Ten ebook jest chroniony znakiem wodnym

ebookpoint kopia dla:

Wit Nirski wit.nirski@gmail.com

ebookpoint.pl

Krótka historia ekonomii

Niall Kishtainy

Tłumaczenie: Michał‌ Zacharzewski

Originally published in 2017 by Yale University Press
as A LITTLE HISTORY OF ECONOMICS

© 2017 Niall Kishtainy
All rights reserved

Polish language translation © 2017 Wydawnictwo RM
Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl, www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy. Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli. Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

ISBN 978-83-7773-770-5
ISBN 978-83-7773-865-8 (ePub)
ISBN 978-83-7773-866-5 (mobi)

Redaktor prowadzący: Irmina Wala-Pęgierska
Redakcja: Mirosława‍ Szymańska
Korekta: Ewa Wojciechowska
Nadzór‌ graficzny: Grażyna‍ Jędrzejec
Opracowanie graficzne okładki i książki wg oryginału: Grażyna‍ Jędrzejec
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

Spis treści

1 Chłodne głowy i gorące serca

2 Szybujące łabędzie

3 Boska gospodarka

4 Wyprawa po złoto

5 Szczodrość natury

6 Niewidzialna ręka

7 Zboże kontra żelazo

8 Idealny świat

9 Zbyt wiele gęb

10 Lud pracujący świata

11 Doskonała równowaga

12 Zgaście Słońce!

13 Zyski z wojny

14 Hałaśliwy trębacz

15 Cola czy pepsi?

16 Człowiek z planem

17 Szpanowanie kasą

18 Prosto do ścieku

19 Twórcza destrukcja

20 Dylemat więźnia

21 Tyrania rządu

22 Wielkie Pchnięcie

23 Ekonomia wszystkiego

24 Dorastanie

25 Słodka harmonia

26 Podzielony świat

27 Napełnić wannę

28 Rządzeni przez klaunów

29 Iluzja pieniądza

30 Spojrzenie w przyszłość

31 Spekulanci atakują

32 Na ratunek słabeuszowi

33 Znając ciebie, znając mnie

34 Złamane obietnice

35 Brakujące kobiety

36 Umysły we mgle

37 Ekonomia w rzeczywistym świecie

38 Bankierzy poszaleli

39 Giganci wśród chmur

40 Dlaczego warto być ekonomistą?

ROZDZIAŁ‍ 1

Chłodne‌ głowy i gorące serca

Możesz się uważać za szczęściarza, bo… trzymasz tę książkę w rękach! Najwyraźniej mogłeś sobie na nią pozwolić lub stać było na to osobę, od której ją dostałeś. Gdybyś pochodził z ubogiego kraju, musiałbyś utrzymać rodzinę za kilka dolarów dziennie. Większość pieniędzy wydawałbyś wówczas na jedzenie i tym samym nigdy byś Krótkiej historii ekonomii nie kupił. Jeśli nawet wszedłbyś w jej posiadanie, uznałbyś ją za bezużyteczną, gdyż nie potrafiłbyś czytać. W Burkina Faso, biednym państewku leżącym w Afryce Zachodniej, litery zna mniej niż połowa obywateli, w tym zaledwie jedna trzecia kobiet. Dwunastoletnie dziewczynki nie uczą się algebry ani języków obcych, bo całymi dniami noszą wodę wiadrami do domu. Tak więc, nawet jeśli nie uważasz się za człowieka majętnego, nie zapominaj, że dla wielu osób żyjących na naszej planecie możliwość kupienia i przeczytania książki jest równie abstrakcyjna jak lot na Księżyc.

Ludzie, których na myśl o tak głębokich podziałach zżera ciekawość bądź też ogarnia wściekłość, często zaczynają interesować się ekonomią. W końcu jest to nauka o tym, jak społeczeństwa wykorzystują posiadane zasoby: ziemię, surowce, ludzi oraz maszyny niezbędne do produkcji rozmaitych dóbr, takich jak choćby chleb czy buty. Ekonomia tłumaczy również, dlaczego nie należy mówić mieszkańcom Burkina Faso, że przyczyną ich biedy jest lenistwo (nawet jeśli w niektórych przypadkach to prawda). Wielu z nich naprawdę ciężko pracuje, ale urodzili się w kraju, którego gospodarka nie sprawdza się jako producent dóbr. Dlaczego Brytyjczycy mają piękne domy, książki i nauczycieli gotowych uczyć ich dzieci, a mieszkańcy Burkina Faso mogą tylko o tym pomarzyć? To oczywiście niezwykle trudne pytanie i jeszcze nikt nie udzielił na nie pełnej odpowiedzi. Ekonomiści przynajmniej próbują.

Istnieje jednak ważniejszy powód, by zainteresować się tą dziedziną nauki i poszukać własnego spojrzenia na gospodarkę. Gospodarka decyduje bowiem o ludzkim życiu. Maluch urodzony w bogatym kraju niemal na pewno dożyje swoich piątych urodzin. Śmierć dziecka jest tam zjawiskiem rzadkim i szokującym. Tymczasem w najbiedniejszych częściach świata ponad dziesięć procent szkrabów umiera przedwcześnie, głównie z powodu głodu i braku leków. Osoby nastoletnie mogą się uważać za szczęściarzy. Bądź co bądź przeżyły dzieciństwo!

Samo słowo „ekonomia” brzmi nieprzyjemnie i kojarzy się z nudnymi statystykami. W rzeczywistości nauka stara się ułatwić ludziom życie oraz pomóc im w zachowaniu zdrowia i zdobyciu wykształcenia. Bada powody, dla których niektóre jednostki osiągają to, czego potrzebują, a innym się to nie udaje. Jeśli zdołamy kiedyś odpowiedzieć na tych kilka podstawowych pytań, będziemy mogli pomóc wszystkim ludziom na świecie.

Ekonomiści w sposób nietypowy myślą o zasobach – czyli na przykład o cegłach potrzebnych do wybudowania szkoły, lekach niezbędnych do leczenia czy książkach, po które ludzie chętnie sięgają. Nazywają je bowiem dobrami rzadkimi. Brytyjski ekonomista Lionel Robbins wręcz zdefiniował ekonomię jako naukę o takich właśnie dobrach! I nie chodzi tu wyłącznie o diamenty czy białe pawie, które rzeczywiście rzadko się spotyka, ale również i o długopisy czy książki. A więc przedmioty, które można znaleźć w każdym domu lub sklepie! Są rzadkie, bo występują w ograniczonych ilościach, a przecież potrzeby ludzkie wydają się nieograniczone. Gdybyśmy chcieli, moglibyśmy codziennie kupować nowe pisaki. Nie możemy jednak, gdyż trzeba za nie zapłacić. Musimy tym samym dokonywać wyborów.

Zastanówmy się przez chwilę nad kosztami. Nie zawsze wyraża się je w funtach czy dolarach, choć pieniądze niewątpliwie są do ich określenia ważne. Wyobraźmy sobie młodego człowieka, który zastanawia się, jaki wydział uniwersytecki wybrać. Ma do wyboru historię i geografię, ale nie może studiować obu kierunków jednocześnie. Ostatecznie decyduje się na historię. Kosztem dokonanego wyboru jest więc to, z czego zrezygnował: szansa poznania pustyń, lodowców i stolic. Jaki jest koszt nowego szpitala? Najłatwiej dodać do siebie ceny cegieł i stali, którą zużyto na budowie. Jeśli jednak zastanowimy się nad tym, z czego zrezygnowaliśmy, podejmując decyzję o budowie szpitala, dojdziemy do wniosku, że kosztem jest również stacja kolejowa, którą mogliśmy wybudować. Ekonomiści nazwaliby ją kosztem alternatywnym bądź kosztem utraconych korzyści. Łatwo o nim zapomnieć. Zjawiska ograniczoności dóbr i kosztów alternatywnych stanowią tymczasem podstawę ważnej prawdy ekonomicznej: zawsze dokonuje się jakiegoś wyboru. Chociażby pomiędzy szpitalem, stacją kolejową, centrum handlowym i stadionem piłkarskim.

Ekonomia analizuje, w jaki sposób należy wykorzystywać dobra rzadkie do zaspokajania potrzeb. Ale nie tylko. Bada również alternatywy, przed którymi stają ludzie w różnych częściach świata. Mieszkańcy ubogich krajów są w trudnej sytuacji, przykładowo muszą wybierać pomiędzy posiłkiem dla dziecka a antybiotykiem dla babci. W państwach takich jak USA czy Szwecja podobne decyzje podejmuje się niezwykle rzadko. Częściej wybiera się między nowym zegarkiem a nowoczesnym iPadem. Oczywiście kraje bogate też mają swoje problemy. Niekiedy bankrutują działające w nich firmy, ludzie tracą pracę i nie mają za co kupić swoim dzieciom ubrań. Z reguły jednak nie muszą się martwić o życie swoich bliskich. Dlatego centralnym pytaniem ekonomii pozostaje, w jaki sposób społeczeństwa mogą ograniczać skutki niedoborów – i dlaczego nie wszystkie robią to równie skutecznie. Próba udzielenia odpowiedzi wymaga czegoś więcej niż świadomości istnienia kosztów alternatywnych, czyli umiejętności wybrania pomiędzy nowym szpitalem a boiskiem piłkarskim czy między iPadem a zegarkiem. Niezbędna jest również znajomość zasad funkcjonowania gospodarki. Poznanie dorobku najbardziej znanych ekonomistów to dobry sposób na wgryzienie się w problem. Ich dorobek stanowi jednocześnie doskonały przykład niezwykłego zróżnicowania teorii naukowych.

Ekonomiści przyglądają się gospodarkom. Patrzą, jak zużywa się surowce, produkuje nowe towary i decyduje, kto co dostanie. Przykładowo producent kupuje materiały i zatrudnia pracowników do szycia T-shirtów. Konsument – czyli ty lub ja – odwiedza sklepy i kupuje koszulki (a więc konsumuje je). Oczywiście pod warunkiem, że ma pieniądze i chce je wydać. Nabywa również usługi, czyli towary, które nie są fizycznymi przedmiotami (patrz: strzyżenie). Podobnie jak większość konsumentów jest jednocześnie pracownikiem i w ten sposób zarabia na życie. Razem z firmami i sobie podobnymi ludźmi stanowi podstawę każdej gospodarki. Jednak na to, w jaki sposób wykorzystywane są surowce, wpływają również banki i giełdy tworzące systemy finansowe. Te pierwsze pożyczają pieniądze firmom i w ten sposób finansują je. Przecież kiedy bank udzieli producentowi koszulek kredytu na budowę nowej fabryki, ten nabędzie cement i wykorzysta do wzniesienia zakładu, a nie mostu! Dodatkowo firmy sprzedają swoje akcje (lub udziały) na giełdach i w ten sposób zdobywają pieniądze na inwestycje. Jeśli kupiłeś akcje Toshiby, posiadasz niewielką część tego przedsiębiorstwa i zyskujesz, jeśli wiedzie mu się dobrze. Częścią gospodarki są również rządy. One także mają wpływ na to, w jaki sposób wykorzystuje się surowce – chociażby wydając pieniądze na nowe elektrownie czy autostrady.

W następnym rozdziale poznamy starożytnych Greków, pierwszych ludzi, którzy zaczęli stawiać pytania ekonomiczne. Słowo „ekonomia” pochodzi zresztą od greckiego oikonomía i oznacza naukę o tym, jak gospodarstwa domowe zarządzają swoimi środkami. Dziś ekonomiści skupiają się na firmach i całych gałęziach gospodarki, ale gospodarstwa domowe nadal są dla nich ważne. W końcu to zwykli ludzie kupują towary i tworzą siłę roboczą. Ekonomia jest więc de facto nauką o ich zachowaniach w gospodarce – chociażby o tym, w jaki sposób wydadzą dwadzieścia funtów, które dostali na urodziny. I dlaczego decydują się na pracę za określone wynagrodzenie albo czemu jedni przezornie oszczędzają, a inni marnują kasę na plastikowe pałace dla swoich psów!

Ekonomiści próbują odpowiadać na takie pytania w sposób naukowy. Tobie słowo „nauka” kojarzy się pewnie z cieczami bulgoczącymi w probówkach oraz równaniami zapisanymi na tablicy? Nie widzisz jej związku z ludźmi umierającymi z głodu? A jednak ekonomiści pracują w podobny sposób co naukowcy badający tor lotu rakiety. Fizycy szukają bowiem praw fizyki, czyli zasad wynikania jednego zjawiska z drugiego, i starają się za ich pomocą ustalić, w jaki sposób ciężar rakiety wpłynie na jej zasięg czy pułap. Ekonomiści z kolei szukają praw ekonomicznych, które pozwolą im na przykład ustalić zależność pomiędzy wielkością populacji a ilością dostępnego jedzenia. To tak zwana ekonomia pozytywna. Prawa nie są przecież dobre ani złe. Po prostu opisują rzeczywistość.

Pewnie uważasz, że ekonomia nie powinna się ograniczać do opisu zastanej rzeczywistości. Masz rację. Przypomnij sobie afrykańskie dzieci, które nie dożywają piątego roku. życia. Czy wystarczy odnotować ich sytuację i na tym zakończyć pracę? Oczywiście nie! Gdyby naukowcy nie dokonywali oceny zjawiska, byliby ludźmi bez serca! Zajmuje się tym kolejna gałąź ekonomii – ekonomia normatywna. Próbuje ona ustalić, czy dane zjawisko gospodarcze jest dobre czy złe dla społeczeństwa. Jeśli supermarket wyrzuca jedzenie nadające się do spożycia, to je marnuje. Z kolei różnica dochodów między bogatymi i biednymi jest po prostu niesprawiedliwa.

Kiedy dokona się szczegółowej obserwacji i mądrej oceny danego zjawiska, można dzięki prawom ekonomicznym rozpocząć proces zmian i stworzyć bogatsze, uczciwsze społeczeństwo, w którym więcej osób może cieszyć się życiem na odpowiednim poziomie. Jak powiedział kiedyś brytyjski ekonomista Alfred Marshall, ekonomiści potrzebują „chłodnych głów i gorących serc”. Powinni opisywać świat jak naukowcy, ale robić to z szacunkiem dla ludzkiego cierpienia i próbować zmienić rzeczywistość na lepsze.

Współczesna ekonomia wykładana na uniwersytetach jest efektem wielu tysięcy lat rozwoju cywilizacyjnego. Pojawiła się jednak kilka wieków temu wraz z powstaniem kapitalizmu, systemu społeczno-gospodarczego funkcjonującego obecnie na niemal całym świecie. W kapitalizmie większość surowców – ziemię, jedzenie czy pracę – kupuje się i sprzedaje za pieniądze. Proces ten reguluje „rynek”. Kapitaliści posiadają kapitał: pieniądze i maszyny, wreszcie fabryki potrzebne do produkcji dóbr. To właśnie w nich pracują przedstawiciele drugiej klasy społecznej, czyli pracownicy. Dziś trudno wyobrazić sobie, by gospodarka bazowała na odmiennych zasadach, jednak wcześniej funkcjonowały zupełnie inne systemy gospodarcze. Ludzie jedli to, co sami wyprodukowali, i nie kupowali jedzenia. Nie pracowali też dla firm, ale dla panów, do których należała ziemia.

W porównaniu z matematyką czy nauką o literaturze ekonomia jest nauką młodą i skupia się głównie na tym, co trapi kapitalistów: na kupowaniu, sprzedawaniu i cenach. Spora część Krótkiej historii ekonomii dotyczy tych właśnie procesów. Przyjrzymy się również teoriom, które funkcjonowały wcześniej, bo przecież każde społeczeństwo – kapitalistyczne czy nie – boryka się z problemami niedoborów. Przeanalizujemy zmieniające się teorie i przepoczwarzające się gospodarki. Spróbujemy zrozumieć, jak ludzie próbowali radzić sobie z ograniczonością zasobów, pracując na polach bądź w fabrykach i i zasiadając potem wspólnie do stołu.

Czy ekonomiści zawsze oceniają gospodarkę niczym rozważni naukowcy i mądrzy filozofowie? Cóż, bywają oskarżani o przeoczanie problemów niektórych grup społecznych. Z reguły tych, o których zapominano za każdym razem, gdy na świecie dokonywał się postęp – mowa tu na przykład o kobietach czy osobach czarnoskórych. Czy działo się tak dlatego, że ekonomiści z reguły wywodzili się z warstw uprzywilejowanych? Na początku XXI wieku wybuchł wielki kryzys ekonomiczny wywołany przez nieodpowiedzialną działalność banków. Wielu ludzi miało żal do analityków, że go nie przewidzieli. Niektórzy podejrzewają nawet, że naukowcy pozostawali pod wpływem beneficjentów gospodarki kontrolowanej przez finansistów i wielkie banki.

Być może więc ekonomiści potrzebują czegoś więcej niż chłodnych głów i gorących serc? Z pewnością przydałyby im się oczy zdolne do krytycznego spojrzenia, czyli umiejętność zmiany własnych przyzwyczajeń wraz ze sposobem patrzenia na świat. Studiowanie historii ekonomii może w tym pomóc. Przypomnienie sobie, jak wiele dawne idee zawdzięczają nietypowym zainteresowaniom ich twórców oraz realiom, w jakich żyli, pozwoli trzeźwiej spojrzeć na świat. Dlatego właśnie analizowanie prądów naukowych w kontekście historycznym jest takie interesujące – i tak ważne dla świata, w którym żyjemy.

ROZDZIAŁ‌ 2

Szybujące‍ łabędzie

Podobnie jak my, ludzie pierwotni zmagali się z ograniczonością zasobów. W ich przypadku oznaczało to konieczność zdobycia jedzenia. Nie istniała jeszcze gospodarka jako taka, nie było farm, warsztatów ani fabryk. Wyżywienie zapewniał las, w którym zbierano jagody i polowano na zwierzęta. W efekcie dopiero wraz z pojawieniem się bardziej złożonych systemów gospodarczych funkcjonujących w starożytnej Grecji czy Rzymie ludzie zaczęli się zastanawiać nad ekonomią.

Pierwsi tematem zajęli się greccy filozofowie, którzy jednocześnie zapoczątkowali zachodnią myśl filozoficzną (jej częścią jest dziś ekonomia). Ich idee pojawiły się w efekcie trwającego wiele tysięcy lat procesu tworzenia się pierwszych cywilizacji. W jego trakcie ludzie co najwyżej siali ziarna ekonomii, naginając naturę do swoich potrzeb. Kiedy jednak ujarzmili ogień, zaczęli wytwarzać nowe dobra z rzeczy znajdujących się pod ręką. Nauczyli się lepić garnki z gliny, przygotowywać posiłki z mięsa i roślin. Potem, jakieś dziesięć tysięcy lat temu, stali się kołem zamachowym pierwszej rewolucji ekonomicznej: odkryli bowiem, jak uprawiać ziemię i hodować zwierzęta. Innymi słowy, wynaleźli rolnictwo. Nie potrzebowali już wielkich przestrzeni, dlatego zaczęli się gromadzić i zakładać wsie.

W ramach tego procesu narodziła się cywilizacja mezopotamska, funkcjonująca na terenie dzisiejszego Iraku. Jej system gospodarczy był nieco bardziej złożony, gdyż niektórzy obywatele nie musieli się starać o jedzenie – podobnie jak ty, który nie uprawiasz ziemi, by mieć co jeść, bo potrzebne towary kupujesz w sklepie. W Mezopotamii po raz pierwszy pojawiły się warstwy społeczne niezbierające jęczmienia ani niedojące kóz. Byli to rządzący miastami władcy oraz duchowni opiekujący się świątyniami.

Zmiany te były możliwe tylko dzięki temu, że chłopi nauczyli się skuteczniej uprawiać ziemię oraz hodować zwierzęta i wypracowywali nadwyżki, których nie potrzebowali. Oddawali je więc duchownym oraz władcom. Przekazywanie żywności przez producentów odbiorcom wymagało organizacji. Dzisiaj w kupowaniu i sprzedawaniu towarów pomagają pieniądze, lecz dawne cywilizacje kierowały się innymi zasadami. Przykładowo plony przynoszono do świątyń jako ofiarę, dzielono się nimi z duchownymi. Aby to uporządkować, wynaleziono pismo. Nieprzypadkowo wśród najstarszych dokumentów znajdują się spisy żywności dostarczonej przez producentów. Kiedy urzędnicy nauczyli się notować, zaczęli pobierać część wypracowanych przez ludzi plonów (w pewnym sensie je opodatkowując) i wykorzystywać zdobyte w ten sposób środki do finansowania niezbędnych prac, na przykład przekopywania kanałów nawadniających pola bądź wznoszenia grobowców upamiętniających władców.

Na kilka stuleci przed narodzinami Chrystusa tysiącletnie cywilizacje funkcjonowały już nie tylko w Mezopotamii, ale również w Egipcie, Indiach czy Chinach. Z pewnością odcisnęły swoje piętno na nowej cywilizacji, która narodziła się w Grecji. Tu jednak ludzie dogłębniej się zastanawiali nad rolą, jaką człowiek odgrywa w społeczeństwie. Hezjod, jeden z najstarszych greckich poetów, odnotował początki tego typu myślenia w słowach „Bóg ukrywa żywność przed człowiekiem”. Zwrócił tym samym uwagę na problem ograniczoności zasobów. Chleb nie spada przecież z nieba. Żeby go zjeść, trzeba zasiać pszenicę, zebrać ją, zmielić na mąkę, a następnie upiec z niej bochny. By żyć, ludzie muszą pracować.

Rozważania przodka wszystkich myślicieli, greckiego filozofa Sokratesa, znamy dzięki zapiskom jego uczniów. Podobno pewnej nocy przyśnił mu się łabędź rozpościerający skrzydła i wzbijający się z głośnym śpiewem do lotu. Następnego dnia poznał Platona i dostrzegł w nim ptaka ze snu. Platon (428/427 – 348/347 p.n.e.) został później jego najzdolniejszym uczniem. Obwołano go nawet nauczycielem ludzkości, a jego myśli odbiły się szerokim echem w kolejnych wiekach.

Wyobraził sobie idealne społeczeństwo funkcjonujące w ramach gospodarki nieprzypominającej tej współczesnej nam ani też tej, w której sam żył. Przede wszystkim w jego czasach nie funkcjonowało pojęcie narodu w obecnym rozumieniu tego słowa. Grecja stanowiła grupę miast-państw, takich jak Ateny, Sparta czy Teby, które określano mianem polis. Idealne społeczeństwo Platona zamieszkiwało więc niewielkie, zwarte miasto, a nie olbrzymi kraj. Władcy odpowiadali w nim za organizację życia, istniał też rynek oferujący żywność i możliwość pracy zarobkowej. Praca to zresztą ciekawe zagadnienie. Dzisiaj to ty wybierasz: decydujesz się zostać hydraulikiem, bo lubisz naprawiać różne rzeczy oraz wiesz, że jest to zajęcie dobrze płatne. W idealnym społeczeństwie Platona o pracy decydowało urodzenie. Większość ludzi, wliczając w to niewolników, uprawiała ziemię. Stanowili najniższy stan o duszach z brązu. Nieco wyżej filozof stawiał wojowników o srebrnych duszach, nad nimi zaś umiejscowił władców-filozofów, których dusze mieniły się złotem. W założonej w pobliżu Aten słynnej Akademii przygotowywał swoich uczniów do roli mędrców rządzących społeczeństwem.

Platon pogardzał bogactwem, dlatego w jego idealnym społeczeństwie żołnierze i królowie nie mogli mieć nic na własność. Złoto i pałace psuły ich dusze, mieli więc żyć we wspólnotach i dzielić się wszystkim z bliźnimi. Nawet dzieci wychowywałyby się razem, nie zaś pod opieką rodziców. Platon obawiał się, że jeśli pieniądze nabiorą zbyt wielkiego znaczenia, ludzie zaczną o nie zabiegać. W efekcie władzę przejmą bogacze, którym biedni będą zazdrościć pozycji. Będzie dochodzić do kłótni i sporów.

Platona wspierał w Akademii inny szybujący łabędź, Arystoteles (384–322 p.n.e.). To właśnie on pierwszy podzielił naukę na działy, między innymi wiedzę ogólną, matematykę oraz politykę. Miał przy tym rozległe zainteresowania, z jednej strony stawiał poważne pytania z dziedziny logiki, z drugiej interesował się budową rybich skrzeli. Dziś niektóre jego odkrycia mogą śmieszyć, jak choćby teza, że ludzie z dużymi uszami uwielbiają plotkować, ale był to przecież człowiek, który próbował ogarnąć intelektualnie cały otaczający go świat. Nie bez powodu przez całe wieki uchodził wśród naukowców za najwyższy autorytet. Nazywano go nawet Filozofem!

Arystoteles krytykował niektóre koncepcje Platona. Zamiast społeczeństwa idealnego wolał wyobrazić sobie takie, które wykorzystywało ludzkie niedoskonałości. Dlatego też zakaz posiadania własności prywatnej uznał za niepraktyczny. Zgadzał się co prawda z tezą, że ludzie będą w takiej sytuacji zazdrościć bogactwa innym, a nawet walczyć o nie, lecz jego zdaniem walczyliby również wtedy, gdyby musieli wszystkim się dzielić. Dlatego lepiej pozwolić ludziom na posiadanie majątku, bo będą dbać o niego i zrezygnują z niepotrzebnych dyskusji o tym, kto więcej włożył do wspólnego garnka.

Można by przypuszczać, że skoro ludzie tworzą dobra dzięki własnym nasionom i narzędziom, to nie zdobędą nowych butów, o ile sami ich sobie nie zrobią. Czy rzeczywiście? Przecież mogą je kupić od szewca w zamian za swoje oliwki! Tu właśnie Arystoteles rzuca światło na jedną z podstawowych części składowych gospodarki: wymianę jednego towaru na inny. „Pomagają w tym pieniądze”, podpowiada filozof. Bez nich musielibyśmy taszczyć oliwki po całym mieście i liczyć, że uda nam się wpaść na kogoś, kto zaoferuje nam w zamian buty w odpowiednim rozmiarze. Aby uprościć ten proces, ludzie stworzyli przedmiot (często srebrny i złoty), który można było wymienić na niezbędne im towary. Stał się on miernikiem ekonomicznej wartości (pokazywał, ile coś jest warte) i pozwolił przekazywać majątek innym osobom. Nie trzeba już było szukać kogoś, kto zgodzi się przyjąć oliwki w zamian za obuwie, można było sprzedać je komuś za pieniądze, a następnego dnia za te same pieniądze sprawić sobie u kogoś innego nową parę butów.

Monetami nazwano ujednolicone kawałki metalu o określonej wartości. Pojawiły się w VI wieku przed naszą erą w Lidii (leżącej w granicach dzisiejszej Turcji), gdzie wybijano je z elektrum, naturalnej mieszanki srebra i złota. Szybko się przyjęły w starożytnej Grecji – nagradzano nimi chociażby mistrzów olimpijskich, przyznając im po 500 drachm na głowę. W V wieku przed naszą erą funkcjonowało już prawie sto mennic. Płynąca z nich rzeka srebrnych monet pozwalała kołom handlu toczyć się do przodu.

Arystoteles uświadomił sobie również, że kiedy ludzie używają pieniędzy do wymiany towarowej, pojawia się znacząca różnica pomiędzy przeznaczeniem towarów (oliwki służą do jedzenia) oraz ich wartością rynkową (za oliwki dostaje się pieniądze). Mimo to równie naturalne jak uprawianie i jedzenie oliwek jest sprzedawanie ich i pozyskiwanie tą drogą innych produktów. Jednak kiedy gospodarstwa domowe zauważają, że na sprzedaży oliwek mogą zarobić, zaczynają sadzić je wyłącznie dla zysku (czyli różnicy pomiędzy przychodami ze sprzedaży a poniesionymi kosztami). Tak właśnie rodzi się handel: sprzedawanie i kupowanie dóbr w celach komercyjnych. Arystoteles traktował go nieufnie i uważał, że pozyskiwanie dóbr niepotrzebnych gospodarstwu domowemu jest nienaturalne. Przecież sprzedając oliwki w celach zarobkowych, ludzie wzbogacają się czyimś kosztem. Jak się później przekonamy, współcześni ekonomiści nie rozumieją jego obaw i uważają, że na rywalizacji sprzedawców i kupujących zyskuje całe społeczeństwo. W czasach Arystotelesa to nie wydawało się normalne.

Grecki filozof uważał, że bogactwo pochodzące z naturalnych działań ekonomicznych jest ograniczone, bo po zaspokojeniu potrzeb gospodarstwa domowego pieniądze przestają być potrzebne. Z drugiej strony nie istnieje przecież granica nienaturalnego bogacenia się. Można bez końca zwiększać produkcję oliwek i na dodatek szukać innych towarów na sprzedaż. Co mogłoby powstrzymać człowieka przed zgromadzeniem góry pieniędzy sięgającej nieba? Absolutnie nic, nie licząc cnót i mądrości. „Na skutek gromadzenia majątku może narodzić się tylko jeden człowiek – zamożny głupiec”, twierdził Arystoteles.

Gorsze od produkowania coraz większej ilości oliwek w celu zarobienia coraz większej ilości pieniędzy może być tylko używanie pieniędzy do zarobienia kolejnych pieniędzy. Zaspokajanie głodu za pomocą oliwek (lub wymienianie ich na dobra potrzebne gospodarstwu domowemu) było równie naturalne jak używanie pieniędzy jako środka wymiany. Zarabianie na pożyczaniu pieniędzy w zamian za wynagrodzenie (nazywane odsetkami) uchodziło za najbardziej nienaturalne działanie na świecie, o czym przekonamy się już w kolejnym rozdziale. Arystoteles za cnotę uważał uczciwą pracę na roli, nie zaś posadę sprytnego bankowca. Jego niechęć do pożyczkodawców wpłynęła na sposób myślenia ekonomistów w kolejnych wiekach.

Kiedy Platon i Arystoteles precyzowali swoje tezy, Grecja coraz mniej przypominała świat z ich wizji. Miasta-państwa pogrążały się w kryzysie, a Ateny i Sparta toczyły niekończące się wojny. Pomysły obu filozofów stanowiły zapewne próbę odwołania się do dawnej świetności. Platon podkreślał znaczenie dyscypliny, Arystoteles wolał w praktyczny sposób chronić ludzi przed szkodliwym działaniem handlu. I choć obaj potępiali miłość do pieniądza, ich rodacy coraz częściej myśleli o bogaceniu się. Podobno jeden z władców Sparty postanowił to utrudnić i zaczął bić monety z żelaznych sztabek tak ciężkich, że trzeba je było wozić wołami. Niemniej jednak handel kwitł. Niektóre miasta zaczęły wymieniać oliwę z oliwek, zboża oraz inne dobra na towary pochodzące z innych krajów położonych w basenie Morza Śródziemnego. Po śmierci obu filozofów gospodarka dalej się rozwijała, zwłaszcza że armie Aleksandra Wielkiego, najsłynniejszego ucznia Arystotelesa, podbiły region. W nowo powstałym imperium dominowały grecka kultura i obyczaje.

Imperium – podobnie jak inne ówczesne cywilizacje, w tym rzymska – nie przetrwało próby czasu. Pojawili się jednak nowi myśliciele. Po upadku Rzymu w V wieku naszej ery do roli badaczy gospodarki urośli chrześcijańscy mnisi. Problem w tym, że poznawali świat z perspektywy klasztorów położonych na odludziach.

ROZDZIAŁ‌ 3

Boska gospodarka

Według Biblii to grzech pierworodny zmusił ludzi do pracy. Kiedy Adam i Ewa mieszkali w raju, wiedli proste życie: pili wodę z rzeki i jedli owoce rosnące na drzewach. Ale pewnego dnia zgrzeszyli nieposłuszeństwem i Bóg za karę przegnał ich na cztery wiatry. Wtedy właśnie dostatnie życie zamieniło się w marną egzystencję. „W pocie więc oblicza twego będziesz musiał zdobywać pożywienie”, powiedział Bóg Adamowi i od tamtej pory ludzie pracują, by przetrwać. Jezus ostrzega, że również podczas pracy mogą zgrzeszyć i tym samym zamknąć sobie drogę do nieba. Nie powinni zbyt często myśleć o bogaceniu się ani zazdrościć dóbr bliźnim. Skończą bowiem rozkochani w ubraniach, klejnotach i pieniądzach, zamiast w Bogu.

Na przeciwnych krańcach niezwykle długiej epoki zwanej średniowieczem znalazło się dwóch chrześcijańskich filozofów, prawdziwych tytanów intelektu swoich czasów. Obaj długo zastanawiali się nad naukami Chrystusa i tym, co myślał o udziale wiernych w gospodarce. Pierwszym z nich był Augustyn z Hippony (354–430), niestrudzony młody nauczyciel, który wyrósł na świętego mędrca. Drugim zaś Tomasz z Akwinu (1224/25–1274), włoski mnich, żyjący w czasach narodzin nowej, komercyjnej gospodarki. W swoich pismach zawierał wskazówki dla chrześcijan. Podpowiadał im, jak powinni żyć w zmieniającym się społeczeństwie.

Augustyn na własne oczy widział powolny upadek Imperium Rzymskiego. Jedną nogą stał w starożytności, drugą zaś w rodzącym się średniowieczu. Po wielu podróżach w poszukiwaniu sensu życia przeszedł na chrześcijaństwo. A ponieważ greccy filozofowie skupiali się na społeczeństwach i gospodarkach miast rządzonych przez królów, czyli de facto na niewielkich państewkach z mądrymi władcami, przeniósł ich doświadczenia na grunt Państwa Bożego, na którego czele stał Chrystus, zbawca ludzkości. W Państwie Bożym obok zwykłych praw obowiązywały te boskie. Ludzie musieli pamiętać o swych codziennych zajęciach i w ten sposób zarabiać pieniądze. Majątek był jednak darem od Boga dla grzeszników, którzy go potrzebowali. Najlepiej byłoby się go pozbyć. Dlatego właśnie niektórzy chrześcijanie próbowali żyć bez pieniędzy, głównie jako pustelnicy bądź członkowie wspólnot duchowych. W niedoskonałym świecie musieli jednak mieć pewne rzeczy na własność, dlatego starali się ich nie cenić, co najwyżej traktować jako środki ułatwiające życie godne i cnotliwe.

Idee Augustyna pomogły ukształtować średniowieczne społeczeństwo rodzące się na gruzach rzymskiego. Starożytni stworzyli olbrzymie imperium. Ich miasta były cudami inżynierii oraz elegancji. W samej stolicy działało ponad tysiąc publicznych łaźni zasilanych wodą z akweduktów. Po śmierci Augustyna tereny te zajęli najeźdźcy, a handel zamarł na kilka długich stuleci. Społeczności zwróciły się do wewnątrz, pracowały tylko dla siebie, nie sprzedawały żywności i nie kupowały jej z zewnątrz. Miasta kurczyły się, mosty i drogi zaczęły niszczeć. Jednolita tkanina imperium ustąpiła miejsca patchworkowi państewek zarządzanych przez lokalnych władców. Łączyła ich jedynie nowa, chrześcijańska wiara oraz nauki ludzi takich jak święty Augustyn.

Bazą średniowiecznego społeczeństwa był system gospodarczy zwany feudalizmem. Funkcjonujący w jego ramach władcy potrzebowali wojowników, którzy powstrzymywaliby konne hordy najeźdźców. Opłacanie ich było kosztowne, dlatego w zamian za lojalność i przysięgę złożoną swoim dobrodziejom otrzymywali ziemię na własność. System bazował więc nie na pieniądzach, lecz na obietnicach złożonych sobie przez władców i ich poddanych. Boska gospodarka przypominała „łańcuch bytu”, bo średniowieczny sposób patrzenia na świat wymagał ścisłej hierarchii. Na samym szczycie znajdował się Bóg, a jego przedstawicielami na ziemi byli najpierw papieże, a później królowie. To właśnie oni przekazywali ziemię wojownikom. Na samym dole drabiny społecznej znajdowali się chłopi pracujący na polach. Musieli oddawać zbiory panom, jedynie część plonów zachowując dla siebie. Wiara miała wówczas większy wpływ na gospodarkę niż zyski, które rządzą nią dziś. Za taki stan rzeczy odpowiadali ludzie tacy jak Augustyn i jego następcy, a więc wykształceni mnisi i kościelni duchowni.

Należał do nich również Tomasz z Akwinu. Pochodził z bogatej rodziny, ale jako młody człowiek dołączył do dominikanów, którzy stronili od pieniędzy i własności prywatnej. Jego rodzicom to się nie spodobało, więc uprowadzili go i zamknęli w jednym ze swoich zamków. Sprowadzili mu nawet prostytutkę, by zamieszkała z nim i wybiła mu z głowy pomysł zostania mnichem. Tomasz oparł się pokusie. Często się modlił i pisał książki poświęcone logice. W końcu rodzice poddali się i uwolnili syna, który przeprowadził się do Paryża, gdzie poświęcił się badaniom religijnym i naukowym.

Łańcuch bytu wyobrażał sobie jako ul, w którym wszystkie pszczoły otrzymały role od Boga. Niektóre z nich zbierają miód, inne budują ściany i korytarze, jeszcze inne służą królowej. Ówczesne społeczeństwo funkcjonowało w podobny sposób. Niektórzy pracowali na roli, inni modlili się, a kolejni walczyli za króla. Liczyło się to, by nie ulec chciwości i nie pożądać cudzych pieniędzy.

Jak zauważył Augustyn, w świecie grzechu ludzie posiadali rzeczy, by móc dzięki nim zarobić na siebie i bliskich. Według Tomasza z Akwinu mogli również sprzedawać dobra dla zysku, o ile zarobione pieniądze wykorzystywali w dobrej wierze. Jeśli zarobili więcej, niż potrzebowali, powinni oddać nadwyżkę biednym. Filozof zadawał sobie też pytanie, jaką cenę należałoby uznać za sprawiedliwą. Wyobraźmy sobie człowieka, który żyje z handlu mięsem. Jakiej kwoty może żądać od klientów? Z całą pewnością nie najwyższej, czyli takiej, którą uzyskałby, kłamliwie wychwalając jakość towaru. W średniowieczu oszustów nie brakowało. Pewien Anglik skarżył się nawet, że londyńscy rzeźnicy malowali oczy gnijących owiec na czerwono, by truchła wydawały się bardziej świeże. Tomasz z Akwinu twierdził, że cena ustalona w takich warunkach nie mogła uchodzić za niesprawiedliwą. Sprawiedliwą była jedynie ta ustalona w uczciwym społeczeństwie bez sprzedawców dominujących na rynku.

Podobnie jak wcześniejsi myśliciele, Akwinata za największy grzech gospodarczy uważał lichwę, czyli pożyczanie pieniędzy w zamian za określoną, często wygórowaną kwotę (czyli dzisiejsze odsetki). Proceder ten potępiał średniowieczny Kościół. Księża grzebiący pożyczkodawców w poświęconej ziemi bywali usuwani ze wspólnoty. Mówiło się nawet, że lichwiarze trafiają do piekła razem ze złodziejami i mordercami. Pewien duchowny zanotował kiedyś historię mężczyzny, którego pochowano z pieniędzmi zdobytymi w ten właśnie sposób. Po jego śmierci żona rozkopała grób, by odzyskać majątek. Zobaczyła demony wrzucające monety – przypominające już płonące węgle – prosto do gardła swojego zmarłego małżonka.

Średniowieczni duchowni twierdzili, że pożyczanie za wynagrodzeniem stanowi formę kradzieży, gdyż pieniądz jest jałowy, to znaczy bezpłodny, i sam z siebie nie mnoży się. Kiedy zostawi się stertę monet na polu, nie przybędzie ich w odróżnieniu od stada owiec. Jeśli więc zabierze się dwadzieścia pięć monet człowiekowi, któremu pożyczyło się ich dwadzieścia dwie, dostanie się o trzy za dużo. Powinny dalej należeć do tego człowieka. Podobnie jak starożytni greccy myśliciele, Święty Tomasz z Akwinu uważał, że pieniędzy powinno się używać wyłącznie do kupowania i sprzedawania dóbr. Nie można ich rozmnażać, żądając odsetek, tak by dług stale rósł. Pieniądze zużywają się bowiem w procesie kupowania i sprzedawania – podobnie jak chleb w procesie jedzenia (nieco inaczej wygląda sytuacja z domem, bo można w nim mieszkać, nie zużywając go). Nie można żądać od kogoś zapłacenia za chleb, a potem za jego używanie, bo wtedy zapłaciłoby się za niego dwukrotnie. Z tego samego powodu nie można od kogoś zażądać zwrotu pożyczonej sumy i dodatkowo jeszcze odsetek. Co gorsza, lichwa jest grzechem, który trwa. Morderca przestaje zabijać, kiedy idzie spać. Grzechy pożyczkodawców żyją nawet wtedy, kiedy leżą oni w łóżkach – długi, na których zarabiają, bez przerwy rosną.

Tomasz z Akwinu pisał w czasach, kiedy Europa na nowo odkrywała handel. Kilka wieków wcześniej populacja znów zaczęła rosnąć, a miasta odżyły. Wynalazki takie jak pługi czy nowe rodzaje końskich uprzęży pozwoliły chłopom zwiększyć powierzchnię upraw. Nad rzekami pojawiły się koła wodne napędzające młyny mielące ziarno. Społeczności porzucały dawną izolację i zaczynały ze sobą handlować. Pieniądze po raz kolejny ułatwiały obracanie towarami.

W miastach takich jak Wenecja czy Florencja średniowieczny łańcuch bytu rozciągał się i naprężał pod ciężarem nowego rodzaju ludzi: kupców, którzy handlowali dobrami dla zysku, oraz bankierów, którzy zajmowali się pieniędzmi. Społeczeństwo nie składało się już wyłącznie z duchownych, chłopów i wojowników. Ludzie podkładali rozżarzone węgle pod kotłami handlu, który właśnie zaczynał wrzeć. Statki woziły szkło i wełnę do Azji, a przywoziły jedwabie, przyprawy i kamienie szlachetne. Wkrótce Wenecja stała się pierwszym handlowym imperium od czasów starożytności.

Kiedy kwitł handel, kwitły również finanse. W Wenecji i Genui kupcy trzymali pieniądze w bezpiecznych skarbcach placówek służących do ich przechowywania. Swoje długi regulowali, przekazując określone kwoty pomiędzy „kontami”, mogli też pożyczać od nich pieniądze. Z czasem placówki te zamieniły się w pierwsze banki, jak również grzesznych lichwiarzy. Udało się także ograniczyć ryzyko związane z wysyłaniem drogich ładunków do niebezpiecznych, zamorskich krain. Kupcy wymyślili bowiem ubezpieczenia: płacili komuś pewną sumę pieniędzy w zamian za gwarancję, że otrzymają rekompensatę w razie nieszczęścia takiego jak sztorm skutkujący zatonięciem statku.

Gwarne miasta szkodziły feudalizmowi. Chłopi opuszczali wsie, by pracować za pieniądze. Wiatr zmian pogrzebał również dawne kościelne nauczanie. Patronem Mediolanu został Święty Ambroży, który co prawda występował przeciwko lichwiarzom, ale też nie zniechęcał do bogacenia się dzięki pożyczkom. Rola tradycji w gospodarce malała, do głosu dochodziły pieniądze i związane z nimi zyski. Nawet mnisi dostrzegli, że pożyczki przyspieszają rozwój gospodarczy, a użyczający ich ludzie muszą być odpowiednio wynagradzani. Tomasz z Akwinu stwierdził, że w pewnych sytuacjach można zaakceptować odsetki. Pożyczkodawcy mogą być wynagradzani z uwagi na zyski, z których zrezygnowali, przekazując swoje pieniądze komuś innemu. Powoli więc ludzie Kościoła zaczynali dostrzegać różnicę pomiędzy lichwą – wysokimi odsetkami nieraz rujnującymi pożyczkobiorcę – oraz umiarkowaną prowizją, której banki potrzebowały do sprawnego funkcjonowania.

Na początku XI wieku jeden z papieży ogłosił, że kupcy nigdy nie trafią do nieba. Pod koniec następnego wieku inny papież obwołał kupca Homobonusa świętym. Teza, że tylko ludzie biedni mogli przebywać blisko Boga, odeszła tym samym do przeszłości. Jezus co prawda uczył, że nie można służyć jednocześnie Bogu i pieniądzom, ale w czasach Tomasza z Akwinu kupcy powątpiewali w jego słowa. W 1253 roku. jedno z włoskich przedsiębiorstw swoje ręcznie pisane archiwa zaczynało od słów „W imię Boga i zysku”. Tak właśnie boska gospodarka otwierała się na handel.

ROZDZIAŁ‍ 4

Wyprawa po złoto

Wiosną 1581 roku. angielski kupiec i odkrywca Francis Drake wydał bankiet na pokładzie statku The Golden Hind (z ang. „Złota Łania”). Po trzech latach niebezpiecznej podróży dookoła świata galeon zawinął do macierzystego portu. Zacumował na Tamizie, gdzie został starannie wyszorowany i ozdobiony hasłami na cześć spodziewanego gościa honorowego – królowej Elżbiety I, patronki żeglarza. W końcu władczyni pojawiła się na pokładzie. Z miejsca kazała Drake’owi przyklęknąć, a następnie towarzyszący jej mężczyzna dotknął jego ramion pozłacanym mieczem. Tak właśnie prosty do niedawna żeglarz – urodzony w ubogiej rodzinie i wychowany przez piratów – został szlachcicem, sir Francisem. Królowa wyniosła jego osobę do rangi symbolu angielskiej potęgi morskiej.

W podróż wysłała go z zadaniem zemszczenia się na hiszpańskim królu Filipie, jej śmiertelnym wrogu. Drake robił więc, co mógł, atakując hiszpańskie statki we wszystkich regionach świata. Powrócił do ojczyzny z olbrzymim łupem składającym się ze złota, srebra i pereł, zdeponowanych później w londyńskiej twierdzy Tower.

Europejscy monarchowie starali się uformować nowoczesne narody ze średniowiecznego patchworku ziem kontrolowanych przez lokalnych książąt i władców. Narody na tyle potężne, by mogły rywalizować o miano najsilniejszego. Za taki naród długo uchodzili Hiszpanie, jednak Holendrzy i Anglicy deptali im po piętach. Tym samym szybko rosły wpływy kupców pokroju Drake’a. Pomagali się bogacić koronowanym głowom, w zamian za opłacanie ich wypraw. Ceremonia pasowania, która odbyła się na pokładzie statku, symbolizowała rodzący się sojusz między ludźmi handlu a władzą.

Sojusz ten został nazwany merkantylizmem (od łacińskiego słowa oznaczającego kupca) i rozwinął się, kiedy myśliciele porzucili charakterystyczne dla średniowiecza zainteresowanie wiarą i zwrócili się ku rozumowi i nauce. We wcześniejszych wiekach gospodarką zajmowali się mnisi, których odstraszał harmider towarzyszący handlowi, jednak teraz ich miejsce zajęli ludzie, których religia nie pociągała. Byli za to na wskroś praktyczni i pracowali jako kupcy bądź urzędnicy królewscy. Często interesowali się tym, w jaki sposób władcy mogliby skuteczniej dbać o naród. Należał do nich Gerard de Malynes (około 1586–1641), któremu Drake sprzedał perły zdobyte podczas bitwy z Hiszpanami. Na miano najsławniejszego zapracował jednak Thomas Mun (1571–1641), który już jako młody człowiek zajmował się handlem w basenie Morza Śródziemnego. Kiedy wpadł w ręce Hiszpanów w pobliżu Korfu, jego przyjaciele obawiali się, że skończy na stosie. Na szczęście próba uwolnienia go powiodła się i wkrótce Mun został wpływowym, majętnym człowiekiem.

Merkantyliści mieli zróżnicowane poglądy, które nie składały się na spójną teorię gospodarczą. Współcześni naukowcy zarzucają im dodatkowo niezrozumienie najbardziej podstawowych prawd ekonomicznych. Na przykład czym jest bogactwo kraju? W uproszczeniu łączy się je ze złotem i srebrem złożonym w skarbcach – najbogatszym krajem jest więc ten, który posiada najwięcej kruszców. Krytycy nazywają tę tezę złudą Midasa. Chodzi o króla z mitu greckiego, którego życzenie obiecał spełnić bóg Dionizos. Władca zażyczył sobie, by wszystko, czego dotknie, zamieniało się w złoto. Kiedy jednak zasiadł do kolacji, nie mógł zaspokoić głodu, bo kolejne potrawy też ulegały transformacji. Historia pokazuje, że nie należy doszukiwać się bogactwa w złocie, prędzej w chlebie i mięsie. W przeciwnym razie umrze się z głodu lub, jak smok Smaug z Hobbita J.R.R. Tolkiena, zasiądzie się na górze kruszcu i spędzi żywot na liczeniu monet, względnie zianiu ogniem wobec złodziei.

Mimo to w kolejnych wiekach podróżnicy wyruszali po złoto, monarchowie zaś próbowali napełniać nim skarbce. Wywodzący się z Hiszpanii i Portugalii najstarsi europejscy odkrywcy przemierzali świat dobrych sto lat przed Drakiem, a jeden z nich, Hernán Cortés, powiedział nawet „My, Hiszpanie, cierpimy na poważną chorobę serca, którą tylko złoto może uleczyć”. Kiedy pod koniec XV wieku jego rodacy przepłynęli Atlantyk i odkryli Nowy Świat, otworzyli bramy Europy na prawdziwą złotą powódź. Odnaleźli bowiem starożytne cywilizacje uginające się pod ciężarem cennych kruszców. Bez wahania podbijali ich miasta i mordowali mieszkańców, a zrabowane skarby zwozili do Hiszpanii. Starali się jednocześnie kontrolować podbite ziemie, by podtrzymać dopływ surowca. W efekcie zgromadzili olbrzymie ilości złota i stali się najpotężniejszym europejskim narodem. Anglikom przypominali Smauga: chomikującego bogactwa stwora o grubej skórze i kilku słabszych punktach, które dałoby się przebić. Ludzie tacy jak Drake żyli z podgryzania go, co doprowadziło do wojny.

Współcześni ekonomiści krytykują merkantylistów za zainteresowanie złotem, a nie towarami, które są potrzebne do życia. Dziś bowiem bogactwo narodu mierzymy ilością jedzenia, ubrań i innych dóbr, jakie przemysł może wyprodukować. Nie płacimy już kruszcem. Używamy pieniędzy papierowych: banknotów funtowych czy dolarowych, które same w sobie są bezwartościowe. Nasze monety wybija się z tanich metali o znacznie mniejszej wartości niż ta, którą reprezentują. Są cenne tylko dlatego, że tak się umówiliśmy. Tymczasem w czasach merkantylistów złoto stanowiło jedyny środek umożliwiający zakup towarów i wraz z rozwojem handlu można było kupować za nie coraz więcej rzeczy, od żywności, przez ziemię, po pracę. Współczesne rządy mogą dodrukować pieniędzy, dawni władcy musieli zdobyć złoto, którym płacili za armie czy utrzymywanie warowni chroniących granice. Tak więc w swej miłości do kruszcu merkantyliści nie byli aż tak szaleni, jak się niektórym wydaje. Ich ekonomiczne teorie wynikały z okoliczności, w których żyli. Okoliczności, które nie przypominają obecnych – łatwo o tym zapomnieć, kiedy spogląda się w przeszłość.

Malynes napisał Rozprawę‍ o raku toczącym Anglię, w której zgodził się z merkantylistami co do olbrzymiego zapotrzebowania kraju na złoto. Jego zdaniem ekonomiczną chorobą trawiącą naród (owym „rakiem”) są zbyt duże zakupy zagranicznych towarów w porównaniu z wielkością sprzedaży krajowych produktów za granicę. Anglicy chętnie kupowali wino z francuskich winnic, płacąc za nie złotem. Zdobywali je, sprzedając wełnę Francji. Kiedy kupowali więcej dóbr, niż ich sprzedawali, ilość kruszcu w kraju malała. Malynes zasugerował lekarstwo w postaci sztucznego ograniczenia jego odpływu. Podobne rozwiązania były wówczas popularne: niektóre rządy, na przykład hiszpański, wyprowadzanie złota i srebra z kraju karały śmiercią.

Thomas Mun w swojej najsłynniejszej pracy Bogactwo Anglii w handlu zagranicznym zauważył, że najlepszym sposobem na zdobycie złota nie jest ograniczenie jego wywozu ani też wykradanie go ze statków pływających pod obcymi banderami (jak to robił Drake), lecz zwiększenie sprzedaży towarów za granicę. A jest to możliwe, kiedy kraj wyspecjalizuje się w produkcji. Celem tego typu działania ma być osiągnięcie korzystnego bilansu handlowego, w którym wartość eksportu (towarów wywożonych) jest wyższa od wartości importu (towarów przywożonych). Począwszy od XVI wieku, dzięki większym i szybszym statkom Hiszpanie, Portugalczycy, Anglicy, Holendrzy oraz Francuzi rywalizowali o przewagę w handlu zagranicznym, próbując poprawić własne bilanse. Ich jednostki podróżowały po nowych szlakach handlowych, przewoziły cukier, tkaniny i złoto przez Atlantyk, z czasem również Afrykańczyków, których sprzedawano jako niewolników właścicielom amerykańskich plantacji.

Wspierane przez merkantylistów rządy podjęły również działania mające na celu zwiększenie eksportu i ograniczenie importu. Towary przywożone z zagranicy obłożono podatkami, podnosząc tym samym ich ceny, więc ludzie zaczęli kupować dobra produkcji krajowej. Wprowadzono również przepisy, które zakazywały handlu luksusowymi towarami. W Anglii za noszenie jedwabiu i satyny modnisie zakuwano w dyby. Większość tego typu dóbr pochodziła bowiem z zagranicy.

Odkrywcy dzięki silnym armiom podbijali nowe terytoria; handel z nimi władcy regulowali za pomocą zezwoleń. A ponieważ morskie wyprawy wiązały się ze sporym ryzykiem i pojedyncze osoby nie zdołałyby ich sfinansować, kupcy zakładali kompanie handlowe. Były to spółki zarządzane przez grupy inwestorów, którzy uczestniczyli później w zyskach. Ich działalność doprowadziła do wzrostu zainteresowania obcymi krajami i przyniosła kokosy oraz sławę zarówno właścicielom, jak i władcom. Tak było w przypadku założonej w 1600 roku. brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, w której zarządzie działał Thomas Mun. Organizacja zyskała w Indiach olbrzymie wpływy i pomogła Anglii się zadomowić w regionie.

Rządy ułatwiały kupcom bogacenie się poprzez ograniczanie importu i wspieranie eksportu. To, co było dla nich dobre, zdaniem merkantylistów dobre było również dla samego państwa. Na tym przykładzie widać, że niektóre doktryny ekonomiczne prowadzą do faworyzowania określonych grup społecznych. Ograniczając import, merkantylizm stawiał ludzi biznesu wyżej niż zwykłych obywateli. Cła sprawiały bowiem, że osoby prowadzące przedsiębiorstwa zarabiały więcej, lecz więcej płacili również zwykli ludzie – choćby za żywność i ubrania. Także i z tego powodu późniejsi myśliciele uważali taką politykę za błędną. W kolejnych rozdziałach poznasz Adama Smitha, człowieka uważanego za ojca współczesnej ekonomii. Jego zdaniem ekonomiści powinni szukać obiektywnych praw dotyczących funkcjonowania gospodarki. Merkantyliści dbali tymczasem o swoje własne interesy. Co jest dobre dla kupców, nie zawsze jest dobre dla narodu, podkreślał Smith.

Głoszoną przez niektórych merkantylistów tezę o szkodliwości importu współcześni ekonomiści uważają za błędną. Wtedy jednak sądzono, że gdy Anglia sprzedaje Holendrom gwoździe, to Holandia na tym traci. Tymczasem import nie musi być szkodliwy, zwłaszcza jeśli Holendrzy rzeczywiście potrzebują angielskich gwoździ – albo rosyjskiego kawioru czy francuskiego sera. Import bywa wręcz niezbędny do rozwoju, na przykład kiedy mocnych, zagranicznych gwoździ używa się do budowy wytrzymałych wozów służących do przewożenia towarów ze wsi do miast. W takim przypadku zyskują oba narody: Anglicy dostają pieniądze, a Holendrzy dobre, tanie gwoździe.

Smith zaatakował merkantylistów pod koniec XVIII wieku. W tym samym czasie otrzymali inny, niezwykle mocny cios – amerykańskie kolonie oderwały się od Królestwa. Kontrolowanie ich gwarantowało kupcom zbyt, po prostu mieli gdzie sprzedawać swoje towary. Stracili olbrzymi rynek, kiedy kolonie się zbuntowały przeciwko władzy Brytyjczyków i ogłosiły niepodległość.

Myśliciele tacy jak Mun siedzieli okrakiem na dwóch epokach. Z jednej strony mieli średniowiecze z lokalnym życiem gospodarczym, kształtowanym bardziej przez religię i więzy osobiste niż przez pieniądze. Z drugiej strony nadchodził jednak industrializm, w którym rządził pieniądz, a gospodarki obejmowały swym zasięgiem całe regiony czy wręcz świat. Merkantyliści starali się połączyć te sposoby myślenia. Pierwsi obawiali się o zasoby i środki bardziej niż o wzorce moralne, co charakteryzowało późniejszą myśl ekonomiczną. Nie analizowali przy tym, czy Biblia dopuszcza pogoń za bogactwem, gdyż uważali pieniądze za nowego boga. W efekcie kupcy stawali się coraz potężniejsi, a zwykli ludzie zaczynali tęsknić za dawnymi czasami. Ceniono w nich męstwo (honor i odwagę rycerzy oraz królów), nie zaś handel i zarabianie pieniędzy. „Epoka męstwa odchodzi w przeszłość”, napisał irlandzki polityk i pisarz Edmund Burke w 1790 roku. „Ekonomowie i rachmistrze zwyciężyli. Chwała Europy zgasła na zawsze”.

ROZDZIAŁ‍ 5

Szczodrość‌ natury

Pewnego popołudnia 1760 roku. François Quesnay (1694–1774) krążył załamany po królewskim pałacu w Wersalu. Książka opublikowana przez jego przyjaciela i towarzysza licznych dyskusji, markiza de Mirabeau, zdenerwowała wielu wpływowych ludzi. Mało tego, Théorie de l’Impôt (z fr. „Teoria opodatkowania”) – pozornie nudna pozycja – zaprowadziła jej autora do więzienia!

Quesnay był wówczas lekarzem Madame de Pompadour, faworyty króla Ludwika XV. Kilka lat wcześniej sześćdziesięciolatek został czołową postacią grupy myślicieli spotykających się co wtorek w pałacu Mirabeau. W toku dyskusji wypracował z nimi coś, co śmiało można nazwać pierwszą na świecie szkołą ekonomiczną. Quesnay znał stosunki panujące na królewskim dworze i dlatego w niezwykle ostrożny sposób krytykował francuską politykę gospodarczą. Jego przyjaciel Mirabeau był natomiast w gorącej wodzie kąpany: w swojej książce nagłośnił pomysł Quesnaya dotyczący zniesienia opodatkowania chłopstwa i wprowadzenia obciążeń fiskalnych dla arystokracji. Król wpadł we wściekłość i autor książki trafił do więzienia. Madame de Pompadour próbowała pocieszyć załamanego lekarza. Obiecała się wstawić u władcy, by ten zapomniał o sprawie. Quesnay napomknął wówczas ponuro, że od tej pory zawsze będzie spoglądał na króla ze świadomością, że ten człowiek w każdej chwili może skrócić go o głowę.

Mirabeau przekonał się, jak delikatną sprawą były podatki. Władcy musieli nakładać je na poddanych, bo w jaki inny sposób mogliby pokryć koszty funkcjonowania dworu oraz utrzymać armię? Prowadzenie wojen kosztowało Francję krocie, potrzebne też były środki na wspaniałe pałace, bankiety i biżuterię dla króla oraz arystokracji. Pytanie, kogo opodatkować oraz w jakiej wysokości, pozostawało więc aktualne. Ponieważ każdy władca chciał mieć po swojej stronie bogatych, nie mógł im w prosty sposób zabrać pieniędzy. Z kolei zbyt duże obciążenie chłopów powodowało, że przestawali pracować albo – co jeszcze gorsze – wzniecali bunty. Jean-Baptiste Colbert, żyjący wiek wcześniej królewski minister finansów, pamiętał o niezbędnej równowadze. „Sztukę pobierania podatków porównywać można do skubania gęsi: należy wyrwać z niej jak najwięcej piór przy jak najmniejszym syczeniu ptaka”, powiedział. Quesnay wierzył, że francuska gęś – czyli społeczeństwo i gospodarka – zostały tak mocno oskubane, że są już praktycznie rzecz biorąc łyse. Nie mylił się, kilka dekad później gęś głośno zasyczała i rozpoczęła rewolucję. Za jego czasów nie buntowała się jednak, lecz po prostu umierała. W porównaniu z brytyjskim, francuskie rolnictwo było zapóźnione i nieproduktywne. Chłopi żyli w nędzy. Ich życie było długą, ciężką harówą, niosącą głód i biedę. Quesnay winił za to wysokie podatki ściągane w imieniu króla i arystokracji, która nie płaciła nic, podobnie zresztą jak zamożne duchowieństwo.

Za szczególnie ważne dla gospodarki uważał rolnictwo. Natura ujarzmiona na polach, w rzekach i na terenach łowieckich była wzorcowym źródłem bogactwa narodu. Dlatego właśnie pomysły wywodzące się z jego szkoły, której członkowie pierwsi określali się mianem ekonomistów, nazwano fizjokratyzmem, czyli „rządami natury”. Fizjokraci za bogactwo uważali pochodzącą z niej pszenicę czy świnie. Dzięki nim – lub pieniądzom z ich sprzedaży – chłopi się utrzymywali. Czasami wypracowywali też nadwyżki. Według Quesnaya to właśnie one stanowiły koło zamachowe gospodarki. Jako produkt czysty (czyli netto) były tym, co pozostawało z produkcji rolniczej (produktu brutto) po odjęciu dóbr niezbędnych producentom. Produkt netto powstawał wyłącznie na bazie natury. Tworzyli go między innymi rybacy łowiący ryby w rzekach i pasterze wypasający owce na łąkach.

Fizjokraci wierzyli, że napędza on gospodarkę zgodnie z boskimi, niezmiennymi prawami natury. Tylko niemądry władca próbowałby przy nich majstrować, a to właśnie robili kolejni królowie Francji. Wysysali chłopstwo do ostatniej kropli krwi i tym samym niszczyli rolnictwo. Co gorsza, o ile rolników wykorzystywano, o tyle na rzemieślników i kupców z miast spadał grad przywilejów. Przepisy dotyczące przemysłu tworzyły istny labirynt prawny, chroniący producentów przed konkurencją w kraju i za granicą. Był on konsekwencją sugestii merkantylistów przedstawionych w poprzednim rozdziale.

Kupcy i rzemieślnicy bronili swoich przywilejów za sprawą gildii. Były to organizacje wywodzące się ze średniowiecza, często niezwykle wpływowe. O tym, jak daleko potrafiły się posunąć w obronie przywilejów, niech świadczą wydarzenia, do których doszło kilka dekad wcześniej w Paryżu. W czerwcu 1696 roku. miejscy guzikarze podnieśli larum i zaczęli przetrząsać pracownie krawieckie w poszukiwaniu nielegalnych produktów grożących ich dominacji w handlu jedwabnymi guzikami. Nie bez powodu – niektórzy przedsiębiorczy krawcy rozpoczęli bowiem produkcję guzików z wełny. Ostatecznie gildia guzikarzy zgłosiła stanowczy protest i władze zakazały produktów wełnianych. Dziś może dziwić, że stowarzyszenie branżowe decydowało o tym, co ludziom wolno kupować. Wtedy jednak podobne przywileje pozwalały rzemieślnikom zarabiać na własne utrzymanie. Fizjokraci wierzyli, że ich zyski stanowią wyłącznie konsekwencję nadania im przywilejów, ponieważ jako rzemieślnicy nie wytwarzają żadnej nadwyżki.

