Spis treści

1. Przedmowa

2. Rozdział I. Portret Kaczyńskiego

3. Rozdział II. Portret świata, który widzi Kaczyński

4. Rozdział III. Czas pisowskiego triumfu

5. Rozdział IV. Wielkie diagnozy Kaczyńskiego

6. Rozdział V. Kwestia inteligencji. Klucz do Kaczyńskiego

7. Posłowie do wiernego czytelnika

Copyright © Robert Krasowski, Czerwone i Czarne

ISBN 978-83-66219-97-7

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN
Korekta: Danuta Nowak

Czerwone i Czarne Sp. z o.o. sp. k.
ul. Puławska 314 02-819 Warszawa

Warszawa 2024

Wyłączny dystrybutor
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Przedmowa

To nie jest biografia Kaczyńskiego, to próba wyjaśnienia zjawiska. Interesuje nas splot okoliczności, który sprawił, że polityk, który pojawił się w 1989 roku, stał się tym Kaczyńskim, jakiego znamy. Co nadało impet jego karierze? Czym się różnił od innych polityków? Ile w Kaczyńskim jest jego cech własnych, a ile świata, z którego się wywodzi? No i co to za świat, który wykuł jego talenty i jego słabości?

Druga grupa pytań dotyczy sytuacji, w których Kaczyński zdobywał władzę. Co robił wtedy? Co robił z władzą człowiek, który przez trzydzieści lat głosił, że Polska jest na skraju upadku i tylko błyskawiczna interwencja może ją uratować? Co robił, gdy dostawał szanse niesienia ratunku?

Wreszcie sprawa najważniejsza, pytanie o rolę Kaczyńskiego w historii. Bez wątpienia stał się centralną postacią III RP. Przez dwie dekady polityka kręciła się wokół jego osoby. Czy były to lata politycznie udane? Czy Polacy coś mu zawdzięczają, czy też rozpalił ich emocje, nie dając nic w zamian?

Książka próbująca odpowiedzieć na te pytania nie może być klasyczną biografią. Kiedy zaczniemy opowiadać losy Kaczyńskiego rok po roku, utkniemy w szczegółach. Kto chce te szczegóły poznać, znajdzie wiele książek. Poniższa skierowana jest do czytelnika, który dużo o Kaczyńskim wie i którego ciekawią ostateczne wnioski: co o nim myśleć, jak go rozumieć, jakimi słowami podsumować jego dobiegającą końca karierę.

Co do tytułu. Autor nie twierdzi, że znalazł klucz do Kaczyńskiego, ale że klucza szukał, że podjął takie wyzwanie. Co też powinno być wyzwaniem dla recenzentów tej książki. Jeśli ten klucz was nie przekonuje, nie poprzestawajcie na krytyce, ale pokażcie własny, lepszy. Ale klucz prawdziwy, a nie serie impresji. Póki co ambicji zrozumienia Kaczyńskiego w polskiej debacie nie widać. Królują uogólnienia, doraźne i pospieszne, oraz cząstkowe krytyki i cząstkowe pochwały.

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

u85242s337851j66354206becab64f3c088426

Rozdział I
Portret Kaczyńskiego

Niechęć do władzy

Zacznijmy od czterech cech, które zasadniczo różnią Kaczyńskiego od innych polityków. Ujawniały się na różnych etapach kariery, ale warto je wskazać od razu. Rzucają dużo światła na jego osobę i osadzają jej opis na twardym gruncie realiów, co w przypadku tej niejednoznacznej postaci nie zdarza się często. Podkreślmy wagę tych czterech rozpoznań: to nie są poszlaki, to nie są hipotezy, ale obserwacje potwierdzone całym jego życiem. Cztery najważniejsze polityczne fakty, jakie znamy na pewno.

Sprawa pierwsza: Jarosław Kaczyński nigdy nie chciał rządzić, nie miał takiej potrzeby. Nie kusił go żaden z wymiarów władzy – ani nie chciał się napawać jej posiadaniem, ani nie miał ambicji zmiany rzeczywistości własnymi rękami. Stworzył kilka projektów głębokiej zmiany realiów, ale nie on był ich adresatem, lecz jego brat. W rodzinnym podziale pracy Lech był przeznaczony na władcę, on miał zmieniać Polskę, Jarosław miał być szefem jego politycznego zaplecza oraz głównym doradcą.

Podział ról zrodził się jeszcze w opozycji, kiedy Lech był znacząco ważniejszy. Obaj działali w KOR-ze, Jarosław w Warszawie, zaledwie na obrzeżu ruchu, natomiast Lech w Trójmieście w samym centrum wydarzeń, ciągle u boku głównych postaci epoki – Bogdana Borusewicza, Jacka Kuronia, Andrzeja Gwiazdy, Lecha Wałęsy. Nie był politykiem pierwszej ligi, ale był postacią istotną, znał wszystkich, wszyscy znali jego. Zaprzyjaźniony z Kuroniem, z Adamem Michnikiem, znał świetnie Bronisława Geremka i Tadeusza Mazowieckiego, był w gronie najbliższych współpracowników Wałęsy, zwłaszcza w drugiej połowie lat 80. Gdy przyjdzie do kluczowych wydarzeń, Lecha odnajdziemy w roli zaufanego człowieka Wałęsy: jego wysłał na wszystkie spotkania w Magdalence, jemu powierzył misję stworzenia rządu Mazowieckiego, jemu oddał nadzór nad bieżącą aktywnością „Solidarności”, jemu po wygraniu prezydentury chciał oddać przywództwo nad związkiem.

W tym czasie Jarosław był politycznie nieważny, jak sam powiedział: „moja pozycja polityczna była właściwie żadna”. Dopiero dzięki bratu poznał główne figury opozycji. Bratu też zawdzięczał, że u progu III RP mógł poprowadzić najważniejsze rozdanie epoki: stworzyć koalicję rządową oraz wybrać osobę premiera.

Kilka miesięcy później bracia ruszyli do walki o budowę własnych zasobów, Jarosław stworzył partię, Lech zabrał się do przejęcia władzy nad „Solidarnością”. Misja Lecha była o niebo ważniejsza, gdyby przejął związek, bracia byliby potęgą, jednak Lech przegrał. A wtedy między braćmi ustalił się podział pracy, który obowiązywać będzie do końca. Cieszący się powszechnym szacunkiem Lech był twarzą oraz kapitałem projektu „bracia Kaczyńscy”, natomiast Jarosław organizował zaplecze oraz kreślił strategie. Innymi słowy Jarosław kierował partią, której celem było wprowadzenie Lecha na kluczowe stanowiska w państwie. Prób podjął wiele, wszystkie bez skutku, Porozumienie Centrum okazało się za słabe, aby zostać wehikułem kariery Lecha. Stanowisko w końcu dostał, został szefem NIK-u, ale nie dzięki PC, tylko ze względu na własną pozycję.

Mijały lata, partia nadal nie potrafiła mu pomóc, to raczej on wyświadczał przysługi. Gdy słabiutkie PC, walczące o kilka procent, musiało wystawić kandydata na prezydenta, prosiło Lecha. Ten zgadzał się, choć jak mówił Jarosław, Porozumienia nie lubił; w jego opinii byli to mali, toporni ludzie. Po zakończeniu kadencji w NIK-u Lech politykę porzucił, wziął się za karierę akademicką. Czasem bracia snuli polityczne plany, ale ambicje były coraz bardziej skromne, raz jeszcze prezesura NIK-u dla Lecha, z której bracia chcieli stworzyć ośrodek walki z układem. Jednak cel ciągle się oddalał, Jarosław ponosił kolejne porażki, w partii doszło do buntu, stracił pozycję szefa, był już tylko szeregowym posłem.

I wtedy Lech znowu pociągnął brata do góry. Premier Jerzy Buzek mianował go ministrem sprawiedliwości, co ten wykorzystał z olbrzymią zręcznością. W kilka miesięcy Lech odniósł niebywały sukces, był pierwszym prawicowym politykiem, który w sondażach popularności poszybował na szczyt. W tamtych miesiącach Jarosław pracował u boku brata, był jego nieformalnym sekretarzem, podrzucał mu pomysły, autoryzował wywiady, szukał współpracowników. Chwilę potem bracia skapitalizowali poparcie, założyli partię, której Lech został szefem. Ale tylko formalnie, nadal obowiązywał dawny podział pracy, Lech był kandydatem na najwyższe urzędy, Jarosław szefem partii pracującej na jego sukces. Niedługo potem bracia opracowali strategiczny plan: Lech wystartuje w wyborach na prezydenta Warszawy, a jeśli wygra, na prezydenta państwa.

Udało się. Ubocznym skutkiem sukcesu, nieplanowanym i przez Jarosława niechcianym, był fakt, że „partia pracy na sukces Lecha” urosła do rozmiaru największej w Polsce siły. Rodząc nowy problem – w puli władzy pojawiło się więcej stanowisk niż braci gotowych rządzić. Bo rządzić chciał jedynie Lech. To nie był kaprys, bliźniactwo zbudowało niespotykane profile polityczne. Stabilne istnienie czegoś, co w polityce nie istnieje – pełnej lojalności i niezmąconej współpracy – pozwoliło braciom podzielić się pracą. Jeden robił rzeczy od A do P, drugi od R do Z. Jarosław budował partię, szlifując swoje talenty organizacyjne, taktyczne, manipulacyjne. Z kolei Lech życia partyjnego nie znosił, nie lubił żadnej partii, w szczególności nie lubił PC oraz PiS-u. Nie obchodziły go również taktyka polityczna, kulisy walki wyborczej, sejmowe intrygi i awantury. Jarosław brał na siebie polityczny brud, Lech godne sprawowanie urzędów. Stabilny podział pracy sprawił, że bracia krzepli w niecodziennych warunkach, rozwijali w sobie jedne zdolności, innych rozwijać nie próbowali. Jarosław pokochał codzienną szarpaninę, partyjną młóckę, natomiast wobec wielkich stanowisk czuł opór, a nawet wstręt. Stanowczo nie chciał rządzić, Lech kiedyś powiedział: „Znam jednego zadziwiająco mało ambitnego polityka – Jarka, mojego brata”. Lech miał o to pretensje, coraz większe, z czasem zaczął je wypowiadać publicznie. Mówił, że brat nie chce władzy, że to nienormalne, że w polityce nie można siedzieć wyłącznie za kulisami. W odpowiedzi Jarosław mnożył przeszkody: nie zna języków, nie chce jeździć na międzynarodowe szczyty, ma kiepską kondycję fizyczną. Po latach również Jarosław ujawnił tamte spory z bratem: „Po wygranych wyborach parlamentarnych w 2005 r. wręcz żądał ode mnie, w bardzo ostrych słowach, abym został premierem… Wtedy doszło między nami do największej kłótni w całym naszym życiu. I najdłuższego milczenia. Leszek się na mnie potwornie obraził… Później Leszek cały czas na mnie naciskał, żebym stanął na czele rządu”. Wygrał, ale tylko dlatego że wymagała tego partyjna logika. Jarosław wystraszył się, że popularny premier Kazimierz Marcinkiewicz zawalczy o przywództwo nad partią. Zdymisjonował go i sam został premierem, nie dla władzy nad państwem, ale dla władzy nad partią.

Kilkanaście miesięcy na czele rządu było ciekawym testem. Bieżące rządzenie Jarosława zaciekawiło, jednak nie odmieniło, partia nadal była dla niego najważniejsza. Za trzy lata Lech miał walczyć o reelekcję, więc Jarosław skupił się na wzmacnianiu PiS-u. Tuż po wyborach w 2005 roku skarżył się, że PiS osiągnął sufit, jest partią wielkomiejską, bez szans ekspansji na wieś i małe miasta. Koalicja z populistami z Samoobrony i LPR-u, co z czasem dostrzegł, stała się okazją do zamiany wielkomiejskiej wydmuszki w stabilną partię ludową. Rządzenie państwem, w perspektywie Jarosława, było epizodem w budowie wielkiego PiS-u.

Przez piętnaście lat Kaczyński opowiadał o tym, jaka rewolucja czeka Polskę, gdy jego obóz zdobędzie władzę. Ale od robienia rewolucji miał być Lech, Jarosław jedynie kumulował siły. Budowanie silnej partii, zdolnej do rewolucji, było dla niego celem ważniejszym niż sama rewolucja. Podobnie jak Lech dużo mówił o państwie, ale w przeciwieństwie do Lecha potrafił działać wyłącznie dla dobra partii. Nawet kiedy był premierem, partię miał za kompas: budował jej docelowy profil, przesuwał na prawo jej elektorat, wyrzucał centrowe postaci, w ich miejsce zasysał środowiska twarde, gniewne, bardziej lojalne. Z fotelem premiera rozstał się łatwo, po wyborczej porażce z wyraźną radością wrócił na Nowogrodzką, co potwierdzają wszyscy jego współpracownicy. Jego świat wrócił do normy, brat rządził w Pałacu, on bił się o to, aby ten stan przedłużyć.

Rodzinny podział pracy trwał do 2010 roku, dopokąd prezydentem był Lech, brat od rządzenia. Wraz z jego śmiercią system się załamał. Jarosław nadal szefował partii, ale nie pragnął już władzy, bo nie było jej adresata. Do kolejnych wyborów szedł nie po to, aby wygrać państwo, ale aby nie przegrać partii. Raz stanął osobiście, bo musiał, potem jako kandydatów PiS-u wystawiał postaci słabe, które nie miały szansy na zwycięstwo, albo – w razie zwycięstwa – nie miały szansy na sprawne rządzenie.

Władza przyszła nagle, zupełnym przypadkiem; Tusk porzucił Platformę, obóz liberalny stracił przywództwo, chwilę potem się rozpadł, więc w 2015 roku całe państwo powtórnie wpadło w ręce PiS-u. Jarosław raz jeszcze zlekceważył władzę, nie wziął fotela premiera, dwa razy pojawił się w rządzie jako wicepremier, ale bez ambicji państwowych, wyłącznie w celach taktycznych. Na osiem lat władzę oddał w ręce ludzi, których nie cenił, uważał za lojalnych, lecz głupich. A nielicznych zdolnych celowo osłabiał, aby nie urośli za bardzo. Mnożył w rządzie frakcje, popychał przeciw sobie, pilnował równowagi. Nazywano go „naczelnikiem państwa”, co było zasadniczą pomyłką. Był wyłącznie „naczelnikiem partii”, miał horyzont partyjnego lidera, dbał tylko o to, aby mu nie wyrósł konkurent. Aby ambitny premier, minister czy prezydent nie odebrał mu partii.

Diagnoza Lecha: „brata nie interesuje władza, jego interesuje partia”, nadal była prawdziwa. Jedną z konsekwencji było to, że nadal nie interesowało go państwo. Nie żył teraźniejszością panowania, teraźniejszość była dla niego nieważna. Żył w innym czasie, w innym wymiarze, wiecznie skupiał się na tym, co będzie po zakończeniu kadencji, po przejściu do opozycji. Dlatego karmił partię, aby się najadła za wszystkie czasy, aby zapamiętała sytość okresu zwycięstwa. Sam natomiast zachowywał się jak emigrant, który wiecznie nie dojada, bo wszystko odkłada na powrót. Potrzebom państwa nie poświęcał uwagi, bo u władzy był przejazdem. Władza nie była celem w jego politycznej karierze, ale epizodem, zbieraniem opału na srogą zimę, zaś przetrwanie zimy celem prawdziwym. Stał się najważniejszą figurą w historii III RP, ale jego horyzont ciągle wyznaczało dozgonne panowanie nad PiS-em.

Postawa była niezwykła, nic dziwnego, że współcześni się pogubili. Sympatycy PiS-u potrafili dostrzec, że państwem rządzą kukiełki, ale nadal wierzyli w ambitnego lalkarza, zgadując jego plany na podstawie publicznie głoszonych poglądów. Ale stawiali problem na głowie, polityczna maszyneria kręciła się dokładnie w odwrotną stronę, Kaczyński owszem poglądy miał, ale po pracy, gdy odpoczywał nad książką, natomiast rano, idąc do pracy, miał wyłącznie partyjne zmartwienia. Co było widać gołym okiem – mit wielkich zmian, jakich chciał dokonać, stał w sprzeczności z systemem władzy, jaki zbudował. Wielkich planów nie osiąga się małymi ludźmi. Taką ekipą nie buduje się Wielkiej Polski, a jedynie Wielki PiS.

Pogubili się też przeciwnicy. Patrząc na brutalną koncentrację władzy, wyciągnęli wniosek, że Jarosław chce dyktatury, władzy na zawsze. Gdyby przełamał się, gdyby został premierem, podejrzenie byłoby zasadne, chce wiecznej władzy dla siebie. Gdyby żył Lech, można by było założyć, że chce wiecznej władzy dla Lecha. Ale żaden z warunków nie był spełniony. Po co miał zatem obalać demokrację? Aby przedłużyć władzę prezydentowi, którym gardził, którego nie odwiedzał w Pałacu Prezydenckim, bo uważał, że nie zasługuje na Pałac? A może po to, aby zapewnić władzę któremuś z premierów? Przecież nimi też gardził, świadomie ich zrobił kukiełkami. Pomysł, że na skraju emerytury zrobi zamach stanu, aby jego owoce oddać kukiełkom, był ostatnim, jaki mógł mu przyjść do głowy.

Jarosław to dziwny polityk, nie chciał ani władzy posiadać, ani z władzy korzystać. Domyślnym ustawieniem jego aktywności była praca na brata, a gdy brata zabrakło, spełniał się w roli psa ogrodnika. Odganiał innych od czegoś, czego sam nie lubił.

Miłość do partii

A co lubił? Jarosław nigdy nie marzył o władzy, zawsze marzył o partii. Pierwsze pomysły na partię, jak opowiadają bracia, pojawiły się w 1980 roku, przy czym była to potrzeba wyłącznie Jarosława, Lech chętnie działał w ramach drużyny. Gdy Lech go wprowadził do opozycyjnej elity, Jarosław od razu pożeglował ku samodzielności. Jego potrzeba niezależności była ostentacyjna, rzucała się w oczy każdemu. Michnik w 1988 roku powiedział Lechowi: „Wy zawsze tworzycie dwuosobową partię. Dlaczego nie chcecie przystąpić do nas?”. Do nas, czyli do Geremka. Podobne propozycje zgłaszali wszyscy. Zostawszy premierem, Mazowiecki spytał Jarosława, czy zamierza być lojalny wobec Wałęsy, czy wobec niego. Była to oczywista oferta, ale Kaczyński jej nie podjął. Również Wałęsa kilkukrotnie złożył mu propozycję bycia pierwszym na jego dworze, z wszelkimi profitami, z premierostwem włącznie. Kaczyński milczał i wybierał partię.

Potrzeba niezależności miała kluczowe znaczenie dla zrozumienia jego roli w wojnie na górze. Chciał być na swoim, nie chciał dołączyć ani do Geremka, ani do Mazowieckiego, ani do Wałęsy. A ponieważ te trzy imperia zdominowały politykę, postanowił je znacząco osłabić. Jak? Rzucając wszystkich do wojny przeciw sobie, konfliktując ze sobą króla, królową i wieżę, aby się pozabijali własnymi rękami. Co ciekawe, nie stał asekurancko z boku, dzielnie wskoczył w sam środek wojny, bijąc bez umiaru w każdego. Spektakl był niezwykły, Kaczyński poszedł na wojnę z całym ówczesnym establishmentem, a nie był to zwykły establishment, jak ten z 2005 roku czy z 2015 roku. Po odzyskaniu niepodległości miał on status mityczny, w jego figurach widziano narodowych zbawców, postaci święte.

Był wybitny w tworzeniu warunków do budowy partii. Nie był klasycznym liderem partyjnym, który mozolnie ciuła poparcie. Pracował na innym poziomie, pod swoje potrzeby zmieniał całą scenę polityczną. Działał jak klęski żywiołowe, huragany lub trzęsienia ziemi. Kiedy Jarosław rano się budził, cały świat się budził razem z nim. Siał spustoszenie, wdzierał się na pole rywali, kompromitował liderów, niszczył im formacje. Przeraził współczesnych skalą politycznego talentu. Przyszedł znikąd, zbudował się w miesiąc, a potem zaczął dyktować warunki. W zuchwałym, agresywnym stylu, wszczynając wojnę za wojną, nie uznając żadnych świętości, skutecznie niszcząc każdego. Kiedy poznaje się po latach kulisy kolejnych wydarzeń, podziw dla Kaczyńskiego jeszcze bardziej rośnie. Nie miał żadnych kart, jednak zdołał przejąć inicjatywę. Zadał śmiertelny cios w rosnące imperium Geremka; potem zdeptał Mazowieckiego, nie pozwolił mu urosnąć na premierostwie; na koniec boleśnie zranił Wałęsę.

Świetnie wykorzystywał okazje. Partię powołał, gdy Wałęsa ruszył po prezydenturę, a Mazowiecki i Geremek postanowili go zablokować. Kaczyński od razu zrozumiał, że popełniają życiowy błąd, gołymi rękami próbują zatrzymać pędzącą lokomotywę. Stanął po stronie oczywistego zwycięzcy, a potem udawał przed światem, że jest prawą ręką Wałęsy, co prawdą nie było. Po latach wyznał, że ich związki były luźne, co kilka tygodni rozmawiali przez telefon, nic więcej w ich relacjach wówczas nie było. Udawał prawą rękę Wałęsy, aby przejąć jego elektorat. Plan opierał się na dwóch krokach, Wałęsa wygrywa wybory prezydenckie i natychmiast rozpisuje wybory parlamentarne, w których wałęsowski elektorat raz jeszcze głosuje, teraz na PC. Porozumienie stałoby się partią równie potężną, jak sam Wałęsa. Jedyną wadą planu było to, że Wałęsa go przejrzał, więc drugiego kroku nie zrobił, nie rozpisał wyborów. Doszło do wielkiej kłótni, Kaczyński wręcz krzyczał na Wałęsę, ale niczego nie wskórał. Wałęsa powtórzył mu to, co zawsze: „Będę wspierał ciebie, ale nie twoją partię”.

Wybory odbyły się niemal rok później. Kaczyński nadal udawał, że jest prawą ręką Wałęsy, ale nic to nie dało, za dużo czasu upłynęło. Wynik PC był ewidentną porażką, niecałe 10 procent. Więc znowu zaatakował, po raz kolejny przebudował scenę polityczną pod swoje potrzeby. Dokonał niemożliwego, poszedł na otwarty konflikt z Wałęsą i wygrał, przeforsował premiera Jana Olszewskiego. Sukces trwał jednak kilka tygodni, Wałęsa odzyskał inicjatywę, rząd stracił większość, premier stanął na krawędzi upadku. Jarosław przemyślał sytuację i wyszedł z szokującym pomysłem: postanowił się przeprosić z Geremkiem i Mazowieckim, zaoferował im kluczowe ministerstwa w rządzie. Olszewski był wstrząśnięty, gdy Kaczyński wyłożył mu szczegóły planu: odwołujemy przełom, odwołujemy dekomunizację, budujemy z Geremkiem i Mazowieckim układ na całą kadencję, wrogiem jest teraz Wałęsa.

To był ostatni manewr Kaczyńskiego w czasie wojny na górze i pierwszy nieudany. Koalicja przeciw Wałęsie nie powstała, bo wszyscy mieli dość Kaczyńskiego. Od 1992 roku zaczął się polityczny bojkot Kaczyńskiego, ale nie z powodu antykomunizmu, po prostu uznano go za awanturnika. Politycy przestali mu ufać, zaczęli go unikać. Jeszcze niedawno jego zuchwałość budziła respekt, Jan Krzysztof Bielecki mówił „musimy mieć w rządzie Kaczorków, bo wszystko rozpieprzą”. Parę miesięcy później zwyciężył strach. Premier Hanna Suchocka oznajmiła, że nie można wpuszczać Kaczyńskiego do namiotu, bo nasika do środka. Kaczyński skarżył się potem, że skrzyknęły się przeciw niemu siły układu, ale z równą niechęcią reagowała na niego twarda prawica: „Solidarność”, ZChN czy Radio Maryja.

Uderzającą cechą tamtych działań Kaczyńskiego był rozziew między rozmachem, z jakim wyrąbywał miejsce dla własnej partii, a nieumiejętnością jej budowy. W pozytywnej pracy sobie nie radził, liderem był ewidentnie słabym, ekipa, z którą założył PC, szybko od niego uciekła, nowych ludzi ściągnąć nie potrafił, nie chciał przejść na jego stronę żaden rozpoznawalny polityk, nie chciała żadna znana osobistość. Poległ na wszystkim, co dla partii ważne, na budowie lokalnych struktur, na zbieraniu pieniędzy (a skrupułów nie miał), na pozyskiwaniu strategicznych środowisk. Nie zjednał sobie ani elit, ani Kościoła, ani związków zawodowych, ani mediów. Nie przebił się do żadnej grupy społecznej. Gdy wyczerpał się impet 1990 roku, jego partia szła wyłącznie w dół. Jako lider formacji stanowczo przegrał z innymi: z Chrzanowskim, z Moczulskim, z Mazowieckim. Nie wspominając o Kwaśniewskim czy Pawlaku.

Nie poddał się, im bardziej tonął, tym silniej walczył. Nie dopuszczał myśli, żeby zapukać do cudzych drzwi, żeby pracować pod innym liderem. Ale w jego determinacji było coś jeszcze. Powiedzieć, że partyjną robotę szczerze polubił, to nic nie powiedzieć, on się zakochał w byciu liderem. W jego planach partia miała być wielka, ale równie mocno ją kochał, gdy okazała się mała. Od 1993 roku była to jedna skromna, wynajęta willa, jedna sekretarka oraz grupka wolontariuszy. Siedzieli w willi całymi dniami, snuli plany, dzielili skórę na niedźwiedziu, organizowali konferencje prasowe, na które nikt nie przychodził. PC prosperowało jak osiedlowa restauracja, kilku stałych klientów, wieczny brak pieniędzy na czynsz i prąd, ale gdyby powiedzieć właścicielowi, że lepiej zamknąć biznes, ten by się oburzył. Dla niego nie był to biznes, ale życie. W końcu nadszedł cios, nawet w tym malutkim światku doszło do buntu, Jarosław stracił przywództwo, przez kilka lat wegetował w Sejmie jako niezależny poseł.

To wydarzenie uformowało jego tożsamość, zrozumiał, czego naprawdę chce. Kiedy brat dał mu w prezencie drugą partię, skupił się na tym, aby jej nigdy nie stracić. W polityce jest to marzenie niezwykłe, dla polityków partie są narzędziem, trampoliną do władzy albo wzmocnieniem władzy, gdy rządzą. Wszyscy jednak wiedzą, że kiedyś partia ich porzuci. Kaczyński był wyjątkowy, odmówił udziału w łańcuchu nieustannych rozstań, zakochał się w roli partyjnego lidera jako w pomyśle na całe życie. Zakochał się w dożywotnim przywództwie, w posiadaniu partii prywatnej. Wszędzie jest tak, że to partia posiada lidera, on stworzył partię, w której lider jest właścicielem.

Ludwik Dorn opowiadał, że ledwo powstał PiS, Kaczyński wiecznie wertował statut partii w poszukiwaniu miejsc dla siebie niebezpiecznych. Sprawdzał, kiedy partia może odwołać szefa, jakie ciało to robi, w jakim trybie. I dyskretnie się zabezpieczał, zmieniał zapisy, zmieniał ludzi. Zazwyczaj zachowania polityka objaśnia długi szereg okoliczności, u Kaczyńskiego liczyła się jedna, chciał pozostać dożywotnim prezesem. Ten cel wyjaśniał, dlaczego rządząc, robił to, co robił. Wszystkie wydarzenia w epoce rządów Kaczyńskiego w tle miały konsolidację partii oraz obronę własnej pozycji. Podobnie wszystkie decyzje, gdy PiS był w opozycji, skupione były wokół nietykalności osoby prezesa.

Przez chude lata 90. dojrzał, nauczył się rzemiosła. W drugiej odsłonie przywództwa pokazał nową twarz, był wielkim liderem, był wirtuozem partyjnych rozgrywek. Klasą samą w sobie. Dominował, rozgrywał, manipulował, szachował. Budował frakcje, rzucał przeciw sobie. Nie był tępym despotą, który kijem wymusza posłuszeństwo. Kreował partyjne realia w taki sposób, że wszyscy biegli po torach, jakie im wykreślił. Dość powiedzieć, że jak pamięć sięga, tak zręcznego lidera w Polsce nie było.

Wiecznie wypatrywał lojalnego wyborcy. Zaczęło się przypadkiem w 2006 roku, kiedy zmuszony został do koalicji z Andrzejem Lepperem i Romanem Giertychem. Utwardził wtedy kurs, sięgnął po język Radia Maryja, którego wcześniej nie znosił. To była zimna gra, ale nagle z tamtej strony usłyszał gromkie wiwaty. Tak głośne i szczere, jakie potrafi wznieść tylko twardy elektorat. Daleko na prawicy, gdzie nigdy wcześniej nie sięgał, pojawiła się szansa na lojalnego wyborcę. To było nowe doświadczenie, Kaczyński nigdy wcześniej nie miał twardego elektoratu, zawsze mościł się w centrum, a poparcie centrum jest chybotliwe, płynne i warunkowe. Gdy Kaczyński wziął władzę, nic się nie zmieniło, z centrum płynęły głównie pretensje, głównie o radykalizm. Z prawego narożnika odwrotnie, słychać było wyłącznie oklaski, głośne i namiętne, nigdy w życiu takich nie słyszał. Kaczyński wiedział, że jego rząd nie dotrwa do końca kadencji, a wtedy partia zacznie szukać sobie centrowego lidera. Postanowił więc partię ubiec, uniemożliwić opcję centrowego następcy. Przesuwał partię w prawo, szybko, gorączkowo, tempem zaskakując wszystkich. To nie był marsz, to nie był bieg, to był galop. Nie było w nim ideowej spójności, to nie była korekta kursu, lecz nagła wolta. Jej celem nie było zwiększenie poparcia społeczeństwa dla partii, ale zwiększenie poparcia partii dla prezesa. Nie potrzebował wielkiej partii, która wygra następne wybory. Potrzebował partii, która potrzebuje jego. Zdobył wizerunek czołowego radykała epoki, więc postanowił zradykalizować partię, przyciąć jej kontury tak, aby być jedynym szefem, który do nich pasuje. Wyrzucił wszystkie centrowe postaci i zaczął masakrować społeczną wyobraźnię archaiczną prawicowością.

Ekscentryczność Kaczyńskiego, czyli prymat partii nad władzą, sprawiła, że współcześni go nie rozumieli. Ich wyobraźnią rządził aksjomat: „Politycy biją się o władzę”. Owszem, typowi politycy, ale Kaczyński nie był typowym politykiem. Kaczyński wdarł się do polskiej polityki nie po to, aby być sprawczym, ale niezależnym. Nie chciał być królem, nie chciał kanclerzem, nie chciał hetmanem. Trzymając się polskiej tytulatury – chciał być magnatem. Mieć osobiste aktywa, które pozwalają być silnym i niezależnym. A potem osadzać brata na kolejnych urzędach, po tron włącznie. W jego wypadku duma zawsze kroczyła przed ambicją. Partia była dla niego królestwem własnej woli. Wolał być mniejszy na swoim i do końca dni swoich, niż wielki na cudzym i tylko do czasu. Chciał sprywatyzować fragment polityki, uczynić go swoją własnością. I osiągnął to.

Jeśli Kaczyński dokonał zamachu na demokrację, to nie na demokrację w państwie, ale w partii. Państwo jego działania odczuło boleśnie, ale był to uboczny skutek partyjnych strategii. Cała logika życia politycznego w Polsce zaczęła pracować na rzecz utrzymania Kaczyńskiego w fotelu prezesa PiS-u. Przy czym dla prezesa nie było najważniejsze, czy jego partia rządzi, czy jest w opozycji. A gdy rządziła, nie było ważne, czy działa w zgodzie z poglądami prezesa, czy wbrew nim. Skoro poglądy prezesa święte nie były, nie było też ważne, czy partia broni interesów państwa, czy je poświęca. Kaczyński, podobnie jak Tusk, nie tyle pokierował polską polityką, co ją nakierował na siebie. Wszystko – ludzie, instytucje, decyzje – służyło wyłącznie jemu. Na osobistej mapie prezesa liczyły się wyłącznie pisowskie frakcje oraz rachunek ich lojalności. Wszystkie decyzje – choćby najsłynniejsza, w sprawie europejskich środków na odbudowę po pandemii – rozstrzygał Kaczyński, kierując się bezpieczeństwem swojej pozycji. Jeśli przeciw decyzji burzyła się jedna frakcja, łamał jej opór, jeśli dwie, profilaktycznie ulegał. Dlatego jednego dnia kazał premierowi walczyć z Brukselą, drugiego akceptował upokarzającą umowę, trzeciego wyrzucał umowę do kosza. Władcy dla tronu potrafią zrobić rzeczy bardziej niezwykłe, niemniej za fotel partyjny była to cena niezwykła.

Publiczność z uporem przypisywała Kaczyńskiemu święte misje oraz wielkie cele, dobre albo nikczemne. Niczego takiego nie było, święta była wyłącznie partia. Weźmy najsławniejszą świętą misję, czyli projekt budowy „Czwartej RP”, który nie wszedł w życie, bo w 2005 roku PO wycofała się z koalicji. Niedługo potem pojawiła się okazja, aby zorganizować przyspieszone wybory. Sondaże były fantastyczne, PiS samodzielnie zdobywał większość, mógł wygrać i budować IV RP. Większość partii była za, jednak Kaczyński odmówił rozpisania nowych wyborów. Powodem był lęk o własną pozycję. Twarzą wyborów, a więc twarzą zwycięstwa byłby ówczesny premier Marcinkiewicz.

