźni z Zełenskim. Podkreślał konieczność wsparcia dla Kijowa. Najlepiej za pieniądze europejskie i amerykańskie. Współczuł każdej ofierze rosyjskiego nalotu. Podczas jednej z wizyt we Lwowie obiecał nawet odbudowę jednej ze zniszczonych w nalocie kamienic. Później dyplomaci i politycy zastanawiali się, dlaczego akurat kamienicy i dlaczego akurat tej? Były to jednak rozważania daremne. Tusk szybko zapomniał o swojej obietnicy.

Gdy polski premier skupiał się na bolesnych kwestiach historycznych, wysyłał do piekła tych, których uznał za cyników grających kartą przeszłości. Gdy omawiał temat odbudowy Ukrainy, obiecywał duże kontrakty, w które później nikt z polskiego biznesu nie chciał wchodzić (przyznajmy, nie z winy Tuska, tylko ze strachu biznesu przed wojną).

Przekazanie MiG-29 pod koniec 2025 roku ogłaszano jako wielki przełom. Zdecydowano się na to dopiero wtedy, gdy maszynom skończyły się resursy i w Polsce nie mogłyby już latać legalnie bez wywołania medialnej afery. Podczas polskiej prezydencji w Unii Europejskiej rozmowy akcesyjne Ukrainy nie ruszyły nawet o milimetr.

To była polityka ciepłych słów w kranie. Świadome markowanie i ukochiwanie Ukrainy, tak aby w razie zgniłego rozejmu i rozbioru tego państwa nikt z polityków nad Dnieprem nie mógł Polsce zarzucić, że ten rozbiór żyrowała. W tym sensie cynizm polityki miłości wobec Zełenskiego należy uznać za przejaw pewnej dojrzałości polskich elit. Tak jak pewną dojrzałością elit – zarówno prawicy, jak i spod znaku Donalda Tuska – było kontynuowanie podstawowych założeń rządu Mateusza Morawieckiego wobec Kijowa. Sam fakt przejęcia pewnych pomysłów należy już uznać za przełom.

Tusk mówił ciepło o Ukrainie, ale zdawał sobie sprawę, że nie może pozwolić na bezwarunkowe dopuszczenie jej do jednolitego rynku unijnego. W ten sposób zaszkodziłby nie tylko rolnikom i swojemu koalicjantowi z PSL. Zaorałby też cały sektor usług, który zostałby wystawiony na tanią konkurencję ze Wschodu. To rząd Tuska i szef MSZ Radosław Sikorski są autorami tezy o „końcu korytarzy solidarnościowych”, czyli nieograniczonego dostępu do rynku unijnego dla ukraińskiej produkcji rolnej. To, jak negocjowano później nowe zasady funkcjonowania między UE a Ukrainą strefy wolnego handlu, to już inna sprawa. Kluczowe jest założenie wyjściowe, czyli zrozumienie zagrożeń, jakie niesie dla Polski bezkrytyczne wsparcie dla ekspresowej integracji Ukrainy z Unią Europejską.

Tusk i Sikorski zdawali sobie z tego sprawę. I nie widzieli sprzeczności pomiędzy świadomością tych zagrożeń a obiecywaniem Zełenskiemu Niderlandów. Szef MSZ podczas swojej pierwszej wizyty w Kijowie po objęciu urzędu poparł nawet powrót Ukrainy do granic z 1991 roku. Po raz pierwszy zasada „cóż szkodzi obiecać” pracowała na rzecz państwa polskiego.