Manufaktury są niezdolne do jej wytworzenia, twierdził Quesnay. Producenci guzików zarabiają na ich sprzedaży z uwagi na koszt jedwabiu i pracy, jaką wkładają w wytworzenie produktów końcowych. Jednak wyłącznie przekształcają coś, co wytworzyła natura. Dlatego właśnie ich produkcja jest „sterylna”. Co gorsza, wspieranie przemysłu przez francuskie władze zabiera środki produktywnym farmom i przekazuje je do branż sterylnych! Quesnay był jeszcze bardziej krytyczny wobec bankierów i kupców, którzy z jego punktu widzenia przypominali pasożyty żerujące na pracy innych ludzi i niczego od siebie niedające.

Jako lekarz uważał ekonomię za gigantyczny organizm, cenne nadwyżki zaś za źródło niezbędnej do życia krwi. Aby lepiej wyjaśnić swoje poglądy, stworzył pierwszy model ekonomiczny, czyli uproszczony obraz gospodarki. Przedstawił go za pomocą Tableau Economique (fr. tablica ekonomiczna), na której narysował system strzałek przedstawiających cyrkulację dóbr w gospodarce. Chłopi produkowali nadwyżki, lecz oddawali je w postaci czynszu arystokratom, do których należała ziemia i którzy kupowali jedwabne guziki i srebrne kandelabry od rzemieślników. Ci z kolei płacili chłopom za żywność, zamykając tym samym koło. Nadwyżki krążyły więc w gospodarce pomiędzy chłopami, właścicielami ziemskimi oraz rzemieślnikami. Kiedy rosły, pomiędzy poszczególnymi klasami przepływało więcej środków i gospodarka kwitła. Kiedy malały, gospodarka się kurczyła. I to właśnie według fizjokratów działo się we Francji.

Strzałki Quesnaya ciekawiły, ale i zbijały z tropu. Mirabeau przeanalizował wykres i oświadczył, że jego autor jest najmądrzejszym człowiekiem w Europie, geniuszem równym Sokratesowi. I rzeczywiście, tablica wywarła olbrzymi wpływ na późniejszych ekonomistów: czołowi myśliciele (w tym Adam Smith) wysoko ją cenili, a zasada krążenia środków pomiędzy pracownikami, przedsiębiorcami i konsumentami do dziś uchodzi za kluczową dla zrozumienia ekonomii.

Doktor miał lekarstwo na chorobę Francji. Uważał, że należy zwiększyć nadwyżki wypracowywane przez gospodarkę. Jednak Mirabeau, próbując wyjaśnić, jak to zrobić, wpadł w kłopoty. Strzałki Quesnaya jednoznacznie wskazywały, że problem stanowią podatki nakładane na chłopów. Im były wyższe, tym mniej ziarna mogli zasiać w kolejnym roku. i mniej pieniędzy przeznaczyć na narzędzia. Gdyby właściciele ziemscy przejęli część ich obciążeń, chłopi mieliby więcej pieniędzy na uprawianie ziemi. W efekcie wzrosłyby nadwyżki pojawiające się w gospodarce. Koniec końców zyskaliby również arystokraci. Tego argumentu nikt nie wziął pod uwagę, kiedy biednego Mirabeau zamknięto w więzieniu.

Wysokie podatki nie były jedynym ciężarem dla chłopów. Nie mogli oni także sprzedawać wyprodukowanych dóbr za granicę i musieli ściśle przestrzegać praw regulujących obrót krajowy. Ograniczenia te obniżały cenę zbytu i jeszcze bardziej redukowały wypracowaną przez nich nadwyżkę. Quesnay nakłaniał rząd do wyjęcia rolnictwa spod ścisłej kontroli i zniesienia przywilejów kupieckich. Zachęcał do leseferyzmu (fr. laissez faire – pozwólcie czynić). Tego sformułowania używa się do dziś w kontekście uwolnienia gospodarki od wpływu rządu. Fizjokraci przyczynili się do jego powstania, chociażby doprowadzając do ułatwienia chłopom handlu zbożem w latach sześćdziesiątych XVIII wieku. Ich szkoła z czasem jednak podupadła, a jej twórca porzucił praktyczne rozważania ekonomiczne na rzecz abstrakcyjnej geometrii.

Quesnay w swym poszukiwaniu praw tłumaczących zasady funkcjonowania gospodarki oraz opisujących ich modeli był człowiekiem na wskroś współczesnym – w podobny sposób ekonomiści pracują i dziś. Wcześniej na gospodarkę patrzono przez pryzmat religii, tradycji lub, kiedy merkantyliści na dobre porzucili wiarę, poprzez szkiełko sprzecznych idei. W takich warunkach nie można było opracować spójnych, jasnych zasad. Nawołując do pozostawienia rynku samemu sobie, Quesnay przetarł szlaki współczesnym ekonomistom uważającym, że rząd nie powinien zbytnio wpływać na gospodarkę, na przykład poprzez wprowadzenie wysokich podatków. Francuz dokonał również rewolucji, doszukując się źródła ekonomicznej wartości w realnych dobrach (pszenicy, świniach czy rybach) w miejsce pieniędzy. Ograniczając jednak źródło wartości wyłącznie do płodów rolnych, utknął wraz z fizjokratami w przeszłości. Francja stała już na progu kolejnej rewolucji, tym razem przemysłowej, która całkowicie zmieniła Europę. Pojawili się producenci wytwarzający towary coraz mniejszym kosztem oraz opracowujący nowe produkty. Wkrótce szczodra natura miała przynosić owoce nie tylko w sadach i na polach, ale również w fabrykach.

Koniec końców Quesnay okazał się zarówno krytykiem, jak i obrońcą francuskiej gospodarki. Odważnie domagał się opodatkowania arystokratów (brak konieczności odprowadzania podatków był przywilejem, do którego bogaci zdążyli się przyzwyczaić, i świadczył o ich statusie społecznym). Nie bał się też krytykować króla za szkodzenie gospodarce. Ostatecznie obawy, że go zdenerwuje, okazały się nieuzasadnione. Mirabeau podpadł co prawda jako autor kontrowersyjnej książki, jednak Madame de Pompadour wybłagała mu wolność. Sam Quesnay dożył sędziwego wieku i przeżył Ludwika XV o dobrych kilka miesięcy. Jasne, ryzykował niezadowolenie bogatych i wpływowych, jednak pozostawał wobec nich lojalny. Całymi dniami krążył po pałacowych korytarzach, pojawiając się na audiencjach u władcy i na spotkaniach z Madame de Pompadour. Przynależał do ancien régime (starego, przedrewolucyjnego porządku) i wierzył w podział społeczeństwa na arystokrację i chłopstwo. Choć zachęcał króla do spojrzenia na gospodarkę w inny sposób, wciąż chciał, by u władzy pozostawał wszechwładny monarcha. Nawet tak odważni ekonomiści jak on musieli działać w warunkach ustalonych przez najbardziej wpływowych ludzi epoki.

Wkrótce po jego śmierci arystokracja spłynęła krwią – rewolucja 1789 roku. zakończyła rządy królów i książąt. Ekonomiści odrzucili więc wiarę Quesnaya w monarchię absolutną, ale nie zeszli z wytyczonej przez niego ścieżki, prowadzącej ku współczesnym formom gospodarki.

ROZDZIAŁ‌ 6

Niewidzialna ręka

Szkocki filozof Adam Smith (1723–1790) potrafił się zatopić w myślach i zapomnieć o otoczeniu. Przyjaciele nieraz widzieli, jak mówił do siebie. Poruszał wówczas ustami i kiwał głową, jakby analizował jakąś nową teorię. Pewnego dnia pogrążony w rozważaniach zaczął spacerować po ogrodzie znajdującym się tuż obok jego domu w niewielkim Kirkcaldy. Choć miał na sobie tylko koszulę nocną, wyszedł na ulicę i ruszył przed siebie. Dotarł do sąsiedniego miasteczka położonego około 20 kilometrów dalej. Z rozważań wyrwały go dopiero kościelne dzwony wzywające na tradycyjną niedzielną mszę.

Nie bez powodów zatapiał się w myślach. W ten sposób odrywał się od gwaru miast, w których uchodził za znanego myśliciela. Jednocześnie przygotowywał się do napisania najsławniejszej książki w historii ekonomii. Dzięki orzeźwiającym spacerom i bezsennym nocom spisał ją i opublikował w 1776 roku. pod tytułem Bogactwo narodów. Publikacja zapewniła mu miano ojca współczesnej ekonomii.

Smith postawił jedno z najbardziej fundamentalnych pytań dotyczących gospodarki. Czy interes własny rzeczywiście jest spójny z dobrem społeczeństwa? Aby dobrze zrozumieć to zagadnienie, warto porównać obywateli do piłkarzy grających w drużynie. Dobra ekipa potrzebuje dobrych zawodników. Takich, którzy potrafią coś więcej, niż tylko dryblować i strzelać, którzy wiedzą, na czym naprawdę polega współpraca. Obrońca powinien trzymać się bramki i starać się jej bronić. Napastnik musi zająć miejsce z przodu i zapolować na gole. W złej drużynie każdy z zawodników myśli tylko o sobie, chce zdobyć uznanie i dlatego biega za piłką, zamiast zająć wyznaczoną pozycję i liczyć na efekty współpracy. W rezultacie na murawie panuje chaos i pada niewiele bramek.

Społeczeństwo przypomina drużynę składająca się z milionów zawodników, którzy wspólnie pracują i wymieniają się towarami. Kiedy robią to prawidłowo? Jeśli gospodarka rzeczywiście jest drużyną, to jej zawodnicy powinni pracować w interesie społeczeństwa jako całości. Osoby myślące o sobie – działające wyłącznie we własnym interesie – nie są potrzebne, podobnie jak piłkarze skupiający się na sławie. Przykładowo piekarze, zamiast maksymalizować zyski, powinni zadbać o to, by ich sąsiedzi mieli chleb. Rzeźnicy powinni zatrudniać nowych pomocników nie dlatego, że ich potrzebują, tylko by zapewnić im pracę. Jeśli wszyscy będą dla siebie mili, społeczeństwo będzie żyć w harmonii.

Smith tak jednak nie myślał! Jego zdaniem społeczeństwo radzi sobie doskonale, kiedy ludzie działają we własnym interesie. Zamiast starać się być miłym, powinni skupić się na tym, co potrafią najlepiej. W efekcie wszyscy na tym skorzystają! „Nie od przychylności rzeźnika, piwowara czy piekarza oczekujemy naszego obiadu, lecz od ich dbałości o własny interes”, twierdził. Obiad zawdzięczasz piekarzowi nie dlatego, że należy on do miłych, uprzejmych ludzi. Niektórzy piekarze są tacy, inni jednak nie. To bez znaczenia. Chleb możesz kupić dlatego, że piekarze dbają o własny interes i próbują zarobić na sprzedaży chleba. Udaje im się to, bo ty również – kupując oferowany przez nich towar – dbasz o własny interes. Nie myślisz o piekarzu ani on nie myśli o tobie. Pewnie nawet się nie znacie. Ludzie pomagają sobie nie dlatego, że są dobrymi samarytanami i lubią wspierać obcych, lecz dlatego, że robią to, co dla nich najlepsze. Myślenie o sobie pozwala społeczeństwu żyć w harmonii, a nie w chaosie.

Istnieje pewna ważna różnica pomiędzy drużyną piłkarską a społeczeństwem. Ta pierwsza potrzebuje trenera, który ustawia zawodników na boisku. Pomyśl o nim jako o osobie, która bierze każdego gracza za rękę i prowadzi w odpowiednie miejsce: obrońców w okolice bramki, napastników do ataku i tak dalej. Człowiek ten dba, by drużyna dobrze funkcjonowała. W gospodarce nie ma swojego odpowiednika. Nikt nie mówi piekarzowi, ile powinien upiec bochenków chleba, ani piwowarowi, jaki rodzaj piwa powinien uwarzyć. Decyzje podejmują sami, kierując się spodziewanym zyskiem. Społeczeństwo funkcjonuje w taki właśnie sposób. Zupełnie jakby niewidoczny trener prowadził każdego za rękę. Opisując tę sytuację, Smith stworzył jedno z najsłynniejszych określeń w historii ekonomii. Napisał, że rynkiem rządzi „niewidzialna ręka”.

Pewnie zadajesz sobie właśnie pytanie: a co z rządem? Czy to nie on steruje gospodarką? W pewnym stopniu tak właśnie jest. Również i ty, niezależnie od miejsca pochodzenia, masz do czynienia z rządem wpływającym na funkcjonowanie rynków (w późniejszych rozdziałach naszej opowieści skupimy się na jego działalności, tym bardziej że w społeczeństwach komunistycznych przejął całkowitą kontrolę nad gospodarką i podpowiadał ludziom, co mają robić). Mimo to gospodarka twojego kraju ma wiele wspólnego z tym, o czym pisał Smith. Kiedy odwiedzisz lokalny sklep, spójrz na skrzynki z pomidorami, kartony mleka czy sterty gazet. Skąd się tam wzięły? Właściciel sklepu zdecydował się je kupić, bo uznał, że bez problemu sprzeda je swoim klientom. Nikt – a już na pewno nie rząd – nie powiedział mu, co ma robić.

Łatwo jest myśleć o niewidzialnej ręce jako o potwierdzeniu tego, iż chciwość jest dobra. To byłoby jednak nadużycie. Smith uważał, że społeczeństwo ma pewne cechy ludzkie. Piekarze i rzeźnicy bywają mili dla innych. Martwią się, kiedy ich przyjaciele chorują lub tracą majątek. Dzięki temu wiedzą, co jest dobre, a co złe. Biznes nie funkcjonowałby prawidłowo, gdyby wszyscy przez cały czas myśleli wyłącznie o sobie: piekarze kłamaliby wówczas odnośnie do wagi bochenków chleba, piwowarzy zaś dolewali wody do beczek. Kłamanie i oszukiwanie byłoby na porządku dziennym i skutkowałoby chaosem. Społeczeństwo korzysta na pracy osób myślących o własnym interesie tylko wtedy, kiedy są oni uczciwi i rzetelni.

Niewidzialna ręka Smitha sprawdza się, gdy porządni ludzie mogą swobodnie wymieniać dobra – to znaczy kupować i sprzedawać towary. Ta potrzeba odróżnia nas od zwierząt. Psy nie wymieniają się przecież kośćmi. Ludzie jak najbardziej: daję ci chleb w zamian za twoje piwo (a raczej sprzedaję ci chleb za pieniądze, po czym idę kupić za nie piwo). Konsekwencją tego jest specjalizacja w określonych dziedzinach i pojawienie się „podziału pracy”. Wyobraź sobie niewielką wioskę, w której wszyscy piekli własny chleb i warzyli własne piwo. Niektórzy piekli tak dobry chleb, że zaczęli robić go więcej i wymieniać na piwo. Ostatecznie w ogóle przestali je warzyć, skupiając się wyłącznie na chlebie. Za zarobione pieniądze kupowali trunki od osób, które specjalizowały się w warzeniu piwa. Zyskiwali na tym wszyscy.

W czasach Smitha podział pracy się zmieniał. W Wielkiej Brytanii pierwsi przedsiębiorcy otwierali fabryki napędzane kołami wodnymi. Niektóre zakłady miały kilka pięter wysokości i zatrudniały setki pracowników. W każdym pomieszczeniu znajdowały się określone narzędzia i ludzie wyspecjalizowani w innym etapie produkcji. Smith uważał, że taka specjalizacja skutkuje wzrostem wydajności. „Wyobraź sobie, że produkujesz szpilkę”, napisał szkocki ekonomista. Musisz przyciąć drut, następnie zaostrzyć jego końcówkę, dorobić łebek i zainstalować go we właściwym miejscu. Nie możesz też zapomnieć o zapakowaniu wyprodukowanych szpilek. Smith zauważył, że przygotowanie każdej z nich wymaga osiemnastu oddzielnych kroków. Człowiek pracujący samodzielnie z trudem zrobiłby jedną czy dwie dziennie. Co innego grupa, w której każdy pracownik wykonywałby tę część zadania, na której najlepiej się zna, i korzystał przy tym ze specjalnych maszyn oraz narzędzi. Razem przygotowaliby znacznie więcej szpilek niż każdy z nich oddzielnie! Gdyby taki system wyspecjalizowanej produkcji rozprzestrzenił się na całą gospodarkę, wiele dóbr produkowano by znacznie mniejszym kosztem.

Wraz z rozwojem rynku specjalizacja się pogłębia. W osadzie zamieszkanej przez dziesięciu ludzi, pozbawionej kontaktów z otoczeniem, rynek jest na tyle mały, że zlecanie jednemu człowiekowi ostrzenia szpilek, drugiemu zaś mocowania ich łebków, nie ma sensu. Nie pojawi się wśród nich piekarz, piwowar ani rzeźnik. Jednak kiedy rynek się powiększa, a wioska nawiązuje kontakty z ościennymi osadami, specjalizacja zaczyna przynosić korzyści. Duże miasta pozwalają zastosować złożony podział pracy, a architekci, stroiciele pianin, producenci lin czy grabarze są w stanie utrzymać się ze swojej pracy. Dzieje się tak za sprawą niewidzialnej ręki w sytuacji, kiedy ludzie bez problemów kupują i sprzedają towary.

Według Smitha specjalizacja ułatwia życie wszystkim, także najbiedniejszym. Wyprodukowanie taniej koszuli dla robotnika jest przecież wynikiem pracy wielu osób oraz maszyn wykonujących wyspecjalizowane zadania: przędzalni przędzących nici, tkaczy przygotowujących tkaniny, krawców tnących je i przyszywających guziki. Pomyśl też o pracy drwali, którzy ścinają drzewa potrzebne do produkcji krosien tkackich, oraz harówce górników, którzy wydobywają rudę żelaza na gwoździe spajające statki służące do transportowania koszul. Na gotowy produkt pracują więc tysiące ludzi, a ich działania tworzą skomplikowany mechanizm społeczny, w którym każdy człowiek działa niczym trybik w mechanizmie zegarowym. A wszystko po to, by dostarczyć robotnikowi koszulę w momencie, w którym będzie jej potrzebował.

Smith na nowo określił też, czym jest bogactwo narodu. Fizjokraci wiązali je z dobrami pozyskiwanymi z natury, merkantyliści utożsamiali je z kolei ze złotem. Dla Smitha wiązało się ono ze wszystkimi towarami – a więc pszenicą i piwem, ale też koszulami i książkami – wytwarzanymi w gospodarce. W podobny sposób myślą współcześni ekonomiści. Ich zdaniem dochód narodowy to łączna wartość wszystkich towarów końcowych wytworzonych przez krajowy przemysł.

Smith uważał, że celem gospodarki jest dostarczenie owych dóbr ludziom. Merkantyliści dla odmiany nie przejmowali się korzyściami, jakie mieli z nich obywatele. Interesowało ich jedynie sprzedawanie produktów obcokrajowcom za złoto. Tym samym szeroki dostęp do towarów, wliczając w to dobra importowane, mógł być szkodliwy dla gospodarki, zwłaszcza jeśli kupowanie ich wiązało się z odpływem kruszcu z kraju.

Smith miał wizję gospodarki, która właśnie się rodziła – bazowała ona na podziale pracy oraz prywatnym interesie. Z czasem został obwołany geniuszem, zwłaszcza przez tych, którzy uważają rynek za najważniejszy i twierdzą, że rządy powinny mieć na niego ograniczony wpływ, a przedsiębiorcy swobodę. Dwieście lat po opublikowaniu Bogactwa narodów amerykański prezydent Ronald Reagan bronił ideałów Smitha i czerpał inspirację z jego prac. Niektórzy z urzędników pracujących w Białym Domu nosili wówczas krawaty z portretem ekonomisty.

On sam pewnie nie czułby się z tym dobrze. Oczywiście podkreślał rolę rynku i atakował wizję merkantylistów, wówczas niezwykle popularną w Europie i ograniczającą obrót towarami. Chciał, by ów system uległ rozkładowi, ale jednocześnie wierzył, że rząd ma ważną rolę do odegrania w gospodarce. Gdzieś za plecami uczciwych ludzi myślących o własnym interesie słyszał ścierające się hordy. Podział pracy upraszcza zadania robotników. Choć pomaga im zwiększyć produkcję, to robi z nich „głupich ignorantów”. No i w jaki sposób podzielić bogactwo pomiędzy pracowników i ich pracodawców? Nowy model gospodarczy wydawał się harmonijny, ale mógł się również stać polem kolejnych konfliktów. Późniejsi ekonomiści nieraz spierali się, co przeważy.

ROZDZIAŁ‌ 7

Zboże kontra żelazo

Nowe społeczeństwo brytyjskie, które w latach trzydziestych XIX wieku francuski historyk i podróżnik Alexis de Tocqueville obserwował podczas swojej wizyty w Manchesterze, wywarło na nim olbrzymie wrażenie. Wielkie fabryki wydmuchiwały dym i sadzę na okoliczne domy i ulice, a przemysł dawał o sobie znać dosłownie wszędzie: było słychać „chrzęst kół maszyn, pisk pary uciekającej z kotłów” oraz „regularny stukot wrzecion”. Fabryki zmieniały dziewiętnastowieczną brytyjską gospodarkę. Ich właściciele kupowali skomplikowane narzędzia i maszyny potrzebne do produkcji dóbr – tekstyliów, szkła, sztućców – i płacili dniówki robotnikom schodzącym się codziennie z okolicznych chałup. Towary produkowano taniej niż dotychczas, tworzono również nowe produkty. Mężczyźni, kobiety i dzieci opuszczali wsie i przenosili się do przeżywających rozkwit miast. Co prawda ciężko pracowali przy maszynach napędzanych parą, ale wschodzące i zachodzące nad polami słońce nie rządziło już ich życiem – ważniejsze były zegary i harmonogramy przygotowane przez pracodawców. Zmiany były tak głębokie, że później nazwano je rewolucją przemysłową.

Poza miastami rozciągały się pola, na których wciąż rosła pszenica niezbędna do wyżywienia pracowników fabryk. Rolnictwo od wieków stanowiło kręgosłup gospodarki, a właściciele ziemscy uchodzili za osoby wpływowe i majętne. Kiedyś zgodnie z tradycją dzielili się ziemią. Teraz jednak bogaci skupowali ją kawałek po kawałku i zakładali coraz większe farmy. Chłopi i pasterze zamieniali się w pracowników świadczących płatne usługi. Farmerzy-kapitaliści zatrudniali ich, zebrane dobra zaś sprzedawali, nie zatrzymując ich dla siebie. Nowe technologie zwiększały wydajność upraw i hodowli oraz umożliwiały wyżywienie ludzi mieszkających w miastach. W efekcie, kiedy Manchester i podobne mu metropolie porastały magazynami i fabrykami, źródło krajowego bogactwa przesuwało się z rolnictwa na przemysł. Ludzie zaczęli zbijać fortuny na inwestowaniu w tego typu produkcję. Tak było z Davidem Ricardo (1772–1823), czołowym brytyjskim finansistą (handlował akcjami na giełdzie). Kiedy zarobił już dostatecznie dużo, zainteresował się ekonomią, wykazując się umiejętnością logicznego myślenia, o jakiej wcześniejsi badacze mogli jedynie pomarzyć.

W XVIII wieku chłopcy z zamożnych rodzin przed pójściem na uniwersytet uczyli się greki i łaciny. Ale nie Ricardo! Jego ojciec, odnoszący sukcesy żydowski przedsiębiorca, znacznie wyżej cenił praktyczne wykształcenie. Dlatego wysłał czternastoletniego syna do pracy na giełdzie. Chłopak okazał się geniuszem i z czasem zaczął świetnie zarabiać. Po latach pomagał zorganizować pożyczkę dla rządu brytyjskiego na wojnę z Napoleonem. Przypominało to zakład o wynik bitwy pod Waterloo z 1815 roku. Pożyczając pieniądze rządowi, Ricardo sporo ryzykował: gdyby jego rodacy przegrali, straciłby majątek. Jego przyjaciel, ekonomista Thomas Malthus, o którym wkrótce powiemy więcej, poszedł w jego ślady, później jednak spanikował i listownie poprosił kumpla o pozbycie się udziałów. Ricardo wytrzymał napięcie i swoich akcji nie sprzedał. Kiedy przyszła wiadomość o zwycięstwie, w ciągu jednej nocy stał się najbogatszym człowiekiem w kraju.

W ekonomię zagłębił się, kiedy natknął się na Bogactwo narodów Adama Smitha. Okazało się, że to najważniejsza książka, jaką kiedykolwiek przeczytał, i zachęciło go to do oddania swojej błyskotliwej inteligencji na służbę problematyce analizy gospodarczej. Czasy były ciekawe, nowi kapitaliści walczyli o wpływy z arystokratami. Wciąż otwarte pozostawało pytanie, jak rosnące bogactwo narodu powinno być dzielone pomiędzy poszczególne klasy. Smith opisał proces budowania dostatku przez rynki, dostrzegł też zagrożenia mogące doprowadzić do konfliktu. Na początku XIX wieku stały się one szczególnie realne, gdyż robotników rozsierdziły wysokie ceny żywności.

Niektórzy uważali, że ich przyczyną były wysokie koszty dzierżawy narzucane przez właścicieli ziemskich, podnoszące koszty działalności rolniczej. Ricardo nie zgadzał się z tą teorią. Twierdził nawet, że było dokładnie na odwrót – to wysokie ceny żywności prowadziły do wysokich czynszów. Właściciele ziemscy rzeczywiście dostawali lwią część narodowego bogactwa kosztem innych warstw społecznych, jednak działo się tak z uwagi na wysokie koszty żywności. Obniżenie czynszów niewiele by zmieniło.

Próbując to wyjaśnić, Ricardo zaleca spojrzenie na gospodarkę jak na olbrzymią farmę produkującą zboże. Właściciele ziemscy użyczają ziemi kapitalistom. Ci z kolei zatrudniają pracowników do przekopywania pól i sadzenia nasion, a następnie sprzedają to, co z nich wyrośnie. Wraz ze wzrostem populacji zwiększa się zapotrzebowanie na żywność. Żyznej ziemi zaczyna brakować, więc aby wyprodukować dostatecznie dużo ziarna, farmerzy zaczynają uprawiać tereny gorszej jakości. Zbierane z nich plony są mniej obfite, a zatem ich cena rośnie. Kapitaliści operujący na najmniej wydajnych polach potrzebują więcej robotników do wyprodukowania ziarna i w efekcie mniej pieniędzy zostaje im w kieszeni. Pewnie uważasz, że ludzie dysponujący ziemiami dobrej jakości zarabiają więcej, bo osiągają podobne plony przy mniejszym nakładzie pracy? W rzeczywistości najwięcej zarabiają właściciele ziemscy, o których tereny rywalizują kapitaliści! Przecież gdyby niektórzy farmerzy bogacili się dzięki żyznej ziemi, to pozostali z miejsca zaoferowaliby za nią więcej pieniędzy! Właśnie dlatego rosnące ceny ziarna zwiększają czynsze pobierane przez właścicieli ziemskich, ale nie wpływają na zyski farmerów. A co z kapitalistami prowadzącymi fabryki w miastach? Ich zyski maleją z powodu wysokich cen ziarna i, co za tym idzie, wysokich cen żywności. By utrzymać pracowników przy życiu, muszą zapłacić im wyższe dniówki. Robotnicy z kolei tracą na wysokich cenach ziarna, ponieważ żywność więcej ich kosztuje. Na tej właśnie podstawie Ricardo uznał, że „interes właścicieli ziemskich stoi zawsze w opozycji do interesu wszystkich innych klas społecznych”.

Jego zdaniem ta uprzywilejowana pozycja ziemian szkodzi gospodarce. Kiedy kapitaliści budują fabryki i zatrudniają pracowników do produkcji dóbr, zwiększają wydajność gospodarki. Kiedy jednak ich zyski maleją, mniej inwestują i tym samym bogactwa przybywa wolniej. Właściciele ziemscy bogacą się wyłącznie dzięki czynszom. Jednak zamiast inwestować zyski jak kapitaliści, po prostu je konsumują. Opłacają służbę, budują biblioteki w swoich posiadłościach, wysyłają ekspedycje w tropiki po cenne rośliny do ozdabiania ogrodów. Żadna z tych działalności nie wpływa na bogactwo narodu.

W czasach Ricarda podział dochodów coraz bardziej sprzyjał właścicielom ziemskim. W Wielkiej Brytanii obowiązywało bowiem prawo zakazujące sprowadzania tanich zbóż z zagranicy. Ustawy zbożowe de facto uniemożliwiały importowanie żywności potrzebnej do wykarmienia rosnącej populacji. W konsekwencji jej ceny rosły. Ekonomista wykazał, w jaki sposób przepisy prawne pomagały właścicielom ziemskim, a przy tym ograniczały zyski kapitalistów oraz prowadziły do zubożenia robotników. W 1819 roku. zorganizowano na placu St Peter’s Field w Manchesterze demonstrację, podczas której domagano się powszechnego prawa wyborczego oraz zniesienia ustaw zbożowych. Protest zamienił się w rzeź, ponieważ żołnierze zaczęli strzelać do tłumu. Zabili wielu ludzi, setki ranili. W nawiązaniu do bitwy pod Waterloo to starcie nazwano masakrą Peterloo.

W tym samym roku. Ricardo został członkiem parlamentu. Wreszcie mógł przedstawić na forum publicznym swój pomysł na rozwiązanie problemów kraju. Optował za rezygnacją z ustaw zbożowych. Wierzył, że pozwoli to „uczynić z Wielkiej Brytanii najszczęśliwsze miejsce na świecie”. Trafił w próżnię. Posłowie nie byli przyzwyczajeni do wysłuchiwania argumentów wykorzystujących analizę ekonomiczną. Wielu z nich wydawały się oderwane od rzeczywistości. Jeden z członków parlamentu stwierdził nawet, że Ricardo „mówił, jakby przyleciał z innej planety” (swoją drogą do dziś ludzie zarzucają to ekonomistom). Nie mylił się jednak. Brytania zrezygnowała z ustaw zbożowych, tyle że dopiero w połowie XIX wieku, wiele lat po jego śmierci.

Czym według Ricarda skutkowałoby zniesienie ustaw? Tanie ziarno napłynęłoby do kraju i robotnicy przestaliby się martwić wysokimi cenami żywności. Kapitaliści obniżyliby pensje, ale ich pracownicy mogliby się za nie utrzymać. W efekcie zyski właścicieli fabryk zwiększyłyby się i znów zaczęliby inwestować. Bogactwa zaczęłoby przybywać.

Po rezygnacji z ustaw zbożowych Wielka Brytania mogłaby kupować tanie ziarno z zagranicy i ograniczyć jego produkcję krajową. Zdaniem Ricarda bazowanie na lokalnej produkcji nie zawsze ma sens. Robotnicy mogą się przecież zająć innymi rzeczami – chociażby wytwarzaniem tkanin i produktów metalowych w fabrykach – a następnie sprzedawać je za granicę w zamian za zboże. Jeśli Rosja produkuje je taniej niż Wielka Brytania, a Wielka Brytania produkuje żelazo taniej niż Rosja, wtedy korzystniej będzie, jeśli Rosja ograniczy się do produkcji ziarna, a Wielka Brytania – żelaza, po czym oba kraje wymienią się towarami.

Rozumowanie Ricarda sięgało głębiej. Oba kraje mogą zyskać na handlu również wtedy, gdy jeden z nich jest lepszy w produkcji zarówno żelaza, jak i ziarna. Aby to zrozumieć, trzeba wyobrazić sobie przyjaciółkę zawaloną obowiązkami: musi wyciągnąć ciężkie skrzynki z garażu i zamieść podłogę. Ty wyciągnąłbyś te skrzynki szybciej i szybciej też zamiótłbyś podłogę. Czy powinieneś wziąć na siebie wszystkie jej obowiązki? Niekoniecznie. Przecież jeśli zajmiesz się zamiataniem, będziesz musiał odpuścić sobie na jakiś czas skrzynki. Twoja przyjaciółka też niewiele zrobi, bo zamiecenie metra podłogi zajmuje jej tyle samo czasu co wyniesienie dwóch skrzynek. Tobie jednak ten sam metr zajmuje tyle czasu co wyniesienie pięciu skrzynek! W efekcie dziewczyna ma nad tobą przewagę w zamiataniu. Ba, ma „przewagę komparatywną”, nawet jeśli w rzeczywistości robi to wolniej od ciebie! Uwiniecie się z oboma zadaniami szybciej, jeśli ty zajmiesz się skrzynkami, a ona zamiataniem.

Tę samą logikę można zastosować w sytuacji, gdy Wielka Brytania ma przewagę komparatywną w produkcji żelaza, zaś Rosja ziarna – wtedy bowiem Wielka Brytania powinna się zająć wyłącznie żelazem i importować ziarno z Rosji, Rosja zaś ograniczyć się do ziarna i importować żelazo z Wielkiej Brytanii. Pomysł ten jest o tyle niezwykły, że każdy kraj ma w czymś przewagę komparatywną i tym samym może zyskać na specjalizacji i handlu. Lepiej otworzyć granice na towary pochodzące z innych krajów, niż stawiać na samowystarczalność. Co ciekawe, teorie Ricarda dotyczące przewagi komparatywnej należą dziś do najwyżej cenionych zasad ekonomicznych, choć niektórzy naukowcy próbowali je podważyć (patrz rozdział dwunasty).

Davida Ricarda ceni się również za wprowadzenie do ekonomii nowych sposobów rozumowania. Dziewiętnastowieczny brytyjski pisarz Thomas de Quincey zainteresował się ekonomią, kiedy odkrył, że nadużywanie opium uniemożliwiło mu studiowanie matematyki i filozofii (co miał w zwyczaju). Prace ekonomistów sprawiły mu jednak zawód. Jego zdaniem każdy człowiek obdarzony choć odrobiną zdrowego rozsądku zdołałby pokonać tak tępawych naukowców w dyskusji i „zetrzeć ich zgrzybiałe mózgi na proch zwykłym wachlarzem”. Potem jednak ktoś pożyczył mu książkę Ricarda i jeszcze przed ukończeniem lektury pierwszego rozdziału de Quincey zakrzyknął: „Co za człowiek!”. Ricardo zawsze bowiem wychodził od prostych założeń – na przykład pól różniących się żyznością – i analizował ich skutki, nie schodząc ze ścieżki logicznego rozumowania. To właśnie zastosowanie logiki w poszukiwaniach prawd ekonomicznych – istnych promieni światła w chaosie faktów i historii – tak bardzo ucieszyło de Quinceya. Co prawda wiele założeń Ricarda zostało odrzuconych przez późniejszych badaczy, ale opracowana przez niego metoda budowania łańcuchów przyczynowo-skutkowych bywa wykorzystywana do dziś. Przyjaciele naukowca nieraz podkreślali, że w dyskusji nie dążył do zwycięstwa, lecz do odkrycia prawdy za pomocą zdrowego rozsądku. Nawet jeśli nie było to w jego interesie! Przykładowo w 1814 roku. kupił posiadłość o powierzchni pięciu tysięcy akrów i czerpał z niej satysfakcjonujące zyski. Choć stał się właścicielem ziemskim, nie zaprzestał niestrudzonej walki o wolny handel – choć zagroziłby on dochodom, jakie czerpał z majątku.

ROZDZIAŁ‌ 8

Idealny świat

Niektórzy ludzie twierdzą, że biedni mają to, na co zasłużyli. Klepią biedę wskutek lenistwa albo głupoty. Jednak dziewiętnastowieczny pisarz Victor Hugo w swojej najsłynniejszej powieści Nędznicy opowiedział historię Fantyny, która po stracie pracy musiała sprzedać swoje zęby, by utrzymać córkę przy życiu. Kobieta nie była ani głupia, ani leniwa. Była ofiarą okrutnej gospodarki, w której zysk ceniono wyżej niż ludzi. W połowie XIX wieku filozofowie zaczęli się zastanawiać, czy rzeczywiście biednych należy winić za ich los. Niektórzy twierdzili nawet, że biedy w ogóle nie powinno być.

Rewolucja przemysłowa niektórym przyniosła bogactwo, ale wielu wciąż klepało biedę. Robotnicy żyli w spartańskich warunkach w zatłoczonych miastach. Po ulicach krążyły tysiące Fantyn. Na skutek wielogodzinnej pracy w fabrykach dzieci stawały się kalekami, a choroby się szerzyły. Co prawda w Wielkiej Brytanii najbiedniejsi mogli się zatrzymywać w przytułkach, gdzie zapewniano im kolację i dach nad głową, lecz warunki w takich miejscach były trudne.

Poznaliśmy już Adama Smitha i Davida Ricardo, według których handel i konkurencja prowadziły do dobrobytu. Obaj wiedzieli, że pęd do pieniędzy miewa negatywne skutki, ale wierzyli, że kapitalizm oznacza postęp. Niektórzy myśliciele zwracali jednak uwagę na problemy społeczne. Wyraźnie widzieli nędzę panującą w miastach – wychudzone, niewykształcone dzieci i robotników wydających ostatnie grosze, by zatopić troski w alkoholu – i sądzili, że kapitalizmu nie da się naprawić. Jedynie narodzenie się nowego społeczeństwa uratuje ludzkość.

Jednym z tych myślicieli był Charles Fourier (1772–1837), Francuz, który wiódł samotne, niezbyt ekscytujące życie urzędnika. Wynagradzał to sobie ekscentrycznymi dziełami o dziwnych tytułach, takich jak Teoria czterech mechanizmów i przeznaczeń ogólnych. Prospekt i ogłoszenie odkrycia. Potępiał w nich całą europejską cywilizację. Uważał, że społeczeństwo skupione na zarabianiu i pracujące w fabrykach musi być brutalne i nieludzkie. Przypomnij sobie fabrykę szpilek Adama Smitha, w której każdy pracownik wykonywał jedno proste zadanie. Owszem, dzięki temu mógł wyprodukować więcej szpilek, ale jak szalenie się nudził, gdy nakładał im przez cały dzień łebki! Społeczeństwo komercyjne wywołuje u ludzi wrogość. Dostawcy szkła liczą na grad, który porozbija wszystkim okna, dzięki czemu zarobią więcej. Bogaci i wpływowi starają się zachować swoją pozycję i dlatego właśnie tłamszą biedniejszych.

Fourier zaproponował nowy ustrój społeczny, który nazwał systemem harmonii. Wyobraził sobie ludzi żyjących w niewielkich wspólnotach określanych mianem falansterów. Miały one kształt olbrzymiego prostokątnego budynku zawierającego zakłady pracy, biblioteki, a nawet operę. Ich mieszkańcy mieli rozwijać swoje namiętności. Fourier myślał tu o tak podstawowych potrzebach jak przyjaźń, chęć realizacji ambicji, zamiłowanie do jedzenia i muzyki. Nie zapomniał przy tym o „motylach” uwielbiających zmieniać wykonywane zajęcia oraz „spiskowcach” kochających intrygi. Według Fouriera namiętności te przeplatały się, tworząc 810 typów charakteru.

W falansterach namiętności powinno się starannie wykorzystywać. Każdego dnia ludzie wyruszaliby do pracy w towarzystwie osób o pasjach przydatnych do zadań, które przed nimi stały. Tym samym istniałyby grupy sadzące róże, hodujące kurczaki czy na przykład wystawiające opery. Każda osoba mogłaby należeć do wielu różnych grup jednocześnie. Zamiast spędzać całe dnie na nabijaniu łebków na szpilki, robiłaby to, na co ma ochotę, realizując w ten sposób swoje pasje. W jaki sposób taka grupa zarabiałaby na utrzymanie? Zamiast znanych z kapitalizmu pensji ludzie otrzymywaliby część zysków wypracowanych przez falanster.

Fourier każdego dnia w samo południe czekał w swoim domu na kogoś, kto da mu pieniądze na założenie pierwszych falansterów. Nikt nigdy się nie pojawił. Jego nowy świat pozostał więc tylko wizją. Filozof twierdził, że po założeniu takich ośrodków ludziom zaczną rosnąć ogony z oczami na czubku, na niebie pojawi się sześć księżyców, a woda w morzach zamieni się w lemoniadę. Dzikie zwierzęta miały zaprzyjaźnić się z ludźmi, a przyjazne „antytygrysy” wozić ich na grzbietach. Dziś to doskonała pożywka dla osób, które uważają Fouriera za szaleńca. A jednak stawiał on całkiem sensowne pytania, których tradycyjni ekonomiści nie poruszali. Na przykład w jaki sposób znajdziemy pracę, która wykorzysta wszystkie cechy naszej osobowości, kiedy zapewnimy już sobie żywność i schronienie? Dziś udzielić odpowiedzi na to pytanie usiłują doradcy zawodowi, którzy pomagają uczniom wybrać pracę pasującą do ich umiejętności i zainteresowań.

Podobnie jak Fourier, Walijczyk Robert Owen (1771–1858) głosił potrzebę stworzenia nowego społeczeństwa. Był jednak zupełnie innym człowiekiem. Odniósł sukces we wciąż młodym przemyśle brytyjskim, dzięki wykorzystywaniu ówczesnej nowinki technicznej – silników parowych – do napędzania maszyn w przędzalniach bawełny. Ze zwykłego sprzedawcy stał się sławnym przemysłowcem, który w swojej pracy stykał się ze wszystkimi – od zwykłych robotników aż do książąt. Szczycił się tym, że zna tak różnych ludzi. Zainspirowało go to zresztą do napisania zbioru esejów zatytułowanego A New View of Society (z ang. „Nowe spojrzenie na społeczeństwo”). Owen wierzył, że ludzkie charaktery kształtowane są przez środowisko. Innymi słowy, źli ludzie wychowują się w nieciekawych miejscach i jeśli chcemy sprawnie funkcjonującego społeczeństwa, powinniśmy zapewnić wszystkim odpowiednie warunki do życia. W środowisku wolnym od okrutnej, kapitalistycznej konkurencji biedni staną się szczęśliwymi, dobrymi ludźmi. Owen wiedział, jak do tego doprowadzić.

Zarabiał dość pieniędzy, by założyć „modelową” wioskę, eksperyment w postaci alternatywy dla niebezpiecznych, brudnych fabryk z dużych miast. Wykorzystał do tego przędzalnię bawełny, którą kupił w szkockim New Lanark. Jego marzenie o świecie pełnym takich miejsc nigdy się nie spełniło, jednak i tak dokonał rzeczy niezwykłych jak na swoje czasy. Stworzoną przez niego społeczność odwiedzały tłumy gości. Otworzył szkołę dla najmłodszych dzieci, jedną z pierwszych w Wielkiej Brytanii, i nazwał ją Instytutem Formowania Charakteru. Skrócił też godziny pracy i zachęcał robotników do mycia się i sprzątania w domach, a także unikania zbyt dużych ilości alkoholu. Promując dobre obyczaje w pracy, wywieszał przed każdym z pracowników „cichego nadzorcę”: drewniany sześcian ze ściankami pomalowanymi na różne kolory. Każdy z nich reprezentował zachowanie robotnika: biały oznaczał doskonałe, żółty dobre, niebieski takie sobie, czarny zaś złe. Nadzorca obracał ów sześcian w zależności od tego, jak pracownik sprawdzał się danego dnia; kolory te zapisywano w „księdze charakteru”. Jeśli człowiek lenił się, nadzorca nie krzyczał na niego, lecz po prostu ustawiał czarną ściankę. Początkowo większość robotników widziała przed sobą ścianki czarne i niebieskie. Z czasem tych pierwszych ubyło, przybyło zaś żółtych i białych.

Owen założył później podobną wspólnotę w New Harmony w stanie Indiana. Przedsięwzięcie było ambitniejsze od tego z New Lanark i obejmowało miasteczko pełne farm, zakładów pracy oraz szkół. Według Walijczyka miało stanowić alternatywę dla kapitalizmu. W poszukiwaniu lepszego życia zjechali się tam naukowcy, nauczyciele i artyści z całej Ameryki oraz Europy (pojawiło się też kilku dziwolągów i oszustów). Niestety pisarze i myśliciele, którzy zgłosili się do pracy, potrafili jedynie pisać i myśleć, a nie kopać rowy i rąbać drewno. Oszuści zgodnie unikali harówki. W efekcie dochodziło do sprzeczek i kłótni, w których wyniku eksperyment się nie powiódł. Jako stary człowiek Owen zainteresował się spirytystyką, czyli wiktoriańską modą na komunikowanie się ze zmarłymi. Po „rozmowach” z Szekspirem oraz księciem Wellington doszedł do wniosku, że kolejnej społeczności powinny pomagać duchy wielkich mężów z przeszłości. Ludzie tacy jak on czy Fourier wierzyli w gospodarkę jako narzędzie naprawy materialnej i duchowej, nawet jeśli nie do końca wiedzieli, jak to zrealizować.

Ambitny francuski arystokrata Henri de Saint-Simon (1760–1825) miał podobne marzenia. Od dziecka uchodził za człowieka ambitnego, uważał się nawet za kolejne wcielenie Sokratesa. W młodości każdego dnia lokaj budził go okrzykiem: „Powstań, monsieur le Comte, masz dziś wielkie rzeczy do zrobienia!”. Nic dziwnego, że swoje pierwsze dzieło dedykował ludzkości. Brał też udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych, a podczas rewolucji francuskiej spędził rok w więzieniu. Po zwolnieniu wzbogacił się, spekulując ziemią skonfiskowaną Kościołowi, po czym w ciągu kilku lat roztrwonił majątek. Próbował się nawet zabić, zawiedziony brakiem uznania dla swoich pomysłów.

Saint-Simon wierzył, że społeczeństwem powinny rządzić osoby utalentowane, nie zaś książęta i diukowie. W jego świecie obywatele pozwalali innym rozkwitać i rozwijać się. Jasne, pojawiłyby się różnice materialne, ale jako konsekwencja umiejętności, nie zaś urodzenia. Ludzie nie wykorzystywaliby się nawzajem, lecz uczyli wspólnie wykorzystywać naturę i dzięki nauce wzbogacali społeczeństwo. U władzy znaleźliby się profesorowie i przemysłowcy, którzy pokierowaliby gospodarką niczym wielkim narodowym zakładem pracy. Zarządzani przez nich robotnicy działaliby w duchu kooperacji. W efekcie narodziłoby się społeczeństwo przemysłowe, ludzkie i wolne od biedy.

Pod koniec życia Saint-Simon opublikował pracę zatytułowaną Nowe Chrześcijaństwo. Dialogi między konserwatystą a nowatorem, w której przedstawił religię godną epoki przemysłowej. Kiedy umarł, jego zwolennicy założyli własny kościół. Nosili białe spodnie, czerwone kamizelki i błękitne tuniki: biel oznaczała tu miłość, czerwień pracę, błękit zaś wiarę. Bezrękawniki szyli w taki sposób, by dało się je nałożyć jedynie dzięki pomocy innej osoby, co miało symbolizować więzi współpracy. Nic dziwnego, że ciekawscy paryżanie odwiedzali ustronie saint-simonistów tylko po to, by się na nich pogapić.

Fourier, Owen i Saint-Simon wierzyli, że rynki wraz z panującą na nich konkurencją nie gwarantują stworzenia odpowiedniego społeczeństwa. Dlatego właśnie uważani są za prekursorów socjalizmu, alternatywnego dla kapitalizmu systemu przyjętego w XX wieku przez niektóre państwa. W socjalizmie zasoby nie stanowią prywatnej własności poszczególnych osób. Należą do ludu, dzięki czemu każdy może żyć na zbliżonym poziomie. W rzeczywistości nie wszystkie pomysły tej trójki współgrały z socjalizmem. Na przykład niektórzy z nich uznawali własność prywatną pod warunkiem, że nie prowadziła do nadmiernych różnic majątkowych.

Każdy z nich wierzył, że idealny świat – nazywany utopią – można stworzyć, apelując do dobrej woli i zdrowego rozsądku obywateli. Każdy też sprzeciwiał się gwałtownym zmianom i konfliktom klasowym. Ich wiara w pokojową transformację upadła wskutek rewolucji, które wybuchły w Europie w połowie XIX wieku. W porównaniu z pracami Karola Marksa, najsłynniejszego krytyka kapitalizmu w historii (poznamy go w rozdziale dziesiątym), tezy całej trójki wydawały się zresztą naiwne. I choć mieli na niego wpływ, to jednak uchodzili w jego oczach za marzycieli tworzących nowe światy, lecz nieznających drogi do nich. Naprawy nie dokona się, apelując do dobrej woli ludzi, twierdził Marks. Konflikt między robotnikami i ich pracodawcami wkrótce stanie się tak ostry, że doprowadzi do rewolucji. Nowe społeczeństwo narodzi się nie w sposób harmonijny, lecz wśród wrzawy i kolejnych wstrząsów.

ROZDZIAŁ‌ 9

Zbyt wiele gęb

W‌ Opowieści‌ wigilijnej Karola Dickensa poznajemy wiecznie poirytowanego sknerę, Ebenezera Scrooge’a. Nawet w Wigilię siedzi w biurze, liczy swoje pieniądze i narzeka na pracownika, który chce spędzić święta w domu z rodziną. Nieoczekiwanie odwiedzają go dwaj dżentelmeni z prośbą o wsparcie – kilka groszy na jedzenie i picie dla ubogich. Scrooge wyrzuca ich za drzwi. Wykrzykuje jeszcze za uciekającymi mężczyznami, co sądzi o biednych: „Skoro wielu wolałoby raczej umrzeć [niż żyć w przytułkach], niechże to uczynią i w ten sposób zmniejszą nadmiar ludności”.

Poznaliśmy już Davida Ricardo, finansowego geniusza i jednego z najlepszych brytyjskich ekonomistów tamtych czasów, a także jego dobrego przyjaciela, duchownego Thomasa Malthusa. Malthus (1766–1834) nie potrafił zarabiać pieniędzy tak dobrze jak Ricardo, ale okazał się skuteczny w wymyślaniu intrygujących teorii ekonomicznych, które wręcz zmuszały ludzi do wyciągnięcia piór i notowania. W dodatku był pierwszym w historii profesorem ekonomii, powołanym na to stanowisko w 1805 roku. przez college, w którym kształcili się oficerowie Kompanii Wschodnioindyjskiej, najsłynniejszej brytyjskiej firmy handlowej.

O ile prace niektórych badaczy za ich życia nie zyskały popularności, o tyle Malthus został zauważony. Jeszcze przed wydaniem powieści Dickensa opublikował doktrynę ekonomiczną, przez którą bywał później nazywany Scrooge’em ekonomii, domokrążcą promującym okrutne teorie skąpstwa. Malthus obawiał się bowiem przeludnienia: jego zdaniem nadmiar ludzi był szkodliwy. Rosnąca liczba ludności oznaczała coraz powszechniejsze ubóstwo, dlatego pomaganie biednym nie miało sensu – jedynie pogarszało ich sytuację.

Wcześniej ekonomiści nie podzielali jego pesymizmu co do skutków wzrostu liczby ludności. Merkantyliści byli wręcz zwolennikami tego procesu. Wierzyli, że pomoże narodowi wyprzedzić zagranicznych rywali, zwiększy zasoby taniej siły roboczej i umożliwi tym samym produkcję tanich dóbr oraz ich sprzedaż za granicą. Ponadto liczniejsza armia i marynarka ułatwią obronę szlaków handlowych.

Po merkantylistach pojawili się jednak utopiści – Charles Fourier, Robert Owen i Henri de Saint-Simon. Wszyscy trzej zgodnie twierdzili, że nikt nie jest skazany na biedę. Wierzyli w postęp i powtarzali, że jeśli ludzie będą sobie pomagać, głód i ubóstwo przestaną być zagrożeniem. Daniel Malthus, ojciec naukowca, podziwiał ich i uważał, że pomysły tych ludzi ułatwią stworzenie lepszego społeczeństwa. Sam profesor nie zgadzał się z tą teorią, potrafił kłócić się z nim przez wiele godzin. Ostatecznie spisał swoje teorie w broszurce, którą wydał w 1798 roku. – i która zaciążyła na jego reputacji. Już w jej tytule Esej o zasadzie populacji i jej wpływie na przyszłe udoskonalenia społeczeństwa z uwagami o spekulacjach panów Godwina, M. Condorceta i innych autorów – wymienił kilku brytyjskich i francuskich proroków postępu, których tezy zamierzał podważyć. Ostatni z wymienionych, markiz de Condorcet, należał do przywódców rewolucji francuskiej z 1789 roku, podczas której obywatele zbuntowali się i obalili króla, licząc właśnie na stworzenie sprawiedliwszego społeczeństwa. Takiego, w którym to lud będzie miał władzę. Rewolucja była niczym jasna kometa, ale czy mogła doprowadzić do wyrugowania biedy? Condorcet twierdził, że owszem, bo cywilizacja już od dawna dąży do perfekcji. Przeszła nawet dziewięć kroków, a kolejny, dziesiąty – równość ludzi i narodów – znajdował się tuż za rogiem.

W‍ swoim eseju Malthus wylał im na głowy wiadro zimnej wody. Przyjął w tym celu kilka nieszkodliwych tez. Uznał, że ludzie potrzebują żywności do życia i że muszą uprawiać seks, by się rozmnażać. Co więcej, lubią go do tego stopnia, że nigdy z niego nie zrezygnują. W ciągu kilku dekad dzisiejsze dziecko spłodzi kilka kolejnych, z których każde spłodzi następne i tak dalej. W rezultacie populacja będzie rosnąć. Malthus twierdził, że jeśli nikt nie zapanuje nad tym procesem, liczba ludności podwoi się co pokolenie. Z tysiąca osób po dwóch pokoleniach zrobią się cztery tysiące, a po sześciu – sześćdziesiąt cztery tysiące. W jaki sposób wyżywić taką masę ludzi? Jasne, można zwiększyć wydajność rolnictwa, ale z pewnością w niewystarczającym stopniu. Przede wszystkim nie da się podwoić ilości dostępnej ziemi. Malthus uważał, że produkcja żywności rośnie co pokolenie o określoną, stałą sumę, znacznie wolniej niż liczba ludności. W efekcie zapotrzebowanie szybko przekroczy możliwości produkcyjne. Będzie zbyt wiele gęb do wyżywienia.

Co‍ się wówczas stanie? Zaciągnięte hamulce rozwoju sprowadzą wzrost populacji na poziom odpowiadający przyrostowi ilości żywności. Hamulce te to przede wszystkim głód i śmiertelne choroby. Rodziny będą miały mniej dzieci. Najgorsze, co może się wydarzyć, to zabójstwa noworodków. Wzrośnie zapotrzebowanie na aborcję i antykoncepcję, które uważano wówczas za grzech. A zatem rezultatem wzrostu liczby ludności będą nędza i nałogi, częste zgony na skutek chorób i głodu, a także spadek liczby dzieci jako konsekwencja grzechu.

Załóżmy,‌ że kraj zyska nowe źródło bogactwa – na przykład ziemię zdobytą w czasie wojny, mogącą wyżywić większą liczbę ludności. Początkowo żywności rzeczywiście przybędzie. Dostatek zachęci ludzi do zakładania większych rodzin, będą też zdrowsi i później będą umierać. Populacja tym samym wzrośnie, pojawi się więcej gęb do wyżywienia i siłą rzeczy dla każdej z nich będzie mniej jedzenia. Ostatecznie społeczeństwo znajdzie się w punkcie wyjścia, a ludzie na powrót przyzwyczają się do stopy życiowej z czasów sprzed przyłączenia nowych ziem. W to, że są skazani na niski standard życiowy, wierzyli liczni dziewiętnastowieczni ekonomiści z Davidem Ricardo na czele. Z ogłoszonego przez niego „żelaznego prawa płac” wynikało, że płace robotników zapewniać im będą co najwyżej przetrwanie. To Malthus wskazał ponure oblicze tego twierdzenia, pisząc o zależności między wielkością racji żywnościowych a rozmiarami populacji.

Powyższa‌ arytmetyka miała jeszcze jedną smutną implikację. Od wieków w Wielkiej Brytanii społeczności lokalne wspierały chorych i biednych. W czasach Malthusa wypłacano im pieniądze na zakup żywności. Ekonomista nie popierał tego typu działań. Uważał, że to wynagradzanie lenistwa: pozbawieni wsparcia potrzebujący pewnie pomogliby sobie sami. Wspieranie ubogich przypominało mu odkrywanie nowych ziem. Prowadziło do wzrostu populacji, ale pociągało za sobą grzech i biedę, by ostatecznie zrównać liczbę ludności z ilością dostępnej żywności. Działalność charytatywna nie pomaga potrzebującym ani też społeczeństwu, sprzyja natomiast niemoralnym, nieszczęśliwym żebrakom. Małżeństwo i seks być może są radościami życia, ale prowadzą do ubóstwa. Tyle jeśli chodzi o postęp tak wypatrywany przez utopistów! Było jednak światełko w tunelu: mężczyźni i kobiety mogą się powstrzymać od współżycia i ograniczyć tym samym wzrost populacji. Malthus zachęcał ludzi do odkładania ślubu, sam się zresztą ożenił dopiero przed czterdziestką. Niektórym mogło to jednak uniemożliwić zmianę stanu cywilnego.

Nic‍ dziwnego, że tezy Malthusa przyjęto z niechęcią. Oskarżono go o odbieranie ludziom radości życia i opisywano jako zimnego człowieka wyżywającego się na biednych. Karol Marks nazwał go wręcz hańbą dla rasy ludzkiej. Wiktoriański filozof i historyk Thomas Carlyle uznał jego poglądy za żałosne i przerażające, po czym nadał im nową nazwę: „posępna nauka”.

Historia‌ obaliła wiele z powyższych teorii. Populacja rzeczywiście zaczęła rosnąć szybciej, lecz choroby i głód nie okazały się aż tak zabójcze. Dziewiętnastowieczna medycyna oraz coraz czystsze miasta przyczyniły się do wzrostu długości życia, a epidemie stały się mniej groźne. Malthus twierdził też, że bogaci płodzą więcej dzieci. Ostatnie stulecia dowiodły, że jest wręcz przeciwnie – w wielu bogatych państwach przyrost naturalny zwolnił. Pojawiły się skuteczniejsze, tańsze środki antykoncepcyjne, a ludzie przestali się obawiać korzystania z nich. Nawet opisywana przez Malthusa godna pożałowania biedota zaczęła mieć mniej dzieci, bo nowe rodzaje pracy – w biurach i fabrykach – oferowały lepsze zarobki niż praca w polu. Mając mniej dzieci, można było więcej wydawać na ich wykształcenie, tak by w przyszłości mogły pracować w nowych zawodach.

W‍ XIX wieku wydarzyło się też coś, czego ani Malthus, ani pozostali prorocy postępu nie przewidzieli. Nowe technologie podniosły stopę życiową i pracownicy zaczęli zarabiać więcej, niż potrzebowali do przeżycia. Wielka Brytania jako jeden z pierwszych krajów zwiększyła wydajność rolnictwa, dzięki czemu mogła wyżywić więcej ludzi. Później, kiedy para, żelazo i kolej zapoczątkowały rewolucję przemysłową, również inne potrzeby życiowe zaspokajano mniejszym kosztem i bardziej masowo. Jeśli spojrzy się na wykresy przedstawiające zaludnienie i przeciętny dochód w Europie od początku naszej opowieści aż do czasów współczesnych, to okaże się, że linia wznosiła się i opadała, utrzymując się na stałym poziomie. Dopiero po XVIII wieku wystrzeliła w górę i rośnie aż do dziś: na świecie żyje bowiem coraz więcej ludzi, którzy coraz lepiej zarabiają. Pomyśl tylko, co przeciętni Brytyjczycy mieli w połowie XX wieku – mnóstwo jedzenia, ubrania, może nawet samochód – i porównaj to z 1700 rokiem, kiedy jedzono odpady i godzinami maszerowano błotnistymi drogami, by dokądkolwiek dojść. A przecież w połowie XX wieku w Wielkiej Brytanii żyło sześciokrotnie więcej ludzi! Gospodarki europejskie oraz amerykańska zaczęły wspierać rozwój miast i rosnącą populację. To jedna z najbardziej niezwykłych zmian w historii ludzkości, z pewnością najbardziej imponująca pod względem ekonomicznym. Po latach walki z niedostatkiem postęp materialny przyspieszył.

Jednak‌ przed tą zmianą świat wyglądał tak, jak opisywał go Malthus. Dochody nie rosły, a wieśniacy walczyli o życie. W trudnych chwilach musieli liczyć na krewnych lub kościół, a kiepskie zbiory bądź epidemie zawsze oznaczały głód, a nieraz nawet śmierć. Matki umierały podczas połogu, wiele dzieci nie przeżywało okresu niemowlęcego. Jeśli idee Malthusa rzeczywiście były żałosne i przerażające, to takie musiały być też warunki, w jakich ludzie egzystowali. Naukowiec po prostu z ponurą przenikliwością opisywał ograniczenia ówczesnych społeczeństw. Do dziś z podobnym losem mierzą się mieszkańcy najbiedniejszych krajów.

Dziś‌ też ludzie, dyskutując o „eksplozji populacji”, przywłaszczają sobie niektóre argumenty Malthusa. Twierdzą, że świat jest przeludniony i na Ziemi robi się tłok. Tymczasem naukowiec w niektórych swoich pracach wyjaśniał, że wcale nie jest antypopulacjonistą, a duża liczba obywateli bywa dobra dla kraju, o ile jest on w stanie ich wyżywić. Kto wie, może wcale nie był Scrooge’em? Przyjaciele zapamiętali go jako sympatycznego i towarzyskiego człowieka. Nie widzieli w nim wrednego skąpca! Niektórzy ekonomiści badający dziś wahania wzrostu gospodarczego uważają, że duże populacje mogą współistnieć ze zdrowymi gospodarkami. Ludzie zużywają surowce, ale wytwarzają nowe. I im ich jest więcej, tym więcej jest umysłów, a więc i pomysłów na pomnażanie bogactwa.

ROZDZIAŁ‌ 10

Lud‍ pracujący świata

„Widmo‍ krąży po Europie – widmo komunizmu”. Tak właśnie brzmią pierwsze słowa Manifestu‌ komunistycznego, najsłynniejszej‍ politycznej broszurki na świecie, napisanej w połowie XIX wieku. Widmo – a więc coś strasznego i niebezpiecznego – miało zagrażać panującemu w Europie kapitalizmowi. Siły czerpało z alternatywnego systemu, komunizmu, który raz na zawsze miał pogrążyć ówczesną gospodarkę. Po wprowadzeniu zmian zniknęłaby własność prywatna i to pracownicy – a nie szefowie! – podejmowaliby najważniejsze decyzje.

Postulaty‌ te wnieśli dwaj niemieccy myśliciele, Karol Marks (1818–1883), filozof, historyk, ekonomista i czołowy rewolucjonista, oraz jego przyjaciel Fryderyk Engels (1820–1895). Według niektórych Marks przeszedł do historii jako jeden z najważniejszych proroków społecznych, człowiek niewątpliwie wybitny, który skuteczniej niż inni przewidywał przyszłość. Według innych był nikczemnikiem, który sprowadził gospodarkę na manowce.

O‌ rychłym upadku kapitalizmu Karol Marks ostrzegał już w 1848 roku, kiedy to wiele europejskich potęg znalazło się nad przepaścią. We Francji powróciła monarchia, zniesiona na skutek rewolucji 1789 roku, jednak ludzie znów znienawidzili króla. Kiedy ekonomista opublikował swój manifest, w Paryżu trwały właśnie demonstracje. Protestujący budowali barykady i walczyli z żołnierzami na ulicach. Naukowiec postanowił do nich dołączyć. Kiedy dotarł na miejsce, król uciekł i ogłoszono republikę. Tłumy wiwatujących rewolucjonistów wypełniały place.