Nawet karta smoleńska, wydobyta po śmierci brata, była tylko narzędziem. Po katastrofie partia zaczęła się buntować, bez centrowej twarzy Lecha, z Jarosławem na sztandarach, PiS nie miał szansy na powrót do władzy. Potwierdzał to każdy rok, Kaczyński przegrywał jedne wybory za drugimi. Pojawiły się krytyki, pretensje, doszło do rozłamów. Kaczyński bunty spacyfikował w sposób niezwykły: zaszantażował partię, pchnął ku szaleństwu, oskarżył Tuska o zamach.

Powszechnie sądzono, że to emocjonalna reakcja na śmierć brata. Ale wystarczy porównać dwa kalendarze. Pierwszy, na którym zaznaczymy bunty i niepokoje w partii, frustracje po przegranych wyborach oraz emocje przed kongresami. Drugi, na którym naniesiemy miesiące aktywności Macierewicza. Przez wszystkie lata oba kalendarze się pokrywały, zdumiewająco dokładnie, co do tygodnia. Gdy pojawiało się ryzyko zamachu w partii, Macierewicz grzmiał o zamachu w Smoleńsku, ledwo zagrożenie mijało, Macierewicz był uciszany. Kaczyński sprawę zamachu rozgrywał z premedytacją, im większy miał problem w partii, tym bardziej podpalał emocje, aby język partyjnego buntu (posad nie ma i nie będzie) przegrał z językiem sprawy (zdrajcy zabili nam prezydenta). Partia na tym traciła, umiarkowani odeszli, radykałowie stali się nieobieralni. Ale Kaczyński osiągnął to, czego pragnął – przetrwał. Dokonał niemożliwego. W demokracjach nie ma partii, której lider przez osiem lat przegrywa i nie traci fotela. Kaczyński zdołał. I właśnie te osiem lat było największym wyczynem w jego politycznej karierze. A to, co potem nastąpiło, było już cudem, niezależnym od niego. Tusk władzę porzucił, obóz władzy popadł w rozsypkę, PiS wygrał wybory. Przywróciło to mit wielkiego prezesa, więc chwilę potem karta smoleńska została schowana, miesięcznice rozwiązane, wrak samolotu zapomniany.

Nie ma rzeczy, której Kaczyński by nie zrobił dla ratowania fotela prezesa. Przy czym nie chodzi o tropienie cynizmu, w polityce jest zbyt powszechny, aby skupiać na nim uwagę. Osobliwością Kaczyńskiego był cel, któremu cynizm służył. Politycy gotowi są oddać wiele, czasem wszystko, aby zdobyć i utrzymać władzę nad państwem. On poświęcał wszystko, aby utrzymać partię. Dla kraju, dla państwa, dla społeczeństwa, różnica była niewielka, jednak dla politycznej analizy jest fundamentalna. Inaczej przebiegają polityczne orbity, gdzie indziej ułożone są centra grawitacji.

Wojna jako metoda

Trzecią cechą Kaczyńskiego była metoda działania. Skłonność do rozwiązań siłowych, zarówno w słowach, jak i w czynach. Zawsze uderzał mocniej niż przeciwnik, szybciej i bardziej zaciekle, zawsze przekraczał dopuszczalną w danej epoce normę agresji. Lubił się bić, lubił przeciwnika skopać, lubił go poniżyć. Co nie znaczy, że jego zachowania sprowadzić można do psychologicznej potrzeby. Była to przede wszystkim metoda, w polityce znana od zawsze i ceniona od zawsze. Czyli permanentna wojna. Są politycy, którzy uwodzą spokojem, udawaną miękkością i serdecznością, ale są też tacy, którzy mandat zdobywają wojnami. Agresja, choć jest metodą trudniejszą, przynosi większe korzyści.

Politycznie zaistniał właśnie dzięki agresji. Moment jego narodzin był niezwykły, uderzając brutalnie w Geremka i w Mazowieckiego, stworzył siebie z niczego. Geremek i Mazowiecki nie byli ofermami, potrafili grać, intrygować, wycinać rywali, nie mdleli, gdy ciosy na nich spadały. Ale z Kaczyńskim nie mieli szans, zasypał ich ciosami. Nie każdy był przemyślany, nie każdy trafiał, bo też trafić nie musiał. Ważne były ilość, twardość, zuchwałość. Zdołał przeciwników oślepić, wybić z rytmu, zmusić do walki na własnych warunkach. Kiedy Kaczyński zaczął swoją zuchwałą kanonadę, stracili orientację, nie znali wcześniej takiego rywala, nie rozumieli jego metody, nie rozumieli celu. Nie wiedzieli, co się dzieje, czy kopie ich Kaczyński, czy nogami Kaczyńskiego kopie ich sam Wałęsa, nie wiedzieli, czy mu odpowiedzieć – stał w hierarchii o kilka szczebli niżej – i co odpowiedzieć. Gdy podjęli rękawicę, pole bitwy było już wyznaczone przez Kaczyńskiego. Nie minął rok od przejęcia władzy, a Mazowiecki i Geremek oskarżeni zostali o zaprzepaszczenie wyborczego zwycięstwa. Trochę się tłumaczyli, trochę szydzili, trochę się odwijali, ale Kaczyński odwijał się mocniej.

Zasypał ich oskarżeniami, przez kilkanaście miesięcy opowiadał mediom, że Geremek w 1989 roku porozumiał się z komunistami, że podzielił się z nimi rządowymi posadami, że chciał z nimi budować wspólną partię. Przemawiał tonem śledczego, który zebrał komplet dowodów i może pokazać zdjęcia, nagrania, stenogramy. Relacjonował najdrobniejsze szczegóły, ustalenia między Geremkiem a PZPR-em miały zawierać gwarancję bezpieczeństwa dla komunistów, zgodę na uwłaszczenie nomenklatury, oddanie całości majątku po PZPR-ze. Czas pokazał, że nie miał żadnych dowodów, to wszystko były domysły. Ale propagandowo wygrał, połowa solidarnościowego obozu uznała, że Geremek jest zdrajcą. Równie długą listę zarzutów usłyszał Mazowiecki.

Dziś seria ciosów poniżej pasa wydaje się normą, ale na początku lat 90. normą nie była. Oskarżenia elektryzowały publikę i paraliżowały oskarżonych. Nie reagowali gniewem, raczej zmęczeniem, pragnieniem, aby atak wreszcie się skończył. Byli gotowi zapomnieć, budować z Kaczyńskim koalicję rządową, choćby za cenę spokoju. Wojna przynosiła Kaczyńskiemu ewidentne korzyści, straty pojawiały się gdzie indziej, w tamtej epoce niełatwo było agresję uczynić atrakcyjną dla publiczności, co sprawiało, że od początku kariery wygrywał w rankingach nieufności. Raniąc innych, musiał ranić siebie. Nie widział w tym problemu, chłodno oceniał swój potencjał, miał poczucie, że nawet nic nie robiąc, byłby przez media zwalczany.

Jednak przesadził, doprowadził do bojkotu swojej osoby. Jego ciosy stały się dla rywali zbyt bolesne, zbyt toksyczne. I nie chodziło o zmyślone oskarżenia, ale o niezmyślone fakty. Większym problemem od agresji stała się notoryczna niedyskrecja. Kaczyński ujawniał polityczne kulisy na skalę w polityce niezwykłą, to były dokładne relacje z jego rozmów z Wałęsą, z Geremkiem, z Mazowieckim, z Michnikiem, pełne cytatów, plastycznych opisów, obyczajowych didaskaliów. Akurat te fakty podawał rzetelnie, problem był gdzie indziej, ujawniał rzeczy, których ujawniać nie wolno: alkoholowe zwierzenia, osobiste sekrety. To była prawdziwie brudna wojna, Kaczyński nie miał skrupułów. Niedyskrecje były różnego kalibru, niektóre były małe: „Spotkanie OKP na temat premierostwa. Na samym jego początku podchodzę do Kuronia, on mówi do mnie odpierdol się”. Były też większe, na przykład na koalicyjne negocjacje Mazowiecki i Geremek przyszli kompletnie pijani: „Mazowiecki idzie sztywnym krokiem, ktoś go podtrzymuje…, nigdy nie widziałem go w takim stanie… Geremek jest potwornie czerwony na twarzy…”. Takich donosów było mnóstwo: „Kuroń niemal na pięści bił się z Andrzejem Wielowieyskim o stanowisko ministra pracy”. Albo: „Na początku lipca 1991 roku przyniesiono Wachowskiego w nocy do Belwederu, zalanego w trupa”. Kolejna historia pochodzi z negocjacji koalicyjnych: „W czasie rozmów sugeruję, że może tak MSZ… i patrzę akurat na Geremka. On to zrozumiał, że może zostać ministrem spraw zagranicznych. Co się wtedy działo! Geremek, mówiąc językiem ludu, od razu kazał skoczyć po flaszkę. Zręcznie rozstawia kieliszki. Nalewa koniak. Tak podnieciła go wizja objęcia ministerstwa”. Oczywiście najmocniej dostawał Wałęsa, Kaczyński nie znał granic, opowiadał, który minister zmieniał Wałęsie kapcie, który mu w młodości sprowadzał kobiety, a który kapelan ze słabości do kobiet rozgrzeszał.

Politycy zaczęli się go bać, dyskrecja to warunek politycznego rzemiosła, a Kaczyński był jak wiecznie włączony dyktafon. Kiedy piętnaście lat później wrócił do politycznego stołu, reguł poufności zaczął przestrzegać. Nie zmienił natomiast metody, wojna pozostała wyłącznym schematem działania. Wojna przewlekła, wojna świadoma, niemająca celu, który ją kończy, bo ona sama jest celem. Przy czym nie chodzi o poczciwe psychologizowanie, że Kaczyński nie umie inaczej rozwiązywać problemów, ani o łatwe demaskacje, że konfliktami przykrywa swoje porażki. Takie obserwacje są prawdziwe w przypadku innych polityków, ale nie Kaczyńskiego, on wojnę uprawia na wyższym poziomie. Eskaluje konflikt do takiej skali, aby przeciwnika przerazić, ma on kompletnie stracić orientację, przestać cokolwiek rozumieć.

Prowadzenie wojny nie wymaga strategii dwudziestu ruchów do przodu. Wiele frontów Kaczyński otwierał na chybił trafił, wiele porzucał z dnia na dzień. Permanentna wojna nie jest stanem rzeczywistości, ale stanem umysłu, jaki Kaczyński narzuca innym. To inni mają się czuć jak na wojnie, to inni mają być rozedrgani, to inni mają zgadywać rzekome plany, jakie ma Kaczyński. Zamach stanu? Siłowe przejęcie liberalnych mediów? Eliminacja Tuska? Wyjście z Unii? Gry wojenne nie wymagają szczególnej inwencji. Niemal każdy pomysł jest dobry, niemal każdy front równie wygodny. Liczy się jedno: osobista zuchwałość straszącego. Trzeba przekonać przeciwnika, ale też własne zaplecze, że jest się zdolnym do wszystkiego. Aby to osiągnąć, trzeba uderzać mocniej i mocniej. Ciągle zaskakiwać rywala oraz ciągle mobilizować opinię publiczną. Po obu stronach, wrogiej i własnej.

Po co społeczna mobilizacja? Bo jest warunkiem sukcesu. W świecie spokojnej polityki lat 90. Kaczyńskiemu brakowało powagi i wiarygodności, dołował w sondażach społecznego zaufania. Gdy po 2005 roku rozpoczął się morderczy konflikt polityczny, społeczne kryteria oceny zaczęły się zmieniać. Pokojowe atuty straciły na wartości, wojenne wady przestały drażnić. Z początku nic tego nie zapowiadało, jeszcze po katastrofie smoleńskiej większość prawicowych elit uważała, że Kaczyński prowadzi zbyt ostrą grę, że nadmiernie rozgrzewa nastroje, wywołując w ludziach odruch sprzeciwu, potrzebę umiaru i spokoju. Z czasem zrozumieli, że ludzie takich potrzeb nie mają, że nastroje można eskalować w nieskończoność, pytanie brzmiało tylko: czy Kaczyński potrafi je eskalować w nieskończoność. Otóż potrafił. Niczego w życiu nie potrafił lepiej.

Póki był średnim graczem, obiektem ataku były lokalne świętości. Gdy przejął władzę nad krajem, zaczął uderzać globalnie. Bił w polityczne potęgi zachodniego świata, profanował jego moralne świętości. Zachowywał się jak dyktatorzy, którzy obraźliwymi przemówieniami czarują poddanych obietnicą rzucenia całego świata na kolana. Oczywiście była to gra, Kaczyński nie był wariatem, dostrzegał dysproporcję sił, nie miał zamiaru z nikim walczyć. On jedynie szukał silniejszych efektów dla swojej wojennej metody. Celem nie była przecież zmiana realiów, ale zmiana percepcji.

Eskalował konflikt w sposób teatralny, ale nie przekraczał czerwonych linii, a jeśli przekraczał, to przez przypadek. Wyjątkiem był atak na Trybunał Konstytucyjny, zawsze prawo obchodził, teraz ostentacyjnie je złamał. Świadomie podeptał reguły, choć bez świadomości, jak wielkie skutki wywoła, co wiemy z relacji jego współpracowników. W innych przypadkach jego wojowniczość zatrzymywała się na etapie instytucjonalnego wandalizmu, nie dochodząc do poziomu ustrojowego przestępstwa. Modelowym przykładem wandalizmu były losy telewizji publicznej, gwałconej – mniej lub bardziej dyskretnie – przez wszystkich rządzących. Kaczyński nie poszedł ich śladami, nie zachował dyskrecji, nie złożył hołdu cnocie. Normy telewizji publicznej pogwałcił ostentacyjnie, zuchwale, dużo bardziej, niż to było potrzebne. Małym kosztem mógł zachować atrapy niezależności, kilka obiektywnych programów, ale wtedy przeciwników by jedynie wzburzył, a on chciał przerazić. Sprofanować ich wartości z wyzywającym uśmiechem, szyderczo patrząc im w oczy.

Zarazem nie popełniał przestępstw, świetnie wyczuwał granice szarej strefy, obszar prawnej nieokreśloności, różnice między zuchwałością aktów wandalizmu a ciężarem kwalifikowanego czynu. Można zbić sto witryn sklepowych bez ryzyka więzienia, ale wystarczy ukraść kilka manekinów, aby z chuligana stać się złodziejem. Kaczyński nie miał potrzeby pójścia dalej, na poziomie instytucjonalnego wandalizmu osiągał wszystko, czego potrzebował. Na pytanie, czy gdyby nie osiągał, byłby gotów posuwać się dalej, nie ma dobrej odpowiedzi. Brakuje nam pojęć. Przypadek Kaczyńskiego nie mieści się w znanych schematach, jego zachowania rozkalibrowały narzędzia politycznej analizy. A rozkalibrowały właśnie dlatego, że wojna jako metoda nie jest wojną realną, raczej psychologiczną. W prawdziwej wojnie agresor umniejsza przed światem skalę swojej agresji, ukrywa zniszczenia, pomniejsza liczbę ofiar. W wojnie psychologicznej jest odwrotnie, rozdyma skalę, mnoży ofiary, a my nawet nie wiemy, czy ktoś zginął naprawdę. Co zatem wiemy na pewno? Że większość rzeczy po 2015 roku Kaczyński robił legalnie, często deptał prawo, ale rzadko je łamał w sposób procesowy. Deptanie polegało na tym, że wobec praw własnego kraju zajął postawę zewnętrzną, nie traktował ich jako drogowskazu, ale jako przeszkodę, którą należy ominąć. Cechą wojennej metody była również pozorność agresji. Walił pięścią w stół, stawiał twarde warunki, ogłaszał wojnę, ale na tym się zwykle kończyło. Kaczyński wojny wywoływał, ale potem ich nie prowadził, nie wysyłał na front zdolnych oficerów, nie rozliczał ich z porażek. Kolejne wojny z Brukselą czy z Berlinem były przegrane na własne życzenie. Miały malowniczo wybuchać i o nic więcej w nich nie chodziło.

Wojenna metoda zaburzyła społeczny ogląd rzeczywistości, sugerowała aktywizm, twardość, zuchwałość. Tymczasem większość działań Kaczyńskiego nie wykroczyła poza obronę fotela prezesa oraz interesów partii. Główną realnością jego teatralnych wojen były jęki wystraszonej opozycji i mediów. Gdyby zamknęli usta, iluzja by prysła. Ale zamknąć nie mogli, bo wojenna metoda im nie pozwalała; słysząc ostre słowa, widząc pierwsze brutalne czyny, spodziewali się kolejnych. Wojna w rękach Kaczyńskiego stała się perpetuum mobile.

Bez wojny Kaczyński nie byłby Kaczyńskim. I na poziomie tożsamości, i na poziomie skuteczności. Kto opisuje jego wojny za pomocą poglądów, nie zrozumie niczego. Żmije gryzą nie dlatego, że mają poglądy, ale ponieważ mają zęby i niczego więcej. Kaczyński się bije, bo tylko wojna pozwala mu przeżyć. Światem sytego triumfu nie potrafi rządzić. Gdy wychodzi słońce, Kaczyński jest brzydki, gdy trwa burza, wydaje się wielki. Dlatego bezustannie tańczy o deszcz.

Dzięki wojennej metodzie Kaczyński zbudował się na centralnego polityka III RP. Ale do sukcesu potrzebował sprzyjających okoliczności. Agresja polityczna daje liczne przewagi, ale wymaga szczególnych społecznych realiów, w których wielki konflikt polityczny staje się nie tylko możliwy, ale także potrzebny. W Polsce takie warunki stworzyły realia inteligenckiej republiki. Próby wyjaśniania sukcesów Kaczyńskiego poprzez zjawisko zachodniego populizmu są kompletnie chybione. Zachodni populizm wyrósł tam, gdzie pojawiły się wielkie społeczne konflikty – miliony imigrantów, miliony bezrobotnych, zderzenie różnych religii, kultur, kolorów skóry. W Polsce napięcia przyszły z góry. Z gazet. Z inteligenckich wojen. Ale o tym potem.

Lider opinii. Wojna o duchowe przywództwo

Czwarta cecha portretu jest kluczowa dla jego ekscentrycznej kariery. Kaczyński był nie tylko politykiem, był również jednym z liderów polskiej inteligencji. Należał do jej najściślejszej elity, do grupy duchowych pasterzy. Dwóm pokoleniom Polaków opowiedział, jak wygląda Polska, na co choruje i jak ją można wyleczyć. To kolejna cecha, która odróżnia Kaczyńskiego od wszystkich innych polityków. Owszem, każdy polityk ma poglądy, Miller miał swoje poglądy, Kwaśniewski swoje, Tusk swoje, ale żaden nie był liderem opinii. Nie byli twórcami autorskich opisów rzeczywistości, nie mieli takich potrzeb, takich ambicji, takich horyzontów. Od czasu Romana Dmowskiego nikogo podobnego w centrum polskiej polityki nie było. Zazwyczaj wizje i recepty formułowali głośni pisarze i publicyści.

Mocno to utrudniło zrozumienie Kaczyńskiego jako polityka. Większość współczesnych w jego diagnozach widziała klucz do jego politycznych czynów, co było błędem. To nie były programy polityczne, ale przemyślenia, wizje, manifesty. Kaczyński nie chciał być budowniczym Wielkiej Polski, ani w 1990 roku, ani w 2005, ani w 2015. Swoje wizje kreślił, występując nie z pozycji polityka, ale lidera opinii. Z pozycji polskiego intelektualisty biorącego udział w odwiecznej licytacji, kto mądrzej opisuje narodowy los, kto lepiej odczytuje ryzyka stojące na polskiej drodze. Adresatem tych diagnoz nie był ani elektorat PC, ani wyborcy PiS-u, lecz elita polskiej inteligencji. A rywalem nie byli politycy, lecz Adam Michnik, a z czasem kolejne postaci. Była to zatem inna gra, wobec innej publiczności, na innym boisku, o inną stawkę. Była to wojna o duchowe przywództwo.

Kaczyński opowiada, że za młodu chciał zostać sławnym pisarzem politycznym, takim jak Stanisław Cat-Mackiewicz czy bracia Bocheńscy. Na drodze stanął mu brak talentu, miał zbyt ciężkie pióro, do 1990 roku napisał tylko dwa ważne teksty, dwie polemiki z Michnikiem. Publicystycznie ożywił się, gdy został znanym politykiem, otworzyła się przed nim możliwość udzielania wywiadów. Z okazji natychmiast skorzystał, rozmawiał z dziennikarzami chętnie, najbardziej lubił wywiady długie, do poważnych pism, w których mógł szeroko przedstawić poglądy. Chętnie zgadzał się na wywiady książkowe w formule „moje poglądy na wszystko”. Szybko stał się jednym z najbardziej głośnych publicystów.

Dlaczego miał publicystyczny temperament i publicystyczne ambicje, dlaczego cenił publicystyczną sławę? Bo wychował się w samym środku inteligenckiego świata, w opozycyjnej Warszawie. Na prywatnych spotkaniach inteligencji nie rozmawiało się o egzotycznych wakacjach czy kulinarnych przeżyciach, ale o filozoficznych lekturach. Kto chciał się liczyć, pisał teksty lub książki, robił doktoraty i habilitacje. Doktorowie nauk prawnych Lech i Jarosław Kaczyńscy poszli jedyną drogą, jaka była ceniona. Najważniejszymi figurami w tamtym świecie byli szefowie łamów Jerzy Giedroyc i Jerzy Turowicz. Ambitna młodzież marzyła, aby pisać dla nich, albo zakładała własne pisma, w których ogłaszała swoje poglądy. Tamta epoka nie rozróżniała ról polityka i publicysty. Niemal wszyscy politycy próbowali zaimponować diagnozami, z kolei niemal wszyscy publicyści szykowali się do politycznych karier. Jacek Kuroń, Adam Michnik, Jan Lityński, Antoni Macierewicz, Donald Tusk, Janusz Lewandowski, Aleksander Hall, Wiesław Chrzanowski, Ludwik Dorn to tylko drobny fragment tego zjawiska.

Ale było coś jeszcze w motywacjach Kaczyńskiego, nie tylko polityka i nie tylko publicystyka, ale marzenie o czymś więcej – o przeskoczeniu kilku pięter wyżej. O byciu nie kolejnym publicystą, ale Wielkim Publicystą. Marzenie o liderowaniu opiniami Polaków, o rządzie dusz. Dyskusje w Komitecie Obywatelskim dały Kaczyńskiemu poczucie siły, stanowczo był lepszy od innych. Jego przewaga ujawniła się w umiejętności analizowania demokratycznej polityki. Liderzy polskiej inteligencji o demokratycznej polityce niewiele wiedzieli, nigdy nie interesowali się nią. Aleksander Smolar skarżył się na kolegów, że nawet odwiedzając go we Francji, śledzili wyłącznie polskie wydarzenia. Kaczyński szydził, że Geremek i Mazowiecki wiedzę o demokratycznej polityce czerpią z telewizji, dobrze znają intelektualne dyskusje Paryża, jego polityki w ogóle. Potwierdziło się to po 1989 roku, debata publiczna tamtej epoki szukała recept na to, jak budować demokrację i kapitalizm, ale nawet najzdolniejsi nie potrafili wyjść poza poczciwe banały. Niby się różnili, byli reformatorzy, byli apostołowie zgody, byli antykomuniści. Ale poziom refleksji unieważniał różnice w treści, debatowali jak dzieci, musimy być grzeczni, dobrze się uczyć, odrabiać lekcje. Musimy ukarać Wojtka i Cześka, bo dają zły przykład, albo zaprosić ich do wspólnej zabawy. Politykę opisywano językiem czytanki, za mądrość uchodziły frazesy o polskiej historii, narodowych wadach i bolesnych reformach.

W tym świecie Kaczyński pojawił się jako pierwszy dorosły. Często się mylił, niemniej poziom analizy ustawił o wiele pięter wyżej. Jako pierwszy zaczął analizować realia. Dorosłym językiem mówił o procesach społecznych, o grupowych interesach, o mechanizmach politycznych, o roli pieniędzy w polityce, mówił w sposób chłodny i odczarowany. W jego diagnozach uwodziła nie treść, ale forma. Radykalnie wyższy punkt obserwacji, radykalnie szerszy horyzont widzenia. Miał intelektualny rozmach, większość obserwacji, z jakich budował swoje diagnozy, była dobrej jakości, potykał się dopiero na przesadnych konkluzjach. Widać było, że latami pracował nad sobą. Z biegiem lat okaże się, że nigdy pracować nie przestał, wieczorów nie trwonił przed telewizorem ani nad kieliszkiem, ale pochłaniał kolejne lektury. Widać było, że pozycja lidera opinii była dla niego strategicznie ważna. Jego potrzeba umysłowej dominacji była tak silna, że najkrótsza charakterystyka Kaczyńskiego brzmiałaby następująco: był politykiem, który nie chciał władzy, nieopanowanie natomiast pragnął dożywotniego miejsca w polityce (czyli partii) oraz intelektualnego przywództwa. Zobaczymy to po 2015 roku, kiedy całe państwo zamieni w tubę głoszącą jego poglądy.

Kaczyński awansował na ważną postać inteligenckiego świata w czasie, gdy jego czołową postacią był Adam Michnik. U progu III RP zdobył władzę symboliczną od czasów Adama Mickiewicza zwaną „rządem dusz”. Jego słowa były powtarzane z szacunkiem przez większość mediów, widziano w nich demokratyczny dekalog. Gdyby nie dopisał kilku własnych przykazań, do końca życia pozostałby świętym. Ale z początkiem 1990 roku ogłosił, że polska demokracja musi się oprzeć na pojednaniu z komunistami. Trzeba im wybaczyć, trzeba ich polubić, trzeba z nimi wspólnie pracować. Część inteligencji w wezwaniu dostrzegła wspaniały gest, druga część zawrzała. Nadal wielbili Michnika, ale dawnego, niezłomnego, który w komunistach widział szatana. Nowy ich oburzył, a potem pchnął ku prawicowej konwersji. Intelektualna prawica w Polsce zrodziła się w buncie przeciw autorytetowi Michnika.

Liderem tego buntu był właśnie Kaczyński. Liderem zarówno politycznym, jak i intelektualnym. Na starcie III RP Kaczyński pokrzyżował plany Michnika i zablokował premierostwo dla Geremka. Rok później starli się w głównym konflikcie epoki, w kwestii prezydentury Wałęsy. Kaczyński jako jej główny zwolennik, Michnik jako główny przeciwnik. W tych rolach ich polityczna pozycja wzrosła ogromnie, znaleźli się w pierwszej piątce najważniejszych figur. I choć do Wałęsy, Mazowieckiego i Geremka dystans pozostał daleki, całą resztę zostawili daleko za sobą. Telewizyjna debata prezydencka, w której w miejsce Wałęsy i Mazowieckiego starli się Kaczyński i Michnik, była przypieczętowaniem ich nowej pozycji, ale też ich wzajemnej wrogości. Od tego czasu nikogo Michnik nie zwalczał mocniej niż Kaczyńskiego, Kaczyński w nikogo nie uderzał mocniej niż w Michnika. Zaś inteligencka publiczność, która w 1989 roku bez reszty stała za Michnikiem, zaczęła się dzielić na zwolenników jednego oraz drugiego. Nie przeszkodził w tym fakt, że po 1992 roku Kaczyński wypadł nie tylko z pierwszej piątki polityków, ale też z pierwszej pięćdziesiątki. Upadek politycznej pozycji rekompensował coraz większą aktywnością w debacie publicznej. Z rozmachem opisywał katastrofę, jaką różowi sprowadzili na Polskę, co uwodziło inteligenckie masy. Z sugestywnością opisywał systemowe błędy nowych realiów, co uwodziło prawicowych intelektualistów. Stał się punktem odniesienia, nie można było pominąć jego diagnozy. W konsekwencji sporu Michnik – Kaczyński w drugiej połowie lat 90. potężny odłam polskiej inteligencji z liberalnych pozycji pożeglował na prawicowe. Co było ostatecznym dowodem, że nie tylko Michnik sprawuje rząd dusz, ale również Kaczyński.

Dlaczego właśnie oni? Bo mówili rzeczy, które najmocniej rezonowały w inteligenckiej wyobraźni. Michnik przekonywał, że stoimy na krawędzi wojny domowej, która zacznie się rzezią czerwonych, a skończy dyktaturą czarnych. Z kolei Kaczyński opisywał czerwono-różowy układ pożerający demokrację i wolność. Panowało przekonanie, że obie diagnozy dzieliła przepaść, jednak większej różnicy między nimi nie było. Obaj mówili to samo: polska demokracja umiera. Obaj snuli apokaliptyczne scenariusze, obaj straszyli, że mamy ostatni moment, aby Polskę uratować. Szczegóły nadchodzącej katastrofy przedstawiali inne, jej przyczyny również, co dla współczesnych było najważniejsze. Jednak obaj opierali się na identycznym, apokaliptycznym schemacie myślenia. Obaj wieszczyli katastrofę, bo nie potrafili wyjść poza traumy poprzednich pokoleń. Wynajdywanie katastrof od ponad stulecia było jedynym językiem opisu rzeczywistości. Było też jedynym językiem, jaki znała ich publiczność, czyli polska inteligencja. Dlatego diagnozy Michnika i Kaczyńskiego tak mocno trafiły do jej wyobraźni.

O poglądach Kaczyńskiego mowa będzie w osobnym rozdziale. Zwłaszcza że zmieniały swoją treść w każdej dekadzie. Tu zaznaczmy coś ważniejszego niż każdy z poglądów z osobna; coś, co leżało u podstaw każdego z nich, czyli przekonanie Kaczyńskiego, że w polskiej polityce centralne miejsce zajmuje inteligencja. Wszystkie koncepcje Kaczyńskiego opowiadały o jej grzechach i błędach, a w końcu o jej zbrodniach i zdradach. Wszystkie kolejne opisy Polski tak naprawdę skupiały się na opisie inteligencji, bo uważał, że ta klasa ma dla polskiej polityki znaczenie dominujące. Ona stanowi klasę panującą, ona tworzy polski deep state. Różne partie dochodzą w Polsce do władzy, poglądy mają odmienne, niemniej koniec końców ramy systemu wyznaczają poglądy inteligencji – jej wartości, jej pryncypia, jej uprzedzenia. W opisie Kaczyńskiego kluczowe miejsce zajmują dwie grupy inteligenckie: skupieni wokół mediów liderzy opinii oraz prawnicy. W teoriach Kaczyńskiego, począwszy od 1990 roku, rzadziej padały nazwy partii niż nazwy mediów, rzadziej nazwiska polityków, częściej Michnika czy Zolla.

Przekonanie o kluczowej roli inteligencji jest podwójnie ważne. Po pierwsze, w sporej mierze jest prawdziwe. Po drugie, tłumaczy olbrzymi ideotwórczy wysiłek dokonywany przez samego Kaczyńskiego. Jego kolejne diagnozy, jego nieustanna walka o rząd dusz, o dominację w inteligenckiej grupie, napędzana była przekonaniem, że w Polsce rząd dusz jest kluczem do politycznej skuteczności. Nie da się rządzić bez aprobaty inteligencji, trzeba ją przekonać do siebie. Gdy to się Kaczyńskiemu nie udało, inteligencja, zwłaszcza media i prawnicy, nadal zajmowała w jego planach strategiczną pozycję, teraz jako śmiertelny wróg. Ale nawet kiedy poszedł na totalną wojnę z liberalnym mainstreamem, miał poczucie, że nie wystarczy tej grupy odsunąć od stanowisk, ale że musi ją pokonać na poziomie metapolitycznym, musi podważyć jej autorytet, wykazać fałszywość jej poglądów. Stąd kolejne diagnozy opowiadające o zagrożeniach dla Polski, które sprowadzają błędne idee inteligenckich liderów.

Rozdział II
Portret świata,
który widzi Kaczyński

Prymat inteligencji

Czy Kaczyński słusznie inteligencji przypisał takie znaczenie? Odpowiedź na to pytanie zajmie nam sporo miejsca. Tu zaznaczmy dwie rzeczy. Po pierwsze musimy iść za tym jego przekonaniem, bo tylko ono nadaje spójność politycznej drodze Kaczyńskiego. A zatem tłumaczy, dlaczego robił to, co robił, oraz myślał to, co myślał. Kaczyński zawsze uważał, że inteligencja stanowi deep state, że to ona rządzi Polską zza kulis, to ona wyznacza logikę systemu, to ona podejmuje strategiczne decyzje. Układ sił i poglądów w inteligenckiej grupie traktował tak, jak inni traktują układ sceny politycznej. Od niego zależy wszystko. Czytelnik nie musi tego przekonania podzielać, ale aby zrozumieć Kaczyńskiego, musi przejść całą jego polityczną karierę, patrząc na świat jego oczami. W finale zobaczymy, że było warto, że pójście drogą szukania inteligenckiej dominacji objaśni nam nie tylko drogę Kaczyńskiego, ale też wiele innych wydarzeń, które nastąpiły w polskiej polityce po 2005 roku.