Sceptycyzm wobec Ukrainy, którą sam Tusk postrzegał jako organizację półmafijną i do szpiku kości skorumpowaną – pozwalał zachować zdrowy dystans do sąsiada. Z jednej strony polski premier dokonywał romantycznych uwzniośleń czynu wojennego ukraińskich sił zbrojnych, a z drugiej strony zlecał MSW analizy na temat zagrożeń przestępczością ze Wschodu, w której główne skrzypce mieli grać zdemobilizowani żołnierze. Z jednej strony zapewniał o ścisłej współpracy wojska i wywiadów obydwu państw, a z drugiej zlecał służbom specjalnym objęcie kontrolą diaspory ukraińskiej, z której Rosjanie rekrutowali dywersantów do podpalania w Polsce budynków. Tusk zapewniał o braterstwie dwóch państw, ale czytał uważnie klauzulowane dokumenty w niebieskich i zielonych teczkach ze służb i wiedział, że zarówno dla Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, jak i wywiadu wojskowego HUR Polska, zaraz po Rosji, była drugim celem działań operacyjnych. Polityka miłości Tuska była graniem prymusa, który, jak Rafał Trzaskowski, chce być dla kolegów Papą odrabiającym za nich prace domowe. W praktyce jednak Papie nie przeszkadzało do końca, że ktoś za niego robił w klasie brudną robotę i trzymał tych bez odrobionych prac za drzwiami. Tym kimś dla Tuska byli Viktor Orbán i Robert Fico.

Prezydent Karol Nawrocki w relacjach z Zełenskim obsługiwał inną emocję. Miał być chłodny i dać dowód, że prawica już nie jest frajerem, który wszystko oddaje za darmo. Jednak i on musiał się jakoś wymyślić w stosunkach z Ukrainą. Bez kontaktu z Zełenskim wartość Nawrockiego na arenie międzynarodowej znacznie malała. Brak własnej wiedzy i wniosków na temat Ukrainy powodował, że ani Amerykanie, ani Brytyjczycy nie mieli powodu, by słuchać Nawrockiego czy rozmawiać z nim o tematach wojennych. Może właśnie dlatego Nawrocki po wyborach zachował się inaczej, niż spodziewali się po nim coraz bardziej antyukraińscy wyborcy prawicy. Po deklaracji, że zaprasza do siebie Zełenskiego, i zapewnieniu, że jako pierwszy nie pojedzie do Kijowa, jego otoczenie zaczęło pracować nad planem nawiązania kontaktu z Ukraińcem. Okazją do tego stało się przekazanie przez rząd MiG-29 Ukrainie na przełomie 2025 i 2026 roku. Nawrocki mógł przyjąć Zełenskiego w Warszawie niczym darczyńca z puszką Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. A Zełenski mógł zalegendować, że się nie ugiął, bo tak naprawdę przyjechał po MiG-i od Tuska. Obie strony miały szansę wyjść z impasu.

Skoro zarówno w polityce Tuska, jak i Nawrockiego wobec Ukrainy więcej było gry niż treści, jaki był właściwie jej cel? Żaden dyplomata ani polityk nie przyzna tego wprost, jednak w warunkach niesterowalnego Trumpa i coraz skuteczniej wychodzącego z izolacji Putina – głównym celem Polski było to, by Ukraina walczyła jak najdłużej. Kluczowe dla władz w Warszawie było jak najdłuższe wiązanie sił rosyjskich na wschodzie i południu Ukrainy. Zupełnie na dziesiątym, jeśli nie na setnym planie były kwestie dotyczące integracji tego państwa z Unią. Nieważne było to, czy Trump lubi Zełenskiego, czy nie. Czy uważa, że prezydent Ukrainy wmieszał się w wybory w USA oraz czy sprzeda Ameryce złoża minerałów lub czy pozwoli je rozkraść lokalnym oligarchom. W gruncie rzeczy nieważna była nawet mityczna odbudowa Ukrainy, bo – bądźmy szczerzy – niewielu polityków wierzyło w jej powodzenie w przyszłości. Ważna była wojna. I jej trwanie. Nie dlatego że Polska i jej elity były podżegaczami wojennymi, jak chciała to widzieć rosyjska propaganda. Chodziło o czas. Dofinansowując „mięsne szturmy” na Donbasie za unijne pieniądze, Polska mogła kupić jeszcze kilka lat spokoju.