Marks‍ ujawnił przyczynę swojego rozgorączkowania już we wstępie broszurki, zaledwie parę zdań po tym cytowanym powyżej. „Historia ludzkości jest historią walki klasowej”, stwierdził. Uważał bowiem, że historia sprowadza się do konfliktów pomiędzy bogatymi i biednymi, szefami a pracownikami. Takie spory zobaczył chociażby na ulicach Paryża. To dlatego przewidywał rychły upadek kapitalistów (burżuazji) i przejęcie władzy przez robotników (proletariat). Miał nadzieję, że trwające zrywy doprowadzą do takiego przewrotu, jednak po kilku miesiącach wrzenia Europa się uspokoiła. Wyglądało więc na to, że śmierć kapitalizmu jeszcze nie nastąpi.

Marks‌ uciekł do Wielkiej Brytanii, jednego z ostatnich europejskich krajów, które nie wygnały go za poglądy. W Londynie szybko stał się liderem grupki rewolucjonistów. Miał przerażające spojrzenie, długą brodę i owłosione ręce, podczas wystąpień chętnie wykorzystywał swoją olbrzymią wiedzę do demaskowania głupoty. Często publicznie beształ swoich towarzyszy, uwielbiał również drwić ze sławnych i wpływowych ludzi. Twierdził na przykład, że brytyjski filozof Jeremy Bentham był tak suchy i nudny, że jego język musiał przypominać pasek skóry. Brytyjskiego premiera, lorda Russella, nazwał zdeformowanym karłem.

Marks‌ zaczął studiować ekonomię, by napisać obszerną książkę. Chciał wyłożyć w niej swoją teorię kapitalizmu. Zajęło mu to wiele lat. Choć był konsekwentny, miał tendencję do odkładania rzeczy na później oraz niepotrzebnego ich komplikowania. Sprzedawcy nieraz dobijali się do jego drzwi, domagając się uregulowania zaległych rachunków. Jego żona i dzieci często chorowały, a kiedy córka umarła, musiał pożyczyć od sąsiada dwa funty na trumnę. Nieraz ukrywał się w czytelni British Museum, gdzie niemalże pożerał książki historyczne i ekonomiczne. Wracał do domu z olbrzymią ilością notatek, nocami zaś pisał otoczony dziecięcymi zabawkami i fragmentami podniszczonych mebli, paląc jedno cygaro za drugim. Samo przesuwanie pióra po papierze sprawiało mu ból, gdyż cierpiał na czyraki, paskudne guzki, które usiłował leczyć arszenikiem. Dopiero pod koniec lat sześćdziesiątych – po dwóch dekadach pracy – ukończył pierwszy tom. Skarżył się wówczas, że kosztowało go to mnóstwo zdrowia i szczęście rodzinne. Ostatnie strony spisywał, stojąc przy biurku, bo ból nie pozwalał mu usiąść. Kiedy wreszcie odłożył pióro, powiedział: „Mam nadzieję, że burżuazja popamięta moje czyraki aż do dnia swojej śmierci”.

Poznani‌ przez nas utopiści utrzymywali, że kapitalizm zatruwa społeczeństwo. Również Marks twierdził, że bez stworzenia nowego układu społecznego ludzkość nie zdoła się dalej rozwijać. Samych utopistów uważał za durni błędnie pokładających nadzieje w zwykłej życzliwości. Jego zdaniem obowiązujący system zawierał już zalążki nowego, gdyż wraz z upływem lat systemy gospodarcze zawsze się zmieniały. Przed kapitalizmem obowiązywały tradycje feudalne. Nie było właścicieli fabryk, a jedynie rzemieślnicy, rolnicy i szlachetnie urodzeni. Kapitalizm narodził się, kiedy wybrani ludzie o odpowiednich wpływach przejęli ziemię na własność i założyli na niej swoje zakłady produkcyjne, a rolnicy i rzemieślnicy zostali robotnikami utrzymującymi się z pensji. Ostatecznie i ten system musiał ustąpić miejsca nowemu, głównie z uwagi na to, w jaki sposób zarabiali właściciele fabryk.

Otóż‍ kupowali surowce (tkaniny, guziki, nici), by wytworzyć z nich dobra (koszule) i sprzedać je z zyskiem. Skąd on się brał? Aby to zrozumieć, trzeba się przyjrzeć wartości ekonomicznej produkowanych towarów. Według Marksa, ale i Adama Smitha czy Davida Ricardo, była ona pochodną pracy włożonej w produkcję. Według laborystycznej teorii wartości koszula, której wyprodukowanie zajmuje trzydzieści minut, warta jest trzydzieści minut pracy. Marks uważał, podobnie jak obaj wspomniani wyżej ekonomiści, że robotnicy otrzymywali wynagrodzenie pozwalające im co najwyżej wyżywić się i ubrać. Do wypracowania go wystarczało im pięć godzin pracy nad koszulami. Za tyle właśnie dostawali wynagrodzenie. Nieraz jednak harowali dwanaście godzin, czyli siedem godzin więcej niż było to konieczne. Co działo się z „wartością dodatkową”, czyli pieniędzmi pochodzącymi ze sprzedaży koszul wykonanych w dodatkowym czasie? Trafiały do kapitalisty w formie zysku! Nadwyżka pozwalała mu gromadzić majątek i kupować nowe maszyny. Gospodarka tym samym się rozwijała.

Kapitaliści‌ wyzyskiwali robotników w tym sensie, że starali się wycisnąć z nich tak wiele „wartości dodatkowej”, jak to możliwe. Przede wszystkim zmuszali ich do ciężkiej, wielogodzinnej harówki. Robotnicy z kolei domagali się krótszego dnia pracy i wyższych pensji. Rywalizowali jednak ze sobą, co prowadziło do obniżenia stawek – jako osoby mające pracę zawsze się obawiali, że stracą ją na rzecz kogoś innego. Perspektywy dla proletariatu były więc niewesołe: kapitaliści zamieniali ich życie w niekończącą się harówę, a także, jak twierdził Marks, wciągali ich żony oraz dzieci w tryby wielkiego przemysłu.

Zdaniem‌ Marksa konflikt między burżuazją i proletariatem uzmysławia niedoskonałości kapitalizmu. Właściciele fabryk próbują bowiem utrzymać zyski i w tym celu coraz bardziej wykorzystują robotników, których udział w rynkowym torcie maleje. W efekcie zaczyna im brakować pieniędzy na zakup towarów, więc właściciele zakładów nie mają komu sprzedawać swoich produktów. Sytuacja robotników stale się pogarsza. Ludzie tkwią w coraz większym bezwładzie, który ostatecznie doprowadzi do upadku całego systemu. Pracownicy zbuntują się, przejmą fabryki i pola, założą społeczeństwo komunistyczne, które położy kres wyzyskowi. Stanie się tak, bo własność prywatna przestanie istnieć: piec czy żuraw nie tyle straci właściciela, ile będzie należał do społeczeństwa. To ludzie, a nie kapitaliści, dostaną potrzebne im do życia pieniądze. Komunizm zniesie różnice społeczne i podział na zwalczające się klasy.

Marks‌ wierzył, że kapitalizm oznacza chaos i napięcie – nie dostrzegał niewidzialnej ręki, która według Adama Smitha zaprowadzała harmonię. Ludzie bogaci posiadali „środki produkcji”, czyli kapitał niezbędny do wytwarzania dóbr. Robotnicy mieli do zaoferowania jedynie swoją pracę. W feudalizmie byli związani z konkretnym panem, teraz zaś mogli się zatrudnić u każdego. Ale wciąż musieli pracować, czyli dawać się wykorzystywać. Kapitaliści bogacili się, gdyż przepisy prawne i system polityczny pozwalały im zachowywać nadwyżki wypracowane przez robotników i, praktycznie rzecz biorąc, bez końca powiększać swój majątek. W konwencjonalnych gospodarkach, które postrzegały kapitalizm jako wolny od konfliktów, kapitał był jedynie zbiorem rzeczy. Budynkami, pasami transmisyjnymi, piłami i wrzecionami wykorzystywanymi do produkcji dóbr. Według Marksa był czymś więcej. Gwarantował władzę. W dodatku bazował na podziale społecznym na posiadaczy i tych, którzy nie mieli nic, zapewniając tym pierwszym uprzywilejowaną pozycję. Bez zrozumienia tej zasady nie dałoby się prawidłowo ocenić kapitalizmu, dlatego Marks zatytułował swoją broszurę Kapitał.

Jego‍ idee dały początek marksizmowi, światopoglądowi, który zapoczątkował jeden z najważniejszych politycznych ruchów XX wieku. Już po śmierci Marksa w Rosji, Polsce, Chinach, na Węgrzech i w wielu innych krajach wprowadzono systemy komunistyczne. Państwo przejęło kontrolę nad gospodarką i narzucało fabrykom oraz farmom, co mają produkować. Początkowo zaowocowało to szybkim rozwojem przemysłowym. Z czasem okazało się, że ludzie w krajach komunistycznych cierpieli niedolę – najwięksi pechowcy pracowali ponad siły w obozach pracy i niekiedy nawet umierali z głodu (patrz rozdział szesnasty). Rola państwa jako instytucji zarządzającej tysiącami fabryk okazała się zbyt skomplikowana. Wytwórcy przestali być efektywni, nie spieszyli się z opracowywaniem nowych towarów czy metod produkcji. W wielu komunistycznych krajach, chociażby w Europie, gospodarka ostatecznie się zawaliła i system upadł.

Późniejsi‍ ekonomiści często się nie zgadzali z pomysłami Marksa. Jak zobaczymy w następnym rozdziale, szybko obalili jego teorię wartości i zastąpili ją swoją. Współcześni krytycy często powtarzają, że upadek krajów komunistycznych tylko potwierdził błędne myślenie niemieckiego filozofa. A przecież Marks w swoich pracach skupiał się na napięciach pojawiających się w systemie kapitalistycznym, a o komunistycznej przyszłości pisał niewiele. Poza tym kraje komunistyczne wcale nie wprowadziły w życie stworzonego przez niego systemu. Filozof byłby zresztą przerażony okrucieństwem nowych liderów politycznych, którzy zaprzęgli ludzi w kierat i byli gotowi zabić każdego, kto próbował im się przeciwstawić. Jego zdaniem społeczeństwa miały utworzyć spójny system komunistyczny na gruzach rozwiniętego systemu kapitalistycznego, tymczasem do pierwszej rewolucji doszło na początku XX wieku w Rosji! Funkcjonowała tam słabo rozwinięta gospodarka rolnicza i nie było kapitalizmu, o którym wspominał Marks!

Pod‍ koniec XIX wieku przybywało badaczy, którzy dostrzegali niedolę ludzi biednych, jednak nie szukali lekarstwa w postaci zmiany systemu gospodarczego. Uważali, że kapitalizm ma też łagodniejszą twarz. W wielu krajach robotnicy zyskali prawa wyborcze i tym samym wpływ na kształt państwa. Rządy coraz częściej zwracały uwagę na sytuację najbiedniejszych. Na początku XX wieku Francja, Dania i inne kraje wprowadziły zasiłki dla bezrobotnych. Państwa niemieckie już sto lat wcześniej zapewniły obywatelom dostęp do edukacji, z czasem w ich ślady poszły również USA, Francja i Wielka Brytania. Stopniowo zakazano pracy dzieciom, dzięki czemu niepiśmienne, wiecznie głodne maluchy nie trafiały do kopalń ani fabryk.

Stopa‍ życiowa przeciętnego robotnika powoli się podnosiła. Czy zatem Marks przeszedł do historii? Nie – jego prace do dziś pokazują, w jaki sposób kapitalizm krzywdzi ludzi (nawet jeśli stać ich na samochody i telewizory). Filozof nazwał to wyobcowaniem. Wierzył, że w obowiązującym systemie robotnicy zamieniają się w trybiki olbrzymiej maszyny. Tracą jakikolwiek związek z produkowanymi dobrami, bo zyski z nich czerpią ich szefowie. W dodatku są postrzegani jako narzędzia produkcji, a nie ludzie, i tracą człowieczeństwo – jedyną rzecz, jaka łączy ich z otoczeniem. Wyższe płace nie pozwalają im się zerwać z łańcucha alienacji.

Przyczyną‍ wyobcowania jest istnienie własności prywatnej dzielącej ludzi na posiadaczy kapitału i osoby, które są go pozbawione. Według Marksa jedynie rezygnując z własności na drodze rewolucji, można odzyskać człowieczeństwo. Dlatego Manifest‍ komunistyczny kończy‍ się wezwaniem do walki. „Proletariusze nie mają w niej nic do stracenia prócz swych kajdan. Do zdobycia mają cały świat. Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”.

ROZDZIAŁ‌ 11

Doskonała‍ równowaga

Dlaczego‍ butelka szampana tyle kosztuje? Adam Smith i Karol Marks uważali, że wartość dobra wynika z kosztów jego produkcji, a dokładniej z ilości pracy włożonej w jego wytworzenie. Tymczasem wyprodukowanie butelki dobrego szampana z pewnością nie kosztuje 300 funtów. Wpływ na cenę ma zatem fakt, że ludziom ten napój smakuje. Sprawia im radość czy wręcz zapewnia szczęście. Jak dotąd wciąż słyszeliśmy o bogatych kapitalistach oraz zajeżdżonych robotnikach wypruwających sobie żyły w fabrykach. A co z ludźmi, którzy kupują dobra? Okazuje się, że starają się w ten sposób zaspokoić swoje potrzeby: nie tylko poprzez szampana, ale również garnki i patelnie, czapki i płaszcze. Czy nie powinni mieć wpływu na sposób, w jaki myślimy o gospodarce?

Brytyjski‍ ekonomista William Jevons (1835–1882) tak właśnie uważał. Jako pierwszy znany naukowiec od początku kariery studiował ekonomię (wcześniejsi naukowcy podążali tradycyjną ścieżką, w której gospodarkę badało się dopiero po poznaniu łaciny i starożytnej greki). W efekcie stworzył teorię „użyteczności krańcowej”. Wyobraź sobie, że wcinasz cukierki toffi. Uwielbiasz je, jedzenie ich sprawia ci mnóstwo satysfakcji (ekonomiści mówią tu o wysokiej użyteczności). Jednak wraz z każdym kolejnym cukierkiem owa użyteczność spada. Dziesiąty toffi wciąż jest smaczny, ale nie tak doskonały jak ten pierwszy. Po zjedzeniu piętnastego zaczynasz mieć ich dość, a dwudziesty nie sprawi ci żadnej frajdy. Przyjemność czerpana z każdego kolejnego smakołyku to jego „użyteczność krańcowa”. Słowem „kraniec” określa się skraj czegoś, stąd „skraj” użyteczności toffi zależy od użyteczności ostatniego cukierka, jakiego zjadłeś. Użyteczność krańcowa ma bowiem tendencję do spadania wraz z każdym kolejnym zużytym dobrem, co opisuje prawo malejącej użyteczności krańcowej.

Użyteczność‌ krańcowa to jedno z najważniejszych pojęć w ekonomii. Jevons za jej pomocą wyjaśnił, w jaki sposób ludzie wydają pieniądze. Wyobraź sobie, że wchodzisz do samoobsługowej kawiarni z zamiarem wydania 10 dolarów na hot dogi i colę w puszkach. Możesz dokonać tylko jednej transakcji. Ile kupisz hot dogów, a ile puszek z colą? Jeśli jesteś bardzo głodny, w pierwszym odruchu na tacce umieścisz dziesięć hot dogów. Pomimo głodu szybko jednak dojdziesz do wniosku, że wydawanie wszystkich pieniędzy na bułki z parówkami jest głupotą. Jeśli kupisz ich aż dziesięć, użyteczność krańcowa ostatniego będzie bardzo niska (w ten łagodny sposób ekonomiści sugerują, że po zjedzeniu dziesiątego się pochorujesz). Jeśli więc nie masz na tacce puszki z colą, użyteczność krańcowa dodania jednej jest bardzo wysoka – powinieneś kupić colę zamiast ostatniego, dziesiątego hot doga. A zatem zastępujesz bułkę puszką. Zanim podejdziesz do kasy, zastanów się jednak, czy druga puszka nie ma większej użyteczności od dziewiątego hot doga. Prawdopodobnie opłaca się zdjąć go z tacy i położyć na niej kolejną colę. Kiedy zwiększasz ilość napojów i zmniejszasz ilość jedzenia, użyteczność krańcowa puszek maleje (bo ich przybywa), hot dogów zaś rośnie (bo masz ich coraz mniej). W którym momencie powinieneś się zatrzymać? Kiedy użyteczność krańcowa bułki z parówką jest taka sama jak kolejnej coli! Ponieważ jesteś wygłodzonym miłośnikiem hot dogów, może się okazać, że kupisz ich aż siedem i tylko trzy puszki napoju (dla mnie – człowieka bardziej spragnionego niż głodnego – będzie zapewnie odwrotnie). Kluczem do sukcesu jest zbilansowanie użyteczności krańcowej obu towarów. Dopiero kiedy uda ci się ustalić odpowiednie proporcje, możesz podejść do kasy.

Myślisz‌ sobie właśnie: powoli, powoli, nie prowadzę przecież takich analiz podczas zakupów – przed chwilą nie wiedziałem nawet, czym jest użyteczność krańcowa! Jeśli zobaczyłbyś w kawiarni kogoś, kto w ten sposób kupuje colę i hot dogi, pewnie uznałbyś go za dziwaka. Naukowcy mają świadomość, że ludzie zachowują się nieco inaczej. Powyżej opisaliśmy jedynie model ekonomiczny, czyli uproszczony obraz świata. Na przykład założyliśmy, że musisz wydać od razu całą sumę i że możesz ją wydać wyłącznie na colę lub hot dogi, choć w rzeczywistości masz do dyspozycji dziesiątki różnych towarów. Model pozwala skupić uwagę na elemencie, któremu chcemy się przyjrzeć. Tu opisane jest zjawisko rzadkości. Wiesz, że posiadasz ograniczoną ilość pieniędzy i wiele rzeczy do wyboru. Wszystkich nie kupisz. Nie stoisz jednak i nie liczysz korzyści niczym robot, tylko intuicyjnie rozdzielasz gotówkę tak, by być zadowolonym z zakupów. Użyteczność krańcowa to sposób na opisanie tego procesu za pomocą modelu dostatecznie precyzyjnego, by wyjaśnić zachowanie człowieka.

W‍ końcu XIX wieku rozumowanie z uwzględnieniem teorii użyteczności stworzyło podwaliny pod zupełnie nową teorię ekonomiczną, cenioną także współcześnie. Jevons zmarł, zanim ukończył swoje badania, ale brytyjski ekonomista Alfred Marshall (1842–1924) rozwinął jego myśl. Zastanawiał się nad tym wszystkim podczas spacerów po alpejskich szlakach. Całymi dniami wędrował z plecakiem pełnym książek. Odpoczywając z broszurką w dłoni w sąsiedztwie lodowców, stworzył wiele teorii wykładanych dziś studentom ekonomii już podczas pierwszych zajęć.

Jedna‌ z nich to prawo popytu. W przykładzie z hot dogiem nie zastanawialiśmy się nad ceną, tymczasem prawo popytu analizuje jej wpływ na nasze decyzje. Wysoka cena prowadzi do zmniejszenia zapotrzebowania na dobro, niska zaś do zwiększenia go. Zrozumienie tego procesu ułatwia zasada malejącej użyteczności końcowej. Załóżmy, że sklep ze sztućcami szykuje się do likwidacji i obniżył ceny, by zachęcić klientów do wykupienia zapasu łyżek. Jeśli ich potrzebujesz, z pewnością mają dla ciebie wysoką użyteczność krańcową i z chęcią zapłacisz nawet cztery funty za jedną. Druga ma już mniejszą użyteczność, ale wciąż dałbyś za nią trzy funty. A za dziesiątą? Pewnie tylko jednego. Tanich kupisz więc sporo, ale jeśli będą drogie, zdecydujesz się na jedną czy dwie. Dlaczego? Bo porównasz ich użyteczność krańcową z ceną, którą musisz zapłacić.

Zasada‍ użyteczności opisuje sposób, w jaki ludzie wydają pieniądze. Może być również wykorzystana do opisywania decyzji przedsiębiorców. Firma wyprodukuje kolejną łyżkę, jeśli przychód z jej sprzedaży (przychód krańcowy) będzie większy od kosztów jej wytworzenia (kosztu krańcowego). Jeśli wytwarza już ich wiele, zwiększenie produkcji bywa kosztowne. Kto wie, może trzeba będzie zatrudnić dodatkowych pracowników, z których każdy dołoży mniej do produkcji niż poprzedni! (wyobraź sobie fabrykę z jednym pracownikiem – zatrudnienie dodatkowej pary rąk znacząco zwiększy produkcję, ale jeśli w fabryce jest tysiąc robotników, praca dodatkowego może nie zostać zauważona). Innymi słowy, przedsiębiorstwo wyprodukuje dużo łyżek, jeśli ich cena pokryje rosnące koszty. Wysokie ceny zapewniają bowiem dużą podaż, niskie zaś ją ograniczają.

Marshall‌ połączył konsumentów z przedsiębiorcami w jednej z najsłynniejszych teorii ekonomicznych – teorii popytu i podaży. „Krzywa popytu” wiąże cenę z zapotrzebowaniem na dane dobro. Przypomina linię umieszczoną na wykresie, którego oś X oznacza liczbę łyżek, oś Y zaś ich cenę. Krzywa ta opada w dół, bo im niższa cena, tym większe zainteresowanie towarem. „Krzywa podaży” z kolei wiąże cenę z ilością dóbr dostarczonych na rynek i wspina się ku górze: kiedy bowiem cena rośnie, zakłady nabierają ochoty na produkowanie łyżek, ponieważ ich przychody pokryją dodatkowe koszty produkcji. Co ostatecznie decyduje o cenie towaru, podaż czy popyt? To jak pytać, które ostrze w nożyczkach rozcina papier! Obie krzywe decydują o cenie. Rynek jest zbalansowany (pozostaje w równowadze), kiedy popyt na łyżki równa się jego podaży – czyli w miejscu, w którym linie na wykresie przecinają się. I do tego punktu dąży cały rynek. Wyznaczona w ten sposób cena zadowala wszystkich: firmy chcą wyprodukować dokładnie tyle łyżek, ile chcą kupić konsumenci.

Czasami‍ ów punkt się przesuwa. Załóżmy, że przyszła moda na łyżki z efektownymi zdobieniami. Popyt na nie rośnie, a wraz z nim zmienia się cena równowagi rynkowej. Firmy muszą wyprodukować więcej towarów, więc muszą podnieść ceny, by pokryć dodatkowe koszty produkcji. Z czasem wysoka cena może wręcz zachęcić przedsiębiorców do założenia nowych fabryk. Zwiększy się wówczas podaż i ceny spadną. Teoria podaży i popytu sprawdza się na niemal każdym rynku, od pszenicy przez diamenty po domy. Dziś jest jednym z podstawowych narzędzi ekonomicznych.

Konkurencja‍ to kolejne słowo chętnie używane przez ekonomistów. Adam Smith był nią wręcz zafascynowany, a Marshall i jego koledzy poświęcili jej osobny model. Wyobraź sobie dziesiątki rybaków sprzedających w porcie makrele. Ich cena – załóżmy, że wynosi dwa funty – stanowi efekt spotkania się popytu z podażą. Kluczowe dla konkurencji jest jednak to, że żaden kupujący ani sprzedający nie ma kontroli nad rynkiem. Gdyby któryś z rybaków zaczął sprzedawać makrele za trzy funty, po prostu kupowałbyś je u kogoś innego. Jeśli zaoferowałbyś za rybę zaledwie jeden funt, rybak znalazłby sobie innego klienta. Innymi słowy, żaden kupujący czy sprzedający nie ma wpływu na cenę. Ekonomiści nazywają ten stan konkurencją doskonałą. Na takim rynku nikt nie osiąga dużych zysków, gdyż ceny są niskie. Konsumenci dostają potrzebne im towary za niewielkie pieniądze.

Przed‍ Jevonsem i Marshallem ekonomiści mieli niezwykle barwne wyobrażenie o ludziach. W świecie opisywanym przez Adama Smitha kupcy targowali się i krzątali, byle tylko zawrzeć jak najkorzystniejszą umowę, zaś biedni u Malthusa mnożyli się jak króliki. Teraz badacze wprowadzili na scenę zupełnie nową postać: „racjonalnego człowieka ekonomicznego”. Osobę, która podejmuje decyzje, ważąc krańcowe koszty i przychody, na przykład porównując cenę łyżki z jej użytecznością. W gospodarce pojawili się więc trzeźwo myślący, potrafiący kalkulować ludzie.

Tego‍ rodzaju gospodarka wydaje się spokojna i harmonijna, a przecież wcześniej postrzegano ją zupełnie inaczej. Dla Marksa kapitalizm był eksploatacją robotników przez kapitalistów. Pracownicy tworzyli wartość ekonomiczną, ale to kapitaliści czerpali największe zyski. W świecie „racjonalnego człowieka ekonomicznego” po prostu wielu ludzi kupuje i sprzedaje towary. Nie ma wyzysku. Sam decydujesz, ile pracujesz, korzystając z teorii użyteczności krańcowej. Porównujesz użyteczność dodatkowej godziny wypoczynku (gry w piłkę czy wypadu do kina) z zaoferowaną płacą. Jeśli uważasz, że bardziej opłaca ci się przez godzinę kopać piłkę, odpuszczasz sobie pracę… chyba że stawka godzinowa jest naprawdę atrakcyjna. Bezwzględny kapitalista nie decyduje więc o tym, jak długo harujesz.

Poglądy‍ Marshalla uchodzą dziś za część ekonomii neoklasycznej, stanowią bowiem ulepszoną wersję klasycznej ekonomii Smitha i Ricarda. Skupiała się ona na sposobie, w jaki rynki napędzają gospodarkę i prowadzą do dobrobytu. Nowa ekonomia bada, w jaki sposób racjonalnie myślące jednostki napędzają rynki. Nie poszukuje tym samym idealnego sposobu mierzenia wartości dóbr na przykład za pomocą pracy czy złota. Wartość jest po prostu ceną wynikającą z gry popytu z podażą. Butelka rzadkiego wina kosztuje dużo, bo jest na nią ogromny popyt, a podaż wydaje się niewielka.

Nowy‌ sposób myślenia pojawił się, kiedy największe bolączki XIX wieku przestały być aż tak dokuczliwe. Rewolucja przemysłowa pozwoliła zwykłym ludziom cieszyć się modnymi czapeczkami i chińską porcelaną, a napięcia trawiące gospodarkę – te, którymi tak przejmował się Marks – stały się mniej wyraźne. I tak „racjonalny człowiek ekonomiczny”, doskonale równoważący użyteczność tego z użytecznością owego, urósł do miana centralnej postaci modelu mówiącego o zachowaniach ludzi. Niektórzy twierdzą, że bardzo nierealistycznego. Zastanawiają się nawet, czy ekonomiści kiedykolwiek widzieli prawdziwego człowieka. Teorie zawsze stanowią uproszczenie, pytanie tylko, jak wielkie. Wkrótce się przekonamy, że zdaniem niektórych badaczy „racjonalny człowiek ekonomiczny” to posunięcie się o krok za daleko.

ROZDZIAŁ‍ 12

Zgaście‌ Słońce!

W‍ latach czterdziestych XIX wieku pewien ekonomista napisał dla żartu list do francuskiego parlamentu, podając się za przedstawiciela branży produkującej świece. Poskarżył się w nim, że rujnuje go konkurent zalewający rynek światłem w cenie więcej niż dumpingowej. Kim był ten przerażający rywal, który starał się przejąć cały rynek? To Słońce! Producenci świec prosili parlament o wprowadzenie przepisu nakazującego zamykanie okien i zasłanianie firan, tak by jego światło nie przedostawało się do wnętrza domów. Takie prawo ocaliłoby fabryki świec i uczyniło Francję bogatym krajem.

Autor‌ owego listu w rzeczywistości nabijał się z przedsiębiorców uskarżających się na zagraniczną konkurencję. Uważali oni, że chcą pomóc narodowi, choć w rzeczywistości dbali jedynie o kondycję swoich przedsiębiorstw. Dziś też często słyszymy narzekania na rywali z zagranicy – na przykład amerykańscy i brytyjscy producenci stali utyskują na dostępną w ich krajach tanią chińską stal.

Dzięki‍ Adamowi Smithowi ekonomiści uświadomili sobie znaczenie wolnego handlu. Dzięki niemu wszystkie towary traktowane są tak samo bez względu na miejsce pochodzenia: tanie tkaniny z Indii sprzedawane są zatem także w Wielkiej Brytanii, a obrót nimi nie podlega ograniczeniom. Mieszkańcy Wysp Brytyjskich mogą więc kupować dowolne produkty, a jeśli indyjskie okażą się tańsze, to pewnie wybiorą je zamiast rodzimych. Zresztą to tamtejszy ekonomista David Ricardo dopracował argumenty za wprowadzeniem wolnego handlu. Uważał, że poszczególne kraje powinny się specjalizować w tym, co produkują relatywnie taniej, i muszą się otworzyć na handel z innymi państwami. Na takim handlu zyskają wszyscy.

Niektórzy‌ dziewiętnastowieczni ekonomiści współczuli producentom świec, choć oczywiście nie zakazaliby korzystania ze światła słonecznego. Według nich zagraniczna konkurencja nie zawsze sprzyja rozwojowi gospodarki. Czasami wręcz przeciwnie! Niemiec Friedrich List (1789–1846) początkowo wierzył w wolny handel, ale zmienił zdanie, kiedy w latach dwudziestych odwiedził Stany Zjednoczone. Wielu Amerykanów widziało wówczas zagrożenie w teoriach brytyjskich ekonomistów. Ich zdaniem nowe społeczeństwo potrzebowało nowej gospodarki, zupełnie innej niż ta stara, wciąż funkcjonująca na Wyspach. Thomas Jefferson, współautor Deklaracji Niepodległości, próbował nawet zapobiec publikacji prac Ricarda w Ameryce. Alexander Hamilton, kolejny z Ojców Założycieli, przedstawił z kolei swoją wizję handlu, zupełnie inną od tej brytyjskiej. Był jednym z autorów esejów opublikowanych w The‍ Federalist (z‍ ang. „Federalista”) tuż po odzyskaniu niepodległości, opisujących podstawy rodzącego się państwa. Głosił w nich konieczność stworzenia typowo amerykańskiego systemu gospodarczego oraz potrzebę zaangażowania rządu w rozwijanie lokalnego przemysłu. Obce kraje chroniły swoich przedsiębiorców, utrudniając amerykańskim producentom sprzedawanie towarów na ich rynkach, więc Hamilton uznał, że Stany Zjednoczone powinny się zachowywać w ten sam sposób. Jego zdaniem idea wolnego handlu Ricarda nie odpowiadała potrzebom Ameryki.

W‌ swoim Narodowym‌ systemie ekonomii politycznej List‍ rozwinął tezy Hamiltona, odcinając się od brytyjskich ekonomistów. Smith, Ricardo oraz większość współczesnych naukowców przekonują, że handel między krajami nie różni się znacząco od tego pomiędzy ludźmi: chodzi przecież o kupowanie i sprzedawanie dóbr przez jednostki, które w tym przypadku rozdzielone są granicą. Kiedy kupujesz cebulę w warzywniaku za rogiem, zyskujesz zarówno ty, jak i sprzedawca. Dlaczego nie miałbyś jej kupować od zagranicznego dostawcy? List twierdził, że nie można uważać handlu między krajami za taki sam jak pomiędzy jednostkami, ponieważ narody są czymś więcej niż grupą ludzi o różnych paszportach. Narody mają inne zwyczaje, historie oraz systemy rządów. Bywają też na różnym etapie rozwoju: w niektórych krajach funkcjonują zaawansowane społeczeństwa przemysłowe, w innych wciąż dominuje rolnictwo. W czasach Lista Wielka Brytania rozwijała się błyskawicznie. Przechodziła rewolucję przemysłową i pod względem gospodarczym wyprzedzała Amerykę, Niemcy i Francję. Zdaniem naukowca kraje chcące powtórzyć jej sukces powinny jednak wybrać inną drogę niż przyjęcie wolnego handlu.

List‌ wiedział, że za postęp gospodarczy odpowiada przemysł – czyli fabryki, a nie farmy. Jednak nowe branże przypominały jeszcze dzieci i jako dzieci wymagały troski i regularnego karmienia. Nie można było oczekiwać, że od razu zaczną zarabiać pieniądze. Kiedy dorastasz, rodzice cię wspierają. Masz czas na naukę zawodu, który pewnego dnia pozwoli ci – już jako dorosłemu człowiekowi – rzucić wyzwanie światu. Według Lista „dziecięce gałęzie przemysłu” również powinny liczyć na takie wsparcie. Załóżmy, że Niemcy próbują rozwinąć nowe dziedziny gospodarki, w tym produkcję stali i chemikaliów (co zresztą miało miejsce w XIX wieku). Zadanie to utrudniają im konkurenci z krajów bardziej zaawansowanych gospodarczo, takich jak chociażby Wielka Brytania. Przedsiębiorstwa wywodzące się z czołowych gospodarek wiedzą, jak tanio produkować dobrej jakości towary, gdyż mają w tym doświadczenie. Dawno rozwiązały problemy związane z metodami produkcji, a ich pracownicy stali się dużo wydajniejsi. Jak zatem stworzyć nowy przemysł, gdy konkuruje się z zagranicznymi potentatami? Przecież niemieccy klienci zawsze wybiorą tańsze produkty firm brytyjskich i rodząca się branża przegra rywalizację z nimi!

List‌ uważał, że należy chronić nowe branże przed zagraniczną konkurencją. Jednym z jego pomysłów były cła na dobra importowane. Wprowadzenie przez Niemcy ceł na brytyjską stal podniosłoby jej ceny dla odbiorców w Niemczech. Ludzie kupowaliby więc stal niemiecką, dzięki czemu rodzący się przemysł przetrwałby trudne chwile. Ekonomiści nazywają tego typu politykę protekcjonizmem.

Dziecko‌ uczy się stolarki, nie tylko poznając teorię (czyli sposób składania drewnianych skrzynek i półek), ale samemu sięgając po piłę i waląc młotkiem. Dzięki wsparciu państwa przedsiębiorstwa reprezentujące nowe gałęzie przemysłu mają czas właśnie na taką praktykę. Mogą usprawnić swoje linie produkcyjne i przygotować się do rywalizacji z zagranicznymi konkurentami. Po pewnym czasie cła można usunąć i przywrócić wolny handel. Nowa branża poradzi już sobie bez nich, a powtarzając tę samą procedurę w innych gałęziach przemysłu, można zindustrializować całą gospodarkę. Nakładanie ceł na towary zagraniczne jest kosztowne, bo ludzie muszą płacić więcej za potrzebne im towary. List uważał jednak, że cenę tę warto zapłacić: kiedy bowiem branże dziecięce dojrzeją, zyska cała gospodarka. Podobnie jak rodzic, który wkłada sporo wysiłku w przekazanie dziecku określonych umiejętności (na przykład stolarskich), które później okażą się użyteczne.

Zdaniem‍ Lista wolny handel sprawdzał się nie zawsze i nie w każdym miejscu. Owszem, przynosił korzyści w przypadku państw czy regionów znajdujących się na podobnym etapie rozwoju – przykładowo między poszczególnymi księstwami niemieckimi w XIX wieku. Nie był jednak najlepszym rozwiązaniem w przypadku krajów znajdujących się na różnych etapach rozwoju: przedsiębiorstwa z państwa wyżej rozwiniętego zmiotłyby z powierzchni Ziemi rywali z zagranicy. Naukowiec oskarżał tym samym brytyjskich ekonomistów o kosmopolityzm. Chodziło mu o ich wiarę w to, że teorie obowiązujące w Wielkiej Brytanii automatycznie sprawdzają się we Francji, Niemczech czy Rosji. No bo skoro wolny handel przynosi korzyści na Wyspach, to musi również za granicą! Tymczasem wprowadzenie go oznaczałoby przyznanie Brytyjczykom prawa do zdominowania innych gospodarek.

XIX‍ wiek często nazywano wiekiem wolnego handlu, erą, która potwierdziła słuszność myślenia klasycznych ekonomistów. W latach czterdziestych Wielka Brytania pozbyła się ustaw zbożowych, które ograniczały import zbóż i chroniły krajowe rolnictwo przed zagraniczną konkurencją. To był ważny krok w stronę wolnego handlu. W ciągu kolejnych stu lat pojawiło się wiele różnych powiązań pomiędzy narodami i narodziła się globalna gospodarka, w której ludzie bez zastanowienia kupowali i sprzedawali towary na rynku międzynarodowym, w tym pszenicę, bawełnę czy herbatę. Czasami jednak taki handel nie był wcale „wolny”, bo narzucano go siłą. W połowie XIX wieku Francja i Wielka Brytania rozpoczęły wojnę z Chinami między innymi dlatego, że Chińczycy chcieli zakazać brytyjskim kupcom sprzedawania opium w ich kraju. Wojnę przegrali i musieli otworzyć rynek na zagraniczne towary. Jednak nie tak Ricardo postrzegał wolny handel. Ekonomista był zwolennikiem całkowicie dobrowolnej wymiany dóbr między narodami. Zresztą pomimo wielu wolnorynkowych zmian w XIX wieku nie brakowało ograniczeń. List uważał je za niezbędne dla rozwoju najważniejszych gospodarek europejskich, w tym i brytyjskiej.

Wielu‌ współczesnych ekonomistów opowiada się po stronie Smitha i Ricarda i podważa argumentację Lista dotyczącą konieczności chronienia młodych branż. Ich zdaniem taka ochrona nagradza marnotrawstwo i niekompetencję. Rywalizacja między firmami jest korzystna, bo dzięki niej znikają z rynku przedsiębiorstwa wytwarzające towary niskiej jakości. Ich pracownicy (oraz budynki) mogą zostać wykorzystani do produkcji lepszych produktów. Ekonomiści obawiają się tym samym, że działania ochronne utrudnią ten proces i pomogą niewydajnym firmom sprawnie funkcjonować. W XX wieku wiele afrykańskich i azjatyckich krajów chroniło swój przemysł przed zagraniczną konkurencją. W rezultacie w wielu z nich pojawiły się takie właśnie niedochodowe przedsiębiorstwa.

List‌ krytykował również metodę odkrywania prawd ekonomicznych stosowaną przez klasycznych badaczy: nie podobały mu się pytania, jakie zadawali, ani sposób udzielania na nie odpowiedzi. Klasycy z reguły stawiali tezy – handel wzbogaca państwa, wzrost populacji oznacza spadek ilości żywności i tak dalej – i bywało, że je później obalali. Skąd czerpali wiedzę o tym, jak naprawdę działa gospodarka? To ważne pytanie, bo pokazuje, w jaki sposób naukowcy przekonywali się nawzajem do pewnych prawd. List twierdził, że powinni się zwrócić ku faktom historycznym. Jakie branże istniały w danym kraju? Jak wielu pracowało robotników i z jakich technologii korzystali w procesie produkcji? Dopiero uzbrojeni w tego typu informacje naukowcy mogą wyciągać konkluzje dotyczące funkcjonowania gospodarki oraz przepisów mogących ją wspomóc. W przeciwnym razie całe rozumowanie było abstrakcyjne, tak jak w przypadku Ricarda. Brytyjczyk zawsze przyjmował pewne tezy i rozumował na ich podstawie. Polegał bardziej na logicznym myśleniu niż na historii i faktach. List nie wierzył, by wyłącznie przy użyciu logiki dało się stworzyć prawdziwe teorie ekonomiczne. No bo skąd człowiek ma wiedzieć, że obowiązują one w różnych częściach świata, od zacofanej Rosji po zaawansowaną Wielką Brytanię?

W‌ latach osiemdziesiątych XIX wieku debata ekonomiczna zamieniła się w prawdziwą bitwę między niemieckimi naukowcami, co przeszło do historii jako wojna o metody. Po jednej stronie znaleźli się badacze, którzy tak jak List uważali, że ekonomia powinna bazować na danych historycznych oraz konkretnych faktach, natomiast po drugiej stronie ci, którzy byli zwolennikami poszukiwania abstrakcyjnych teorii. Z czasem okazało się, że obie strony mają rację. Teorie należy bowiem konfrontować z minionymi doświadczeniami, tyle że pojawiające się w olbrzymich ilościach dane tracą sens, jeśli nie uporządkuje się ich według zasad wynikających właśnie z teorii.

Wkrótce‍ ekonomia łączyła już oba światy, jednak większym uznaniem cieszyli się ekonomiści publikujący nowe teorie, a nie ci, którzy zajmowali się historią i danymi statystycznymi. Wielu z zakochanych w matematyce naukowców zaczęło natomiast wykorzystywać ją do tworzenia złożonych twierdzeń bazujących na ogólnych pojęciach, a nie konkretnych faktach. Nie wszystkim się to podobało. Do dziś krytycy ekonomii skarżą się, że jest to nauka oderwana od rzeczywistości, że bardziej przypomina matematyczną zabawę niż analizę faktów dotyczących gospodarki. Faktów, które dotykają wielu ludzi.

ROZDZIAŁ‍ 13

">

Zyski‍ z wojny

Kiedy‍ w 1914 roku. wybuchła pierwsza wojna światowa, Włodzimierz Iljicz Lenin zaszył się w tatrzańskiej chatce położonej na terenie Polski. Było to kolejne z rozrzuconych po całej Europie miejsc, w których rosyjski rewolucjonista ukrywał się po ucieczce z ojczyzny. Korzystając z fałszywych nazwisk i podrabianych paszportów, wodził policję oraz rządowych agentów za nosy. Wcześniej zachęcał do rewolucji na łamach periodyku „Iskra”, zrzucanego przez jego towarzyszy z teatralnych galerii na głowy bogatych kobiet i mężczyzn. W więzieniu zaś pisał tajne wiadomości, korzystając z kałamarzy zrobionych z chleba. Gdy zbliżał się strażnik, mógł szybko taki kałamarz zjeść – jednego dnia połknął ich aż sześć.

Dla‍ Lenina wojna oznaczała, że klasy rządzące skonfliktowanych narodów wyślą na front lud pracujący, by się wzajemnie pozabijał. Tymczasem powinien on ramię w ramię walczyć ze swoim prawdziwym, wspólnym, ponadnarodowym wrogiem – europejskimi kapitalistami: bankierami, fabrykantami itp. Żaden socjalista nigdy nie poparłby wojny, dlatego Lenin i jego europejscy towarzysze zdecydowanie jej się sprzeciwiali.

Szokująca‌ wiadomość dotarła do Lenina 5 sierpnia, kilka dni po wypowiedzeniu przez Niemcy wojny Rosji. Aktywista, który mieszkał z nim w górskiej chatce, przyniósł polską gazetę. Z jednego z artykułów wynikało, że socjaliści zasiadający w niemieckim parlamencie głosowali za wojną. Początkowo Lenin sądził, że jego polski towarzysz źle przetłumaczył tekst. Mężczyzna nie popełnił jednak błędu: lojalność wobec kraju okazała się ważniejsza od przekonań politycznych. Zresztą socjaliści w Wielkiej Brytanii i Francji szybko poszli w ich ślady. Na wieść o tym Lenin wpadł w furię.

Jego‍ niechęć do wojny nie wynikała wyłącznie ze spodziewanych strat w ludziach. Czerpał ją również z samej teorii kapitalizmu. Był nie tylko myślicielem, ale i rewolucjonistą-praktykiem, następcą Marksa, który twierdził przecież, że sprzeczności kapitalizmu doprowadzą do jego upadku. Lenin rozwinął tę ideę. Uznał szkodliwy system za źródło konfliktów pomiędzy narodami i twierdził, że ostatecznie doprowadzi on do wojny.

W‍ swoich tekstach wskazał trzy tego najważniejsze przesłanki. Długo przyglądał się losom poszczególnych narodów i zauważył, że na początku XX wieku stały się one bliższe sobie niż kiedykolwiek. Rozwijał się handel między państwami, a inwestorzy coraz częściej finansowali zagraniczne przedsięwzięcia. Nowością było również pojawienie się potężnych korporacji, które zajmowały miejsce niedużych firm znanych z poprzednich faz kapitalizmu, w całości utrzymywanych przez właścicieli. Teraz to banki je finansowały! Lenin nazwał to zjawisko kapitalizmem monopolistycznym (monopol to olbrzymia firma kontrolująca cały rynek).

Wyodrębnił‍ też trzeci trend – imperializm. W jego ramach kraje europejskie przejmowały kontrolę nad zagranicznymi terytoriami i tworzyły imperia obejmujące swym zasięgiem cały świat. Dokonując wojskowych inwazji, umieszczały na podbitych terenach zależne od nich rządy i tym samym umacniały władzę w koloniach. Proces rozpoczął się setki lat wcześniej, kiedy Hiszpanie i Portugalczycy podzielili się Ameryką Południową. Później jeszcze nieraz Europejczycy walczyli o kontrolę nad kontynentem, zarówno ze względu na złoto i inne cenne dobra, jak i ich mieszkańców wykorzystywanych jako niewolnicy. W końcu XIX wieku rywalizacja imperiów weszła w nową fazę. Europa walczyła o tereny, których dotąd nie zajęła: głównie niezbadane fragmenty Afryki. W 1914 roku, tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej, kontrolowała jedną trzecią powierzchni świata.

Lenin‍ uważał te trzy trendy ekonomiczne – rosnące powiązania międzynarodowe, kapitalizm monopolistyczny oraz imperializm – za współzależne. W jego czasach postrzegano imperializm w sposób tradycyjny – uważano go za heroiczne przedsięwzięcie, atrakcję dla miłośników przygód i przejaw odwagi wybitnych dowódców. Kraje europejskie przynosiły ubogim regionom cywilizację, próbując rzucić pierwotne ludy Azji czy Afryki w objęcia współczesności. Lenin patrzył na to zjawisko w zupełnie inny sposób. Dla niego imperializm był wyłącznie sposobem na zarabianie pieniędzy. Na poglądy Lenina wpłynęły prace brytyjskiego ekonomisty Johna Hobsona (1859–1940), skromnego, oczytanego człowieka żyjącego z dala od Leninowskiego świata tajnych spotkań i więziennych odsiadek. Hobson nie był marksistą, lecz heretykiem buntującym się przeciwko tradycyjnym sposobom myślenia (jedną ze swoich prac zatytułował Confessions‌ of an Economic Heretic – z ang.‍ „Wyznania gospodarczego heretyka”). Kiedy książka dotarła do londyńskich profesorów, zakazano mu wykładania na uniwersytecie. Zawarte w niej tezy – dzięki którym poglądy Lenina skrystalizowały się – dla wielu z nich były czystym nonsensem. Stały w sprzeczności z jednym z ich podstawowych założeń: że oszczędzanie jest zawsze dobre.

Brytyjski‌ naukowiec uważał, że czasami kraj za bardzo oszczędza. Robotnicy i kapitaliści czerpią dochody z produkcji dóbr. Mogą wydać je od razu bądź na wszelki wypadek odłożyć. Ludzie o umiarkowanych dochodach wydają większość posiadanych pieniędzy na towary podstawowe, takie jak żywność czy ubrania. Bogaci dla odmiany zarabiają tak dużo, że nie są w stanie wszystkiego wydać. Osoba, która zarabia pięćdziesiąt razy więcej od przeciętnego robotnika, nie wyda pięćdziesiąt razy więcej na towary podstawowe, i choć przeznaczy pewnie jakąś część dochodu na antyczne wazy, to wypracowaną nadwyżkę zachowa. Zdaniem Hobsona i Lenina w kapitalizmie monopolistycznym większość dochodu wypracowanego przez gospodarkę trafiała do ludzi bogatych, w tym wpływowych finansistów. Tym samym powiększała oszczędności, zamiast oddać się konsumpcji. Pieniądze te oczywiście wydawano – głównie na nowe fabryki i maszyny, które zwiększały moce produkcyjne. Ekonomiści nazywają dziś tego typu wydatki inwestycjami: kiedy przedsiębiorcy kupują nowe urządzenia służące do produkcji kiełbas, to je inwestują, by móc wyprodukować więcej towarów w przyszłości (kiedy zaś jedzą kiełbasy, to środki konsumują).

Sęk‌ w tym, że im więcej pieniędzy jest inwestowanych, tym mniej ludzi chce i może kupować produkowane dobra. Bogaci nie sięgają po nie, bo dzięki olbrzymim dochodom już wcześniej zdobyli wszystko, czego potrzebują – dlatego zresztą oszczędzali. Robotnicy z kolei nie mają pieniędzy na dodatkowe wydatki. Dlatego budowane za oszczędności fabryki wypracowują coraz mniejsze dochody, a wraz ze wzrostem ilości zachomikowanych pieniędzy maleje liczba branży, w których opłaca się je zainwestować. Branże takie istnieją jednak za granicą, w krajach pozbawionych znaczących oszczędności. To dlatego kraje imperialne podbijają nowe terytoria i zakładają w nich kolonie. Chcą mieć dostęp do rynków, na których europejscy kapitaliści będą mogli wybudować swoje fabryki i sprzedawać miejscowym dobra niecieszące się powodzeniem w ich macierzystym kraju. W dodatku wojsko chroni takie przedsiębiorstwa przed próbami przejęcia przez miejscowych kapitalistów. Hobson widział to na własne oczy, kiedy jako dziennikarz opisywał wojnę toczącą się na przełomie wieków między Wielką Brytanią i Afryką Południową. W tym drugim kraju w połowie lat osiemdziesiątych odkryto złoto. Celem konfliktu, który wybuchł w 1899 roku, było według ekonomisty przejęcie kontroli nad lokalnymi kopalniami kruszcu. Starcia doprowadziły jednak do śmierci tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci, między innymi w obozach koncentracyjnych. Imperialistami kierowała chciwość. Armie wykorzystywano do dławienia oporu miejscowej ludności, by – zdaniem Hobsona – pomóc bogatym jeszcze bardziej się wzbogacić. Kiedy państwa kapitalistyczne szukają nowych rynków zbytu, zawsze wchodzą sobie w drogę. Dlatego właśnie pod koniec XIX wieku wybuchło wiele konfliktów o terytoria, których konsekwencją była pierwsza wojna światowa.

Hobson‍ uważał nadmierne oszczędności za gospodarczy korzeń imperializmu (czyli za jego główną przyczynę ekonomiczną). Stało się jasne, dlaczego kapitalizm się nie zawalił, choć Marks przewidywał jego upadek – otóż zyskał nowe życie dzięki ekspansji! W XIX wieku wielu naukowców uważało podbój terytorialny za metodę wspierania handlu. Bo czyż teoria Hobsona nie pokazywała jego zalet? Czy nie dowodziła, że kolonie stanowią doskonałe ujście dla nagromadzonych oszczędności? Sam badacz był przeciwnego zdania. Według niego ich nadmiar ograniczał liczbę rąk, do których trafiał wypracowany dochód. Rozwiązaniem problemu była jego redystrybucja, a nie wysyłanie armii do obcych krajów. Dzięki równiejszemu podziałowi oszczędności byłyby wydawane w kraju i imperializm straciłby sens. Przecież zyskiwały na nim jedynie banki i monopole finansowe. Naród nie miał z niego żadnych korzyści, co więcej, musiał ponosić koszty utrzymania wojsk walczących o nowe terytoria, a następnie broniących ich. Imperializm szkodził też mieszkańcom kolonii, którzy musieli żyć pod butem obcych rządów i armii.

Według‌ Lenina problem nie sprowadzał się do sprawiedliwego podziału wypracowanego dochodu. W 1916 roku, kiedy miliony potencjalnych robotników ginęły na polach bitew, opublikował broszurę zatytułowaną Imperializm‌ jako najwyższe stadium kapitalizmu. Do‍ sformułowanych przez Marksa oskarżeń o wyzysk, skierowanych pod adresem samego systemu gospodarczego, jak i przedsiębiorców, Lenin dopisał jeszcze jeden zarzut. Jego zdaniem kapitalizm i własność prywatna prowadziły do wojny. Zaproponowane rozwiązanie brzmiało dość radykalnie: „przekształćmy wojnę imperialistyczną w wojnę klas”. Robotnicy z różnych stron świata powinni zaprzestać walki ze sobą, skrzyknąć się i obalić rządzących kapitalistów. To zakończyłoby konflikty między narodami.

Europejscy‌ robotnicy, zamiast rozpocząć rewolucję, z entuzjazmem dołączali do wojny. Zdaniem Lenina ich zachowanie stanowiło przejaw… imperializmu. Olbrzymie zyski czerpane przez przedsiębiorstwa dzięki podbojowi terytorialnemu i monopolom dawały ludziom nadzieję na wyższe płace. Robotnicy wierzyli, że staną się „arystokracją wśród pracowników”. Dlatego akceptowali tak wojnę, jak i sam kapitalizm. Cieszyli się z wygód, które zawdzięczali rosnącym wynagrodzeniom. Woleli je od rozpoczęcia kolejnego zrywu.

Lenin‍ i Hobson uważali imperializm za przedśmiertne stadium kapitalizmu. Z dzisiejszego punktu widzenia mylili się. Na początku XX wieku najważniejsze europejskie gospodarki wciąż rosły, a kapitalizm miał się lepiej niż kiedykolwiek. Przepływ brytyjskich oszczędności do obcych krajów nie wynikał z chęci ucieczki z kraju, w którym nikt już nie chciał kupować nowych towarów. Był konsekwencją jego doskonałej formy! Nowe technologie pozwalały szybko powiększać fortuny i inwestować na całym świecie. Na przykład rozwój linii kolejowych w Wielkiej Brytanii przyniósł zyski, które przedsiębiorcy kolejowi przerzucili za morze. I choć kolonializm i wojny rzeczywiście mają związki z gospodarką – są bojem o rynki i surowce – to wiążą się również z innymi dążeniami. Chociażby z potrzebą zachowania pozycji i władzy.

W‍ XX wieku słowo „imperialista” zmieniło się w obelgę, którą socjaliści rzucali pod adresem zgniłych kapitalistów. Ekonomiści chętnie bronili starego ustroju, choć również dla nich imperializm stał się brzydkim słowem (takim, które najchętniej wykreśliliby ze słownika). Dopiero później grupa niekonwencjonalnych naukowców odświeżyła tę koncepcję jako część nowej teorii kapitalizmu (patrz rozdział dwudziesty szósty).

Kilka‌ lat po rozpoczęciu wojny Lenin prześlizgnął się do Rosji i stanął na czele rewolucji, która doprowadziła do powstania pierwszego państwa komunistycznego, zainspirowanego ideami Karola Marksa. Kraj ten – Związek Radziecki – był największy na świecie i uchodził za zdeklarowanego wroga imperializmu. W tym samym XX wieku społeczeństwa zamieszkujące kolonie afrykańskie i azjatyckie zaczęły walczyć o wolność. Organizowały powstania i rebelie, aż w końcu odzyskały polityczną kontrolę nad swoimi państwami. Dziś nazywa się je krajami rozwijającymi się, gdyż wciąż się znajdują na wczesnych etapach rozwoju gospodarczego (patrz rozdział dwudziesty drugi). A kiedy odzyskały kontrolę nad swoimi państwami, stworzyły systemy wspierające własnych obywateli, nie zaś zagraniczny kapitał.

ROZDZIAŁ‌ 14

">

Hałaśliwy‌ trębacz

Pewnej‌ nocy wkrótce po rozpoczęciu drugiej wojny światowej profesorów King’s College z Cambridge przeprowadzono do schronu przeciwlotniczego z uwagi na zagrożenie niemieckim bombardowaniem. Alarm odwołano dopiero o świcie. Naukowcy zmęczeni, lecz cali i zdrowi, opuścili kryjówkę z zaczerwienionymi oczyma. Ku swojemu zaskoczeniu zobaczyli jednego z kolegów siedzącego na leżaku na trawie, pogrążonego w lekturze gazety. Mężczyzną, który zignorował alarm, był brytyjski ekonomista Arthur Cecic Pigou (1877–1959). Uchodził za ekscentryka. Na co dzień nosił stary, sfatygowany garnitur i nade wszystko cenił sztukę myślenia. Jego mentorem był wielki wiktoriański ekonomista, Alfred Marshall, który stworzył niektóre z funkcjonujących do dziś teorii gospodarczych, a swojego ucznia już za młodu obwołał geniuszem.

Pigou‍ rozwinął opracowane przez niego teorie. Wykazał na przykład, że rynki nie zawsze funkcjonują w sposób prawidłowy. Większość współczesnych ekonomistów, nawet najzagorzalszych zwolenników kapitalizmu, zgadza się z tezą, że mogą po prostu szwankować – to znaczy nie gwarantować najlepszego możliwego wykorzystania zasobów. Ta „nieprawidłowość” nie oznacza jeszcze kryzysu czy wręcz katastrofy gospodarczej. Czasami po prostu konkretny rynek – rybny lub ropy naftowej – ma przejściowe problemy, choć cała gospodarka funkcjonuje jak należy. Pigou sprecyzował, jak do tego dochodzi, a przy okazji stworzył gałąź nauki zwaną ekonomią dobrobytu. Bada ona korzyści społeczne wynikające z decyzji podejmowanych przez ludzi kupujących i sprzedających dobra bądź po prostu pracujących, a także postanowień firm dotyczących produkcji i zatrudnienia. Ekonomia dobrobytu stanowi część ekonomii normatywnej, gałęzi ekonomii zajmującej się oceną aktualnej sytuacji, na przykład stwierdzaniem, czy rynek działa w sposób prawidłowy, czy też nie.

Pigou‌ uważał, że rynki nieraz zmuszają ludzi do podejmowania decyzji mających szkodliwe skutki dla innych. Aby lepiej to zrozumieć, wyobraź sobie sąsiada, który postanowił zostać trębaczem. Tobie przeszkadza hałas, a on chce ćwiczyć całymi godzinami. Innymi słowy, jego hobby ma niezamierzony efekt uboczny: doprowadza cię do szewskiej pasji. W jaki sposób należałoby zrównoważyć jego przyjemność z twoim zdenerwowaniem? Z reguły rozważając taki spór, kierujemy się dobrem całego społeczeństwa, a nie poszczególnych jednostek. Przyjmijmy jednak, że „całe społeczeństwo” oznacza tu wyłącznie ciebie oraz twojego sąsiada. Załóżmy też na chwilę, że początkowo hałas nie jest dla ciebie aż tak uciążliwy. Zysk z gry na instrumencie – przyjemność sąsiada – jest większy niż jego koszt, czyli pewne twoje niezadowolenie. Społeczeństwo zyskuje, gdy gość trąbi. Sytuacja zmienia się, kiedy po trzech godzinach zaczynasz mieć dość dźwięków trąbki. Twoje podenerwowanie staje się większe niż radość z gry czerpana przez sąsiada. Dlatego z punktu widzenia całego społeczeństwa byłoby lepiej, gdyby po dwóch godzinach odłożył instrument na bok. Problem w tym, że gość gra nadal – podejmując decyzję o trąbieniu, równoważy koszty i zyski, które dotykają bezpośrednio jego osoby (to prywatne koszty i zyski). Innymi słowy, porównuje przyjemność z gry z bólem towarzyszącym dmuchaniu bez końca w instrument. Ignoruje przy tym szersze koszty (społeczne), w tym twój ból głowy.

Analogiczny‍ problem pojawia się na rynkach. Ba, jest wyraźniejszy, ponieważ koszty i zyski wyraża się tu w pieniądzach. Wyobraź sobie fabrykę farb wybudowaną tuż obok hodowli ryb. Fabryka decyzję o wysokości produkcji podejmuje, maksymalizując zyski, czyli równoważąc spodziewane koszty z osiągalną ceną zbytu. Tyle że produkcji towarzyszy chemiczny produkt uboczny. Nie wpływa on na zyski fabryki, która po prostu wylewa go do pobliskiej rzeki. Kiedy substancja dociera do położonej nieco niżej hodowli, część ryb zdycha. Tym samym maleją zyski przedsiębiorstwa. Fabryka farb jest więc odpowiednikiem trębacza przyprawiającego cię o ból głowy. Kiedy zwiększa produkcję, wypuszcza więcej chemikaliów do rzeki i ginie więcej ryb. Tym samym hodowla traci więcej pieniędzy. W pewnym momencie jej straty będące rezultatem zwiększenia produkcji farb są większe niż zysk z ich sprzedaży. Gdyby analizować tę sytuację z punktu widzenia całego społeczeństwa – a więc fabryki farb i zakładu hodowli ryb – okazałoby się, że tych dodatkowych puszek z farbą nie należałoby wyprodukować. Tyle że, podobnie jak w przykładzie z trębaczem, fabryce chodzi wyłącznie o własne koszty produkcji, te, które dotyczą bezpośrednio jej (na przykład o cenę pigmentów niezbędnych w procesie produkcji). Szersze koszty społeczne, jak chociażby wpływ chemikaliów na hodowlę ryb, zarząd firmy po prostu ignoruje. Z punktu widzenia społeczeństwa rynek pozwala więc na „zbyt wielką” produkcję farb.

Inna‌ sprawa, że czasami skutki uboczne okazują się korzystne. Jeśli firma produkująca opakowania opracuje nowy rodzaj plastiku pozwalający na tańsze pakowanie żywności, z pewnością na tym zarobi. Zyskają też jednak producenci samochodów, którzy dzięki jej odkryciu wyprodukują tańsze deski rozdzielcze. Zysk społeczeństwa z opracowania nowego rodzaju plastiku jest więc znacznie większy niż zysk osiągnięty przez firmę produkującą opakowania. Tyle że przedsiębiorstwo, podejmując decyzję o przeznaczeniu środków na badania, nie kieruje się korzyściami dla społeczeństwa ani wpływem swoich odkryć na działalność innych firm. Dlatego też wydaje mniej, niż byłoby to wskazane z szerszego punktu widzenia. Problem jest więc odwrotny niż w przypadku fabryki farb. Rynek pozwala na zbyt małe inwestycje – większe byłyby korzystniejsze dla narodu.

Ekonomiści‍ nazywają zanieczyszczenia wypływające z fabryki farb oraz badania prowadzone przez producenta opakowań efektami zewnętrznymi, ponieważ mają one wpływ na podmioty z ich otoczenia (czyli znajdujące się poza firmą). Pigou wykazał, że rynki szwankują, kiedy pojawia się różnica pomiędzy społecznymi efektami działalności (czyli dotyczącymi wszystkich) oraz tymi prywatnymi (związanymi wyłącznie z tworzącą je jednostką). Ludzie z reguły ponoszą koszty własnych działań, ale czerpią z nich zyski: fabryka farb płaci za pigmenty, ale sprzedaje wyprodukowane z nich farby. Kiedy koszty prywatne nie wywołują żadnych skutków ubocznych, rynki funkcjonują prawidłowo. Jeśli koszty prywatne równoważą społeczne, ludzie pokrywają je, płacąc za towary. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy prywatne zyski nie pokrywają wszystkich skutków społecznych. Efektów zewnętrznych nie wlicza się bowiem w ceny sprzedawanych towarów, czego przypadkiem są właśnie zanieczyszczenia. Prywatne efekty działalności różnią się wówczas od społecznych i w takich sytuacjach mówimy, że na przykład fabryka farb produkuje zbyt wiele. Nie płaci za zanieczyszczenia, dlatego produkuje więcej, niż jest to dobre dla społeczeństwa. Z kolei fabryka opakowań nie otrzymuje pieniędzy za efekty swoich badań, dlatego wydaje na nie mniej, niż byłoby to wskazane.