Zacznijmy od sprawy najprostszej. Przekonanie o centralnej roli inteligencji w polskiej polityce ma bardzo mocne historyczne podstawy i bardzo mocne teraźniejsze podstawy. Dość powiedzieć, że jesteśmy tak mocno ukształtowani przez inteligencką wrażliwość, że nawet jej nie wyczuwamy. Nie dziwi nas zatem, że Kaczyński, polityk numer jeden w Polsce, mówi naukowym żargonem i ma osobiste przemyślenia na temat religii, kultury czy historii. Nie dziwi nas, że pierwszym demokratycznym premierem był katolicki intelektualista Mazowiecki. Nie dziwi nas, że czołowym autorytetem politycznym lat 90. był kolejny intelektualista Geremek, że w Polsce istniała inteligencka partia Unia Wolności, a błyskotliwe kariery polityczne robili ludzie pokroju Jana Rokity czy Ludwika Dorna. Nie dziwi nas, że Michnik wywierał wielki wpływ na politykę. Za oczywiste uznajemy, że gospodarką rządzą ekonomiści, czyli profesura, a nigdy praktycy, czyli ludzie biznesu. Albo że głównymi tematami dyskusji publicznej są praworządność i media.

Ale to wszystko nie jest oczywiste. Zachód nie zna takich polityków, takich elit, takich praktyk. W Ameryce dominuje wielki biznes, w Niemczech podobnie, we Francji klasa urzędników państwowych, w innych krajach bogate mieszczaństwo. Grupy ceniące inne wartości, inne postawy, inne tematy. W Polsce zabory, wojny i komunizm sprawiły, że dominujące gdzie indziej klasy społeczne – arystokracja, ziemiaństwo, mieszczaństwo, burżuazja, oligarchowie – albo upadły, albo nie zdołały się wykształcić. Na placu została inteligencja, jedyna grupa mająca mocną tożsamość, silną pozycję oraz poczucie społecznej misji. Ona dzierżyła narodowy ster, najważniejszymi autorytetami Polaków byli wielcy pisarze oraz intelektualiści. Gdy w 1918 roku Polska odzyskała niepodległość, inteligencja przejęła pełnię władzy, historycy pisali, że Polska stała się własnością profesorów. Komunizm niewiele zmienił, inteligencja zachowała kluczową pozycję. Wyniesiona została do rangi duchowych przywódców, „inżynierów dusz ludzkich”, jak mówiła komunistyczna doktryna. Kryzys komunizmu niewiele zmienił, duża część inteligencji przestała wspierać władzę, zaczęła wspierać opozycję, stając się jej elitą.

Istota inteligenckiej dominacji nie polegała na wykształceniu, nie chodziło o to, że polityczne wpływy trafiały w ręce ludzi po wyższych uczelniach. To było typowe na całym Zachodzie, różnica polegała na społecznej roli wykształcenia. Na Zachodzie wyższe wykształcenie było powszechne, ludzie z dyplomami pojawili się we wszystkich grupach społecznych, nie tworząc oddzielnej klasy. W Polsce było inaczej, ludzi wykształconych było radykalnie mniej i z wielu powodów – od ekonomicznych po prestiżowe – trzymali się razem. Więc uformowali się w osobną grupę, mającą własne poglądy, własne obyczaje, własną wrażliwość. A także własny etos, silną dumę z własnej odrębności oraz praktyki mające tę odrębność podtrzymać. Jeszcze większe osobliwości pojawiły się w kwestiach politycznych, z braku niepodległości polska inteligencja podtrzymywać musiała postawy archaiczne: jak honor, heroizm, obowiązek. Z braku państwa dbającego o rozwój materialny społeczeństwa inteligencja dbać mogła głównie o rozwój duchowy. Stąd jej pomysły – od mesjanizmu, prometeizmu i przedmurza chrześcijaństwa po społeczeństwo obywatelskie, samorządną rzeczpospolitą i solidarnościowy etos.

Tymi wszystkimi pojęciami, którymi inteligencja próbowała formować społeczeństwo, najmocniej formowała sama siebie. W ten sposób powstała bardzo specyficzna elita. Na Zachodzie pisano o niej z dużym podziwem, Polska była paradoksem, społeczeństwem skrajnie zacofanym, które przywództwo nad sobą oddało intelektualistom. Zachodnich autorów zdumiewały tematy, jakimi żyły polskie elity, jej spory moralne, dyskusje religijne. Pisano, że zachodnia polityka jest trywialna, zajmuje się prozą życia, natomiast jest taki kraj, w którym elity spierają się o to, jak żyć w godności, jak służyć prawdzie i dobru. Ale była też druga strona medalu.

Najbardziej podzielona w ocenie swojej wartości była sama inteligencja. Własną klasę obwiniała o wszystko co najgorsze, już od XIX wieku najbardziej zaciekłe wojny polska inteligencja toczyła sama ze sobą. W kraju podbitym i cywilizacyjnie zacofanym inteligencja wzięła na siebie misję ratowania Polski. I spierała się zawzięcie, jak ją najlepiej uratować. Jedni parli do narodowych powstań, inni chcieli chronić substancję społeczną, jedni chcieli ocalić narodową kulturę i religię, drudzy wykuć nową, bardziej nowoczesną tożsamość. Sytuacja kraju była dramatyczna, więc recepty formułowane były w dramatycznym tonie, w poczuciu, że za kilka dekad nie będzie już czego ratować. Skutkiem tak wysokiej stawki sporu była wyjątkowa kłótliwość, różnice zdań zawsze kończyły się wzajemnym oskarżaniem o zdradę. Zapominano, że wrogiem był zaborca, w praktyce wrogiem zostawał inteligent mający inny pomysł na walkę z zaborcą. Tak zrodziło się zjawisko typowe do dziś, inteligencja obsesyjnie szuka wroga we własnych szeregach.

Misja opieki nad Polską mocno przytłaczała umysły, nie było chwili przerwy na normalność, na oddech, na uspokojenie rozumu i nerwów. Lata niepodległości po 1918 roku pokazały, że inteligencja nie potrafi wyrwać się z logiki tropienia wewnętrznego wroga. Była fanatyczna i brutalna, czego przykładem były inteligenckie media: pobudzone, agresywne, zjadliwe. Najbardziej radykalni byli piszący na ich łamach intelektualiści, bez różnicy: prawicowi, lewicowi, liberalni. Zarzucali sobie nawzajem zdradę, służenie obcym potęgom, niszczenie państwa, rozkradanie go. Inteligencja nie znała pojęcia przeciwnika politycznego, znała wyłącznie wroga. Znawca epoki i historyk prasy Wiesław Władyka nazywał to zjawisko „afektowaną polaryzacją”. Pisał, że to inteligencja zarażała swoimi postawami całą politykę, „to ona się żarła”. W II RP inteligenckie media były głównym motorem brutalizacji polityki. Zarówno na łamach, czego sławnym przykładem były teksty profesora Stanisława Strońskiego, które uznano za zachętę do mordu na innym profesorze, na prezydencie Gabrielu Narutowiczu. Jak i poza łamami; w republice inteligenckiej pojawiły się takie praktyki, jak zamach majowy, pobicia pisarzy, prześladowanie opozycji w twierdzy brzeskiej, w Berezie Kartuskiej, studenckie bojówki. Znany dominikanin w 2022 roku wysłał do Kaczyńskiego list otwarty, w którym pisał, że telewizja Jacka Kurskiego „zatruwa duszę narodu”. Powtarzał myśl, która zdobyła popularność właśnie w II RP. To wtedy mówiono, że „nasza prasa zatruwa duszę narodu”.

To, że te zachowania nie były przypadkiem, zobaczyliśmy w następnej epoce. Znowu inteligencja była najbardziej radykalna, ona naciskała na większą stalinizację systemu, ona zrodziła pryszczatych, czyli inteligentów zwalczających innych inteligentów za niedostateczny radykalizm, ona zrodziła fenomen, jakim była prasa PRL-u. Istotę tego fenomenu oddał Stefan Kisielewski, pisząc, że prasa socjalizmu jest gorsza od samego socjalizmu. Inteligenci mieli wewnętrzną potrzebę przyłożenia dużo brutalniej, niż nakazywała władza. To nie byli lokaje władzy, raczej psy spuszczone ze smyczy.

Oczywiście była to mniejszość, ale ta mniejszość ujawniała stan nerwowy polskiej inteligencji. Dużą część środowiska trawiła polityczna gorączka. Wiecznie depresyjne okoliczności sprawiły, że ratowanie ojczyzny nadal było wyłącznym schematem myślenia o polityce. Kolejne pokolenia, w tym kluczowe dla III RP – Michnika, Kaczyńskiego, Mazowieckiego, Geremka, Olszewskiego – innego schematu myślenia nie znały. Wystarczy poczytać wspomnienia Michnika, Kuronia czy Mazowieckiego. W roku 1980 Michnik otwarcie mówił, że Wałęsa to zdrajca, a Geremek i Mazowiecki to jego wspólnicy, którzy chcą doprowadzić do zniszczenia „Solidarność”. Z kolei Geremek i Mazowiecki widzieli w Michniku i Kuroniu wściekłych radykałów, którzy z głupoty i narcyzmu sprowadzą na kraj Armię Czerwoną. Realia ciągle się zmieniały, ale podziały w inteligenckiej grupie pozostawały te same co zwykle. Jerzy Urban, Daniel Passent, Mieczysław Rakowski byli moskiewskimi zdrajcami, Michnik i Kuroń wściekłymi radykałami, Geremek i Mazowiecki tchórzliwymi ugodowcami, a dla prawicowych radykałów wszyscy razem byli Żydami, masonami i kosmopolitami. Tylko w jednym inteligenci się ze sobą zgadzali, że inteligencja ma dla polskiej polityki znaczenie kluczowe.

Tę świadomość znajdziemy jeszcze na starcie III RP. Do okrągłego stołu opozycja stanęła zorganizowana w Komitet Obywatelski przy Lechu Wałęsie. Większość komitetu stanowili ludzie, jakich zachodnia polityka nie zna. Intelektualiści, artyści, pisarze oraz inteligenccy politycy. Między innymi Józef Tischner, Andrzej Wajda, Jerzy Turowicz, Witold Lutosławski, Halina Mikołajska, Jacek Salij, Henryk Samsonowicz, Stanisław Stomma, Jacek Bocheński, Marian Brandys, Mirosław Dzielski, Julia Hartwig, Artur Międzyrzecki, Marcin Król, Jan Józef Lipski, Wiktor Woroszylski, Jan Józef Szczepański, Andrzej Łapicki, Gustaw Holoubek. Większość była ozdobą, decyzje podejmował Wałęsa, jednak fakt, że otoczył się takimi ludźmi, pokazywał, jak epoka wyobrażała sobie polityczną elitę. Nie inaczej wyglądały pierwsze decyzje Wałęsy, premierem został Mazowiecki, politycznym zapleczem pokierował Geremek. Obaj przyszłość demokratycznej polityki widzieli w podtrzymaniu inteligenckiej dominacji, dlatego kilka miesięcy później podjęli próbę odsunięcia od polityki zarówno Wałęsy, jak i związkowców z „Solidarności”. Politykę mieli uprawiać „fachowcy”, przy czym rozumienie „fachowości” było czysto inteligenckie, wedle tych kryteriów filozof i wicenaczelny „Tygodnika Powszechnego” był fachowcem do spraw policji, a wicenaczelny „Tygodnika Solidarność” był fachowcem do spraw administracji państwowej. Fachowość rozumiano nie jako doświadczenie, ale jako przynależność do wspólnoty ludzi zdolnych myśleć w kategoriach dobra wspólnego. Geremek i Mazowiecki szczerze wierzyli, że inteligenci mają większe poczucie odpowiedzialności za kraj. W wymiarze społecznym wojna na górze była wojną między inteligencką arystokracją a ludem reprezentowanym przez trybuna Wałęsę.

Porażka Mazowieckiego, który przegrał nawet ze Stanem Tymińskim, mocno otrzeźwiła inteligenckich liderów. Ale nie poddali się, stworzyli inteligencką partię, Unię Demokratyczną. Jej słaby wynik wyborczy uznano za klęskę, przez wszystkie media przetoczyły się dyskusje o końcu inteligencji. Nie była to radosna debata, upadek inteligencji uważano za coś koniecznego, zarazem groźnego. Polska zostawała bez opiekuna, zdawała się na loterię nastrojów społecznych. Zgon inteligencji wydawał się tak oczywisty, że nawet polska socjologia podparła go swoim autorytetem. Pojawiły się opracowania dowodzące, że rozpuściła się ona w magmie klasy średniej. Tylko jeden Tomasz Zarycki, błyskotliwy profesor socjologii, dowodził – i nadal dowodzi – że nic się nie zmieniło, że Polska jest „republiką inteligencką”, bo tak nazwał polskie realia. I tym pożyczonym od niego pojęciem posługujemy się w tej książce.

Inteligenci przestali wierzyć we własną siłę, co nie znaczy, że siłę utracili. Nie mieli wielkiego poparcia w masach, mieli natomiast media, zarówno masowe, jak i niszowe. Były one do szpiku inteligenckie, ich szefami byli inteligenci, ich publicystami byli inteligenci, lojalni wyłącznie wobec inteligenckiej wrażliwości, bo innej nie znali i znać nie chcieli. Presja mediów miała wielkie polityczne znaczenie, o czym jako pierwsi przekonali się postkomuniści, którzy rządzili przez ponad dekadę. Szybko zorientowali się, że w polskiej demokracji mandat wyborczy nie wystarcza. Byli poddani tak silnej presji elit, że ciągle musieli iść na kompromis. Inteligenckie autorytety decydowały, kto w SLD jest reformatorem, kto ma kompetencje do rządzenia. Opinia Geremka lub Michnika sprawiała, że jedne decyzje rządu były w mediach chwalone, inne spotykały się z zaciekłą krytyką.

Inteligencja wykorzystała zabrudzoną kartotekę polityków Sojuszu, ich komunistyczną przeszłość. Postkomuniści bić się musieli równolegle o poparcie mas oraz o poparcie solidarnościowych elit. Tej podwójnej presji ulegali nawet ci politycy, dla których inteligencki etos był obcą tradycją, jak Aleksander Kwaśniewski czy Leszek Miller. Obaj otwarcie przyznawali, że w Polsce poparcie mas nie wystarczy, że do rządzenia potrzebne jest również przyzwolenie elit. Miller potwornie się złościł z tego powodu, wiecznie powtarzał, że nie uznaje – jak to nazywał – „legitymizacji zewnętrznej”, że w demokracji liczyć się powinna wyłącznie liczba głosów w urnie wyborczej. Wściekał się, że jego koledzy zrobią wszystko za jeden komplement Unii albo „Gazety”, ale on również często się naginał. Do czasu, gdy został premierem, wtedy nie wytrzymał, opowiadał potem, że ekspansywność Michnika nie znała granic: „Uważał, że każda władza powinna uwzględniać, albo wręcz wykonywać, linię jego gazety, nawet odwoływać ministrów na jego żądanie”. Gdy Agora postanowiła kupić Polsat, Miller powiedział stop. Uznał, że zewnętrzna presja na politykę stanie się zbyt wielka. To, co inteligencja przedstawiała jako wojnę Millera z mediami, z perspektywy Millera było obroną autonomii władzy przed inwazją inteligenckich autorytetów, których siłę w tamtej epoce uosabiali Michnik i Geremek.

Zgonu inteligencji zatem nie było, w kilka lat poradziła sobie z wyborczymi porażkami i zaczęła odbudowywać swoją pozycję. Czemu trudno się dziwić, grupa, która przez ponad sto lat utrzymywała dominującą pozycję, nie mając władzy, a tylko kulturę i media, dobrze sobie radziła w znanych sobie warunkach. Nadawała ton z tylnego siedzenia, jednak ciągle towarzyszyło jej poczucie własnej bezsiły, choć jej wpływy były wielokroć potężniejsze niż powszechnie dostrzegane wpływy Kościoła. Przecież to ona wyznaczyła ramy zmian systemowych w III RP, ona zdecydowała, w jaki sposób został potraktowany PRL oraz wszystkie problemy związane z przeszłością, ona była twórcą modelu transformacji, który symbolizują nazwiska od Balcerowicza po Belkę.

Społecznej natury inteligenckich wpływów nie nazywano wyraźnie. Mówiono albo po nazwiskach: Geremek, Michnik, Kuroń…; albo po instytucjach: „Gazeta”, Unia Demokratyczna… Używano też zbiorczych nazw, Miller mówił o „solidarnościowym salonie”, Kwaśniewski o „autorytetach”, Krzaklewski o „środowiskach liberalno-lewicowych”. Prześlizgiwano się nad klasową etykietą w poczuciu, że kryteria klasowe w demokracji są anachronizmem. Tylko Kaczyński sprawę ujmował precyzyjnie, mówił o „liberalnej inteligencji” oraz o „autorytetach liberalnej inteligencji”.

Jak widzimy, wystarczy krótka wycieczka w historię, aby zrozumieć, że Kaczyński nie był szalony, przypisując inteligencji centralne znaczenie. Krótka wycieczka w historię pozwala też zrozumieć, że w sprawach, w których był realnie szalony, był dość typowym produktem swojej klasy społecznej. Kaczyński wchodzi na scenę polityczną jako postać dużo bardziej skomplikowana, niż nam się dzisiaj wydaje. Zarazem dużo bardziej naturalna, niż skłonni jesteśmy dostrzec.

Początki Kaczyńskiego. Zabiegi o poparcie inteligencji

Formacyjne lata Kaczyńskiego przypadły na dziwny moment, w połowie lat 80. wśród inteligencji zapanowała moda na kompromis, umiarkowani katolicy zeszli się z umiarkowaną lewicą, dawni ugodowcy z radykałami. Mazowiecki, Geremek, Michnik i Kuroń padli sobie w objęcia. Prawica dystansowała się od endeckiej przeszłości, lewica od komunistycznych uwikłań, modne się stały rozmyte tożsamości, a jeszcze bardziej brak tożsamości. Kaczyński po latach przekonywać będzie, że serce miał zawsze po prawej stronie, ale nie miał. Epoka umierającego PRL-u nie lubiła wyrazistości, więc Kaczyński ich również nie lubił. Bliska mu była zachodnia prawica, ale polskiej nie lubił, obawiał się endeckiej tradycji. Poznał elity prawicy, ale mu się nie spodobały. Związał się z warszawsko-krakowską elitą, ze środowiskiem skupionym wokół Geremka i Mazowieckiego. Kilka lat później swoją partię nazwał Porozumienie Centrum, co było manifestem jego ówczesnej pozycji.

Z perspektywy późniejszych wydarzeń wydawać się może, że w 1989 roku Kaczyński stanął do wojny z warszawsko-krakowskim środowiskiem, ale nic bardziej mylnego. Znał jego siłę, znał polityczne znaczenie, poza tym to był jego świat, jego warstwa. Kaczyński poszedł na wojnę nie ze środowiskiem, ale o środowisko. Zaczął wojnę nie z inteligencją, ale z jej ówczesnymi liderami, z Michnikiem, z Geremkiem, z Mazowieckiem. Jak każdy inteligent bywał krytyczny w ocenie inteligencji, zwłaszcza jej politycznych koncepcji, niemniej widział w niej najbardziej wartościową warstwę społeczną. I najbardziej silną. Klas ludowych nie cenił, o czym mówił otwarcie, były owocem smutnych realiów, zanim zdążyły cywilizacyjnie dojrzeć, zostały zdemoralizowane przez biedę. Szydził z Olszewskiego, z jego wiary w polski lud, w moralne odruchy mas, w ich zbiorową mądrość. Z nielicznych napomknięć Kaczyńskiego o klasie ludowej wyłaniał się obraz prostaków, którzy wolą kupić wódkę lub kolorowy telewizor, niż wychodek na podwórku zastąpić sedesem w domu.

Opinię, że czas inteligencji się skończył, Kaczyński kompletnie zignorował, zbyt dobrze rozumiał polskie realia. Dla rodzącej się demokratycznej polityki widział trzy zorganizowane żywioły: Kościół, „Solidarność” oraz inteligencję. I stanowczo najbardziej cenił siłę ostatnią. Oczywiście nie całą inteligencję, nie setki tysięcy nauczycieli, lekarzy, urzędników, ale wąską grupę rzeczywistych liderów: sławnych pisarzy, intelektualistów, dziennikarzy. To oni byli biskupami inteligenckiego kościoła, reszta była posłusznymi wiernymi. Kaczyński siłę inteligencji widział w tym, że opiera się na zasadzie autorytetu. Jeśli jej pasterze powiedzieli, że lustracja jest zła, kończyło to temat, lustracji nie było. Gdy zmieniali zdanie, lustracja wchodziła w życie. Czasem Kaczyński szydził z inteligentów, że nawet nie próbują zrozumieć meritum, interesuje ich wyłącznie to, czy Geremek jest za, czy przeciw. Ale właśnie posłuszeństwo dawało inteligencji siłę. Jeśli inteligenccy biskupi do nowo tworzonego rządu mieli stosunek życzliwy, premier, dzwoniąc do potencjalnych ministrów, słyszał zgodę; jeśli nie, spotykał go bojkot. Z daleka wyglądać to mogło jak mafia, ale było odwrotnie. Inteligencja kierowała się interesem państwa, często mylnie go postrzegała, niemniej działała w dobrej wierze. Poczucie misji społecznej czyniło inteligencję grupą silną oraz zwycięską w grach z innymi społecznymi podmiotami.

Wielki konflikt z elitami, który wybuchł po 2005 roku, zatarł pamięć przeszłości, uznano Kaczyńskiego za odwiecznego wroga inteligencji. Ale było inaczej, na przykład „wojna na górze” z lat 1990–1992 toczyła się w sztywnych ramach inteligenckiego mainstreamu. Kaczyński walczył o przywództwo nad centrową inteligencją, wyłącznie tam szukając dla swojej partii wpływów, działaczy i elektoratu. Sięgnięcie do antykomunistycznych haseł nie było radykalizmem, ale inteligenckim populizmem, odwołaniem się do poglądów, które kilka lat wcześniej wśród inteligencji dominowały. Kaczyński wyciągnął antykomunistyczne sztandary, aby inteligencję przyciągnąć do siebie, chciał nimi skompromitować Mazowieckiego i Geremka. Podobnie wyglądała polityka kadrowa Porozumienia Centrum, ostentacyjnie nakierowana na życzliwość inteligencji. Walcząca z Kaczyńskim „Gazeta” wytykała mu małych, spoconych działaczy, co było połową prawdy. Drugą połową było to, że Kaczyński lepszych po prostu nie znalazł, a mocno przebierał, nie brał do PC ludzi o klerykalnych poglądach, nie brał endeków, nie brał krytyków okrągłego stołu. Gdy w 1992 roku został wykluczony z mainstreamowej polityki, prawdziwi kontestatorzy oraz prawdziwi radykałowie powitali Kaczyńskiego z jawną wrogością. Widzieli w nim centrowego mięczaka. Najpierw był w drużynie Geremka, potem Mazowieckiego, potem Wałęsy, a po obaleniu Olszewskiego chciał z Mazowieckim i Geremkiem budować rząd.

Przez pierwsze lata na polu walki o liberalną inteligencję nie odniósł większych sukcesów. Z własnej winy, miał poważny defekt, spełniał wszystkie intelektualne warunki, natomiast nie spełniał kulturowych, przez wieczne wojny, przez wandalizm, przez chuligańskie zagrywki wobec rywali, przez donosy obyczajowe. Nie spełniał kulturowych warunków, bo uderzał nie szablą, lecz cepem. Inteligencja, podobnie jak szlachta, której większość cech naśladuje, przywiązuje wielką wagę do formy: do grzeczności, do stylu, do powściągliwości. Kaczyński w życiu prywatnym spełniał wszystkie reguły, w życiu publicznym nie spełniał żadnej. Teza Bismarcka, że prawdy o robieniu polityki, podobnie jak prawdy o robieniu kiełbasy, nie można publicznie pokazywać, w szczególności dotyczy inteligencji. Tymczasem Kaczyński własnymi rękami, w świetle jupiterów, z uśmiechem na twarzy produkował kiełbasę.

W czasie gdy Kaczyński niezdarnie wbijał klin między inteligencję a liderów Unii, Michnik wbijał klin między inteligencję a Kaczyńskiego. Przy czym Michnikowi wyraźnie szło lepiej, skutecznie kompromitował Kaczyńskiego jako radykała narażającego przyszłość demokracji, zaś „Gazeta” nagłaśniała kolejne ekscesy przy produkcji kiełbasy. I zapewne Michnik walkę by wygrał, całkowicie pogrążając Kaczyńskiego, gdyby nie sukces postkomunistów. Dla polskiej inteligencji powrót postkomunistów do władzy był nie tylko szokiem, ale także powrotem politycznej gorączki. Inteligencja w swym głównym nurcie była wstrząśnięta. Jerzy Turowicz sukces Kwaśniewskiego uznał za „moralnie nie do zniesienia”, za „zachwianie porządku moralnego”. Bohdan Cywiński, zapytany, czego życzy nowemu prezydentowi, oświadczył: „Niech cię szlag trafi i to szybko”. Jarosław Rymkiewicz do wyborców Kwaśniewskiego napisał: „Jebał was pies! I nie myślcie, że jesteście Polsce potrzebni. Polska was nie potrzebuje”.

Sukces postkomunistów silnie uderzył w autorytet Michnika. Liderzy inteligenckiego środowiska uznali, że był jednym z głównych sprawców, że to skutek jego wezwań do historycznego pojednania. Oskarżali go najwięksi, jak Zbigniew Herbert, Jan Nowak-Jeziorański czy Gustaw Herling-Grudziński. A Michnik, zamiast załagodzić kurs, do pojednania zaczął wzywać częściej i mocniej. Postkomuniści rządzili krajem, a on dalej dowodził, że są zagrożoną mniejszością, której trzeba bronić przed zemstą ulicy. Doprowadził do tego, że jego linię odrzucili liderzy Unii Wolności oraz większość własnej redakcji. Niemniej jego aktywność przyniosła skutki. Historyczne znaczenie Michnika polegało na tym, że wybił inteligencję ze stanu centrowości, w jakim zakrzepła u progu III RP. Wybił, bo zmienił charakter centrum, nowe centrum nie było już miejscem łączącym wszystkie skrzydła opozycyjności. Nowym sztandarem centrum nie był umiar w antykomunizmie, lecz odwołanie antykomunizmu, czyli zerwanie z głównym korpusem dotychczasowych inteligenckich symboli. Nowa centrowość stała się rewizjonistyczna, stała się kontrowersyjna. Pod wpływem tych zmian spora część liberalnej inteligencji przesuwała się w prawo (Paweł Śpiewak czy Maciej Zięba). Bywało, że jeden krok im nie wystarczał, więc przesuwali się kilka, czasem aż do ściany (Zdzisław Krasnodębski czy Bronisław Wildstein). Późniejsza dominacja dwóch prawic – prawicy z PO i ultraprawicy z PiS-u – miała początek w tamtych wydarzeniach. Przesadna prawicowość polskiej polityki wzięła się z niecodziennej sytuacji, w której lewicowość za sprawą sukcesu postkomunistów stała się czerwona, a centrum różowe. Dla większości inteligentów, którzy uciekli z centrum, prawicowość nie była ich poglądem, a tylko miejscem schronienia. Ostatnim miejscem, w którym za naturalne sztandary III RP uznawano te, z którymi Polacy doszli do demokracji i niepodległości. Prawicowość była reakcją, gestem sprzeciwu wobec haseł Michnika. Reakcją tyleż zasadną, co przesadną.

Wiatry zaczęły wiać w żagle Kaczyńskiego, co zręcznie wykorzystał, w wewnętrznym inteligenckim wyścigu coraz bardziej dystansował rywali. Rozbudowywał swoje diagnozy, narysował potransformacyjną mapę społeczną, oceniał, kto wygrał, kto stracił. Próbował rozpoznać ekonomiczne i polityczne cele postkomunistycznych sektorów – administracji, wojska, służb, banków, biznesu. W konkluzjach dowodził, że świeżo ogłoszone reguły – demokracja, państwo prawa, wolny rynek – nie stały się istotą realiów. Skoro ludzie w państwie są ci sami, w służbach ci sami, w aparacie sprawiedliwości ci sami, i własność mają ci sami, to nowe reguły są wyłącznie fasadą. Przewaga starego tworzywa społecznego jest zbyt wielka. Demokracja, praworządność i rynek – dowodził Kaczyński – zrodzić się mogą tylko w sytuacji równowagi społecznych sił. Jeżeli jest inaczej, jeśli jedna grupa ma wszystko, nowe reguły są fikcją. Dziś wiemy, że Kaczyński pomylił się, dostrzegał wyłącznie ryzyka, widział tylko połowę obrazka. Udowodnił pesymistyczny scenariusz, bo założył wyłącznie pesymistyczne przesłanki. Przegapił wszystkie siły prorozwojowe, które się okazały znacząco silniejsze. Niemniej to, co Kaczyński mówił, mocno wpłynęło na inteligencką wyobraźnię.

Pod koniec pierwszej dekady III RP Kaczyński, jak sam to ujął, był „nieboszczykiem politycznym”, zarazem był wpływowym liderem opinii. Bez wątpliwości najsilniejszym liderem prawicowej opinii publicznej, co w tamtej epoce nie znaczyło jeszcze zbyt wiele. Choć u jego boku stało już wielu znanych intelektualistów, lider opinii jest tak silny, jak silne są media gotowe szerzyć jego opinie. Pod koniec lat 90. media prawicowe były marginesem rynku, zaledwie niszą. Kaczyński był zatem królem niszy. Ale kilka lat później sytuacja się zmieniła, na rynku medialnym dokonała się rewolucja przynosząca równowagę sił, zaś Kaczyński nauczył się trafiać do inteligencji liberalnej. Jakby przeczuwając swoją polityczną śmierć, przestał opisywać teraźniejszość, natomiast powrócił do początku III RP, do swojego gwiezdnego czasu, do epoki, w której politykę rozgrywał. I zaczął snuć opowieść o tym, co wówczas należało zrobić, jak mógł wyglądać idealny początek polskiej demokracji. Uwalniający ją od wszystkich przykrości, które nastąpiły później. I tą opowieścią porwał słuchaczy.

Odwołał się do powszechnego przekonania, że 1989 rok był momentem nieważkości realiów. To miał być czas, w którym materia nie miała formy, a miękka glina czekała na zręczne ręce rzeźbiarza. Potem realia zastygły w skorupę, ale w chwili zero wszystko było możliwe. Cała epoka spierała się głównie o przeszłość. Okres założycielski, od 1989 roku po 1992, traktowano jako mityczny. Wtedy to Zeus, Hera, Posejdon podzielili się pracą oraz zrobili rzeczy, które odtąd wyznaczają naturę świata. Publicyści stale dyskutowali, co by było, gdyby Wałęsa, Mazowiecki czy Balcerowicz postąpili inaczej. Ale Kaczyński zdeklasował wszystkich. Opowiedział, co było możliwe, gdyby go posłuchano, oraz co złego się stało, ponieważ go nie posłuchano. A ponieważ okno możliwości trwało dokładnie tyle, ile jego wielka polityczna kariera, od okrągłego stołu do upadku rządu Olszewskiego, zbudował z siebie centralną postać alternatywnej historii. Opisał każdy etap wojny na górze, sugestywnie pokazując przewagę swojej twórczej wyobraźni.

Nakreślił wizję moralnej rewolucji, która by wybuchła, gdyby nie została odgórnie zduszona. Społecznego entuzjazmu, jaki by ogarnął Polaków po zburzeniu „Bastylii”. Dzięki temu demokracja byłaby dużo bardziej autentyczna, siły starego porządku odeszłyby w poczuciu przegranej. Odeszłyby same, bez użycia siły, bo fakt ich przegranej byłby społecznie oczywisty. Wyrazisty początek wprowadziłby w państwie nowe porządki. Nowe elity byłyby śmiałe, stare pokorne, musiałyby zmienić dawne zwyczaje, bo teraz rządzi nowe. Nie byłoby zwycięstwa postkomunistów, nie byłoby ich gospodarczej dominacji, własność i władza rozproszyłyby się sprawiedliwie. Państwo byłoby bardziej sprężyste, bo nie obsługiwałoby interesów starej elity, ale nowej.

Te opowieści inteligencję uwiodły. Miały rozmach, były prawdziwie inteligenckie, Mickiewicz cierpiał za miliony, Michnik przebaczał za miliony, Kaczyński myślał za miliony. Pokazał się jako Bóg utraconych możliwości. Pokazał jako Pan, który w chwili stworzenia miał związane ręce. Przez wiele lat Kaczyński poprawiał scenariusz kreacji z sobą w roli głównej, zdobywając coraz większe uznanie. Stworzył mit lepszej Polski na tyle porywający, że prawicowa inteligencja nie chciała Polski realnej, obraziła się na nią, pragnęła wyłącznie mitycznej. Ale nie tylko ona, stworzył mit na tyle akceptowalny, że po kryzysie zaufania do III RP, jaką wywołała afera Rywina, spora część liberalnej inteligencji uwierzyła Kaczyńskiemu i zapragnęła Polskę realną zamienić na mityczną. Jako tropiciel układu Kaczyński był liderem prawicowej inteligencji, jako autor wizji lepszej Polski stał się atrakcyjny dla liberalnego mainstreamu.