To dlatego rząd pod koniec 2025 roku poparł pakiet pomocowy Unii Europejskiej dla Ukrainy wart dziewięćdziesiąt miliardów euro. I to dlatego Pałac Prezydencki – już z Karolem Nawrockim – nigdy nie zakwestionował jednoznacznie tego (w sumie ogromnego) zobowiązania finansowego. Te pieniądze w rachubach władz w Warszawie zapewniały Ukrainie trwanie przez kolejne dwa lata. Umożliwiały sfinansowanie wojny, która dawała Polsce i reszcie wschodniej flanki NATO możliwość przemyślenia tego, jak żyć z Rosją, która za chwilę legalnie dokona rozbioru Ukrainy. Zełenski nie bił się za nas, tylko za siebie. Ale dopóki się bił, korzystaliśmy z tego.

Niestety, Zełenski miał tego świadomość. Ta świadomość powodowała, że nie odczuwał żadnej potrzeby wykonywania gestów pod adresem Polski. Ani pod adresem nieszczerze zakochanego w nim Tuska, ani szczerze zdystansowanego Nawrockiego. Więcej – Zełenski miał poczucie, że w tej sytuacji może być nawet chamski i ustawiać relacje z Polakami tak, jakby to on je reżyserował. Ukraiński prezydent był przekonany, że może pozwolić sobie na pokrzykiwanie na Sikorskiego podczas spotkań jałtańskich w Kijowie albo wysadzenie Tuska z pociągu, którym do Kijowa z polskiego Przemyśla podróżowali europejscy przywódcy. Był też pewien, że może zagrać tanią scenę podczas wywiadu telewizyjnego, w której nie był w stanie sobie przypomnieć nazwiska Karola Nawrockiego.

Ukraińcy w ilościach homeopatycznych odmrażali ekshumacje i upowszechniali swoją narrację wokół ludobójstwa na Wołyniu, bo mieli poczucie, że mogą. Wpisywali do deklaracji o odbudowie zapisy o zasadzie wzajemności – czyli możliwości prowadzenia analogicznych inwestycji w Polsce – bo wychodzili z założenia, że robią Polsce przysługę. Gdy odbierali MiG-i, minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz zapewniał, że nie oddaje maszyn za darmo, a Zełenski odwdzięczy się współpracą w zakresie technologii dronowych. Problem jednak w tym, że tak jak Zełenski nie chciał widzieć Tuska w formacie przywódców europejskich E3 (Macron, Starmer, Merz), tak i niespecjalnie się przejmował tym, co mówił Kosiniak-Kamysz o dronach. Gdy po wybuchu wojny w Iranie Zełenski leciał do Arabii Saudyjskiej i Kataru, aby rozmawiać o pomocy w zestrzeliwaniu Szahedów, zażądał pieniędzy i arabskich myśliwców Mirage 2000. Zażądał, ale też przywiózł ze sobą wojskowych, którzy natychmiast zaczęli współpracę z tymi państwami. Po przekazaniu polskich MiG-ów nie było czegoś takiego.

Zełenski miał poczucie, że wobec Polski – ale też bądźmy uczciwi: i wobec reszty Europy – nic nie musi. Może, ale nie musi. To dlatego w Davos na początku 2026 roku wygłosił przemówienie, w którym nawrzucał Europie, że jest nieprzygotowana i żyje snem o wiecznym pokoju, który dawno jest przeszłością. Mimo że był klientem Europy, nie szczędził jej gorzkich słów. Od niej brał pieniądze, ale nie hamował się w jej besztaniu.

Nie szczędził nawet największych entuzjastów Ukrainy, czyli państw bałtyckich. Gdy w marcu 2026 roku za pomocą dronów FP-1 równał z ziemią rosyjską infrastrukturę energetyczną w rejonie Petersburga, bez wahania korzystał z przestrzeni powietrznej Łotwy i Estonii. Nie zastanawiał się przy tym, czy przypadkiem nie spowoduje strat na terenie tych państw albo czy nie narazi ich na konflikt dyplomatyczny z Rosją, która natychmiast zaczęła budować narrację, że w ataki na rafinerie i porty włączyło się NATO.