Ekstremalnym‍ przykładem dóbr ułatwiających życie ludziom niepłacącym za nie są dobra publiczne takie jak na przykład oświetlenie uliczne. Kiedy korzystam ze światła lamp, by widzieć nocą chodnik, nie utrudniam innym dostępu do niego. Nie odbieram im też potencjalnych zysków – i na tym właśnie polega wyjątkowość owych dóbr. Przecież kiedy zjem kanapkę, ty się nią nie najesz. W łatwy sposób powstrzymam cię przed posileniem się, po prostu nie dając ci jej. Z oświetleniem ulicznym tak się nie da, więc dlaczego miałbyś się dokładać do kosztów jego funkcjonowania? Przecież mógłbyś powiedzieć, że nie jesteś zainteresowany jego instalacją, a następnie cieszyć się blaskiem lamp, za które zapłacił ktoś inny. Tylko gdyby wszyscy tak myśleli, do dziś wpadalibyśmy na siebie, krążąc po ciemnych zaułkach. Ekonomiści nazywają to efektem gapowicza i podkreślają, że pojawia się on w przypadku wielu ważnych dóbr oraz usług. Na przykład dlaczego miałbyś partycypować w kosztach utrzymania armii broniącej kraju? Przecież jeśli żołnierze zabezpieczają granicę, zapewniają ci ochronę, nawet jeśli ty za to nie płacisz. Jeśli dobro pozwala na wykorzystanie efektu gapowicza, produkowanie go może się rynkowi nie opłacać. Może ograniczyć jego podaż bądź w ogóle zrezygnować z niego!

Istnienie‍ efektów zewnętrznych oraz dóbr publicznych sprawia, że opisywana przez Adama Smitha niewidzialna ręka przestaje działać. Rynki nie wykorzystują wówczas zasobów w sposób idealny: produkują zbyt wiele niewłaściwych dóbr oraz zbyt mało tych odpowiednich. Pigou twierdził, że rządy powinny popychać je we właściwymi kierunku, zachęcać do tworzenia pozytywnych efektów zewnętrznych i ograniczać te negatywne. Rządowe wsparcie dla przedsiębiorstw prowadzących badania (subsydia) zachęciłoby producenta opakowań do wynalezienia kolejnych użytecznych technologii, których normalnie by nie opracowywał. Opodatkowanie produkcji farby zachęciłoby fabrykę do ograniczenia jej podaży do wysokości, która będzie korzystna dla całego społeczeństwa. Kiedy Pigou przedstawiał swoje poglądy, rządy opodatkowywały wszystkie dobra, w tym alkohol i benzynę – choć oba mają wpływ nie tylko na korzystających z nich ludzi (pijacy przeszkadzają trzeźwym, zmotoryzowani zaś niszczą drogi, za które wszyscy płacimy).

W‍ przypadku dóbr publicznych konieczne są bardziej zorganizowane działania. Rządy powinny pobierać podatki i wykorzystywać je do zagwarantowania dostępu do owych dóbr. Właśnie dlatego oświetlenie uliczne oraz wojsko niemal zawsze finansowane są przez władze. To zresztą jedna z podstawowych przyczyn ich istnienia – bez nich nikt nie dostarczałby dóbr publicznych.

W‍ czasach Pigou ekonomiści rozumieli, że rynek może szwankować, kiedy jest zdominowany przez kilka dużych przedsiębiorstw bądź jedno wielkie (monopolistę). Na początku XX wieku gigant o nazwie Standard Oil kontrolował znaczną część amerykańskiego rynku ropy naftowej, natomiast United States Steel Corporation prężył się na rynku stali. Ponieważ firmy te nie miały poważnych rywali, mogły wyznaczać ceny produkowanych dóbr: zdobyły bowiem władzę rynkową. Monopolista z reguły dąży do zwiększenia zysków poprzez podniesienie cen, choć oznacza to mniejszy popyt oraz niższą produkcję. To szkodzi społeczeństwu oczekującemu tańszych towarów. Gigant podejmuje jednak decyzję o wielkości produkcji wyłącznie na podstawie spodziewanych zysków. Siłą rzeczy na rynku konkurencyjnym z dużą liczbą firm sprzedaje się więcej towarów za niższą cenę i właśnie dlatego większość ekonomistów uważa takie rynki za społecznie lepsze od monopoli.

Przepisy‌ antytrustowe (chroniące konkurencję) są przejawem podejmowanej przez rząd próby zwiększenia rywalizacji na rynku poprzez zakazanie monopoli i ich przymusowy podział na mniejsze firmy. To dlatego amerykański rząd podzielił Standard Oil na dziesiątki mniejszych przedsiębiorstw. Do dziś przejmuje się zresztą gospodarczymi skutkami istnienia monopoli. Kilkanaście lat temu Sąd Najwyższy uznał na przykład, że Microsoft usiłował przejąć kontrolę nad rynkiem. By zapewnić konkurencję, wprowadzono ograniczenia dotyczące sposobu sprzedawania produktów przez firmę.

Prace‌ Pigou na jakiś czas zniknęły w cieniu toczącej się w latach dwudziestych i trzydziestych dyskusji na temat tego, który system gospodarczy jest lepszy – kapitalizm czy komunizm (patrz rozdział szesnasty). Naukowiec zajmował się tymczasem znacznie bardziej szczegółowymi kwestiami, na przykład sposobem funkcjonowania poszczególnych rynków. Po drugiej wojnie światowej rywalizacja systemów dobiegła końca, a większość ekonomistów wybrała kapitalizm, zastrzegając, że rząd powinien pomagać mu w zachowaniu dobrej formy. Pigou wskazał rozwiązania mogące usprawnić funkcjonowanie rynków – rybnego, ropy naftowej, farb i tak dalej. Jego teorie są stosowane do dziś, głównie podczas analizowania sposobów, w jaki rządy mogą dysponować podatkami i subsydiami do lepszego wykorzystywania zasobów społecznych.

ROZDZIAŁ‌ 15

Cola‍ czy pepsi?

Gdybyś‌ poczuł pragnienie i poszedł do supermarketu, mógłbyś wybierać spośród olbrzymiej ilości produktów. Na półkach z napojami gazowanymi znalazłbyś coca-colę, pepsi, fantę, 7Up oraz dziesiątki innych towarów. Tak samo przedstawiałaby się sytuacja w przypadku chipsów czy pasty do zębów. Znany już nam ekonomista Alfred Marshall badał teorię popytu i podaży. Dzięki niemu poznaliśmy ich wzajemne relacje w przypadku takich towarów, jak czapki, chleb czy węgiel. Wraz z rozwojem gospodarczym zaczęto produkować ich nowe odmiany – różne rodzaje czapek, gatunków chleba, płynów do zmywania naczyń. Na początku XX wieku firmy stały się jeszcze bardziej wyrafinowane i zaczęły zasypywać rynek towarami na tyle zróżnicowanymi, by sprostać oczekiwaniom klientów. Teorie ekonomiczne dotyczące przedsiębiorstw i rynków musiały zostać zaktualizowane, by nadążyć za zmianami.

Postęp‍ dokonał się w latach trzydziestych XX wieku za sprawą – co było bardzo nietypowe – Joan Robinson (1903–1983), żony jednego z profesorów Cambridge, która z racji płci była prawdziwą outsiderką w świecie ekonomii. Studiowała w latach dwudziestych, kiedy uczelnia jeszcze nie przyznawała kobietom stopni naukowych, nawet jeśli zdały wszystkie egzaminy. Wiedziała więc, że aby zwrócić na siebie uwagę, musi przedstawić koncepcję, która zmusi ludzi do zaakceptowania jej i wyciągnięcia notatnika. Dopięła swego dzięki swojej pierwszej książce, The‌ Economics of Imperfect Competition (z‌ ang. „Ekonomika niedoskonałej konkurencji”), w której w zupełnie nowy sposób wyjaśniła zachowanie firm. Podczas przyjęcia w ogrodzie odebrała gratulacje od wdowy po Marshallu. Starsza dama powiedziała jej, że z wielką przyjemnością poinformowałaby zmarłego dziesięć lat wcześniej Alfreda o tym, że zbyt nisko ocenił potencjał kobiet w ekonomii. Praca Robinson potwierdziła bowiem, że również płeć piękna jest zdolna do formułowania teorii zmieniających sposób myślenia o gospodarce.

Książka‍ Robinson wyszła kilka miesięcy po innej publikacji poruszającej te same kwestie, The‍ Theory of Monopolistic Competition (z‌ ang. „Teoria monopolistycznej konkurencji”) autorstwa amerykańskiego ekonomisty Edwarda Chamberlina (1899–1967). Książki te zapoczątkowały konkurencję pomiędzy przedstawicielami dwóch Cambridge, brytyjskiego uniwersytetu reprezentowanego przez Robinson i amerykańskiego miasta położonego w stanie Massachusetts, w którym mieścił się Harvard Chamberlina. Naukowiec przez cały czas swojej aktywności twórczej starał się udowodnić, że jego teoria różni się od tej Robinson. W rzeczywistości ich poglądy były bardzo podobne. Oboje badali bowiem rynki, na których dostępne są te same podstawowe dobra w wielu różnych odmianach.

W‌ ich czasach wśród ekonomistów wciąż cieszyła się popularnością teoria konkurencji doskonałej, którą poznaliśmy już wcześniej. Zakładała ona istnienie wielu kupujących oraz sprzedających, z których każdy oferował identyczny towar. Rywalizowali więc ze sobą i żaden z nich nie miał dominującej pozycji na rynku. Poszczególne przedsiębiorstwa oczywiście starały się maksymalizować zyski, jednak nie mogły dyktować cen. Gdyby któreś z nich spróbowało to zrobić, straciłoby klientów, którzy przeszliby do konkurencji. W pierwszych dekadach rewolucji przemysłowej firmy będące często rodzinnymi biznesami, zarządzanymi przez pojedyncze osoby, rzeczywiście były niewielkie. Kiedy się jednak rozrastały i stawały się coraz bardziej wyrafinowane, rynek coraz mniej przypominał ten z modelu konkurencji doskonałej. Tymczasem jedyną alternatywę dla teorii konkurencji doskonałej stanowiło jej całkowite zaprzeczenie – teoria monopolu badająca rynki zaopatrywane przez jedną firmę. Miała ona jednak nazbyt radykalny charakter, ponieważ nie istniało wiele takich przedsiębiorstw. Trudno wyobrazić sobie przecież pojedynczą firmę produkującą wszystkie ketchupy i niemającą żadnych rywali. Rynki nie były więc czarno-białe i dlatego Robinson i Chamberlin starali się wprowadzić do ich modeli odcienie szarości. Pokazać, w jaki sposób firmy zachowują się w realnych warunkach.

Ich‍ pomysły łączyły pewne elementy teorii monopolu i konkurencji. W latach trzydziestych – podobnie jak dzisiaj – w drogeriach sprzedawano wiele odmian mydła. Wszystkie równie skutecznie czyściły skórę, a jednak nieco się różniły. Mydło Pears było na przykład półprzezroczyste, zaś Cussons Imperial Leather miało przypominać zapachy rosyjskiego dworu. Procter and Gamble reklamował Ivory Soap sloganem „Ono pływa!”, informując w ten sposób klientów o unikatowej właściwości swojego produktu (bardzo przydatnej dla osób, które nie lubiły nurkować w poszukiwaniu zatopionej kostki). Innymi słowy, Procter and Gamble był monopolistą na rynku pływających mydeł Ivory Soap, a Cussons na rynku słodko pachnących Imperial Leather. Jeśli Cussons podniósłby ceny swojego produktu, nie straciłby wszystkich klientów tak jak firma działająca w warunkach konkurencji doskonałej. Miłośnicy Imperial Leather lubią je bardziej niż inne produkty, więc niewielki wzrost ceny nie zachęciłby ich do zmiany preferencji.

Cussons‌ nie jest jednak monopolistą na rynku mydła. Załóżmy, że cena wzrosłaby w sposób istotny. Klienci uznaliby wówczas, że poradzą sobie bez Imperial Leather, i sięgnęli na przykład po produkty Pears. Firmy produkujące inne rodzaje mydła wciąż są bowiem konkurentami i w ten sposób powstrzymują Cussons przed działaniami typowo monopolistycznymi. Poza tym, podobnie jak w przypadku konkurencji doskonałej, możliwość pojawienia się na rynku nowych firm utrzymuje niskie ceny.

Chamberlin‌ twierdził, że reklamy pozwalają przedsiębiorstwom wyróżnić swoje produkty spośród podobnych dóbr oferowanych przez konkurentów. Czasami nawet nie informują klientów o cechach sprzedawanych towarów. W latach dwudziestych amerykańska firma Whitman’s opublikowała reklamę czekoladek, w której nawet nie zająknęła się o ich smaku. Zdjęcie przedstawiało golfistę oraz kilka modnie ubranych młodych kobiet stojących koło nowego, błyszczącego samochodu i delektujących się przysmakami prosto z pudełka. Dzięki niej wzrosło zainteresowanie czekoladkami, gdyż kojarzyły się z wytwornym stylem życia. W ten sam sposób reklamuje się dziś perfumy czy samochody – ogłoszenia rzadko mówią o zapachu tych pierwszych czy niezawodności tych drugich. Tworzą natomiast „wizerunek marki”, tak by w oczach klientów dany produkt wyglądał inaczej niż te dostarczane przez konkurencję. Dzięki różnorodności firmy mają pewne korzyści związane z pozycją monopolisty, choć wciąż muszą konkurować z innymi markami.

Teoria‌ Robinson i Chamberlina znana jest pod nazwą „konkurencji monopolistycznej”, ponieważ stanowi połączenie konkurencji doskonałej z monopolem. Jest to tym samym przykład „konkurencji niedoskonałej”. Niedoskonałej dlatego, że rywalizacja między firmami nie przypomina tej z rynków konkurencyjnych, uważanych przez ekonomistów za jedyne wykorzystujące zasoby w sposób prawidłowy. Dostarczają przecież potrzebne ludziom towary w niskich cenach (czego nie robią monopole, które produkują zbyt mało dóbr i żądają za nie zbyt wysokich kwot). Oba przypadki są jednak czarno-białe. Teoria Robinson i Chamberlina dopuszcza szarości i jest trudniejsza do ocenienia. Z jednej strony konsumentów cieszy różnorodność marek dostępnych dzięki konkurencji monopolistycznej: przykładowo lubią wybierać między coca-colą, pepsi i innymi produktami oferowanymi przez branżę napojów bezalkoholowych. Z drugiej strony, owe branże pełne są firm próbujących odciągnąć klientów od konkurencji i oferujących coraz to nowsze produkty. Czy naprawdę potrzebujemy nowych perfum oferowanych w nieco bardziej wymyślnej buteleczce i sprzedawanych dzięki kosztownym kampaniom reklamowym? Niektórzy stwierdzą, że nie, i właśnie dlatego konkurencja monopolistyczna nie gwarantuje najlepszego wykorzystania zasobów.

Z‍ czasem Robinson stała się bardziej krytyczna w stosunku do teorii wywodzących się z tradycyjnej ekonomii, na których się wychowywała. „Celem studiowania ekonomii jest nauczenie się, w jaki sposób nie dać się oszukać ekonomistom”, powtarzała. Była twardą kobietą, nie bała się konfrontacji i potrafiła być nieprzyjemna dla swoich przeciwników. Nie cierpiała też mody na wykorzystywanie zaawansowanej matematyki do analizowania teorii ekonomicznych, w czym lubowali się zwłaszcza amerykańscy badacze. „Nigdy się jej nie uczyłam, dlatego musiałam myśleć”, powtarzała (dziś uznano by to za jej słabość, gdyż w ekonomii powszechnie stosuje się teraz zaawansowaną matematykę).

Robinson‍ uwielbiała zadawać dziwaczne pytania i czasami stawiała powszechnie znane teorie na głowie. Na przykład, zapominając na chwilę o konkurencji monopolistycznej, zaczęła się zastanawiać, co by się stało, gdyby odwrócić teorię monopolu mówiącą o pojedynczej firmie zaopatrującej cały rynek. Co by było, gdyby to nie sprzedawca, a kupujący był jeden? Monopol po stronie kupujących nazwała monopsonem – była nim na przykład restauracja kupująca wszystkie ryby złowione przez lokalnych rybaków. Wyobraźmy też sobie magazyn z dywanami, położony tuż obok niewielkiego miasteczka. To jedyny pracodawca w rejonie i tym samym ma monopol na rynku pracy (czyli w zatrudnianiu pracowników). Z uwagi na swoją pozycję kontroluje wynagrodzenia i dla własnych korzyści obniża je. W klasycznej ekonomii przyjmowano jako regułę, że robotnik zarabiał tyle, ile wnosił do produkcji. Pozycja monopsonistyczna pozwalała fabryce płacić mniej. Gdzieś w tle słychać było Marksa, który twierdził, że robotnicy są wyzyskiwani przez pracodawców (argumentował to jednak inaczej, pisał o wydłużaniu dnia pracy i zmuszaniu ludzi do większego wysiłku). A zatem, stosując tradycyjne metody ekonomii, Robinson doszła do wniosków, które tradycyjnym ekonomistom wydawały się dziwne. Wykorzystała je do walki o przepisy, które umożliwiłyby uzyskanie atrakcyjnych wynagrodzeń, w tym ustanowienie płacy minimalnej oraz utworzenie silnych organizacji pracowniczych (związków zawodowych), które w imieniu pracowników walczyłyby o wyższe pensje. Wielu ekonomistów podchodziło ostrożnie do tego typu rozwiązań, gdyż obawiało się, że naruszą funkcjonowanie rynku.

Z‍ wiekiem Robinson stawała się coraz bardziej ekscentryczna. Chwaliła kraje komunistyczne, co było dość nietypowe dla osoby wychowanej na teoriach Alfreda Marshalla, mówiących o korzyściach płynących z kapitalizmu, rynków i zysku. W 1975 roku. – Międzynarodowym Roku Kobiet – magazyn „Business Week” przewidywał, że Robinson wkrótce dostanie Nobla z dziedziny ekonomii. Ostatecznie nagroda nigdy nie trafiła w jej ręce – najwyraźniej jej radykalne poglądy odstraszyły jury (dopiero w roku 2009 po Nobla z ekonomii sięgnęła kobieta).

Po‍ Robinson i Chamberlinie ekonomiści zaczęli się zajmować oligopolami, czyli rynkami, na których działa jedynie kilka dużych firm. Na początku XX wieku podobne olbrzymy kontrolowały wiele rynków. Przykładowo przemysłem ciężkim w Niemczech zajmowało się pięć przedsiębiorstw. Jedno z nich – Krupp – posiadało liczne kopalnie węgla i rud żelaza, a także huty. Zatrudniało tysiące ludzi i podczas pierwszej wojny światowej zaopatrywało niemiecką armię. Brytyjski koncern Imperial Tobacco był z kolei molochem stworzonym z trzynastu mniejszych korporacji. Tacy giganci nie pasowali do modeli opisujących konkurencję doskonałą czy monopol, ale też i do teorii Robinson. Nie szukali bowiem zysków związanych wyłącznie z dostarczaniem na rynek produktów podobnych do tych od konkurentów, co było charakterystyczne dla konkurencji monopolistycznej. Niekiedy porozumiewali się z rywalami i dzielili rynek między siebie, próbując go w ten sposób zwiększyć. Kiedy indziej prowadzili wojny cenowe, starając się zmusić rywali do wycofania się z branży. Teorie Robinson nie uwzględniały tego rodzaju praktyk.

Znacznie‌ łatwiej jest stworzyć teorię dotyczącą sytuacji wyjątkowych, takich jak konkurencja doskonała z dużą ilością identycznych firm czy monopol, w którym funkcjonuje tylko jeden dostawca. Sytuacje pośrednie są o wiele trudniejsze do opisania. Rynek może być monopolistyczny bądź doskonale konkurencyjny tylko w jeden sposób, rynki niedoskonałe mogą przybrać różne formy. Dlatego właśnie nie jest łatwo stworzyć teorię, która opisywałaby wszystkie jego odmiany. Dzisiejsi ekonomiści chętnie sięgają do teorii gier, metody pozwalającej badać zachowanie firm w wielu różnych sytuacjach. Jak przekonamy się w rozdziale dwudziestym, teoria gier jest nauką o sytuacjach, w których jedna osoba działa pod wpływem decyzji osoby drugiej. Przydaje się to zwłaszcza przy badaniu oligopoli – ekonomiści używają jej dziś, by zbadać powiązania między firmami walczącymi o dominację na rynku.

ROZDZIAŁ‌ 16

Człowiek‌ z planem

W‍ komunistycznym Związku Radzieckim fabryka produkująca koparki górnicze nieoczekiwanie przestała je dostarczać do kopalni, która pilnie potrzebowała maszyn. Wysłany na miejsce inspektor znalazł w magazynie gotowe lub prawie gotowe urządzenia. Dyrektor fabryki wyjaśnił, że zamówienie opiewało na urządzenia w kolorze czerwonym, tymczasem magazyn fabryczny dysponował jedynie lakierem zielonym. Gdyby dyrektor dostarczył maszyny w złym kolorze, mógłby trafić do więzienia. „Lepiej nie dokończyć produkcji, niż ryzykować odsiadkę”, stwierdził. Inspektor skontaktował się telegraficznie z ministerstwem i poprosił o zgodę na przemalowanie koparek na zielono. Uzyskał ją i urządzenia dostarczono. Kopalnia znów mogła pracować.

Wtedy‌ – w latach trzydziestych ubiegłego wieku – Związek Radziecki przeprowadzał największy eksperyment gospodarczy w historii. Polegał on na stworzeniu społeczeństwa komunistycznego, całkowicie innego niż kapitalistyczne. Takiego, jakiego wyczekiwał Marks. Historia z fabryką koparek pokazuje jednak, że zasady ekonomii postawiono w nim na głowie. Dyrektorom z Wielkiej Brytanii czy USA otrzymywanie od urzędników rządowych instrukcji dotyczących barwy lakieru wydawałoby się absurdem. Ich zakłady pomalowałyby maszyny w różowe ciapki, gdyby miały na to ochotę i uznały, że klienci je kupią. Gdyby się jednak okazało, że klienci nie chcą różowych ciapek, karą byłoby nie więzienie, lecz bankructwo.

ZSRR‍ wziął na siebie odpowiedzialność za decyzje ekonomiczne – co produkować, w jaki sposób i dla kogo – i planował je w najmniejszych szczegółach. Plany gospodarcze określały, ile traktorów należy wyprodukować, a także ile butów i w jakich rozmiarach. Ten sposób decydowania o wykorzystaniu zasobów nazywany jest centralnym planowaniem. Fabryki, zamiast kierować się popytem, wykonywały po prostu polecenia rządu. Plany dotyczyły również zwykłych ludzi. Jeśli ktoś potrzebował nowego mieszkania, musiał wystąpić o nie do władz. Po chleb lub mydło wędrował do państwowych sklepów, w których ceny ustalali urzędnicy, a nie rynkowa gra popytu z podażą.

Kolejną‍ różnicę stanowił sposób wyznaczania wysokości pensji. W kapitalizmie mogłeś zarobić więcej, jeśli nie bałeś się ciężkiej pracy i znałeś się na swoim fachu. Być może nawet dostawałeś dostatecznie dużo pieniędzy, by móc od czasu do czasu zaszaleć. W komunizmie sytuacja wyglądała inaczej. Wszyscy otrzymywali od rządu identyczne wynagrodzenia bez względu na to, jak bardzo byli produktywni. Dostawali tyle, ile potrzebowali, nie zaś tyle, ile rzeczywiście wypracowali. Nie miało znaczenia, czy jesteś wyjątkowo silny, czy inteligentny i w związku z tym robisz więcej niż inni – wciąż mogłeś liczyć na tyle samo pieniędzy.

Sowieccy‍ przywódcy obiecywali, że komunizm doprowadzi do niezwykłej obfitości surowców. W dodatku stworzony przez nich system będzie bardziej racjonalny i ludzki od piekielnego kapitalizmu, którego nie cierpieli – bo przecież kapitaliści bogacili się dzięki ciężkiej pracy robotników. Jedna z rosyjskich baśni opowiadała o magicznym obrusie, który rozściełany na stole gwarantował smakowity posiłek. Pięcioletnie plany rządowe miały to urzeczywistnić. Nie urzeczywistniły. Cele produkcyjne dotyczące żywności, elektryczności czy ropy naftowej nieraz okazywały się chybione. Ludzie musieli stać całymi dniami na mrozie, by kupić coś do jedzenia. Na murach fabryk pojawiały się napisy: „Witamy w pięcioletnim planie pustych żołądków”. Na początku lat trzydziestych, kiedy pierwszy plan pięcioletni dobiegał końca, miliony umierały z głodu.

Dlaczego‌ sowiecka gospodarka miała tak wielkie problemy? Być może wina leżała po stronie samego systemu. Skoro płace nie były związane z efektami pracy, bo wszyscy dostawali tyle samo, to po co na przykład sprzątać w chlewie? Po co zasuwać, skoro od tego bolą ręce albo ćmi głowa? Chyba lepiej nie kiwnąć nawet palcem? Komunizm się nie sprawdzał, bo nie było odpowiednich zachęt. Jego obrońcy nie zgadzali się z tymi argumentami i chcieli dalej dyskutować. Wciąż uważali, że w komunistycznych realiach ludzie zachowują się inaczej niż w kapitalizmie: są posłuszni i altruistyczni, potrafią ciężko pracować nie dla siebie, ale dla całego narodu.

Ludwig‌ von Mises (1881–1973) wrzucił granat pomiędzy dyskutujących. Należał do czołowych austriackich ekonomistów żydowskiego pochodzenia i w 1940 roku. uciekł przed nazistami do Stanów Zjednoczonych. Dwadzieścia lat wcześniej opublikował tekst zatytułowany Kalkulacja‍ ekonomiczna w socjalizmie. Pod‌ pojęciem „kalkulacji ekonomicznej” ukrył podstawowy problem gospodarczy: jak ustalić, kto co powinien dostać. Słowem „socjalizm” określił natomiast system, który przypominał ten funkcjonujący w Związku Radzieckim. Dziś ma ono wiele znaczeń i czasami używa się go zamiennie z komunizmem, zawsze jednak wiąże się z gospodarką, w której zysk poszczególnych obywateli nie jest najważniejszy (tak jak w kapitalizmie), pojawia się za to – na mniejszą lub większą skalę – centralne planowanie. Komunizm uchodzi za czystszą wersję socjalizmu, w której własność prywatna zanika, a wszystko należy do społeczeństwa. Mises zastanawiał się w swoim tekście, czy zastąpienie wolnego rynku centralnym planowaniem może przynieść oczekiwane rezultaty, o co zabiegają przecież społeczeństwa socjalistyczne i te żyjące w systemie komunistycznym. W efekcie doszedł do wniosku, że pytanie o samolubną bądź altruistyczną naturę ludzi nie ma znaczenia. Gospodarka komunistyczna podobna do tej funkcjonującej w ZSRR jest skazana na porażkę, nawet jeśli każdy obywatel na polecenie rządu z radością zgodzi się za psie pieniądze czyścić narodowe toalety.

Pomyśl‌ tylko o oszałamiającej liczbie decyzji ekonomicznych, jakie podejmuje się każdego dnia w choćby najmniejszym kraju świata: tysiące dóbr trafia na sprzedaż, wypłaca się dziesiątki płac za różnego typu prace, nowe firmy powstają, a inne upadają. Robinson Crusoe był w stanie zapanować nad gospodarką swojej wyspy, wiedział bowiem, czy woli ryby od wieprzowiny i czy lepiej spędzić popołudnie, naprawiając sieci czy też ostrząc włócznię. Kiedy pojawił się Piętaszek, sytuacja się skomplikowała, ponieważ podejmując jakiekolwiek decyzje, musiał uwzględnić pragnienia towarzysza. W kraju zamieszkanym przez miliony obywateli problem przybiera obłędne rozmiary.

W‌ kapitalizmie ludzkie pragnienia przekładają się na ceny. Jeśli przyjdzie moda na zegary z kukułką, ich cena z pewnością wzrośnie. To zachęci zegarmistrzów do zwiększenia produkcji, w dodatku z czasem niektórzy producenci mebli – zachęceni wysokimi cenami czasomierzy – przerzucą się na ich produkcję. Koniec końców ceny spadną, a potrzeby obywateli zostaną zaspokojone. Rynki przesuną surowce w miejsca, w których zostaną one najlepiej spożytkowane. Kupując drewno, zegarmistrzowie pozbawią go innych potencjalnych użytkowników, na przykład producentów krzeseł. Stanie się tak dlatego, że zarabiają oni lepiej na swojej produkcji i dlatego gotowi są za nie więcej zapłacić. Ceny pozwalają więc przekazywać surowce najlepiej zarabiającym producentom, osobom, których produktów ludzie najbardziej pożądają.

W‍ gospodarce centralnie planowanej wszystkimi tymi procesami zawiaduje rząd. W Związku Radzieckim ciężar odpowiedzialności spoczywał na barkach jednego człowieka: Józefa Stalina. Brał on udział w niezliczonych spotkaniach i wciąż wydawał rozkazy. Przede wszystkim podejmował decyzje, które podejmowali również inni rządzący, na przykład ustanawiał nowe ministerstwa i podpisywał umowy z innymi krajami (a ponieważ był bezwzględnym dyktatorem, skazywał też na śmierć ludzi, którzy się z nim nie zgadzali). Musiał również decydować w sprawach gospodarczych, i to często drobnych: czy nowy most powinien mieć jeden czy dwa pasy albo w których dzielnicach Moskwy należy sadzić warzywa. Podczas spotkań z urzędnikami omawiał setki tematów. Nic dziwnego, że czuł się tym przeciążony i pokrzykiwał na swoich pracowników: „Zarzucacie mnie papierzyskami, które mnie przygniatają!”.

Mises‌ dostrzegał jednak problem poważniejszy niż nadmiar informacji. W gospodarce rynkowej ceny wskazywały miejsce, w którym drewno najbardziej się przydawało. Nie istniał inny sposób decydowania o tym, gdzie je wysłać (albo ile wyprodukować butów czy bochenków chleba). Nie istniała również żadna inna metoda pozwalająca ustalić cenę tego typu produktów. Brakowało narzędzi pomiarowych! Ceny ustalane przez rząd nie mogły się więc sprawdzić. Często były tak niskie, że ludzie chcieli kupić więcej towarów, niż oferowały fabryki, w efekcie czego przed sklepami ustawiały się kolejki. Według Misesa decyzje dotyczące cen i wysokości produkcji Stalin podejmował po omacku. „Socjalizm oznacza śmierć racjonalnej gospodarki”, uważał ekonomista. A zatem przyczyną problemów gospodarczych ZSRR była nieracjonalność socjalizmu.

Tekst‍ Misesa dolał oliwy do ognia w debacie o wyższości kapitalizmu nad socjalizmem: jeśli ten drugi był nieracjonalny, to wygrywał ten pierwszy. Pytanie to nabrało znaczenia w latach pięćdziesiątych, kiedy komunizm objął swoim zasięgiem trzecią część świata. Pomimo problemów ZSRR odnosił też sukcesy. Miasta rozrastały się, a kraj szybko się uprzemysławiał. Wielu naukowców – w tym kilku ekonomistów – doceniało główny cel istnienia systemu, czyli równość społeczną bez wyzysku pracowników. Uważali, że komunizm stanowi ulepszoną wersję kapitalizmu i jest tylko kwestią czasu, kiedy gospodarka ZSRR prześcignie tę amerykańską.

Zwolennicy‌ komunizmu upierali się, że z powodu złożoności gospodarki niemądre jest pozostawianie jej rynkowi. Tego zdania był na przykład polski ekonomista Oskar Lange (1904–1965), który po drugiej wojnie światowej został pierwszym ambasadorem komunistycznej Polski w USA. Podobnie sądził mieszkający w Wielkiej Brytanii Abba Lerner (1903–1982), żydowski imigrant z Europy Wschodniej. Gdy był nastolatkiem, pracował jako krawiec w East Endzie, ubogiej dzielnicy Londynu, potem jako nauczyciel hebrajskiego oraz zecer. Jego drukarnia splajtowała podczas Wielkiego Kryzysu lat trzydziestych, kiedy amerykańskie i europejskie gospodarki poważnie się rozchorowały. Aby poznać tego przyczyny, Lerner zapisał się na wieczorowe kursy ekonomiczne i ostatecznie rozpoczął studia w London School of Economics (gdzie później wykładał).

Lange‌ i Lerner nie uważali socjalizmu za system nieracjonalny. Przyznali Misesowi rację w kwestii narzędzi pomiarowych, których brak utrudniał ustalanie cen, jednak uważali, że osoby odpowiedzialne za centralne planowanie z czasem je opracują i zaczną zarządzać krajem w sposób rozsądny. Muszą po prostu rozwiązać zagadkę matematyczną. O popycie i podaży można przecież myśleć jak o równaniu pokazującym, kiedy cena butów jest na poziomie równoważącym obie te wartości. Problem w tym, że gospodarka to tysiące zależnych od siebie rynków. W XIX wieku francuski ekonomista Léon Walras badał je po kolei, każdemu przypisując równanie pozwalające obliczyć stan równowagi. On i jego następcy wykazali ostatecznie, w jaki sposób rynki się równoważyły (o tym, jak to zrobili, napiszemy w rozdziale dwudziestym piątym). Co ważne, odkryli warunki, jakie należało spełnić, by rynki wykorzystywały zasoby w najlepszy możliwy sposób.

Lange‌ i Lerner mówili: dlaczego nie skorzystać z równań Walrasa? Rozwiązanie ich pozwoliłoby centralnym planistom ustalić ceny pozwalające na odpowiednie wykorzystanie zasobów. W ich wersji socjalizmu ceny były więc racjonalne, ale nie ustalał ich rynek, lecz decydenci próbujący go ulepszyć (w przeciwnym razie jaki sens miałaby ich praca?). Ludzie ci mogliby obliczyć najlepsze ceny i w razie czego dokonać niezbędnych korekt, tak by gospodarka działała w sposób bardziej sprawiedliwy niż w kapitalizmie.

Według‍ Misesa nie było to możliwe. Podobnie jak w planszówce Monopoly, ceny ustalane przez urzędników zasiadających w wygodnych fotelach zawsze są nierealistyczne. Rynki funkcjonują, bo ludzie inwestują na nich swoje pieniądze. Ceny są realne, bo powstają z działań przemysłowców próbujących zarobić, nie zaś z głów ekonomistów wykorzystujących równania. Dlatego właśnie, powiedział Mises, kapitalizm jest jedynym racjonalnym systemem.

ROZDZIAŁ‌ 17

Szpanowanie‍ kasą

Na‌ niewielkiej farmie w stanie Wisconsin wychowywał się chłopak, który został jednym z najbardziej niekonwencjonalnych amerykańskich ekonomistów, bliskim pod względem poglądów Karolowi Marksowi. Co prawda Thorstein Veblen (1857–1929) nie skupiał wokół siebie rewolucjonistów, jednak podobnie jak Marks był samotnikiem, a przede wszystkim krytycznym obserwatorem szybko zmieniającego się społeczeństwa, w którym żył, a którego częścią wcale się nie czuł. Marks, Niemiec o żydowskich korzeniach, obserwował w wiktoriańskim Londynie rewolucję przemysłową, a jego broszury przypominały kamienną lawinę sunącą w stronę posiadłości bogaczy. Veblen wychował się w niewielkiej społeczności norweskich farmerów i stronił od otaczającej go krzykliwej amerykańskiej kultury. W swoich tekstach żartował z próżności amerykańskich bogaczy oraz ludzi wpływowych.

Veblen‍ dorastał w epoce gwałtownej industrializacji, która w USA rozpoczęła się wkrótce po zakończeniu wojny secesyjnej (1865). Nowe linie kolejowe szatkowały rozległe równiny, zakłady produkcyjne wypluwały stal, drewno i buty. Gospodarkę napędzało bogactwo węgla, ropy naftowej i ziemi, olbrzymi rynek zbytu oraz miliony gotowych do pracy imigrantów, którzy drogą morską napływali w poszukiwaniu szczęścia. Pod koniec XIX wieku światowym liderem była już gospodarka amerykańska, a nie brytyjska.

Początkowo‍ naród amerykański tworzyli imigranci zakładający niewielkie farmy oraz przedsiębiorstwa. Tworzące się społeczeństwo nie przypominało więc społeczeństw europejskich, w których wciąż istniał podział na arystokratów, możnych przemysłowców oraz biedotę. Jednak w miarę rozwoju gospodarki niektóre amerykańskie firmy urosły do gigantycznych rozmiarów. Powiększały się również fortuny ich właścicieli. Gwarantowały im dostatnie życie, zupełnie nieosiągalne dla zwykłego człowieka. Pisarz Mark Twain nazwał tę epokę pozłacanym wiekiem: bogactwo pobłyskiwało, jednak tylko na powierzchni. Pod spodem społeczeństwo było rozrzutne i amoralne.

Veblen‍ ze zdumieniem przyglądał się amerykańskiemu społeczeństwu. Jako młody człowiek nie bał się zwalczać konwenansów i niepokoić ludzi. Kiedy był chłopcem, podczas kłótni zastrzelił psa sąsiada i wypisywał obelgi na jego płocie – po grecku. W college’u zaszokował grono pedagogiczne przemówieniem zatytułowanym „W obronie kanibalizmu”. Po ukończeniu Yale wrócił na rodzinną farmę, lecz stronił od pracy fizycznej, skupiając się na czytaniu obcojęzycznych tekstów o różnorodnej tematyce, od biologii po starożytne mity. Szerokie zainteresowania ułatwiły mu pisanie niekonwencjonalnych felietonów – pierwsze z nich opublikował jednak dopiero w wieku średnim. Pracował nad nimi w przypadkowych miejscach, na przykład w piwnicy u swojego przyjaciela, do której wchodziło się przez okno. Tam właśnie nocami przygotowywał swoje kolejne książki, maczając własnoręcznie przycięte pióro w fioletowym atramencie.

Tradycyjne‍ teorie ekonomiczne niewiele mówiły o amerykańskiej klasie bogaczy. Skupiały się na „racjonalnych osobach ekonomicznych”, które podejmowały decyzje w sposób rozważny, porównując ich koszty i zyski. Ludzie tego typu zawsze maksymalizowali użyteczność działań i dbali o swoje dobre samopoczucie – nawet jeśli oznaczało to kupowanie złotych zegarków i marmurowych posążków.

W‍ swojej najsłynniejszej książce Teoria‌ klasy próżniaczej Veblen‌ zaprotestował przeciwko konwencjonalnemu myśleniu o ludzkich decyzjach. Racjonalne – z punktu widzenia ekonomii – osoby analizują swoje pragnienia i kupują to, na co naprawdę mają ochotę. Ale skąd się owe pragnienia biorą? Z ich minionych doświadczeń oraz kultury, czyli obszarów, którymi teorie ekonomiczne z reguły się nie zajmują. Zdaniem Veblena ludzie nie dokonują racjonalnych kalkulacji, decydując o tym, co chcą kupić i w jaki sposób spędzić wolny czas. Aby zrozumieć ich wybory, trzeba się przyjrzeć ich przyzwyczajeniom i instynktom ukształtowanym przez społeczności, w których dorastali.

Na‍ pierwszy rzut oka kapitalizm ma niewiele wspólnego z pierwotnymi społecznościami plemiennymi i ich tańcami przywołującymi deszcze, ofiarami składanymi bogom ze zwierząt czy muszelkami przekazywanymi sąsiednim wioskom. Racjonalni ludzie w państwach kapitalistycznych zajmują się przecież kupowaniem, sprzedawaniem i zarabianiem. Jednak nie zdaniem Veblena. Jeśli bowiem przyjrzysz się uważnie społeczeństwu, dostrzeżesz wciąż funkcjonujące w nim prymitywne zwyczaje. Kupujemy nie zawsze po to, by zaspokoić potrzeby i pragnienia (tak jak zrobiłaby to osoba racjonalna), ale by zyskać akceptację innych ludzi. Pomyśl o ostatnim T-shircie, który kupiłeś: nawet jeśli ci się podobał, to pewnie zastanawiałeś się, czy przypadnie do gustu twoim znajomym, prawda? Czy wybrałbyś taki, który wpadłby ci w oko, ale wiedziałbyś, że kumple cię wyśmieją?

We‍ wczesnych społecznościach ludzie zyskiwali szacunek innych, jeżeli mieli wpływy na tyle duże, że nie musieli pracować. Na pewnym etapie historii nauczyli się skuteczniej uprawiać pola i szybciej produkować dobra. W efekcie pojawiła się nadwyżka towarowa, która pozwoliła duchownym, królom i wojownikom żyć, nie pracując. Posiadane przez nich cenne przedmioty – srebrne czary, wyszukane peruki, miecze ozdabiane kamieniami szlachetnymi – ułatwiały wzbudzanie szacunku. Zwykłą pracę zaczęto uważać za poniżającą. Niektórzy polinezyjscy wodzowie mieli służących wykonujących za nich wszystkie prace fizyczne. Zdaniem Veblena woleli umrzeć z głodu, niż publicznie sięgnąć po leżące na talerzu jedzenie i włożyć je sobie do ust.

Veblen‍ podobne zjawiska dostrzegł w amerykańskiej gospodarce. Nowobogaccy żyli z udziałów w firmach oraz dzięki odziedziczonym fortunom. Nie musieli pracować. Podobnie jak polinezyjscy wodzowie demonstrując to, zyskiwali uznanie społeczne. Kupowali więc dobra luksusowe i korzystali z licznych rozrywek. Veblen nazywał ich posiadłości oraz futra, jak również wycieczki na Riwierę Francuską, ostentacyjną konsumpcją (konsumpcją na pokaz). Płacili za nią, by szpanować. Dlatego tak uprzywilejowane osoby nazywał klasą próżniaczą.

Mężczyźni‌ z klasy próżniaczej nosili fraki i jedwabne fulary, by podkreślić swą niechęć do produktywnych zajęć w stylu pracy w polu czy prowadzenia autobusu. Ich ubrania uważano za piękniejsze od skromnych, lnianych koszul farmerów. Veblen nie rozumiał, dlaczego błyszczące skórzane lakierki bogatego człowieka miałyby uchodzić za ładniejsze od wytartego rękawa płaszcza ubogiego człowieka.

Stroje‌ kobiece musiały być wyjątkowo niepraktyczne, wręcz krzyczeć, że nosząca je osoba nigdy nie obierała ziemniaków ani też nie myła okien: „Najważniejszym powodem dołożenia tego efektownego dodatku do spódnicy jest jego wysoka cena oraz to, że utrudnia ruchy właścicielce i uniemożliwia jej wykonywanie pożytecznych zajęć”. Żony bogaczy miały świadczyć o ich zamożności. W ekstremalnych sytuacjach chęć zaimponowania innym skutkowała nietypową anomalią: wzrost ceny jedwabnej sukienki wywoływał wzrost popytu na nią zamiast spodziewanego spadku! Po prostu z powodu ceny mniej osób mogło sobie na nią pozwolić, więc idealnie nadawała się do zademonstrowania statusu – a tym samym więcej bogaczy się nią interesowało.

Veblen‌ zauważył, że próżniacza konsumpcja przenikała do klas aspirujących, czyli niższych. Klasa średnia kupowała więc łyżeczki z rękojeściami z kości słoniowej, równie użyteczne jak te tradycyjne, lecz przydające splendoru w oczach przyjaciół. Nawet najbiedniejsi woleli się obywać bez jedzenia, niż sprzedać ostatnią wazę czy naszyjnik.

Próżniacza‌ konsumpcja była dla Veblena marnotrawstwem. Przenosiła energię producentów z dóbr, których ludzie potrzebowali, na towary kupowane na pokaz. Skutkowało to chronicznym niezadowoleniem społecznym: ludzie kupowali coraz więcej, chcąc doścignąć bogatych, ci zaś sięgali po coraz droższe towary, by jak najbardziej się od nich zdystansować. W efekcie wszyscy musieli coraz ciężej pracować, by nie wypaść z tego obłędnego wyścigu.

Veblen‌ starał się wprowadzić swoje teorie w życie i dlatego cenił sobie oszczędność. Nosił zbyt duże ubrania, które wyglądały, jakby w nich spał, a zegarek przypinał do kamizelki za pomocą zwykłej agrafki. Uważał, że należy porzucić jedwabie i tweedy na rzecz materiałów produkowanych z papieru.

Opisywani‌ przez niego amerykańscy plemienni wodzowie przypominali Corneliusa Vanderbilta, który w XIX wieku awansował z niewykształconego pracownika przepraw promowych na obłędnie bogatego właściciela linii kolejowych i zostawił po sobie majątek wart miliardy dzisiejszych dolarów. Jego rodzina posiadała gigantyczne rezydencje i letnie posiadłości. W efekcie jeden z Vanderbiltów mógł podarować swojej żonie na urodziny Marmurowy Dom w Rhode Island, okazały pałac zbudowany z ponad 14 000 metrów sześciennych białego marmuru.

Za‍ konsumpcją na pokaz ludzi takich jak Vanderbilt krył się instynkt, który Veblen nazwał instynktem drapieżcy. Podczas gdy barbarzyńcy walczyli na dzidy, przedstawiciele klasy próżniaczej rywalizowali za pomocą finansowych trików. Przyjrzyjmy się na przykład starciu między Corneliusem Vanderbiltem i innym ówczesnym przemysłowcem, Danielem Drewem, którego stawką była linia kolejowa łącząca Chicago z Nowym Jorkiem. By przechytrzyć konkurenta, Drew uknuł intrygę – postanowił wpłynąć na ceny akcji przedsiębiorstwa kolejowego tak, by wzrosły do niebotycznych rozmiarów. W tym celu odwiedził nowojorską knajpę, do której chętnie zaglądali maklerzy giełdowi, i podczas rozmowy z nimi wyciągnął z kieszeni chusteczkę, by otrzeć nią czoło. Na ziemię upadła mu kartka, ale udał, że tego nie zauważył. Kiedy wyszedł, maklerzy rzucili się na kawałek papieru. Zawierał „wskazówkę”: informacje zredagowane tak, by wyglądały na wiarygodne, jednoznacznie sugerujące, że ceny akcji firmy kolejowej wzrosną. Maklerzy zaczęli je wykupywać, licząc na szybki zysk. Ich zainteresowanie wywołało oczekiwany efekt: ceny akcji rzeczywiście poszybowały w górę. Trick Drewa przypominał kluczowy ruch w grze w szachy (Veblen powiązał popularność rozgrywek sportowych wśród bogaczy ze wspomnianym instynktem drapieżcy) i pozwolił mu przejąć kontrolę nad linią kolejową.

Vanderbilt,‌ Drew i inni bogacze pomogli stworzyć nową gospodarkę amerykańską, w której funkcjonował brutalny kapitalizm. By zarobić, ludzie oszukiwali i kantowali. Ze względu na swoją bezwzględność przeszli do historii jako „baronowie-rabusie”. „Dlaczego miałbym się przejmować prawem? Nie mam dość władzy?”, zastanawiał się kiedyś Vanderbilt.

Zdaniem‍ Veblena instynkt drapieżcy nie miał wiele wspólnego z ludzkimi potrzebami. Na szczęście istniał jeszcze instynkt „fachowości”. To chęć wykonywania produktywnej pracy w sposób, który pozwalałby zaspokoić masowe potrzeby: na przykład naprawianie linii kolejowych i dbanie o to, by pociągi przyjeżdżały na czas. Veblen w odróżnieniu od Marksa nie nawoływał do rewolucji. Sądził, że do strat wywołanych ostentacyjną konsumpcją nie dojdzie, jeśli w społeczeństwie instynkt fachowości weźmie górę nad tym drapieżcy. W tym celu obywatele musieliby się wyzbyć ostatnich przyzwyczajeń z czasów barbarzyńskich. Skończyłyby się karuzele zakupów służących jedynie zaimponowaniu sąsiadom. Ludzie kierujący się instynktem fachowości byliby inżynierami oraz technikami opracowującymi i ulepszającymi maszyny. Gdyby to właśnie oni pchnęli gospodarkę w stronę pełnego zaspokojenia rzeczywistych ludzkich potrzeb, zyskaliby wszyscy.

Choć‌ pomysły ekscentrycznego Norwega nigdy nie cieszyły się większym uznaniem, został po latach doceniony przez kolegów po fachu i w 1925 roku. zaoferowano mu stanowisko prezydenta Amerykańskiego Towarzystwa Ekonomicznego. Siedemdziesięcioletni wówczas Veblen odmówił przyjęcia posady i wrócił do swojej chatki stojącej na wzgórzu nieopodal kalifornijskiego Palo Alto, otoczonej łąkami chwastów. Miał tam niewielki pokój ze zrobionymi przez siebie meblami. W październiku 1929 roku. daleko, daleko, wśród wieżowców Nowego Jorku, giełda załamała się i podmuch nadciągającego kryzysu zdmuchnął brokat z gospodarczej karuzeli. Veblen tego nie dożył. Zmarł kilka miesięcy przed uderzeniem burzy, do końca wiodąc żywot pustelnika, pod jednym dachem ze szczurami i skunksami.

ROZDZIAŁ‌ 18

Prosto‌ do ścieku

W‍ przebojowej piosence z 1932 roku. padały słowa: „Kiedyś budowałem kolej, teraz jest już gotowa. Pożyczyłbyś parę groszy, bracie?”. Tekst opowiadał o jednym ze źródeł amerykańskiego bogactwa: tysiącach kilometrów linii kolejowych umożliwiających ludziom i towarom przemieszczanie się pomiędzy portami, fabrykami i miastami. Pod koniec lat dwudziestych żywności nie brakowało, a wiele rodzin posiadało własne mieszkania. Przeciętnego Amerykanina było stać chociażby na pralkę ułatwiającą wykonywanie obowiązków domowych. Tyle że – jak przypominają słowa piosenki – zaledwie kilka lat później wielu robotników budujących owe bogactwo musiało żebrać.

W‍ 1933 roku. 13 milionów Amerykanów nie miało pracy – czyli co czwarty obywatel w wieku produkcyjnym. W niektórych miastach bezrobocie objęło blisko połowę robotników. Pociągi woziły więc nowy rodzaj ładunku: miliony ludzi upchanych w ciasnych wagonach, przemierzających kraj w poszukiwaniu zarobku. Powieść Johna Steinbecka Grona‍ gniewu opowiada‍ o rodzinie Joadów, ubogich farmerów z Oklahomy, którzy w nadziei na lepsze życie wyruszają w wyczerpującą podróż do Kalifornii. Nic dziwnego, że w dużych miastach przybywało bezdomnych, gnieżdżących się w chatach zbudowanych z drewna i blachy falistej. Jakim cudem najbogatszy naród na świecie znalazł się w tak rozpaczliwej sytuacji?

Podczas‌ gdy Ameryka walczyła z kryzysem, brytyjski ekonomista John Maynard Keynes (1883–1946) usiłował odpowiedzieć na to pytanie. Już wtedy był światowej sławy naukowcem i członkiem Bloomsbury Group, grupy niekonwencjonalnych pisarzy i artystów działających w londyńskiej dzielnicy Bloomsbury. Należąca do niej powieściopisarka Virginia Woolf opisywała go jako pomarszczoną fokę o podwójnym podbródku, bulwiastych czerwonych ustach oraz małych oczkach, jednak chwaliła jego niezwykły intelekt. W młodości Keynes, przekonany o swoich niezwykłych możliwościach, samodzielnie studiował ekonomię. Być może dlatego na egzaminie do służby cywilnej właśnie z tej dziedziny otrzymał najniższą notę. Wpadł we wściekłość. „Najwyraźniej wiem o ekonomii więcej niż egzaminatorzy”, stwierdził.

Jego‌ zdaniem tradycyjna ekonomia, stanowiąca rozwinięcie myśli dziewiętnastowiecznych badaczy, nie potrafiła wskazać przyczyn kryzysu lat trzydziestych. Nie tłumaczyła, dlaczego kraje bogate nagle przeżyły załamanie. Zazwyczaj państwa takie jak na przykład USA z roku na rok stawały się coraz bogatsze i produkowały więcej dóbr i usług, a ich obywatele cieszyli się coraz wyższym standardem życiowym. Niekiedy gospodarka zwalniała i produkowała mniej dóbr niż rok wcześniej. Takie okresy ekonomiści nazywają recesją. Firmy ograniczają wówczas produkcję i zwalniają pracowników, wiele z nich bankrutuje. Recesja z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych przeszła do historii jako Wielki Kryzys. Została tak nazwana, bo trwała niezwykle długo i była wyjątkowo głęboka. Wstrząsnęła światową gospodarką. Kanada, Niemcy, Wielka Brytania, Francja i inne kraje również boleśnie ją odczuły. Niektórzy sądzili nawet, że doprowadzi do końca kapitalizmu.

Według‌ Keynesa jej przyczyną wcale nie były nieudolne rządy. Nie wywołali jej też przedsiębiorcy fatalnie traktujący swoich pracowników i z dnia na dzień wyrzucający ich z pracy. Tak naprawdę nikt nie popełnił poważnego błędu, a jednak gospodarka przestała prawidłowo funkcjonować. Keynes wyjaśnił, dlaczego sama z siebie utknęła, a nawet stanęła.

Tradycyjna‌ ekonomia badała, w jaki sposób wykorzystywać ograniczone zasoby. Przykładowo produkuje się określoną liczbę butów, choć zapotrzebowanie na nie jest nieograniczone. Społeczeństwo domagające się zwiększenia ich produkcji musi pamiętać, że będzie to oznaczało mniejszą ilość innych dóbr, na przykład kapeluszy. Ekonomia opisuje zresztą, w jaki sposób rynki przestawiają się na produkcję większej ilości butów i mniejszej kapeluszy. W jej świecie dochód narodowy oznacza możliwości produkcyjne fabryk i ich pracowników. Zakłada się przy tym, że zakłady pracują pełną parą i wszyscy ludzie mają zatrudnienie. To dlatego, że gospodarka produkuje tak dużo, jak to możliwe, i aby wyprodukować buty, musi skorzystać z robotników zajmujących się dotąd kapeluszami.

Keynes‍ stwierdził, że w latach trzydziestych świat przeniósł się do innego wymiaru. W stosunku do początków kryzysu w 1933 roku. produkcja była mniejsza o połowę, a miliony ludzi pozostawały bez pracy. Mając tyle wolnych rąk do dyspozycji, gospodarka powinna zwiększyć produkcję butów bez odciągania ludzi od kapeluszy. Tak się jednak nie działo. W rezultacie w ciągu dekady każda czteroosobowa rodzina straciła równowartość nowego domu. Problemu nie stanowiła więc ograniczoność zasobów, ale skuteczne ich wykorzystywanie. Ludzie wciąż potrzebowali butów, kapeluszy i samochodów, a fabryki i robotnicy byli gotowi się nimi zająć. Potrzeby ludzi nie przekładały się jednak na to, co gospodarka decydowała się produkować.

Według‍ Keynesa dochodem narodowym wcale nie jest to, co gospodarka może dostarczyć na rynek. Przecież kiedy wiele fabryk stoi, a robotnicy leżą bezczynnie, powstaje mniej dóbr, niż mogłoby powstać. Dlatego dochód narodowy to suma, jaką ludzie wydają na potrzebne im rzeczy. Kiedy kupuję twoje czapki, zapewniam ci dochód. Kiedy wszyscy wydajemy mniej, mniej dóbr jest kupowanych i mniej też powstaje. Tym samym dochód narodowy maleje. Traktując tę teorię jako punkt wyjścia, Keynes w zupełnie nowy sposób wyjaśnił przyczyny recesji i wzrostu bezrobocia.

Na‌ początku wytłumaczył, dlaczego tradycyjna ekonomia zakładała, że robotnicy w fabrykach zawsze mają pełne ręce roboty. Jego zdaniem przekonanie to wynikało z prawa Saya, dziewiętnastowiecznego francuskiego ekonomisty, którego założenia Keynes uważał za błędne. Zanim spróbujemy zrozumieć jego punkt widzenia, przyjrzymy się tezom Saya. Jego zdaniem wszystkie wyprodukowane dobra znajdują nabywców, dlatego że ludziom z definicji zależy na posiadaniu użytecznych rzeczy. Producenci butów sprzedają je, by mieć pieniądze na płaszcze i kapelusze. Producenci kapeluszy sprzedają je, by mieć pieniądze na buty i płaszcze. Wszystkie zarobione pieniądze wykorzystują do zakupu kolejnych towarów. W efekcie nigdy nie powinno dojść do sytuacji, w której jakaś firma nie zdoła sprzedać wyprodukowanych dóbr, zwolni pracowników i zamknie zakład. Recesja i bezrobocie tym samym są niemożliwe.

Z‌ prawa Saya wynika, że w każdej gospodarce istnieje pewien poziom wydatków, przy którym fabryki pracują na pełnych obrotach, a wszyscy robotnicy mają zatrudnienie. Wyobraź go sobie jako wodę wypełniającą wannę. Say twierdzi również, że ludzie wydają wszystkie swoje dochody na nowe towary i usługi. A co by się stało, gdyby część z nich zachomikowali, zamiast wydać? Woda wyciekałaby przez odpływ w wannie (zgubiłeś zatyczkę!). Oszczędności są „wyciekiem” wydatków w gospodarce. Czy widzisz oczyma wyobraźni, jak poziom wody się obniża, podobnie jak wspomniane wydatki? W takiej sytuacji firmy powinny wyprodukować nieco mniej dóbr i zwolnić niektórych pracowników. Coś jednak powstrzymuje je od takich działań. To rura prowadząca od odpływu do wanny. Oszczędności są przecież pożyczane ludziom, którzy chcą zainwestować je w nowe fabryki i przedsiębiorstwa. Inwestycje te – zakupy budynków, maszyn i tak dalej – stanowią „zastrzyk” wydatków docierających do gospodarki. Koniec końców wszystkie pieniądze są wydawane, a wyciekająca woda wraca do wanny. Ponieważ odpływ równy jest napływowi, jej poziom się utrzymuje. Gospodarka wciąż pędzi, fabryki działają, ludzie mają pracę.

Tylko‌ co się stanie, jeśli przedsiębiorcy nie będą mieli odwagi inwestować w nowe zakłady? Oszczędności nie wrócą wówczas do wanny i zaczną się gromadzić w rurze. Raz jeszcze będzie się wydawać, że poziom wody spada. Tym razem sytuację uratuje inny mechanizm. Przecież można lekko odkręcić kran i zachęcić wodę w rurze do szybszego powrotu do wanny! To znaczy odkręcić na tyle, by ilość wody uciekającej znów równała się napływającej, a jej poziom – czyli poziom wydatków w gospodarce – utrzymywał się. Kran symbolizuje tu odsetki, czyli koszt wzięcia pożyczki. Kiedy stopy procentowe spadają (i kran się odkręca), pożyczki są tańsze i sięga po nie więcej ludzi. Dlaczego? Cóż, kiedy inwestorzy przestają inwestować, nie wykorzystują oszczędności innych ludzi ukrytych pod postacią pożyczek. Tym samym na rynku nie brakuje pieniędzy do wykorzystania, jednak mało kto się nimi interesuje. A kiedy podaż czegoś jest większa od popytu, cena spada. W tym przypadku spada cena pożyczki, czyli właśnie wysokość odsetek.

Keynes‌ podważył prawo Saya, pytając, dlaczego według niego oszczędności automatycznie zamienią się w inwestycje w nowe budynki i maszyny. Świat to niebezpieczne miejsce i możesz po prostu nie chcieć, by twoje oszczędności wydawano na fabryki. A jeśli wolisz na wszelki wypadek schować je pod materac? Według Keynesa niska stopa procentowa nie zachęca ludzi do zamieniania oszczędności w inwestycje. Rura nie jest ustawiona tak, by woda lała się do wanny. Prowadzi do kanalizacji, gdzie oszczędności znikają – jak pod materacem – i nie wracają.

Według‍ naukowca recesja pojawiała się, kiedy więcej wody odpływało z wanny, niż do niej wpływało. Przemysłowcy zaczynali mieć obawy co do kondycji gospodarki i przestawali inwestować. Ilość wydatków pojawiających się w formie inwestycji okazywała się mniejsza od tych zamienianych na oszczędności. Poziom wody obniżał się i kraj pogrążał się w recesji. Tak zdaniem Keynesa było w latach trzydziestych w Ameryce, kiedy nikt nie chciał wyjść na głupka czy osobę beztroską i przeinwestować. W rzeczywistości recesję wywołują ludzie, którzy wolą oszczędzać niż wydawać. A przecież oszczędzanie uważane jest za działanie rozsądne! Cóż, problem pojawia się, kiedy obywatele stają się zbyt rozsądni. „Za każdym razem, kiedy oszczędzasz pięć szylingów, pozbawiasz kogoś pracy na cały dzień”, uważał ekonomista. Chodziło mu o to, że kiedy kraj znajdzie się w recesji, wcale nie musi się z niej wydostać.

Ekonomiści‌ wierzący w prawo Saya twierdzili, że gdy przedsiębiorcy przestaną inwestować, gospodarka sama poradzi sobie z tym problemem. Zupełnie jak klasyczna wańka-wstańka, którą popchniesz lekko i się przechyli, ale po chwili znów będzie stała na baczność! Keynes uważał tymczasem, że taka zabawka przewróci się i będzie bezradnie leżeć. Wydawało się, że ma rację – recesja lat trzydziestych trwała wyjątkowo długo. Gdyby gospodarka rzeczywiście przypominała wańkę-wstańkę, mniej ludzi poszukiwałoby pracy. Nie mieliby jej jedynie ci, którzy woleli odpoczywać albo nie chcieliby pracować za obowiązującą stawkę. Tylko czy rzeczywiście rodziny wyruszające za pracą z Oklahomy do Kalifornii nie chciały pracować? Podważając tradycyjne teorie, Keynes wykazywał, że tak wcale nie było.

Dzięki‍ Keynesowi ekonomiści uzgodnili jedno: miliony bezrobotnych z czasów Wielkiego Kryzysu oraz kolejnych recesji były tak naprawdę ofiarami wydatków odpływających do ścieku. To pociągnęło za sobą istotne skutki: ekonomię podzielono na makroekonomię (zajmującą się badaniem gospodarki jako całości, na przykład stopy bezrobocia, którą Keynes pomógł wyliczyć) oraz mikroekonomię (zajmującą się wyborami dokonywanymi przez poszczególne jednostki czy firmy).

Keynes‌ nie podważał starych teorii dla sławy. Chciał ulepszyć świat. W latach trzydziestych oznaczało to rozwiązanie problemu bezrobocia. Przeciekająca wanna wskazuje przyczynę choroby, na którą w rozdziale dwudziestym siódmym znajdziemy odpowiednie lekarstwo. Okazuje się, że gdy gospodarka nie daje sobie rady, powinien interweniować rząd. Musi w niej wręcz odgrywać większą rolę niż do tej pory, tak by nieszczęścia na skalę Wielkiego Kryzysu nigdy więcej się nie przytrafiły. Kapitalizm przetrwał sztorm, ale już na zawsze zmienił swoje oblicze.

ROZDZIAŁ‍ 19

Twórcza‌ destrukcja

Austriacki‌ ekonomista Joseph Schumpeter (1883–1950) uwielbiał się popisywać swoim niezwykłym intelektem oraz poczuciem humoru. Kiedyś powiedział, że ma trzy marzenia: zostać największym ekonomistą na świecie, najlepszym jeźdźcem w Austrii oraz najlepszym kochankiem w Wiedniu. Od razu dodał ze smutkiem, że osiągnął sukces jedynie w dwóch z powyższych dziedzin, bo z końmi ostatnio nie idzie mu najlepiej.

W‍ żarcie tym zwraca uwagę wewnętrzna sprzeczność natury naukowca. Z jednej strony uczęszczał on do najlepszych szkół i spędzał czas wśród przedstawicieli wyższych sfer. Miał dzięki temu staromodne maniery rodem z czasów, gdy mężczyźni jeździli konno i zabiegali o względy kobiet. Z drugiej strony zamierzał zostać wybitnym naukowcem specjalizującym się w ekonomii, nowej dziedzinie nauki, która uchodziła wówczas za znacznie bardziej intelektualną od tradycyjnej filozofii czy matematyki.

Studenci‍ Schumpetera podziwiali jego staromodny, barwny styl bycia oraz zamiłowanie do nowatorskich teorii ekonomicznych. Na jednym z uniwersytetów funkcjonujących w niewielkim miasteczku położonym na uboczu Austro-Węgier stoczył nawet pojedynek z bibliotekarzem, którego stawką był dostęp uczniów do najnowszych książek (naukowiec wygrał, gdyż trafił rywala szpadą w ramię). Potem, już na Harvardzie, zasłynął teatralnymi wejściami na zajęcia. Wpadał do auli, zdejmował płaszcz, kapelusz, a potem rękawiczki – palec po palcu – wreszcie zaczynał wirować po sali, racząc studentów błyskotliwymi tezami ekonomicznymi wygłaszanymi z arystokratycznym wiedeńskim akcentem.