Było to ważne, bo Kaczyński nie porzucił strategii przyciągania liberalnej inteligencji, obowiązywała ona jeszcze w epoce wczesnego PiS-u. Aż do wyborów w 2005 roku Kaczyński uważał liberalną inteligencję za grupę o kluczowym znaczeniu, a jej poparcie za warunek skutecznego rządzenia. To był aksjomat jego myślenia przez piętnaście lat: nie da się rządzić Polską wbrew inteligencji. W 2002 roku mówił: „Chcemy… bardzo głęboko sięgnąć do tego zasobu, który stanowi polska inteligencja i polskie środowisko intelektualne. My po prostu chcemy z nimi współpracować. AWS taką współpracę odrzucił. My tego błędu, a raczej szaleństwa, na pewno nie popełnimy. I zrobimy wszystko, żeby tego rodzaju zaplecze zdobyć. Nasza propozycja wobec środowisk intelektualnych jest taka: my wam proponujemy nie tylko funkcje doradcze, ale także funkcje kierownicze”. To nie były puste słowa, warto sobie przypomnieć polityczne twarze pierwszego rozdania PiS-u: Zyta Gilowska, Zbigniew Religa, Stefan Meller, Grażyna Gęsicka, Bogdan Borusewicz. Kaczyński wdzierał się tam, gdzie dzisiaj stoi Platforma. Do wyborów w 2005 roku obie partie szły jako przyszła koalicja rządowa, jako PO-PiS. Jako utopijny projekt powtórki 1989 roku, jako próba ustanowienia tego, co się wówczas nie udało. Silnego państwa, sprawnej demokracji, polityki służebnej wobec obywateli, kapitalizmu równych szans. Potężna część inteligencji – prawicowej i liberalnej – udzieliła tej sprawie poparcia. Od 1989 roku w polskiej elicie nie było tak szerokiej zgody.

Pomysł nie wypalił z powodów politycznych. PO i PiS wygrały zbyt mocno, zdetronizowały całą resztę, wzięły całą pulę władzy, co sprawiło, że dzień po wyborach obudziły się nie jako główni sojusznicy, ale jako główni konkurenci. Tusk nie chciał już koalicji, od razu poprowadził PO na wojnę z PiS-em. Polityczne kulisy tamtej gry były ciekawe, ale nas interesuje nie to, dlaczego Tusk chciał koalicję zerwać, ale dlaczego mógł.

Wielka inteligencka wojna na górze

Po wyborach panował klimat podobny do tego w 1989 roku. Nie było entuzjazmu, był natomiast przymus współpracy dla dobra Polski. Każdy inteligent musiał poprzeć misję naprawy Polski. Choć Platforma nie weszła do rządu, PiS zbudował gabinet, który Platforma mogłaby poprzeć z czystym sumieniem. I z powodu ludzi, i z powodu programu. Ówczesne inteligenckie postawy pokazuje kwestia obsady szefa MSZ-etu. PiS stanowisko zaproponował doświadczonemu dyplomacie, profesorowi historii cenionemu w kręgach liberalnej inteligencji. Stefan Meller, bo o niego chodzi, zadzwonił do Geremka z pytaniem, co ma zrobić. Geremek odpowiedział, że powinien się zgodzić i wejść do pisowskiego rządu. Platforma mocno atakowała Kaczyńskich, ale w Sejmie projekty PiS-u popierała. Aby zdobyć pretekst do pełnej wojny z PiS-em, czyli do rezygnacji z marzeń epoki, Tusk musiał się mocno namęczyć.

Kluczową rolę w zmianie panujących nastrojów odegrały dwa inteligenckie środowiska, prawnicy i dziennikarze. Za długo toczyły wojnę z braćmi Kaczyńskimi, aby dawne urazy puścić w niepamięć. W przypadku prawników bracia przez lata bili w nich jak w bęben, słusznie zresztą. Prawnicy byli najsłabszym ogniwem polskich zmian, polegli na wszystkim. Bezkarni byli sprawcy mordów z czasów PRL-u, bezkarni byli gospodarczy aferzyści, mafiosi, skorumpowani politycy, urzędnicy, a nawet chuligani i oszuści notorycznie niepłacący alimentów. W latach 90. Polska była Dzikim Zachodem, a prawnicy udawali, że problem nie istnieje. „Mamy dobre prawo” – mówili. Interesowało ich wyłącznie prawo, nigdy praworządność. Z dumą pokazywali kodeksy, ustawy, konstytucję, udając, że ważny jest papier, a nie to, co się dzieje dookoła. Do dziś nie wiadomo, czemu tak się działo. Podnoszony przez Kaczyńskiego klucz biograficzny, czyli uwikłanie sędziów w PRL, niewiele tłumaczy. To może wyjaśnić ślepotę na jedno oko, ale nie całkowitą bierność, w końcu PRL twardo ścigał przestępców. Podobnie nie przekonuje inny argument, czyli zachłyśnięcie się niemieckim liberalizmem prawniczym. Bo w Niemczech system sprawiedliwości ściga przestępców, ściga korupcję, ściga kradzież majątku państwowego, a potem karze. Może za nisko, ale karze. W Polsce system ani nie ścigał, ani nie karał. Zatem ani genealogia, ani ideologia nie wyjaśniają tamtego marazmu.

Niemniej problem był i bracia byli jedynymi politykami, którzy go wskazywali. Bili twardo w prawniczą elitę, bili po nazwisku. A że byli to często koledzy ze studiów, ciosy bardziej bolały i na zawsze zostały zapamiętane. Postaci, które staną się w przyszłości liderami wojny z PiS-em – Andrzej Zoll, Marek Safjan, Andrzej Rzepliński, Adam Strzembosz – od lat 90. były w konflikcie z Kaczyńskimi. Dekadę potem temperaturę sporu podniosły dwa wydarzenia, Lech Kaczyński został ministrem sprawiedliwości i rzucił rękawicę prawniczej elicie. Nie zdążył doprowadzić do wojny, ale ją zapowiedział. Drugim wydarzeniem był wybór nazwy dla nowej partii: „Prawo i Sprawiedliwość”. To był polityczny manifest, wskazanie, gdzie leży główny problem polskiej transformacji. Wskazanie niezwykle obraźliwe dla prawników. Inteligencja wrogów transformacji zawsze szukała w cudzych szeregach. Teraz przyszli dwaj inteligenci mówiący, że polscy prawnicy pasują do państwa prawa nie bardziej niż polscy górnicy do gospodarki rynkowej.

Kiedy PO-PiS przygotowywał się do władzy, Kaczyńscy wymyślili szeroką reformę wymiaru sprawiedliwości, idącą w dobrym kierunku. Ponieważ projekt wspierała Platforma, środowiska prawnicze przyjęły go pozytywnie. Ale kiedy wybory wygrał PiS, a Platforma do rządu nie weszła, opinie zmieniły się o 180 stopni. Kolejne środowiska prawnicze protestowały przeciw zmianom, a bracia Kaczyńscy zamiast opór zręcznie rozładować, zareagowali afrontami, brutalnymi słowami, bojkotowaniem spotkań. Spór z obu stron był prestiżowy, oparty na osobistych urazach. Wszystko działo się na długo przez akcjami Ziobry i CBA, ani władza pisowska nie zrobiła jeszcze niczego złego, ani sędziowie nie zdążyli władzy zadać ciosu. Niemniej zarzuty już były najtwardsze: PiS depcze państwo prawa, sędziowie bronią układu.

Wtedy wkroczyła część liberalnych mediów, głównie „Gazeta”, biorąc stronę prawników. I znowu nie chodziło o meritum, czyli planowane zmiany w systemie sprawiedliwości, ale o stare urazy. Nie tylko z samym Michnikiem, ale z całym środowiskiem „Gazety”. Od początku lat 90. Kaczyński opisywał „Gazetę” jako podmiot władzy. Co więcej, wpływ, jaki wywierała „Gazeta”, uważał za absolutnie szkodliwy. Lista pretensji była długa, z początku dotyczyła głównie kwestii politycznych, stosunku do komunistów i postkomunistów. Z czasem doszły kwestie ideowe. Kaczyński podzielał obawy wobec endeckiej tradycji, ale uważał, że „Gazeta” w obawach poszła za daleko. Wzięła na siebie niemądrą misję złożenia do grobu starego narodu i stworzenia nowego. Głównie przez burzenie społecznych mitów i tożsamości. Kaczyński nazywał „Gazetę” „superministerstwem kultury i propagandy, które zajmuje się rozdeptywaniem polskiej tradycji”.

W istocie, „Gazeta” bardzo pospiesznie i bardzo obcesowo obalała narodowe świętości. Nieraz miała rację, jak w sprawie zbrodni Polaków wobec polskich Żydów, ale wszystko działo się zbyt szybko i zbyt natrętnie. Ledwo minął 1989 rok, ledwo można było oddać hołd żołnierzom AK, wypowiedzieć dumę z „Solidarności”, zaczęły się dziwne krucjaty. Wielka rehabilitacja Kiszczaka i Jaruzelskiego, pochwała inteligencji zaangażowanej w komunizm, przy jawnej niechęci do tej, która wybrała antykomunizm, uznanie Marca za jedyne przestępstwo PRL-u, wygaszanie pamięci o wielkich wydarzeniach patriotycznego kalendarza, zapomnienie o niemieckich zbrodniach na Polakach. Każda ze spraw była ciekawym materiałem na intelektualny spór, na książki, na teksty, ale „Gazeta” nie była miejscem intelektualnej dyskusji, tylko imperium medialnym. Ona nie dyskutowała, ona indoktrynowała. Kaczyński miał poczucie, że środowisko „Gazety” niszczy ostatnie żywe mity i autorytety, które przez lata podtrzymywały w społeczeństwie postawy godnościowe, wspólnotowe, patriotyczne. I mówił o tym głośno, twardo, w ostrych słowach.

Dzień zwycięstwa Kaczyńskiego był dla „Gazety” tragedią, do władzy doszedł jej główny oponent. Czekała tylko na pretekst do ataku, a konflikt z prawnikami był świetną okazją. Z kolei dla Kaczyńskiego skorzystanie z tej okazji było potwierdzeniem wszystkich jego podejrzeń wobec obu środowisk. Ruszyła lawina oskarżeń, jedna strona zarzucała władzy autorytaryzm, chęć rozmontowania demokracji, państwa prawa oraz innych świętości. Z kolei Kaczyński uznał oba środowiska za systemowych wrogów normalności, za „łże-elity”, które prowadzą społeczeństwo do zguby. Wobec szefostwa „Gazety” padły słowa o „trzecim pokoleniu KPP”, które nie były wypominaniem żydowskich korzeni, ale policzkiem innego rodzaju, stwierdzeniem, że najbardziej wpływowym środowiskiem inteligencji rządzą wyłącznie grupowe, wręcz rodzinne, urazy i obsesje. Że nie potrafi myśleć o całym społeczeństwie, a wyłącznie o sobie. „Gazeta” zagotowała się z wściekłości, w kilka miesięcy spór przekroczył znane wcześniej emocje. Wielu Polaków zapamiętało tamte wydarzenia jako wojnę o ważne wartości. Owszem, uczestnicy sporu tak twierdzili, ale nie była to prawda. Była to erupcja środowiskowych urazów oraz zaciekła wojna o pozycję i autorytet w samym sercu inteligenckiego establishmentu. To nie było trzęsienie ziemi w skali społecznej, to było trzęsienie podłogi w inteligenckim salonie. Niemniej ta podłoga okazała się najważniejsza.

Kluczową decyzję podjął Tusk, który uznał, że inteligencka wojna świetnie obsługuje jego interesy. Z egoisty, który rozbija PO-PiS dla własnych korzyści, stał się liderem obozu broniącego prawa i demokracji. Nagły sojusz Tuska i liberalnej inteligencji był wielką woltą, Tusk od zawsze nie znosił „warszawki”, a w szczególności Michnika oraz „Gazety”. Michnika nazywał „narcyzem” i „politycznym playboyem”, a jego diagnozy traktował jako zwykłe brednie. Była też sprawa ważniejsza, Tusk nie był inteligentem w sensie tożsamości społecznej. Był dobrze wykształcony, oczytany, za młodu miał intelektualne ambicje, ale nie znosił kulturowych kodów inteligenckiej grupy, jej poczucia wyższości, arystokratycznych pretensji, saloników warszawskich i krakowskich. Wiedział też, że przez ten światek jest zaledwie tolerowany, stołeczna inteligencja gardziła gdańskimi liberałami. Byli kulturowo obcy, pragmatyczni, prozaiczni, potrafili fizycznie pracować, założyć firmę, a co najgorsze, woleli oglądać mecze, niż czytać Główne nurty marksizmu. Co ciekawe, podobną klasową niechęć do Tuska odnajdziemy też u Kaczyńskiego. Dziesiątki razy wypominał Tuskowi, że wychował się na robotniczym podwórku, a setki razy rzucał uwagi, że zachowuje się jak lump albo mówi jak lump. To była pogarda posiadacza inteligenckiego sygnetu wobec inteligenta z robotniczym pochodzeniem.

Tusk nie lubił liderów polskiej inteligencji. Oceniał ich chłodno, bez osobistych urazów, ale też bez złudzeń epoki. Liberalnych dziennikarzy uważał za samozwańczych władców narodu, chorych na manię wielkości, prawicowych dziennikarzy uważał za zwykłych wariatów, prawników szanował nie bardziej niż Kaczyński. Ale kiedy zobaczył, że wojna inteligentów wypełnia całą debatę publiczną, przyłączył się do liberalnej strony. Bez sympatii dla niej, z zimno skalkulowanej korzyści własnej. Nigdy nie stał się jej zakładnikiem, mało tego, znacząco osłabił jej wpływ na rządzenie. Ale w wielkiej wojnie o umysły Polaków było mu z nią po drodze. Wiedział dobrze, że większość liberalnych mediów nie pała do niego sympatią, ale ważniejsze było to, że zwalczały jego konkurenta z siłą i z determinacją, z jaką nikogo wcześniej nie biły. Podobnie było z prawnikami, uderzyli w Kaczyńskiego z najcięższych dział, więc stanął po ich stronie. Miał dobre wyczucie, okazali się silnym partnerem. Kiedy fotel premiera objął Kaczyński, sędziowie poszli z nim na otwartą wojnę. Trybunał Konstytucyjny, dotąd ospały, obojętny na wszystko, co się dzieje w państwie, nagle zaczął pracować szybko i drapieżnie, wyrzucił do kosza kilka strategicznych ustaw, w tym ustawę lustracyjną. Stał się trzecią izbą parlamentu, której weta Kaczyński nie mógł przełamać. Chwilę potem do sędziów przyłączyli się akademicy. Spektakl był niezwykły, nie wiadomo, co było w nim bardziej zawrotne, czy zaciekłość Kaczyńskiego, który wręcz prosił się o wojnę z całą inteligencją, czy postawa akademików, którzy się zbuntowali przeciw lustracji. Po dwóch latach rządów PiS inteligencka wojna miała dla polityki centralne znaczenie.

Dla Kaczyńskiego te dwa lata były formacyjnym przeżyciem. Upewniły go w przekonaniu, że miał rację, że inteligencja jest w Polsce klasą panującą, że ona wyznacza ramy systemu. Gdy Kaczyński przeciw systemowi wystąpił, został zdeptany, nie przez politycznego rywala, ale przez metapolitycznego właściciela rzeczywistości. Bo to był wniosek, jaki z wydarzeń wyciągnął Kaczyński, on nie miał poczucia, że władzę odebrała mu Platforma, ale media i sędziowie. Przez wiele lat mówił o tym otwarcie, wielokrotnie do tej tezy powracał. Mówił również, że gdy wróci do władzy, zmiany w mediach i w sądach będą jego priorytetem. Wojna z liberalną inteligencją nabrała dla Kaczyńskiego egzystencjalnego wymiaru „ja albo oni”. Albo wróciwszy do władzy, pierwszy ich wysadzę z siodła, albo oni znowu wysadzą mnie. Ale było coś jeszcze. Kaczyński utracił wiarę w polską inteligencję jako formację. Do 2005 roku uważał, że to wartościowa grupa, która dała się omamić Michnikowi i Geremkowi. Po 2007 roku patrzył inaczej. Uznał, że problemem Polski nie jest postkomunistyczny układ, rzeczywistym złem, prawdziwym układem, jest liberalna inteligencja. Często miotał prostackimi oskarżeniami, że inteligencja sprzedała się Berlinowi lub Brukseli. Ale to było na użytek mas, istota jego zarzutów brzmiała inaczej: układem nie są brudne powiązania władzy, ale mentalne ograniczenia inteligencji. Od 2007 roku cele polityczne Kaczyńskiego są wyłącznie personalne. Mówi o naprawie państwa, o wstawaniu z kolan, o przywróceniu praworządności, ale to wszystko są metafory, naprawdę chodzi mu o kadrowe czystki, chce wyrzucić liberalną inteligencję ze wszystkich strategicznych punktów państwa i społeczeństwa. Odsunąć od władzy w państwie, od władzy w sądach, od władzy w mediach, od władzy w szkołach, w teatrach, w muzeach. Jakość nowych kadr go nie obchodzi, nikt nie może być gorszy od współczesnej inteligencji.

Podobny proces konsolidacji i radykalizacji przebiegał po drugiej stronie. Do tej pory liberalna inteligencja była raczej bierna, rozgrzana była ekipa publicystów „Gazety”, reszta zwykle powtarzała ich poglądy, ale nie podzielała ich namiętności. Lata 2006–2007 zmieniły wszystko. Wojna z Kaczyńskim, a również z prawicowymi mediami, rozpaliła większość liberalnych mediów. Niechęć sędziów do Kaczyńskiego, żywa wcześniej wśród kilkudziesięciu czołowych prawników, stała się niechęcią całej środowiskowej elity. Strach przed Kaczyńskim stał się udziałem inteligenckiej większości, także tej, która wcześniej była wobec niego życzliwa. O prawicowej elicie będzie mowa później, tu powiedzmy, że jej niechęć do liberalnej inteligencji punkt wrzenia osiągnęła już w latach 90. To sprawiło, że niemal całość publicznie aktywnej elity była ze sobą na wojnie. W czasie wyborów 2007 roku można było zobaczyć, że Polska naprawdę stała się „republiką inteligencką”. Liderzy opinii zmobilizowali całe społeczeństwo, świetny wynik wyborczy PiS-u, a jeszcze lepszy wynik Platformy pokazały, że postawa inteligencji, zwłaszcza pobudzonej, ma dla polskiej polityki kluczowe znaczenie. Nie znaczy to, że inteligencja przejęła władzę nad polityką, nad rządem premiera Tuska, niemniej przejęła władzę nad społecznymi emocjami. Temperatura jej własnych namiętności była tak wysoka, że każdy musiał im ulec. Zwłaszcza że nie sposób się było przed nimi schronić, sączyły się z każdego urządzenia na prąd, na baterie, na wi-fi.

Dlaczego inteligenckie emocje były tak wielkie? Nie dlatego że zaciekle broniła swojej zakulisowej władzy nad Polską; nie była układem, Kaczyński dorysował rywalowi mięśnie, których nie miał. Emocje były tak wielkie, bo do władzy doszedł lider opinii jednej ze stron. Dopóki władzę w Polsce zdobywali klasyczni politycy, obojętni na inteligenckie sztandary, tak wielkich emocji nie budzili. Zawsze tak było w polskiej historii, łatwiej znoszono osoby z zewnątrz niż inteligenckiego rywala, nawet zaborcę znoszono z większą cierpliwością. Do prawdziwej rebelii doszło dopiero na widok Kaczyńskiego na tronie. Rządy Kaczyńskiego, odkąd wybuchła inteligencka wojna, były takim policzkiem dla liberalnej inteligencji, jakim byłaby prezydentura Michnika dla prawicowej. Albo takim, jakim dla episkopatu byłby wybór na premiera imama lub rabina. Obecność Kaczyńskiego dla liberalnej inteligencji była śmiertelną obrazą, sponiewieraniem jej największych świętości. Zwłaszcza że rozjuszony oporem Kaczyński podchodził do kolejnych liberalnych świętości i ostentacyjnie wycierał sobie nimi buty. Dzień po dniu wszystkie metodycznie profanował. Więc liberalna inteligencja jęczała z upokorzenia. Oraz odwijała się, każdego dnia biła z najcięższych dział. Żadnej innej władzy tak mocno nie zwalczała, nawet Jaruzelskiego. Natomiast prawicowa elita piała z zachwytu. Nie tylko dlatego że nad państwem zawisły jej własne sztandary, karmiła się przede wszystkim cierpieniem liberalnego salonu, jego bezsilną złością. Jego nieustanny lament był dla niej niebiańską muzyką. Po upadku rządu Kaczyńskiego role się zmieniły, teraz liberałowie się mścili, teraz oni profanowali to, co dla Kaczyńskiego najświętsze, czyli jego brata. Bili w niego jak w bęben przed jego śmiercią, bili jak w bęben po śmierci. W portret Lecha wbijali igły i z zachwytem patrzyli, jak Jarosław skręca się z bólu. Inteligenci jak się rozkręcą, granic nie znają.

Właśnie te obustronne namiętności sprawiły, że Kaczyński na dwie dekady stał się centralną postacią polskiej polityki, czyli osiągnął pozycję, jakiej nie miał Wałęsa, jakiej nie miał Kwaśniewski, jakiej nie miał Miller. Siłą, która wyniosła go na tak wysoką orbitę, była pełna mobilizacja uwagi inteligenckich elit na jego osobie. Ona sprawiła, że polem politycznej wojny stały się sektory ważne wyłącznie dla inteligencji – sądy, media i kultura. Ona sprawiła, że całość prowadzenia wojny przypadła inteligentom: dziennikarzom i prawnikom. Do zmobilizowania społecznych emocji wokół swojej wojny inteligencja sięgnęła po stare sztandary, uszyte przez poprzednie pokolenia. Były skrojone na potrzeby innego świata, ale inteligencji to nie przeszkadzało, na gwałt szukała dowodów, że nie chodzi o środowiskowe spory, ale o sprawy dla ogółu fundamentalne – niepodległość kontra okupacja, wolność kontra autorytaryzm, tradycja kontra Europa, oświecenie kontra ciemnogród. Do walki o władzę inteligencja wyciągnęła rekwizyty z XIX-wiecznego muzeum. Pojawiły się figury zaborcy, powstańców, zdrajców. A przede wszystkim pojawiły się katastrofy. Jedną na Polskę sprowadzał Kaczyński, drugą liberalne elity.

Nic w tej historii nie było konieczne, niemniej liczne siły pchały inteligencką republikę w stronę tego scenariusza. Spora część inteligencji od samego początku do 1989 roku szukała katastrofy. Ale wizje były zbyt szalone, aby pociągnąć za sobą całe środowisko. Oraz zbyt szalone, aby przeszkodzić w dojściu do władzy politykom obojętnym na inteligenckie dyskusje. Dopiero pojawienie się u władzy Kaczyńskiego, lidera jednego z inteligenckich obozów, oraz Tuska, który to zręcznie wykorzystał, dało odpowiedni splot okoliczności – potężne środowiskowe urazy oraz zwizualizowanie wroga, nie układ, nie faszyści, ale rządzący krajem Kaczyński oraz znane z mediów liberalne autorytety.

Wielka smuta

Kolejne lata potwierdziły znaczenie inteligenckiej wojny. Z jej powodu pojawiły się zjawiska dotąd nieznane: podwójne kadencje, rekordowe wyniki wyborcze oraz monopol dwóch partii. A nawet nie tyle dwóch partii, co dwóch ludzi. W polskiej polityce od dwóch dekad liczą się wyłącznie dwie osoby – Kaczyński i jego pogromca Tusk. Obaj liczą się tak bardzo, że inni nie liczą się w ogóle, status „bez znaczenia” mieli nawet premierzy i prezydenci. Nieważne było, co Kaczyński i Tusk robili przez ostatnie dwadzieścia lat, nie musieli nawet rządzić, jeden mógł siedzieć na Nowogrodzkiej, drugi w Brukseli, a nadal liczyli się wyłącznie oni. Nad światem polskiej polityki twarze Tuska i Kaczyńskiego przestały zachodzić. Ale im dłużej panowali, tym bardziej stawali się toksyczni. Obaj wewnętrznych miar nie znali, zewnętrznych znać nie mogli, bo te zanikły, w nowym świecie wszystko im było wolno, istnienie jednego legalizowało czyny drugiego. Obaj stanowili dla siebie doskonałe alibi. Pobudzone elity stworzyły warunki dla praktyk, których istotę można ująć jako narastającą bezkarność władzy.

Nad Polską zawisły inteligenckie sztandary, co sprawiło, że polityka stała się polem walki najwyższych wartości. Treścią polityki stała się obrona prawa, demokracji, niepodległości. Jednak im większe były cele, tym mniejsza była polityka. Po 2007 roku premier Tusk poprowadził najbardziej minimalistyczną politykę w historii III RP. Miał wielki wzrost, miał wielkie możliwości, mógł wiele zrobić, ale nie chciał. Każda zmiana, najdrobniejsza reforma, groziła spadkiem popularności, a Tusk nie miał zamiaru tracić nawet procenta. Społeczne poparcie dla rządu traktował jako swój kapitał prywatny. Liberalna inteligencja była coraz bardziej zirytowana, a wtedy Tusk odpowiadał to samo: „Chcecie, abym przegrał wybory? Przecież po mnie przyjdzie Kaczyński”. Więc inteligencja milkła, głośno narzekali nieliczni: Agnieszka Holland, Leszek Balcerowicz, Aleksander Smolar.

Było to zjawisko nowe, liberalne media nigdy nie były drapieżne, niemniej we własny obóz potrafiły mocno uderzyć, były w stanie upomnieć się o własne standardy. Prawicowe podobnie. Nawet najbardziej spójne środowisko, czyli postkomuniści, nie znali taryfy ulgowej. Były lata, w których „Trybuna” biła w Kwaśniewskiego bez opamiętania, były lata, w których „Nie” zadawało Millerowi ciosy mocniejsze niż opozycyjne gazety. Wraz z nadejściem Kaczyńskiego i Tuska okazało się, że to były stare, dobre czasy. Teraz przyszły nowe, władców przestano oskarżać. Zaczęła się nowa epoka – bezkarności władców. Oczywiście opozycja nadal krzyczała, ale narodziła się nowa praktyka, liberalna inteligencja udawała, że nic złego nie widzi w zachowaniach Tuska, prawicowa inteligencja nic złego w zachowaniach Kaczyńskiego. To był najważniejszy przełom w polityce, jaki wprowadziła rozgrzana inteligencja. Poczucie, że apokalipsa już się zaczęła, sprawiło, że zapanowała autocenzura. I w mediach, i w reszcie sfery publicznej, i nawet w prywatnym myśleniu. Nie dopuszczano do siebie niewygodnych faktów. Wszystko toczyło się jak we wspomnieniach Konwickiego czy Ważyka z epoki komunizmu: niczego złego nie widzieliśmy, bo niczego złego nie chcieliśmy widzieć.

Ta sytuacja demoralizowała. I Tuska, i Kaczyńskiego. Jeden patrzył na bezczelne praktyki drugiego, a widząc, że rywalowi uchodzą, kopiował je na własnym podwórku. Przykładów jest mnóstwo, weźmy kilka, obrazujących skalę zjawiska. Widząc, jak Kaczyński zamienił PiS w partię prywatną, Tusk zaczął robić to samo. Wyrzucał z partii każdego, kto wyrósł za bardzo. Za bezpieczną miarę wielkości przyjął standardy Kaczyńskiego: partyjni koledzy mogli mu dorastać do pięt, ale już nie do kolan. Rok po roku pozbywał się wszystkich silnych postaci. Wybaczano mu wszystko, bo był biblijnym katechonem powstrzymującym nadejście Antychrysta. Kłopot w tym, że w 2013 roku Tusk z walki z diabłem zrezygnował. Wszystko w tamtej decyzji było małe. I porzucenie własnej partii na rok przed wyborami. I porzucenie władzy nad Polską na rzecz dobrze płatnej posady. I wybór następcy, osoby ewidentnie fatalnej. Nikt nawet nie jęknął, wśród liberalnych elit autocenzura była tak wielka, że Tusk zbierał wyłącznie oklaski. Udawano, że Polska obejmuje strategiczne stanowisko. Udawano, że porzucenie fotela premiera to coś normalnego, choć był to eksces, gdzie indziej nieznany. I co najgorsze, udawano, że partia i rząd trafiły w dobre ręce. A przecież Tusk, aby partię nadal posiadać z tylnego siedzenia, oddał ją w ręce najgorszego następcy. Oddał po to, żeby Platforma marniała, żeby mieć pewność, że wszyscy będą marzyć o jego powrocie.

Przesadził w rachubach. Nowy lider miał być słaby, a był fatalny. Nie tylko poprowadził partię do podwójnej porażki, ale doprowadził do rozbicia liberalnego elektoratu. Choć to właśnie Tusk otworzył PiS-owi drogę do władzy, nie usłyszał nawet słowa pretensji. Nowy lider Platformy pożegnał się z fotelem, jego miejsce zajął Grzegorz Schetyna. Od tego momentu Tusk robił wszystko, aby Schetyna przypadkiem nie uratował Polski przed PiS-em. Cała pierwsza kadencja PiS-u to zakulisowe intrygi Tuska przeciw Schetynie, ale też Schetyny przeciw Tuskowi. Kulisy tej samobójczej polityki znało wielu dziennikarzy, ale ich nie opisali. Nie mogli, temat był tabu.

Czy można było odebrać władzę PiS-owi po pierwszej kadencji? Chyba tak, a na pewno połowę, czyli prezydenturę. Kiedy Schetyna przegrał wybory parlamentarne, musiał się pożegnać z fotelem lidera. I wtedy nastąpił kolejny zuchwały krok. Wiedząc, że nie muszą się bać krytyki, Tusk i Schetyna zawarli kompromis. Nowym szefem partii został kolejny polityk z poziomu kostek, był bezpieczny dla obu, nie miał szansy na sukces, na obalenie PiS-u. Im większa była stawka polskiej polityki, im bardziej inteligencja chciała Polskę ratować, tym niższe motywacje mieli ludzie, którym powierzono ratunek. Stali się bezkarni, więc byli bezczelni. Przyszły prezydenckie wybory, Platforma wystawiła polityka jeszcze gorszego, zadecydowali wspólnie Tusk, Schetyna i Borys Budka. Kandydat był jeszcze gorszy, bo teraz miarą wielkości były kostki nie Tuska, nie Schetyny, lecz Budki. Tuż przed wyborami poparcie dla kandydata Platformy spadło do poziomu kilku procent.

Przyszło opamiętanie, takiego wyniku partia by nie przeżyła. Pojawiła się możliwość podmiany kandydata, więc tym razem wystawiano sensownego. Rafał Trzaskowski natychmiast wystrzelił w górę, gdyby kampania trwała kilka tygodni dłużej, polityk PO byłby prezydentem, a rząd PiS-u zostałby sparaliżowany. Od tamtej chwili cała energia Tuska skupiła się na osłabieniu pozycji Trzaskowskiego. Osiągnął swoje, opozycja przez dwa lata wegetowała, Budka dalej zadawał ciosy swoimi małymi piąstkami, a Kaczyński nawet ich nie czuł, a był przecież słaby, stał na jednej nodze, co kwartał tracił większość w Sejmie. Powrót Tuska do Platformy był tak udany i tak triumfalny tylko dlatego, że partia została przez niego zdeptana. Przez osiem lat największa antypisowska partia więdła tylko po to, aby zakwitnąć mogła wyłącznie pod Tuskiem.

Jaki z tego morał? Że Tusk jest immoralnym politykiem? To również, ale ważniejsze jest to, że skorzystał z okazji, która sama pchała się w ręce. Mijał rok za rokiem, a nikt go nawet nie skrytykował. Wszyscy udawali, że niczego nie widzą. Parasol rozpięty nad Tuskiem nie miał precedensu, więc Tusk robił rzeczy bez precedensu.

Historia Tuska to dobry klucz do zrozumienia równoległej historii Kaczyńskiego. Tusk zawsze był ostrożny i powściągliwy, polityczną kiełbasę produkował dyskretnie, za każdym razem sprawdzając, czy drzwi są zamknięte. A jednak nawet on doszedł do takiego poziomu bezczelności, że przez blisko dekadę nie tylko nie pomógł w obaleniu PiS-u, ale ciągle w jego obaleniu przeszkadzał. W przypadku dzikiej natury Kaczyńskiego świadomość rozpiętego parasola wywołała dużo brutalniejsze zachowania. Każdy, kto dziwi się temu, co Kaczyński robił po 2015 roku, wpierw musi się spytać, ile mógł zrobić bezkarnie, mając pełne przyzwolenie swojego obozu.

Bezkarność Kaczyńskiego zaczęła się później niż Tuska, dopiero około 2012 roku. Z początku prawicowa inteligencja potrafiła reagować krytycznie na wyrzucanie centrowych polityków, na radykalizację partii, na budowanie jej na pozycjach Radia Maryja. Ze sporą niechęcią powitała też smoleńskie szaleństwo. Czas jednak pokazał, że nie był to objaw umiaru, ale radykalizmu. Prawica była już w pełni rozgrzana, smoleńskie szaleństwo nie spodobało jej się, ale nie dlatego że było szaleństwem, ale dlatego, że wydawało się szaleństwem nieskutecznym. Gdy jednak zobaczono, że 30 procent Polaków uwierzyło w zamach, krytyka się skończyła. Zaakceptowano masakrowanie społecznej wyobraźni. Prawicowe elity zgadzały się na wszystkie praktyki prowadzące do obalenia istniejącego establishmentu. Bo dla nich wrogiem nie był Tusk, ale stojący u jego boku „salon”, czyli liberalna inteligencja.