Jeszcze gorzej traktował wrogów. Podczas kampanii wyborczej na Węgrzech odciął Viktora Orbána od rosyjskiej ropy, która rurociągiem Przyjaźń trafiała do tego kraju. W piku rosnących cen na paliwa Budapeszt tracił ważny argument w komunikowaniu się z wyborcami – tani surowiec z Rosji, który przerabiały miejscowe rafinerie. Wywiad ukraiński wszedł w kooperację z przedstawicielami mediów węgierskich, aby ustalić nieformalny numer telefonu szefa MSZ Pétera Szijjártó, za pomocą którego ten miał kontaktować się z Siergiejem Ławrowem, aby dogadywać szczegóły transportu gotówki i diamentów do Rosji na pokładach węgierskich samolotów rządowych. Ten rozmach Kijowa imponował.

W piątym roku wojny Zełenski udowodnił, że można rządzić państwem fantomowym, którego jedyną gospodarką była armia i rolnictwo, równocześnie wciąż rozdawać karty i nadawać ton światowej polityce. Ukraiński prezydent nie był już pupilem, z którym każdy chciał sobie zrobić zdjęcie. Raczej kłopotliwym wujkiem na weselu, który opowiadał o tym, jak w pojedynkę w 1945 roku zdobył Berlin, aby chwilę później poprosić o pożyczkę. Wciąż miał jednak wolę mocy – afirmował siłę i zwycięstwo oraz sprawiał wszystkim kłopot w ocenie tego, ile w tej afirmacji siły i zwycięstwa jest prawdy, a ile prestidigitacji i aktorstwa.

Zełenski Anno Domini 2026 był irytujący i roszczeniowy. Na Ukrainie jego poparcie topniało. Kojarzył się z brankami na ulicach, czyli tak zwaną busyfikacją, polegającą na wyłapywaniu po wsiach i miastach podstarzałych mężczyzn, którzy byli w stanie chodzić, a tym samym nadawali się do wojska. Oligarchowie i rywale polityczni czekali, aby podstawić mu nogę, by ostatecznie mógł się wywrócić. On jednak trwał. Nawet gdy afery korupcyjne pogrążyły jego najbliższego współpracownika Andrija Jermaka, nadal nieźle grał swoją rolę. Wrzucił do mediów wersję o odnowie i oczyszczeniu swoich rządów z brudów złodziejstwa, równocześnie stale esemesując z Jermakiem i radząc się go w sprawach państwowych. Sprzedał gazetom wersję o tym, że od momentu usunięcia Jermaka jest jak za dawnych czasów – czysto i przejrzyście. Współpracownicy prezydenta zapewniali, że zapanowała jeffersonowska demokracja, a oni są szczęśliwi, że mogą pracować z prezydentem. Bo głowa państwa jest jak surowy ojciec, który po skarceniu dzieci zbudował z nimi nową relację.

Zełenski jest i był mistrzem przetrwania. Tę sowiecką cechę prezydent rozwinął do rozmiarów politycznego monstrum. Cechę każdego człowieka sowieckiego, która pozwalała przeżyć w warunkach gułagu i terroru, Wołodymyr Zełenski zmienił w technologię polityczną, która pozwoliła trwać również fantomowemu państwu, jakim stała się Ukraina. W gruncie rzeczy to zdolność fenomenalna.

Fot. Grzegorz Olkowski

ZBIGNIEW PARAFIANOWICZ
Dziennikarz Wirtualnej Polski.
Znawca Europy Wschodniej
i polityki międzynarodowej.
Autor kilku książek o Ukrainie.
Opisuje wydarzenia w tym kraju
od 2003 roku. Relacjonował również
konflikty w Iranie i Afganistanie.
Jego poprzednia książka „Polska na wojnie”
o relacjach polsko-ukraińskich na początku
wojny stała się bestsellerem.