Kontrast‌ pomiędzy nowym i starym widoczny był również w jego teorii gospodarczej, spisanej w książce Kapitalizm,‌ socjalizm, demokracja. Według‌ Schumpetera owoce współczesnego kapitalizmu – szeroka oferta dóbr oraz nowoczesne technologie wykorzystywane do ich produkcji – są tworzone przez herosów, którzy zasługują na miano współczesnych błędnych rycerzy. To przemysłowcy tacy jak Cornelius Vanderbilt, właściciel linii kolejowych, czy Andrew Carnegie, który zbił fortunę na inwestycjach w amerykański przemysł stalowy. Thorstein Veblen widział w Vanderbilcie i jemu podobnych przedsiębiorcach osobników wywodzących się z brutalnych plemion barbarzyńskich, baronów-rabusi, których agresywne działania przynosiły im majątek, ale jednocześnie szkodziły społeczeństwu. Zdaniem Schumpetera, dzięki temu iż inwestowali całą swoją energię w rozwój swoich firm, a nie w walkę, przyczyniali się do wytwarzania bogactwa.

To‍ przedsiębiorcy dzięki swojej odwadze i determinacji dokonują innowacji niezbędnych do rozwoju ekonomicznego i w ten sposób – w dłuższym okresie – pomagają podnosić standardy życiowe. Tworzą nowe produkty bazujące na najnowszych odkryciach (żarówki wykorzystujące elektryczność) albo za pomocą nowych technologii produkują więcej dóbr mniejszym kosztem (tańszy węgiel jako efekt zastosowania koparek). Według Schumpetera ich motywacją nie były wyłącznie pieniądze. Chcieli być postrzegani jako zwycięzcy, brać udział w pojedynkach i udowadniać swoją niezwykłość. Do takich właśnie ludzi należał pradziadek naukowca – sprowadził on pierwszy silnik parowy do swojego rodzinnego miasteczka i wykorzystał go do napędzenia pierwszej nowoczesnej przędzalni w okolicy.

Aby‌ wizje przedsiębiorców przybrały realne kształty (czyli powstawały fabryki produkujące nowe rodzaje lodówek czy odbiorników radiowych), niezbędny był dostęp do cegieł, żelaza i robotników. Tylko jak go zapewnić, skoro potrzebowali go również inni przedsiębiorcy produkujący dobra przydatne konsumentom? Jak przyciągnąć ludzi do fabryk produkujących towary, których ludzie jeszcze nie chcieli (bo ich nie znali)? Z pomocą przychodziły tu banki gotowe pożyczać pieniądze niezbędne do rozpoczęcia produkcji. Pieniądze były bowiem czymś więcej niż środkiem płatniczym ułatwiającym handel – były sercem i krwią gospodarczego organizmu zarządzanego przez mózg, czyli przedsiębiorców. Schumpeter zdobył praktyczne doświadczenie w tej kwestii, w latach dwudziestych pełnił funkcję dyrektora austriackiego banku. Wykorzystywał to stanowisko do inwestowania w różnego rodzaju przedsięwzięcia (stanowił też żywy dowód ryzyka związanego z działalnością gospodarczą – w 1924 roku. gospodarka zaliczyła dołek i naukowiec został z długiem, który spłacał później całymi latami).

Jeśli‌ inwestycje były trafione, przedsiębiorcy się bogacili. Produkowane przez nich innowacyjne dobra wpływały na gospodarkę – przecież kiedy ludzie poznali bliżej gramofony czy telewizory, polubili je i zaczęli kupować. Henry Ford zbił fortunę, gdyż znalazł sposób na produkcję tanich samochodów dla mas. Andrew Carnegie opracował nowe sposoby wytwarzania stali.

Imitatorzy‍ naśladujący pionierskich przedsiębiorców pojawiają się z reguły szybko i produkują takie same samochody, piece czy barwniki. Nowe dobra rewolucjonizują całe branże i pozwalają gospodarce się rozwijać. W końcu jednak niektóre przedsiębiorstwa upadają i gospodarka zaczyna się kurczyć aż do momentu, kiedy powstają kolejne innowacje. Rozwój, załamanie – tak właśnie wygląda cykl kapitalistycznej gospodarki, rozpoczynający się od serii trafionych innowacji, kończący się zaś napływem przedsiębiorców oferujących imitacje. Nowe technologie zawsze zabijają stare – wóz ciągnięty przez konie musiał ustąpić miejsca samochodowi, natomiast świeca żarówce. Firmy takie jak Kodak, producent klisz fotograficznych, szybko się rozwijają, po czym upadają, lecz na ich miejsce pojawiają się nowe przedsiębiorstwa, chociażby Samsung instalujący cyfrowe aparaty w telefonach komórkowych. Schumpeter nazwał to twórczą destrukcją. Jego zdaniem kapitalizm był nieustanną zmianą wywoływaną przez niestrudzonych przedsiębiorców.

W‍ odróżnieniu od większości badaczy Schumpeter uważał monopole za przedsiębiorstwa pomagające gospodarce się rozwijać. Ekonomiści z reguły uznawali je za nieefektywne, ponieważ produkowały zbyt mało i sprzedawały zbyt drogo. Jednak nawet oni dostrzegali wyjątki. W niektórych branżach do rozpoczęcia produkcji niezbędne były olbrzymie inwestycje. Na przykład dostawca wody przed rozpoczęciem działalności musiał wybudować sieć rur. Pojedyncza firma zaspokajająca cały rynek mogła podzielić ich koszt pomiędzy wielu odbiorców i dzięki temu utrzymać niskie ceny. Byłyby one znacznie wyższe, gdyby na rynku działało dziesięć przedsiębiorstw instalujących własne rury i próbujących na nich zarobić. Schumpeter wierzył, że monopole sprzyjają innowacjom, ponieważ dają przedsiębiorcom nadzieję na atrakcyjne wynagrodzenie w zamian za ryzyko stworzenia nowej technologii. Kiedy producent zaworów tworzy nowy model zaworu, jako jedyny dostarcza go na rynek. Jest więc monopolistą i może dobrze na nim zarobić. Szansa osiągnięcia większych zysków zachęca producentów do tworzenia nowatorskich produktów. Bez monopoli firmy tak chętnie nie opracowywałyby nowych technologii. A zatem napędzają one postęp technologiczny i zmieniają gospodarkę, prowadząc do powstania większej liczby tańszych towarów.

Sposób‍ postrzegania kapitalizmu przez Schumpetera różnił się też od tradycyjnego spojrzenia Marshalla i Jevonsa, których poznaliśmy wcześniej. Oni patrzyli na gospodarkę w spoczynku, niczym na zdjęcie. Schumpeter uważał, że gospodarka bardziej przypomina film! W tym pierwszym przypadku wszyscy doskonale wiedzą, jakie dobra znajdują się na rynku, popyt zaś z reguły równoważy podaż. Firmy nie zbijają kokosów z uwagi na rywalizację w dostarczaniu towarów klientom. Gospodarka znajduje się w równowadze. W tradycyjnym podejściu surowce są „dane z góry” i obserwuje się stabilizację całego systemu. Nie ma przedsiębiorców tworzących nowe produkty, ludzie kupują i sprzedają znane sobie produkty w celu maksymalizacji potrzeb. Schumpeter wykazał, że to jedynie stop-klatka gospodarki. „Jakąż żałosną postacią jest aktor ekonomiczny niecierpliwie poszukujący równowagi”, powiedział. „Brakuje mu ambicji i ducha przedsiębiorczości. Krótko mówiąc, jest bez sił i życia”. Według Schumpetera w kapitalizmie przedsiębiorcy bez przerwy wrzucali kamienie do stawu. Fale twórczej destrukcji nigdy nie opadały. W gospodarce Marshalla firmy rywalizowały ceną lamp naftowych. U Schumpetera chcący odnieść sukces dyrektor rozprawiał się z konkurencją za pomocą żarówek.

W‌ rzeczywistości kapitalizm przypomina samego naukowca: jest odważny i pełen energii, ma coraz to nowe pomysły i nigdy nie odpoczywa. Błyskotliwy i dowcipny wykładowca ma jednak zafrasowany umysł, który wyczuwa w systemie niepokojącą mroczną stronę. „Czy kapitalizm przetrwa?”, zastanawia się Schumpeter. „Nie. Nie sądzę, by zdołał”.

W‌ żywotności kapitalizmu kryją się bowiem przyczyny jego ewentualnego upadku. Aby to wyjaśnić, Schumpeter znów podjął niekonwencjonalne działania. Zamiast o ekonomii, zaczął dyskutować o polityce i kulturze społeczeństwa kapitalistycznego. Karol Marks wyjaśniał przyczyny przyszłej klęski systemu, korzystając z wiedzy ekonomicznej: twierdził na przykład, że kapitaliści będą czerpać coraz większe zyski ze swojej działalności, robotnicy zaś zarabiać coraz mniej i w rezultacie cały układ się zawali. Według Schumpetera kapitalizm sam w sobie nie był przyczyną problemów. Ryzyko płynęło z jego wpływu na ludzi, zwłaszcza w sytuacji ciągłego rozwoju firmy. Kiedy przedsiębiorcy odnosili sukcesy, ich firmy rosły. W końcu zamieniały się w olbrzymie korporacje wykorzystujące nowatorskie technologie do produkowania nowych dóbr. Były innowacyjne w sposób racjonalny, o czym świadczą zwłaszcza działy badań i rozwoju wyspecjalizowanych przedsiębiorstw. Pomyśl o współczesnych firmach tego typu, na przykład o Apple. Pracują w niej bardzo różne zespoły: niektóre tworzą nowe oprogramowanie, inne przygotowują szybsze i lżejsze telefony, kolejne wydajniejsze laptopy. To, co kiedyś powstawało dzięki geniuszowi przedsiębiorcy, dziś jest efektem nieskończonych testów i procedur. Postęp ekonomiczny staje się automatyczny, jest częścią polis przedsiębiorstw i treścią spotkań zarządów.

Z‍ ekonomicznego punktu widzenia nie ma w tym nic złego: opracowywanie nowych produktów planuje się z wyprzedzeniem. Staje się ono przewidywalne, a przy okazji koszmarnie nudne, bo innowacyjne firmy zamieniają się w potężne organizacje pełne ludzi w szarych garniturach (lub, jak w przypadku Apple, w starannie dobranych T-shirtach). Przedsiębiorcy opisywani przez Schumpetera zaczynali jako odważni bohaterowie, gdy zaś kończyli, przypominali znudzone nastolatki, które nienawidzą szkoły i nie chcą odrabiać prac domowych. Nie cierpią też chodzenia do pracy w krawacie i siedzenia na nudnych zebraniach. Mają dość monotonnego i nieciekawego życia, jakie wiodą w kapitalizmie. Przestają wierzyć przedsiębiorcom, nie kręci ich zarabianie pieniędzy. Niektórzy z nich kończą jako antykapitalistyczni intelektualiści wykładający na uniwersytetach i publikujący książki krytykujące system. Domagają się od rządu, by wyrwał gospodarkę z rąk przedsiębiorców i stworzył społeczeństwo socjalistyczne. Według Schumpetera proces ten rozpoczął się w latach trzydziestych i czterdziestych ubiegłego wieku, kiedy wielu myślicieli zaczęło okazywać wrogość kapitalizmowi, państwo zaś postanowiło odgrywać większą rolę w gospodarce (patrz rozdział dwudziesty pierwszy).

Jego‌ przewidywania dotyczące losów systemu się nie sprawdziły. Kapitalizm funkcjonuje do dziś i pomimo zaangażowania rządów – znanego jako gospodarka mieszana – wcale nie zamierza upaść. Schumpeter nauczył nas jednak czegoś istotnego: pokazał, że gospodarka wciąż się zmienia. W pewnym sensie wtórował Marksowi i podobnie jak on uważał, że socjalizmu nie da się uniknąć (sam mieszkał jednak w zamku i milionerów bardziej cenił, niż potępiał, skutkiem czego nazywano go Marksem dla bogatych). Według niego przyczyną końca kapitalizmu miały być frustracje ludzi z wyższych warstw społecznych, w tym właśnie rozczarowanych intelektualistów. Tymczasem według autora Manifestu‌ komunistycznego to‍ niezadowoleni robotnicy mieli obalić system. Jego socjalizm rodził się z niedostatków gospodarczych kapitalizmu, natomiast ten Schumpetera z sukcesów rozwijających się firm. Poza tym w odróżnieniu od swojego niemieckiego poprzednika Austriak bronił kapitalizmu i nie cieszył się z nadejścia nowego systemu.

Nie‍ zgadzał się również z nowymi teoriami Keynesa, według którego rządy mogły powstrzymać gospodarkę przed kryzysami podobnymi do tego z lat trzydziestych. Jeśli kapitalizm jest zmianą, to recesja też jest przejściowa i będzie miała w dłuższej perspektywie pozytywne skutki, włącznie z historycznymi zmianami, które zastąpią kuriera konnego telefonem komórkowym. Problem z pomocą rządową wynika z podejścia urzędników do gospodarki. Ludzie ci widzą ją w krótkim okresie i dlatego cenią lekarstwa działające błyskawicznie. Według Schumpetera mogą one udusić przedsiębiorców, sam system umieścić pod kroplówką, a następnie zabić.

ROZDZIAŁ‍ 20

Dylemat‌ więźnia

Wyobraź‌ sobie dwa skonfliktowane kraje. Jeden z nich instaluje pociski wycelowane we wroga, więc drugi robi to samo. Przez pewien czas oba kupują broń, próbując uzyskać przewagę nad przeciwnikiem. Trwa wyścig zbrojeń – w rezultacie oba kraje gromadzą ogromne zapasy broni. Dla naukowców to klasyczny przykład teorii gier, dziedziny matematyki oraz ekonomii, która zdobyła popularność w latach czterdziestych i pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Pozwala się przyjrzeć zachowaniu państw, przedsiębiorstw i ludzi, w sytuacjach, w których jedna strona wpływa na decyzje drugiej. Kiedy twój wróg kupuje pociski, tracisz przewagę, a twój kraj wydaje się mniej bezpieczny. Kiedy ty kupujesz pociski, to samo dzieje się z twoim przeciwnikiem. Każda strona zastanawia się więc, co dalej zrobić, biorąc pod uwagę przewidywane posunięcia rywala. Naukowcy nazywają to zjawisko interakcją strategiczną – wpływamy na siebie (mamy interakcje) i decydujemy, co zrobić w kontekście działań przeciwnika (myślimy strategicznie). A zatem teoria gier to nauka o strategicznych interakcjach, które można zaobserwować wszędzie, począwszy od prostych gier w stylu papier-nożyce-kamień, przez działania firm poszukujących zysku, a na wojnach pomiędzy narodami skończywszy.

Po‌ drugiej wojnie światowej Stany Zjednoczone i Związek Radziecki uważały się za arcywrogów. Ich rywalizacja przeszła do historii jako zimna wojna: obie strony zaangażowały się bowiem w wyścig zbrojeń i groziły sobie bronią atomową. Nakręcony w 1964 roku. film Doktor‍ Strangelove żartuje‍ sobie z ich zmagań. Nie tylko trzyma w napięciu, ale stanowi również doskonałe wprowadzenie w świat teorii gier oraz tłumaczy jej podstawy. W czasie zimnej wojny amerykańskie wojsko rozwijało ją w ramach doskonalenia bezpieczeństwa narodowego. Prace prowadzono w wojskowej organizacji badawczej RAND Corporation („Research AND Development” – ang. badania i rozwój).

Filmowy‌ doktor Strangelove był ekscentrycznym geniuszem specjalizującym się w taktyce wojskowej, noszącym ciemne okulary i mającym zabawny akcent. Co prawda zajmował stanowisko doradcy prezydenta USA do spraw badań nad nowymi rodzajami broni, jednak przypominał pracownika RAND oraz doradcę prezydenta Eisenhowera do spraw obronnych, Johna von Neumanna (1903–1957). Ten wybitny matematyk węgierskiego pochodzenia już jako sześciolatek potrafił dzielić w pamięci liczby ośmiocyfrowe, a jako człowiek dorosły publikował prace dotyczące fal uderzeniowych, aerodynamiki oraz rozmieszczenia gwiazd. W wolnych chwilach zajmował się teorią gier, której był zresztą współtwórcą.

Wyobraź‍ sobie, że jesteś generałem i zastanawiasz się nad zakupem dodatkowych bomb. Wiesz, że generał wroga myśli o tym samym. W jaki sposób podejmujesz decyzję? Według von Neumanna dużą rolę odgrywa tu umiejętność przewidzenia zachowania rywala. Jeśli wiemy, co chcemy zrobić i jak się zachowa przeciwnik, możemy określić wynik „gry” – stwierdzić, że wszyscy kupią bomby, nikt ich nie kupi albo wydarzy się coś jeszcze innego. Węgierski matematyk opracował metodę pozwalającą oszacować wyniki podobnych gier, która jednak sprawdzała się wyłącznie w sytuacjach, gdy obie strony mogły ze sobą negocjować oraz zawierać umowy. Dwóch wrogich generałów nigdy by się na to nie zgodziło. Potrzebna była metoda, która pozwoli obliczać wyniki zwłaszcza takich gier, w których przeciwnicy niekoniecznie zamierzali przestrzegać złożonych sobie obietnic.

W‍ 1950 roku. matematyk John Nash (1928–2015), wówczas student Princeton, wpadł na pomysł rozwiązania tego problemu. Postanowił odwiedzić von Neumanna – jednego z miejscowych profesorów – i przedstawić mu swoją koncepcję. Choć von Neumann był już sławny, Nash nie obawiał się spotkania z nim, gdyż wcześniej dyskutował chociażby z Einsteinem o swoich pomysłach dotyczących rozszerzania się wszechświata. Tym razem jednak nie został doceniony; węgierski naukowiec uznał jego pomysły za trywialne. Z czasem okazały się jednak słuszne i do dziś są wykorzystywane w teorii gier.

Nash‍ stwierdził, że wynik gry – jego „równowaga” – pojawia się wtedy, kiedy każdy gracz robi to, co dla niego najlepsze, przy założeniu, że jego przeciwnik działa w identyczny sposób. Kiedy wszyscy uczestnicy gry tak się zachowują, nie dążą przecież do zmiany zachowania i zachodzi wspomniana równowaga. Nash udowodnił, że większość gier ma właśnie taki punkt – nazwany później „równowagą Nasha”. Weźmy mnie i mojego przeciwnika. Jeśli mój wróg kupuje pociski, powinienem kupować je i ja: najgorsze, co mogę zrobić, to stanąć nieuzbrojony na polu bitwy. W ten sam sposób myśli jednak mój przeciwnik: jeśli bowiem ja się zbroję, to i on powinien się zbroić. W efekcie obydwaj stale zwiększamy zapasy pocisków i na tym właśnie polega równowaga naszej gry.

Wyścig‍ zbrojeń jest w rzeczywistości odmianą sławnej gry opracowanej przez naukowców z RAND, nazywanej dylematem więźnia. Dwóch przestępców zostaje aresztowanych za obrabowanie banku. Policja nie ma wielu dowodów, ale wie, że panowie mogą zostać skazani za unikanie płacenia podatków. Każdy z gangsterów zostaje przesłuchany osobno. Każdy może się przyznać do winy albo zaprzeczyć udziałowi w skoku. Policja informuje ich jednak, że jeśli jeden z nich się przyzna, a drugi wręcz przeciwnie, to sąd uzna tego drugiego za prowodyra i skaże go na podstawie zeznań kumpla. W efekcie gość spędzi w więzieniu długich dwadzieścia lat, jego kompan zaś uniknie odsiadki w nagrodę za współpracę. Jeśli obaj zaprzeczą udziałowi w skoku, otrzymają po cztery lata za sprawy podatkowe, a jeśli przyznają się do winy, spędzą w więzieniu po dziesięć lat.

Co‍ powinni zrobić gangsterzy? Załóżmy, że jeden z nich wierzy, że drugi przyzna się do wszystkiego. Nie może tym samym pójść w zaparte, bo spędzi dwadzieścia lat w więzieniu. Dlatego właśnie powinien się przyznać. Załóżmy z drugiej strony, że gość jest przekonany, iż jego partner wszystkiemu zaprzeczy. W tej sytuacji… również powinien się przyznać, dzięki czemu od razu wyjdzie na wolność. Jeśli obaj panowie będą rozumować w ten sposób, obaj się przyznają. Dylemat więźnia ma więc punkt równowagi: przyznanie się obu przestępców.

Punkt‍ ten okazuje się jednak dość dziwny. Choć obaj gangsterzy wybierają najlepsze dla siebie rozwiązanie, wynik postępowania wcale nie jest dla nich najlepszy. Zyskaliby więcej, gdyby zgodnie nie przyznali się do skoku. Tyle że nie jest to ich punkt równowagi: każdy z nich zyskałby na zdradzie kumpla. Przecież gdyby się przyznał, nie trafiłby do więzienia! Zachowując się racjonalnie, obaj przestępcy osiągają gorszy wynik gry. Podobnie wygląda sytuacja z wyścigiem zbrojeń: jej wynikiem jest stałe rozbudowywanie arsenału. Żadne z państw nie zyskuje przewagi, jednak oba wydają olbrzymie sumy na zbrojenia. Czy nie byłoby lepiej, gdyby zgodnie powstrzymały się od takich inwestycji?

Dylemat‍ więźnia funkcjonuje również w ekonomii. Weźmy na przykład turbogeneratory wykorzystywane w elektrowniach. W latach sześćdziesiątych dwaj ich najwięksi amerykańscy producenci, General Electric i Westinghouse, chcieli na nich dobrze zarobić. Mogli się oczywiście dogadać i zwiększyć swoje przychody dzięki sprzedawaniu mniejszej liczby urządzeń za wyższą cenę. Problem w tym, że każda z firm musiałaby wówczas zwalczyć pokusę oszukania rywala i zaoferowania większej liczby tańszych urządzeń. Niebezpieczeństwo wiązało się więc z obniżeniem cen przez oba przedsiębiorstwa i tym samym znacznie mniejszymi zyskami (to sytuacja, w której obaj gangsterzy przyznają się do winy). Problem ten znały również kraje eksportujące ropę naftową. W latach sześćdziesiątych obiecały sobie, że będą wydobywać jej mniej i w ten sposób podbiją ceny. I znów – wysokie ceny sprawiły, że poszczególnym krajom opłacało się dostarczać na rynek więcej ropy, niż to ustalono.

W‌ biznesie, polityce i życiu ludzie konkurują, ale i współpracują ze sobą. Teoria gier pozwala się przyjrzeć temu z bliska. Kiedy lepiej jest się dogadać, a kiedy zaciekle walczyć? W przypadku dylematu więźnia współpraca wiąże się z ryzykiem całkowitej klęski.

Niektóre‌ gry pozwalają na zastosowanie złożonych taktyk, zwłaszcza kiedy decyzje podejmuje się w określonej kolejności, widząc reakcje rywala na własne działania. Możesz przecież zagrozić mu poważnymi konsekwencjami, jeśli zrobi coś nie po twojej myśli. W latach siedemdziesiątych dwóch dużych producentów kawy, Maxwell House i Folger’s, rywalizowało o kontrolę nad amerykańskim rynkiem. Folger’s zaczął rozwijać działalność na wschodzie kraju, na obszarach, w których do tej pory głównym dostawcą był Maxwell House. Ewidentnie chciał przejąć jego klientów. Rywal rozpoczął więc wojnę cenową, to znaczy obniżył ceny, by wypchnąć konkurenta z rynku. Kolejność działań była następująca: wchodzisz na mój teren, więc tnę ceny, licząc, że w ten sposób zniechęcę cię do dalszych inwestycji. Problem z takimi groźbami polega na tym, że nie zawsze wydają się wiarygodne. Możesz przecież uznać, że niskich cen nie utrzymam zbyt długo, by uniknąć ogromnych strat. W przypadku koncernu Folger’s strategia Maxwell House zdała jednak egzamin: firmie udało się zniechęcić konkurenta do wejścia na nowojorski rynek.

Ale‍ historia Doktora‍ Strangelove pokazuje,‍ że niełatwo jest grozić w sposób przekonujący. Aby zniechęcić rywala do ataku nuklearnego, ogłaszasz, że odpowiesz na niego w identyczny sposób. Kiedy jednak wróg wystrzeliwuje pierwszy pocisk, dociera do ciebie, że nie możesz wystrzelić własnego, bo dwie eksplozje wystarczą do zniszczenia świata. W filmie szalony amerykański generał postanawia zrzucić bombę na ZSRR. Amerykański prezydent chce odwołać atak, ale mężczyzna nie zamierza go słuchać i odcina łączność. Prezydent kontaktuje się więc z radzieckim ambasadorem, od którego dowiaduje się, że Sowieci zbudowali maszynę zagłady. Urządzenie położy kres życiu na naszej planecie. Uruchomi się automatycznie w przypadku wykrycia ataku i nie da się go wyłączyć. Doktor Strangelove wyjaśnia prezydentowi sens stworzenia takiej maszyny: dzięki temu, że działa automatycznie i nieodwracalnie, stanowi realne zagrożenie i w ten sposób zniechęca agresorów do ataku. Ponury żart polega na tym, że sprawdza się tylko w przypadku, gdy wróg wie o jej istnieniu. „Czchemu nic nie powiźiliście?”, krzyczy Strangelove do ambasadora.

Maszyna‌ zagłady ilustruje jedną z podstawowych prawd dotyczących teorii gier: kluczowe znaczenie ma umiejętność wpływania na to, co myśli przeciwnik. Firma grożąca zemstą konkurentowi musi udowodnić, że zrealizuje swoją groźbę. Nie może ujawniać swojej słabości. Ekonomicznym ekwiwalentem zastosowania maszyny zagłady jest więc wybudowanie większej fabryki, niż wskazuje na to rynkowe zapotrzebowanie. Po jej otwarciu można bowiem ruszyć do walki z rywalami, zalewając rynek towarami, choćby w zaniżonych cenach, i dzięki temu odzyskać zainwestowane pieniądze. W latach czterdziestych ubiegłego wieku Aluminium Company of America, kontrolująca wówczas 90% produkcji tego surowca, właśnie w ten sposób odstraszała konkurentów.

Nash‌ przedstawił swoje teorie w serii matematycznych artykułów, które opublikował jako młody człowiek. Potem przepadł bez wieści. Cierpiał bowiem na ciężką chorobę umysłową i spędził wiele lat w szpitalach. Mimo to jego pomysły zrewolucjonizowały ekonomię (Piękny‌ umysł, film‌ nakręcony w 2001 roku, opowiada właśnie o jego życiu). Interakcje strategiczne są czymś normalnym w gospodarce, ale przed stworzeniem teorii gier ekonomiści nie zajmowali się nimi. Najważniejsza teoria rynkowa dotyczyła konkurencji doskonałej, w której nie dochodzi do interakcji. Jest bowiem tak wielu kupujących i sprzedających, że żaden z nich nie może wpływać na ceny. Kiedy tysiące sprzedawców jabłek obsługują tysiące klientów, sprzedają dowolne ich ilości w cenie rynkowej i nie muszą się zastanawiać nad działaniami swoich rywali. Nie muszą ich przechytrzać. Teoria gier pozwoliła ekonomistom przeanalizować bardziej złożone, a zatem bardziej realistyczne sytuacje, w których ludzie i firmy nie grają czysto. Opracowanej przez Nasha metody analizowania tego typu rywalizacji używa się dziś w niemal każdej dziedzinie ekonomii. Sam naukowiec poradził sobie z chorobą i w 1994 roku. odebrał Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii, przyznaną mu za tę przełomową teorię.

ROZDZIAŁ‍ 21

Tyrania‍ rządu

Pewnej‌ nocy w czasie drugiej wojny światowej dwóch mężczyzn zasiadło na dachu zabytkowej kaplicy stojącej w King’s College w Cambridge. Wspięli się tam, by chronić gmach przed bombami zrzucanymi przez niemieckie samoloty. Kościół budowało pięciu angielskich królów przez ponad sto lat. Teraz ocalić zamierzały go zaledwie dwie osoby – i to za pomocą łopat! Panowie chcieli spychać nimi wszystkie pociski, które wylądowałyby na dachu.

Ten‍ nieustraszony duet tworzyli słynni dwudziestowieczni ekonomiści. Dziwna z nich była para! Przede wszystkim mieli całkowicie różne poglądy na temat gospodarki. Starszy z nich nazywał się John Maynard Keynes i poznałeś go w jednym z poprzednich rozdziałów. Już wtedy był sławny – cieszył się opinią wybitnego, przekonującego i niezwykle pewnego siebie Anglika. Młodszy z nich, urodzony w Austrii Friedrich Hayek (1899–1992), był cichym mężczyzną o formalnym, precyzyjnym sposobie mówienia. Uczył w London School of Economics, jednak uczelnię tę zaraz po wybuchu wojny ewakuowano do Cambridge. Tak właśnie trafił w to samo miejsce, w którym wykładał Keynes. Obaj szybko się przekonali, że mają całkowicie inne spojrzenie na największe nieszczęścia lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku, w tym masowe bezrobocie oraz narodziny nazizmu w Niemczech, który doprowadził do wybuchu wojny, a ich zmusił do spędzenia nocy na dachu.

Nazizm‍ był przerażającą ideologią stosującą przemoc i dopuszczającą się morderstw. Łatwo uwierzyć, że jego zwolennicy reprezentowali czyste zło, natomiast kraje walczące z nimi tworzyły dobre, sprawiedliwe społeczeństwa. Ale czy to stwierdzenie kończyło analizę? Hayek uznał, że nie. Ba, powiedział coś niewygodnego, wręcz szokującego. Wielka Brytania i Ameryka rzeczywiście stawiły opór nazistom, walczyły z nimi i ostatecznie ich pokonały, ale według niego miały z Trzecią Rzeszą więcej wspólnego, niż mogłoby się wydawać. Niemiecka gospodarka znajdowała się pod całkowitą kontrolą nazistowskiego rządu. W Wielkiej Brytanii również uważano, że władze powinny mieć większy wpływ na sytuację w kraju. Hayek obawiał się, że ta wiara doprowadzi do przejęcia przez urzędników kontroli nad niemalże wszystkimi aspektami życia, nie tylko samą gospodarką. Skończy się to totalitaryzmem, czyli narodzinami społeczeństwa kontrolowanego przez potężny rząd, którego wszyscy muszą słuchać. Jeśli ktoś odmówi posłuszeństwa, trafi do więzienia lub nawet zostanie skazany na śmierć. Tak działo się w Niemczech i istniało ryzyko, że wydarzy się to również w Wielkiej Brytanii.

Jak‍ śmiał Hayek porównać państwo nazistowskie z wolnymi, demokratycznymi krajami pokroju Wielkiej Brytanii i USA? Przecież takie zestawienie jest absurdalne! Aby zrozumieć, co naukowiec miał na myśli, trzeba się przyjrzeć temu, co działo się w czasie wojny i tuż po niej. Zaraz po wybuchu konfliktu rządy przejęły kontrolę nad gospodarkami. W Wielkiej Brytanii władze nakazały fabrykom zwiększenie produkcji broni i samolotów dla wojska oraz ograniczenie ilości towarów dostarczanych zwykłym ludziom, takich jak ubrania czy buty. Obywatele mogli tym samym kupić znacznie mniej rzeczy. Często otrzymywali określone racje dóbr podstawowych, takich jak masło, jaja czy cukier, i nie mogli wydawać posiadanych pieniędzy zgodnie ze swoją wolą.

To‌ duża zmiana w porównaniu z obowiązującym dotąd systemem wolnorynkowym, w którym rząd pozwalał firmom produkować dowolne towary, a ludzie sami decydowali o swoich zakupach i pracowali w wybranych przez siebie miejscach. Czasy były jednak szczególne i życie nie mogło wyglądać tak jak kiedyś. Nie bez powodu na jednym z wojennych plakatów pojawiło się hasło „Zwiększ brytyjską produkcję. Przyspiesz Niemców destrukcję”. Zwycięstwo miała umożliwić właśnie kontrolowana przez rząd gospodarka. Kiedy jednak konflikt dobiegł końca, wielu ludzi uznało, że władze powinny zachować swoje wpływy w przedsiębiorstwach. Niektórzy ekonomiści publikujący w latach czterdziestych ubiegłego wieku doszli nawet do wniosku, że niezależnie od sytuacji na świecie rząd nadal musi odgrywać znaczącą rolę w gospodarce. Według Keynesa sama nie poradziłaby sobie z wysokim bezrobociem i władze miały obowiązek pomóc jej rozwiązać ten problem.

Wielu‍ obywateli myślało w podobny sposób. Pewnie uważasz, że w celu zabicia nudy panującej w schronach przeciwlotniczych sięgali po książki pozwalające im uciec do świata marzeń? W dodatku wątpisz, by ktoś przy zdrowych zmysłach chciał w takich warunkach czytać o ekonomii czy też finansach rządu? Okazuje się, że wśród największych bestsellerów czasów wojny znalazł się Memoriał‌ w sprawie ubezpieczeń społecznych i polityki pełnego zatrudnienia, a w nocy‌ tuż przed jego premierą ludzie ustawili się w długich kolejkach, byle zdobyć choć jeden egzemplarz! Dlaczego Anglicy mieli tak wielką ochotę na książkę o tak trudnym tytule? Ponieważ interesowała ich przyszłość kraju. Ta, przed którą ostrzegał Hayek – w której rząd bardziej się angażował w gospodarkę.

Memoriał‌ opisywał planowane działania władz po zakończeniu wojny i został przygotowany przez Williama Beveridge’a, popularnego wykładowcę i pisarza, który jako młody człowiek pracował z biednymi na londyńskim East Endzie. Dzięki napisanej przez siebie książce został bohaterem narodowym, a ludzie uwielbiali słuchać, jak opowiada o swojej działalności. Okazało się bowiem, że przed wojną rząd pomagał ubogim w sposób nieprzemyślany. Beveridge chciał tymczasem, by władze skuteczniej chroniły ludzi przed zagrożeniami związanymi z rynkiem, czyli utratą pracy, głodem wśród dzieci i tak dalej. Jego zdaniem należało w tym celu pokonać pięć „wielkich bestii”: niedosyt, choroby, brud, ignorancję i bezczynność. Innymi słowy, stworzyć system ubezpieczeń społecznych nakierowanych na bezrobotnych i chorych, zapewnić potrzebującym miejsca w szpitalach i szkołach oraz dach nad głową, a także prowadzić politykę gospodarczą ułatwiającą tworzenie nowych miejsc pracy.

Hayek‍ nie zgadzał się z taką wizją gospodarki. Jego mentorem był Ludwig von Mises, austriacki ekonomista poznany przez nas w rozdziale szesnastym, w którym upierał się, że socjalizm nigdy się nie sprawdzi. Tyle że Beveridge i Keynes nie proponowali pójścia w ślady Związku Radzieckiego. Gospodarka powojenna miała być gospodarką mieszaną, czymś pomiędzy socjalizmem a kapitalizmem. Rząd przejąłby koncerny z kluczowych gałęzi przemysłu (w tym kopalnie węgla oraz koleje), kontrolował ceny niektórych dóbr i finansował szkoły oraz szpitale, wprowadzając do systemu rynkowego szczyptę socjalizmu. Dominowałaby jednak silna nuta kapitalizmu, a na rynku działałaby spora liczba firm prywatnych kierujących się zyskiem. Hayek odrzucał tego typu kompromis. Uważał, że państwowa kontrola nad gospodarką oznaczałaby ograniczenie swobód, nawet jeśli gospodarka miałaby charakter mieszany.

Według‌ naukowca wskutek spektakularnego postępu gospodarczego dokonującego się na przestrzeni ostatnich kilkuset lat ludzie nabrali przekonania, że mogą wszystko. Tymczasem do tak gwałtownego rozwoju przyczyniły się tysiące rynków tworzących gospodarkę, a nie jedna, konkretna osoba. Niecierpliwi obywatele domagali się szybszego postępu. Rządy wpływały więc na rynki, by kraj szybciej się rozwijał. Czy rzeczywiście oznaczało to ograniczenie wolności, skoro Beveridge twierdził, że chce jedynie uwolnić obywateli od problemów związanych z gospodarką? Zdecydowanie tak, twierdził Hayek. Jego zdaniem ludzie mieli różne potrzeby i nie byliby w stanie wspólnie ustalić, co jest dla nich najważniejsze. Niektórzy chcieliby więcej galerii sztuki, inni więcej pływalni. Jeśli rząd przejąłby kontrolę nad gospodarką, podejmowałby takie decyzje także i za ciebie. Nie miałbyś wpływu na jego wybory i twoja swoboda zostałaby ograniczona.

Hayek‍ uważał, że utrata wolności może kosztować życie. „Ostatnią deską ratunku w gospodarce konkurencyjnej jest komornik”, powiedział, lecz od razu dodał: „Najwyższą karą w gospodarce planowej jest szubienica”. Chciał przez to powiedzieć, że lenie w systemie wolnorynkowym co najwyżej zostaną bez pieniędzy (bo wylecą z pracy bądź stracą posiadany majątek). W efekcie najgorsze, co może cię spotkać, to przejęcie twoich dóbr przez komornika sądowego, który następnie przekaże je twoim wierzycielom. Jeśli natomiast będziesz niewłaściwie wykonywał swoje obowiązki w gospodarce kontrolowanej przez państwo, nie tylko ty stracisz pieniądze, ale cały naród. Społeczeństwo będzie musiało ponieść koszty twoich błędów. Nie będziesz w stanie ich spłacić, ponieważ wszystkie twoje rzeczy i tak będą należały do państwa. Za karę trafisz więc do więzienia lub, w najgorszym razie, zapłacisz życiem. To, co rozpoczyna się jako próba usunięcia niesprawiedliwości kapitalizmu, kończy się tyranią.

Hayek‍ uważał, że z nazistami nie można walczyć wyłącznie czołgami i samolotami (a także parą łopat). Trzeba również walczyć na poziomie idei. Pomysłem, który jego zdaniem mógł przynieść zwycięstwo, była wolność ekonomiczna – czyli rząd, który pozwalał ludziom robić to, na co mieli ochotę. Bez niej wolność polityczna nie istnieje. A bez wolności politycznej ludzie nie myślą sami za siebie. Rząd mówi, co masz robić, co myśleć i jak żyć. Tuż przed końcem wojny Hayek spisał powyższe uwagi w książce Droga‌ do zniewolenia. Czuł,‍ że musi ostrzec ludzi, nawet jeśli rozwścieczy wielu z nich. Uważał, że jeśli oddamy rządowi pełną kontrolę, skończymy niczym średniowieczni kmiecie – chłopi żyjący na łasce panów, niemający prawa do jakichkolwiek decyzji. Współczesna zachodnia cywilizacja bazuje przecież na wolności indywidualnej. Jeśli o tym zapomnimy, z pewnością upadnie, twierdził naukowiec.

Jego‌ książka wywołała sensację (i była ciekawsza od książki Beveridge’a), a także zapewniła mu sławę. Brytyjski premier z czasów wojny oraz szef Partii Konserwatywnej Winston Churchill wspomniał ją nawet podczas wystąpienia radiowego w trakcie kampanii wyborczej w 1945 roku. Skrytykował pomysł konkurencyjnej Partii Pracy, dotyczący zwiększenia kontroli rządowej nad gospodarką. Porównał jej liderów do bezwzględnej tajnej policji Hitlera, powtarzając za Haykiem ostrzeżenia dotyczące szykowanych zmian. Książka zdenerwowała wielu ludzi. Ukazała się bowiem w momencie, w którym ekonomiści zaczynali dostrzegać sens rządowego zaangażowania w sprawy gospodarcze. Herman Finer, jeden z kolegów naukowca z London School of Economics, nazwał publikację „złowieszczą” i „świętoszkowatą”. Ludzie odwrócili się od Hayka, który w efekcie porzucił ekonomię. Odzyskał sławę dopiero kilka dekad później, kiedy gospodarka wolnorynkowa znów stała się modna (patrz rozdział dwudziesty dziewiąty).

Koniec‍ końców silniejsze rządy pojawiające się w zachodnich demokracjach nie doprowadziły do narodzin nowego Hitlera (choć Hayek wcale nie twierdził, że tak się stanie, jedynie zasugerował taką możliwość). Dziś większość światowych gospodarek godzi prywatną przedsiębiorczość z działaniami rządów. Tocząca się wśród ekonomistów debata dotyczy tego, gdzie przy takim podziale powinno się narysować linię graniczną. Hayek przesuwał ją bliżej wolnego rynku niż pozostali naukowcy. Ale nawet on twierdził, że gospodarka potrzebuje wydatków rządowych: zagwarantowania minimum socjalnego dla bezrobotnych oraz dostarczania dóbr, których rynek sam nie dostarczy. Jeśli wydatki te przygotuje się w sposób rozsądny, nie powinny zaszkodzić wolności. Naukowcy, którzy uważali, że Hayek jest zbyt ostrożny, nieraz z niego kpili. Wolnorynkowa filozof Ayn Rand zanotowała niezbyt przyjemne komentarze dotyczące naukowca na marginesach swojego egzemplarza Drogi‍ do zniewolenia. Według‍ niej był „osłem” i człowiekiem „absurdalnie głupim”.

Większość‌ współczesnych ekonomistów nie zgadza się z twierdzeniem Hayka, że większa rola rządu w gospodarce oznacza ograniczenie wolności. Kiedy rząd zapewnia edukację każdemu dziecku, zapewnia mu większą wolność. Dopiero osoby potrafiące czytać i pisać mogą w pełni uczestniczyć w życiu społeczeństwa – a więc znaleźć dobrą pracę i zrozumieć pomysły liderów politycznych, na których mają głosować. Po wojnie zwiększenie rządowych wydatków na zdrowie i edukację znacząco pomogło pokrzywdzonym dotychczas grupom społecznym takim jak kobiety czy Murzyni. Pozwoliło im też na samodzielne decydowanie o własnym życiu. Ostatecznie debata sprowadziła się do tego, co tak naprawdę uważamy za wolność – a to pytanie trudne i udzielenie na nie odpowiedzi ekonomiści zostawiają naukowcom z innych dziedzin. Dla Hayka wolność oznaczała konieczność samodzielnego radzenia sobie z problemami. To ważna kwestia, nie tylko dla filozofów, ale i ekonomistów.

ROZDZIAŁ‍ 22

Wielkie‌ Pchnięcie

Tuż‍ po północy 6 marca 1957 roku. prezydent Ghany Kwame Nkrumah stał na podium i patrzył na wiwatujące tłumy. Przez osiemdziesiąt lat tą kolonią rządziło inne państwo, jednak dosłownie przed chwilą mężczyzna ogłosił nadejście niepodległości. Jego rodacy jako pierwszy czarnoskóry naród w Afryce odzyskali wolność. Na stadionie do gry w polo w stolicy kraju, Akrze, a więc w miejscu, gdzie odbywały się wszystkie uroczystości państwowe, brytyjski Union Jack – czyli flaga kolonizatora – została opuszczona. Jej miejsce zajęła nowa, czerwono-żółto-zielona chorągiew. „Dzieci Ghany powstańcie i stańcie na straży swojej sprawy!”, zaśpiewały tłumy. Kraj został pionierem nadchodzących zmian. Kilka lat później brytyjski premier Harold Macmillan mówił już o całym ich wietrze wiejącym na kontynencie. W latach sześćdziesiątych wiele kolonii afrykańskich i nie tylko afrykańskich ogłosiło niepodległość.

Nkrumah‍ stworzył naród z patchworku prowincji i plemion. Wzniesiony w Akrze łuk triumfalny, okraszony hasłem „Wolność i Sprawiedliwość 1957”, symbolizuje więc początek nowej ery. Prezydent zdawał sobie sprawę z tego, że te słowa znaczą więcej niż kolorowa flaga i nowy hymn. Wolność i Sprawiedliwość muszą się stać rzeczywistością. Będzie to możliwe, kiedy jego rodacy przestaną się martwić o dach nad głową, jedzenie i leczenie. Muszą też umieć czytać i pisać. Przed odzyskaniem niepodległości Ghana przede wszystkim handlowała kakao. Zarobione w ten sposób pieniądze inwestowała w drogi i koleje, a mimo to, podobnie jak inne nowe państwa Afryki, należała do krajów biednych. Niemal co czwarte dziecko umierało przed ukończeniem piątego roku. życia, przeciętny dochód zaś stanowił zaledwie ułamek tego, co zarabiali Europejczycy. Nkrumah obiecał rodakom, że w ciągu dekady stworzy im raj na ziemi.

Udział‌ w obchodach wziął również jego doradca ekonomiczny, Arthur Lewis (1915–1991), który wychowywał się na wysepce Saint Lucia na Karaibach, uchodzącej za ubogie rubieże Wielkiej Brytanii. Jako nastolatek chciał zostać inżynierem, ale uświadomił sobie, że biali właściciele plantacji cukrowych nigdy nie zatrudnią czarnoskórego pracownika na tak wysokim stanowisku. W latach trzydziestych jako absolwent Uniwersytetu Londyńskiego starał się o posadę w „The Economist”. Nie dostał jej z podobnych przyczyn: musiałby przeprowadzać wywiady z osobami, które mogły nie mieć ochoty na rozmawę z czarnoskórym dziennikarzem. Szybko jednak po raz pierwszy zatryumfował – w 1938 roku. został pierwszym Afrykańczykiem wykładającym na London School of Economics i 41 lat później sięgnął po Nagrodę Nobla z ekonomii. Do dziś jest jedynym naukowcem o ciemnym kolorze skóry, który dostąpił tego zaszczytu.

Lewis‌ zauważył, że w gospodarkach krajów ubogich w odróżnieniu od tych bogatych pełno jest kontrastów pomiędzy nowoczesnością a tradycją, na przykład między luksusowymi sklepami a stojącymi tuż obok ulicznymi kramami. Na nowoczesność składają się również kapitalistyczne farmy i przedsiębiorstwa zatrudniające robotników produkujących dobra na sprzedaż. Tradycję symbolizują z kolei małe, rodzinne gospodarstwa oraz firmy dzielące się zyskami z krewnymi i przyjaciółmi (i nie maksymalizujące ich). W ubogich krajach gospodarka jest przede wszystkim tradycyjna. Lewis nazwał to zjawisko dualizmem ekonomicznym: to „mocno rozwinięte plamy otoczone ekonomiczną ciemnością”.

Taka‌ gospodarka dysponowała armią robotników, którzy niewiele wnosili do procesu produkcji. Ciotki wykonywały zbędne prace na rodzinnych polach, młodzi mężczyźni nosili bagaże podróżnych, natomiast kurierzy tłoczyli się przed drzwiami biur. Według Lewisa jej tradycyjny sektor zatrudniał „nieograniczoną” liczbę robotników w tym sensie, że połowę z nich dałoby się zwolnić bez szkody dla dotychczasowej działalności. W zjawisku tym tkwił jednak zalążek postępu gospodarczego. Nowoczesne sektory mogły zatrudniać robotników za stosunkowo niewielkie pieniądze i tym samym osiągać duże zyski. Inwestowały je później w maszyny i fabryki, dzięki którym nowoczesna branża się rozwijała, tradycyjna zaś kurczyła. Ekonomiczna ciemność powoli się rozpraszała.

Lewis‍ zapoczątkował prace nad „ekonomią rozwoju”. Słowo „rozwój” implikuje poprawę bądź wręcz postęp: niemowlę staje się dzieckiem, uczy się komunikować z otoczeniem i po latach takiego rozwoju zostaje w pełni zsocjalizowanym dorosłym. W XIX wieku Wielka Brytania przeszła drogę od społeczeństwa rolniczego do przemysłowego. Stulecie później narody azjatyckie i afrykańskie starały się pójść w jej ślady. Kolejnym specjalistą od ekonomii rozwoju został urodzony w Polsce brytyjski ekonomista Paul Rosenstein-Rodan (1902–1985), który podczas drugiej wojny światowej zaszył się w eleganckiej posiadłości przy cichym londyńskim placyku i z dala od linii frontu roztrząsał z grupką kolegów ekonomiczne perspektywy nowych narodów. Wszyscy wierzyli, że szybki rozwój Azji i Afryki jest niezbędnym elementem lepszego, powojennego świata.

Wielkich‌ ekonomistów, od Adama Smitha po Davida Ricardo, fascynował rozwój gospodarczy. Dlaczego więc stworzono oddzielną, poświęconą mu dziedzinę nauki? Czy przypadkiem każda ekonomia nie bada rozwoju? W pewnym sensie tak. Tyle że Ghana i inne nowe kraje takie jak Indie czy Egipt narodziły się w zupełnie innym świecie niż dziewiętnastowieczny Manchester, w którym uruchomiono pierwszą linię kolejową. W latach pięćdziesiątych XX wieku Europa i USA osiągnęły ogromną przewagę nad resztą świata. Opracowały tanie metody produkcji energii elektrycznej i za pomocą linii produkcyjnych wytwarzały niemal wszystkie towary, od odbiorników radiowych po kostki cukru. Nowe narody nie musiały niczego wymyślać. Miały gotowe rozwiązania. „Innym krajom zajęło to trzysta i więcej lat. Państwa do niedawna zależne powinny osiągnąć to samo w ciągu zaledwie pokolenia”, powiedział Nkrumah.

Rosenstein-Rodan‍ i Lewis wierzyli, że nowe narody nie wykorzystywały w pełni swojego gospodarczego potencjału. Nazywali je niedorozwiniętymi albo rozwijającymi się krajami i wierzyli, że istnieją zasady, dzięki którym szybko staną się bogatsze. Ekonomiści rozwoju oraz przywódcy krajów rozwijających się zgodnie twierdzili, że najważniejszy jest przemysł. Nkrumah powiedział nawet, że jego rodacy cieszą się, gdy dymy fabryczne nie pozwalają im dostrzec, co się dzieje na drugim brzegu rzeki Wolty. Zadanie rządzących polegało zatem na transformacji państw takich jak Ghana oraz plemion pracujących na małych farmach położonych w rozproszonych wioskach w społeczeństwa przemysłowe produkujące olbrzymie ilości chemikaliów i samochodów.

Aż‌ do lat czterdziestych większość ekonomistów uważała, że wystarczą do tego wolne rynki: obietnica zysku zachęci przedsiębiorców do stawiania fabryk i zakładania linii telefonicznych. Ekonomiści rozwoju uważali jednak, że w krajach rozwijających się rynki nie spełnią swojej funkcji. Lewis opisał, w jaki sposób gospodarka powinna przenosić siłę roboczą z prowincjonalnych farm do miejskich fabryk. Rosenstein-Rodan dodał, że nie będzie się to działo w sposób automatyczny.

Wszystko‌ dlatego, że bez pojawienia się innych przedsiębiorstw w otoczeniu żadna firma nie przyniesie zysków. Wyobraźmy sobie zakład produkujący sardynki w puszkach i chcący zarabiać na ich sprzedaży. Kto je kupuje? Cóż, ludzie pracujący w tradycyjnej gospodarce zarabiają niewiele i nie mają pieniędzy na takie wydatki. Pracownicy fabryki pewnie wydadzą na sardynki część swoich zarobków, tyle że niewielką – w końcu potrzebują również butów i innych produktów. Gdyby w pobliżu otworzył się zakład produkujący obuwie, jego pracownicy kupowaliby między innymi sardynki, a pracownicy fabryki sardynek – buty. Każda firma tworzy bowiem rynek na produkty innych przedsiębiorstw. To dlatego podczas procesu industrializacji pracowników należy przenosić z pól do wielu różnych zakładów jednocześnie! Oddzielnie nie wypracują zysków, razem mają taką szansę. Gdybyś więc był przedsiębiorcą myślącym o założeniu fabryki sardynek, z pewnością brak innych zakładów zniechęciłby cię do inwestycji. Porty, huty, walcownie i stocznie zależą od siebie i dlatego muszą powstawać w tym samym momencie. Kraje rozwijające się podążają drogą „od posiadania niczego do posiadania wszystkiego” i – zdaniem Rosensteina-Rodana – tylko rząd może odpowiednio wymierzyć ich gospodarczy skok. Potrzebuje do tego olbrzymich inwestycji w wielu dziedzinach gospodarki. Niezbędne jest, jak to określił, „Wielkie Pchnięcie”.

Ghana‌ podjęła taką próbę. Rząd wybudował elektrownie, szpitale, szkoły i nowoczesny port. Fabryki i zakłady przemysłowe zaczęły się mnożyć. Największym wyzwaniem okazała się jednak tama na rzece Wolcie. Jej budowa zmusiła osiemdziesiąt tysięcy ludzi do porzucenia swoich domów i ustąpienia miejsca największemu sztucznemu zbiornikowi wodnemu na świecie. Bogate kraje udzieliły Ghanie pomocy: przekazywały pieniądze na kolejne inwestycje. Rząd miał nadzieję, że bogactwo czeka tuż za rogiem.

Jednak‌ Wielkie Pchnięcie to prawdziwe wyzwanie, zwłaszcza dla nowego, niedoświadczonego rządu. W Ghanie obywatele zyskali dostęp do szpitali, telefonów i czystej wody, jednak powstało tam wiele niewydajnych firm. Niektóre z nich okazały się kompletnymi niewypałami. Fabryki przetwórstwa owocowego wznoszono na terenach, gdzie nie rosły drzewa mango, a jedna tylko huta szkła była w stanie dostarczyć na rynek więcej wyrobów, niż kraj kiedykolwiek mógłby potrzebować. Tym samym wiele przedsiębiorstw nigdy nie zdołało stanąć na własnych nogach. Ich silniki zatarły się i samolot z napisem „gospodarka” runął zaraz po starcie. Wielkie Pchnięcie napotkało podobne problemy w wielu innych afrykańskich, azjatyckich i latynoamerykańskich krajach. Jedną z tego przyczyn były powiązania polityczno-gospodarcze decydentów, które szkodziły rozwojowi. Kiedy rządy inwestowały w nowe gałęzie przemysłu, przemysłowcy starali się przyciągnąć jak najwięcej pieniędzy. Chcieli jak najdłużej otrzymywać wsparcie od władz. Niektórzy z nich inwestowali więcej w sympatię urzędników, oferując im różnego typu łapówki, niż w próby poprawienia rentowności swoich zakładów.

Niektórym‍ krajom udało się jednak odnieść sukces. Należy do nich Korea Południowa. Pod koniec drugiej wojny światowej Korea rozpadła się na dwa kraje, komunistyczną Północ i kapitalistyczne Południe. W latach pięćdziesiątych stoczyły one wojnę, która pogrążyła Południe w chaosie. Zginęły miliony ludzi, pozostali żyli w biedzie. Wiele rodzin straciło domy i przetrząsało okolice w poszukiwaniu jedzenia. W 1961 roku. do władzy doszedł generał Park Chung-hee i zapoczątkował koreańskie Wielkie Pchnięcie. Chciał, by na przełomie wieków jego kraj stał się przemysłowym potentatem. W tym celu stworzył czebole, olbrzymie przedsiębiorstwa ściśle związane z rządem. Umieścił je w starannie wybranych branżach i udzielił im tanich pożyczek. Początkowo nawet zapewnił ochronę przed zagranicznymi rywalami, ale naciskał, by szybko stały się konkurencyjne i zaczęły eksportować produkowane towary.

Gospodarka‍ Korei Południowej przyspieszyła. Kraj rozwinął przemysł tekstylny i odzieżowy, potem zainwestował w huty stali, fabryki samochodów i stocznie. Dość szybko dogonił Koreę Północną, która jeszcze w latach pięćdziesiątych wydawała się silniejsza ekonomicznie, jak również prześcignął wiele innych rozwijających się państw. W ciągu kilku dekad od dojścia Park Chung-hee do władzy gospodarka urosła dziesięciokrotnie. Produkty dwóch czołowych czeboli, działającego w branży elektronicznej Samsunga oraz producenta samochodowego Hyundaia, zyskały popularność w Europie i Stanach Zjednoczonych. Dziś mieszkańcy Korei Południowej cieszą się podobnymi warunkami życiowymi jak inne bogate narody, a zmiany dokonane przez generała nazywają Cudem nad rzeką Han. Źródłem sukcesu wydaje się to, że rząd nie pozwolił przedsiębiorcom na lenistwo. Udzielał tanich pożyczek, ale dbał o rozwój firm. Park odbierał środki tym korporacjom, które nie potrafiły konkurować ani sprzedawać swoich produktów za granicę. Również kilka innych państw azjatyckich – Singapur, Tajwan i Hongkong – po wojnie dobrze sobie radziło. Dzięki ich niesamowitym osiągnięciom zaczęto nazywać je Azjatyckimi Tygrysami.

Niestety,‍ w niektórych krajach udział rządu w gospodarce stanowił wypaczenie Wielkiego Pchnięcia. Prezydent Zairu (obecnie Demokratycznej Republiki Konga) Mobutu Sese Seko ukradł miliony dolarów i wybudował za nie dziesiątki pałaców. Na co dzień pływał po rzece Zair olbrzymim jachtem z sofami w kształcie ostryg, obitymi różowym jedwabiem. W tym samym czasie jego naród walczył o życie, drogi zaś się rozpadały. Być może dlatego wielu ekonomistów odwróciło się od Wielkiego Pchnięcia. W latach osiemdziesiątych naukowcy zachęcali rządy zarówno bogatych, jak i ubogich państw do nieingerowania w gospodarkę. Przygotowali również wolnorynkowe wzorce dla krajów rozwijających się i zachęcali do prywatyzacji, czyli sprzedaży państwowych firm prywatnym przedsiębiorcom. Te pomysły również się nie zawsze sprawdzały i dopiero wówczas ekonomiści zrozumieli, że nie istnieje jeden sposób na rozwijanie gospodarki. Nie ma uruchamiającego zapłon guzika, który rząd po prostu musiałby przycisnąć.

ROZDZIAŁ‍ 23

Ekonomia‌ wszystkiego

Jeśli‍ prowadzisz sklep, to w pracy twój mózg kalkuluje niemal bez przerwy. Zastanawiasz się, czy zamówiłeś wystarczającą ilość jajek. Ale czy powinieneś kupić dodatkową lodówkę na napoje? No i czy opłaca się zatrudnić nowego sprzedawcę? Przez cały dzień sumujesz przychody ze sprzedaży oraz poniesione koszty i zastanawiasz się, jak zwiększyć zysk. Kiedy jednak wieczorem zamykasz sklep, wracasz do domu, szykujesz obiad i sprzątasz. Sądzisz, że wtedy właśnie twój wiecznie kalkulujący umysł odpoczywa? No bo czy życie rodzinne – gotowanie, zmywanie, zabawa z dziećmi – ma coś wspólnego z biznesem i ekonomią? Naukowcy zajmujący się innymi naukami społecznymi badają nieekonomiczne aspekty życia. Socjalne. Antropolodzy przyglądają się ludzkim zwyczajom i kulturom, socjologowie szeroko rozumianym działaniom społeczeństw. I jedni, i drudzy badają małżeństwa oraz rodziny, a także bardziej mroczne aspekty rzeczywistości, jak choćby przestępczość czy rasizm. Ekonomiści, jak pewnie sądzisz, mają zupełnie inne zainteresowania – zajmują się bowiem wyłącznie kwestiami ekonomicznymi: przemysłem, przedsiębiorstwami, cenami i zyskiem.

W‌ latach pięćdziesiątych Gary Becker (1930–2014) raz na zawsze zniósł granicę dzielącą nauki ekonomiczne od społecznych. Był wtedy młodym pracownikiem Uniwersytetu Chicagowskiego, którego lokalny wydział ekonomii zyskał olbrzymią sławę – zaczęto nawet mówić o szkole chicagowskiej. Według niej rynki i ceny były przejawem działań społeczeństwa. Becker badał to zjawisko i posunął się dalej niż inni. Uważał, że w pracy właściciele sklepów rzeczywiście obliczają przychody i koszty swojej działalności. Jednak w domu robią dokładnie to samo! Każą dzieciom wyłączyć telewizor i odrabiać lekcje, ponieważ dzieci, które odrabiają lekcje, w przyszłości mogą zarabiać więcej, a zarabiający więcej dorośli lepiej zaopiekują się starymi rodzicami. W rzeczywistości Becker dostrzegał kalkulacje ekonomicznie dosłownie wszędzie. Jeden z wykładanych przez siebie przedmiotów zatytułował nawet „Ekonomiczny sposób patrzenia na życie”. Uważał, że ekonomię należy wykorzystywać do zrozumienia niemal każdego aspektu otaczającej nas rzeczywistości.

Pewnego‌ popołudnia Becker spóźniał się na ważne spotkanie. Gdyby zaparkował samochód w przeznaczonym do tego miejscu, z całą pewnością nie zdążyłby na czas. Co innego, gdyby zostawił samochód na ulicy. Naukowiec zauważył, że rozważa zyski i straty spowodowane różnymi decyzjami. Gdyby zaparkował w miejscu, w którym nie można parkować, dotarłby na spotkanie na czas, ale mógłby dostać mandat. Koszt pozostawienia samochodu na ulicy równał się więc wysokości kary pomnożonej przez prawdopodobieństwo jej otrzymania. Becker uznał, że jest on niski w porównaniu z korzyściami płynącymi ze stawienia się punktualnie na spotkaniu, dlatego nie pojechał na parking. Złamanie prawa wynikało z ekonomicznej kalkulacji.

Doświadczenie‌ to przyczyniło się do powstania ekonomicznej teorii przestępczości. Becker odrzucił tezę, że wszyscy przestępcy różnią się od osób przestrzegających prawa, ponieważ chorują psychicznie, byli źle traktowani w przeszłości lub są jedynie ofiarami zbiegu okoliczności. Według niego aż tak bardzo się od nas nie różnią. Niekoniecznie są źli, chorzy lub szaleni, czasami to całkiem rozsądni ludzie o kalkulujących umysłach. Becker nie przeczył, że przyczyny przestępczości są złożone. Uważał jedynie, że koszta i zyski mają dla przestępców takie samo znaczenie jak dla właścicieli sklepów i przedstawiciele prawa powinni o tym pamiętać. Na przykład operatorzy miejskich parkingów zarobiliby więcej, gdyby podniesiono wysokość mandatów. Ba, nie musieliby zatrudniać aż tylu funkcjonariuszy do szukania nielegalnie zaparkowanych samochodów. Kiedy kierowcy kalkulują w sposób logiczny, wysoka kara w połączeniu z niewielkim prawdopodobieństwem przyłapania stanowi dla nich równie skuteczną przestrogę jak niewielka kara z dużym prawdopodobieństwem otrzymania mandatu. Aby wyeliminować przestępczość, należy uczynić ją nieopłacalną. W przypadku nielegalnego parkowania najlepiej podnieść grzywny, a w przypadku włamań – wydłużyć karę więzienia.

Becker‌ wykorzystywał klasyczne prawa ekonomiczne do analizowania ludzkich zachowań. Jedno z nich mówiło, że ludzie mają określone preferencje i niezbyt często je zmieniają: jeśli dziś wolisz rocka od jazzu, to za tydzień wciąż tak będzie. Kolejne prawo głosiło, że ludzie są racjonalni: zastanawiają się, jakie działania najlepiej zaspokajają ich potrzeby. Robią to, co dla nich najlepsze, uwzględniwszy posiadany majątek i ewentualnie koszty. Ich życie jest jednym wielkim kompromisem. Właściciel sklepu porównuje korzyści płynące z otwarcia nowej placówki z jego kosztami, złodziej samochodu wartość ukradzionego mercedesa z ryzykiem odsiadki.

Jeszcze‍ jako student Becker wykorzystywał te same prawa ekonomiczne do analizy rasizmu. Jego koledzy byli zszokowani. Czy rasizm rzeczywiście ma coś wspólnego ze stosunkiem ludzi do niesprawiedliwości społecznej? No i owszem, to doskonały temat dla socjologów, ale czemu ekonomista miałby się nim zajmować? Becker uważał, że również ekonomia może się przyczynić do wyjaśnienia tego zjawiska.