Oskarżana o całe polityczne zło, była wyłącznym punktem odniesienia dla prawicowej elity. Przez lata wierzyła, że nienawidzi salonu nie z powodów ideowych, ale państwowych. Gdyby to była typowa zachodnia lewica – dawała do zrozumienia – byłoby to pół biedy, ale Michnik z jego stosunkiem do generałów, pisarze atakujący swój kraj na łamach prasy zachodniej, publicyści lekceważący powagę katastrofy smoleńskiej… Bardzo długo prawica miała poczucie, że walcząc z liberalną elitą, walczy o państwo. Aż przyszedł 2015 rok. Zaczęły się praktyki, z których żadna nie była naprawą państwa. Liberałowie niewiele rozumieli, kiedy krzyczeli, że Kaczyński zawłaszcza państwo, on nie zawłaszczał, ale osłabiał, zawieszał lub niszczył. Zawłaszczenie oznacza przejęcie instytucji i sprawne nimi rządzenie, dla dobrej lub złej sprawy. PiS nie zawłaszczał. Przejął CBA i zawiesił jego działalność, instytucja przestała ścigać korupcję. Wziął MSZ i obsadził pionkami bez politycznego znaczenia. To samo dotyczyło najważniejszych instytucji – rządu i prezydenta. Kaczyński premierami zrobił pacynki, ani Beata Szydło, ani Mateusz Morawiecki nie dostali mandatu, aby realnie rządzić. Wedle podobnej logiki Andrzej Duda pojawił się w Prezydenckim Pałacu. Całe państwo zostało wypatroszone, spacyfikowane i zaprzągnięte do trawienia partyjnych łupów. I nagle okazało się, że prawicowe elity niczego nie widzą. Nie ma tematu. Przez dwadzieścia lat za symbol obywatelskiego upadku uważali postawę „Gazety”, która po upiciu się Kwaśniewskiego w Charkowie po prostu przemilczała sprawę. Tymczasem po 2015 roku Charków był co kwartał. Zapewne wiele pisowskich afer było zmyślonych, ale wiele było świetnie udokumentowanych. Prawicowe elity ani jednej nie zauważyły.

Kaczyński dostał licencję na wszystko, od samego początku. Gdy zaczął wojnę z Trybunałem, nikt nie wiedział, jak daleko zajdzie, gdzie się zatrzyma i czy w ogóle się zatrzyma. Jednak żaden prawicowy autorytet nie poruszył tematu, nikt nie wskazał granicy, nikt nie nakreślił czerwonych linii. Przy kolejnych szarżach było podobnie, nie dość, że prawicowa opinia publiczna nigdy nie powiedziała „stop”, ona nigdy nie zasygnalizowała, że istnieją sytuacje, w których „stop” jest gotowa powiedzieć. Kaczyński nie przeprowadził w Polsce zamachu stanu, niemniej dostał licencję nawet na zamach. Radykalizm prawicowej elity szedł znacznie dalej niż Kaczyńskiego.

Prawica przestała odróżniać państwo od liberalnego establishmentu. W pewnych sprawach było to zrozumiałe, prawicowa elita wiedziała, że atak na Trybunał nie jest atakiem na ustrój, ale na konkretnych ludzi, gotowych urządzić powtórkę z lat 2005–2007, czyli w imię konstytucji zwalczać władzę, której nie akceptują z innych niż konstytucyjne powodów. Z czasem jednak sytuacja się skomplikowała, zbyt wielki był naddatek agresji wobec konstytucyjnych reguł, zbyt wielka ostentacja w ich deptaniu i przede wszystkim zbyt obcesowe traktowanie już przejętego państwa. Dość powiedzieć, że już w połowie pierwszej kadencji propaństwowa misja nowej władzy została skompromitowana. Mimo to poparcie elit nie zostało cofnięte, okazało się, że Kaczyński dostarcza czegoś, co jest ważniejsze niż propaństwowe hasła – szczerej, głośnej i drapieżnej pogardy wobec salonu. Po 2015 roku przyszedł czas zemsty, przemysłu pogardy wobec liberalnego salonu. I ta zemsta była kluczem do serc prawicowej inteligencji. Nie chodziło im o państwo, ale o detronizację rywali, o pohańbienie ich w świetle jupiterów, całą mocą państwa. Odebranie im społecznego autorytetu, władzy nad duszami, ale też posad, pensji, dotacji, nagród państwowych. To już nie była polityka, ale środowiskowa dintojra. Świetnie znana z epoki II RP czy PRL-u.

Na żadnym innym polu koteryjne mechanizmy „republiki inteligenckiej” nie ujawniły się z taką wyrazistością. Psychologiczne i socjologiczne mechanizmy rywalizacji w inteligenckim świecie są nie do podrobienia. Każdy, kto czytał pamiętniki Dąbrowskiej czy Kisielewskiego, wie, o co chodzi. O duszną atmosferę literackiego salonu, małego światka utkanego z narcyzmów i urazów, w którym wszyscy się nawzajem nienawidzą, obgadują, podkładają sobie świnie, odbijają żony i mężów, walczą o nagrody, o sławę, o uznanie, a przede wszystkim zazdroszczą innym nagród, sławy i uznania. Polscy publicyści to bezpośredni spadkobiercy tej tradycji, zresztą w dużej części to nadal literaci. Po 1989 roku doszło do znaczącego naruszenia równowagi, prawicowym elitom przypadła rola statystów. Wiecznie mówiły o tym, jak liberalne elity potraktowały Herberta, ale nie chodziło im o Herberta, tylko o siebie. Ich pretensje nie były urojone, za sprawą Michnika kryteria polityczne w kulturze ważyły równie mocno, co w PRL-u. Dużej klasy twórca mógł być przemilczany. Mógł być też zwalczany – ogłoszony antysemitą, faszystą, ideologiem skinów.

Podobne praktyki dotknęły prawicowych dziennikarzy. Liberalni publicyści cenili liberalne standardy, ale nie w swoim świecie. Lex TVN nie był odkryciem Kaczyńskiego. Rozprawy z opozycyjnymi mediami zaczęły się już w latach 90. Druga gazeta w kraju, „Życie Warszawy”, w kampanii wyborczej była przeciw Kwaśniewskiemu, więc kilka tygodni po jego zwycięstwie dziennik został spacyfikowany, zmieniono mu właściciela i redaktora naczelnego. Po liberalnej stronie nikt się nawet nie zająknął. Dekadę potem w „Rzeczpospolitej” rządząca Platforma zmieniła właściciela i naczelnego, nikt się nie zająknął. Gdy dwa razy na Woronicza zawitała prawicowa ekipa, była obiektem nieustannego ataku, natomiast gdy telewizją rządzili politycy z UW lub z SLD, nie było problemu. Kiedy jakaś mała spółka pod wpływem poglądów szefa dawała reklamy prawicowym mediom, liberalne publikowały śledztwa, kim jest ta spółka, na czym zarabia. Odstraszano każdego, kto dał złotówkę prawicowej gazecie. Zachłanność liberalnych mediów w wojnie o pieniądze i dusze nie znała granicy. Więc gdy po 2015 roku wiatr koniunktury zawiał w drugą stronę, prawicowe media też nie znały umiaru. Miały poczucie, że wymierzają salonowi sprawiedliwą karę, nawet gdy ofiarą padało polskie państwo. Gdy się z nimi rozmawia prywatnie, mówią otwarcie. Owszem, Pegasus to skandal, ale podobnym skandalem była instrukcja 0015. A co z niej zrobiły liberalne media? Zrobiły sobie zabawę, śmiały się, że służby sprawdzały, czy Kaczyński był gejem. W latach 90. próbowaliśmy opisywać patologie gospodarki, a oni co? Robili z nas wariatów. A to były megaafery, rozkradano wielkie fabryki, grunty wielkości powiatu. A teraz chcą, abyśmy oburzali się na spółkę Srebrna, na jedyny kęs, który połknęła prawica. Czemu nam nie przeszkadzał Obajtek w Orlenie? A czy im przeszkadzał Kulczyk w Orlenie? Czemu braliśmy pieniądze od spółek państwowych? A kto do 2015 roku brał całą pulę? Wzięli nie dziesiątki, ale setki razy więcej niż my. Przecież imperium „Gazety” swoją wielkość zawdzięczało pieniądzom ze spółek państwowych. Kiedy mówiliśmy, że prawicowe media dostają dużo mniej, niż wynika z liczby czytelników, drwili z nas: brakuje wam jakości. Wytykali nam zbyt bliskie kontakty z władzą. A co robili Michnik i Łuczywo w gabinecie premiera? Wspólnie pisali ustawę pozwalającą kupić im Polsat.

Ważyć tych racji nie warto, od racji silniejsze były urazy. Po obu stronach padły za mocne słowa, za twarde oskarżenia. Zbyt długo szukano na siebie haków, ujawniano sprawy prywatne, lustrowano rodziny, szukano resortowych rodziców, przedstawiano siebie nawzajem w mundurach SS lub czapkach bolszewików. W pewnym momencie stało się jasne, że dla mediów polityka nie jest powodem wzajemnej wojny, ale pretekstem do wojny. Prawdziwym motorem była obustronna nienawiść.

Dochodzimy do sedna medialnych praktyk prawicy po 2015 roku. Przez lewą stronę prawicowe media oskarżane były o służalczość, dyspozycyjność, pokorę. Było inaczej. Było gorzej. One nie były sterowane przez Kaczyńskiego, one próbowały nim sterować w stronę jeszcze większego radykalizmu wobec ludzi salonu oraz świętości salonu. Próbowały sterować miękko, bo ich materialne istnienie zależało od decyzji prezesa, niemniej sterowały wyraźnie. Cofnijmy się do lat 2005–2007, w tamtym układzie medialnym jedynym krytykiem Kaczyńskiego z prawej flanki bywało Radio Maryja. Po 2015 roku było odwrotnie, wszystkie – co do jednego – duże prawicowe media stały na prawo od prezesa. Wyraźnie sympatyzowały z linią Zbigniewa Ziobry, z linią jeszcze ostrzejszego ataku na sędziów, jeszcze ostrzejszej walki z Brukselą, postrzeganą jako kolejny „salon”, tyle że w większej skali. Kiedy prawicowe media biły brawo Piotrowi Glińskiemu, gdy coraz ostrzej się rozprawiał z twórcami, to nie dlatego że były lizusami, one domagały się więcej, domagały się bisów. W drugiej kadencji coraz częściej pojawiały się krytyki PiS-u, ale ich ostrzem nigdy nie była zbyt duża brutalność prezesa, ale zbyt mała. „Niepotrzebnie się cofnął” – tak zawsze brzmiał ich zarzut.

Jeszcze większym nieporozumieniem były liberalne oceny Jacka Kurskiego, typu „sługa” czy „człowiek od mokrej roboty”. On przecież nie służył prezesowi, on chciał na niego wpływać. Ciągle dochodziło do starć, bo Kurski chciał narzucić PiS-owi jeszcze ostrzejszy kurs. Jego telewizja była aktywnym politycznym graczem, próbowała zmarginalizować Dudę, Morawieckiego, wszystko, co Kurski uważał za zbyt centrowe. Podobnie było z kwestią brutalnych ataków na opozycję, Kaczyński by tego nie wymyślił, to Kurski wziął najostrzejszy kurs z możliwych, często zaskakując prezesa. Wielokrotnie ostrość Kurskiego była poddawana wewnętrznej krytyce, Kaczyński kilka razy chciał go odsunąć, za każdym razem najmocniej broniły go medialne jastrzębie. Prawicowe media chciały więcej, mocniej, twardziej. Kiedy Kaczyński próbował się dogadać z Brukselą, „Do Rzeczy” zaczęło otwarcie w niego uderzać. Dla liberalnego ucha zabrzmi to jak kiepski dowcip, ale w prawicowym krajobrazie Kaczyński stawał się coraz bardziej centrowy, coraz bardziej łagodny. Gdyby to zależało od prawicowej elity, woleliby rozmach Orbána.

Kaczyński zawsze deptał reguły, ale deptać można mocno, bardzo mocno albo tak mocno, że już mocniej nie można. Po 2015 roku Kaczyński czuł, że każda opcja jest dostępna, że może konia mianować sędzią (co zresztą zrobił, wybór kilku sędziów Trybunału miał taką logikę). Wiele złego można powiedzieć o Kaczyńskim. Niemniej to, co najgorsze, zrobił z powodu realiów inteligenckiej republiki. Weźmy największe przestępstwo PiS-u, czyli podeptany Trybunał. Przecież atak na sędziów nie był przyczyną, ale skutkiem inteligenckiej wojny. W 2015 roku PiS dyszał zemstą, ale sędziowie też dyszeli zemstą. Już w latach 2006–2007 pokazali, że będą wetować wszystko, co potwierdzili przed wyborami, zgadzając się na bezprawne nominacje dwóch liberalnych sędziów. Spójrzmy dalej: zemstą dyszeli prawicowi liderzy opinii. Zemsty, od pierwszego dnia zwycięstwa PiS-u, domagali się liberalni liderzy opinii. Chcieli powtórki z przeszłości, upadku PiS-u w połowie kadencji. W tym gronie Kaczyński był największym jastrzębiem. Ale puśćmy wodze wyobraźni – załóżmy, że po wyborach miałby chwilę słabości, z powodu choroby, duchowego przełomu, wyrzutów sumienia. I wziąłby władzę pokornie, tak jak w 2005 roku, mianując centrowy gabinet. Zostałby zmiażdżony. Przez swoich i obcych.

Po głębszym zastanowieniu zagadką jest nie to, czemu Kaczyński pogwałcił tak wiele reguł, ale czemu pogwałcił tak mało.

Rozdział III
Czas pisowskiego triumfu

Co robi Kaczyński po objęciu państwa? Gwałci je? Owszem. Ale spróbujmy spojrzeć na sytuację oczami Kaczyńskiego i zrozumieć, czemu gwałci, co gwałci i dlaczego gwałci. Otóż gwałci on nie liberalną demokrację, ale liberalną inteligencję. Czytelnik może być znużony częstotliwością, z jaką to pojęcie pojawia się w książce, więc raz jeszcze przypomnijmy, czemu cały czas piszemy o inteligencji. Bo Kaczyński wiecznie o niej mówi, bo ona stanowi centrum jego świata, a my staramy się podążać za naszym bohaterem, szukać klucza do jego zachowań w nim samym, w tym, co do nas mówi od samego początku. Skoro najważniejsi zawsze byli dla niego Geremek, Michnik, Mazowiecki, Zoll, a potem „Gazeta” i TVN, Rzepliński i Safjan, to idziemy śladem jego zainteresowań. Jako klucz do Kaczyńskiego uznajemy świat takim, jakim go widzi Kaczyński. Za klucz do Kaczyńskiego uznajemy samego Kaczyńskiego.

Co widzi Kaczyński naprzeciw siebie w 2015 roku? Sieć inteligenckich powiązań, oficjalnych i nieoficjalnych. Obie sieci postrzega jako swoich egzystencjalnych wrogów, którzy zrobią wszystko, aby raz jeszcze odebrać mu władzę w połowie kadencji. A zatem trzeba ich natychmiast zneutralizować, dla własnego bezpieczeństwa. Ale widzi też coś więcej, obie sieci postrzega jako układ, jako chorobę, która trawi Polskę. Czytelnik nie musi przyjmować jego diagnozy, że inteligencja stanowi polski deep state, ale musi zrozumieć, że Kaczyński absolutnie w to wierzy. I ta wiara jest kluczem do zrozumienia jego zachowań.

Liberalne elity traktuje jak komunistów, jak reprezentantów ancien régime’u, których trzeba odsunąć od wszystkich strategicznych pozycji formalnych i nieformalnych. Kaczyński robi w 2015 roku to, co doradzał Mazowieckiemu i Wałęsie w 1990 roku. Przeprowadza dekomunizację. Przypomnijmy sobie, co mówił Kaczyński w 1990 roku. Trzeba zburzyć Bastylię, realnie i symbolicznie, trzeba przejąć wszystkie punkty strategiczne – władzę, media, banki. Trzeba dać ludziom satysfakcję, dać igrzyska, dać poczucie, że Polska jest nowa. I to wszystko Kaczyński robi teraz wobec III RP. W 1990 roku mówił, że trzeba uderzyć w pozycję społeczną elit dawnego systemu, we własność, we wpływy, w stanowiska, jednocześnie trzeba awansować nową elitę, która będzie lojalna wobec nowej władzy, która dała jej sukces, awans, dochody. Mówił, że przejęcie państwa to za mało, że trzeba związać ze sobą upośledzone wcześniej żywioły społeczne, jedne kupić transferami, inne kupić dumą i godnością, jeszcze inne wciągnąć w orbitę władzy. Trzeba mieć swoje państwo, ale to państwo musi się zakorzenić w społeczeństwie, a zatem trzeba mieć i swoje państwo, i swoje społeczeństwo. Nazywał to wówczas „konsolidacją demokratycznego obozu władzy”. W 2015 roku właśnie taką konsolidację przeprowadza.

Kaczyński przejął władzę w takiej logice, w jakiej przejmuje się państwo po wrogim reżimie. Ale nie w wersji łagodnej, różowej, tylko w wersji stanowczej. Nie zgodził się na grubą kreskę, nie zgodził na weryfikację kadr, ale wyrzucał wszystkich po kolei. Kluczowe znaczenie w tej operacji mieli prawnicy. W 1990 roku Kaczyński argumentował, że trzeba odsunąć starych prawników, bo oni pojęcia państwa prawa używają do obrony dawnego systemu – zarówno bezpieczeństwa jego ludzi, jak i zdobytych stanowisk, pozycji i majątku. Dlatego też w 2015 roku pierwsze uderzenie poszło w prawników, nie tylko w Trybunał Konstytucyjny, mający możliwość wetowania ustaw, ale też w Sąd Najwyższy i w Krajową Radę Sądownictwa.

Drugi cios padł w media, które w jego obrazie świata pełnią rolę centrum układu. To, że Kaczyński nigdy mediów nie lubił, że był podejrzliwy nawet wobec życzliwych dziennikarzy, to wszystko prawda. Ale sprawa, o której tutaj mówimy, jest z porządku wyższego, dużo poważniejszego. Kaczyński nie wierzył w wolne media, dopuszczał możliwość, że subiektywnie wielu dziennikarzy wierzy, że piszą, co chcą, ale w istocie piszą to, co mogą, na co dostają zgodę, co jest zgodne z interesem klasy panującej. Kaczyński nie wierzył, że aktywna w mediach inteligencja szczerze broni praworządności, przecież przez dwie dekady miała ją w nosie. Nie wierzył, że szczerze broni Polski, przecież ciągle okazywała pogardę dla jej tradycji, dla jej obyczajów. Co zatem robi? Broni swojej pozycji, swoich interesów.

Kaczyński siłę mediów dostrzegł w latach 90. Wtedy to uznał, że dla przebiegu transformacji kluczowe znaczenie miała „Gazeta”. Najważniejsze decyzje i najważniejsze procesy zostały przeforsowane dzięki medialnemu parasolowi. To, że redakcja „Gazety” była w całości antykomunistyczna, było dla Kaczyńskiego najlepszą ilustracją tego, co znaczy wolność dziennikarska. Redakcja myślała jedno, ale robiła drugie, broniła tego, co jej Michnik kazał. Wraz z upływem lat rosło w Kaczyńskim przekonanie, że polskie media nie zajmują się opisywaniem realiów, a ich kontrolowaniem. Że są głównym narzędziem podtrzymywania inteligenckiego układu. Stąd też wojna z mediami była stałym elementem polityki PiS-u w latach 2015–2023. Kaczyński jedne media brutalnie przejmował, drugie neutralizował, trzecie finansowo osłabiał, czwarte zastraszał, a piąte próbował odkupić. To był bodaj największy wysiłek polityczny, jakiego Kaczyński się podjął.

Z powyższego obrazu można wyciągnąć wniosek, że Kaczyński był ambitnym reformatorem. Że teza z początku książki – mówiąca, że zmiana realiów własnymi rękami nigdy nie była jego ambicją – okazała się fałszywa. Ale to byłby błędny wniosek. Paradygmat dekomunizacji, który zastosował Kaczyński, opisuje nie jego ambicje, ale źródło jego brutalności. Opisuje, skąd się wziął aż tak wielki brak skrupułów wobec państwa, które przejął po 2015 roku. Opisuje też geografię jego brutalności.

Natomiast ambicji reformatorskich nie miał, bo – po pierwsze – państwa nie naprawiał, a – po drugie – nie tylko osobiście odmówił wzięcia władzy, ale też oddał ją w ręce ludzi, których nie cenił. Ci zaś, po skruszeniu bastionów inteligenckiego oporu, nie próbowali przejętych instytucji zmienić. Ani naprawić wedle tradycyjnych liberalno-demokratycznych standardów, ani włączyć do systemu władzy na autorytarnych warunkach. Kaczyński nie tworzył nowego ustroju, on pracował wyłącznie personalną miotłą, a gdy ta nie sięgała, poprawiał łomem. Sięgał po łom, gdy instytucji nie mógł łatwo oczyścić z przeciwników. A potem pokaleczone instytucje zostawiał same sobie. Przejęty przez niego Trybunał Konstytucyjny nie spełnił minimum instytucjonalnej stabilności, po kilku latach zapadł się, przestał funkcjonować. Kaczyński nie był Orbánem, on nie budował nowego systemu władzy, nowego państwa, on anarchizował stare w rytm bieżących potrzeb. Istniała też wyraźna różnica lojalności wobec zastanych zasad, Orbán coraz wyraźniej wywracał stolik, Kaczyński wywracać go nie chciał. Owszem, zadał systemowi kilka ostrych ciosów, ale to były lokalne wojny, a nie generalna rozprawa z systemem.

Jednym słowem – pod wpływem władzy Kaczyński się nie zmienił. Nadal nie miał państwowych ambicji, dwa razy na krótko został wicepremierem, tylko po to, aby uspokoić napięcia w koalicji. Nie miał też wielkich planów dla Polski, nadal celem pozostało zachowanie władzy nad partią. Kaczyński był zaskoczony wyborczą wygraną, nie spodziewał się podwójnego sukcesu, nie spodziewał się żadnego. Kandydatem na prezydenta został polityk, który w ocenie Kaczyńskiego nie miał szans na zwycięstwo, właśnie dlatego nim został. O dziwo kandydat wygrał, potem wybory do Sejmu też wygrał PiS. Więc premierem została postać intelektualnie słaba. Cała energia Kaczyńskiego skupiła się na utrzymaniu własnej pozycji, co jest piekielnie trudne, kiedy się rządzi z tylnego siedzenia. Nawet w bezkrwistych pacynkach władza potrafi zrodzić wielkie ambicje. Niełatwo temu zaradzić, siedząc z dala od nich, na Nowogrodzkiej. Wymogi władzy nieformalnej są nie tylko trudniejsze, są też bardziej ryzykowne. Zwłaszcza że niebezpieczeństwo przesuwa się w dół. Można w nieskończoność mianować pacynki, ale to nie rozwiązuje problemu. W otoczeniu słabych szefów pojawiają się silne jednostki i wielkie ambicje. Im słabsi są premier i prezydent, tym silniejsze marzenia, aby ich zastąpić. Dość powiedzieć, że w historii III RP tylko dwóm liderom w trakcie rządzenia udało się utrzymać panowanie nad partyjnym imperium. Tuskowi i Kaczyńskiemu. Tusk jednak panował z pozycji premiera, Kaczyński projekcji siły dokonywał z oddali.

Patrząc od strony politycznego warsztatu, był to sukces niezwykły, od strony logiki państwa było to upokorzenie, kompletna prywatyzacja systemu władzy, wyprowadzanie jej ośrodka na zewnątrz, poza formalne struktury. W szczególności ostentacyjne było upokorzenie kluczowej dla polskiego systemu instytucji premiera. Marian Krzaklewski nie wziął kiedyś fotela premiera, ale przynajmniej z jasnego powodu, chciał zostać prezydentem. Kaczyński nie miał żadnego publicznego powodu. Jego tupet był niezwykły, nie chciał sam rządzić państwem, zarazem nie pozwalał rządzić innym. Wiedział, że silny premier po kilku latach odbierze mu partię, więc cały system władzy ustawił pod własne potrzeby, pod własny komfort, pod osobisty kaprys bycia dożywotnim liderem.

Pozostał spójną naturą, nie interesowała go władza nad państwem, a tylko partia oraz władza nad umysłami. Ciekawa była ekspresja tej drugiej potrzeby, ambicji lidera opinii. Kaczyński zrobił z państwa gazetę. Ideologiczna polemika stała się językiem, jakim państwo komunikowało się ze społeczeństwem. Wszystkie instytucje, wszystkie ministerstwa głosiły poglądy prezesa – o złych elitach, o zdradzieckim Berlinie, o zmierzchu Zachodu, o kryzysie wartości, o roli Kościoła, o zagrożeniach ze strony LGBT. Wszystkie polemizowały z liberalnymi elitami, z liberalnymi mediami. Publicystyka stała się językiem państwa, państwo stało się imperium medialnym głoszącym myśli Kaczyńskiego. Minister kultury krzewił poglądy Kaczyńskiego na kulturę, minister edukacji jego poglądy na edukację, minister spraw zagranicznych jego opinię na temat Berlina czy Brukseli. Państwo zostało zideologizowane, obowiązywała jedna mantra ideowa, a jej powtarzanie zajmowało więcej czasu niż opowieść o realiach rządzenia. Państwo stało się wielkim resortem propagandy. To był codzienny język władzy, nakierowany pod jedną osobę, pod redaktora naczelnego. Państwo nie próbowało zmieniać świata, ale opisywało świat tak, jak go widział Kaczyński. Nie walczyło z Berlinem, a tylko go krytykowało, nie deptało liberalnych norm, ale z nich szydziło, nie walczyło z imigracją, ale ją potępiało, nie prowadziło katolickiej krucjaty, ale zwalczało idee sekularyzacji. Państwo nie było narzędziem, którym Kaczyński chciał swoje poglądy wcielić w życie, ale słupem ogłoszeniowym, na którym wywiesił swoje poglądy. A wszystko zrodziło się ze specyficznych potrzeb lidera opinii, z jego inteligenckiej potrzeby dominacji w sferze ogólnej diagnozy. Żaden normalny polityk nie ma potrzeby ciągłego głoszenia swoich poglądów.

Jego przeciwnicy dużo mówili o Trybunale, bo był namacalnym gwałtem, ale rzeczywistym źródłem pretensji nie były czyny władzy, lecz słowa. W inteligenckiej republice najważniejsze są kwestie metapolityczne. Dotyczące nie tego, co władza robi, ale tego, jakim wartościom oddaje hołd. A jeszcze bardziej tego, jakim wartościom hołdu odmawia. Epoka PiS-u była metapolitycznym odwetem na liberalnej wrażliwości, obrażała wszystkie jej świętości, ostentacyjnie je profanowała. Kaczyński nie obalał liberalnej demokracji, natomiast codziennie z niej drwił. Nie wychodził z Unii, ale wycierał nią sobie buty.

Kaczyński ciągle zaskakiwał swoich wrogów, zwykle nie tym, co złego zrobił, ale tym, że większości złego nie zrobił. Weźmy dziesiątki obaw wyrażanych kategorycznym tonem jako coś, co na pewno się stanie. Przede wszystkim nie wsadził do więzienia Tuska. Nie było prześladowań opozycji, nie było aresztowań dziennikarzy, nie było wyroków na telefon ani w sprawie wielkich obywateli, ani w sprawie obywateli małych. Nie było odwołanych wyborów, nie było cudów nad urną. Jeszcze w 2023 roku dowodzono, że Kaczyński sfałszuje wybory, że przygotowuje zamach wojskowy, że uniemożliwi Tuskowi objęcie urzędu premiera. Co ciekawe, w tamtych obawach nie chodziło o scenariusz awantury, o nieudany pucz. Królowało poczucie, że Kaczyński jest w stanie przeprowadzić zamach skuteczny. Wieczna panika, którą szerzyła liberalna inteligencja, brała się z poczucia, że Kaczyński posiada moc wystarczającą, aby ustanowić taki system polityczny, jakiego zapragnie. A gdy Zachód mu stanie na drodze, to Polskę z Zachodu wypisze. Przez osiem lat w opisie przeciwników Kaczyński był Józefem Piłsudskim, albo w maju, już po marszu na Warszawę, albo w latach 30., gdy brutalnie panował. Jednak wiecznie pozostawał problem. Skoro tak, to kiedy dokonał zamachu? Gdzie jego ofiary? Gdzie Bereza? Gdzie cenzura? Opis władzy pisowskiej pasował do realnego PiS-u mniej więcej tak, jak opis Macierewicza do prawdziwego przebiegu katastrofy smoleńskiej.

Główny błąd polegał na fałszywym schemacie poznawczym, na rzekomym autorytaryzmie. Była mowa o tym, że polska inteligencja stawia katastroficzne diagnozy, bo to jej jedyny aparat analityczny. Wszędzie szuka ostatecznej katastrofy – śmierci demokracji albo utraty niepodległości. Widząc, że Kaczyński robi złe rzeczy, zamiast opisać realne zło, opisała nierealny zamach na demokrację. Opisała autorytarną władzę, która coraz mocniej bierze państwo i społeczeństwo pod but. A przecież było odwrotnie, jeśli w myśli politycznej szukać słowa pasującego do praktyk Kaczyńskiego, nie będzie to autorytaryzm, raczej anarchia. Kaczyński nie narzucił swojej woli państwu. Spójrzmy na jego najsławniejsze podboje: na Trybunał Konstytucyjny, na Sąd Najwyższy. To nie były instytucje zdobyte przez Kaczyńskiego, a raczej rozstrojone, wprowadzone w stan kompletnego chaosu. Z resztą państwa było podobnie. Wojowniczość Kaczyńskiego nie prowadziła do brania państwa pod but, przeciwnie, ona państwo anarchizowała. Kaczyński rozstrajał reguły i instytucje, aby mu nie przeszkadzały. Państwo nie stawało się coraz surowsze, ale coraz bardziej bezzębne, dziurawe, słabe. Pisowska ekipa nie zaprzęgła państwa do własnych interesów, przeciwnie, osłabiała państwo, aby móc te interesy bezpiecznie prowadzić. Rzekome represje – inwigilacja polityków, ukaranie kilku sędziów, podeptanie praw kilku prywatnych osób – były ekscesem. Normą nie było szykanowanie obywateli i opozycji za pomocą autorytarnego państwa, lecz wyłączanie kolejnych funkcji państwa, aby nie przeszkadzało ekipie PiS-u. Ekipa Millera kradła na potęgę, zarazem większość afer została wykryta przez ówczesne państwo, przez prokuraturę, służby, procedury. W epoce Kaczyńskiego coś takiego było już niemożliwe.

Poza propagandą państwo zajmowało się głównie obsługą pisowskiego elektoratu, czego ubocznym efektem był cywilizacyjny skok Polski. To jedno z tych paradoksalnych działań w historii, w których wielkie następstwa splatają się z egoistycznymi motywacjami. Niemniej to właśnie Kaczyński powołał do życia państwo o nowoczesnych standardach społecznych. Po raz pierwszy poziom redystrybucji stał się nie tylko duży, ale też stabilny. 500 plus, stały wzrost płacy minimalnej, coraz wyższe emerytury. Kaczyński zawsze popierał redystrybucję, niemniej jej skala nie była przejawem hojności, lecz walki o głosy. Postanowił związać ze sobą wielkie grupy społeczne. Strumień państwowych pieniędzy poszedł tam, gdzie była bieda, gdzie był gniew na obojętność dawnej władzy, ale też tam, gdzie były okręgi, w których PiS miał szanse na większość. Gra prowadzona była znaczonymi kartami, niemniej skutki były pozytywne, Kaczyński wprowadził nowoczesne standardy. Ożywił społeczny głód opieki, nadał mu siłę i sens, obalił mit pustego budżetu, skompromitował retorykę mówiącą o kupowaniu elektoratu. Po Kaczyńskim nikt już nie powie, że 800 plus to kupowanie mas, odtąd jest to wywiązywanie się z obowiązków wobec społeczeństwa.

Państwo Kaczyńskiego zwalniało, mówiło i płaciło. Poza tym nic. Tylko trwało, tylko trawiło. Wojny pisowskich frakcji dotyczyły głównie podziału łupów, dostępu do spółek skarbu państwa, do transferu publicznych pieniędzy. Kaczyński szedł na kolejne polityczne wojny, zadawał w nich pozorowane ciosy, aby ukryć, że głównym wysiłkiem partii rządzącej jest trawienie wyborczych zdobyczy. Sam był ascetą, ale karmił żarłoków, aby dalej pozostać szefem partii żarłoków. Mając władzę nad państwem, karmił państwem partię po to, aby utrwalić swoją władzę nad partią. Kaczyński – sam obojętny na władzę – robił wszystko, aby jego partia nie straciła władzy. Aby zdołała się najeść aż do przesytu, aby poczuła, że jej szef jest najlepszym żywicielem na świecie. Aby w przypadku klęski, która musi kiedyś nadejść, pamiętała, kto ją w przyszłości poprowadzi do stołu.

Kaczyński dał zielone światło na skalę eksploatacji państwa, jakiej w III RP nigdy nie było. To było Wielkie Żarcie. Wszystkie problemy polityczne rozwiązywał rozdawaniem posad i pieniędzy, co dało efekty, po raz pierwszy w historii jego obu partii przez tak długi czas nie doszło do rozłamu. Kaczyński pozwolił, aby cały obóz ogarnęła gorączka złota. Ona partię scementowała, ona jej nadała stosowną drapieżność, ona sprawiła, że partia ciągle zasysała inteligentne kadry, dzięki czemu w politycznej sprawności, w technice walki o władzę PiS deklasował rywali. Kaczyński dał swoim ludziom nie tylko wielkie dochody, dał im również bezpieczeństwo. Dekadę wcześniej baron partyjny z SLD brał jako łapówkę mercedesa, ryzykując więzienie. Teraz każdy pisowiec mógł legalnie zarobić na mercedesa w miesiąc lub dwa. Kaczyński miał rozmach, zawsze uważał korupcję za największy problem polityki. I rozwiązał go. Uczynił korupcję niepotrzebną. Zalegalizował bezpieczne metody transferu majątku publicznego do kieszeni prywatnych.