W‍ latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku czarnoskórych Amerykanów dyskryminowano przy zatrudnieniu i wypłatach. Becker uznał niechęć pracodawcy do osób czarnoskórych za rodzaj preferencji. Skoro wolisz rock od jazzu, to za jazzem najwidoczniej nie przepadasz, zwłaszcza w porównaniu z rockiem. Tym samym nie zamierzasz płacić tyle samo za album jazzowy co za rockowy. Na tej samej zasadzie rasistowski właściciel sklepu nie chce płacić tyle samo czarnoskóremu co białemu pracownikowi. Załóżmy więc, że pewien Murzyn zgodziłby się pracować za pięćdziesiąt dolarów mniej niż biały, byle tylko dostać pracę. Te pięćdziesiąt dolarów to „współczynnik dyskryminacji” – rasistowski właściciel sklepu jest w stanie dołożyć tę sumę do pensji białego pracownika. W efekcie płaci swoim ludziom więcej niż jego konkurenci, którzy nie mają uprzedzeń i zatrudniają równie dobrych pracowników za mniejsze pieniądze. Często mówi się, że dyskryminacja wpędza czarnoskórych w biedę, białym zaś pozwala się bogacić. Becker udowadnia, że rasiści również tracą.

Także‌ Żydzi bywają dyskryminowani przy zatrudnianiu. Nie są jednak aż tak liczną mniejszością i dzięki temu znajdują się w lepszej sytuacji. Łatwiej im znaleźć pracę u osób pozbawionych uprzedzeń. Czarnoskórych w USA jest tak dużo, że nie wszyscy trafią pod skrzydła nierasistów. Wielu nie będzie miało wyboru i zatrudni się u osób im nieprzychylnych. Teoria Beckera wyjaśnia, dlaczego przeciętna pensja czarnoskórego jest niższa od przeciętnej pensji Żyda, nawet jeśli rasistowscy pracownicy nie cierpią ich w tym samym stopniu. Im większa jest dyskryminowana grupa, tym więcej jej członków musi pracować za odpowiednio niższe stawki u szefów-rasistów, którzy są gotowi zapłacić więcej pracownikom z preferowanej przez nich grupy rasowej. Według Beckera właśnie dlatego apartheid w Republice Południowej Afryki, utrudniający życie czarnoskórej większości, był nie tylko niemoralny, ale stanowił również gospodarcze marnotrawstwo.

Becker‌ wykorzystywał także swoją wiedzę ekonomiczną do badania jasnych stron życia, takich jak małżeństwa czy wychowywanie dzieci. Co prawda w rodzinie nie kupuje się ani nie sprzedaje się niczego za pieniądze, jednak prawa ekonomiczne i tu mają zastosowanie.

Dom‌ przypomina małą fabrykę, w której surowce takie jak mąka i warzywa oraz umiejętność gotowania stanowią wkład w produkcję. Przynoszą efekt w postaci rodzinnego obiadu spożytego przy kuchennym stole. Dla ekonomistów mąka i warzywa są dobrami rzadkimi: nawet jeśli można kupić je w sklepie, to w sprzedaży znajduje się określona ich ilość i tym samym są ograniczone. Kluczowym wkładem w domową produkcję jest czas, który również stanowi dobro rzadkie. Niektóre domowe zajęcia trwają naprawdę długo i dlatego Becker nazwał je czasochłonnymi. Oglądanie filmów z cyklu Gwiezdne‍ wojny jest‌ czasochłonne, ponieważ pochłania wiele godzin. Koszt takiego zajęcia nie ogranicza się do ceny zużytego prądu oraz zjedzonego popcornu. Obejmuje również rzeczy, które można było zrobić w tym samym czasie (na przykład odwiedzić przyjaciela) – mówi o tym teoria kosztu alternatywnego. Dla kogoś dobrze zarabiającego koszt alternatywny obejrzenia Gwiezdnych‍ wojen jest‍ wysoki, ponieważ spędzając cały dzień przed telewizorem, rezygnuje z możliwości zarobienia sporej sumy.

Becker‌ wykorzystał też swoją teorię czasochłonności do analizy decyzji o posiadaniu dziecka. Na początku stwierdził, że dziecko do pewnego stopnia przypomina towar wystawiony na sprzedaż. Kiedy kupujesz samochód, płacisz za niego i otrzymujesz w zamian strumień korzyści rozciągniętych w czasie. Z dzieckiem jest dokładnie tak samo (kiedy po raz pierwszy wygłosił tę tezę publicznie, zgromadzona na konferencji publiczność wybuchła śmiechem). Dzieci są dobrami czasochłonnymi, ponieważ codzienne opiekowanie się nimi pochłania wiele godzin. Koszt posiadania dziecka, podobnie jak koszt oglądania filmów przez cały dzień, można wyrazić w utraconych przychodach. Często w ogóle rezygnuje się z zarobków, gdyż wiele kobiet po urodzeniu dziecka porzuca pracę zawodową. W XX wieku coraz więcej osób decyduje się jednak na taki krok, więc koszt posiadania dziecka staje się coraz wyższy. W rezultacie macierzyństwo traci na popularności.

W‌ XIX wieku ekonomista Alfred Marshall uznał ekonomię nie za prawdę objawioną, lecz za silnik służący do jej poszukiwania. Stanowiła metodę analizy rzeczywistości czy też sposób racjonalizacji wyboru w dowolnej sytuacji. Również dla Beckera ekonomia była raczej „narzędziem” niż „faktem”. Nie musiała się jednak zajmować wyłącznie gospodarką, czyli ludźmi i przedsiębiorstwami, które konsumują i produkują dobra. Mogła znaleźć zastosowanie w innych obszarach życia, wliczając w to przestępczość czy wychowywanie dzieci (czym wcześniej ekonomiści się nie zajmowali). Następcy Beckera analizowali systemy prawne, terroryzm, a nawet mycie zębów i japońskich wojowników sumo! Jego teorię uważali za przełomową. Zaletą jej jest obszerność i możliwość zastosowania niemalże wszędzie. To ważne narzędzie pomagające tłumaczyć ludzkie zachowania.

Niektórzy‌ twierdzą, że takie ujęcie ekonomii jest zbyt szerokie. Ekonomiści analizujący sposoby wykorzystania metody Beckera coraz częściej zapominają o gospodarce. Nie badają już, jak funkcjonuje na co dzień ani jak się rozwinęła na przestrzeni lat. Jeśli studiujesz ekonomię, spędzisz więcej czasu na nauce zastosowania teorii racjonalnego wyboru w praktyce niż na poznawaniu przyczyn sukcesu gospodarczego USA czy Japonii. Otwarte pozostaje również pytanie o skuteczność samej metody. Kiedy w rozdziale siedemnastym poznaliśmy Thorsteina Veblena, zobaczyliśmy, że odrzuca on klasyczne teorie racjonalnego wyboru. Inni niekonwencjonalni ekonomiści również powtarzali, że nauka powinna wykorzystywać znacznie bogatsze modele ludzkiego zachowania i nie może się ograniczać do zwykłej kalkulacji przychodów i kosztów. Dziś naukowcy uważają, że nie tylko właściciel sklepu zarządzający posiadanymi zapasami wcale nie zachowuje się racjonalnie, dotyczy to także człowieka gotującego w domu obiad (patrz rozdział trzydziesty szósty).

W‍ każdym razie wiele z pomysłów Beckera okazało się na tyle nośne, że zapomniano o ich kontrowersyjności. Współcześni ekonomiści bez przerwy mówią o kapitale ludzkim i o tym, że ludzie, podobnie jak maszyny, mają znaczący wkład w produkcję. Ten kapitał można oczywiście rozwinąć poprzez podnoszenie kwalifikacji i tym samym zwiększyć swoją szansę na zdobycie lepszej pracy. Tyle że ludzie się wściekli, kiedy Becker im to zaproponował. Dziś mało kto kwestionuje, że studenci wybierają się na studia w celu zdobycia umiejętności, które pomogą im zdobyć wymarzoną posadę.

ROZDZIAŁ‌ 24

Dorastanie

Kiedy‌ byłeś mały, rodzice co roku. z okazji urodzin zaznaczali twój wzrost na ścianie. Czułeś dumę, widząc, że kreseczka co roku. znajduje się wyżej: stawałeś się bowiem coraz wyższy i coraz więcej potrafiłeś. Jeśli miałeś młodszego brata lub siostrę, ich kreseczka początkowo znajdowała się znacznie niżej od twojej. Z czasem zaczynała się jednak do niej zbliżać. Ekonomiści ten sam proces obserwują w gospodarkach.

Gospodarki‍ przypominają im dojrzewających ludzi. Niektóre z nich, z reguły te „młodsze”, rosną bardzo szybko i z czasem doganiają starsze. I podobnie jak dzieci, z roku na rok potrafią coraz więcej. Oferują obywatelom więcej dóbr do konsumpcji, a także więcej surowców do budowy szkół czy opieki nad chorymi. To, w jaki sposób i z jakich powodów gospodarki rosną, pozostaje w centrum zainteresowania ekonomistów. Przecież kiedy kraj się rozwija, w coraz skuteczniejszy sposób rozwiązuje problemy niedoborów! Więc nawet jeśli poznani przez nas naukowcy nie używali terminu „rozwój gospodarczy”, to z pewnością zajmowali się jego problematyką. Chcieli wiedzieć, w jaki sposób społeczeństwa się bogacą i dlaczego stają się coraz bardziej zaawansowane. Jak ważną rolę odgrywa w tym rozwój gospodarczy?

Po‍ zakończeniu drugiej wojny światowej ekonomiści zmienili sposób myślenia o nim. W latach trzydziestych gospodarki się kurczyły. Autentycznie stawały się coraz mniejsze: kraje produkowały mniej towarów, firmy bankrutowały, a ludzie tracili posady. Jeśli Wielki Kryzys rzeczywiście był kryzysem, to normalność musi wyglądać zupełnie inaczej. Należy zdefiniować ją jako sytuację, w której kraj zużywa wszystkie posiadane zasoby do produkcji dóbr, dzięki czemu bezrobocie jest niskie, a większość fabryk pracuje. Z czasem gospodarka zaczyna rosnąć; jej wydajność zwiększa się, a społeczeństwo staje się coraz bogatsze. Tak się rzeczywiście dzieje pomiędzy kryzysami. Aż do wybuchu pierwszej wojny światowej czołowe gospodarki rosły, skutecznie unikając kłopotów. Po kolejnej wojnie rozpoczął się jednak zupełnie nowy okres w ich historii.

Amerykański‌ ekonomista Robert Solow (ur. 1924) należy do nielicznych naukowców, którzy byli świadkami powojennego boomu gospodarczego oraz poprzedzającego go Wielkiego Kryzysu. Pod koniec wojny został zwolniony z armii i wrócił na Harvard, by dokończyć studia. Zgłębiał socjologię i antropologię. Nieco spontanicznie – za radą żony, która uznała, że może go to zainteresować – zajął się ekonomią. Rada okazała się dobra. Solow zaczął wykorzystywać matematykę i statystykę do udzielania odpowiedzi na znane od lat pytania z zakresu gospodarki. Jakie siły pchają ją na drogę rozwoju podnoszącego standardy życiowe obywateli? Dlaczego niektóre kraje rozwijają się szybciej niż inne?

Solow‍ – i równolegle z nim nieco zapomniany dziś australijski ekonomista Trevor Swan (1918–1989) – opracowali teorię tłumaczącą, dlaczego gospodarki rosną, gdy zużywają do produkcji dóbr wszystkie dostępne zasoby. Proszą nas o wyobrażenie sobie uproszczonego świata, w którym dobra tworzy się dzięki kapitałowi (maszyny i fabryki) oraz sile roboczej. Okazuje się, że społeczeństwo może wytwarzać towary, wykorzystując różne kombinacje tych dwóch składowych: może wykopać tunel kolejowy za pomocą paru koparek oraz setek robotników zaopatrzonych w kilofy albo wykorzystać dużą ilość maszyn i grupkę ich operatorów. Kraje bogate posiadają relatywnie dużo kapitału w stosunku do wielkości siły roboczej. Mogą więc wyprodukować więcej dóbr dla każdego z obywateli. Wielkość produkcji na osobę (na głowę) wydaje się właściwym sposobem mierzenia zasobności społeczeństwa. To składające się z dziesięciu osób produkujących towary warte sto funtów jest dwukrotnie bogatsze od dwudziestoosobowego pracującego na taki sam efekt. To pierwsze może dostarczyć dwukrotnie więcej dóbr każdemu z obywateli, którzy dzięki temu będą się cieszyć wyższym standardem życiowym niż społeczeństwo dwudziestoosobowe. Teoria Solowa wyjaśnia wzrost gospodarczy przy wykorzystaniu wskaźnika określającego dochody na osobę.

Jeśli‌ zainwestujesz pieniądze w nowy piec chlebowy, produkcja w gospodarce wzrośnie, ponieważ taki piec jest bardziej wydajny i możesz w nim wypiec więcej chleba. Według Solowa powiększając ilość zainwestowanego kapitału przy zachowaniu tej samej liczby pracowników, osiągasz jednak coraz mniejszy wzrost produkcji. Ten efekt nazywa się prawem malejących przychodów. Wyobraź sobie kraj, który ma tylko kilka pieców chlebowych. Uruchomienie kolejnego znacznie zwiększa produkcję piekarni. Jednak im więcej pieców jest instalowanych, tym trudniej znaleźć ludzi do ich obsługi. To dlatego setny z kolei piec zwiększa produkcję w relatywnie mniejszym stopniu niż dziesiąty.

Prawo‍ malejących przychodów sugeruje, że kiedy przybywa kapitału i rośnie produkcja, stopa wzrostu gospodarczego maleje. W pewnym momencie korzyści z zainwestowanych pieniędzy znikają. Jeśli do wzrostu przyczyniał się wyłącznie kapitał, to dochód na osobę w gospodarce przestanie rosnąć. Na szczęście można podtrzymać ów wzrost w dłuższym czasie, gdyż pozwalają na to innowacje technologiczne. Według ekonomistów technologia to przepis, według którego zasoby takie jak materiały, nici czy metale zamienia się na produkty gotowe w postaci dżinsów. Ten przepis to w rzeczywistości wiedza, jak ciąć materiały, zszywać je ze sobą i tak dalej. Rozwinie się ona, kiedy ktoś opracuje na przykład bardziej efektywny sposób szycia i dżinsy da się wyprodukować łatwiej niż do tej pory. Gospodarka stanie się wówczas bardziej produktywna! A zatem postęp technologiczny pozwala wyprodukować więcej dóbr przy użyciu posiadanego przez kraj kapitału i siły roboczej. Pozwala również na tworzenie całkowicie nowych dóbr. Społeczeństwa rozwijają się, przechodząc od kamiennych tablic do pergaminu, od pergaminu do papieru, od papieru do tabletów. Wyższa produktywność według Solowa wynika z postępu technologicznego, który jest kołem zamachowym rozwoju.

Jego‍ teoria wydaje się optymistyczna. Dowodzi bowiem, że standardy życiowe w państwach ubogich z czasem zbliżą się do tych z państw bogatych, tak jak małe dziecko powoli dogania swoje starsze i wyższe rodzeństwo. Kraj ubogi z niewielkimi zasobami kapitałowymi rozwija się przecież szybciej niż bogaty, który zrobił już użytek z większości korzyści czerpanych z posiadanego kapitału. W efekcie panujące w nich standardy życiowe będą się powoli zrównywać. Oba państwa prędzej czy później znajdą się w sytuacji, w której jedynym źródłem rozwoju będzie technologia. Im dalej kraj znajduje się od tego punktu, tym szybciej do niego dąży.

Po‌ drugiej wojnie światowej USA uchodziły za najbardziej zaawansowany gospodarczo kraj świata. Tak jak Solow przewidział, Europa skutecznie je goniła. Poszczególne kraje wykorzystywały nowe technologie (jak tranzystory i komputery) oraz budowały zautomatyzowane fabryki przypominające te amerykańskie. Pod koniec wojny dochód na głowę w Europie był o więcej niż o połowę mniejszy niż w USA, ale w latach siedemdziesiątych wynosił już trzy czwarte amerykańskiego. Straty szybko nadrabiała też Japonia.

Stabilny‍ rozwój trwał przez kolejne dekady, a Wielki Kryzys się nie powtórzył. Ekonomiści nazywają dziś ten okres złotym wiekiem gospodarki i standardów życiowych. Na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku zaledwie dwadzieścia procent francuskich rodzin miało samochody. Na początku lat siedemdziesiątych posiadało je już sześćdziesiąt procent. Lodówki i telewizory, które przed wojną były we Francji symbolem luksusu, stały się powszechne. I choć ludzie konsumowali coraz więcej, pracowali coraz mniej. Nawet Wielka Brytania – dawny lider gospodarczy wyprzedzony przez inne kraje europejskie – czerpała korzyści z rozwoju. Dni wolne i wypady do kina stały się dla jej obywateli normalnością. Nakręcony w 1963 roku. przebojowy film Letnie‌ wakacje opowiadał‌ o grupie mechaników, którzy podczas przerwy na lunch pożyczali sobie autobus i ruszali na południe, docierając do greckiej plaży. Bo wtedy nie tylko bogaci, ale również mechanicy i kierowcy autobusów marzyli o słonecznych wakacjach. W 1957 roku. brytyjski premier Harold Macmillan uchwycił klimat epoki, mówiąc: „Większości ludzi jeszcze nigdy nie żyło się tak dobrze. Wybierzcie się na wycieczkę… zobaczycie dobrobyt, jakiego nie było – nie tylko za moich czasów, ale i w ogóle w historii tego kraju”.

Tyle‌ że był to złoty wiek tylko dla wybranych. Podczas gdy Europie świetnie się powodziło, większość świata biedowała. Niektóre kraje, takie jak Korea Południowa, zaczęły nadrabiać zaległości, tak jak przewidywała to teoria Solowa, ale większa część Azji i Afryki ewidentnie zostawała z tyłu. Wcześniej ekonomiści sądzili, że kraje biedne bogaciły się, budując fabryki, drogi i porty. W poprzednim rozdziale dowiedzieliśmy się, że te właśnie rozwiązania zastosowały kraje rozwijające się. Solow pokazał, że inwestycje w kapitał – fabryki i maszyny – tylko czasowo przyspieszą rozwój. Aby stale rosnąć, gospodarka potrzebuje nowych technologii. Teoria Solowa nie wyjaśniała jednak, skąd je brać. Uważała technologię za egzogenną, czyli pochodzącą z zewnątrz i trudną do kontrolowania (tak jak światło słoneczne, dzięki któremu kwitną ogrody). Zakładała również, że jest dostępna dla wszystkich gospodarek, zarówno dla Malawi, jak i Szwajcarii. Kiedy więc Malawi zacznie ją wykorzystywać, zamieni się w Szwajcarię. W rzeczywistości istnieje wiele barier utrudniających krajom biednym adaptowanie najnowszych rozwiązań. Przykładowo może im brakować umiejętności niezbędnych do prawidłowego wykorzystywania nowych technologii albo też dana działalność może być w regionie nieopłacalna.

Co‍ więcej, technologia wcale nie jest egzogenna: tworzą je wynalazcy i inżynierowie stanowiący część społeczeństwa. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku amerykański ekonomista Paul Romer (ur. 1955) zapoczątkował nową falę teorii wzrostu, które traktowały technologię jako endogenną, czyli produkowaną wewnątrz gospodarki. Romer uważał, że postęp technologiczny nie przypomina promieni słonecznych. Ludzie opracowują nowe samochody, ponieważ chcą zarobić na ich sprzedaży. Technologia jest jednak o tyle wyjątkowa, że może być wykorzystywana wielokrotnie. Kiedy firma aeronautyczna zainwestuje w badania temperatury topnienia metali, zdobędzie wiedzę, którą następnie wykorzysta chociażby do wyprodukowania lżejszych skrzydeł. Może je później oferować klientom i w ten sposób zarabiać. Tę samą wiedzę wykorzysta producent sprzętu kuchennego do wyprodukowania lepszego piekarnika. Producent ten nie będzie musiał po raz kolejny przeprowadzać tych samych badań. Oznacza to, że technologia różni się od dóbr, które sprzedaje się i kupuje. Ekonomiści nazywają tego typu dobro nierywalizującym. Porównaj je z wiertłem: kiedy z niego korzystasz, ja już nie mogę się nim posługiwać, w dodatku zużywa się i z czasem musi zostać wymienione. Raz ustalona temperatura topnienia konkretnego metalu staje się powszechnie znana i może zostać wykorzystana przy kolejnych wynalazkach, zwiększając nieograniczoną bazę wiedzy ludzkości.

Ponieważ‌ technologia jest nierywalizująca i może się rozwijać, prowadzi do wzrostu bogactwa. Pojawia się jednak pewien haczyk. Ponieważ część korzyści z nowego rozwiązania trafia do osób niezwiązanych z pomysłodawcą, uwidacznia się tendencja do ograniczania badań i rozwoju w stosunku do poziomu, który byłby dla gospodarki najlepszy (to przykład nieprawidłowości rynkowych, o których dowiedzieliśmy się, kiedy poznaliśmy profesora Pigou w rozdziale czternastym). Teoria wzrostu gospodarczego Romera zakłada, że rząd może płacić za prowadzone badania, tak aby gospodarka wytworzyła nieco więcej nowych rozwiązań, niż same rynki byłyby w stanie zaoferować.

Tam‌ gdzie według Solowa gospodarka zwalnia, według Romera wciąż ma potencjał rozwojowy dzięki zdobywającym popularność nowym rozwiązaniom. To zaś oznacza, że największe gospodarki – te sprawnie tworzące nowe technologie – mogą rosnąć bez zbędnych kryzysów. Mniejsze nie dogonią ich w sposób automatyczny, o czym przekonała się niestety część najbiedniejszych państw świata. Nawet dziś nie mają wystarczających zasobów do wykarmienia, wykształcenia i zapewnienia dachu nad głową swoim obywatelom. Dlatego właśnie rozwój jest tak ważny. W związku z tym amerykański ekonomista Robert Lucas stwierdził, że kiedy zacznie się o nim myśleć, „niełatwo jest się przerzucić na coś innego”.

ROZDZIAŁ‍ 25

Słodka‍ harmonia

Kiedy‌ zaczynają się lekcje, uczniowie zgłębiający matematykę pojawiają się w sali piętnastej i spędzają w niej godzinę, mocując się z ułamkami. Uczniowie mający geografię trafiają w tym czasie do sali dwunastej. Kiedy ich lekcje się kończą, niektórzy przechodzą do sali trzynastej na historię, inni zaś idą do sali trzeciej na język angielski. I tak wygląda każdy kolejny dzień. Skąd uczniowie wiedzą, dokąd mają iść? Bo ktoś przygotował im plan lekcji! Bez niego w szkole zapanowałby chaos: nauczyciele próbowaliby uczyć języka francuskiego uczniów, którzy przyszli na fizykę, a dzieciaki z różnych klas biłyby się o miejsca w tym samym pomieszczeniu. Kiedy plan lekcji jest dobry, każdy dzień staje się dniem pełnym harmonii.

Harmonogramy‍ pozwalają koordynować pracę ludzi o zróżnicowanych celach: chociażby uczniów chodzących na różne zajęcia. Osoba przygotowująca im rozkład zajęć musi zaspokoić ich potrzeby przy wykorzystaniu określonej liczby sal oraz nauczycieli. Gospodarka to prawdziwe monstrum koordynacji. W tej chwili chcesz kupić nowe słuchawki, twój kolega grę komputerową, a ja marzę o filiżance kawy. Gdzieś obok nas przechadzają się ludzie, którzy pragną naprawdę dziwnych rzeczy, o których my byśmy nawet nie pomyśleli. Kto wie, może śnią o gumie do żucia o smaku klopsików (tak, istnieje taka)? Jeśli razem z kumplem wybierzesz się do centrum handlowego, znajdziecie sklepy sprzedające słuchawki i gry komputerowe. Gdybym przestał teraz pisać i wyszedł na dwór, z pewnością znalazłbym kogoś, kto zaoferowałby mi upragnioną kawę. Nawet ludzie z obsesją na punkcie dziwnej gumy dostaliby ją, o ile trafiliby we właściwe miejsce.

Gospodarczym‌ odpowiednikiem uczniów pojawiających się we właściwych pomieszczeniach są firmy dostarczające właściwą ilość towarów ludziom, którzy ich potrzebują: producent słuchawek wytwarzający milion ich sztuk, bo klienci chcą ich kupić milion, podobnie dostawca kawy czy gier komputerowych. Kto układa harmonogram w gospodarce kapitalistycznej? Kto mówi producentowi słuchawek, że powinien wyprodukować określoną liczbę urządzeń? Nikt! Tak się do tego przyzwyczailiśmy, że nawet się nad tym nie zastanawiamy. Skalę problemów z koordynacją produkcji uświadamiamy sobie jedynie, kiedy coś idzie nie tak: na przykład firma produkująca komputery bankrutuje i nagle odkrywasz, że twój wymarzony laptop stał się niedostępny. Tak naprawdę codziennie tuż pod naszymi nosami dzieje się coś cudownego: gospodarka doskonale sobie radzi bez harmonogramu! Dlaczego nie pogrąża się w chaosie?

Właśnie‍ na to pytanie w latach pięćdziesiątych próbowała odpowiedzieć grupa ekonomistów prowadzona przez Amerykanina Kennetha Arrowa (1921–2017) i urodzonego we Francji Gérarda Debreu (1921–2004). Podstawowa teoria rynkowa udoskonalona w XIX wieku przez Alfreda Marshalla przyglądała się grze popytu z podażą na pojedynczym rynku. Oba te parametry na rynku słuchawek zależą od ceny słuchawek, natomiast na rynku ropy naftowej od ceny ropy naftowej. Kiedy popyt na ropę jest większy od podaży, cena rośnie, zachęcając ludzi do ograniczenia zapotrzebowania, producentów zaś do zwiększenia produkcji. Ostatecznie popyt i podaż znów odnajdują punkt równowagi. W punkcie tym cena, za jaką dostarczają towar producenci, równa jest tej, jaką gotowi są za niego płacić klienci. Gdybyśmy wyobrazili sobie popyt i podaż siedzące po dwóch przeciwnych stronach huśtawki wagowej (tzw. ważki), znalazłaby się ona w równowadze i nie poruszała się.

Problem‌ w tym, że ceny ropy naftowej wpływają nie tylko na jej rynek. Arrow wskazał wiele skutków obniżenia ceny surowca w latach trzydziestych ubiegłego wieku, kiedy to odkryto nowe złoża w Teksasie i Zatoce Perskiej. Ludzie zaczęli ogrzewać domy ropą zamiast węglem, skutkiem czego spadło zatrudnienie w kopalniach. Rafinerie ropy naftowej zaczęły inwestować w rozbudowę, co zwiększyło z kolei popyt na stal. Tania ropa spopularyzowała też samochody i wywołała tym samym kryzys kolei. Zmiany na jednym rynku rozchodzą się niczym fale i wywierają wpływ na wiele innych rynków. Teoria Marshalla jest więc teorią równowagi cząstkowej. Ignoruje fale.

Uchwycenie‌ owych fal nie jest łatwe. Dzięki teorii równowagi cząstkowej obserwujemy ruchy huśtawki-ważki symbolizującej rynek ropy naftowej i wiemy, że zależą one wyłącznie od jej cen. W jaki sposób możemy odzwierciedlić jej interakcje z innymi rynkami? Wyobraźmy sobie huśtawkę symbolizującą ropę, połączoną z huśtawką rynku samochodowego. Kiedy jedna z nich się porusza, ta druga również. Tyle że każda z huśtawek jest w rzeczywistości połączona z dziesiątkami, jeśli nie z setkami innych!

„Równowaga‌ ogólna” pozwala na analizę powiązanych ze sobą ruchów huśtawek. Badania nad nią zapoczątkował jeszcze w XIX wieku francuski ekonomista Léon Walras (1834–1910). Równowagę na pojedynczym rynku można zapisać prostym równaniem: popyt = podaż. W teorii Walrasa popyt i podaż na rynku ropy naftowej zależy od wszystkich innych cen w gospodarce, tak jak popyt i podaż na słuchawki, kawę czy inne towary. Jeśli na rynku jest milion dóbr, należałoby zapisać milion równań, z których każde zależałoby od miliona cen. Kiedy popyt zrównuje się z podażą na każdym z rynków, wszystkie huśtawki przestają się poruszać. Według teorii naukowca może się tak zdarzyć, kiedy wszystkie równania zostaną rozwiązane jednocześnie. Walras nie zdołał jednak opracować rozwiązania tego matematycznego problemu. Udało się to dopiero Arrowowi i Debreu.

W‌ latach czterdziestych, kiedy studiowali, ekonomia nie wiązała się z matematyką. Wystarczy otworzyć podręcznik z tamtych czasów, by się przekonać, że dominują w nim słowa. Arrow i Debreu byli tymczasem matematykami, którzy zainteresowali się ekonomią. W latach pięćdziesiątych pracowali w instytucie badawczym Uniwersytetu Chicagowskiego – tak zwanej Komisji Cowlesa – która z czasem stała się ważnym centrum ekonomii matematycznej. W swoich pracach pomiędzy słowa wplatali wiele symboli pochodzących właśnie z tej dziedziny nauki (zupełnie jak dzisiejsi ekonomiści). Nic dziwnego, że kiedy Arrow otrzymał Nagrodę Nobla za swoje osiągnięcia z lat pięćdziesiątych, jeden z jego kolegów zasugerował, by mowę dziękczynną po odebraniu wyróżnienia rozpoczął od westchnienia „Brak mi symboli…” (zamiast słów).

Arrow‌ i Debreu zaczęli od pewnych założeń dotyczących ludzkich zachowań i następnie, za pomocą wnioskowania matematycznego, sprawdzili, co to może oznaczać dla gospodarki. Niektóre z tych założeń dotyczą tego, że ludzie są racjonalni i konsekwentni w swoich wyborach. Na przykład, jeśli wolisz banany od gruszek i wolisz gruszki od brzoskwiń, to musisz również woleć banany od brzoskwiń. Naukowcy odkryli, że jeśli ludzkie preferencje są racjonalne, to cała gospodarka może się znaleźć w stanie spoczynku. Tym samym, używając technicznego języka ekonomistów, można powiedzieć, że istnieje coś takiego jak punkt równowagi ogólnej. Odkrycie to było o tyle ważne, że jeśli taki punkt byłby niemożliwy do osiągnięcia, to nie dałoby się również określić cen, przy których popyt wszystkich podmiotów byłby zaspokojony przez przedsiębiorstwa funkcjonujące w ramach gospodarki. Dla matematyków gospodarka byłaby wówczas niespójna. Armada połączonych ze sobą huśtawek nigdy by się nie zatrzymała. Pewnie zaczęłyby opadać na ziemię, zderzać się ze sobą i wzajemnie blokować. Zapanowałby chaos.

Pytanie,‍ czy rynki działają, jest znacznie szersze niż to, czy są spójne. Przyjmijmy, że wiemy, iż gospodarka znajduje się w stanie równowagi. Opisując tę sytuację, ekonomiści zastanawialiby się, jak dobrze służy społeczeństwu. Załóżmy, że po porannych zakupach na lokalnym bazarku wracamy do domu z torbą owoców. Czy to dobrze, że ja mam pewną liczbę gruszek, a ty bananów? Na początku XX wieku włoski ekonomista Vilfredo Pareto (1848–1923) opracował metodę oceniania tego. Stwierdził, że produkt ekonomiczny jest niechciany lub nieefektywny, jeśli można uszczęśliwić choć jedną osobę więcej bez wyrządzania krzywdy komukolwiek. Załóżmy, że mam cztery gruszki, a ty cztery banany. Ty lubisz gruszki tak samo jak banany, ale ja wolę banany dwukrotnie bardziej od gruszek. Gdybyśmy zamienili się owocami, byłbym dwa razy szczęśliwszy, ty zaś nie odczułbyś różnicy. To tak zwana korzyść w sensie Pareto. Jeśli jednak nie dokonalibyśmy wymiany, zasoby gospodarki nie zostałyby wykorzystane w najlepszy możliwy sposób: banany mogłyby przecież zwiększyć moje zadowolenie, ale tego nie robią, więc w pewnym sensie się marnują. „Efektywność w sensie Pareto” zachodzi, kiedy zajdą wszystkie takie wymiany. Jeśli dojdzie do tego, nie będzie już można poprawić sytuacji choćby jednej osoby bez pogorszenia sytuacji kogoś innego. Taka gospodarka nie zawierałaby zmarnowanych zasobów takich jak twoja kiść bananów.

Arrow‍ i Debreu udowodnili, że gospodarka znajdująca się w punkcie równowagi ogólnej musi być optymalna (efektywna) w sensie Pareto. Prawo to nazwali pierwszym twierdzeniem ekonomii dobrobytu. Wynika z niego, że w punkcie równowagi nie są marnowane żadne zasoby (jak wspomniane banany). Przy poziomie cen, który doprowadził do jej ukształtowania, mogę sprzedać swoje gruszki i za zarobione pieniądze kupić banany, ty zaś będziesz mógł sprzedać banany i kupić sobie coś innego. W rzeczywistości miliony ludzi codziennie robią to samo z milionami dóbr. Kiedy handel się zakończy, nikt już nie będzie mógł niczego zyskać: nie będzie bowiem zmarnowanych zasobów. Arrow i Debreu wykazali zatem, że choć nikt niczego nie organizuje, gospodarka rynków przypomina dobrze urządzoną szkołę. Prowadzi do harmonii: ludzkie potrzeby są bilansowane i nic nie zostaje zmarnowane.

Jednak‍ nie powinieneś się ekscytować tym odkryciem. Przede wszystkim efektywność w sensie Pareto to zaledwie część wiedzy o tym, co jest dobre dla społeczeństwa. Pomaga wyeliminować przypadki, w których dobra są marnowane. Istnieje wiele aspektów owej efektywności. Przykładowo może się zdarzyć, że jedna bogata osoba posiada wszystko, a pozostałe nic. Rozdanie dóbr bogacza pozostałym członkom społeczeństwa z pewnością poprawiłoby ich sytuację, ale ograniczyłoby majątek tego człowieka. Tym samym taki ruch nie byłby ulepszeniem w sensie Pareto, choć wydaje się sensowny. Skutki działania rynków, nawet jeśli są efektywne, nie muszą być sprawiedliwe.

Po‍ drugie, założenia, na których oparli swoją teorię Arrow i Debreu, są dalekie od rzeczywistości. Ekonomiści bazowali na rynkach konkurencyjnych, na których żaden sprzedawca ani kupujący nie ma wpływu na cenę. W rzeczywistości istnieją potężne przedsiębiorstwa, które mogą ją zmieniać, chociażby dzięki „korzyściom skali”. Producent samolotów musi zainwestować w kosztowny sprzęt, zanim zdoła wyprodukować jakąkolwiek maszynę. Kiedy wyprodukuje ich więcej, duże koszty początkowe rozkładają się na większą liczbę sprzedanych urządzeń. Taka firma może się zatem rozwijać, aż opanuje sporą część rynku. Taki rynek nie jest jednak idealnie konkurencyjny i pierwsze twierdzenie ekonomii dobrobytu nie znajduje w nim zastosowania. Podobnie dzieje się w sytuacji, kiedy czyjaś konsumpcja lub produkcja wpływają na działania osoby drugiej, ale nie znajdują odzwierciedlenia w cenach, na przykład kiedy zanieczyszczenia spowodowane przez elektrownię ograniczają zbiory na pobliskich farmach.

Arrow‍ i Debreu spojrzeli w nowy sposób na stare pytanie: dlaczego miliony osób zajmujących się swoimi sprawami tworzą harmonijną gospodarkę. Adam Smith wyjaśniał to już za pomocą „niewidzialnej ręki”, więc niektórzy ekonomiści uznali pierwsze twierdzenie ekonomii dobrobytu za potwierdzenie jego teorii. Ale ponieważ założenia przyjęte na wstępie są dalekie od rzeczywistości, można przyjąć, że dowodzi ona jedynie, iż w praktyce rynki nie są efektywne. Być może z tego właśnie powodu rządy muszą kierować gospodarkę w stronę większej efektywności. Czasami niszczą więc monopole, by rynki były bardziej konkurencyjne, albo wprowadzają podatki od zanieczyszczeń, by gospodarka skuteczniej zabezpieczała społeczne zapotrzebowanie na czyste powietrze. Gdzieś za zaawansowaną matematyką wykorzystaną w teorii równowagi ogólnej kryje się podstawowa, ale ważna informacja: że niebezpiecznie jest badać tylko jeden odosobniony rynek. Zmiany na takim rynku wpływają na inne rynki. Ekonomicznie mówiąc, wszystko jest połączone.

ROZDZIAŁ‌ 26

Podzielony‌ świat

W‍ listopadzie 1956 roku. z Meksyku wypłynął jacht zaprojektowany z myślą o dwudziestu osobach. Na pokładzie prócz jedzenia, strzelb i dział przeciwczołgowych tłoczyło się aż osiemdziesięciu dwóch bojowników, którzy szybko zapadli na chorobę morską. I choć jednostka przeciekała, a jeden z pasażerów wypadł za burtę, reszta po siedmiu dniach podróży dotarła na Kubę. Wśród nich znajdowało się dwóch młodych mężczyzn, którzy dziś uchodzą za najsławniejszych dwudziestowiecznych rewolucjonistów. Fidel Casto, przywódca grupy, już wcześniej próbował obalić kubański rząd. Pokładowy lekarz, Argentyńczyk Ernesto „Che” Guevara, jako student przejechał motocyklem Amerykę Łacińską. Bieda i cierpienie, jakie zobaczył podczas tej podróży, doprowadzały go do stanu wrzenia.

Guevara‍ i Castro nienawidzili kubańskiego rządu. Twierdzili, że nie przejmuje się biednymi wieśniakami, których dzieci chodzą bez butów i mogą jedynie pomarzyć o szkole. Ich zdaniem dla władz ważniejsze były dorabiające się na wyspie fortun amerykańskie przedsiębiorstwa oraz bogaci ludzie bawiący się w kasynach Hawany. Obaj rewolucjoniści chcieli się na dobre pozbyć obecnej władzy – i właśnie dlatego wyruszyli w tę niebezpieczną podróż. Wylądowali w pobliżu głębokich bagien i wielu ich ludzi zginęło w starciu z kubańską armią. Guevara, Castro i kilku ich towarzyszy zdołali uciec w góry. Stamtąd prowadzili później wojnę z rządem.

Obaj‍ wierzyli, że biedę na Kubie i w Ameryce Łacińskiej wywołuje chciwość bogatych państw, a zwłaszcza Stanów Zjednoczonych, które wyzyskują kraje biedne. Karol Marks pisał o kapitalistach wyzyskujących robotników i zmuszających ich do wielogodzinnej harówki, a następnie odbierających im większość wypracowanego dochodu. Słowo „wyzysk” jednoznacznie sugeruje niesprawiedliwość. Ale czy można go używać w stosunku do całego kraju? Jak naród taki jak amerykański – tworzony przez miliony obywateli i przedsiębiorstwa – może wyzyskiwać naród biedny, choćby samych Kubańczyków?

Andre‍ Gunder Frank (1929–2005) opracował teorię, która to wyjaśnia. Frank urodził się w Niemczech i w latach sześćdziesiątych mieszkał w Ameryce Łacińskiej. Zanim się tam przeprowadził, zrobił doktorat na Uniwersytecie Chicagowskim, a więc w kolebce wolnorynkowych ekonomistów. Według tamtejszych wykładowców idee Marksa były błędne i niebezpieczne; radzili nie zaglądać do jego książek. Cały koncept wyzysku, niezależnie od tego, czy dotyczył szefów i robotników, czy też różnych państw, nie miał ich zdaniem najmniejszego sensu (bo kiedy robotnicy przyjmują pracę, zgadzają się na zaoferowaną pensję, więc nikt nikogo nie wyzyskuje). Frank odrzucił poglądy swoich profesorów. Podobnie jak Guevara uznał, że prawdziwych nauczycieli znajdzie na trasie, podczas podróży autostopem przez tysiące kilometrów amerykańskich dróg. Później przeprowadzał się z jednego kraju Ameryki Łacińskiej do drugiego, wykorzystując swoje teorie do doradzania radykalnym politykom, którym udało się dojść do władzy.

Według‍ większości ówczesnych ekonomistów handel z krajami bogatymi ułatwiał biednym bogacenie się. Frank był odmiennego zdania: taki handel szkodzi! Zyski płynące z eksportu dóbr – z reguły kawy czy bananów – nie przekładają się na rozwój gospodarczy, w tym nowe szkoły czy inwestycje w przemysł. Gospodarki krajów biednych są bowiem zdominowane przez duże, zagraniczne korporacje. Na przykład na Kubie firmy te posiadały trzy czwarte terenów rolnych. Zarządzały plantacjami oraz kopalniami i to właśnie one zarabiały na handlu. Niektórzy Kubańczycy również się bogacili, na przykład wpływowi właściciele ziemscy oraz nieliczni szczęściarze, którzy pracowali dla korporacji. Wydawali jednak swoje pieniądze na importowane samochody i modne zagraniczne ubrania.

Frank‌ postrzegał obce firmy jako współczesne wersje odkrywców z XV i XVI wieku, którzy co prawda dotarli do Ameryki Południowej, ale następnie ją ograbili, wywożąc złoto do Europy. Jednym z takich współczesnych odkrywców była amerykańska United Fruit Company, która na początku XX wieku stworzyła wielkie imperium handlowe w Ameryce Łacińskiej. W pobliżu plantacji bananowych budowała całe miasta, włącznie z liniami kolejowymi służącymi do transportu owoców. Miała nawet swoje służby policyjne! Lokalne gazety nazywały ją ośmiornicą ze względu na reputację wyzyskiwacza oraz wpływy u lokalnych władz, czasami nawet sprawowanie kontroli nad całymi krajami. Kiedy w 1928 roku. jej kolumbijscy pracownicy rozpoczęli strajk, wojsko otworzyło do nich ogień. Macki korporacji sięgały bowiem wszędzie, wysysając lokalne bogactwa i dusząc ludzi.

Frank‌ uważał, że wraz z upływem czasu różnice pomiędzy biednymi a bogatymi państwami zwiększają się zamiast maleć. Kapitalizm dzielił świat na dwie części. W centrum systemu znajdował się jego rdzeń z bogatymi krajami Europy i Ameryki Północnej, po bokach zaś – czyli na peryferiach – zajęły miejsce ubogie kraje Ameryki Łacińskiej, Azji i Afryki. Rdzeń wygrywa kosztem peryferii. Los biedniejszych krajów – dalsze ubożenie – zależy więc od wysiłków krajów bogatych związanych z powiększaniem swojego bogactwa. Dlatego właśnie idee Franka znane są jako teoria zależności. Zamiast rozwoju i postępu oczekiwanego przez konwencjonalnych ekonomistów kapitalizm prowadzi świat w przeciwnym kierunku. Naukowiec streścił tę zasadę w tytule jednej ze swoich publikacji: Rozwój‌ niedorozwoju.

Argentyński‌ ekonomista Raúl Prebisch (1901–1986) stworzył własną teorię dotyczącą pułapek handlu prowadzonego przez kraje ubogie i tego, w jaki sposób państwa bogate coraz skuteczniej panują nad biednymi. Prebisch był dyrektorem argentyńskiego banku centralnego, a później wpływowym urzędnikiem ONZ. Nie wyróżniał się takim radykalizmem jak Frank, ale jego poglądy stały w sprzeczności z konwencjonalną ekonomią. Miało to związek z cenami, za jakie kraje biedne zgadzały się sprzedawać swoje towary. Tradycjonaliści patrzyli na handel z perspektywy teorii przygotowanych przez dziewiętnastowiecznego brytyjskiego ekonomistę Davida Ricardo. Jego zdaniem, jeśli kraj specjalizował się w produkcji jakiegoś dobra, był relatywnie lepszy w jego produkcji (innymi słowy, miał przewagę komparatywną) i decydował się na handel z innymi państwami, to wszystkie zaangażowane strony na tym zyskiwały. Jeśli Kubie lepiej szło produkowanie cukru niż samochodów, powinna sprzedawać cukier Ameryce i kupować od niej samochody. Wolny handel pomagał więc biednym krajom takim jak Kuba osiągnąć standardy życiowe zbliżone do tych panujących w krajach bogatych – tak przynajmniej wynikało z teorii Ricarda.

Prebisch‍ stwierdził, że wcale tak nie jest. Biedne kraje takie jak Kuba eksportują dobra podstawowe takie jak cukier, kawa czy banany. Kraje bogate z kolei eksportują dobra przetworzone, na przykład samochody i telewizory. Kiedy ludzie bogacą się, wydają więcej na telewizory i samochody, ale nie zwiększają ilości kupowanych bananów (wyobraź sobie, że twoje zarobki zwiększają się dziesięciokrotnie. Pewnie wydasz dziesięć razy więcej na samochody i biżuterię. Z drugiej strony być może pozwoliłbyś sobie na dodatkową filiżankę kawy dziennie, ale na pewno nie piłbyś ich dziesięć razy więcej).

Prebisch‌ uważał, że ma to szkodliwy wpływ na kraje słabiej rozwinięte. Kiedy gospodarka państwa biednego rośnie, popyt na samochody importowane z krajów bogatych błyskawicznie wzrasta. Kiedy zaś gospodarka kraju bogatego rozwija się, popyt na cukier przywożony z krajów biednych wzrasta bardzo powoli. W konsekwencji ceny samochodów rosną szybciej niż ceny cukru: pogarszają się tym samym „terms of trade” (relatywne ceny dóbr eksportowanych do importowanych). Kiedy obywatele kraju ubogiego chcą większej liczby samochodów, muszą wyeksportować relatywnie więcej cukru, by za nie zapłacić. Skutkuje to powstaniem błędnego koła: kraj biedny coraz bardziej specjalizuje się w produkcji cukru, by zapłacić za samochody, ale za każdą kolejną tonę może kupić mniej aut. W efekcie nie rozwija się tak szybko jak kraj bogaty. Szybszy wzrost gospodarczy zwiększyłby zresztą popyt na samochody, którego kraj nie byłby w stanie zaspokoić dochodami z eksportu cukru. Jak bardzo to spojrzenie różni się od optymistycznej wizji dziewiętnastowiecznych ekonomistów! Wygląda bowiem na to, że handel między krajami bogatymi i biednymi stanowi pułapkę – zmusza te drugie do produkcji taniego cukru i kawy. W efekcie wloką się za tą lepszą częścią świata, zamiast ją doganiać.

Co‍ powinny zrobić kraje biedne? Według Prebischa unikać specjalizacji i zdywersyfikować produkcję – to znaczy wytwarzać wiele różnych dóbr. Oczywiście wciąż muszą produkować cukier i kawę, ale również samochody i telewizory. Zamiast wydawać pieniądze pochodzące z eksportu cukru na zagraniczne samochody, lepiej zamknąć przed nimi granicę, a kasę wykorzystać do budowy własnych fabryk. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku tą drogą podążyło wiele krajów, także w Ameryce Łacińskiej, Afryce i Azji (patrz rozdział dwudziesty drugi).

Prebisch‌ nie był rewolucjonistą. Uważał, że dzięki odpowiedniej strategii ekonomicznej kapitalizm może pomagać biednym krajom. W odróżnieniu od niego Frank, podobnie jak Guevara i Castro, nie wierzył w możliwość naprawienia systemu. Dla niego rewolucja była jedynym sensownym i skutecznym rozwiązaniem. Ludzie musieli przejąć władzę i wprowadzić socjalizm, by położyć kres wyzyskowi. Tego właśnie Castro i Guevara próbowali po pokonaniu kubańskiego rządu. Stworzyli w górach oddział składający się z ośmiuset ludzi, a mimo to pokonali trzydziestotysięczną armię kubańską i na początku 1959 roku. triumfalnie wkroczyli do Hawany. Wkrótce Castro sformował rząd i przejął kontrolę nad znienawidzonymi zagranicznymi przedsiębiorstwami.

W‌ latach siedemdziesiątych wolnorynkowi ekonomiści z Chicago znów byli na fali, a teoria zależności straciła na znaczeniu (choć opisywane przez Franka mechanizmy wyzysku wciąż powracają za sprawą krytyków kapitalizmu). Brutalne wojskowe pucze zdmuchiwały kolejne socjalistyczne rządy sprawujące władzę w Ameryce Łacińskiej. Franka spotkało to w Chile. Kiedy wojsko przejęło władzę, uciekł do Niemiec, z których wyjechał czterdzieści lat wcześniej z obawy przed nazistami. W Chile powrotu do kapitalizmu dokonali ekonomiści wyszkoleni w Chicago, którzy w odróżnieniu od niego wierzyli w teorie swoich profesorów i przeszli do historii jako „Chicago Boys” (z ang. chłopaki z Chicago). Tylko Castro na Kubie zdołał obronić socjalistyczną rewolucję. Jego towarzysz Guevara już dawno nie żył – został rozstrzelany w 1967 roku. przez wspieraną przez Amerykanów armię boliwijską, gdyż próbował rozpocząć kolejną rewolucję. Dziś jego twarz pojawia się na koszulkach i plakatach, często obok pseudonimu „Che”, pod którym przeszedł do historii. Długie włosy i beret stały się symbolami wojownika, który dla rewolucji zrobiłby wszystko.

Co‍ ważne, nie tylko wolnorynkowi ekonomiści pogardzali teoriami Franka, ale również niektórzy marksiści. Marks uważał, że jedynie społeczeństwa o wysokim poziomie rozwoju kapitalizmu mogą przejść na socjalizm. Nowy system musi bowiem powstać na gruzach starego. Biedne kraje latynoamerykańskie nie nadawały się do tego. Zdaniem krytyków Frank pożyczył od Marksa ideę wyzysku kapitalistycznego, ale zapomniał, że kapitalizm musi się znajdować w odpowiednim stadium, by utorować drogę socjalizmowi.

Teoretycy‌ zależności z pewnością mieli rację, wskazując niesprawiedliwości globalnej gospodarki oraz obowiązującego systemu politycznego. Kraje bogate często narzucały tym biedniejszym rozwiązania, dzięki którym mogły sprzedawać im swoje towary, a jednocześnie niechętnie otwierały swoje rynki na ich produkty. Kolejną niesprawiedliwością było wtrącanie się przez USA w politykę niepodległych państw Ameryki Łacińskiej oraz innych regionów świata. Amerykański rząd wspierał pucze skierowane przeciwko socjalistom takim jak władze Chile, ponieważ rywalizował o wpływy ze swoim największym wrogiem, komunistycznym Związkiem Radzieckim, który z kolei wspierał rządy socjalistyczne. Doszło nawet do tego, że USA wkroczyły na teren kilku krajów – choćby Grenady i Dominikany – oraz toczyły długą wojnę w Wietnamie, by ograniczyć wpływy komunistów.

Mówienie,‍ że coś jest niesprawiedliwe, to jedna rzecz. Zupełnie inną jest twierdzenie, że niesprawiedliwości stanowią nieodzowną część kapitalizmu (a tak właśnie sądził Frank). Rosnące fortuny azjatyckie udowadniają, że również kraje biedniejsze mogą zyskać dzięki temu systemowi. Tamtejsze Tygrysy – Korea Południowa, Singapur, Hongkong czy Tajwan – przeszły drogę od ubóstwa w połowie ubiegłego wieku po przemysłowe zaawansowanie gospodarcze pięćdziesiąt lat później. Zdołały zdywersyfikować produkcję tak, jak sugerował to Prebisch. Produkowały własne statki, samochody i komputery. Handel z krajami bogatymi nie szkodził Tygrysom – stanowił dźwignię ich rozwoju. Dziś Chiny podążają tą samą drogą.

ROZDZIAŁ‌ 27

Napełnić‍ wannę

Do‌ fundamentalnych książek poświęconych ekonomii należy Ogólna‌ teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza Keynesa,‌ opublikowana po raz pierwszy w 1936 roku. Jednocześnie należy również do najtrudniejszych pozycji tego typu i ekonomiści nieraz spierają się, co dokładnie autor miał na myśli. Po drugiej wojnie światowej następcy jej autora pomogli przekuć jego idee w powszechnie akceptowane teorie. Jeden z nich, Amerykanin Paul Samuelson (1915–2009), dekadę po premierze książki Keynesa bardzo dokładnie ją przestudiował. Uznał, że jest słabo napisana, arogancka i pełna niejasności. Zawarte w niej treści były oczywiste, ale całkowicie nowe. „Krótko mówiąc – to dzieło geniusza”, podsumował. Razem z innym Amerykaninem, Alvinem Hansenem (1887–1975), oraz Brytyjczykiem Johnem Hicksem (1904–1989) przerobił bałaganiarską pracę Keynesa na zestaw estetycznych grafów i równań. Ich wersja stała się tą ekonomią keynesowską, której uczy się kolejne pokolenia studentów ekonomii i którą po drugiej wojnie światowej rządy wykorzystały do stworzenia programów gospodarczych. Keynes uważał, że w celu uniknięcia nowych Wielkich Kryzysów władze muszą interweniować w gospodarce. Młodzi keynesiści trafiali do ministerstw, gdzie pokazywali urzędnikom, w jaki sposób to zrobić.

W‍ 1946 roku, czyli tym samym, w którym Samuelson uznał Keynesa za geniusza, USA wprowadziły przepisy, które zrzuciły na rząd odpowiedzialność za pilnowanie, by gospodarka rozwijała się i stwarzała odpowiednią liczbę miejsc pracy. To był kamień milowy symbolizujący wpływ keynesizmu na rzeczywisty świat. Kolejny pojawił się we wczesnych latach sześćdziesiątych, kiedy prezydent Kennedy przyjął radykalną politykę keynesowską.

Kennedy‌ uważał, że gospodarka może zwiększyć produkcję: gdyby ludzie wydawali więcej, musiałaby ona wzrosnąć i tym samym bezrobotni mieliby gdzie pracować. Zaplanował więc olbrzymie cięcia podatkowe, które już po jego śmierci w 1964 roku. wprowadził prezydent Lyndon Johnson, o czym poinformował naród w specjalnym wystąpieniu telewizyjnym. Każdego dnia cięcia miały dać konsumentom dodatkowe 25 milionów dolarów. „Pieniądze te będą krążyć po gospodarce, podnosząc popyt na dobra kilka razy wyżej, niż wynosi suma cięć”, powiedział prezydent. Tak właśnie, w wielkim skrócie, działa ekonomia keynesowska.

Według‍ Keynesa do recesji dochodzi, kiedy oszczędności nie są inwestowane w fabryki i maszyny. Gdy ludzie wolą oszczędzać niż wydawać, a przemysłowcy rezygnują z inwestycji, spada łączna suma wydatków i gospodarka przestaje się rozwijać. W rozdziale osiemnastym wyobraziliśmy sobie wydatki jako wodę w wannie. Kiedy wypływa z niej więcej wody w postaci oszczędności, niż napływa jako inwestycje, poziom cieczy obniża się i rozpoczyna się recesja. Jeśli więc ludzie przestają wydawać pieniądze, ich rolę musi przejąć rząd, stwierdzili keynesiści. Aby wyrwać się z niebezpiecznego wiru, należy zacząć inwestować w drogi, szpitale czy choćby nowe fabryki doniczek pod biurowe kwiatki. Jednym słowem w cokolwiek. Uważano nawet, że zakopywanie pieniędzy pod ziemią będzie lepszym rozwiązaniem niż stanie z założonymi rękami. W ten sposób zwiększy się bowiem wydatki oraz zatrudnienie, ponieważ biznesmeni zaczną płacić ludziom za poszukiwanie pieniędzy i ich wykopywanie.

Gdyby‌ rząd wpuścił odpowiednią ilość wydatków do wanny, mógłby zrównoważyć wyciekające oszczędności. W rzeczywistości pożycza niewydane oszczędności rozlewające się po gospodarce i wydaje je osobiście; innymi słowy kieruje je na powrót do wanny. Robiąc to, wydaje większe sumy, niż zbiera z podatków (tak jak ktoś, kto pożycza pieniądze z banku na samochód i tym samym wydaje więcej, niż posiada). Dopuszcza przy okazji do powstania deficytu budżetowego. Później, kiedy gospodarka wstaje z kolan, ludzie znajdują pracę i zaczynają zarabiać, wpływy z podatków rosną i deficyt znika.

Inną‌ metodą jest obniżenie podatków – czyli rozwiązanie zastosowane przez Kennedy’ego. Przynosi ono dokładnie taki sam efekt, dzięki oddaniu dodatkowych pieniędzy w ręce konsumentów. Nawet jeśli część z nich postanowi trochę zaoszczędzić, to i tak kupią nowe rzeczy, co zwiększy ilość wydatków w gospodarce. W swoim telewizyjnym wystąpieniu Johnson opowiedział, co dzieje się z dolarami, które nie zostaną pobrane w postaci podatków. Nie trafiają do skarbu państwa i kiedy ktoś coś sobie kupi (np. warzywa), wylądują w sklepie. Sklep wykorzysta je do spłacenia dostawcy mleka. Dostawca mleka zapłaci nimi jednemu ze swoich pracowników. Pracownik ten wyda je później na bilet do kina i tak dalej. Każdy wydany dolar, niezależnie od tego, czy pochodzi z obniżonych podatków pozwalających konsumentowi zachować większą sumę pieniędzy, czy też z rządowych inwestycji, przepływa następnie przez gospodarkę i tworzy wydatki znacznie większej wartości. Ten efekt nazywany jest mnożnikiem, gdyż ostateczny wpływ na gospodarkę stanowi wielokrotność wydanej sumy bądź też obniżki podatkowej. Wkrótce firmy zaczynają produkować więcej towarów i zatrudniają nowych pracowników. Gospodarka znów zaczyna rosnąć.

Ekonomiści‌ nazywają każdą politykę związaną z podatkami i wydatkami rządowymi polityką fiskalną. W starożytnym Rzymie słowo fiscus oznaczało‍ skarb cesarski, więc polityka fiskalna siłą rzeczy polega na napełnianiu koszyka pieniędzmi z podatków, a następnie wykorzystywaniu ich. Rząd opodatkowuje dochody wypracowywane przez ludzi i zdobyte w ten sposób pieniądze wydaje na niezbędne towary – lekarstwa, podręczniki, czołgi. Polityka prezydentów Kennedy’ego i Johnsona była keynesowską polityką fiskalną i pełniła swoją funkcję. Po jej wprowadzeniu gospodarka zaczęła rosnąć, a bezrobocie spadło.

Innego‌ rodzaju polityką jest polityka monetarna, czyli to wszystko, co zmienia ilość pieniędzy w gospodarce albo też wpływa na stopy procentowe (najprostszy przykład to dodruk pieniędzy przez rząd). Keynesiści patrzyli na nią przez pryzmat teorii procentu. Punktem wyjścia była świadomość, że ludzie swobodnie decydują o losach swojego majątku. Mogą przechowywać go pod postacią starych, dobrych pieniędzy, zwykłych banknotów i monet, które nie gwarantują im jednak żadnych dochodów. Mogą również kupić produkty finansowe takie jak chociażby obligacje. To certyfikaty, które przynoszą właścicielom zysk w postaci procentów. Firmy i rządy sprzedają je, kiedy potrzebują pożyczki. Jeśli wyznaczą wysokie oprocentowanie, ludzie nie będą chcieli przechowywać majątku w formie pieniędzy nieprzynoszących dochodu. Kupią obligacje. W takim przypadku mówimy o niskim popycie na pieniądz. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja, kiedy stopy procentowe są niskie – wtedy popyt na pieniądz jest wysoki.

Załóżmy,‍ że rząd drukuje dolary (zwiększa podaż pieniądza). Aby ludzie chcieli po nie sięgnąć i byli gotowi zrezygnować z obligacji, stopy procentowe muszą być niskie. Kiedy spadną, popyt i podaż na rynku pieniądza ponownie się zrównają. Niskie stopy procentowe wpływają również na decyzje przedsiębiorców. Nie opłaca się budować nowej fabryki gwarantującej określony przychód, jeśli za pożyczkę na jej budowę trzeba sporo zapłacić. Dopiero kiedy stopy procentowe spadną, może się to opłacać. Niższe stopy procentowe stymulują bowiem inwestycje. Oznaczają większe wydatki w gospodarce, wyższy dochód narodowy oraz więcej miejsc pracy.

Keynesowska‍ teoria dotycząca wpływu pieniędzy na gospodarkę – większa podaż pieniądza -> niższe stopy procentowe -> większe inwestycje -> wyższy dochód narodowy i stopa zatrudnienia – nie przypominała wcześniejszych. Konwencjonalna (tradycyjna) ekonomia, którą naukowiec krytykował, bazowała na tej klasycznej, czyli między innymi na teoriach ekonomistów osiemnastowiecznych i dziewiętnastowiecznych. Twierdzili oni, że pieniądze nie mają realnego wpływu na gospodarkę: na to, ile produkuje się cegieł czy samochodów i jak wielu ludzi ma pracę. Ich zdaniem stanowiły jedynie środek ułatwiający kupowanie i sprzedawanie towarów. Jeśli rząd dwukrotnie zwiększał podaż pieniądza, ludzie mogli wydać dwukrotnie więcej, tyle że również ceny rosły dwukrotnie. To klasyczna dychotomia, czyli kontrast pomiędzy dwiema różnymi rzeczami: realną stroną gospodarki, która była całkowicie odrębna od tej pieniężnej. Ekonomia keynesowska zniosła ten podział. Teraz obie strony – realna i pieniężna – były połączone. Ilość pieniędzy w gospodarce wpływała na jej realny kształt: wielkość produkcji czy posady robotników.

W‍ praktyce keynesiści znacznie bardziej interesowali się polityką fiskalną niż monetarną. To efekt doświadczenia, jakim były bardzo niskie stopy procentowe z czasów Wielkiego Kryzysu. Naukowcy przeanalizowali, dlaczego trwał tak długo, skoro stopy były niskie, i doszli do wniosku, że w rzeczywistości ani pieniądze, ani stopy procentowe nie wpływają znacząco na całkowity popyt w gospodarce. Ich zdaniem inwestycje nakręcił optymizm panujący wśród przedsiębiorców (Keynes nazywał go zwierzęcym duchem), a nie niskie stopy procentowe.

Tradycyjna‌ myśl ekonomiczna, zastąpiona przez keynesowską, uważała za bezużyteczne próby wspierania rozwoju gospodarczego przez rząd, zarówno za pomocą polityki fiskalnej, jak i monetarnej. Gospodarka sama miała znaleźć drogę prowadzącą od recesji do pełnego zatrudnienia, czyli sytuacji, w której wszyscy pracownicy mieliby co robić, a fabryki nie stałyby bezczynnie. Jak miało do tego dojść? Otóż malejące pensje powinny zachęcić przedsiębiorców do zatrudniania kolejnych robotników, a spadające ceny przekonać ludzi do kupowania niesprzedanych towarów. Keynesiści nie uważali tej teorii za całkowicie błędną, sądzili jedynie, że da się ją zastosować jedynie w przypadku pełnego zatrudnienia. Keynes zastanawiał się tymczasem, co się dzieje, kiedy gospodarka jest w recesji i nie wszyscy mają pracę. Uznał, że ceny i pensje wcale tak szybko nie spadną – zostały przecież uzgodnione przez pracodawców i pracowników – więc towary nie zostaną tak łatwo sprzedane, bezrobotni zaś nie znajdą pracy. Podczas recesji, kiedy ludzie ograniczają wydatki, firmy zmniejszają produkcję i zatrudnienie.

Po‌ wojnie ekonomiści keynesowscy stosowali dwa różne podejścia. Załóżmy, że gospodarka znajduje się w recesji, robotnicy są bez pracy, a fabryki stoją bezczynnie. Rząd zwiększa wydatki albo tnie podatki, dzięki czemu zwiększa popyt w gospodarce. Przedsiębiorstwa zaczynają więcej produkować i zatrudniać kolejnych robotników. Ponieważ ich nie brakuje, dodatkowemu popytowi nie towarzyszy wzrost cen. To ekonomia keynesowska. Po pewnym czasie jednak wszystkie fabryki działają na pełnych obrotach, zaś pracownicy mają zatrudnienie. To już klasyczna ekonomia pełnego zatrudnienia, do której gospodarka dąży w długim okresie. Co będzie, jeśli rząd spróbuje zwiększyć popyt? Ponieważ gospodarka jest rozkręcona na całego, nie może zwiększyć produkcji. Rosnący popyt przełoży się więc na wzrost cen. Ekonomia keynesowska sugerowała, że zanim tak się stanie, rząd musi działać. „W dłuższym okresie wszyscy umrzemy”, twierdził Keynes.

W‍ rzeczywistości przejście od gospodarki keynesowskiej do klasycznej następuje stopniowo. Ceny w gospodarce nie zaczynają nagle szybować w górę. Nowozelandzki ekonomista Bill Phillips (1914–1975) badał zmiany gospodarcze i zaobserwował pewną zależność. Otóż kiedy bezrobocie było wysokie, co wskazywało na niewykorzystane zasoby w gospodarce, inflacja – czyli szybkość wzrostu cen (i płac) – była stosunkowo niska. Kiedy bezrobocie było z kolei niskie, inflacja z reguły była wysoka. Istnieje krzywa pozwalająca połączyć te zjawiska i przedstawić spadek bezrobocia przekładający się na wzrost inflacji. To „krzywa Phillipsa”, która stała się istotną częścią systemu keynesowskiego i pełniła funkcję wskazówki dla rządu. Jeśli gospodarka przeżywała kryzys, rząd mógł zwiększyć wydatki i ograniczyć bezrobocie kosztem wyższej inflacji. Jeśli zaś gospodarka rozwijała się zbyt szybko i inflacja była wysoka, rząd mógł ograniczyć wydatki bądź podnieść podatki, by sytuację uspokoić.

Keynesiści‍ wydawali się bezpieczni, kiedy w 1971 roku. prezydent Richard Nixon, przedstawiciel republikanów, którzy do tej pory ostrożnie podchodzili do manipulowania podatkami i wydatkami rządowymi, oświadczył nagle: „Teraz i ja jestem keynesistą”. Pomimo górek i dołków po drugiej wojnie światowej nie nastąpił równie poważny kryzys jak ten z lat trzydziestych. Gospodarki stabilnie się rozwijały i podnosiły standardy życiowe. Dopiero w latach siedemdziesiątych keynesizm stracił swój dawny blask. Naukowcy zaczęli się zastanawiać, czy pomysły jego zwolenników rzeczywiście przyczyniły się do dobrej kondycji państwa. Być może zbyt duże inwestycje rządowe zwiększyły inflację i tym samym rozchwiały gospodarki. Pojawiła się nawet Nowa Szkoła Ekonomii, która zaatakowała keynesistów – o czym przekonamy się w rozdziałach dwudziestym dziewiątym i trzydziestym. Wiele z jej pomysłów współbrzmiało z tradycyjną ekonomią, którą Keynes podważał. Najwyraźniej dawni teoretycy szykowali się do kontrataku.

ROZDZIAŁ‌ 28

Rządzeni‌ przez klaunów

W‌ listopadzie 1863 roku, a więc w czasie amerykańskiej wojny secesyjnej, na polu bitwy pod Gettysburgiem w Pensylwanii prezydent Abraham Lincoln wygłosił swoją najsłynniejszą mowę. Oświadczył, że tocząca się rzeź nie pójdzie na marne i z wojennych popiołów narodzi się nowa wolność: „rząd ludzi, przez ludzi i dla ludzi”. Jego słowa ukazują sprawujących władzę jako osoby niezwykle moralne, wręcz heroiczne. Lincoln tym samym zwrócił się do nich z apelem, by wykorzystali swoje wpływy do służenia całemu społeczeństwu.

Blisko‌ sto lat później Charlie Chaplin powiedział: „Jestem jedynym w swoim rodzaju człowiekiem, a ściślej klaunem. Stawia mnie to i tak znacznie wyżej niż jakiegokolwiek polityka”. Czy rządzący Ameryką w ciągu zaledwie kilku pokoleń zamienili się z bohaterów w klaunów? Być może Chaplin myślał o wyczynach burmistrza Chicago, Williama Hale’a „Big Billa” Thompsona, którego rządy z lat dwudziestych i trzydziestych powszechnie wyśmiewano. Jego kampanię wyborczą sponsorowali gangsterzy, a administrację pogrążał jeden skandal za drugim. Aby odciągnąć uwagę wyborców od coraz to nowych afer, Big Bill zorganizował fikcyjną wyprawę na morza południowe celem odnalezienia ryb wspinających się po drzewach. Ekspedycji udało się osiągnąć jedynie właściwy cel, to znaczy zdominować pierwsze strony gazet.

Kilka‌ lat później pewien syn farmera ukończył Middle Tennessee State Teachers College; czesne opłacał pieniędzmi otrzymanymi za dojenie krów. James Buchanan (1919–2013) nie przypominał więc kandydata do Nagrody Nobla z ekonomii, choć wiele lat później spotkał go ten zaszczyt, głównie dzięki badaniom niszczącym obraz cnotliwego polityka. Naukowiec twierdził, że opowieści o działaczach pracujących dla dobra społeczeństwa są tylko czczą gadaniną, czego przykładem jest Big Bill.

Wtedy‌ taka teza stanowiła prawdziwe wyzwanie dla ekonomistów. Po drugiej wojnie światowej, kiedy Buchanan rozpoczynał swoją karierę, większość naukowców pozostawała pod wpływem poglądów Keynesa, według którego rządy powinny odgrywać znaczącą rolę w gospodarce. W szczególności miały wydawać pieniądze i w ten sposób zmniejszać ryzyko recesji. Ekonomiści uważali również, że zadaniem decydentów powinna być redystrybucja bogactwa poprzez opodatkowanie bogatych i przekazywanie pieniędzy biednym, a także wspieranie szkolnictwa i służby zdrowia. Po wojnie wiele rządów zmierzyło się z tym wyzwaniem, wydając coraz więcej pieniędzy i tym samym się rozrastając. Ekonomiści nie zastanawiali się, czy rządy są zdolne do prowadzenia takiej polityki. Opracowali wskazówki i zakładali, że władza będzie chciała się do nich stosować i że zrobi to dobrze.

Jako‌ młody człowiek Buchanan wierzył, że państwo może pełnić funkcję naprawczą. Ba, nawet flirtował z socjalizmem. Jego rodzina była biedna: dorastał na podupadłej farmie bez elektryczności i już jako sześciolatek jeździł traktorem. Mimo to jego dziadek został gubernatorem Tennessee z ramienia partii, która przelotnie rzuciła wyzwanie amerykańskim elitom i ich najbardziej wpływowym członkom takim jak bogaci bankierzy. Należące do seniora sterty zakurzonych broszurek politycznych, od lat leżące na zapleczu domu, zachęciły przyszłego ekonomistę do zainteresowania się pracą na rzecz społeczeństwa. Kiedy jednak przyjechał na Uniwersytet Chicagowski, by rozpocząć pracę nad doktoratem, przeszedł przemianę. W ciągu zaledwie sześciu tygodni od rozpoczęcia nauki zrozumiał zasadę działania rynków i porzucił socjalizm. Po broszurkach dziadka pozostała mu jedynie niechęć do elit. Jednak nie uważał za nie bogatych przemysłowców i bankierów, lecz ludzi z wpływowych rodzin, którzy studiowali na najlepszych uniwersytetach takich jak Harvard. Wielu z nich zostawało później politykami bądź urzędnikami państwowymi i z tej właśnie pozycji mieszało się do życia społecznego. Decydowali, co jest dobre dla innych!

Niechęć‌ ta pewnego lata, już po zaliczeniu sesji egzaminacyjnej, zamieniła się w teorię. Buchanan przeglądał książki w bibliotece uniwersyteckiej i natknął się na kolejną zbierającą kurz broszurkę, która zmieniła jego życie. Wydaną w języku niemieckim książeczkę, ściągniętą z półki, napisał szwedzki ekonomista Knut Wicksell (1851–1926). Zaciekawił Buchanana do tego stopnia, że postanowił przetłumaczyć ją na angielski. Wicksell rozprawił się bowiem z założeniem, że rządy są w pełni altruistyczne i skupiają się na wprowadzaniu przepisów służących dobru społecznemu.

Buchanan‍ rozwinął pomysły Wicksella i zamienił je w nowy dział ekonomii. Dotychczas naukowcy zakładali, że państwo może pełnić funkcję naprawczą. Ale czym właściwie jest państwo? Według Buchanana jedynie grupą ludzi, czyli urzędników, doradców i ministrów. Tradycyjna ekonomia postrzegała ich jako osoby z rozdwojeniem jaźni. No bo kiedy patrzyli na przecenione buty albo zastanawiali się, za ile sprzedać samochód, podejmowali decyzje niczym „racjonalni ludzie ekonomiczni” (to znaczy działali we własnym interesie, maksymalizując zyski i minimalizując koszty). Zakładano jednak, że kiedy wchodzą do budynku ministerstwa, zaczynają myśleć wyłącznie o dobru narodu i zapominają o prywatnych korzyściach. Bez wahania podejmują właściwe decyzje. Nigdy nie śpią przy biurkach i nie chodzą na trzygodzinne lunche. Zupełnie jakby samolubny „człowiek ekonomiczny” znikał, ustępując miejsca „człowiekowi politycznemu”, altruistycznemu osobnikowi, który zawsze działa, myśląc o interesie społeczeństwa.

Buchanan‌ stwierdził, że to niekonsekwencja. Działania rządu należy badać w dokładnie ten sam sposób co działania przemysłowców zarabiających pieniądze. Politycy i urzędnicy państwowi podobnie jak wszyscy myślą o własnym interesie. Dlatego stworzony przez Buchanana nowy dział ekonomii nazwano teorią wyboru publicznego. Sam naukowiec wolał mówić o końcu romantyzmu politycznego. Politycy nie byli bowiem altruistycznymi bohaterami – to tylko naiwny, romantyczny pogląd. W rzeczywistości interesowała ich ochrona własnych stołków. Byli bardziej parszywi, samolubni i nierzetelni, niż chcieliby tego ekonomiści.

W‌ latach sześćdziesiątych amerykańskie władze wydawały olbrzymie sumy. Teoria Buchanana pozwoliła spojrzeć na taką politykę z innej perspektywy. Rozrost rządu miał więcej wspólnego z politykami i biurokratami dbającymi o siebie niż z próbą wspomożenia rynków. Problemem nie byli więc tylko absurdalni działacze pokroju Big Billa. Urzędnicy w szarych garniturach oraz powszechnie szanowani polityczni liderzy z Waszyngtonu bywali równie źli. Kiedy więc w 1961 roku. John F. Kennedy został wybrany na prezydenta, Buchanan odnotował, że ojciec Kennedy’ego, człowiek bogaty i ambitny, tak naprawdę kupił to stanowisko synowi.

Według‌ Buchanana politycy nade wszystko chcą zachować swoje stanowiska. Aby utrzymać się przy władzy, oferują swoim poplecznikom renty. Renty to dochody wyższe niż te, które można zarobić na konkurencyjnym rynku. Na przykład kiedy rząd nakłada podatek na zagraniczne samochody, ich lokalni producenci, chronieni przed zamorską konkurencją, zaczynają świetnie zarabiać. Politycy, nie szczędząc przywilejów określonym grupom społecznym, liczą, że zyskają również ich wsparcie polityczne, a może nawet i finansowe.

Nadzieja‌ na odniesienie dodatkowych korzyści bez większego wysiłku zachęca do pogoni za rentą. Przedsiębiorcy często inwestują w działania, które mają przekonać polityków do przyznania im przywilejów. Zabierają urzędników państwowych na drogie lunche, by przeforsować korzystne dla nich rozwiązania. Czasami nawet zakładają organizacje działające w ich sprawie, jak na przykład Amerykańskie Stowarzyszenie Producentów Parasoli. Bronią się one później, argumentując, że w zdrowej demokracji pozwalają naświetlić spojrzenie rozmaitych grup obywateli. W teorii publicznego wyboru zrzeszenia tego typu są przejawem pogoni za rentą; ich działania zużywają zasoby, które powinny być spożytkowane w sposób bardziej przemyślany.

Pogoń‌ za rentą szkodzi również konsumentom. Kiedy producentów samochodów czy parasoli chroni się przed zagraniczną konkurencją, na rynku maleje wybór tego typu towarów. Poza tym konsumenci – z reguły niezwiązani ze sobą ludzie – rzadko kiedy są w stanie zorganizować własną grupę i zapobiegać ograniczeniom (czasu jest mało, więc czemu nie zostawić tego zadania innym, a potem nie skorzystać z efektów ich pracy?). Producenci są z reguły dużymi firmami i jest ich niewielu. Każdy z nich jest dostatecznie silny, by wywierać naciski na rząd i domagać się ustępstw. Według Buchanana nie należy winić za to samych przedsiębiorców. Winę ponoszą zbyt silne rządy, chętnie manipulujące przy gospodarce w celu zapewnienia sobie reelekcji.

Naukowiec‍ nie zostawił suchej nitki na keynesistach twierdzących, że rządy w czasie recesji powinny stymulować gospodarkę poprzez dodatkowe wydatki. Przecież tego typu działania prowadzą do wzrostu deficytu budżetowego (wydatki są bowiem wyższe od przychodów uzyskiwanych z podatków)! Dla keynesistów nie stanowiło to problemu, ponieważ taka polityka miała jedynie tak napędzić gospodarkę, by po pewnym czasie rząd mógł ograniczyć wydatki i zlikwidować deficyt. Tyle że wydatki rządowe okazały się popularne wśród wyborców, a działacze byli gotowi zrobić wszystko, by zachować władzę. Koniec końców nie rezygnowali z rozdawania pieniędzy, a deficyt stale rósł. Działo się tak – przynajmniej według Buchanana – chociażby w latach sześćdziesiątych.

Tymczasem,‌ argumentował naukowiec, biurokracja państwowa (urzędnicy, członkowie rad, ministrowie) rozrasta się niczym chwasty. Nie maksymalizuje zysków jak przedsiębiorcy, ponieważ nie sprzedaje dóbr ani usług za pieniądze. Przede wszystkim stara się utrzymać wpływy i przywileje typowe dla osób zarządzających dużą organizacją. Próbuje również zwiększać jej budżet tak bardzo, jak się da. Ma przy tym więcej informacji od swoich obywateli. Dzięki temu działacze zawsze mogą utrzymywać, że potrzebują więcej limuzyn, szoferów i sal konferencyjnych, by właściwie wykonywać powierzone im obowiązki.

Według‍ ekonomistów badających teorię wyboru publicznego nie da się zamienić polityków ani urzędników w altruistów. Trzeba się przyzwyczaić do tego, że codzienna polityka jest taka, a nie inna. Są jednak jej sfery, które trudno zaliczyć do codziennych: to powszechnie akceptowane reguły gry – ani rządom, ani politykom nie wolno ich zmieniać. Dobrym przykładem takiej reguły jest prawo do wyrażania własnej opinii bez obawy, że trafi się do więzienia. Część tych zasad zapisano w dokumentach pokroju amerykańskiej konstytucji. Aby poprawić jakość rządów, Buchanan domagał się dodania do niej przepisów uniemożliwiających wydawanie większej ilości pieniędzy, niż udaje się zebrać w podatkach – innymi słowy, chciał utrwalić zasadę zrównoważonego budżetu.

Buchanan‍ i inni teoretycy wyboru publicznego uświadamiają nam, jak naiwna jest wiara w uczciwość i altruizm rządzących. Problem leży po ich stronie, a nie po stronie źle działających rynków. Przeciwnicy Buchanana przypominają jednak, że większość działań rządowych okazuje się ważna dla gospodarki. Obserwowany w ostatnich stuleciach wzrost liczby urzędników stanowi rezultat zwiększenia wydatków socjalnych, zwłaszcza na cele zdrowotne i edukacyjne, bez czego nie dałoby się stworzyć bardziej zaawansowanej gospodarki. Przesadą jest twierdzenie, że urzędnicy myślą jedynie o powiększaniu rozmiarów swoich departamentów.

Przeciwnicy‍ Buchanana podważali również teorię, według której ludzie zachowują się wyłącznie jak „racjonalne osoby ekonomiczne”. W rzeczywistości odgrywają wiele różnych ról. Są jednocześnie konsumentami, decydentami, rodzicami i wyborcami. I zachowują się zgodnie z zasadami każdej z nich. Przykładowo polityk może sympatyzować z określonymi ideami. Ty zaś możesz głosować na określoną partię, by za jej pośrednictwem pomóc biednym lub zadbać o środowisko. Te idee mogą być dla ciebie ważniejsze niż prywatne korzyści! A jeśli nadal nie jesteś przekonany, to pewnie zastanawiasz się również, czemu ludzie w ogóle chodzą na wybory. Przecież pojedynczy głos rzadko kiedy zmienia ich wyniki! Jak widzisz, ty również potrafisz działać dla idei. Więc kto wie – może politycy także to umieją?

ROZDZIAŁ‍ 29

Iluzja‌ pieniądza

Zimą‍ 1978–1979 Wielką Brytanię przykryła zaskakująco gruba pierzyna śnieżna. Przez kraj przeszła również strajkowa zawierucha. W Liverpoolu cmentarze nie przyjmowały zmarłych, gdyż grabarze rzucili łopaty. W innych miastach opustoszały sklepowe półki, ponieważ kierowcy ciężarówek odmówili zajęcia miejsca za kierownicą. Gazety ostrzegały przed nadciągającą gospodarczą katastrofą. Te smutne miesiące przeszły do historii jako „zima niezadowolenia” i dziś często patrzy się na nie jak na okres, w którym gospodarka keynesowska, królująca od czasów drugiej wojny światowej, ostatecznie wyzionęła ducha.

Problemy‌ gospodarcze pojawiły się w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii jeszcze przed końcem lat siedemdziesiątych. Rozwiązania keynesowskie bazowały na krzywej Phillipsa, która łączyła niskie bezrobocie z wysoką inflacją i na odwrót. Ekonomiści wierzyli, że dzięki inwestycjom państwowym rządy mogą napędzać gospodarkę i ograniczać bezrobocie, nieco tylko zwiększając inflację. I rzeczywiście, w latach sześćdziesiątych rosła powoli. W latach siedemdziesiątych wzrosła szybko, przy jednoczesnym znacznym spadku zatrudnienia, co nie pasowało do krzywej Phillipsa. Badacze dostali tym samym twardy orzech do zgryzienia. Zjawisko to określili mianem stagflacji, czyli połączenia wysokiego bezrobocia (gospodarczej stagnacji) z wysoką inflacją. Kiedy krzywa Phillipsa zawiodła, fundamenty ekonomii keynesowskiej legły w gruzach.

Ekonomiści‍ próbowali to oczywiście wyjaśnić. Niektórzy z nich oświadczyli, że inflację wywołały nadzwyczaj wysokie ceny ropy naftowej, które zwiększyły koszty działalności firm i tym samym ceny produktów. Inni obwiniali związki zawodowe (organizacje reprezentujące pracowników) za walkę o wyższe pensje. I rzeczywiście, na pierwszy rzut oka strajki wydawały się mieć wiele wspólnego z nową sytuacją. Rząd zachęcał związki i pracodawców do uzgodnienia umiarkowanych podwyżek płac, by w ten sposób zdusić inflację. Czasami udawało się wynegocjować znaczące podwyżki, kiedy indziej związki decydowały się właśnie na strajki.

Keynes‌ należał do ekonomicznych gigantów XX wieku, jednak z zamieszania, które wybuchło w latach siedemdziesiątych, wyłonił się nowy geniusz. Był nim Milton Friedman (1912–2006), a zaproponowane przez niego wyjaśnienie przyczyn narastających problemów zrewolucjonizowało ekonomię. Naukowiec urodził się na nowojorskim Brooklynie w ubogiej rodzinie żydowskich emigrantów z Węgier. Dorastał w czasie Wielkiego Kryzysu, który zresztą zachęcił go do zajęcia się ekonomią i, podobnie jak w przypadku Keynesa, doprowadził do wykrystalizowania się znacznej części jego poglądów. Jednak opracowane przez Friedmana tezy stały w sprzeczności z teoriami Keynesa i wskazywały nowe pola gospodarczych bitew. Przede wszystkim naukowiec uważał kryzys lat siedemdziesiątych za skutek zbyt dużego udziału rządu w gospodarce (nie zaś zbyt małego). Podobnie jak rywalowi, nie zależało mu na sławie, chciał po prostu zmienić świat. Zaproponował rozwiązania, które rzuciły cień na keynesizm.

Friedman‍ był jednym z najsłynniejszych zwolenników kapitalizmu i czołowym ekonomistą szkoły chicagowskiej, według której społeczeństwem powinny rządzić zasady rynkowe. W książce Kapitalizm‍ i wolność skrytykował‌ to, w jaki sposób rząd wpływa na gospodarkę. Jego zdaniem władze niepotrzebnie regulowały dochody z kapitału i ustanawiały płace minimalne. Początkowo on i jego zwolennicy uchodzili za dziwaków. Friedman był jednak znakomitym dyskutantem – szybkim, niestrudzonym, ostrym niczym brzytwa. Błyskawicznie wyłapywał błędy logiczne przeciwników i zbijał ich argumenty. Rozkwitał w czasie sporów i kochał kontrowersje. Wielu nienawidziło go za wolnorynkowe poglądy. Innym podpadł, kiedy w latach siedemdziesiątych odwiedził Chile i wraz z grupką kolegów spotkał się z prezydentem Augusto Pinochetem (dyktatorem, który torturował i zamordował tysiące przeciwników politycznych, a przy okazji wprowadzał wolnorynkowe rozwiązania). W efekcie przez długie lata musiał się zmagać z protestami grup zarzucających mu, iż był mózgiem ohydnego reżimu. Kiedy w 1976 roku. odbierał Nagrodę Nobla z dziedziny ekonomii, jeden ze znajdujących się na sali mężczyzn krzyknął: „Precz z kapitalizmem. Niech żyje wolne Chile!”. Został jednak wyprowadzony z pomieszczenia, a ekonomistę nagrodzono owacją na stojąco.

Teorie‍ Friedmana dotyczyły wpływu pieniądza na gospodarkę. Keynesiści twierdzili, że zwiększenie jego podaży rzeczywiście przyspiesza rozwój, ale w nieznaczny sposób. Ich zdaniem skuteczniejsza była polityka fiskalna (podatki i wydatki rządowe). Ponieważ Friedman przywrócił pieniądzowi centralne miejsce w ekonomii, jego polityka przeszła do historii pod nazwą „monetaryzm”.

Naukowiec odkurzył starą ilościową teorię pieniądza. Aby zrozumieć ją lepiej, należy zrobić to, co często robią ekonomiści: wyobrazić sobie śmiesznie prostą gospodarkę ilustrującą daną ideę. A zatem pomyśl o wyspie, na której działa dziesięciu sprzedawców ananasów. Każdy z nich sprzedaje jednego ananasa rocznie za jednego dolara. Ponieważ transakcji jest dziesięć, roczny przychód wysp ze sprzedaży ananasów wynosi dziesięć dolarów. Załóżmy, że na wyspie jest tylko pięć banknotów jednodolarowych. Aby doszło do dziesięciu transakcji, każdy z nich musi dwukrotnie przejść z jednych rąk w inne. Ilość pieniędzy (pięć dolarów) pomnożona przez liczbę zmian rąk (dwa) równa się dochód narodowy. Tempo, w jakim pieniądze zmieniają właściciela, ekonomiści nazywają szybkością obiegu.

Załóżmy, że owa szybkość nie zmienia się znacząco. Kiedy bank centralny Wyspy Ananasów drukuje pięć dodatkowych banknotów dolarowych, podaż pieniądza zwiększa się do dziesięciu dolarów. Przy szybkości obiegu wciąż wynoszącej dwa każdy z dziesięciu banknotów dolarowych dwukrotnie zmienia ręce, generując transakcje o łącznej wartości dwudziestu dolarów. Dochód narodowy rośnie więc dwukrotnie.

Jeśli jednak prędkość obiegu pieniądza nie jest stała, zależność między podażą pieniądza a dochodem narodowym słabnie. Dlatego właśnie Keynes twierdził, że pieniądze nie wywierają znaczącego wpływu na gospodarkę. No bo co się stanie, jeśli prędkość obiegu zmaleje i dodatkowe pieniądze, które bank centralny wprowadzi do gospodarki, zostaną w portfelach obywateli? Jeśli zmaleje dostatecznie – w przypadku Wyspy Ananasów z dwóch dolarów do jednego rocznie – dochód narodowy pozostanie na niezmienionym poziomie (dziesięć banknotów dolarowych zmieniających ręce raz do roku. daje dochód tej samej wysokości co pięć banknotów dolarowych zmieniających ręce dwa razy do roku). Friedman wierzył tymczasem, że szybkość obiegu pieniądza jest raczej stabilna i dlatego właśnie pieniądze wpływają na dochód narodowy.

Pora na kolejny etap jego rozumowania. Czy podwojenie dochodu narodowego na Wyspie Ananasów to efekt zwiększenia produkcji czy też cen? Wyższy dochód może przecież być skutkiem wyprodukowania dwudziestu ananasów w cenie dolara, ale również dwukrotnego podniesienia ich ceny do wysokości dwóch dolarów przy zachowaniu dotychczasowych rozmiarów produkcji w wysokości dziesięciu ananasów. Dodatkowo przyczyną podwojonego dochodu narodowego może być zwiększenie produkcji i jednocześnie podniesienie cen.

Friedman oświadczył, że w krótkim okresie zwiększenie podaży pieniądza zachęca do zwiększenia wydatków i prowadzi do większej produkcji – pieniądze mają więc „rzeczywisty” efekt. Sprzedawcy ananasów zatrudnią więcej ludzi do ich zbierania i tym samym spadnie bezrobocie. W ten właśnie sposób działa keynesowska krzywa Phillipsa: kiedy rząd wspiera gospodarkę, zwiększając podaż pieniądza, ta się rozwija, a bezrobocie spada (to samo działoby się, gdyby – co preferował Keynes – rząd zwiększył wydatki). Za ananasami ugania się coraz więcej ludzi, więc ich ceny powoli zaczynają rosnąć, co jest dowodem na zależność pomiędzy niskim bezrobociem a wysoką inflacją. Tyle że według Friedmana efekt ten trwa krótko. Ludzie pracują coraz więcej, ponieważ sprzedawcy ananasów oferują im coraz wyższe pensje. Tyle że ceny rosną i realne pensje – mierzone w ilości owoców, które można za nie kupić – nie są wcale większe. Problem polega na tym, że pracownicy mylą płace nominalne z realnymi. To zjawisko ekonomiści nazywają iluzją pieniądza. Kiedy ludzie uświadamiają sobie swój błąd, przestają pracować tak dużo i gospodarka wraca do pierwotnego, niższego poziomu zatrudnienia. Jedynym efektem jest więc wyższa inflacja.

Choć wsparcie rządowe przynosi efekt, to jest on krótkotrwały i kończy się kacem (powrotem do pierwotnego poziomu bezrobocia przy wyższej inflacji). Istnieje tylko jeden sposób podtrzymania wzrostu zatrudnienia, jednak Friedman porównuje go z postępowaniem alkoholika. Alkoholik leczy kaca, sięgając po kolejne szklaneczki whisky, rząd zaś dalej pompuje gospodarkę. W efekcie pensje i ceny wciąż rosną. Zatrudnienie rośnie również, gdyż – jak poprzednio – pracownicy błędnie zakładają, że zarabiają więcej. Kiedy znów dostrzegają swój błąd, po raz kolejny ograniczają podaż pracy. Gospodarka znów spada do wyjściowego poziomu zatrudnienia przy jeszcze wyższej inflacji. Ów wyjściowy poziom zatrudnienia to naturalny poziom zatrudnienia danej gospodarki – liczba pracowników, których przedsiębiorstwa i tak zatrudnią z uwagi na swoje zdolności produkcyjne. Próba przekroczenia go poprzez stymulowanie wzrostu gospodarczego jest bezcelowa i prowadzi do wzrostu cen.

Friedmana nie zaskoczyło, że krzywa Phillipsa szwankowała. Jego zdaniem po wojnie rządy uzależniły się od wspierania gospodarki i zwiększania inflacji. W latach trzydziestych tymczasem amerykański bank centralny doprowadził do recesji stulecia – czyli Wielkiego Kryzysu – wskutek ograniczania napływu pieniądza do gospodarki. Jego podaż w latach 1929–1933 zmalała o jedną trzecią. Keynes uważał, że przyczyną kryzysu były zbyt małe wydatki. Friedman twierdził, że nie wywołały recesji. Jej prawdziwym powodem była zbyt mała podaż pieniądza.

Jeśli pieniądz wpływa na gospodarkę w krótkim okresie (o ile nie w długim), to czy rząd nie powinien wykorzystywać go do regulowania jej wzrostu? Może przecież zwiększyć podaż waluty, kiedy gospodarka zwalania, i ograniczyć, kiedy za bardzo się rozpędza. Friedman twierdzi, że tak nie powinno się robić. Krótkookresowych efektów działania pieniądza nie widać przecież od razu. Kiedy się wreszcie pojawią, sytuacja gospodarki może być już zupełnie inna. Władze nie są w stanie przewidzieć przyszłości i dopasować do niej odpowiedniej polityki. Mogą tym samym przynieść więcej szkód niż pożytku.

Najlepiej byłoby, gdyby rząd zdecydował się na sztywny wzrost podaży pieniądza, na przykład o trzy procent rocznie, co odpowiadałoby rozwojowi gospodarki. Kiedy sprzedawcy ananasów sadzą nowe drzewa, gospodarka rośnie. Jeśli szybkość obiegu pieniądza jest stała, jego podaż powinna się zwiększać wraz z rozwojem produkcji ananasów, ale nie szybciej. Friedman sugerował nawet likwidację banków centralnych, które decydują o ilości pieniędzy w gospodarce, i zastąpienie ich robotami, które wypluwałyby pieniądze w ściśle określonym tempie. Oczekiwany rezultat? Stabilny wzrost gospodarczy przy niskiej inflacji.

W 1979 roku. Wielka Brytania wybrała na nowego premiera Margaret Thatcher. Nieco później Ronald Reagan został prezydentem Stanów Zjednoczonych. Obydwoje próbowali skorzystać z przepisu Friedmana na ograniczenie inflacji poprzez kontrolowanie podaży pieniądza. Okazało się to trudne i zarówno brytyjskie, jak i amerykańskie rządy nie radziły sobie z tym wyzwaniem. Wielu ekonomistów winiło je za pogłębienie recesji z początku lat osiemdziesiątych, i to mimo że inflację udało się ograniczyć. W 1981 roku. 364 naukowców napisało nawet list do „The Times”, w którym potępili politykę ekonomiczną brytyjskiego rządu.

Filozofia Friedmana, zakładająca, że stymulowanie gospodarki oznacza poważne problemy, znalazła odzwierciedlenie nie tylko w polityce Reagana i Thatcher, ale także ich następców. Keynes wierzył w niestabilność gospodarki i w to, że mogą ją uspokoić interwencje rządowe. Zalecał kontrolowanie, czy poziom wydatków jest odpowiednio wysoki, podobnie jak i popyt. Friedman był przekonany, że lepiej zostawić ją samej sobie, gdyż z definicji jest stabilna. Pojawiające się zakłócenia równowagi – takie jak kryzys lat trzydziestych czy szalona inflacja lat siedemdziesiątych – były rezultatem działań rządowych. Pozwólcie rynkom oddychać, a dostaniecie zdrową, stabilną gospodarkę, mawiał. Drogą do tego miało być zwiększanie podaży (czyli tego, co przedsiębiorcy byli w stanie wyprodukować), a nie popytu. Ekonomiści uważali, że jeśli rząd zrezygnuje z opodatkowania przedsiębiorstw i poluzuje ograniczenia dotyczące poszczególnych rynków, biznes potraktuje to jako zachętę do zwiększenia produkcji i zatrudnienia większej liczby pracowników. Te pomysły, nazywane ekonomią podaży, stanowiły kierunek działań rządów w dekadach, które nastały po „zimie niezadowolenia”.

ROZDZIAŁ 30

Spojrzenie w przyszłość

W życiu bez przerwy przewidujesz przyszłe wydarzenia. Jeśli wiesz, że dojazd do centrum zajmuje ci dwadzieścia minut, to planując dotarcie tam o dziewiątej rano, przychodzisz na przystanek o 8.40. Skąd wiesz, że autobus będzie jechał właśnie tyle czasu? Ponieważ tyle właśnie jechał wczoraj, przedwczoraj i w sumie tyle jedzie zawsze. Pewnego dnia przedsiębiorstwo gazownicze postanawia, że w poniedziałek zamknie jedną z dróg i zacznie kłaść pod nią nowe rury. Objazd prowadzi ulicą, którą zazwyczaj jeździsz. W efekcie z powodu zwiększonego ruchu dotarcie do centrum zajmuje ci tego dnia trzydzieści minut. Sądziłeś, że uwiniesz się dziesięć minut szybciej, więc przybywasz na miejsce spóźniony. Przez kilka kolejnych dni sytuacja się powtarza. W końcu uświadamiasz sobie, że trwa remont, i zaczynasz się pojawiać na przystanku autobusowym o 8.30.

W latach siedemdziesiątych ekonomiści zaczęli się zastanawiać, w jaki sposób ludzie przewidują przyszłość. Ich aktywność gospodarcza rozkłada się przecież na dni, miesiące i lata. Wybudowana dziś fabryka opon ma przynosić zyski również za pięć lat. Pracownik akceptuje pensję, obliczając, czy ureguluje dzięki niej czynsz chociażby za sześć miesięcy. Firmy i pracownicy muszą więc przewidywać przyszłość. Jakie rozmiary będzie miał rynek opon za pięć lat? Jak bardzo wzrosną czynsze w ciągu najbliższych sześciu miesięcy?

Kiedy planujesz podróż, masz „oczekiwania adaptacyjne”, to znaczy przewidujesz przyszłość na podstawie tego, co się wydarzyło do tej pory. Czasami trafiasz w punkt, ale nie zawsze – jak na przykład wtedy, gdy przedsiębiorstwo gazownicze rozkopie jedną z dróg. W latach siedemdziesiątych ekonomiści zaniepokoili się teorią oczekiwań adaptacyjnych, z której korzystali na co dzień. Okazało się bowiem, że nie postępowałeś racjonalnie, planując podróż do centrum. Zachowałbyś się tak, gdybyś zajrzał na serwis miejski i na podstawie zamieszczonych tam informacji ocenił skutki rozkopania jednej z ulic. Przedsiębiorstwa i ich pracownicy również popełniają błędy, gdy przewidując przyszłość, nie wykorzystują wszystkich dostępnych informacji. Jeśli firma produkująca opony nie weźmie pod uwagę nowych ograniczeń dotyczących produkcji samochodów, może zbyt optymistycznie oceniać przyszłe rozmiary rynku i wybuduje nierentowną fabrykę.

Ekonomiści opracowali więc nową teorię: teorię racjonalnych oczekiwań. Jej ideę przedstawił światu amerykański ekonomista i geniusz matematyczny John Muth (1930–2005). Bardzo nieufnie podchodził do swoich dokonań. Podobno ukrył gdzieś większość swoich prac, ponieważ uznał, że nie są dostatecznie dobre, by zaprezentować je światu. Jego przełomowy artykuł „Rational Expectations and the Theory of Price Movements” (z ang. „Racjonalne oczekiwania i teoria zmian cenowych”) ukazał się w 1961 roku. i początkowo został zignorowany. Zawarte w nim tezy były zbyt nowatorskie jak na tamte czasy, sam autor zaś nie zadbał o ich popularyzację. Odmawiał udziału w konferencjach, gdyż wolał spędzać czas w domu, grając na wiolonczeli. Dopiero nowe pokolenie ekonomistów z lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku doceniło jego pomysły, a nawet uznało je za rewolucyjne. Kilkoro z nich zdobyło Nagrody Nobla za ich rozwinięcie.

Pomysł Mutha łatwo jest zrozumieć. Dzięki racjonalnym oczekiwaniom rzadko kiedy bywasz zaskoczony. Zamiast przewidywać czas podróży na podstawie wcześniejszych doświadczeń, do jego obliczenia wykorzystujesz wszystkie dostępne informacje, także oświadczenie przedsiębiorstwa gazowego. Tym samym domyślisz się, że w poniedziałek podróż może ci zająć trzydzieści minut. Oczywiście twoje przewidywania nie zawsze będą idealne. We wtorek podróż potrwa dwadzieścia osiem minut z uwagi na mniejszy korek będący skutkiem dnia wolnego w jednej z miejscowych firm. W środę dotarcie do centrum zajmie ci trzydzieści dwie minuty, ponieważ wypadek spowolni ruch na trasie. Drobne różnice są zatem efektem czynników losowych, wpływających na tempo jazdy. Oszacowanie przeciętnego czasu podróży na poziomie trzydziestu minut jest jednak trafne.

Jednym z pierwszych ekonomistów, którzy poznali się na teoriach Mutha, był Eugene Fama (ur. 1939). Zastanawiał się, w jaki sposób teoria racjonalnych oczekiwań wpływa na decyzje rynków finansowych. Tworzące je banki oraz giełdy przekazują pożyczającym pieniądze oszczędzających. Oszczędzający wpłaca trzysta funtów na konto i planuje ich wypłacenie po sześciu miesiącach. Korporacja z chęcią pożyczy jego oszczędności, ale tak naprawdę potrzebuje dziesięciu milionów funtów na uruchomienie kopalni – sumę tę zamierza spłacić w ciągu pięciu lat. System finansowy rozwiązuje tę niesymetryczność, gromadząc oszczędności milionów ludzi i łącząc je w worki pieniędzy, których firmy potrzebują. Później jedynie zarządza wpływami i odpływami pieniędzy. Innymi słowy, bank działa niczym pośrednik pomiędzy oszczędzającymi i pożyczającymi. Przedsiębiorstwa osiągają identyczny cel poprzez sprzedaż akcji na giełdzie papierów wartościowych. Kupujące je osoby kredytują ich działalność, a przy okazji stają się w pewnej niewielkiej części ich współwłaścicielami. Akcje mogą przynieść im dochód, ale są ryzykowne. Jeśli przedsiębiorstwo się rozwinie, jego wartość wzrośnie i właściciele akcji zarobią na ich sprzedaży. Jeśli jednak firma zacznie przynosić straty albo nawet zbankrutuje, właściciele akcji stracą.

Aby zarobić na giełdzie, inwestorzy muszą przewidzieć zmiany cen akcji. Dlatego gracze giełdowi studiują wykresy wahań kursów. Szukają wzorców, które podpowiedzą im, w jaki sposób ceny akcji zachowają się następnego dnia. Jako student Fama zatrudnił się u jednego ze swoich profesorów. Miał opracować dla niego sposób przewidywania zmian cen akcji, jednak żadne z zaproponowanych rozwiązań się nie sprawdziło.

Teoria Famy wyjaśniała, dlaczego tak się stało. Wykazała bowiem, że metody przewidywania przyszłości są równie wiarygodne jak wróżby z gwiazd. Załóżmy zatem, że gracze giełdowi zauważają rosnący trend na rynku akcji. Dochodzą do wniosku, że cena będzie zwyżkować co najmniej przez tydzień. Według Famy to niemożliwe, jeśli mieli racjonalne oczekiwania. Dlaczego? Bo gdyby rzeczywiście wiedzieli, że cena akcji wzrośnie, to natychmiast by je kupili. W przeciwnym razie straciliby część zysków, które mogliby osiągnąć, kupując akcje tanio i sprzedając drogo. Tyle że dokonując masowych transakcji, dziś przyczyniliby się do wzrostu cen, skutkiem czego dalsze wzrosty nie byłyby aż tak imponujące. A jeśli nawet spodziewaliby się dalszych wzrostów, to powyższą logikę należałoby zastosować po raz kolejny. W rzeczywistości bowiem całkowita oczekiwana podwyżka ceny zostaje uwzględniona w cenie dzisiejszej. W innej sytuacji gracze giełdowi straciliby okazję do zarobku.

Rozumowanie Famy wskazuje, że wahań cen akcji nie da się przewidzieć. Jeśli spodziewasz się określonej zmiany, to prawdopodobnie została już ona uwzględniona w aktualnej cenie. Pewnie zauważysz w tym momencie, że możemy przecież w sposób racjonalny przewidzieć wzrost cen akcji fikcyjnej Nifty Warp Limited, która – jak właśnie się dowiedziałaś – opatentowała papier ozdobny w sprayu (i reklamuje go hasłem „opakuj swoje prezenty w sekundę”!). Czy warto kupić jej akcje? Niekoniecznie. Największymi graczami na giełdzie są profesjonalni maklerzy, którzy mają za zadanie zbieranie informacji o trendach gospodarczych oraz firmach, których akcjami handlują. Kierując się racjonalnymi oczekiwaniami, gromadzą wszystkie dostępne informacje przed podjęciem decyzji o kupnie bądź sprzedaży. To niemożliwe, żeby któryś z nas stale i do tego skuteczniej od nich zgadywał, co się wydarzy z giełdą w kolejnych tygodniach. Innymi słowy, ceny akcji Nifty Warp zapewne już podskoczyły z uwagi na możliwość wynalezienia papieru pakowego w aerozolu.

Teoria Famy przeszła do historii jako hipoteza rynku efektywnego. Według niej ceny na rynku finansowym odzwierciedlają wszystkie dostępne informacje. Ponieważ informacje znajdują odbicie w cenach, inwestorzy nie mają żadnych realnych okazji rynkowych. Nie oznacza to oczywiście, że ceny się nie zmienią. Wręcz przeciwnie! Po prostu nie da się przewidzieć ich wahań, bo są efektem działania nieprzewidywalnych, często losowych czynników. Przypominają twoją podróż autobusem i dwuminutowe opóźnienie na skutek wypadku. Kiedy ludzie działają w sposób racjonalny, rynki stają się mniej, a nie bardziej przewidywalne. Profesjonalni doradcy próbujący zasugerować ci, co stanie się z cenami akcji, marnują jedynie twój czas (pewna amerykańska gazeta zapytała ich kiedyś, jakie akcje warto trzymać przez najbliższy rok. Swojego wyboru dokonał również orangutan. Po roku. okazało się, że spisał się nie gorzej od fachowców). Być może sądzisz, że owa losowość przekłada się na chaos, ale zgodnie z teorią Famy im bardziej losowe są ceny, tym bardziej wydajny jest rynek. A im bardziej wydajne są rynki finansowe, tym skuteczniej sprawdzają się jako metoda dystrybucji pieniędzy krążących po gospodarce.

Teoria racjonalnych oczekiwań wbiła kolejny gwóźdź w trumnę ekonomii keynesowskiej. Jak pewnie pamiętasz, Milton Friedman rozpoczął stukanie młotkiem. Dowiódł bowiem, że krzywa Phillipsa – podstawa poglądów keynesistów – nie zawsze się sprawdza. Krzywa sugerowała, że rząd może zwiększyć wydatki w celu przyspieszenia wzrostu gospodarczego i w ten sposób obniżyć bezrobocie przy jednoczesnym zwiększeniu inflacji. Friedman dowiódł, że stanie się tak jedynie w krótkim okresie. W długim wzrost gospodarczy doprowadzi do zwiększenia płac i zachęci ludzi do podjęcia pracy. Problem w tym, że przy podejmowaniu decyzji zawodowych nie uwzględnią skutków wyższej inflacji. Kiedy uświadomią sobie, że realne płace (czyli ilość dóbr, jakie mogą kupić) wcale nie wzrosły, poziom zatrudnienia znów spadnie.

Robert Lucas (ur. 1937) stwierdził, że tacy pracownicy zostali zaskoczeni tak jak i ty w poniedziałkowy poranek. Swoje oczekiwania kształtowali na podstawie doświadczenia. Zdolność rządu do przyspieszenia (choćby na krótko) rozwoju gospodarczego zależy więc od jego umiejętności wprowadzenia ludzi w błąd. Gdyby pracownicy mieli racjonalne oczekiwania, byłoby to niemożliwe. Od razu przewidzieliby efekt działań rządu. Zastanawiając się, czy nie pracować więcej, dostrzegliby prawdopodobieństwo wzrostu inflacji i uznali, że ich realne płace wcale nie wzrosną. Dlatego nie zdecydowaliby się na pracę. Rząd nie ma możliwości przyspieszenia wzrostu gospodarczego, nawet w krótkim okresie. Ludzie są zbyt inteligentni, by bez przerwy dawać się nabrać.

Lucas wierzył, że rynki bardzo szybko dążą do punktu równowagi: rzadko kiedy popyt lub podaż danego dobra są zbyt małe. Ceny błyskawicznie się dostosowują. Ekonomiści nazywają to zjawisko oczyszczeniem się rynku. Zdaniem Lucasa występuje ono również na rynku pracy: jej cena (płace) zmienia się tak, by podaż pracy (liczba osób szukających zatrudnienia) odpowiadała popytowi (liczbie pracowników poszukiwanych przez firmy). Dlatego rzadko kiedy pojawia się zarówno niedobór pracowników, jak i niedobór posad. Bezrobocie jest siłą rzeczy niemożliwe, przynajmniej w dłuższym okresie – konkurencja na rynku pracy sprawi, że płace szybko się zmniejszą i firmy zdecydują się zwiększyć zatrudnienie.

Zjawisko oczyszczania się rynku w połączeniu z teorią racjonalnych oczekiwań stanowiło atak na ekonomię Keynesa, który uważał, że gospodarka szwankuje, kiedy wielu ludzi bezowocnie szuka pracy. Z teorii oczyszczania się rynku wynika natomiast, że każdy szukający pracy za aktualną stawkę szybko ją znajdzie, a bezrobotnym jest się z wyboru. Z hipotezy racjonalnych oczekiwań wynika natomiast, że rząd nie może zrobić nic, by zwiększyć zatrudnienie. Szkoła Lucasa została nazwana nową klasyczną ekonomią. Przywróciła do życia teorie, które Keynes zwalczał. Zwłaszcza te nazywane klasycznymi, według których gospodarka zawsze zmieniała się tak, by wyeliminować bezrobocie, i w związku z tym rządy nie miały powodów, by przy niej manipulować.

Nowa klasyczna ekonomia jest bez wątpienia kontrowersyjna. Czy miliony bezrobotnych z czasów Wielkiego Kryzysu nie pracowały z własnej woli? Czy rynki rzeczywiście błyskawicznie się dostosowują? Wielu w to wątpi. Kwestionowana bywa również hipoteza rynku efektywnego. Czy ludzie są naprawdę w stanie zgromadzić i zrozumieć olbrzymie ilości informacji gospodarczych, tak by z rynków finansowych zniknęły niewykorzystane okazje do osiągnięcia zysku? Niektórzy przytaczają tu historię profesora ekonomii, wyznawcy teorii racjonalnych oczekiwań, oraz jego studenta. Obaj panowie idą razem na zajęcia. Nagle student zauważa leżący na ziemi banknot i rusza w jego stronę. Profesor wybucha śmiechem. „Nie trudź się. Jeśli rzeczywiście leżał tam jakiś banknot, to z pewnością ktoś już go podniósł!”.

Pod koniec tej książki przyjrzymy się kryzysom ekonomicznym z początków naszego wieku, kiedy to rynki finansowe przestały funkcjonować w sposób prawidłowy. Okazało się, że ludzie nie mają odpowiedniej ilości informacji i w związku z tym rynki nie działają efektywnie. To jedynie pogłębiło wątpliwości dotyczące teorii racjonalnych oczekiwań oraz rynków efektywnych.

ROZDZIAŁ 31

Spekulanci atakują

W latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku dyrektor banku był powszechnie szanowanym filarem społeczeństwa, ostrożnym, uważnym człowiekiem, który chodził wcześnie spać i nie nadużywał alkoholu. Uznałbyś go za nudnawego formalistę. W latach siedemdziesiątych pojawił się nowy typ bankiera – osobnika głośnego, krzykliwego i aroganckiego. Uwielbiał ryzykować. Chciał się błyskawicznie wzbogacić i wydawać pieniądze na szybkie samochody i drogiego szampana. Najchętniej zarabiał na czymś, co nazywano spekulacją. Co to jest?

Ludzie zazwyczaj kupują rzeczy, z których chcą korzystać – na przykład sięgają po pszenicę potrzebną im do pieczenia chleba albo paliwo napędzające ich samochody. Kiedy spekulują, kupują rzeczy nawet wtedy, gdy wiedzą, że ich nie użyją. Inwestują w pszenicę tylko dlatego, że ich zdaniem jej cena wzrośnie wskutek spodziewanej suszy w rolniczych regionach kraju. Jeśli ich przewidywania okażą się trafne, będą mogli sprzedać ją z zyskiem i dobrze zarobić.

Spekulowano od stuleci, jednak w latach siedemdziesiątych liczba tego typu transakcji znacznie wzrosła. Banki miały całe działy, które handlowały wszystkim, co mogło przynieść pieniądze. Niektórzy spekulanci zakładali nawet przedsiębiorstwa zwane funduszami hedgingowymi, które zajmowały się wyłącznie zarabianiem w ten właśnie sposób. Przykładowo Quantum Fund zostało założone przez rozkochanego w filozofii bankiera o węgierskich korzeniach, George’a Sorosa. Mężczyzna zdecydowanie się wyróżniał spośród spekulantów kochających bardziej roleksy niż książki. Może właśnie dlatego stał się jednym z najsławniejszych finansistów XX wieku.

Jednym ze sposobów zarabiania pieniędzy przez ludzi takich jak Soros jest handlowanie walutami – dolarami, euro, jenami i tak dalej. Dziś rynki walutowe są największymi rynkami finansowymi na świecie. Ceny poszczególnych walut to ich „kursy wymiany” i informują na przykład, ile dolarów czy euro można dostać za meksykańskie peso. Aby zapłacić za amerykańskie dżinsy, meksykański sprzedawca musi zamienić peso na dolary. Jeśli dżinsy kosztują dziesięć dolarów, a jedno peso dziesięć centów, to za dżinsy sprzedawca płaci sto peso. Jeśli jednak peso byłoby warte pięć centów, dżinsy kosztowałyby go 200 peso. Podobnie jak w przypadku wszystkich towarów podlegających obrotom handlowym, ceny waluty również się zmieniają pod wpływem wahań popytu i podaży. Jeśli amerykańskie dżinsy staną się modne w Meksyku, Meksykanie będą potrzebować więcej dolarów, by za nie zapłacić. Tym samym wywindują ich cenę, bo kiedy podaż lub popyt na waluty zmienia się, zmieniają się również jej kursy wymiany.

Jeśli cena peso w dolarach często się zmienia, meksykańskiemu sprzedawcy niełatwo jest złożyć zamówienie na dostawę amerykańskich dżinsów z obowiązkowym sześciomiesięcznym wyprzedzeniem – gdy peso straci na wartości, sensowna dziś cena w dolarach może się okazać nie do przyjęcia. Niektóre kraje z tego właśnie żyją: pozwalają kursom wymiany się zmieniać, tworząc „płynny kurs walutowy”. Inne próbują ograniczyć zmiany i usztywniają go – innymi słowy, utrzymują stały kurs w stosunku do najważniejszej waluty, na przykład dolara. Mają nadzieję, że dzięki temu konsumenci i przedsiębiorcy poczują się pewniej. Będą wiedzieć, ile zarobią na swoich dobrach sprzedawanych za granicę i ile zapłacą za towary importowane.

Sztywny kurs walutowy to dla spekulantów okazja do zarobku – czyli „atakowania” go. W latach siedemdziesiątych amerykański ekonomista Paul Krugman (ur. 1953) opracował opisującą to teorię. Aby zrozumieć, co oznacza atakowanie sztywnego kursu walutowego, trzeba najpierw zrozumieć, w jaki sposób rząd w ogóle go ustanawia. Otóż robi to, handlując walutą w celu utrzymania jej wartości. Cały proces wyglądałby analogicznie, gdyby władze postanowiły usztywnić ceny benzyny na poziomie piętnastu peso za litr. Jeśli przy piętnastu peso podaż paliwa przekracza popyt, władze skupują je i w ten sposób zapobiegają spadkowi cen. Jeśli jednak popyt weźmie górę nad podażą, władze będą musiały dostarczyć dodatkową benzynę na rynek, w przeciwnym razie jej cena wzrośnie. Dlatego właśnie muszą mieć rezerwy paliwowe.

Na rynku walutowym jest analogiczna sytuacja. Załóżmy, że w maju meksykański rząd ustanawia cenę peso w dolarach. Jeśli w czerwcu popyt na peso jest wyższy niż zazwyczaj, rząd może dodrukować pieniądze, by powstrzymać walutę przed wzrostem. Jeśli jednak w lipcu ludzie zaczną masowo kupować dolary i sprzedawać więcej peso niż zazwyczaj, cena peso może spaść. Aby utrzymać ją na wyznaczonym poziomie, rząd będzie musiał skupować ją za pomocą dolarów. Ekonomiści nazywają ich zapas rezerwami walutowymi. Ich istnienie jest kluczowe dla regulowania kursów walutowych.

W teorii Krugmana spekulanci atakują stałe kursy walut, kiedy rząd zaczyna wydawać pieniądze. W latach siedemdziesiątych meksykański rząd ustalił sztywną cenę peso wobec dolara. Jednocześnie wydawał masę pieniędzy na ubezpieczenia społeczne, mieszkalnictwo oraz rozwój sieci transportowej. Nie chciał przy tym nałożyć na obywateli podatków dostatecznie wysokich, by to wszystko sfinansować. Zamiast tego drukował pieniądze. Ponieważ w obiegu znajdowało się coraz więcej peso w stosunku do dolarów, zanosiło się na spadek wartości peso – z pewnością przekroczyłaby wyznaczone widełki cenowe. Rząd musiał temu zapobiec i dlatego skupował peso za pomocą rezerw dolarowych, utrzymując w ten sposób stałą ilość lokalnej waluty w obiegu. To działało – aż wreszcie rząd wydał wszystkie dolary. Wciąż drukował pieniądze, by pokryć koszty inwestycji, ale ponieważ nie mógł już skupować peso, jego podaż się zwiększyła. Cena peso w dolarach musiała zacząć maleć.

Według Krugmana problem pojawia się, zanim wyczerpią się zapasy dolarów, a to z uwagi na działalność spekulantów. Oni wiedzą, że rząd drukuje pieniądze i wykorzystuje rezerwy walutowe. Podejrzewają nawet, że w ciągu sześćdziesięciu dni dolarów zabraknie. Dlatego sześćdziesiątego dnia, kiedy lokalna waluta zaczyna tracić na wartości, sprzedają wszystkie swoje peso – inaczej odnotowaliby stratę. To właśnie atak. W rzeczywistości rozpoczyna się on wcześniej: już pięćdziesiątego dziewiątego dnia spekulanci wiedzą, co się wydarzy nazajutrz, i w związku z tym pozbywają się peso. Niektórzy robią to również pięćdziesiątego ósmego dnia. A zatem jeszcze zanim rząd pozbędzie się wszystkich dolarów, spekulanci sprzedają lokalną walutę i wykupują zagraniczną. Waluty lokalnej nie da się uratować. Ekonomiści nazywają tę sytuację kryzysem walutowym. Spekulanci zyskują, ponieważ zawczasu inwestują swój majątek w bardziej bezpieczne waluty, takie jak dolary. Kryzys meksykański osiągnął swój punkt szczytowy w 1976 roku, kiedy peso się załamało. Było warte tak mało, że import stał się szaleńczo drogi. To doprowadziło do spadku realnych pensji i zniechęciło ludzi do wydawania pieniędzy. Gospodarka pogrążyła się w recesji.

Później amerykański ekonomista Maurice Obstfeld (ur. 1952) wykazał, w jaki sposób kraje mogą zaliczyć kryzys walutowy, choć nigdy nie drukowały pieniędzy. Taki los może spotkać nawet najbogatsze z nich! Na początku lat dziewięćdziesiątych waluty kilku europejskich krajów usztywniono wobec niemieckiej marki, a więc waluty czołowej gospodarki regionu. Ich rządy miały jednak pewien dylemat. Weźmy Wielką Brytanię: z jednej strony jej władze chciały utrzymać widełki cenowe. Premier John Mayor gwarantował je swoją reputacją i gdyby kraj nagle z nich zrezygnował, banki straciłyby do niego zaufanie i niechętnie pożyczały mu pieniądze. Z drugiej jednak strony rząd chciał zrezygnować z widełek i pozwolić funtowi spaść. Aby zachować jego wartość, musiał utrzymywać wysokie stopy procentowe: ludzie zarabiali wówczas na funtach i dlatego chętnie je skupowali. Jednak wysokie stopy szkodziły właścicielom domów, którzy kupili je na kredyt i teraz musieli spłacać go razem z dużymi odsetkami.

Kryzys nastąpił, kiedy spekulanci przestali wierzyć, że rząd utrzyma stałe ceny walut. Byli przekonani, że funt wkrótce straci na wartości. Atak nastąpił we wrześniu 1992 roku, w dniu, który przeszedł do historii jako „Czarna Środa”. Rozgorzała wówczas bitwa pomiędzy spekulantami – ludźmi takimi jak Soros, którzy spodziewali się spadku cen funta – oraz rządem. Ci pierwsi zaczęli masowo wyprzedawać funta. Bank Anglii próbował powstrzymać tę falę, skupując go na olbrzymią skalę. John Mayor spotkał się z ministrami i zdecydował się podnieść stopy procentowe z 10 do 12 punktów (co było bardzo dużą podwyżką). Po spotkaniu minister spraw wewnętrznych Kenneth Clarke zamierzał wrócić do swojego biura. Jego kierowca odwrócił się w jego stronę. „To nie zadziałało, sir”, powiedział. Słyszał w radiu o podwyżce stóp procentowych i miał złe wiadomości: funt nadal spadał. W ciągu kilku minut Clarke wrócił do gabinetu premiera. Podnieśli stopy procentowe do 15 punktów. Jednak podwyżki te przypominały papierowe stateczki unoszące się na wodzie podczas sztormu. Spekulanci wiedzieli, że rząd prędzej czy później się podda, dlatego wciąż sprzedawali funty. Wieczorem rząd zrezygnował z widełek, a John Major rozważał rezygnację z urzędu. Kanclerz Skarbu Norman Lamont powiedział, że po raz pierwszy od wielu tygodni mógł spokojnie zasnąć, gdyż nie musiał już się przejmować wartością funta. Rząd stracił kilka miliardów na obronę waluty, George Soros zaś zarobił miliard. Zyskał również miano „człowieka, który złamał Bank Anglii”.

Niektórzy ekonomiści twierdzą, że istnienie spekulantów ma dobre strony. Ludzie ci reagują przecież na to, co się dzieje w poszczególnych gospodarkach. Atakują sztywne kursy oraz rządy prowadzące błędną politykę, na przykład wydające zbyt wiele pieniędzy lub ustanawiające zbyt wysokie stopy procentowe. Jeśli tak rzeczywiście jest, to Soros zarobił fortunę na czymś, co musiało się wydarzyć. Według niektórych naukowców podobne ataki mogą przekonać rządzących do stosowania bardziej przemyślanych rozwiązań. Tyle że pod koniec lat dziewięćdziesiątych ludzie zaczęli obwiniać spekulantów o wywołanie serii klęsk gospodarczych w Azji. Malezyjski premier Mahathir Mohamed nazwał ich nawet kryminalistami. Sorosa określił mianem durnia i dodał, że należy zabronić handlu walutami. Finansista w odpowiedzi nazwał go niebezpiecznym człowiekiem, którego nie powinno się traktować poważnie.

Problemy w Azji rozpoczęły się pod koniec lat dziewięćdziesiątych wraz z gospodarczym kryzysem w Tajlandii. Zarówno banki, jak i zwykłe firmy masowo bankrutowały i place budów w Bangkoku opustoszały, bo inwestorom zaczęło brakować pieniędzy. Wkrótce ta sama choroba dopadła Malezję i inne kraje regionu, takie jak Korea Południowa czy Indonezja.

Co wspólnego miały kłopoty Tajlandii z problemami innych państw? Ekonomiści wierzą, że kryzysy gospodarcze potrafią się przenosić na inne kraje niczym krążąca wśród ludzi grypa. Nazywają je więc ekonomicznymi zarazami (wirusami) i wskazują spekulantów jako roznoszących chorobę. Widząc to, co się wydarzyło w Tajlandii, zaczęli się oni obawiać podobnych wydarzeń w Malezji i okolicy. Gdyby tak się stało, mogliby stracić na malezyjskiej walucie. Jednak nie martwili się wyłącznie kondycją tamtejszej gospodarki, ale również tym, co zrobią inni spekulanci. Jeśli doszliby do wniosku, że wszyscy w obawie przed kryzysem zaczną sprzedawać waluty, sami też musieliby to zrobić. Jeśli dostatecznie dużo osób będzie myśleć w podobny sposób, kurs walutowy rzeczywiście się załamie. To jak krzyknąć „pożar”, kiedy nic się nie pali, i wywołać śmiercionośną panikę. Ekonomiści nazywają to zjawisko samospełniającym się kryzysem. Niektórzy naukowcy, jak amerykański ekonomista Jeffrey Sachs (ur. 1954) uważają wręcz, że spekulanci mogą wywoływać kryzysy gospodarcze, nawet kiedy gospodarce zupełnie nic nie dolega. Te azjatyckie radziły sobie przecież całkiem nieźle; zarządzały nimi rozsądne rządy, zupełnie inne niż ten meksykański z lat siedemdziesiątych. Atak spowodował nieuzasadnioną panikę wśród spekulantów, twierdzą niektórzy krytycy. Dlatego właśnie Mahathir wpadł w furię.

Spekulantów spotkamy jeszcze w dalszych rozdziałach. Wielu obraca produktami finansowymi daleko bardziej skomplikowanymi niż dolary czy jeny. Jak przekonamy się w rozdziale trzydziestym ósmym, na początku XXI wieku niektórzy z nich handlowali produktami tak złożonymi, że przeciętni ludzie zaczęli postrzegać finanse jako niebezpieczne czary-mary. Twierdzili przy tym, że spekulanci są na tyle szaleni i beztroscy, że powinno się ich za wszelką cenę powstrzymać.

ROZDZIAŁ 32

Na ratunek słabeuszowi

Jako jedenastolatek indyjski ekonomista Amartya Kumar Sen (ur. 1933) był świadkiem tragicznych zamieszek, do których doszło w Dhace, dziś stolicy Bangladeszu. Starcia toczyły się niemal na każdej ulicy, muzułmanie i hindusi zabijali się bezlitośnie nawzajem. Muzułmański robotnik Kader Mia, który mieszkał w pobliżu, wpadł do ogrodu należącego do rodziny naukowca, położonego w hinduskiej dzielnicy. Dźgnięty w plecy przez lokalny gang, zalewał się krwią. Sen dał mu wody i podniósł alarm. Po drodze do szpitala Mia przyznał, że żona zakazała mu wchodzenia do tej części miasta, gdyż było to niebezpieczne. Musiał jednak podjąć to ryzyko, by wykarmić bliskich. Tego samego dnia zmarł.

Morderstwo wstrząsnęło młodym Senem. Uświadomiło mu, że ubóstwo to coś więcej niż brak pieniędzy czy jedzenia. Biednym brakuje wielu wolności, które bogaci uważają za oczywiste. Mia robił wszystko, co w jego mocy, by utrzymać bliskich. Ponieważ był biedny, nie mógł się cieszyć swobodą wyboru miejsca pracy. Ludzie bogaci nie muszą pracować w dzielnicach, które uchodzą za niebezpieczne; mogą się zatrudnić gdzie indziej lub kupić jedzenie z oszczędności. Ten człowiek nie miał wyboru – i zapłacił za to życiem.