Jak historia zapamięta te osiem lat, tego jeszcze nie wiemy. W takich sprawach od prawdy ważniejsze są mity. Póki co Polacy są łaskawi wobec swoich przywódców, gdy rządził Kwaśniewski czy Miller, widzieli w nich głównie wady, po latach wspominają ich ze szczerym podziwem. Z ośmiu lat władzy Kaczyńskiego dwie sprawy nadają się na podziw, a nawet na pomnik. Pierwszą było rozpoczęcie budowy nowoczesnego państwa opiekuńczego, to było jedno z najważniejszych wydarzeń w całej historii III RP. Drugą była postawa Polski po wybuchu wojny na Ukrainie. Póki co nikt nie chce dostrzec, że Kaczyński odegrał jeszcze większą rolę niż Kwaśniewski w czasie pomarańczowej rewolucji. Przecież to nie Duda rządził w Polsce, to nie Duda podejmował decyzje, ale Kaczyński. W sztabie wojennym, który codziennie obradował, zasiadał Kaczyński, wszystkie decyzje polskich władz albo były jego pomysłem, albo miały jego zielone światło. I były to decyzje, w których po raz pierwszy Polska tak mocno wpłynęła na wydarzenia poza jej granicami. Jako pierwsza, jeszcze przed Amerykanami, postawiła na kartę, że Ukraina nie musi przegrać wojny. Jako pierwsza przełamała tabu w kwestii dostawy ciężkiej broni. Odegrała istotną rolę w przełamywaniu bierności Europy w krytycznych tygodniach, gdy ważyły się losy Ukrainy. Skonfliktowany z europejskim mainstreamem Kaczyński nie popełnił błędu, który by popełnił każdy inny polski przywódca, czyli nie zdał się na miękki, zakulisowy nacisk na Niemcy i Francję.

Powody, dla których nie chcemy tego dostrzec, są zrozumiałe, polityka zagraniczna PiS-u przez wszystkie lata była porażką, niemniej w tamtym momencie była wielkim sukcesem. Późniejsze błędy w polityce wobec Ukrainy niczego nie zmieniają, bo istota polityki Kaczyńskiego nie dotyczyła Kijowa, lecz Moskwy. Nie była proukraińska, ale antyrosyjska. Kaczyński zrobił dosłownie wszystko, co było możliwe, aby utrudnić Rosji aneksję Ukrainy. Krytycy Kaczyńskiego udają, że decyzje o przekazaniu migów, czołgów, o udostępnieniu lotniska w Rzeszowie, o natychmiastowym otwarciu polsko-ukraińskiej granicy podjęte zostały przez prezydenta lub premiera albo że były oczywiste. Absolutnie nie były oczywiste. Opozycja, owszem, była pod wrażeniem, bo polskie władze robiły rzeczy niezwykłe, które przekraczały jej temperament i jej wyobraźnię. Sama nie byłaby zdolna do czegoś podobnego, bo mentalnie była zakładnikiem przekonania, że wszystko najpierw trzeba ustalić z europejskim mainstreamem. A to był akurat ten jeden moment, kiedy trzeba było pójść na zwarcie z mainstreamem, bo ten się pogubił. Nie ma żadnych podstaw, aby wierzyć, że ktoś inny rozegrałby tamten moment z równym rozmachem, co Kaczyński. Szef PiS-u ma mnóstwo grzechów na sumieniu, ale stwierdzenia, że zmarnował osiem lat, nie da się obronić.

Rozdział IV
Wielkie diagnozy
Kaczyńskiego

Była mowa o tym, że w latach 90. Kaczyński bardziej przenikliwie spoglądał na realia, że posługiwał się dojrzałym językiem, że zdystansował liberalną inteligencję, co dało mu pozycję wielkiego lidera inteligenckiej opinii. Pozostaje pytanie, czy bycie najmądrzejszym na inteligenckim podwórku oznacza bycie najmądrzejszym również poza nim. Czy lider wiedzy w inteligenckiej grupie był również liderem wiedzy w kraju? Otóż nie był. Żadnej z wielkich diagnoz Kaczyńskiego nie da się obronić. I to nie tylko po latach, gdy realia podreptały w zupełnie innym kierunku, niż przewidywał. Nie dawało się ich obronić nawet na bieżąco. Kaczyński był typowym etosowym inteligentem, niepotrzebnie ludziom zawracał głowę.

Szacunek budziło w nim jedno. Nie chciał być naiwny. Nie chciał postępować jak większość jego własnej grupy, która ledwie minął 1989 rok, uznała, że jedynym problemem jest tłum, który chce chleba, nie reform, oraz chybotliwa scena partyjna. Cała reszta miała być doskonała, demokracja, państwo, prawo, elity. Do tego świata Kaczyński wdarł się z ważnymi pytaniami. Czemu komunizm upadł tak łatwo? Czy na pewno upadł? Czy pozostawił w Polsce ludzi wobec Moskwy lojalnych? Czy można wierzyć dawnym generałom? Dawnym dyplomatom? Czy w ogólności można wierzyć postkomunistom? Część z nich działała w poczuciu, że chronią Polskę przed Moskwą. Ale była część, która postępowała odwrotnie, reprezentowała w Polsce interesy Moskwy. Czy tacy ludzie stanowią dobry materiał do budowy nowego państwa? Czy nie lepiej wziąć ludzi nowych, choćby z ulicy? Czemu ludzie starego sytemu biorą całą własność? Przez lata nomenklaturę, czyli dyrektorów państwowych firm, uważano za najgłupszych ludzi w systemie, teraz nagle stali się fachowcami. Czemu nie zmieniamy prawników? Przecież wiadomo, że prawo to prawnicy. Na podstawie tej samej konstytucji amerykańscy prawnicy dowodzili, że niewolnictwo jest normalne, aby potem na podstawie tej samej konstytucji uznać je za nienormalne. Co pokazywało, że od litery prawa ważniejsze jest to, w co wierzy sędzia stosujący prawo. Skoro pozostaną sędziowie komunistyczni, pozostaną praktyki komunistyczne.

To, co mówił Kaczyński, wprowadzało ożywczy ferment. Liderów tamtej epoki nie dało się słuchać. Mazowiecki i Geremek, prywatnie bystrzy ludzie, publicznie mówili nie tylko okrągłymi zdaniami, ale przede wszystkim głupimi zdaniami. W ich intencji miały to być uspokajające masy slogany, było odwrotnie. Kiedy mówili o postkomunistach, że nie można stosować odpowiedzialności zbiorowej, że kultura demokratyczna, że etos, że standardy, ciarki przechodziły po plecach. – Oni nic nie rozumieją – to była pierwsza myśl, jaka przychodziła do głowy – na wielkiej politycznej wojnie zachowują się jak obłąkani, jeden podszedł do wroga, włożył kwiatek w lufę, drugi dał broszurkę o pacyfizmie. Jedyna w tamtej epoce informacja, że Mazowiecki nie był naiwną ofermą, pochodzi, paradoksalnie, od Kaczyńskiego. Zdradził, że pytany prywatnie, czemu nie czyści państwa z komunistów, odpowiadał: nie ma sensu, tak się boją, że robią wszystko, co każę. Gdyby choć raz Mazowiecki coś takiego powiedział publicznie, wszystko byłoby jasne. Ale on miał defekt, nie chciał i nie potrafił mówić szczerze o rzeczach naprawdę ważnych. To jest gigantyczny defekt wszystkich polskich liberałów, nie potrafią wysłać sygnału społeczeństwu, że nie są naiwni. Że nie dadzą się ograć komunistom, albo – w dzisiejszych realiach – że nie dadzą się ograć zachodnim stolicom. Że rozumieją twarde reguły świata, że ich retoryczny idealizm jest tylko na pokaz. Prezydent Chirac spytał kiedyś Geremka, gdy ten był szefem MSZ-etu, czy Polska chce być 51. stanem USA. Na co Geremek walnął na odlew: czy sądzi Pan, że Polacy są tak naiwni, że obronę swojego bezpieczeństwa złożą w ręce armii francuskiej. Gdyby choć raz Geremek swoją drapieżność ujawnił publicznie, Kaczyński nie mógłby się na nim wyżywać, nie mógłby opowiadać o prowadzonej na kolanach „dyplomacji Geremka”.

Sceptycyzm Kaczyńskiego wobec tego, co mówią liberalne elity, był zasadny. Zagrożenie związane z byłymi komunistami było realne. Ale od początku budziło zdziwienie, że opisując komunistyczne zagrożenie, Kaczyński nie bije w komunistów. Obiektem krytyki byli wyłącznie inteligenccy przeciwnicy plus Wałęsa. Kwaśniewski, Miller, Oleksy nigdy nie pojawiali się w jego diagnozach, nawet gdy w pełni sformułował diagnozę postkomunistycznego układu, a postkomuniści przejęli pełnię władzy nad państwem. Nadal skupiał się wyłącznie na liderach liberalnych elit. Skanował rzeczywistość nie pod kątem tego, co robi układ, ale co źle zrobiła solidarnościowa inteligencja. Problemy postkomunistycznego państwa interesowały go, o ile były winami związanymi z inteligencką diagnozą.

Potwierdził to fakt, że samego układu nigdy nie opisał, postkomunistyczny układ pozostał wyłącznie metaforą zła. Nie wiadomo było, jakie siły społeczne składają się na niego, jakie sektory państwa i gospodarki kontrolują, jakie panują w układzie wewnętrzne hierarchie. Było sporo mglistych uwag o dawnych służbach, o bankach, o agenturalnych powiązaniach, o WSI, ale nie tak się opisuje grupę rządzącą realiami. Kaczyński mówił tak okrągło, tak zdawkowo, jakby układ miał siedzibę na Marsie. Do dziś trudno zrozumieć, czemu prawica zadowoliła się takim półproduktem. Układy, owszem, istnieją. Postkomunistyczne również. Ale wtedy je widać. Kiedy mówimy o układzie stworzonym wokół Jelcyna czy potem wokół Putina, mamy przed oczami wyraźne portrety społeczne, polityczne, ekonomiczne. Nazwiska, zasoby, kryminalne powiązania. Nie wiemy wszystkiego, nie wiemy nawet jednej setnej, ale wiemy wystarczająco dużo, aby sprawnie analizować zjawisko. Podobnie dużo wiemy o układzie w Ukrainie za czasów Janukowycza. Albo o układzie na Węgrzech wokół Orbána.

Brak precyzji w opisie polskiego układu można było zrozumieć na początku lat 90., kiedy układ ponoć się rodził. Ale po piętnastu latach rzekomej hegemonii nie miało to sensu. Hegel mówił: „Istota musi się przejawiać”. Nie może być tak, że coś jest istotą rzeczywistości, jej władcą, jej motorem, jej tworzywem, a nikt tego nie widzi, nikt nie wie nawet, jak to może wyglądać. To polityczna metafizyka, to mit. I tak właśnie było. Pojęcie układu zostało skonstruowane nie po to, żeby ujawnić praktyki postkomunistów, ale żeby podważyć kompetencje umysłowe i moralne Geremka, Michnika i Mazowieckiego. Zakres i treść pojęcia układu z czasem będą się zmieniać, ale jego istotą pozostanie oskarżenie liderów liberalnej inteligencji. Konkretem, prawdą o pierwszej epoce III RP było to, że Polska tkwiła w błocie do kostek. Błocie korupcji, bezkarności, bezwolności. Racjonalnym oskarżeniem elit było stwierdzenie: stoicie po kostki w błocie, a udajecie, że go nie ma. Ale Kaczyńskiemu było za mało, dowodził, że błoto sięga po szyję.

Prawdziwe schody zaczęły się wtedy, gdy Kaczyński przedstawiał swoją diagnozę godziny zero. Lepszego początku III RP, który opierać się miał na bardziej realistycznym rozumieniu demokracji, rynku i prawa. Pojawiły się diagnozy, które pokochała prawica i nie tylko, również inteligenckie centrum. Pierwsza wielka teza Kaczyńskiego, kładąca lepszy fundament, brzmiała: do zbudowania autentycznej demokracji zabrakło zburzenia Bastylii. Zabrakło osądzenia systemu. Zabrakło wyraźnej granicy. Zabrakło społecznego przeżycia, moralnej rewolucji. Zdrowy system polityczny musi się oprzeć na mocnych symbolach, na kilku wyrazistych moralnych gestach. Musi dobitnie intronizować swoje wartości, musi sprawić, aby te wartości ze stolicy rozbłysły na cały kraj, dając wszystkim sygnał, że zaczęło się nowe. Inaczej demokracja zwiędnie, zanim zdoła wyrosnąć.

Kłopot był jeden, żadna realna demokracja tak nie powstała. Odwrotnie, wszystkie narodziły się w paskudnych warunkach, zwykle dużo gorszych niż w Polsce po 1989 roku. Tworzyły się w epokach wielkiej smuty, po przegranych wojnach, po narodowych upokorzeniach, po hańbie kolaboracji, po nierozliczonych zbrodniach i nierozliczonych autorytarnych reżimach. Po II wojnie tak się tworzyła demokracja japońska, niemiecka, tak się odnawiała francuska, włoska. Bez osądzenia elit, bez społecznego entuzjazmu, bez chęci na moralne samooczyszczenie, bez nadziei na sprawiedliwszą przyszłość. Tworzenie demokracji miało logikę wyczołgiwania się z kryzysu, a jedynym wysiłkiem, do jakiego były zdolne złamane społeczeństwa, było rzucenie się w wir pracy. Odsetek byłych nazistów w wielu sektorach niemieckiego państwa był większy niż w Trzeciej Rzeszy. Demokracja austriacka była horrorem, nie rozliczyła nikogo, była budowana przez byłych nazistów, hiszpańska przez byłych faszystów. W żadnym z tych krajów nie zburzono Bastylii. W żadnym nie było rewolucji moralnej, odwrotnie, społeczeństwa były sponiewierane i zdemoralizowane. Nikt niczego nie budował na prawdzie, na rozliczeniach, ale na kłamstwach, obłudzie i zapomnieniu. Niemcy swoją przeszłość zaczną rozliczać dopiero w drugim pokoleniu, dwadzieścia lat po wojnie. O tym, że zorganizowali Holocaust, powiedzą sobie jeszcze później. Zbudowali demokrację w epoce, w której byli narodem niezdolnym do elementarnej refleksji moralnej. Cała opowieść Kaczyńskiego o warunkach budowy zdrowej demokracji nie miała nic wspólnego z realiami, była wyłącznie inteligencką projekcją.

Druga wielka teza na temat zdrowego fundamentu III RP głosiła, że potrzebna była nowa struktura społeczna, wprowadzająca równowagę sił, w szczególności równowagę własności. Kaczyński dowodził, że sprawiedliwe zasady w państwie, czyli prawo, oraz uczciwe reguły w gospodarce, czyli rynek, mogą powstać i zadziałać tylko w przypadku równowagi graczy. Brzmiało to przekonująco, realistycznie, nienaiwnie, więc prawicowa inteligencja w to uwierzyła. Kłopot w tym, że ani jeden kraj nie zbudował kapitalizmu w ten sposób. Kapitalizm wszędzie powstawał w dziki sposób, nie znał innej drogi, wszędzie rodził się w brutalnej logice eksploatacji, grabieży, nierównowagi, monopolu. Dopiero patologie nierównowagi zmuszały państwa do zaprowadzania równowagi. Nigdy nie było tak, że wyścig ruszał uczciwie, że był sędzia pilnujący równych szans. Zapewne wchodząc na tę drogę kilka wieków później, można było uniknąć krzyczących błędów, co zresztą się udało. Niemniej pułap bezbłędności, jaki wyznaczył Kaczyński, był poezją. Jedynym zasadnym fragmentem jego diagnozy była krytyka prawników, w istocie nie było konieczności, aby grabież majątku dokonała się całkowicie bezkarnie. Wielu ludzi mogło pójść siedzieć, wielu zwrócić skradziony majątek, najbardziej bezczelne zachowania mogły być napiętnowane. Ale uczciwego podziału własności być nie mogło.

Najciekawszym fragmentem drugiej tezy Kaczyńskiego były uwagi na temat postkomunistycznego kapitału. Dramatycznie przestrzelone. Uważał, że ten kapitał jest tak wielki, że wszystko – demokracja, prawo, rynek – jest parawanem dla jego brutalnej dominacji. Kłopot w tym, że to nie była Kompania Wschodnioindyjska ani rosyjscy oligarchowie posiadający największe na świecie złoża surowców naturalnych. Choć nomenklaturowa elita kradła, jak mogła, nie miała majątku pozwalającego na społeczną hegemonię. Kaczyński miał rację: za dużo czerwonych było na starcie, za dużo służb, za wielkie łupy wpadały im w ręce, choćby banki. Ale nawet w przypadku największych czerwonych fortun ich pułapy były nisko osadzone. Podobnie było z politykami, byli głodni, ale na zwykłą miarę, wystarczał im poziom korupcji typowy dla polityków we Francji czy w Niemczech – łapówki pozwalające na spore mieszkanie, nic więcej. Ciągle zatem błoto po kostki, nie wyżej. Gdyby postkomunistyczny kapitał był taki jak w opowieściach Kaczyńskiego, Sojusz nigdy by nie przegrał wyborów. Uwłaszczona nomenklatura to byli uprzywilejowani dorobkiewicze, często złodzieje, jeden ukradł fabrykę, drugi pięćset hektarów ziemi po PGR-ze. Na tle polskiej biedy brzmiało to mocno, ale nie były to zasoby dające dominację. Nie powstały fortuny takie jak na Ukrainie, nie powstały nawet takie jak w Czechach. Bardzo szybko okazało się, że dominującą rolę ma kapitał zachodni, co dla polskiej gospodarki wcale nie było lepsze. Już w drugiej połowie lat 90. Jadwiga Staniszkis sygnalizowała, że polityczna barwa własności przestała mieć znaczenie, że czerwony kapitał nie jest już balastem, ale aktywem, jedynym kapitałem lokalnym. I że problemem nie jest to, że jest zbyt wielki, ale że jest zbyt mały. Polski biznes mówił to samo: dawniej państwo pomagało przynajmniej czerwonym, teraz nie pomaga nikomu. Cały tort pomocy zagarniają zagraniczni gracze.

Trzecia wielka teza na temat nowego początku dotyczyła państwa. Owego sławnego „nowego państwa”, które można było ustanowić po 1990 roku i które mogło przeprowadzić Polaków ponad błotem transformacji. Kaczyński opowiadał o tym państwie bardzo dużo, stanowi ono rdzeń jego przemyśleń sprzed 2005 roku, najważniejszy element jego politycznej mitologii. Dla prawicowych elit „nowe państwo” stanowiło sztandar, ale też zaklęcie, które wystarczy wypowiedzieć. Coś w rodzaju „Niech się stanie” albo „Sezamie, otwórz się”. Coś z góry udanego, co na pewno nastąpi, kiedy zaklęcie wypowiemy. Kaczyński opowiadał, czym miało być „nowe państwo”, poprzez opis zadań, których miało się podjąć. Miało uczciwie rozdzielić własność, miało zwalczyć korupcję, zaprowadzić skuteczny ład prawny. Nowe państwo miało odwołać dawne elity i powołać nowe. Znacznie lepsze. Złych generałów zastąpić lepszymi, złych urzędników lepszymi, złych prezesów banków lepszymi. Najważniejszym aktem nowego państwa miała być zmiana struktury społecznej. Czyli ci, którzy byli górą, będą teraz dołem, ci, którzy byli dołem, będą teraz górą. Kaczyński twierdził, że nowe państwo mogło ulepić nowe społeczeństwo. Dać mu nowe hierarchie, ale też nowe poglądy. Inny ład medialny oraz instytucje kultury miały podyktować pożądane poglądy. W opisie Kaczyńskiego skumulowana wola nowego państwa nie znała granic. Mówił, że opisuje państwo, ale tak naprawdę opisywał Boga.

Na tle minimalizmu unitów brzmiało to imperialnie, ale imperialne nie było. To była skrajnie nierealistyczna wiara w moce polityki. W skumulowaną wolę, która rozumie i kształtuje wielkie procesy społeczne i gospodarcze. To były przekonania równie realistyczne, jak wiara Michnika, że można wymodelować społeczną wyobraźnię: postkomunistom odbierzemy ich przekonania, antykomunistom ich, a w to miejsce wstawimy nowe tożsamości pojednanych Polaków. Obu demiurgów warto oglądać razem, bo wtedy lepiej widać ich gigantomanię. Michnik wierzył, że można wyreżyserować transformację, sterując umysłem demosu. Kaczyński wierzył, że można ulepić nowe społeczeństwo siłami państwa kierowanego przez polityka, którego brat wczoraj zbudował partię. Każdy z nich mógł się wydać atrakcyjny tylko w kontrze wobec drugiego.

Jaruzelski w 1981 roku zniszczył opozycję, ale nic więcej nie potrafił zrobić. A miał władzę niezwykłą. Całe państwo, całą własność, wszystkie media. Ledwo Jaruzelski upadł, Michnik i Kaczyński uznają, że mając radykalnie mniejsze zasoby, można zrobić radykalnie więcej. Kaczyński mówi – zbudujemy nowe państwo. Ale nie mówi, że cel przerasta czyny znane z ludzkiej historii. Państwa powstawały dekadami, czasem całymi wiekami. Silne państwa zazwyczaj nie były tworem demokratycznych społeczeństw, ale reliktem po niedemokratycznych epokach. Silne państwo francuskie zbudowało kilku despotycznych Ludwików i dwóch równie despotycznych Napoleonów, a potem to państwo musiało się zahartować w serii potężnych konfliktów między wielkimi klasami społecznymi – arystokracją i burżuazją, potem burżuazją i proletariatem, nie mówiąc o brutalnym podboju i eksploatacji wielkich przestrzeni położonych na czterech kontynentach. Przecież państwo francuskie jeszcze niedawno rządziło imperium wielkości dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Nie da się tak wielkiego doświadczenia zastąpić aktem jednostkowej woli. Kaczyński realistycznym, naukowym językiem proponował coś, co z realiami związku nie miało.

Mało tego, gdybyśmy mieli takie państwo, ono również by poległo na wskazanych przez Kaczyńskiego zadaniach. Tu mamy bezpośredni dowód, czyli wychodzenie z komunizmu przez NRD. Wielkie, potężne państwo, jakim są zachodnie Niemcy, w swoim własnym przekonaniu nie poradziło sobie z westernizacją Ossich. Społeczną, gospodarczą, mentalną, moralną. A państwo niemieckie mogło wszystko, nie było przecież zjednoczenia Niemiec, ale przyłączenie Niemiec Wschodnich, czyli kolonizacja. Do wschodnich landów rozjechali się przedstawiciele RFN, przegonili stare elity i sami zaprowadzali nowe porządki. Polegli na wszystkim, zmarnowali majątek przemysłowy po NRD, nie zdołali zbudować sprawnej gospodarki, nie zbudowali udanego społeczeństwa, nie nadali mu mentalności zachodniej. Młodzi Niemcy stamtąd uciekli, starsi są sfrustrowani i głosują na neonazistów. Transformacja w Polsce przebiegła radykalnie lepiej niż w NRD.

Kaczyński poległ, opisując polską rzeczywistość. Wszystkie jego diagnozy były chybione. W jego opowieściach było mnóstwo trafnych obserwacji cząstkowych, ale wszystkie wnioski ogólne były fałszywe. Wielki realizm szczegółu zderzył się z kompletnym irrealizmem ogółu. Do tego dochodziła całkowita asymetria wzroku, Kaczyński widział wyłącznie mechanizmy hamujące rozwój, a przegapił wszystkie mechanizmy rozwojowe, które jak wiemy, były radykalnie silniejsze.

Czemu tak inteligentny człowiek pomylił się tak bardzo? Czemu widział tylko defekty, a nie widział porządkującej ręki, która pracowała silniej niż te defekty? Czemu widział dezorganizującą rękę układu, a nie widział porządkującej ręki Zachodu? Czemu nie dostrzegł najważniejszego wydarzenia epoki, czyli owczego pędu społeczeństwa ku demokracji i Zachodowi, nawet u takich grup jak postkomuniści? Mówiąc brutalnie – czemu widział wszystko poza realną Polską, rozwijającą się w zawrotnym tempie?

Bo wiecznie patrzył w złą stronę. Na elity. Skanował ich wąskie horyzonty, ich miałkie teorie. A nie widział rzeczy najważniejszej, że polski statek płynie w dobrą stronę. Spisywał listę wad kapitana, nie widząc potężnego prądu historii pchającego nas wiecznie we właściwym kierunku.

Nieznana książka Kaczyńskiego

Ale również w opisie elit popełnił poważny błąd. Sprawa jest ciekawa, paradoksalna i mało znana. Pod koniec lat 90., nie mając nic do roboty, Kaczyński postanowił napisać książkę podsumowującą jego całościową diagnozę. Ukazała się ona w 2001 roku pod tytułem Uwagi o źródłach patologii życia publicznego, została wydana przez podlegającą mu Fundację Nowe Państwo, w malutkim nakładzie. Kaczyński powiedział kiedyś: „książki nie rozpowszechniałem, bo wydała mi się nie dość dobra”. Może takie były jego motywy, ale ocena książki była stanowczo zbyt surowa. To była książka dobra, wręcz bardzo dobra, jedna z najciekawszych na temat natury przełomu. Została wydana w tym samym roku co Postkomunizm Jadwigi Staniszkis, nie miała takiej wagi, choćby przez skromniejszy rozmiar, ale wiele stronic dźwiga poziom diagnoz rówieśniczki. Kłopot w tym, że pod tą książką mógłby się podpisać Geremek, gdyby się odważył na szczerość. Analiza wymknęła się Kaczyńskiemu spod kontroli, krytyka elit zamieniła się w ich usprawiedliwienie.

Punktem wyjścia były patologie III RP, o których tak szeroko opowiadał Polakom. W książce stara się wyjaśnić, dlaczego do nich doszło, sięgając głęboko, aż do początków PRL-u. Opisuje praktyki tamtego państwa, opisuje elity, stan świadomości społecznej. Analizuje rzeczowo, wnikliwie i kompetentnie. Myśl jest jasna, bieg wydarzeń logiczny, jak u Michała Bobrzyńskiego w Dziejach Polski w zarysie. Ustrój, ideologia, polityka, postawy społeczne – wszystko układa się w całość zmierzającą do nieuchronnego finału. W trakcie lektury czytelnik łapie się na tym, że Kaczyński mówi wprost, że praktyki lat 90. były konieczne. Były rezultatem licznych prądów, które sprawiły, że nie został ani jeden cal twardego gruntu, z którego mógłby się odbić ambitny reformator, chcący realia mocniej uzdrowić. Książka, która miała być oskarżeniem elit, stała się ich usprawiedliwieniem, a przynajmniej wytłumaczeniem. Nie mogły przeskoczyć siebie i swoich ograniczeń, nie mogły też przeskoczyć ograniczeń całego społeczeństwa. Minimalizm polityczny był jedyną opcją leżącą na stole. Kaczyński puentę osłabia, końcowa partia książki okraszona zostaje katalogiem czynów-postulatów zrywających ciągłość, które po 1989 roku należało wykonać. Ale nie zmienia to wymowy książki.

W centrum jego analizy są inteligenckie elity opozycji. Długo nie mogą się wyłonić, a gdy już wychodzą na scenę, ich polityczna wyobraźnia kształtowana jest ku politycznemu minimalizmowi, powierzchownej praworządności, płytkiemu liberalizmowi. Ich założycielskim przeżyciem jest Październik, ich wyłączną ambicją kolejna odwilż. Nie mają szansy wpływania na komunistyczne państwo, więc nie myślą w kategoriach państwa. Odwrotnie, całe ich myślenie nazywa Kaczyński „ucieczką przed państwem”. Państwo jest wrogiem, „dysponentem siły”, więc wszystkie cele opozycji dotyczą osłabienia tej siły lub wręcz zniesienia. Kaczyński zauważa, że dla solidarnościowej elity zdrowe państwo – jako przedmiot analizy – nie istnieje. W całej drugoobiegowej literaturze nie ma ani jednej pozycji przekazującej choćby elementarne wiadomości o państwie. Opozycja skupiona jest wyłącznie na politycznej grze, nigdy na tym, jak miałoby wyglądać państwo w przypadku wygranej. W jej głównym nurcie nie ma nikogo, zauważa Kaczyński, kto miałby przygotowanie intelektualne, aby choćby częściowo wywiązać się z tego zadania. „Można powiedzieć – konkluduje Kaczyński – że rozum i historia szły wtedy zupełnie innymi drogami. Nie był to jednak przypadek czy wynik błędów pojedynczych ludzi i środowisk, lecz efekt biegu historii powojennej”.

Kaczyński, podobnie jak Staniszkis, zawsze wskazywał, że patologie lat 90. mają swoje źródło w latach 80. Ale w 2001 roku tezę stawia ostrzej i dużo ciekawiej. Wszystkie patologie zrodziły się i rozwinęły w epoce Jaruzelskiego. Przejmowanie własności państwowej przez komunistyczny aparat, drugi obieg ekonomiczny, czyli bazar, działający w oparciu o działalność nielegalną, o dojścia do brakujących dóbr, rozrastająca się gwałtownie korupcja, która nabiera systemowego charakteru, wielka aktywność służb we wszystkich nielegalnych transakcjach. Wszystko dokonało się w epoce przed upadkiem komunistycznego państwa, bez sprzeciwu tego państwa, dzięki czemu zakorzeniło się w system. Kaczyński zatrzymuje się przed wypowiedzeniem ostatniego zdania, bo brzmiałoby w kontrze wobec wszystkiego, co mówił po 1989 roku. Brzmiałoby tak: patologie lat 90. nie były potransformacyjne, ale przedtransformacyjne. Nie były efektem błędów solidarnościowej władzy, ale spadkiem po poprzedniej epoce. Owszem, nikt z nim nie próbował walczyć, niemniej nowa periodyzacja dziejów patologii zmienia ocenę politycznego establishmentu III RP: Unii, AWS-u, a nawet SLD. Tworzy inny rachunek win. Sprawstwo lub współudział w tworzeniu patologii zamienia się w bierność i zaniechanie. Degeneracja państwa nastąpiła przed 1989 rokiem, a nie po nim.

Kolejna mocna diagnoza dotyczy stanu społeczeństwa. Jego opis jest realistyczny, odległy od mitu, jaki został stworzony po 1989 roku. Otóż przed „Solidarnością” czegoś takiego jak podmiotowe społeczeństwo nie było. Aktem założycielskim była dopiero „Solidarność”, którą podobnie jak Staniszkis opisuje w kategoriach moralno-poznawczych. Jednostki były pogrążone w życiu rodzinnym, jedynym większym światem był zakład pracy, jedynym marzeniem wyższa konsumpcja. I dopiero w 1980 roku obudziły się one do bycia społeczeństwem. Narodziny „Solidarności” opisuje jako „rewolucję moralną”. Składają się na nią „odrzucenie dotychczasowego, czysto przedmiotowego statusu jednostki, niezgoda na nadużycia władzy i związane z tym domaganie się uczciwości w życiu publicznym, niezgoda na manipulatorski stosunek do społeczeństwa, znaczne nasilenie poczucia tożsamości narodowej i religijnej… Łączyły się z nim: aktywizm społeczny, niebywałe wzmożenie chęci do uczestnictwa w wydarzeniach… zaangażowanie się w sprawy ogólne, czyli oderwanie się od modelu rodzina plus życie towarzyskie”. Wtedy dopiero rodzi się poczucie jedności społeczeństwa, przynajmniej – dodaje Kaczyński – w sporej części ludności miejskiej.

Klęska „Solidarności” to przede wszystkim „zdecydowana przegrana rewolucji moralnej” prowadząca do ponownego zamknięcia się w prywatności. I ten stan trwał przez całe lata 80., utrzymywał się w czasie okrągłego stołu, ale również po czerwcowych wyborach. Nie było możliwości wznowienia rewolucji moralnej, bo pasje obywatelskie były zbyt płytkie, a istnienie społeczeństwa zbyt świeże. Logika powszechnie znanej argumentacji Kaczyńskiego w jego książce została odwrócona. Zawsze dużo mówił, co by się stało, gdyby doszło do wznowienia rewolucji moralnej, o wielkich zmianach, jakie społeczna energia mogła wymusić, o możliwościach, jakie otwierała godzina zero. Teraz mamy inny opis, rewolucji nie było, bo w tamtym stanie ducha była niemożliwa. Nie było materiału, nie było nastroju, nie było elity, nie było społeczeństwa, nie było potencjału na przełom, na wielkie akcje polityczne. Opanować chaos, przeżyć, utrzymać kurs na Zachód – to było maksimum, na które stać było politykę tamtej epoki.

Nie było też pojęć do opisu nowego. Nie było chęci poszukiwania tych pojęć. Elity wychowały się pod szafą i ani razu nie wyjrzały spod niej, aby zobaczyć, jak wygląda świat bez sufitu. Po 1989 roku zobaczyliśmy skutki tej postawy, ich ambicja polityczna nie mogła być większa niż ich wyobraźnia, a oni przecież nawet w wyobraźni nigdy nie spojrzeli wyżej. Wszystkie ich pojęcia była małe, wtórne, dostosowane zaledwie do korekt. Kaczyński ma rację w generalnej intuicji, której nie wypowiada, ale która ożywia całe jego myślenie. Większość wydarzeń po 1989 roku ma logikę rozpadu komunistycznych realiów, a nie tworzenia nowych. Polska elita polityczna nigdy nie wystąpiła w roli twórcy nowego, a tylko grabarza starego, względnie początkującego szewca, który nawet nie wie, że można uszyć nowy but, więc jedynie łata stary. Pod tym względem Kaczyński był wyjątkowy, wiecznie zastanawiał się, jak uszyć nowy but. Ta postawa budziła szacunek, a nawet podziw. Podobny szacunek budziła jego złość na współczesne elity, że nawet nie rozumieją, o co mu chodzi. Nie rozumieją, gdy mówi im o różnicy między butem nowym a połatanym.

Kurs na prawo

Po wojnie z elitami w 2006 roku doszło do wielkiego zwrotu ideowego, Kaczyński przeszedł na twardo prawicowe pozycje. Kiedyś miał pretensję, że „Gazeta” nieodpowiedzialnie gra tożsamościami, że niszczy resztki wartości obecnych w polskim społeczeństwie. Teraz sam zaczął grę bardziej nieodpowiedzialną, zaczął tymi resztkami grać. Podpalał je, wyostrzał, a przede wszystkim prymitywizował. Katolicyzm wspierał w wersji Radia Maryja, konserwatyzm w duchu przedwojennej parafii, patriotyzm w wersji endeckiej. Nie była to reakcja na złe cechy ludu, ale raczej próba aktywowania w nim tego, co było echem złej przeszłości.

Kwestia poziomu polskiego ludu dręczyła Kaczyńskiego od zawsze. Nie lubił endecji nie tylko za przeszłość, bał się, że polski lud nadal stoi tak nisko, że endecja pozostaje najlepiej pasującą ofertą. Przekonywał go o tym Antoni Macierewicz, który u progu lat 80., szukając politycznej skuteczności, przesunął się na pozycje narodowe. Jedną anegdotę warto przytoczyć, w 1981 roku razem ze swoim najbliższym współpracownikiem Ludwikiem Dornem Macierewicz poszedł budować koalicję z „prawdziwymi Polakami”, czyli frakcją antysemitów w „Solidarności” walczącą z „żydowskim KOR-em”. Sytuacja była raczej komiczna, naprzeciw dwóch antysemitów usiadło dwóch sławnych działaczy KOR-u, z których jeden w dodatku był Żydem. Macierewicz zagaił, prawdziwy Polak przerwał i mówi „cebula”. Macierewicz nie zrozumiał, mówił dalej, a ten patrzy wymownie na Dorna i powtarza „cebula”. Minęło wiele minut, zanim zrozumieli, że antysemici z Żydem rozmawiać nie będą.

Historia obrazuje ówczesny stan wiedzy, czy raczej niewiedzy. Elity inteligenckie nie wiedziały, jak to jest z tym polskim ludem. Co to za zwierz, co czuje, co myśli. Czy jest nadal dziki, czy zdążył się oswoić. Kaczyński miał podejrzenia, że raczej jest dziki, po 1990 roku obawiał się odrodzenia endecji, dlatego atakował ZChN, dlatego ustawił PC na pozycjach centrowych. Często opowiadał o rozmowie, jaką odbył wówczas z Macierewiczem. Kaczyński opowiada: „Macierewicz wybrał ZChN. Uzasadniał to w następujący sposób: »Polska była hibernowana przez pięćdziesiąt lat i dlatego nowoczesna partia, jaką chciało być PC, nie może się udać. Musimy być jak z Sienkiewicza…« Tłumaczył mi tak: »Ty chcesz stworzyć nowoczesną chadecję. To jest możliwe w Polsce za 50 lat. Pamiętaj, że mieliśmy przerwę historyczną, to jest Polska z Trylogii, a nie Polska z końca XX wieku«”. Macierewiczowi nie chodziło tylko o wynik wyborczy, również o cierpliwe wychowywanie prymitywnego ludu. Macierewicz mówił do Kaczyńskiego: „Społeczeństwo, jeżeli ma w ogóle być jakoś uporządkowane, zmobilizowane, ma się nie rozlecieć w tym kompletnym zamieszaniu ideowym, to jemu trzeba dać coś, co przystaje do jego świadomości… Trzeba podchodzić do społeczeństwa takim, jakim ono jest, i ewoluować w kierunku nowoczesności razem z nim… Trzeba budować coś, co z jednej strony przerodzi się w przyszłości w nowoczesną polską prawicę, a z drugiej – wzmocni to społeczeństwo i pozwoli mu moralnie, a także – do jakiegoś stopnia – intelektualnie w sferze odbioru rzeczywistości społecznej, uporządkować się”.

Po kilku latach Kaczyński przyznał słuszność temu rozumowaniu. „Macierewicz miał rację: oni się odwoływali do czegoś, co istniało, a PC się odwoływało do czegoś, co nie istniało”. W oczach Kaczyńskiego potwierdziły to sukcesy innego inteligenta udającego narodowca, czyli Olszewskiego. „Sukces Olszewskiego w wyborach prezydenckich, a potem sukces ROP opierał się – mówiąc w skrócie – na Wrzodaku, na tym typie retoryki, która ociera się o najgorsze czasy populistycznej endecji, aż do akcentów antysemickich”.

Ciekawe jest to, że mając tak pesymistyczne podejrzenia wobec społeczeństwa, Kaczyński oparł się pokusie pójścia drogą Macierewicza i Olszewskiego. Zaostrzył kurs dopiero po 2006 roku, kiedy okazało się, że społeczeństwo w swojej zdecydowanej większości nie jest z Sienkiewicza. Bo szczyt obaw co do natury społeczeństwa przypadł na lata 2002–2003, kiedy nagły wybuch społecznego gniewu dawał Lepperowi poparcie ponad 30 procent, a Lepperowi i Giertychowi szansę na większość. Ale chwilę potem cały społeczny gniew przejęły w żagle partie nowoczesne, antyestablishmentowa wówczas Platforma oraz PiS. Okazało się, że ludowy gniew też był nowoczesny, zrodzony z praktyk władzy, a nie demonów przeszłości. Na półmetku historii III RP widać już było wyraźnie, że polskie społeczeństwo jest konserwatywne, ale na sposób zachodni. W kwestiach obyczajowych ma poglądy mniej więcej takie, jakie mieli Niemcy czy Anglicy trzydzieści lat wcześniej. To spora różnica, ale na pewno nie przepaść. Okazało się również, że polski antysemityzm jest znacząco płytszy, niż sądzono. Nie odegrał żadnej roli w polityce, nie przebił się w mediach, nawet ojciec Rydzyk z czasem polubił Żydów. Zniknęło też zjawisko ludowej ciemnoty, strumień edukacji i rozwoju materialnego zmienił parametry polskiego ludu. I właśnie wtedy Kaczyński zdecydował się uderzyć całym wachlarzem archaicznego prymitywizmu.

Ostentacyjne przejście na pozycję ojca Rydzyka było dopiero początkiem, potem były opowieści o smoleńskim zamachu, o polskim premierze, który z rosyjskim carem zabił polskiego prezydenta, o Polsce jako rosyjsko-niemieckim kondominium, o Berlinie, który wobec Polski kontynuuje misję Bismarcka i Hitlera, czyli odebranie suwerenności, odebranie tożsamości i zmuszenie do niewolniczej pracy. O Brukseli, która chce zmienić Polskę w Sodomę. Były w tym intencje, o których wcześniej była już mowa, czyli obrona swojej pozycji w partii, łowienie skrajnego elektoratu, aktywizowanie postaw radykalnych. Ale było coś więcej, Kaczyński tworzył wizję kolejnej wielkiej katastrofy, jaka zbiera się nad Polską. Kolejnego układu, tym razem międzynarodowego. Aksamitnych rozbiorów Polski, których głównym reżyserem są Niemcy, a potulnym wykonawcą polskie, inteligenckie elity. Archaiczna prawicowość, sięgnięcie po wzory polskości z Trylogii to sposób, aby uświadomić Polaków oraz zmobilizować ich do oporu. Wywołać w nich wstrząs, moralną rewolucję. Kaczyński poszedł w prymitywną, prawicową ludowość, bo uznał, że tylko z takich pozycji może stawić czoła dekadenckiej inteligencji, która woli się wyzwolić z polskości, niż się o nią zatroszczyć.

W nowej wizji katastrofy nie było dawnego rozmachu, nie było też szczerości. W postkomunistyczny układ Kaczyński wierzył, w spisek niemiecki nie wierzył, o czym zaraz będzie mowa. Natomiast szczera była jego prawicowość. Szczere było poczucie, że cywilizacyjne trendy, które idą z Zachodu, są dla Polski groźne. Z wielu powodów. Po pierwsze, nowe kulturowe treści, od sekularyzacji po obronę LGBT, uważał za fałszywe oraz szkodliwe dla samego Zachodu. Po drugie, uważał je za szczególnie szkodliwe dla Polski. Podobnie jak Michnik uważał, że Bóg jest Polakom potrzebny, że nad Wisłą nie ma innego kompasu moralnego. Po trzecie wreszcie, uważał, że prawicowość, w szczególności ta archaiczna, stała się ostatnim bastionem polskości. Tak jak kardynał Wyszyński postawił na ludową religijność, tak Kaczyński postawił na ludowy patriotyzm. Całkowicie zrewidował swoje dawne obawy, dawniej uważał, że Polacy mają nadmierną skłonność do agresywnego nacjonalizmu, teraz uznał, że dużo większym zagrożeniem jest radykalny kosmopolityzm, jaki zrodził się w Polakach po wejściu do Unii. Opowieści o Czwartej Rzeszy były pomysłem na ocalenie tego nacjonalizmu.

Dlaczego wszystko musiało być ludowe, archaiczne, prymitywne? Bo elity zdradziły, przez dwa wieki były nośnikiem narodowej tożsamości, teraz się od niej odwróciły. Podobnie jak teoria układu postkomunistycznego była w istocie oskarżeniem wobec solidarnościowej inteligencji, podobnie wizja niemieckiej dominacji nie opisywała Niemców, lecz postawy polskiej elity. Przy czym nie była to prosta powtórka z historii, tym razem przeciwnik sam się podkładał, sam prowokował do ataku. Liberalne elity były niezwykłe, zachowywały się tak dziwnie, że w każdym zachodnim kraju stałyby się obiektem krytyki. Zapewne nie tak wściekłej, ale równie fundamentalnej.

Liberalna wizja świata dokoła

Na chwilę odwróćmy się od Kaczyńskiego, spójrzmy natomiast na liberalną inteligencję. Po 1989 roku była pogubiona, bo pojawiły się niezwykłe wyzwania. To wybaczalne. Ale po wejściu do Unii było inaczej, polityka wróciła w koleiny normalności, wróciła do politycznego elementarza, do oczywistości. Polska mogła robić to, co robią wszystkie państwa, czyli skupić się na narodowych interesach. I tu nagle pojawił się problem. Polska inteligencja pojęcia interesu nie znała. Dla niej Zachód, a w szczególności Unia, były światem, w którym nie trzeba, a nawet nie wolno się bić o własny interes, bo wszyscy mają ten sam.

Inteligencja chciała być nowoczesna, chciała być zachodnia, ale nie była. Wybiegła przed szereg, nie rozumiała nowoczesnego państwa. Po 1989 roku wysiłek politycznego wsparcia dla rozwoju, zwany wówczas reformami, krążył wokół spraw krajowych. Wszystkie mechanizmy rozwojowe były nad Wisłą albo przychodziły z Zachodu w rytmie zmian dokonujących się nad Wisłą. Jednak po 2004 roku polityczne wsparcie dla rozwoju zmieniło swój wektor. Od porządków wewnętrznych ważniejsze się stały globalne reguły, w szczególności unijne regulacje. Nawet drobne w nich zmiany wywołują większe skutki niż największe wysiłki w polityce krajowej. Mogą przynieść Polsce wielkie korzyści, mogą przynieść straty. Niemcy, Francuzi czy Holendrzy z imponującą skutecznością naginają metareguły dla własnych korzyści. W zasadnym poczuciu, że wspólnota to jedno, a dbanie o własne korzyści to drugie. Sprawa jest tak oczywista, że wszystkie państwa – z Niemcami i Francją na czele – biją się o władzę i wpływy w Unii. Polska inteligencja nawet tego nie dostrzegła.

Postawa była tak zaskakująca, że z początku trudno było uwierzyć. Była więc seria niezrozumiałych ekscesów. Wejście Polski do Unii zaczęło się od mocnego akordu, od czołowego starcia z unijnymi drapieżnikami, Francja i Niemcy postanowiły zmienić reguły, odebrać Polsce i Hiszpanii liczbę głosów, jaką im przyznano w Nicei, przy czym grali bezczelnie, bo głosy nam zabrane wzięli dla siebie. Gdy jednak Rokita z Tuskiem rzucili hasło „Nicea albo śmierć”, mocniej zostali zaatakowani w Warszawie niż w Berlinie i Paryżu. Liberalna inteligencja była oburzona, dowodziła, że to skrajny populizm, szkodzenie Polsce, psucie na starcie relacji z Unią. Z równą niechęcią przyjęto weto rządu Millera wobec zmiany systemu głosowania. Co za różnica – tłumaczyły polskie elity – ile głosów ma Polska? Przecież w Unii jesteśmy wspólnotą. Podobnie opisywano narodowe bezpieczeństwo, głęboko wierzono, że w Unii wszyscy dbają o bezpieczeństwo wszystkich. Gdy podpisanie umowy o budowie Nord Stream 1 Radek Sikorski nazwał „drugim paktem Ribbentrop-Mołotow”, spotkał się z olbrzymią krytyką. Opisano go jako radykała psującego relacje z Niemcami. Gdy Putin najechał Gruzję, obiektem ataku był Lech Kaczyński. Po co pojechał do Gruzji, po co zaostrza konflikt, sprawę lepiej załatwi Bruksela. Nie załatwiła, Sarkozy poleciał do Tbilisi i pokornie przyjął warunki Putina.

Z czasem stało się jasne, że to nie są pojedyncze błędy, ale generalna postawa. Gdy Tusk został premierem, aby nie pójść na zwarcie z liberalnymi elitami, jedno mówił, drugie robił. Mówił o interesach Europy, działał na rzecz interesów Polski. Wyciszał w Polsce spory z Brukselą, bo uznał, że nie ma sensu kopać się z koniem. W normalnych krajach rząd wysyła społeczeństwu jasne sygnały, że twardo się bije o narodowe korzyści, skoro polska elita jest inna, polski rząd był bardziej dyskretny.

Kłopot jednak narastał. Po pierwsze, burzyła się prawica, biorąc retorykę liberalnych mediów za opis działań liberalnej władzy. Po drugie, liberalna inteligencja coraz bardziej krzepła na błędnych pozycjach. Między dyskusją publiczną w zachodnich krajach a dyskusją w Polsce narastała przepaść. Europejskie media mainstreamowe, czyli sympatyzujące z integracją, opisywały Unię jako organizm, w którym narodowe interesy stają się coraz silniejsze, za głównego egoistę zgodnie uznając Niemcy. Polskie elity tych faktów nie przyjmowały do wiadomości. Z jednej strony mocno już wydoroślały, przestały idealizować demokrację, dostrzegły jej brudne strony, nie łudziły się w opisie polskich partii, polskich premierów, polskiego parlamentu. Widziały dyktat małych egoizmów, małych celów, wiecznych kłamstw. Ale Unię i jej instytucje opisywali, jakby zostały ulepione z innego kruszcu, jakby składały się z innych ludzi, mających inne motywacje. Poziom idealizacji był niezwykły, dość powiedzieć, że liberalne elity niemal zawsze brały stronę podmiotów zewnętrznych. Liberalna inteligencja szczerze uwierzyła, że kilka tysięcy kilometrów od Warszawy znajduje się grupa ludzi, która spełnia mit o dobrym królu. Mądrym i sprawiedliwym, w którego ręce ufnie można złożyć polski los.

Dojście PiS-u do władzy tej postawie nadało skrajne oblicze. Skargi do TSUE w sprawie zmian w sądownictwie były normalną procedurą, odwoływano się do wyższej instancji. Ale ciągłe prośby do Brukseli, żeby pomogła obalić rząd w Polsce, normalne już nie były. Gdy Bruksela poszła na kompromis z Warszawą i wydawało się, że wypłaci wstrzymane fundusze, najostrzejsza krytyka Komisji wyszła ze strony liberalnej inteligencji. Dowodzono, że wypłata wzmocni pisowski rząd. Panowało poczucie, że zachodnie stolice mają prawo, a nawet obowiązek, wzięcia udziału w obaleniu polskiego rządu. Obciąć jeden fundusz, potem drugi, aż do skutku.

To sprawiło, że Kaczyński radykalizował oskarżenia, aż po zdradę. Do 2005 roku był umiarkowany, krytykował inteligencję za przesadne akcentowanie defektów polskości. Za dowodzenie, że „nasza wspólnota historyczna jest marna”, za przyjęcie „negatywnego wobec własnej wspólnoty narodowej, samobiczującego sposobu myślenia”. Potem mówił, że ten sposób myślenia przeszedł w rodzaj manii, w poczucie, że polska szafa jest pełna trupów. Mówił, że w II RP panowała iluzja mocarstwowości, natomiast w III RP zapanowała „mikromania”. „Na każdym kroku podkreśla się, że Polska nic nie może, że trzeba się pogodzić ze status quo, że trzeba się liczyć z interesami możnych, że nie warto próbować, że nie wolno podskakiwać”. Co ciekawe, podobnie myślał szef dyplomacji w rządzie Tuska, w sławnym nagraniu Sikorski mówił: „Problemem w Polsce jest to, że mamy bardzo płytką dumę i niską samoocenę”. Kaczyński te postawy nazywał abdykacją z myślenia kategoriami narodowymi. W 2011 roku podsumował swoje oskarżenie, mówiąc, że „w formie zmienionej odrodziła się polityka ugody, coś, co było charakterystyczne dla Polski popowstaniowej – kult bierności”. I do tego momentu jego krytykę można uznać za celną.

Później, zwłaszcza po 2015 roku, Kaczyński podbił stawkę oskarżenia. Uznał, że inteligencja wypisała się z narodu, że świadomie pacyfikuje jego godnościowe i niepodległościowe potrzeby, bo sama jest gdzie indziej. Odtąd mówił o „zdradzie liberalnych elit”, które nie czują się reprezentantami polskiego społeczeństwa, ale lokalnymi namiestnikami międzynarodowego imperium. Słowa o zdradzie nie padały w logice spinu, to była szczera diagnoza. Kaczyński uznał, że polski establishment po raz kolejny w historii przeszedł na obcy żołd. Być może ma szlachetne motywy, może występuje w imię modernizacji, wiecznego pokoju, ludzkiego uniwersalizmu, procesu historycznego, ale ładne nazwy nie zmieniają natury czynu.

Głównym kierunkiem ataku na inteligencję był jej stosunek do Niemiec. Po kartę antyniemiecką Kaczyński sięgnął już latach 90., jak się zdaje instrumentalnie. Nastawienie zmienił w epoce Angeli Merkel, kiedy Niemcy zaczęły prowadzić politykę drastycznie naruszającą polskie interesy. Pierwsza i druga nitka Nord Stream, blokowanie rozszerzenia NATO na Ukrainę i Gruzję, sprzeciw wobec umieszczenia stałej bazy NATO w Polsce, forsowanie polityki energetycznej samobójczej dla polskiej gospodarki. Wszystkie te decyzje spotykały się ze zrozumieniem liberalnej elity, co w istocie było dziwne. Nie musiała reagować germanofobią, ale powinna przynajmniej dostrzec, że znacząco rozjechały się interesy Niemiec i Polski. Inne kraje w tamtej epoce miały podobne doświadczenia i mówiły o nich głośno. Nie tylko Grecja, ale też Francja, Włochy czy Hiszpania. Niemiecka gospodarka wymagała niskiej inflacji i niskiego deficytu, czyli czegoś, co niszczy gospodarki południowej Unii. Niemiecka gospodarka wymagała również tanich surowców z Rosji, czyli czegoś, co naraża bezpieczeństwo wschodniej Unii. Rozjeżdżanie się interesów sprawiło, że problem wymagał rozwiązania. Niemieckie społeczeństwo było sympatyczne i wspólnotowe. Niemieckie państwo odwrotnie, zamieniło się w drapieżną hanzę, brutalnie egzekwującą potrzeby niemieckiego biznesu. Mieć Niemca za sąsiada to ideał, mieć Niemcy to kłopot. W tamtej epoce Berlin ewidentnie się pogubił, stracił wspólnotową busolę, nie dostrzegł, kiedy narodowy egoizm, czyli postawa zasadna, zamienił się w ekonomiczny nacjonalizm, czyli agresywne deptanie interesu innych.

Każdy w Europie to widział, poza polską inteligencją. Kaczyński dowodził, że to nie może być przypadek, ale dowód na kolonialną zależność, na zaawansowany już proces przejmowania przez Niemcy władzy nad Polską. Jedno w jego argumentacji było podejrzane: opis agresora, czyli skala zagrożenia ze strony Niemiec. Wbrew temu, co mówiono, Kaczyński nie był ignorantem w kwestiach zagranicznych. Trafnie wychwytywał naturę niemieckiej potęgi, widział w niej siłę, która destabilizuje kontynent, bo jest zbyt duża, jednak nie zagraża mu, bo jest zbyt mała. W zakonie PC do dziś żywa jest legenda na temat spotkania Kaczyńskiego z Helmutem Kohlem w początku lat 90., które skończyło się wielką złością kanclerza, bo Kaczyński potraktował go jako równego sobie. Kaczyński nie miał kompleksu Niemiec, nigdy się nie obawiał Berlina. Już po epoce swojego premierostwa mówił: „Niemcy są za słabe, nawet ekonomicznie, nie mówiąc o sile militarnej, by utrzymać skuteczną kontrolę i patronat nad większą częścią Europy. One grają wyżej, niż mogą, bo sytuacja im sprzyja. Uważam, że ten system pewnie się zawali”. Poczucie, że Niemcy są co najwyżej półhegemonem, było trzeźwe i sensowne. Dlatego dramatyzowanie przez Kaczyńskiego polskiej sytuacji było niewiarygodne. Po 2015 roku każdy miesiąc pisowskiej władzy to potwierdzał, choć Borys Budka na łamach niemieckiej gazety prosił o bratnią pomoc, o ukaranie polskiego rządu, nie było Wielkiego Brata palącego się do bratniej pomocy. Odwrotnie, Merkel odmówiła twardych działań przeciw Polsce, Berlin nie wywierał nacisków na Brukselę na zaostrzenie kursu wobec Polski. Twardej linii odmówiła również niemiecka szefowa Komisji Europejskiej. Niemcy są partnerem trudnym, ale spokojnym.

Po raz kolejny diagnoza Kaczyńskiego skupiła się na opisie inteligenckiego rywala. Kaczyński reagował nie na zachowania polityczne Berlina i Brukseli, nie na politykę Kwaśniewskiego, Millera czy Tuska, ale na zachowania inteligencji. Przez dwa wieki inteligencja była nośnikiem polskości, jej bastionem, jedynym w pełni patriotycznym żywiołem społecznym. Nowa postawa inteligencji zdumiała Kaczyńskiego i wystraszyła. Obawiał się, że polski lud nie jest wystarczająco silnym filarem polskiej tożsamości. Nie lękał się politycznej agresji Unii, lecz kulturowej. Zachód jest dziś moralnie rozgrzany, ma swoje wartości, swoją dobrą nowinę, którą podbija kolejne narody. Choć nowa religia jest świecka i mocno lewicowa, niemniej okazała się atrakcyjna dla wszystkich postchrześcijańskich narodów. Niechęć Kaczyńskiego do Unii bierze się z poczucia, że nowa wiara podbije serca Polaków, ale zostanie przeżyta w wersji mocniejszej. Francuzi byli na tyle mocną wspólnotą, że przyjęli nową wiarę, ale nie przestali być Francuzami. Polacy mogą się nie zatrzymać. W nowej diagnozie Kaczyńskiego katastrofa już trwa i nie można jej zapobiec. Dziś cele są minimalistyczne, trzeba ją przeżyć, przeczekać w jak najlepszym stanie. A to jest możliwe tylko z Polakami z Trylogii.

Trudno nie dostrzec, że nowa diagnoza jest kolejną odsłoną apokaliptycznego schematu, który narodził się w XIX wieku po nieudanych powstaniach. Tym razem mechaniczność poznawczego rytuału aż boli, Kaczyński w ogóle nie pochylił się nad nowym pejzażem społecznym. Owszem, był czas, kiedy świadomymi Polakami była wyłącznie inteligencka elita, ale dziś inteligencja może być kosmopolityczna bez ryzyka dla narodowej tożsamości, bo dziś nie ona jest narodem, a tylko jego drobnym fragmentem.

Czemu Kaczyński tego nie widzi? Bo jest zakładnikiem inteligenckich przesądów na temat polskiego ludu, wyobrażeń skrajnie pesymistycznych i bezzasadnie pogardliwych. Nie on jeden, przecież cała diagnoza Michnika opierała się na wizji ciemnego polskiego ludu, ksenofobicznego i brutalnego. Co ciekawe, ta diagnoza nie brała się z realnej wiedzy, z osobistego kontaktu z masami. Leszek Miller, błyskotliwe dziecko polskiego ludu, pytany, czy polski lud wygląda tak, jak go opisał Michnik, mówił, że nigdy takich Polaków nie spotkał i nigdy nie dostrzegł zagrożeń, o których opowiadał Michnik. Kaczyński był ulepiony z podobnych przesądów co Michnik, ulegał tym samym obsesjom. Podobnie jak Macierewicz, który wymyślił sobie, że Polacy są jak z Trylogii. Wszystkie te wyobrażenia sensu nie miały, wszystkie brały się ze społecznej izolacji. Warszawsko-krakowska inteligencja ludu kompletnie nie znała, opierała się na jego literackich opisach. Jedynym ich kontaktem z ludem była epoka „Solidarności”, wynieśli z niego jak najgorsze wspomnienia, robotniczy żywioł postrzegali jako fenomen dzikości i nieokrzesania. Było w tym sporo prawdy, ale dość banalnej, wierzchołek piramidy społecznej zawsze tak widzi swoją podstawę.

Przeskok do diagnozy, że Polakom grozi utrata tożsamości narodowej, nie miał żadnego uzasadnienia. Dlaczego naród, który przeżył wielkie nieszczęścia XIX i XX wieku, ma się raptem rozpuścić? Jaki inny naród się rozpuścił w Unii? Nawet liberalna inteligencja nie uważa Polaków za aż tak „marną wspólnotę”. Kaczyński postrzegał siebie jako tropiciela inteligenckich obsesji. Kłopot w tym, że każda jego diagnoza była zwielokrotnieniem inteligenckich obsesji.

Rozdział V
Kwestia inteligencji.
Klucz do Kaczyńskiego

Kaczyński przez całe życie tropił wady inteligencji, słusznie wyczuwając, że tam się kryją problemy polskiej polityki. Ale nie zdołał ich prawidłowo opisać, był fragmentem grupy, którą diagnozował, nie potrafił spojrzeć na nią z góry, nie potrafił wyrwać się z jej pojęć, z jej emocji. Czuł, że popełnia ona kardynalne błędy, ale nie potrafił tego wyrazić. Parł w dobrym kierunku, jego podstawowe przekonanie, że inteligencja pełni w polskiej polityce rolę dominującą, było słuszne. Podobnie jak przekonanie, że wady klasy dominującej stały się wadami całej polityki.

Najbliżej celu był w książce z 2001 roku, kiedy bez gniewu patrzył na warunki, które ukształtowały wyobraźnię polskiej elity. Wychowana w nienormalnym świecie po 1944 roku, normalności nie znała. Wiedziała, od czego ucieka, nie wiedziała do czego. Skupiała się na małych krokach, na małych reformach, na małych poluzowaniach, na małych liberalizacjach. W tamtym świecie namiastki wolności miały smak wolności. Nic dziwnego, że po 1989 roku w licznych sprawach namiastki normalności pomylono z normalnością. Polskie elity nie miały głębszej wiedzy na temat tego, jak realnie działa demokracja, jak działa gospodarka, jak działa państwo. Kaczyński też wiedzy nie miał, wiec jedną przesadę zastępował drugą, na minimalizm odpowiadał maksymalizmem. Niemniej intuicję miał trafną. Inteligencja problemy transformacji widziała w wielkich grupach społecznych, jak robotnicy czy chłopi, tymczasem to ona sama była największą przeszkodą. I właśnie jej transformacja do nowoczesności okazała się najbardziej bolesnym procesem.

Czemu Kaczyński wyczuwał problem, a nie potrafił go dobrze rozwiązać? Bo dźwigał większość ograniczeń swojej warstwy, był fragmentem świata, który krytykował, i to jego najbardziej toksycznym fragmentem. Pochylmy się nad społeczną sytuacją środowiska, z którego wyrośli Kaczyński, Michnik, cała ówczesna generacja. Liderzy inteligencji mieszkali wyłącznie w dużych miastach, praktycznie w dwóch: w Warszawie i w Krakowie. Mieli humanistyczne wykształcenie i żyli z humanistycznych profesji; utrzymywali się z pracy w redakcjach, z etatów na uczelniach oraz z pisania książek. Nigdy nie mieli majątku, więc życie gospodarcze zupełnie ich nie interesowało. Szerokich kontaktów społecznych nie mieli, ich rodziny były homogeniczne, o ile inteligenci z innych części Polski często mieli rodziców ze wsi lub z małego miasteczka albo współmałżonka z innej grupy społecznej, liderzy opinii tamtej epoki przychodzili na świat w inteligenckich enklawach. Ich rodzice, małżonkowie, dzieci, znajomi tworzyli zamknięty świat inteligenckich rodzin. O tym, jak żyją inne warstwy społeczne, nie wiedzieli nic. Młodzi KOR-owcy opowiadali, że kiedy przyjechali do Radomia w 1976 roku, aby pomóc prześladowanym robotnikom, byli zdumieni warunkami ich życia. Kilka osób w jednej izbie, brak toalet – nowo odkrywane realia wywoływały osłupienie. Inteligencja nie miała pojęcia, jak wygląda życie poza Warszawą. Spójrzmy na profile społeczne Kaczyńskiego i Michnika, oba są uderzająco podobne, wielopokoleniowa inteligencka rodzina.

Po 1989 roku liderzy inteligenckiej opinii nadal obserwowali rzeczywistość z dwóch społecznych izolatek – z redakcji i z uniwersytetów. Wyglądali czasem przez okno, ale problemów społeczeństwa w ten sposób poznać nie można. Spójrzmy na ich ówczesne dyskusje, najważniejszymi wydarzeniami były dla inteligentów Wałęsa krzyczący na Turowicza, Mazowiecki stawiający grubą kreskę i Olszewski przeprowadzający lustrację. W tym czasie miliony robotników straciły pracę, pracownicy dawnych PGR-ów popadli w nędzę, umierały całe klasy społeczne, ale też rodziły się nowe. Spójrzmy na ówczesne inteligenckie gazety, czyli na okna, przez które inteligencja obserwuje świat. Społeczne trzęsienie ziemi przeszło niemal bez echa, inteligencję interesowały całkiem inne sprawy. Najczęściej używanymi słowami były: „reformy”, „tolerancja”, „pluralizm”, „autorytaryzm”, „ciemnogród”, „lustracja”, „układ”, „dekomunizacja”, „prawda”, „wybaczenie”. Inteligencja żyła własnym życiem.

Chciała być pomocna, wzięła na siebie ciężar pchania reform do przodu. Zachęcała do nich społeczeństwo, wymuszała je na politykach. W tej sprawie była ambitna, kłopot w tym, że była niekompetentna. W latach 90. inteligenckie autorytety wspierały wszystkie reformy, i te dobre, i te złe. Bo to, że istnieć mogą złe reformy, nie przyszło im do głowy. Reagowali na samo brzmienie słowa. Na przykład za sprawą inteligencji przez ponad dekadę trwała w Polsce dyktatura ekonomistów, profesury opierającej swoją wiedzę nie na zachodnich praktykach gospodarczych, ale na zachodnich podręcznikach. Przez dekadę świętościami były mądrości na temat niskiego deficytu czy banku centralnego, który dba tylko o inflację, a nie o rozwój. Im w gospodarce było gorzej, tym bardziej państwo musiało oszczędzać. Kolejni premierzy czuli, że to wszystko nie ma sensu, próbowali zerwać wędzidło, jak zwykle najmocniej szarpał je Miller, ale nie było siły. Elity biły w nich jak w bęben, że to etatyzm, populizm. W 2004 roku weszliśmy do Unii, rozejrzeliśmy się dookoła, okazało się, że tam wszyscy postępują inaczej. Francuzi czy Anglicy im jest gorzej, tym bardziej zalewają rynek pieniędzmi. Polscy ekonomiści mówili, że nie można pomagać polskim firmom, że choć słabe, muszą sobie radzić, że nie ma lepszej reguły niż rynek, poza tym kapitał nie ma narodowości. W następnej dekadzie zobaczyliśmy, że na Zachodzie władza postępuje odwrotnie, państwo twardo wspiera krajowe firmy. Popiera rynek, gdy ten sprzyja ich firmom, ogranicza, gdy im nie sprzyja. Trzeba było prawie dwudziestu lat, aby najpierw Tusk, potem Kaczyński na zawsze odsunęli akademików od władzy. Liberalne media, główny filar księżycowej ekonomii, do końca broniły profesorskiej mądrości. Ich ostatnią szarżą były protesty przeciw wprowadzeniu 500 plus. Dowodzili, że budżetu nie stać, że przyjdzie krach finansów publicznych.

Podobnie było z systemem sprawiedliwości. Inteligenccy liderzy opinii dowodzili, że państwo prawa działa bezbłędnie. Na widok togi reagowali jak lud na widok procesji, padali na kolana. Wierzyli, że skoro jest prawo i są prawnicy, to jest też państwo prawa. Podobnie było z polityką zagraniczną, to oni ogłosili, że w Unii zniknęły narodowe interesy, że wszystkie kraje mają jeden i ten sam. Litania błędów była znacznie dłuższa, ale ważniejszy jest ogólny wniosek. Inteligenccy liderzy zdominowali opinię publiczną nie dlatego, że mieli coś mądrego do powiedzenia, ale dlatego że lubili rolę przywódców.

Największe uprzedzenia pojawiły się na skrzydłach inteligenckiej grupy. Na lewym, któremu przewodził Michnik, i na prawym skrzydle, któremu liderował Kaczyński. Tam najmniej było realnej Polski, z jej interesami, potrzebami, kłopotami. Michnik przynajmniej świadomie pożeglował ku chmurom, ku narcystycznej misji pojednania narodowego, ku roli proroka wyższej moralności. Kaczyński odwrotnie, czuł się realistą, za swoją misję uważał ściągnięcie polskiej polityki na ziemię, na twardy grunt społecznych i gospodarczych realiów. Ale jego realizm był sztuczną pozą, w jego diagnozach dominowały „układ”, „agenci”, „czerwona pajęczyna”, czyli skrajnie abstrakcyjne pojęcia. Kaczyński nie był lekiem ani na Michnika, ani na naiwność liberalnego centrum, był produktem frustracji i podejrzliwości, w które popadła prawicowa inteligencja. Kaczyński potknął się na opisie natury złego wpływu inteligencji na politykę, bo sam był tego wpływu skrajnym przejawem. Na apokaliptyczny opis polityki stworzony przez Michnika zareagował równie apokaliptycznym opisem układu, sprawiając, że oba bieguny inteligenckiej debaty na trzydzieści lat zdominował niemądry konflikt. Na jednym skrzydle były szalone idee Michnika, na drugim szalone idee Kaczyńskiego, pośrodku naiwna niekompetencja.

Kaczyński celnie punktował błędy inteligencji, ale jako jej generalny diagnosta był niewiarygodny. Już w latach 90. uosabiał najgorsze wady inteligencji, czyli niepodrabialny rys inteligenckiego szaleństwa, który w tamtym pokoleniu symbolizowali Kaczyński i Michnik. Na każdym etapie historii III RP Kaczyński zderzał się z absurdalnymi poglądami rywala. Że nie można pokonanej komunistycznej partii odebrać władzy i majątku, bo to polityczna zemsta i wołanie o krew. W istocie, trudno wymyślić coś równie niedorzecznego. Potem mówił, że Polska jest na krawędzi wojny domowej. Potem, że jest o krok od dyktatury. Ale w odpowiedzi na te niedorzeczności Kaczyński mówił rzeczy jeszcze bardziej niedorzeczne: że Polska nie jest Polską, że demokracja nie jest demokracją, że suwerenność nie jest suwerennością. Nie było roku, żeby nie wytropił kolejnych agentów, kolejnych spisków, kolejnych układów. A prawicowa inteligencja mu wtórowała.

Grzech największy. Odmowa abdykacji

Przypomnijmy sobie początek, czyli 1989 rok, kiedy nagle nadeszła demokracja, niepodległość i kapitalizm. Inteligencja we wszystkich swoich nurtach czuła się odpowiedzialna za zmiany, chciała pomóc, chciała zdiagnozować problemy, wskazać recepty. Nie jej wina, że nie potrafiła, w 1989 roku nikt na niczym się nie znał. Nic dziwnego, że do głosu doszły naiwność, emocje, pretensje. Sytuacja skomplikowała się dekadę później, kiedy zaczęły się tworzyć elity realnej wiedzy, nowa formacja umysłowa, rozumiejąca nowoczesny świat, mająca za sobą doświadczenie pracy w biznesie lub w administracji. Nowe elity ulepione były z innej gliny, wyrwały się z postszlacheckiej kultury nieimania się zawodów nieinteligenckich, wyszły z inteligenckiego getta, poznały inne środowiska społeczne. Po raz pierwszy od stu lat narodziła się nowoczesna elita wiedzy o państwie i gospodarce, będąca owocem normalności, ukształtowana przez normalność.

I właśnie wtedy ujawniło się ciekawe zjawisko, nowe elity nie zostały dopuszczone do debaty publicznej. Ani po stronie lewej, ani w centrum, ani po prawej. Etosowi inteligenci nadal występowali w mediach w roli wyłącznych znawców nowoczesności, przez dekadę nauczyli się kilku sloganów i nie mieli zamiaru oddawać pozycji publicznych autorytetów. Polubili ją, zarówno szacunek, jaki ta pozycja przynosi, jak też popularność. Ten mechanizm socjologiczny był kluczowy dla zrozumienia polskich realiów. To był czas, kiedy staroświecka inteligencja, zamiast abdykować i oddać pozycję elitom realnej wiedzy, zaczęła bronić swojej pozycji. Inteligenckie media w każdej sprawie zwracały się do nich, a oni udawali, że na wszystkim się znają. Na gospodarce, na bezpieczeństwie, na polityce zagranicznej. Symbioza etosowych elit oraz mediów sprawiła, że zablokowano w Polsce narodziny merytokracji. Czołowi eksperci w strategicznych dziedzinach – a jest to grupa coraz większa, a jej wiedza coraz bardziej imponująca – do dziś pozostają postaciami publicznie mało znanymi, przez co nie mogą oddziaływać ani na władzę, ani na społeczeństwo. Kiedy Kaczyński nazwał panujące w Polsce elity etosowe „łże-elitami”, wypowiedział całkiem trafną diagnozę, choć zbyt gniewnymi słowami.

Największym przejawem zacofania Polski okazało się to, że klasa, której przewodnictwo było owocem zacofania Polski, próbowała Polskę z zacofania wyprowadzić. Chciała tego szczerze, ale nie potrafiła. A potem nie dostrzegła, że sama stała się dla Polski największym balastem. Inteligenckie elity po 1989 roku coraz bardziej przeszkadzały. Nie tylko swoim myśleniem. Nie tylko swoim działaniem. Przede wszystkim swoim istnieniem. Zajęły miejsce bardziej wartościowym grupom społecznym. Były jak arystokracja po okresie świetności, nie pełnili już pożytecznej roli w systemie, a jedynie utrudniali życie nowym elitom. Przeszkadzały im w zajęciu należnego miejsca w systemie. Powodem był zarówno egoizm, jak i poczucie obcości wobec elit nowych. Owszem, nowe też były wykształcone, często miały naukowe tytuły, ale nie była to inteligencja etosowa, nie operowała dawnymi kodami, nie podzielała katastroficznej wrażliwości starszego pokolenia, wychowały ją realia nowoczesności, nie chcieli ratować Polski, chcieli ją rozwijać. Byli więc obcy, a co gorsza, byli bezużyteczni w inteligenckich rytuałach polskości, nie chcieli rozmawiać ani o strasznym PiS-ie, ani o strasznej PO. Nie chcieli być elementem inteligenckiej wojny, chcieli być nośnikiem eksperckiej wiedzy. Więc zostali odepchnięci. Do dziś muszą funkcjonować w drugim obiegu, w intelektualnym podziemiu, dyskusje z nimi odnajdziemy w specjalistycznych podcastach czy na markowych kanałach youtube’owych. W mainstreamie medialnym ich nie ma, ani w liberalnym, ani w prawicowym.

Inteligencja postrzega siebie jako wielkiego reformatora, jako motor zmian po 1989 roku, jako architekta międzynarodowych sojuszy. Nie ma sensu odmawiać zasług kilku sławnym postaciom, jak Mazowiecki, jak Geremek, jak Balcerowicz. Ale z punktu widzenia głównego nurtu polityki sprawa wygląda inaczej. Od początku inteligencja była kłopotem, bo buntowała się przeciw regułom politycznego rzemiosła. Wałęsa wystąpił przeciw jej dominacji już w 1990 roku, kilku postaciom dał ważne funkcje państwowe, ale odsunął je od politycznej strategii. Większość wyobrażeń inteligencji uznał nie tylko za kompletnie nieżyciowe, ale też za skrajnie szkodliwe. W budowaniu demokracji, w rozpoznawaniu społecznych emocji, w prowadzeniu walki wyborczej liderzy inteligencji zupełnie sobie nie radzili. Gdyby to oni byli motorem reform, motor by się zepsuł już w 1990 roku, gdy Mazowiecki przegrał z Tymińskim.

Wyobrażaenia inteligencji na temat demokracji były niezwykłe. Warto przejrzeć gazety z tamtej epoki, inteligencja była szczerze oburzona na Kwaśniewskiego, że schudł przed wyborami i wynajął piarowców. Nazwano to cynizmem, oszustwem, plastikową polityką. Atakowano polityków za to, że w czasie kampanii wyborczych obiecują rzeczy, których dać nie mogą. Jeszcze bardziej ich atakowano, gdy obietnice spełniali, bito w polityków Sojuszu, PSL-u czy AWS-u, że „kupują” poparcie swoich elektoratów, dowodzono, że partie nie mogą reprezentować interesów grupowych. Gdyby to inteligencja budowała demokrację, ta nigdy by nie powstała. W Polsce demokracja zakorzeniła się nie dlatego, że inteligencja o to zadbała, ale dlatego że politycy nie pozwolili jej o to zadbać. W kontrze wobec inteligentów dali masom to, czego potrzebują. Cyrk wyborczy, złudzenie wpływu, zapowiedź ochrony dużych grup społecznych, a potem realny wpływ i realną ochronę.

Pierwszy szczyt inteligenckich wpływów przypadł na drugą połowę lat 90., kiedy do władzy doszedł Sojusz. Postkomuniści mieli olbrzymi defekt wizerunkowy, więc ulegali przed żądaniami inteligenckich autorytetów. Pierwsza kadencja Kwaśniewskiego oraz rząd premiera Cimoszewicza to szczyt inteligenckiego wpływu na politykę. Skończył się, gdy władzę zdobył Miller. Przede wszystkim oświadczył, że wpływ mediów na politykę – a chodziło mu o media inteligenckie – jest stanowczo za wielki. One nie kontrolują władzy, ale próbują jej narzucać własne decyzje. Chwilę potem oświadczył, że wszystkie instytucje gospodarcze, włącznie z NBP, mają pracować na rzecz gospodarczego rozwoju. Niech inflacja będzie większa, ale gospodarka musi rosnąć. Prezes NBP się nie zgodził, więc premier ruszył z nim na wojnę. Potem pojawiło się weto wobec odebrania Polsce liczby głosów przyznanych w Nicei oraz weto wobec kupna Polsatu przez Agorę. Przy czym Miller nie miał poczucia, że walczy z inteligencją, raczej z dyktatem solidarnościowego etosu. Oba pojęcia opisywały tych samych ludzi, więc można się było pomylić. Natomiast pełną jasność miał Tusk. Gdy w 2007 roku przejął państwo po Kaczyńskim, świat etosowej inteligencji mógł liczyć na miłe gesty, nigdy na realne wpływy. Tusk korzystał z poparcia inteligenckich autorytetów, ale kompletnie odrzucił ich polityczną wrażliwość. Co nie znaczy, że polska polityka uporała się z inteligenckim dziedzictwem. Odwrotnie, wojna Tuska i Kaczyńskiego rewitalizowała inteligencję, która odbudowała swoje polityczne znaczenie jako reżyser społecznych emocji.

Dla realnej polityki miało to kilka poważnych konsekwencji. Po pierwsze, inteligencja wymusiła na całym społeczeństwie podział, który pierwotnie przebiegał wyłącznie w obrębie inteligenckiej grupy. Inteligencja nie tyle dała upust emocjom plemion, ona te plemiona stworzyła, ona im nadała tożsamość. Politykom PiS-u i PO było to na rękę, ale nie oni to sprawili. Po drugie, to inteligencja doprowadziła do tego, że na dwadzieścia lat Tusk i Kaczyński zdominowali politykę. Ona nie pozwoliła wpuścić do polityki trzeciego gracza, ona zafiksowała się na zwalczaniu inteligenckiego rywala. Po trzecie, rewitalizacja inteligencji doprowadziła do tego, że debata publiczna na dwadzieścia lat odwróciła się od bieżących problemów, od modernizacji kraju, od kwestii rozwoju. Cała społeczna uwaga skierowana została na ratowanie Polski przed katastrofą. Tym samym społeczny nacisk na naprawę realiów nie mógł dojść do głosu. Inteligencja nie tylko zbrutalizowała debatę, ale też wypłukała ją z merytorycznych treści. To był spektakl niezwykły, nawet gdyby miała rację, nawet gdyby Polsce groziła katastrofa, trzeba umieć zachować proporcję. W poniedziałki, środy i piątki ratujemy Polskę, w pozostałe dni skupiamy się na naprawie realiów. Ale wtedy okazałoby się, że przez cztery dni liderzy opinii nie mieliby nic do powiedzenia. A oni polubili swoją rolę, swoją misję, swoją pozycję. Stali się Senatem, warstwą wielkich obywateli, którzy się troszczą o Polskę.

Od trzydziestu lat liderzy obu stron biją się ze sobą wiecznie o to samo. Zmieniają się epoki, partie, społeczeństwo, a treścią polskiej debaty ciągle jest śmierć demokracji. Niezmienne pozostaje również to, że jedną ze stron inteligenckiej rywalizacji jest ciągle Kaczyński, najbardziej toksyczna postać inteligenckiej republiki. Wieszczone przez niego katastrofy stale się zmieniają, ale on sam nie zmienia się nigdy. Wyciąga klęski jak króliki z kapelusza, a prawicowa inteligencja wiecznie bije mu brawo. Inne klasy społeczne, radykalnie trzeźwiejsze, pragmatyczne, skupione na problemach własnych, zrodzonych po 1989 roku, w nowej Polsce głosu nie miały. Nie miały swoich mediów, nie miały głośnych rzeczników, co sprawiło, że całą debatę publiczną trawiła inteligencka gorączka. Sami tylko Michnik i Kaczyński wieszczyli katastrofę co najmniej osiem razy, a przecież nie tylko oni istnieli. Można było im uwierzyć raz, można dwa, ale z czasem stało się jasne, że to niemądry rytuał, za którym kryją się dwie przyczyny, jedna gorsza od drugiej. Po pierwsze, że polscy władcy dusz wieszczą katastrofy nie dlatego, że te realnie nadchodzą, ale ponieważ mają apokaliptyczną wyobraźnię, a zatem rozedrgana jest nie rzeczywistość, ale ich umysły. Po drugie, że wielkie zagrożenia, wołające o ich wielki udział, służą im do obrony pozycji liderów narodu. A zatem, że liderzy polskiej inteligencji angażują się w sprawy publiczne nie dlatego, że mają coś do zaproponowania, tylko dlatego że chcą iść na przodzie. Mówią, że służą, w istocie chcą przewodzić. Inne klasy społeczne czegoś takiego nie mogły wymyślić. Dlatego w książce o Kaczyńskim drążymy kwestię polskiej inteligencji. Tylko w kraju zdominowanym przez nią mogło dojść do podobnych wydarzeń.

Nieprzekonany powie: przypadek. Nie, przypadkiem w Polsce jest to, że w Boże Narodzenie leży śnieg. Ale na Grenlandii to nie jest przypadkiem. Taki mają klimat. Kaczyński w Polsce nie jest przypadkiem, taki mamy klimat.

Inteligencka rewolta

Polityczna kariera Kaczyńskiego była kulminacją politycznej siły inteligencji. Oraz jej egoizmu, skupienia się wyłącznie na sobie, na swoich obsesjach, na swoich interesach, na swojej pozycji. Ta grupa społeczna nie ma umiaru, ma poczucie, że może robić z Polską, czego zapragnie. Dojście Kaczyńskiego do władzy w 2005 roku było inteligencką rewoltą przeciw inteligenckiemu salonowi, na co salon zareagował inteligencką kontrrewoltą. Od tej pory obie strony biją się nieprzytomnie. Kaczyński poddaje rzeczywistość wściekłej krytyce, która nie ma nic wspólnego z populistyczną logiką buntu mas. To jest bunt elit, prawicowa inteligencja krytykuje III RP nie za krzywdy, jakich doświadczały masy, ale za lekceważenie, jakiego ona sama doznała ze strony liberalnego salonu. Podobnie jest z liberalną inteligencją, największe zbrodnie Kaczyńskiego to te, które wyrządził liberalnym prawnikom i liberalnym dziennikarzom. Obie strony myślą wyłącznie o swoim wąskim światku. Zaskakujące w ich wojnie jest to, że obie strony zamiast się wzajemnie wykrwawić, kumulują swoją potęgę. Im bardziej Kaczyński zwalcza salon, tym silniejszy salon się staje, im mocniej salon bije w Kaczyńskiego, tym łatwiej i szybciej ten zmierza do władzy.

Dla jasności, ta książka nie dowodzi, że o wszystkim, co się dzieje w polskiej polityce, decyduje etosowa inteligencja. Mówimy coś skromniejszego: gdy w centrum polskiej polityki pojawia się Kaczyński, wtedy polityczna rola inteligencji gwałtownie rośnie. Jego sukces aktywuje cały potencjał polskiej inteligencji, jej medialne wpływy, jej fanatyczną energię, jej toksyczną wojowniczość. Dziś jest za wcześnie, by rozstrzygać, z czym mieliśmy do czynienia. Czy był to agonalny odruch upadającej elity? Czy efekt charyzmy Kaczyńskiego? Czy może norma, która zostanie z nami? Jedno pozostaje pewne: póki co inteligencja jest główną patologią polskiego życia publicznego. Nie patologie III RP uczyniły Kaczyńskiego najważniejszym politykiem epoki, ale patologie inteligenckiego myślenia o polityce. Katastrofy, które od trzydziestu lat wieszczą na zmianę salon oraz antysalon, nie są stanem Polski, ale stanem inteligenckiego umysłu. Nie było układu, nie było Rywinlandu, nie było faszyzmu, nie było upadku demokracji. Były tylko szalone kasandry, które wprowadziły Polskę w stan, który Max Weber nazywał „jałowym podnieceniem”.

Najgorszą z tych kasandr był Jarosław Kaczyński. Przez całe życie tropił fałszywe schematy myślowe polskiej inteligencji, a po drodze sam ich stworzył najwięcej. Ignorancję leczył szaleństwem. Był wybitnym politykiem, jeśli chodzi o warsztat, miał świetny słuch społeczny, miał odwagę, zimną krew. Gdyby potrafił wybrać, czy chce być politykiem, czy liderem opinii, nie byłoby problemu. Jako lider opinii byłby kolejnym fałszywym prorokiem, jakich w Polsce bez liku. Jako polityk byłby największym killerem, większym od Millera, co jest potrzebne, podeptałby kilka pozornych świętości, których w polskiej polityce nadal jest zbyt wiele. Kłopot w tym, że on chciał być i jednym, i drugim. Przez co siał zamęt i w polityce, i w umysłach. Osobno jako polityk, osobno jako intelektualista potrafił budzić uznanie. Ale połączenie tych dwóch natur w jednej postaci stworzyło mieszankę, która gwałciła i państwo, i rozum.

Megalomańska inteligenckość tłumaczy polityczną odmienność Kaczyńskiego. Spójrzmy na polityków „normalnych”: na Kwaśniewskiego, Millera, Tuska. Mieli swoje cele, swoje ambicje, ale wiedzieli, że te cele i ambicje nie mogą być większe niż oni sami. Natomiast Kaczyński nie znał miary, miotał Polską z siłą, na jaką nikt się nie poważył. Jego tupet był niezwykły, gotowy był rewoltować ludzi na podstawie wątłej, czysto subiektywnej intuicji. To go łączyło z Michnikiem, a kontrastowało z politykami. Im głośniej wszyscy dookoła mówili do nich, że się mylą, tym mocniej wierzyli, że mówią prawdę. Im bardziej realia im zaprzeczały, tym bardziej oni zaprzeczali realiom. W 2007 roku rzeczywistość przemówiła do Kaczyńskiego głośno i kategorycznie: nie ma żadnego układu, twoja wizja była bez sensu, uspokój się. Kaczyński nawet nie usłyszał, nadal dowodził, że układ istnieje, nadal podpalał nastroje, nadal deptał instytucje. To był festiwal pychy inteligenckiego rozumu. Ale nie tylko jednostkowej pychy samego Kaczyńskiego, ale całej prawicowej inteligencji.

Prawicowa inteligencja to osobliwa formacja, jeszcze bardziej oderwana niż liberalna, i jeszcze bardziej szkodliwa. Liberalna inteligencja przez lata przeszkadzała polityce swoimi uprzedzeniami, prawicowa inteligencja nie dość, że przyszła z dłuższą listą uprzedzeń, to sprawiła, że główny nurt polityki stał się narzędziem zemsty na inteligenckim rywalu. Już od końca lat 90. widać było wyraźnie, że prawicowa inteligencja nie jest odpowiedzią na wady liberalnego salonu, ale gorszą wersją salonu. Sukcesy Kaczyńskiego to potwierdziły. Liberalna inteligencja wie przynajmniej, w co wierzy: w Zachód, w jego postęp materialny i moralny. Natomiast prawicowa popadła w nienawiść wobec własnej epoki. Trawi ją ta sama gorączka co lewicowe pokolenie 1968 roku. Jałowa pretensja do współczesnego świata, do demokracji, która nie jest prawdziwa, do gospodarki, która nie jest sprawiedliwa, do obyczajów, które są zakłamane, do kultury, która jest nieautentyczna, do Zachodu, który jest trywialny. Pomysłów na Polskę nie mają żadnych, chcą mordować salon, nic więcej. Mówią, że pilnują Polski, ale to nieprawda, oddają się jałowej krytyce epoki, obnoszą się ze swoją pogardą do świata. Dawniej tacy ludzie zamykali się w domach, aby w gronie przyjaciół uciec od epoki, którą uznali za czas marny. Ci pragną poklasku, biegają po mieście, zatrzymują naiwnych i udają, że mają dla nich ofertę. Nie ma w nich ambicji, a wyłącznie lęki. W przeciwieństwie do liberałów jasno widzą na przykład, że polityka zagraniczna jest grą interesów. Dobrze odczytują brutalne zagrywki Berlina czy Paryża, ale na ich widok wpadają w panikę. Nie ma w nich ambicji, aby wejść na boisko, próbować naśladować silniejszych, nauczyć się z nimi wygrywać. Z każdego boiska chcą uciekać. Chcą uciekać przed Niemcami, przed Unią, przed zmianami obyczajowymi, przed papieżem Franciszkiem. Język mają brutalny i szyderczy, ale we wszystkim, co mówią, dominuje strach.

Gdyby nie posiadany przez nich wpływ na politykę, w inteligencji prawicowej, jak również w liberalnej, nie znaleźlibyśmy niczego demonicznego. Ot, ekscentryczne grupy, które pielęgnują swoją wyjątkowość, żyją własnym życiem, słabo rozumiejąc współczesny świat. Obie grupy przypominają polski Kościół, są reliktem dawno minionej epoki. Jest dla nich miejsce w nowoczesnym społeczeństwie, ale na marginesie, tymczasem oni wszyscy nadal chcą iść na przedzie.

Wielcy Obywatele

Po 1989 roku doszło do zderzenia dwóch czasów, dwóch epok. Do szybko modernizującego się społeczeństwa doczepiony był staroświecki wagonik, salonka z ubiegłego wieku. Kłopot był w tym, że pasażerowie salonki czuli się motorniczymi, choć niczego nie rozumieli z tego, co się działo dokoła. Nie potrafili się skupić na podróży, tylko na wiecznych kłótniach we własnym gronie. W trakcie tych kłótni raz wygrywał Michnik, raz Kaczyński, czasem jeszcze inni, co nie zmienia faktu, że wartość ich zwycięstwa kończyła się na granicach salonki. Na temat całego pociągu, jak też celu podróży, nie mieli nic do powiedzenia. Niełatwo było to dostrzec, bo media, czyli źródło wiedzy o tym, co się dzieje w pociągu, opisują wszystko z perspektywy salonki. Same w niej jadą, czują się tam dobrze, nie chcą wystawić głowy za okno i spojrzeć na całość. Dla pasażerów innych wagonów oznacza to stałe kłopoty, bo optyka salonki nie opisuje ich życia.

Często mówimy, że polskim problemem są słabi politycy. Owszem, nie są najlepsi, zarazem nie są gorsi od polityków zachodnich. Mówimy, że polskie państwo jest liche, owszem jest, niemniej działa poniżej możliwości, stać je na więcej. Problem tkwi gdzie indziej. Polska inteligencja stworzyła i podtrzymuje system, w którym społeczeństwo i gospodarka są wielkimi niemowami. Od 30 lat inteligencja nikogo nie dopuszcza do głosu, chce sama reprezentować całość, nie rozumiejąc, że demokracja i rynek to sygnały idące od dołu, a nie wizje przyniesione od góry. Każdy wagon mówi za siebie. W jaki sposób Kaczyński miał zbudować zdrową gospodarkę, stworzyć nowe struktury społeczne? Siedząc z panią Basią na Nowogrodzkiej?

Dobra polityka przeważnie jest zasługą społeczną, jest owocem oddolnej presji. Gdy ludzie czegoś chcą, gdy w kółko o tym mówią, władza idzie za ich głosem. W Polsce ten mechanizm nie działa, bo inteligencja zagłusza społeczny głos. Przemawiać mogą tylko Wielcy Obywatele z salonki. Posłuchajmy, o czym mówi wagon z przedsiębiorcami. Są sfrustrowani, bo inteligencja między państwem i biznesem ustawiła mur. Od początku żywiła pogardę do krajowego biznesu, Kaczyński wszędzie widział oligarchów, innym inteligentom młode fortuny pachniały chciwością i potem, woleli fortuny zachodnie, choć tamte nie pachniały lepiej. Z tamtych postaw zrodziły się praktyki znane tylko nad Wisłą. Gdy kanclerz Niemiec leci gdzieś z wizytą, na pokładzie samolotu ma kilkudziesięciu niemieckich przemysłowców, których chce wesprzeć całą siłą niemieckiego państwa. W Polsce to niemożliwe, związki państwa i krajowego biznesu uchodzą za największą zbrodnię. Salonka myśli, że to rozwiązanie nowoczesne, zdrowe i higieniczne. Nic bardziej mylnego, wszyscy postępują inaczej. Pasażerowie gospodarczego wagonu pytają: jak polskie firmy mają urosnąć, skoro o sukces konkurencji osobiście zabiega kanclerz Niemiec, a o sukces naszych nie zabiega nikt? Dobre pytanie.

W wagonach z pracownikami nastrój panuje podobny. Na Zachodzie lewica zrodziła się jako partia obrony biednych. Salonka ten model uznała za populistyczny i antyreformatorski, była tak twarda, tak konsekwentna, że zablokowała wszystkie próby stworzenia typowej lewicy. Nie znosiła też związków zawodowych, a zwłaszcza ich metod, czyli strajków. Uważała strajki za festiwal egoizmu, przed którym władza nie może ustąpić. Jeśli ustępowała, media ją biły po głowie, wszystkie ustępstwa płacowe traktowano jako polityczną zbrodnię. Narodził się system, w którym gniew nad urną jest jedyną dostępną ludowi wolnością słowa.

Mieszane nastroje panują w wagonie dla elity, ale tej prawdziwej, która nie jedzie salonką. Widzi wszystko, rozumie wszystko. Docenia, że Polska się rozwija, ale nie rozumie, czemu marnuje większość okazji, aby rozwijać się szybciej. Gdy czyta gazety, łapie się za głowę. O czym ci durnie piszą? Dzień w dzień tylko Tusk i Kaczyński. Ale najgorsze są dni, kiedy media biorą się za poważne tematy, zawsze głos oddają ekspertom z salonki, a ci są jak klony: poczciwi, naiwni, bezmyślni, mogliby się zamienić nazwiskami i specjalizacjami, nikt by nie zauważył różnicy. Powiedzą wszystko, co nieważne, przegapią wszystko, co ważne. Najlepsze narzędzie wpływu na politykę, czyli media, jest przez nich notorycznie marnowane.

Bywały lata, w których wpływ salonki malał, nie zmieniało to wiele, bo inne wagony głosu nie dostawały, ale rosła w nich nadzieja, że przyszłość coś zmieni. Od dwóch dekad nadziei nie ma, salonka zdołała zagłuszyć wszystkich. Odzyskała poczucie misji, odzyskała fanatyzm dawnych zaangażowań, powróciły wściekłe media, atmosfera nieuzasadnionej wrogości i szalonych oskarżeń. Znowu skupili na sobie uwagę całego pociągu, ze stratą dla innych pasażerów. Sprawy innych, problemy innych zyskały status mniej ważnych, którymi polityka zajmie się później, kiedy salonka uratuje Polskę.

Wracając do głównej myśli. Polska polityka może być lepsza, polskie państwo może mocniej bronić narodowych interesów, polska gospodarka może dostać lepsze warunki rozwoju, a słabsi poczuć większą ochronę. Ale warunkiem jest uspokojenie pasażerów salonki. Póki co nic tego nie zapowiada, ciągle są na wojnie, ciągle bronią Polski przed katastrofą. Kaczyński miał rację: etosowa inteligencja jest głównym problemem polskiej polityki. Zarazem Kaczyński pokazał, że etosowy inteligent może problem jedynie pogłębić.

Czytelnik zapyta: czy winny jest każdy polski inteligent? Oczywiście, że nie. Sytuacja jest podobna do tej z lat 40., kiedy inteligencja wsparła komunizm. Zrobiła to jej politycznie aktywna część, jednak po latach mówimy o zjawisku poparcia komunizmu przez inteligencję, bo zachowanie tej części odegrało historyczną rolę. W III RP sporo inteligentów potrafiło trzymać emocje na wodzy, były też redakcje, które odmówiły udziału w szaleństwie, nawet po 2015 roku. Jednak nie oni nadali charakter epoce.

Posłowie do wiernego czytelnika

Kolejne moje książki krążą wokół tego samego obszaru, czyli polskiej polityki po 1989 roku. Pierwsze trzy książki Po południu, Czas gniewu i Czas Kaczyńskiego były historią dwóch pierwszych dekad i miały charakter polemiczny, próbowały odmitologizować historię najnowszej polityki. Było to potrzebne, bo dopiero w okolicach 2005 roku ludzie opisujący politykę zdobyli warsztat i doświadczenie pozwalające zrozumieć realną politykę. Nie tylko weszli za kulisy władzy, ale też uchwycili jej mechanizmy. Przez pierwsze piętnaście lat wszyscy marnowaliśmy czas na analizę programów partyjnych, na oficjalne słowa władzy, na oburzanie się praktykami tyleż brudnymi, co normalnymi. Idealizowaliśmy demokrację, demonizowaliśmy polityków. Pierwsza połowa III RP przemknęła nam przed oczami bez większego zrozumienia, bo nie byliśmy gotowi jej jeszcze zrozumieć. To sprawiło, że chciałem powrócić do tamtej epoki, pokazać jej polityków wyjętych z naiwnych szablonów, w jakich umieściły je lata 90. Pokazać realnego Mazowieckiego, Geremka, Wałęsę, realnego Millera i Kwaśniewskiego.

Kolejnym projektem był trzy książkowe wywiady z Leszkiem Millerem, Janem Rokitą i Ludwikiem Dornem. Wybitnymi postaciami trzech głównych nurtów polskiej polityki, którzy własnymi słowami opisali historię polityczną III RP. Za tym pomysłem stało przekonanie, że aby zrozumieć politykę, przede wszystkim trzeba zrozumieć polityków. Trzej autorzy zostali wybrani nieprzypadkowo – wszyscy mieli odwagę szczerości oraz wszyscy dotknęli władzy w jej kluczowych punktach.

Uporządkowawszy sprawy elementarne, wziąłem się za bardziej generalne. Książka O demokracji w Polsce miała większe ambicje, była próbą opisu wpływu polityków na realia. Wskazaniem powodów, dla których Polska po 1989 roku zmieniała się tak bardzo, choć politycy bardzo niewiele w tym celu zrobili. Generalny wniosek był taki – niewiele chcieli, ale też niewiele mogli. Moce polityki wobec rzeczywistości są przeceniane. Natomiast niedoceniana jest moc, z jaką reguły polityki – skupione na wojnie o władzę – rządzą politykami. Przymuszają ich do minimalizmu i egoizmu.

Kolejna książka O Michniku była wstępem do opisania fenomenu republiki inteligenckiej, czyli głównej osobliwości polskich realiów. Była to opowieść o próbie narzucenia polityce inteligenckich zadań, oraz o politycznym oporze z powodu niestosowności tych zadań. Kłopot z Michnikiem polegał na tym, że próbował odcisnąć się na polityce w sposób sprzeczny z prawami polityki. Skończyło się to upadkiem Michnika, ale też upadkiem Millera, silnego polityka walczącego z inteligenckim dyktatem. Inteligencja, nawet gdy przegrywała, potrafiła przeciwnika pociągnąć w przepaść. Naturalną kontynuacją tamtej historii jest książka Klucz do Kaczyńskiego, pokazująca drugą próbę inteligenckiego najazdu na politykę. Dużo ciekawszą, bo zwieńczoną władzą.

Ciągle krążę wokół tego samego przedmiotu, polityki III RP, robiąc zdjęcia z różnych perspektyw. Recenzenci kolejnych książek zarzucają mi czasem, że w danej książce brakuje im jednego lub drugiego aspektu, że nie dała ona pełnego obrazu epoki. Albo że jakiś aspekt zdominował obraz. Zgoda, ale pisanie w jednej książce o wszystkim stać się musi pisaniem o niczym. Moje książki są jednym projektem, kolejne tytuły przynoszą kolejne aspekty. Dopiero całość odsłoni pełny obraz. Ale do całości droga jeszcze daleka.