Doświadczenie to ukształtowało sposób myślenia Sena. Od tej pory zawsze dążył do tego, by zrozumieć sytuację ekonomicznych słabeuszy, ludzi takich jak Kader Mia. Dziś uchodzi nie tylko za ekonomistę, ale i filozofa. To we współczesnych czasach bardzo nietypowe połączenie, choć stawiające go w towarzystwie pierwszych ekonomistów – filozofów interesujących się materialną stroną życia. Co ciekawe, właśnie filozoficzne dociekania pchnęły Sena do podważenia najbardziej podstawowych założeń ekonomii.

Zastanawiając się nad biedą, z jaką muszą się mierzyć tacy ludzie jak Kader Mia, Sen zadaje pytanie: ubóstwo, czyli brak czego? Tradycyjna ekonomia odpowiada, że chodzi o brak pieniądza lub brak żywności i schronienia. Ludzie są biedni, bo nie mają dóbr materialnych. Dla naukowca problem jest jednak znacznie szerszy. Pomyśl o korzyściach, jakie płyną z posiadania roweru. Sprzęt ten pozwala ci dotrzeć do określonych miejsc. Zwiększa twój dobrobyt nie tylko dlatego, że posiadasz kolejny przedmiot – dodatkowo jest środkiem transportu! Sen nazywa transport zdolnością. Wygodne życie wymaga wielu takich zdolności: zdolności odżywiania się, zachowania zdrowia, bycia częścią społeczności czy cieszenia się bezpieczeństwem. Zależność między dobrami materialnymi a zdolnościami jest złożona. Rower umożliwia transport osobom zdrowym, ale dla kogoś niepełnosprawnego skorzystanie z niego może być niemożliwe.

W przypadku osób spożywających mniej niż 2000 kalorii tygodniowo mówimy o „ubóstwie absolutnym”. Po prostu człowiek, który je mniej, z definicji jest ubogi. Istnieje jednak ubóstwo względne i stosuje się je w odniesieniu do ludzi żyjących poniżej przeciętnego poziomu życia w danym państwie. Oznacza to, że w kraju bogatym, gdzie przeciętny poziom życia jest wysoki, osoba relatywnie uboga może posiadać telewizor czy na przykład telefon komórkowy. Teoria zdolności Sena łączy ubóstwo relatywne z absolutnym: zdolności są bowiem absolutne, ale dobra materialne niezbędne do ich osiągnięcia – relatywne. Na przykład jedną ze zdolności niezbędnych do uczestniczenia w życiu społecznym jest możliwość pojawienia się wśród ludzi bez skrępowania czy wstydu. Ta zdolność jest absolutna, ponieważ ma takie samo znaczenie dla mieszkańca Nowego Jorku czy indyjskiej wioski. Różne są jednak jej materialne podstawy. Nowojorczyk musi na przykład mieć buty. Czułby się zawstydzony, gdyby nie było go na nie stać i musiałby maszerować do pracy boso. Mieszkańcowi Indii nie przeszkadzałoby to. Dla niego istotne byłyby inne rzeczy, na przykład to, z kim zawarły związek małżeński jego dzieci.

Dla Sena rozwój społeczny to tak naprawdę rozwój zdolności. Im więcej osób może brać udział w życiu społecznym, cieszyć się zdrowiem i bezpieczeństwem, tym bardziej dane społeczeństwo jest zaawansowane. Edukacja za sprawą umiejętności czytania, pisania i analizowania daje szansę (wolność) zostania człowiekiem, którym chce się być. Demokracja z kolei umożliwia wpływanie na funkcjonowanie społeczeństwa i według Sena stanowi kolejną wolność będącą częścią szeroko rozumianego rozwoju. Rozwój ów jest czymś więcej niż postępem gospodarczym odmierzanym ilością wyprodukowanych dóbr. Jest rozwojem społecznym: czyli zwiększeniem się liczby osób doświadczających wolności wynikających z zaspokojenia zdolności niezbędnych do osiągnięcia odpowiedniego poziomu życia.

Czy to oznacza, że kolejne fabryki, lepsze technologie oraz tańsze dobra i usługi nie wpływają na rozwój społeczny? Bynajmniej! Aby społeczeństwo dostało swoje szkoły i szpitale, musi mieć środki na ich utrzymanie. Rozwój gospodarczy nie jest jednak tym samym co szeroko rozumiany rozwój społeczny Sena. Pakistan po wielu dekadach rozwoju gospodarczego wciąż ma wysoki wskaźnik analfabetyzmu, zwłaszcza wśród kobiet. Wyższy dochód narodowy nie gwarantuje bowiem rozwoju społecznego. Właśnie dlatego indyjski naukowiec zaproponował nowe mierniki rozwoju gospodarczego. Zaczął stosować je w latach dziewięćdziesiątych, kiedy pomagał Organizacji Narodów Zjednoczonych ulepszyć miernik tradycyjny – czyli produkt krajowy brutto. PKB mierzy dochód narodowy kraju, sumując wartość wyprodukowanych dóbr i usług. Alternatywa zaproponowana przez Sena uwzględniała również przewidywaną długość życia oraz poziom analfabetyzmu. Nazwano ją Wskaźnikiem Rozwoju Społecznego (Human Development Index), by podkreślić różnicę pomiędzy rozwojem społecznym a gospodarczym. W tym rankingu Sri Lanka zajmuje wyższą pozycję od znacznie bogatszej Arabii Saudyjskiej. Większość ekonomistów przyznaje dziś rację Senowi i uważa, że rozwój nie sprowadza się do wzrostu dochodów państwa, lecz ma również związek ze zdrowiem czy edukacją obywateli.

Najbardziej podstawową ze wszystkich zdolności jest ta związana z wyżywieniem. Polega na możliwości zdobycia odpowiedniej ilości jedzenia, a jej ekstremalne ograniczenie może doprowadzić do głodu i śmierci. Tu Sen raz jeszcze sięgnął do swoich wspomnień z dzieciństwa. W 1943 roku, kilkanaście miesięcy przed zabiciem Kader Mii, jako młody chłopak pomagał serwować ryż ofiarom klęski głodu w Bengalu, w której wyniku zmarło trzy miliony ludzi. Przypomniał sobie o tej straszliwej tragedii, kiedy wiele dekad później pracował nad teorią głodu. Wtedy – w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych – podobne klęski pustoszyły Afrykę i Azję. Ich najbardziej oczywistą przyczyną był brak żywności: ludzie umierali, bo susza niszczyła ich uprawy. Poza tym wskutek gwałtownego wzrostu populacji pojawiło się wówczas „zbyt wiele gęb do wyżywienia”, co już w XVIII wieku sugerował Thomas Malthus.

Sen dostrzegał wady tego typu wyjaśnień. Susze zdarzały się i w USA, gdzie nikt przecież nie cierpiał głodu. Co innego w Etiopii i Sudanie, jednak tam ludzie żyli niezbyt gęsto rozsiani po olbrzymim terenie, podczas gdy Malthus uznał niedobór żywności za konsekwencję przeludnienia. Sen zauważył, że pojawienie się głodu nie oznacza braku żywności na danym terenie. Żywność nie jest wyłącznie dobrem służącym do podtrzymywania życia, ale i towarem sprzedawanym na rynku. Może istnieć wiele barier uniemożliwiających biednym jej zakup. Sprawiających, że nie mają co jeść.

Naukowiec argumentował, że głód pojawia się tam, gdzie „prawo do pożywienia” spada do poziomu uniemożliwiającego przeżycie. Prawo do pożywienia informuje, jak wiele jedzenia człowiek może zdobyć przy danych cenach i zarobkach. Wlicza się w to również żywność uprawianą na własne potrzeby oraz taką, którą rząd rozdaje potrzebującym. Poziom prawa do pożywienia może spaść nawet wtedy, kiedy nie ma niedoborów żywności, suszy czy gwałtownego wzrostu populacji. Głód nie musi się wiązać z tymi zjawiskami. Może się zdarzyć, że biednych po prostu nie stać na jedzenie. Do takiego wniosku doszedł Sen, kiedy analizował to, co widział w latach czterdziestych w Bengalu. Czy gdyby głód był skutkiem zbyt małej podaży żywności, to ludzie umieraliby przed dobrze wyposażonymi sklepami, a ich bogaci krewni lub przyjaciele nie odczuwali jego skutków?

Sen wykorzystał ideę prawa do pożywienia przy wyjaśnianiu klęsk głodowych z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Podczas głodu w Bangladeszu w 1974 roku. produkcja żywności była duża, choć powódź zaszkodziła rolnictwu i pociągnęła za sobą zwolnienia wśród robotników mieszkających na prowincji. Zaniepokojeni klęską żywiołową obywatele zaczęli wykupywać żywność, co doprowadziło do wzrostu jej cen. Wówczas najbiedniejsi nie mogli już sobie na nią pozwolić, głównie z uwagi na wysokie ceny i brak dochodów. Niektórzy z nich zmarli z głodu. Dopiero kiedy ceny wróciły do pierwotnego poziomu, głód zniknął.

Sen uważa, że jeśli lepiej zrozumiemy, dlaczego wahania rynków powodują głód, skuteczniej będziemy im zapobiegać. Na przykład na początku lat siedemdziesiątych susza pozbawiła pracy ludzi pracujących w rolnictwie w indyjskim stanie Maharasztra. Rząd zatrudnił ich wówczas do budowy dróg i kopania studni, płacąc im za tę pracę i tym samym chroniąc ich prawo do pożywienia. Głodu udało się uniknąć.

Według Sena bez demokracji i wolnej prasy nie uniknie się głodu. Kiedy dziennikarze piszą o ciężkiej pracy ludzi biednych, rządy mają potrzebę zmierzenia się z tym problemem. Czują, że siedząc bezczynnie, mogą stracić władzę w kolejnych wyborach. Naukowiec wierzył, że właśnie dlatego od odzyskania niepodległości w Indiach nie było głodu. Z drugiej strony największy głód XX wieku, który w latach pięćdziesiątych zabił w Chinach trzydzieści milionów ludzi, trwał tak długo i na taką skalę, bo miejscowi dziennikarze nie mogli swobodnie o nim pisać. Chiński rząd ogłosił Wielki Skok Naprzód, program mający na celu modernizację gospodarki, którego częścią była reorganizacja rolnictwa. Przyniosła katastrofalne skutki. Ponieważ nikt o tym nie informował, rząd mógł ją bez przeszkód kontynuować – nawet kosztem obywateli.

Przykładem współczesnej nam klęski głodu jest ta z Etiopii z 1984 roku. Telewizyjne reportaże zszokowały świat i zachęciły gwiazdy rocka do wydawania płyt i organizowania koncertów połączonych ze zbiórką pieniędzy dla Afryki. Choć była to wielka katastrofa, to jednak nieporównywalnie mniejsza od tej chińskiej z połowy wieku czy radzieckiej z lat trzydziestych (zmarło wtedy osiem milionów ludzi). Dziś klęski głodów najczęściej występują w tych regionach Afryki, w których toczą się walki. W dodatku ludzie częściej niż z głodu umierają z powodu chorób, które rozprzestrzeniają się w wojennym chaosie.

Ludzie często sądzą, że ekonomia ogranicza się do analizowania giełd papierów wartościowych, najważniejszych gałęzi przemysłu oraz decyzji podejmowanych przez przedsiębiorców. Jasne, to ważne tematy, ale Sen stanowi żywy dowód na rozległość tej dyscypliny nauki. W XIX wieku Alfred Marshall stwierdził, że ekonomiści potrzebują gorących serc i chłodnych głów. Sen idealnie pasuje do tego opisu: wykorzystuje bowiem logikę do analizowania sytuacji ludzi znajdujących się na samym dnie, milionów Kaderów Mii próbujących związać koniec z końcem i często przegrywających tę walkę. Dla niego ekonomia jest nauką o rozmaitych rzeczach, których biedni desperacko potrzebują do szczęśliwego, spełnionego życia. Pieniądze na jedzenie są ważne, ale nie mniej niż umiejętność czytania, zdrowie czy możliwość uczestniczenia w życiu społecznym. Prawdziwy rozwój społeczny oznacza coraz więcej wolności.

ROZDZIAŁ 33

Znając ciebie, znając mnie

Podczas wystawnego bankietu w Sztokholmie zorganizowanego z okazji otrzymania Nagrody Nobla amerykański ekonomista George Akerlof (ur. 1940) wyjaśniał swoje poglądy zaproszonym gościom, wśród których była również szwedzka para królewska. „Sprowadźcie na targ starą, smutną chabetę. Włóżcie jej do gardła węgorza. Zobaczycie, jak się rozbryka!”, powiedział. Sprzedawcy chabet (nędznych, zabiedzonych koni) wykorzystywali tego rodzaju sztuczki, by ich zwierzęta wyglądały na zdrowe i żwawe. Miało to swoje negatywne konsekwencje: „Jedną stronę rynku tworzą oszuści. Druga za wszelką cenę ich unika. W efekcie taki rynek może upaść”.

Akerlof zyskał sławę dzięki artykułowi „Rynek cytryn” opublikowanemu w 1970 roku. na łamach „The Quarterly Journal of Economics”. Przedstawił w nim współczesną wersję dylematu człowieka szukającego konia: analizował bowiem zakup używanego samochodu. Pojazd, który zamierzasz nabyć w lokalnym komisie, może być naprawdę dobrym autem. Może też być złomem („cytryną”), który dobrze wygląda tylko na wystawie, ale rozpadnie się po przejechaniu kilku kilometrów. Nie ustalisz tego przed zakupem. Sprzedawca oczywiście wie, czy auto jest cytryną, ale zawsze będzie twierdził, że chcesz kupić pojazd w doskonałym stanie. Oboje pewnie zgodzilibyście się na wysoką cenę za auto dobre i niską za kiepskie. Tyle że w rzeczywistości nie wiesz, który wóz jest dobry, a który nie.

Załóżmy, że połowa aut jest dobra, a połowa to szmelc. Istnieje zatem pięćdziesięcioprocentowa szansa, że kupiony przez ciebie samochód okaże się cytryną. Na pewno nie chcesz zapłacić za niego pełnej ceny. Jesteś gotowy dać sumę wynoszącą połowę cen dobrego i kiepskiego pojazdu (czyli ich wartość uśrednioną). Problem w tym, że właściciele dobrych samochodów nie będą chcieli ci ich sprzedać w tej cenie, gdyż będzie ona niższa od realnej wartości oferowanego towaru. W efekcie wycofają pojazd z rynku. Właściciele cytryn dla odmiany będą chcieli zawrzeć z tobą umowę: już sam fakt, że wystawiają auto na sprzedaż, może wydawać się podejrzany. W efekcie marne samochody wypierają z rynku te dobre. Rynek zawodzi, ponieważ nie dostarcza dobrych wozów osobom gotowym zapłacić za nie całą sumę.

Według Akerlofa w każdej gospodarce niektóre osoby wiedzą więcej od innych. Dziś może to brzmieć banalnie, ale kiedy naukowiec pisał swój artykuł, nie było to takie oczywiste. Tradycyjny model gospodarki udowadniał przecież, że rynki funkcjonują w sposób prawidłowy, to znaczy zaspokajają potrzeby ludzi na tyle dobrze, na ile jest to możliwe przy danych zasobach (przyglądaliśmy się temu w rozdziale dwudziestym piątym). Dowód ten jednak bazował na kilku założeniach. Otóż rynki musiały być konkurencyjne i nie podlegać wpływowi czynników zewnętrznych takich jak zanieczyszczenia spuszczane z fabryki i zwiększające koszty funkcjonowania sąsiedniej hodowli ryb. A zatem już wtedy ekonomiści zdawali sobie sprawę z tego, że rynki w rzeczywistości nie są idealne.

Akerlof zauważył, że istnieje jeszcze jedno dotychczas pomijane założenie. Aby rynek dobrze funkcjonował, działający na nim ludzie muszą dysponować pełną wiedzą, a więc orientować się, ile samochody kosztują i jakiej są jakości, czy pracownicy rzeczywiście są pracowici, wreszcie jak wiarygodny jest pożyczkobiorca. Gdybyśmy zakładali razem spółkę, z pewnością chciałbyś wiedzieć, czy jestem kompetentny, a ja chciałbym to wiedzieć o tobie. Założenia, że istnieje „doskonała informacja” – czyli że ludzie wiedzą wszystko – raczej nie kwestionowano. Pewnie dlatego, kiedy Akerlof chciał opublikować swój artykuł, popularne czasopisma odmówiły jego przyjęcia. Jeden z wydawców oświadczył, że treść jest banalna. Inny uznał, że gdyby rzeczywiście zawarte w nim tezy były prawdziwe, należałoby zmienić całą współczesną ekonomię. Ostatecznie Akerlofowi udało się opublikować tekst i ekonomia rzeczywiście uległa zmianie. Narodził się też jej nowy dział nazywany ekonomią informacji.

Naukowcy wymyślili techniczną nazwę opisującą problem cytryny – „selekcja negatywna” – i zaczęli dostrzegać go niemal wszędzie. Weźmy na przykład ubezpieczenia zdrowotne. Kiedy je kupujesz, zaczynasz płacić firmie comiesięczną kwotę (składkę), a firma obiecuje w razie choroby opłacać twoje leczenie. Na tym rynku to kupujący – ludzie chcący się ubezpieczyć – wiedzą więcej od sprzedających, czyli koncernów ubezpieczeniowych. Każda z tego typu firm z pewnością zażądałaby wyższej składki od osoby chorowitej, która częściej korzystała z usług medycznych, a niższej od osoby zdrowej. Jednak takim firmom ustalenie, kto jest w jakiej formie, przychodzi z trudnością. Dlatego dokonują uśrednienia – podobnie jak kupujący używane auta – i żądają od swoich klientów składek przeciętnej wysokości. Wtedy jednak osoby zdrowe, podobnie jak właściciele dobrych aut, nie decydują się na skorzystanie z oferty rynkowej. Składka jest dla nich zbyt wysoka z uwagi na niewielkie ryzyko zachorowania. Jedynymi ludźmi, którzy decydują się na ubezpieczenie, są ludzie chorowici. Tym samym wyrzucają zdrowych z rynku. Firma ubezpieczeniowa musi więc podnieść składki do niebotycznych rozmiarów, by pokryć rosnące koszty opieki zdrowotnej nad swoimi klientami. Ostatecznie jedynie najbardziej chorowite osoby są gotowe kupić oferowane drogie ubezpieczenia zdrowotne.

Selekcja negatywna pojawia się, kiedy ważne informacje rynkowe są niedostępne dla kupujących lub sprzedających, na przykład kiedy kupujący nie wie, w jakim stanie jest samochód, a sprzedający ubezpieczenie nie zna kondycji zdrowotnej klienta. Poza tym rynki ulegają zakłóceniom, kiedy działania ludzi są trudne do przewidzenia. Ekonomiści nazywają to zjawisko pokusą nadużycia. Jeśli ubezpieczysz się od utraty telefonu komórkowego, możesz traktować go z większą beztroską, bo wiesz, że dostaniesz odszkodowanie, nawet jeśli zostawisz go w autobusie. Firmy ubezpieczeniowe zdają sobie sprawę z istnienia takiego zjawiska, ale nie mogą w żaden sposób się przed nim zabezpieczyć. W konsekwencji wolą ubezpieczyć cię jedynie częściowo, na przykład nakazać ci pokrycie części kosztów utraconego przedmiotu. To znów wada rynku, ponieważ chcesz się ubezpieczyć całkowicie, a korporacja ubezpieczeniowa z chęcią zgodziłaby się na to, tyle że brakuje jej niezbędnych informacji.

Kupujący i sprzedający radzą sobie z niedoskonałościami rynku na różne sposoby. W obrocie znajdują się przecież samochody w naprawdę dobrym stanie. Kupujący próbują więc poznać historię wozów, sprzedający oferują natomiast gwarancje. Inny pionier ekonomii informacji, Michael Spence (ur. 1943), obserwował sposoby wysyłania przez ludzi „sygnałów” umożliwiających obchodzenie braku niezbędnych im danych. Na przykład firmy chcą zatrudnić najbardziej produktywnych pracowników, ale tę cechę trudno jest zweryfikować. Ludzie mogą ją zasygnalizować poprzez zdobycie odpowiednich kwalifikacji. Jednak wykształcenie nie czyni ich lepszymi w pracy; pozwala pracodawcom rozróżnić, kto jest produktywny, a kto nie. Czasami problemu braku informacji nie da się rozwiązać w łatwy sposób. Jeśli bank nie może ocenić, czy udziela pożyczek odpowiedzialnym biznesmenom, czy też zwykłym oszustom, rezygnuje z tej działalności. A zatem, kiedy brakuje informacji, rynki się kurczą. Przestają bowiem dostarczać użytecznych towarów ludziom czy przedsiębiorcom.

W latach sześćdziesiątych, podczas nauki w Massachusetts Institute of Technology, Akerlof zaprzyjaźnił się z innym studentem, przyszłym pionierem ekonomii informacji, z którym razem odbierał Nobla w Sztokholmie. To Joseph Stiglitz (ur. 1943) z Gary w stanie Indiana, niedużego przemysłowego miasta założonego w początkach XX wieku przez United States Steel Corporation (giganta utworzonego w 1901 roku. przez grupę biznesmenów dowodzonych przez Andrew Carnegiego). Bieda, dyskryminacja i bezrobocie, które widział w Gary, wpłynęły na ekonomiczne poglądy naukowca. „Widząc ciemną stronę ekonomii rynkowej, trudno zachwycać się jej niezwykłościami”, powiedział. Tradycyjna ekonomia, zwłaszcza ta wychwalająca wolne rynki, po prostu się nie sprawdzała.

Według Stiglitza ekonomia informacji może pomóc w udzieleniu odpowiedzi na najważniejsze pytania stawiane przez ekonomistów, na przykład w jaki sposób bogacą się biedne państwa. W latach dziewięćdziesiątych naukowiec wprowadził swoje teorie w życie. Został bowiem doradcą prezydenta Billa Clintona, później zaś dołączył do Banku Światowego, udzielającego pożyczek i porad gospodarczych krajom rozwijającym się. Stiglitz z całą pewnością nie był zwyczajnym urzędnikiem. Chodził z niechlujnie zawiązanym krawatem i nie przejmował się tym, że obraża innych ludzi. W Waszyngtonie uwziął się na powszechnie szanowanych urzędników i ekonomistów, którzy upierali się, że wolne rynki są właściwym rozwiązaniem również i dla krajów biednych.

Bank Światowy oraz podobna do niego waszyngtońska organizacja Międzynarodowy Fundusz Walutowy naciskały na kraje rozwijające się, by wprowadzały rozwiązania wolnorynkowe, wliczając w to otwarcie gospodarek na inwestycje pochodzące z zagranicy. Argumentowały, że pieniądze zostaną zainwestowane w nowe fabryki i drogi, co przyczyni się do rozwoju gospodarczego regionu. I rzeczywiście, do gospodarek Azji Wschodniej napłynęły olbrzymie sumy, ale – jak już wiemy – w 1997 roku. zadrżały one w posadach. Zagraniczni kredytodawcy nie zastanawiali się bowiem, czy pożyczkobiorcy będą w stanie je spłacić. Oferowali pieniądze na podstawie kiepskich informacji, skutkiem czego wiele podmiotów nie było w stanie zwrócić pożyczek. Sytuację pogarszała pokusa nadużycia, ponieważ pożyczkodawcy w razie problemów mogli liczyć na pomoc rządową, więc nie mieli motywacji, by zastanawiać się, komu dają pieniądze.

Dobrze funkcjonujące rynki finansowe bazują na instytucjach kredytowych potrafiących właściwie ocenić wiarygodność pożyczkobiorców, a także na inwestorach rozumiejących ryzykowność wybranych przez siebie projektów. Rynki finansowe w większym stopniu są rynkami informacji niż towarów takich jak ropa czy pszenica. Te niedostatecznie rozwinięte (na przykład w Azji Wschodniej) nie radzą sobie z porządkowaniem docierających do nich danych. Dlatego właśnie Stiglitz ostro krytykował zalecenia waszyngtońskich urzędników. Jego zdaniem całkowicie zignorowali ryzyko związane z wolnorynkowymi rozwiązaniami, wskutek czego pieniądze mogły wpływać i wypływać z poszczególnych rynków bez żadnych ograniczeń, nawet jeśli kredytodawcy nie mieli wystarczająco dobrych informacji o kredytobiorcach. Porównał nawet tego typu politykę do umieszczenia silnika ferrari w starym gruchocie, a następnie wyruszenia nim w podróż bez sprawdzenia stanu opon czy umiejętności kierującego.

Ekonomia informacyjna stanowi jednak odpowiedź na ekonomiczne wyzwania zaawansowanych gospodarek. Od czasów Wielkiego Kryzysu z lat trzydziestych ekonomiści zastanawiali się, skąd się bierze bezrobocie. George Akerlof zastanawiał się nad tym od jedenastego roku. życia, kiedy to jego ojciec stracił pracę. Doszedł do wniosku, że kiedy jeden ojciec traci pracę i przestaje wydawać pieniądze, kolejny również ją straci i powstanie reakcja łańcuchowa negatywnie oddziałująca na gospodarkę. Tak właśnie zupełnie nieświadomie jako uczeń szkoły podstawowej odkrył jedną z podstawowych zasad ekonomii keynesowskiej. Bazująca na dorobku Keynesa powojenna ekonomia głosiła, że w czasie recesji płace wcale tak szybko nie maleją, a ich wysokość zniechęca przedsiębiorców do zatrudniania kolejnych pracowników. A dlaczego nie maleją? Ekonomia informacyjna udzieliła odpowiedzi na to pytanie. Pracodawca nie może kontrolować swoich pracowników przez cały czas i nie wie, jak ciężko pracują. Aby zachęcić ich do cięższej pracy, daje im podwyżki. Kiedy wszyscy pracodawcy podejmują podobne decyzje, przeciętny poziom płac rośnie. A kiedy pensje są wysokie, firmy zatrudniają mniej pracowników i bezrobocie rośnie. Jednocześnie ryzyko utraty pracy zachęca pracujących do większego wysiłku. Ten sposób myślenia o bezrobociu stał się częścią nowej interpretacji prac Keynesa, docenionej przez wielu współczesnych keynesowskich ekonomistów.

Kiedy Akerlof i Striglitz tworzyli nowy dział ekonomii, wielu naukowców uważało, że rynki na ogół funkcjonują poprawnie. Wciąż wierzyli w „niewidzialną rękę” wymyśloną przez Adama Smitha, dzięki której samo kupowanie i sprzedawanie towarów na wolnych rynkach gwarantowało skuteczne wykorzystanie dostępnych zasobów. Brak odpowiednich informacji nie oznacza bowiem, że ludzie zachowują się w sposób głupi bądź irracjonalny. Całkiem sensowne wydaje się zrezygnowanie z konia, kiedy podejrzewa się, że w sprzedaży są same chabety. Tego typu nieprawidłowości dowodzą jednak, że niewidzialna ręka przestała działać. Po otrzymaniu Nagrody Nobla Stiglitz zasugerował, że ręka ta jest niewidzialna tylko dlatego, że… tak naprawdę jej nie ma. A jeśli nawet jest, to całkowicie sparaliżowana!

ROZDZIAŁ 34

Złamane obietnice

Ludzie zmieniają zdanie nawet wtedy, kiedy nie powinni tego robić. To nieciekawe zdanie stało się podstawą teorii ekonomicznej, według której nawet mający najlepsze intencje rząd odpuszcza wyznaczone cele. Działa tak samo jak dobrze życzący swoim uczniom wychowawcy, którzy darowują leserom karę, choć mogłaby ona zachęcić ich do cięższej pracy i ułatwić zaliczenie egzaminów. Nauczyciele zawsze zapowiadają konieczność pozostania po lekcjach, jeśli ktoś nie odrobi pracy domowej, ale w kluczowym momencie „zapominają” o swoich groźbach. Dlaczego? Cóż, gdyby kazali zostać leniwym uczniom, sami musieliby spędzić w szkole więcej czasu, a wolą wrócić do domu. Uczniowie wiedzą, że nauczyciele rzucają słowa na wiatr, dlatego nie odrabiają prac domowych i nie zwalczają swojego lenistwa. W efekcie nie zaliczają egzaminów. Gdyby wierzyli w groźby, pewnie bardziej by się przykładali, a nauczyciele mogliby wrócić na czas do domu. Ponieważ jednak uczniowie nie wierzą w nie, tracą wszyscy.

Efekt, jaki nauczyciele usiłują wykorzystać – groźba pozostania po lekcjach skutkująca odrobieniem pracy domowej – bywa rozciągnięty w czasie. W poniedziałek, kierując się swoim najlepszym interesem, profesorowie postanawiają zagrozić leserom karą, jeśli w środę nie zobaczą odrobionej pracy domowej. Kiedy jednak przychodzi środa, mogą jedynie odpuścić uczniom. Mówią sobie: praca domowa nie została odrobiona i nic tego nie zmieni. Po co karać dzieciaki i zostawać z nimi do późna?

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych problem osiągania celów oddalonych w czasie analizowali dwaj ekonomiści. Finn Kydland (ur. 1943) dorastał na farmie w Norwegii i był jedynym uczniem w okolicy, który nie zakończył nauki na podstawówce. Podczas studiów doktoranckich w Carnegie Mellon University w Pittsburghu poznał Amerykanina Edwarda Prescotta (ur. 1940). Kiedy musiał wrócić do Norwegii, przekonał go do spędzenia roku. w Norwegian School of Economics w Bergen. Kiedy wszyscy szli do domu, oni zostawali w bibliotece i w ciszy panującej w budynku pracowali nad nową teorią oraz zupełnie nowym pojęciem. Uznali bowiem, że wyrozumiali nauczyciele zmagali się z „niespójnością czasową”, bo to, co jest najlepsze dziś, wcale nie musi być najlepsze jutro.

Naukowcy wyznaczający tor lotu statku kosmicznego nie spotykają się z problematyką niespójności czasowej. Kiedy wystrzeliwują rakietę w poniedziałek, wydają instrukcje komputerowi pokładowemu i nakazują mu lądowanie na Księżycu w środę przy jednoczesnym spaleniu możliwie niewielkiej ilości paliwa. Już w poniedziałek mogą załadować mu zestaw poleceń opisujący cały lot albo też mogą wysłać część poleceń w poniedziałek, drugą część we wtorek i resztę w środę. Nie ma znaczenia, kiedy to zrobią. To, co najlepsze w poniedziałek, będzie najlepsze również i w środę. Komputer rakiety zawsze dochowuje swoich obietnic.

Sytuacja jest inna, kiedy masz do czynienia z ludźmi. W poniedziałek nauczyciele przygotowują dla siebie zestaw instrukcji na cały tydzień: obiecują zostanie po godzinach w przypadku braku pracy domowej. W środę podejmują jednak inne decyzje. Ludzie różnią się od rakiet, ponieważ przewidują przyszłość. Wiedzą, co może się wydarzyć następnego dnia, i dlatego zmieniają dzisiejsze zachowanie. Uczniowie spodziewając się, że nauczyciele nie spełnią swoich gróźb, nie przejmują się odrabianiem pracy domowej.

Kydland i Prescott znaleźli się pośród tych naukowców z lat siedemdziesiątych, którzy podważali główną zasadę ekonomii keynesowskiej głoszącą, iż rządy w prosty sposób mogą kontrolować gospodarkę. Za niesłuszne uznali założenie, że gospodarka przypomina rakietę. Tak byłoby w przypadku, gdyby ludzie zachowywali się choćby częściowo nieracjonalnie. Nowe podejście do ekonomii pozwalało tymczasem zbadać, jak funkcjonowałaby gospodarka, gdyby obywatele mieli racjonalne oczekiwania (z tą ideą zetknęliśmy się w rozdziale trzydziestym). Przede wszystkim przewidywaliby przyszłe wydarzenia na podstawie dostępnych informacji, w tym tych dotyczących rządowej polityki gospodarczej. Nie popełnialiby błędów polegających na pominięciu ważnych czynników. Kydland i Prescott odkryli, że racjonalne oczekiwania wywołują niespójność czasową. Nauczyciele mają problem, bo uczniowie uwzględniają w swoich poniedziałkowych działaniach to, co ich zdaniem nauczyciele zrobią w środę. Naukowcy wystrzeliwujący rakietę igrają z naturą, lecz nauczyciele i rządzący prowadzą dużo trudniejszą grę – z przebiegłymi ludźmi.

Keynesowska polityka gospodarcza z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych bazowała na teorii, według której rząd mógł wpływać na gospodarkę, regulując ilość wydawanych pieniędzy (alternatywna polityka, znacznie niżej oceniana przez keynesistów, pozwalała rządowi decydować, ile pieniędzy znajduje się w obrocie). Dzięki krzywej Phillipsa wykazującej związek niskiego bezrobocia z wysoką inflacją rząd mógł stosować politykę gospodarczą do ograniczania bezrobocia kosztem niewielkiego wzrostu cen. Teoretycy racjonalnych oczekiwań stwierdzili jednak, że to niemożliwe. Ich zdaniem, kiedy rząd stymuluje gospodarkę, racjonalnie myślący ludzie spodziewają się, że wzrost cen zniweluje korzyści ze wzrostu płac. Realne pensje (czyli towary, które można kupić za wynagrodzenie) nie zmienią się i dlatego nikt nie zdecyduje się na dodatkowe zajęcie. Jedynym efektem prowadzenia takiej polityki będzie zatem większa inflacja. Z tego punktu widzenia najlepsze, co może zrobić rząd, to utrzymywać niską inflację poprzez powstrzymanie się od druku pieniędzy oraz zwiększania wydatków.

Jednak rząd, nawet wiedząc o tym, nie potrafi się powstrzymać przed stymulowaniem gospodarki. W styczniu składa obietnicę: ogłasza, że będzie się starał utrzymać niską inflację, ponieważ zdaje sobie sprawę z tego, że w dłuższym czasie przyspieszenie gospodarki nie jest możliwe i prowadzi jedynie do zwiększenia inflacji. W maju rząd traci jednak na popularności. Tymczasem pod koniec roku. mają się odbyć wybory. Choć rząd nie może wpłynąć na poziom zatrudnienia w dłuższym okresie, może zwiększyć je na chwilę, jeśli nieoczekiwanie podkręci gospodarkę. Dlatego właśnie w maju postanawia to zrobić, licząc na polityczne zyski ze spadku bezrobocia. Przez pewien czas ludzie decydują się na pracę, gdyż cieszą ich wyższe pensje. Potem dostrzegają jednak, że wzrost płac został skonsumowany przez wyższą inflację, i bezrobocie wraca na dawny poziom. Rząd powtarza operację w czerwcu, lipcu i sierpniu. Działania te przynoszą efekt tylko wtedy, kiedy ludzie się ich nie spodziewają, a więc tylko czasami (i przez krótką chwilę). W dłuższym okresie bezrobocie pozostaje na tym samym poziomie, na jakim byłoby, gdyby rząd dotrzymał słowa. Różnicę stanowi inflacja, która wynosi osiem procent zamiast spodziewanych dwóch. Ludzie rozumieją dylemat władzy i dlatego nie wierzą w obietnicę utrzymania niskiej inflacji. Politycy co prawda chcą dotrzymać słowa, ale kiedy przychodzi co do czego, to podobnie jak nauczyciel nie podejmują odpowiednich decyzji. Skutkiem tego jest jeszcze bardziej niespokojna czy wręcz nieprzewidywalna gospodarka: rosnące ceny niszczą bowiem jej stabilność.

Być może uważasz, że dla mającego dobre chęci rządu (czy też nauczyciela) możliwość zmiany decyzji w dowolnym momencie jest czymś wskazanym. Ekonomiści nazywają tę wolność swobodą działania. Dzięki niej w maju rząd, reagując na nowe okoliczności, zdecydował się na określone rozwiązania. To samo zrobił w czerwcu, lipcu i sierpniu. Ale czy na pewno taka wolność pozwala mu właściwie ocenić aktualną sytuację i podjąć decyzje umożliwiające osiągnięcie najlepszych możliwych rezultatów? Teoria Kydlanda i Prescotta wskazuje, że w rzeczywistości swoboda działania ogranicza szanse wybrania przez rząd najlepszego rozwiązania. Rząd nie zawodzi dlatego, że jest głupi czy skorumpowany: po prostu korzysta z możliwości podjęcia działań obronnych w dowolnym momencie.

Bohaterowie tego rozdziału uważali, że zamiast polegać na polityce krótkoterminowej – czyli podejmować oddzielne decyzje w maju, czerwcu i lipcu – rządy powinny postępować zgodnie z przyjętą wcześniej zasadą, czyli stale utrzymywać inflację na niskim poziomie. Ale jak rząd ma o to zadbać? Przecież dzięki pełni władzy zawsze może złamać swoje obietnice! Problem w tym, że im więcej ma władzy, tym mniej wydaje się jej mieć. Niezależnie od tego, jak solenne składa obietnice, nikt w nie nie wierzy (tak jak w słowa nauczyciela, którego groźby są ignorowane).

Po tym jak Kydland i Prescott ogłosili swoją teorię, ekonomiści szukali rozwiązań pozwalających rządowi na wyegzekwowanie władzy i rozwiązanie problemu niespójności czasowej. Wielu z nich proponowało zmianę sposobu funkcjonowania banku centralnego. Bank taki jest bankierem rządowym, a zarazem organizacją, która wprowadza do obrotu nowe banknoty i monety. Dziś dodatkowo prowadzi rządową politykę monetarną: podejmuje działania, które zmieniają podaż pieniądza oraz stopy procentowe. Banki centralne narodziły się jako firmy prywatne, jednak stopniowo coraz mocniej wiązały się z władzami państwowymi. Jedna z najstarszych tego typu instytucji – Bank Anglii – została założona w 1694 roku. przez grupę kupców chcących mieć pewność, że Anglię stać na wojnę z Francją. W 1946 roku. znacjonalizowano go, a Stafford Cripps, brytyjski Kanclerz Skarbu z końca lat czterdziestych, zaczął nazywać go swoim bankiem. Rządy wykorzystywały bowiem banki centralne do prowadzenia polityki keynesowskiej. W końcu po to politycy wzięli je pod swoje skrzydła, by robiły to, co uważali za słuszne.

Rozwiązaniem problemu niespójności czasowej może być rezygnacja rządu z kontrolowania banku centralnego. Jeśli się go uniezależni, to polityce monetarnej nie będą już grozić manipulacje. Szefowie banków centralnych nie są przecież wybierani przez wyborców i niczego nie zyskają na decyzjach, które w krótkim okresie przysporzą im popularności. Tym samym będą w stanie dotrzymać obietnicy utrzymywania niskich cen. Rząd może nawet wybrać na to stanowisko kogoś, kto jest znany ze swojej niechęci do wysokiej inflacji i zrobi wszystko, by ją ograniczyć. Zupełnie jakby wyrozumiały nauczyciel wysyłał leniwego ucznia do biura surowego dyrektora, który uchodzi za wielkiego miłośnika zostawania po lekcjach.

W latach dziewięćdziesiątych wiele rządów uniezależniło swoje banki centralne. Postanowiły również, że wzrost cen powinien wynosić od dwóch do trzech procent. Zadanie banków sprowadzało się do wykorzystywania narzędzi polityki monetarnej, znajdujących się wówczas pod ich kontrolą, do osiągania założonych celów. Banque de France uwolnił się spod władzy polityków w 1994 roku, blisko 200 lat po tym, jak został założony przez Napoleona w celu uspokojenia finansów po burzy zwanej rewolucją francuską. Podczas ceremonii uzyskania niezależności jego szef powiedział, że spodziewa się nadejścia ery stabilnej gospodarki. Kiedy cztery lata później niezależność uzyskał Bank Anglii, jego eksperci zaczęli się spotykać co środę. Głosowali wówczas, czy należy podnieść lub obniżyć stopy procentowe, by zmieścić się w inflacyjnych widełkach. Niektórzy ekonomiści zalecali nawet powiązanie płac szefów banków centralnych z inflacją. Kiedy Nowa Zelandia uwolniła swój bank centralny, poszła o krok dalej – postanowiono, że jego szef może zostać zwolniony, jeśli cel inflacyjny nie zostanie osiągnięty.

Wielu ekonomistów wierzy, że niezależność banków centralnych prowadzi do niskiej inflacji i stabilnego rozwoju gospodarczego. To duża zmiana w stosunku do stagflacji lat siedemdziesiątych (wysokiej inflacji i bezrobocia). Mówiło się nawet o „Wielkim Umiarkowaniu”, czyli stabilnej gospodarce, wolnej od szalonych skoków i spadków. Czy zatem niezależność zdała egzamin? Rzeczywiście w krajach o niezależnych bankach centralnych inflacja jest z reguły niska, ale wskazywanie na taką zależność to jednak ryzyko. Niska inflacja z lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych mogła być szczęśliwym przypadkiem, a nie rezultatem sprytnej teorii ekonomicznej, która rozwiązała problem niespójności czasowych. W latach siedemdziesiątych gospodarkę dławiły kolejne szoki mające negatywny wpływ na inflację, takie jak chociażby polityczne kryzysy na Bliskim Wschodzie, które znacznie podniosły ceny ropy naftowej. Możliwe więc, że gospodarcza stabilność lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych była efektem braku takich wstrząsów. Co więcej, Wielkie Umiarkowanie nie trwało w nieskończoność. Przerwał je w 2008 roku. światowy kryzys ekonomiczny. Zmienność gospodarcza powróciła.

ROZDZIAŁ 35

Brakujące kobiety

Na początku lat sześćdziesiątych ekonomista Amartya Sen obliczył, że brakuje stu milionów kobiet. Ponieważ panie żyją dłużej, to powinno być ich więcej niż facetów. I rzeczywiście, w Wielkiej Brytanii, Francji czy Ameryce na stu mężczyzn przypadało sto pięć kobiet. W niektórych krajach było jednak odwrotnie. W Chinach czy Bangladeszu na stu panów przypadały zaledwie dziewięćdziesiąt cztery panie, a w Pakistanie skromne dziewięćdziesiąt. Sen podsumował braki i wyszło mu, że na świecie brakuje stu milionów kobiet. Co się z nimi stało? Według ekonomisty padły ofiarą gospodarczej deprywacji: kiepskiego wyżywienia oraz braku leków, które doprowadziły do skrócenia długości ich życia. Dzięki swoim badaniom wykazał, że gospodarki nie traktują kobiet i mężczyzn w ten sam sposób: są wręcz uprzedzone do płci pięknej!

W latach dziewięćdziesiątych grupa ekonomistów próbowała zrozumieć owe nierówności. Połączyli ekonomię z feminizmem – poglądem społecznym i politycznym bazującym na wierze w równość obu płci. Feministyczni badacze doszli do wniosku, iż wskutek uprzedzeń kobiety nie otrzymywały takiej samej części zasobów co mężczyźni. Ba, uprzedzenia dotyczyły również sposobu, w jaki ekonomiści myśleli o świecie! To ważne, ponieważ sposób patrzenia na gospodarkę wpływa na sposób traktowania poszczególnych ludzi.

Opisywane w tej książce ekonomiczne teorie – konkurencja doskonała, prawo popytu i tak dalej – są jedynie historyjkami, które naukowcy lubią opowiadać. Tak jest również z niewidzialną ręką Adama Smitha: w rzeczywistości jej nie ma, po prostu olbrzymia liczba ludzi kupuje i sprzedaje towary w określony sposób. To bajeczka, ale bardzo użyteczna. Prekursorka ekonomii feministycznej Diana Strassmann (ur. 1955) zauważyła, że większość tego typu opowieści snuli mężczyźni, i to najczęściej w XIX wieku. Siłą rzeczy wielu z nich niechętnie patrzyło na kobiety biorące aktywny udział w gospodarce (dziś się to zmieniło, choć wśród ekonomistów nadal dominują mężczyźni). Według Strassmann nawet nie zdajemy sobie sprawy z tego, że powtarzane przez nas historie odzwierciedlają uprzedzenia z przeszłości. Ekonomia patrzy na świat z męskiego punktu widzenia. Kobiety nie odgrywają w jej opowieściach żadnej istotnej roli i w efekcie cierpią z powodu niesprawiedliwej dystrybucji zasobów. Badacze powinni uświadomić sobie skalę owych uprzedzeń. Dlatego właśnie feministyczni ekonomiści usiłują rzucić na nie światło.

Ulubioną opowieścią tradycyjnych ekonomistów jest ta, którą Strassmann nazywa historią dobrotliwego patriarchy, czyli życzliwego męskiego przywódcy. Jak wiadomo, społeczeństwo nie składa się z osób żyjących samotnie. Tworzą je gospodarstwa domowe, czyli grupy dorosłych mieszkających razem z dziećmi. Ekonomiści traktują tymczasem każdą taką rodzinę jako jednostkę, a za jej głowę uznają mężczyznę. To on pracuje i to on jest odpowiedzialny za żonę i dzieci, które na skutek braku dochodów są od niego zależne. Co więcej, gospodarstwo domowe uchodzi za miejsce harmonijne. Nikt się w nim nie kłóci o pieniądze czy jedzenie! Mąż zapewnia żonie i dzieciom wszystko, czego potrzebują. Ekonomiści mogą się więc skoncentrować na mężczyznach zarabiających pieniądze i nie muszą się przejmować osobami, które znajdują się na ich utrzymaniu. Bądź co bądź faceci to mądrzy i uczciwi ludzie, którzy z pewnością dobrze się opiekują swoimi rodzinami. Tym samym stają się one niewidzialne dla ekonomistów.

Strassmann twierdzi, że to błąd. Brakujące kobiety Sena są przecież dowodem, że zasobów w rodzinach nie rozdziela się w sposób sprawiedliwy. Nie wszyscy mężczyźni są uczciwi, czasami kłócą się z żonami (często o pieniądze). W wyniku tych sporów dziewczynki lądują na ostatnim miejscu w rodzinnej hierarchii. W niektórych społeczeństwach chłopcy od urodzenia są faworyzowani, mają łatwiejszy dostęp do jedzenia i lekarstw. Chore dzieci płci żeńskiej zostawia się na pewną śmierć, podczas gdy chłopców odwozi się do szpitali. Z drugiej strony głowami rodzin często bywają kobiety, jednak ich gospodarstwa domowe nieraz cierpią największą biedę. Nie zauważając kobiet, ekonomia pomija ważny element rzeczywistości, czyli to, w jaki sposób zasoby rozdzielane są wewnątrz rodziny.

Inna ekonomiczna historyjka opowiada o kobietach „próżniaczych”. Panie, które zostają w domach, zamiast wychodzić rano do pracy, postrzegane są jako osoby niepracujące. Skoro nie zarabiają pieniędzy, muszą się zajmować jedyną inną czynnością, którą zna ekonomia – czyli wypoczywaniem (chodzeniem na obiadki, do manikiurzystki i tak dalej). Ekonomistka Nancy Folbre (ur. 1952) skrytykowała te założenie w książce Who pays for the kids? (z ang. „Kto płaci za dzieciaki?”).

Folbre twierdzi, że to kobiety ponoszą większość kosztów wychowywania przyszłych pracowników. Tradycyjna ekonomia ignoruje je, ponieważ rzeczywiście nikt nie płaci matkom za opiekę nad własnymi dziećmi. Do dochodu narodowego wlicza się pensję, którą mężczyzna wypłaca gosposi za zajmowanie się domem, gotowanie i opiekowanie się jego potomstwem. Gdy mężczyzna się ożeni i włączy kobietę do swojego gospodarstwa domowego, będzie ona dalej sprzątać i gotować, ale jako żona nie otrzyma za to pieniędzy. Jej praca nie zostanie uwzględniona w dochodzie narodowym. Dla tradycyjnych ekonomistów taka kobieta będzie więc „nieproduktywną gospodynią domową”.

Pomyśl o jej niewidocznej pracy, za którą nikt jej nie zapłaci: zakupy, gotowanie, sprzątanie, doglądanie dzieci. W biednych krajach kobiety zbierają również drewno, dźwigają wodę ze studni, orzą pola, mielą ziarno, naprawiają chaty. Według obliczeń ONZ taka bezpłatna praca stanowi aż siedemdziesiąt procent światowej produkcji i z reguły wykonują ją kobiety! Skoro jest jej tak wiele, to czy ekonomiści nie powinni jej uwzględniać, przyglądając się rozmiarom gospodarki? Nowozelandzka ekonomistka feministyczna Marilyn Waring (ur. 1952) przeanalizowała tę kwestię w książce If Women Counted (z ang. „Gdyby liczono się z kobietami”). Publikacja ta zmieniła sposób, w jaki współcześnie oblicza się dochody poszczególnych państw, ale nawet teraz nie uwzględnia się wszystkich zajęć wykonywanych za darmo.

Niektórzy naukowcy podkreślają potrzebę ułatwienia kobietom podejmowania pracy zarobkowej. Jedną z największych zmian gospodarczych ubiegłego wieku, widoczną zwłaszcza w Europie i Stanach Zjednoczonych, było wejście kobiet na rynek pracy. W USA w 1890 roku. zarabiało jedynie dwadzieścia procent kobiet. Aż do połowy XX wieku o niektórych posadach mężatki nie mogły nawet marzyć. Zwalniano je, kiedy decydowały się na ślub. Społeczeństwo stopniowo zaakceptowało je jako część siły roboczej i w 1980 roku. już sześćdziesiąt procent z nich pracowało za pieniądze. Dziś większość nieodpłatnej niegdyś pracy wykonują nianie i sprzątaczki. Mimo to „darmowych” zajęć w rodzinie nie brakuje, a większa ich część spada na kobiety – nawet te normalnie pracujące.

Strassmann twierdzi, że ulubiona historyjka ekonomistów – ta o wolnym wyborze – również wymaga poprawek. Tradycyjna ekonomia wykorzystuje postać „racjonalnego człowieka ekonomicznego”, który decyduje o zakupach na podstawie wysokości cen oraz swoich zarobków. Wszyscy ludzie mają jakieś preferencje. Wiedzą, że wolą herbatę od kawy, a operę cenią wyżej niż piłkę nożną. Dążą do skutecznego zaspokajania swoich pragnień za pomocą posiadanych pieniędzy. Zdaniem feministycznych ekonomistów ta teoria również opisuje świat z męskiego punktu widzenia. Dla tradycyjnych ekonomistów – z reguły dobrze wykształconych, bogatych mężczyzn – idea wybierania konkretnego rozwiązania spośród wszystkich dostępnych opcji wydawała się całkowicie naturalna. Posiadali przecież pieniądze i możliwość zrobienia z nimi tego, na co mieli ochotę. Uprzedzenia i dyskryminacja sprawiły, że kobiety oraz inne poszkodowane grupy nie miały takich przywilejów. No bo o jakiej wolności wyboru szkoły mogą mówić dziewczynki w kraju, w którym zabija się je za podjęcie nauki?

Kiedy ekonomiści oceniają efekty gospodarcze jakiejś decyzji, zwracają uwagę na wolność wyboru. Nie porównują ze sobą dobrostanu poszczególnych kobiet i mężczyzn: zakładają bowiem, że takie porównanie nie ma znaczenia. I tak sytuację gospodarczą oceniają, korzystając z efektywności w sensie Pareto (przyjrzeliśmy się temu w rozdziale dwudziestym piątym). W rezultacie odnotowują jej poprawę tylko wtedy, kiedy choć jedna osoba na zmianie zyska, a pozostałe nie stracą. Problem w tym, że każda zmiana w gospodarce wiąże się z pojawieniem się zwycięzców i przegranych. Efektywność w sensie Pareto nie powie nic o sytuacji, w której kilku bogaczy straci niewielką część majątku, za to setki kobiet podźwigną się z ubóstwa. Ten sposób oceniania gospodarki uchodzi za konserwatywny w tym sensie, że nie ułatwia wprowadzania zmian. Zyskują na tym najbardziej wpływowe osoby w gospodarce.

Feministyczni ekonomiści uważają, że takie podejście jest zbyt wąskie. W rzeczywistości ludzi łączą więzy emocjonalne oraz współczucie dla innych. Matki opiekują się dziećmi z miłości, a nie dlatego, że równoważą koszty z korzyściami. Nawet kupujący i sprzedający czy choćby pracownicy firm kierują się w życiu sympatiami, a nie tylko pieniędzmi. Na przykład kiedy ktoś w San Francisco kupuje kawę wyprodukowaną w ramach Sprawiedliwego Handlu (Fair Trade), przynoszącą większe zyski jej producentowi z kraju rozwijającego się, jest gotów zapłacić za nią więcej. Chce w ten sposób pomóc nieznanej osobie mieszkającej tysiące kilometrów od niego! Skoro ludzie tak się zachowują, to czy rzeczywiście porównywanie dobrostanu poszczególnych osób nie ma sensu?

Ekonomistka Julie Nelson (ur. 1956) proponuje inny sposób oceniania, jak sprawdza się gospodarka. Zamiast analizować efektywność w sensie Pareto oraz wolność wyboru, proponuje przyjrzenie się „aprowizacji” – a więc temu, na ile dobrze gospodarka zaopatruje ludzi w dobra potrzebne im do życia. Nelson odwołuje się do Adama Smitha, naukowca często utożsamianego z ideami wolnego wyboru oraz wymiany towarowej. Przypomina, że również według niego zdrową gospodarkę charakteryzowała produkcja towarów niezbędnych do godnego życia. Na tej podstawie za gospodarczy sukces uznaje zaopatrzenie obywateli w jedzenie oraz lekarstwa, wreszcie zadbanie o opiekę nad dziećmi i osobami starszymi, nie zaś umożliwienie im dokonywania wyboru pomiędzy różnymi rozwiązaniami.

Dziś największym problemem, z jakim zmagają się kobiety, jest epidemia HIV/AIDS. W biednych krajach młode kobiety są bardziej narażone na zarażenie niż mężczyźni. Ich leczenie podlega też większym ograniczeniom. Poza tym to na nie spadają dodatkowe obowiązki, kiedy któryś z członków rodziny zachoruje. Feministyczni ekonomiści twierdzą, że bez odpowiedniej polityki problem brakujących kobiet tylko się pogłębi. Na szczęście zachodzące zmiany społeczne oraz odpowiednie działania mogą poprawić sytuację. I tak spośród indyjskich stanów wyróżnia się Kerala, której władze od lat przykładają wagę do edukacji dziewcząt. Wiele z nich podejmuje później płatne zajęcia. Sen uważa, że Kerala – w odróżnieniu od innych części kraju – odnalazła swoje zaginione kobiety. Jest ich tam więcej niż mężczyzn, niemal tyle samo co w Europie czy Ameryce.

Tradycyjni ekonomiści nie ignorowali kobiet całkowicie – po prostu feministki często nie zgadzają się z wyciąganymi przez nich wnioskami. Na przykład dlaczego kobiety tak często zarabiają mniej niż mężczyźni? Tradycyjni badacze odpowiedzieliby, że mężczyźni i kobiety mają inne preferencje. Mężczyźni lubią studiować te dziedziny nauki, które wiążą się z lepiej płatnymi posadami (prawo, technika). Kobiety preferują literaturę oraz językoznawstwo, w rezultacie częściej zostają nauczycielkami niż sędziami czy inżynierami. To kwestia wyboru – jeśli kobiety chcą zarabiać więcej, muszą podejmować inne decyzje. Feministyczni ekonomiści odrzucają takie tłumaczenie: ich zdaniem usprawiedliwia ono nierówności, uznając role odgrywane przez kobiety w gospodarce za efekt ich preferencji, nie zaś społecznych oczekiwań. To nie panie muszą się zmienić, ale ekonomia. Tak naprawdę zarówno kobiety, jak i mężczyźni zachowują się w znacznie bardziej skomplikowany sposób, niż sugeruje teoria mówiąca o „racjonalnym człowieku ekonomicznym”. „Racjonalny człowiek ekonomiczny” potrzebuje jeszcze serca, twierdzą feministyczni ekonomiści. Cóż, to dobry początek nowej ekonomicznej opowieści, takiej, która podniesie stopę życiową wszystkich ludzi, zarówno kobiet, jak i mężczyzn.

ROZDZIAŁ 36

Umysły we mgle

Skąd wiesz, jak daleko stoisz od drzewa? Oceniasz to na podstawie tego, jak wyraźnie je widzisz. Metoda sprawdza się, ale czasami pojawiają się złudzenia optyczne: na przykład gdy opadnie mgła, możesz odnieść wrażenie, że drzewo znajduje się dalej niż w rzeczywistości.

Daniel Kahneman (ur. 1934) to izraelski psycholog, który badał psychologię percepcji wizualnej, a następnie zainteresował się ekonomią. Razem z kolegą po fachu Amosem Tverskim (1937–1996) odkrył, że podczas podejmowania decyzji o rozpoczęciu pracy lub na przykład podczas zakupu filiżanki kawy mentalna mgła utrudnia ludziom logiczne myślenie. Dotąd ekonomiści wierzyli, że jednostki zachowują się racjonalnie i przed podjęciem decyzji analizują jej koszty oraz zyski. Kahneman i Tversky odkryli, że wcale tak nie jest. Naukowcy spędzili kilka dekad na obserwowaniu ludzi podejmujących rzeczywiste decyzje i zapoczątkowali tak zwaną ekonomię behawioralną. Jasne, cała dotychczasowa ekonomia opowiadała o ludzkich zachowaniach, jednak teraz zaczęła robić to w zupełnie nowy sposób. Stworzyła teorię badającą nietypowe przypadki ludzkiego myślenia, zamiast przyjmować po prostu, że wszyscy zachowują się racjonalnie.

Na przykład okazało się, że ludzie zupełnie inaczej oceniają koszty i zyski tej samej decyzji. Z racjonalnego punktu widzenia stratę pięćdziesięciu dolarów powinien zrównoważyć zysk wynoszący dokładnie tyle samo. Jednak niektórzy ludzie nie cierpią strat bardziej, niż kochają zyski. Ekonomista behawioralny Richard Thaler (ur. 1945) już jako student zauważył „niechęć do straty” u jednego ze swoich profesorów. Człowiek ten, wielki miłośnik wina, był gotów sporo zapłacić za butelkę określonego trunku, którą chciał dołączyć do swojej kolekcji. Nie lubił się jednak z nią rozstawać: nawet gdybyś zaoferował mu trzykrotnie większą sumę, i tak by ci jej nie sprzedał. By lepiej zrozumieć jego postępowanie, Thaler i Kahneman przeprowadzili pewien eksperyment. Otóż wybranym badanym wręczyli kubki i zapytali, za ile by je sprzedali. Osoby nieobdarowane musiały natomiast określić, ile by za identyczny gadżet zapłaciły. Tak naprawdę obie grupy musiały zrobić dokładnie to samo: oszacować wartość kubka. Racjonalne podejście nakazywałoby, by wszyscy podali zbliżoną wartość. Jeśli wynosiłaby ona pięć funtów, to badani powinni być gotowi sprzedać lub kupić kubek właśnie za taką cenę. W końcu wartość przedmiotu nie powinna zależeć od tego, czy ludzie posiadają go, czy też nie. Eksperyment udowodnił jednak, że taka zależność istnieje. Badani obdarowani kubkiem cenili go z reguły wyżej niż ci, którzy go nie posiadali.

To, czy pokój wydaje się jaśniejszy, czy ciemniejszy, zależy od tego, jak jasno jest na zewnątrz. Również skutki decyzji wydają się lepsze lub gorsze w zależności od „punktu referencyjnego”. Jeśli nie posiadasz kubka, punktem wyjścia jest jego brak. Kupując kubek, zyskujesz. Jeśli zaczynasz eksperyment z kubkiem w garści, punktem wyjścia jest jego posiadanie, dlatego sprzedanie go uważasz za stratę, co bywa bolesne z punktu widzenia psychologicznego. Kiedy coś posiadasz, staje się to dla ciebie cenne. Przypominasz bobasa, który ściska w rączce znaleziony na ziemi patyk i rozpacza, bo rodzic chce mu go odebrać. Musiałbyś otrzymać relatywnie dużo, by zgodzić się na pożegnanie z kubkiem – zupełnie jak profesor Thalera, który nie chciał sprzedać wina.

Na podejmowane przez ludzi decyzje ma też wpływ sposób „sformułowania” danego rozwiązania w porównaniu z punktem referencyjnym. Wyobraź sobie, że pewna choroba wkrótce zabije sześćset osób. Powstają dwa różne programy mające na celu ograniczenie jej negatywnych skutków. Jeden z nich ocali dwieście osób. W przypadku drugiego czterysta osób umrze. Który jest lepszy? Kahneman i Tversky odkryli, że ludzie wolą ten pierwszy, nawet jeśli wyniki obu programów będą identyczne. Pierwszy skupia się bowiem na zyskach w stosunku do punktu referencyjnego (wszyscy chorzy umrą), drugi podkreśla stratę w stosunku do zupełnie innego punktu (wszyscy na razie żyją). Istnienie punktów referencyjnych utrudnia podejmowanie racjonalnych decyzji, także na podstawie wyników finansowych. Kiedy laptop w promocji kosztuje tysiąc funtów, nie wydaje się taką okazją jak wtedy, kiedy został przeceniony z tysiąca pięciuset na tysiąc. Supermarkety wykorzystują tę zasadę, podnosząc ceny niektórych towarów, a następnie efektownie je obniżając.

Inny ciekawy przypadek związany z podejmowaniem decyzji jest efektem niepewności ludzkich osądów. Pracownik myślący o pracy w lokalnej piekarni stara się ocenić, czy firma za rok nie zbankrutuje. Firma taksówkarska otwierająca oddział w kolejnym mieście analizuje, czy jego mieszkańcy będą chcieli skorzystać z jej usług. Gdyby ludzie rzeczywiście postępowali w sposób racjonalny, potrafiliby ocenić prawdopodobieństwo przyszłych wydarzeń na podstawie posiadanych informacji. Kahneman i Tversky udowodnili, że nie potrafią.

Wyobraźmy sobie Carole. Kobieta uwielbia muzykę i jako studentka często chodziła na koncerty. Co wydaje się bardziej prawdopodobne? Zdanie pierwsze: Carole jest dziś urzędnikiem bankowym. Zdanie drugie: Carole jest dziś urzędnikiem bankowym i gra na saksofonie w lokalnym zespole. Zastanów się przez chwilę. Kahneman i Tversky odkryli, że słysząc takie pytanie, ludzie zazwyczaj oświadczają, że bardziej prawdopodobne wydaje się zdanie drugie. Oczywiście nie mają racji, gdyż prawdopodobieństwo zjawiska szerszego (Carole jest urzędnikiem bankowym) przewyższa prawdopodobieństwo zjawiska węższego (Carole jest urzędnikiem bankowym, ale również gra na saksofonie). No bo co wydaje ci się bardziej prawdopodobne, deszcz padający jutro czy też padający jutro między drugą a czwartą? Ludzie uznają zdanie drugie za bardziej prawdopodobne z uwagi na informację, jaką otrzymali o Carole. Tyle że była to zasłona dymna mająca wprowadzić w błąd. Skoro ludzie dają się oszukać przy ocenie tak prostego prawdopodobieństwa, to ileż problemów będą mieli z prawidłową oceną bardziej złożonych sytuacji takich jak to, ile osób w mieście będzie korzystać z usług taksówkarskich.

Niektórzy ekonomiści zdają sobie sprawę z niedoskonałości procesu podejmowania decyzji, ale twierdzą, że z punktu widzenia gospodarki nie ma to znaczenia, a opisywanie jej jako racjonalnej jest przydatnym uproszczeniem. Ekonomiści behawioralni upierają się jednak, że szczegółowe teorie są niezbędne do wyjaśnienia najważniejszych wydarzeń gospodarczych. Chociażby do opisania, dlaczego w latach dziewięćdziesiątych amerykańska giełda wystrzeliła w górę, a w roku 2000 załamała się, wiele ludzi straciło fortuny, a część firm zbankrutowała.

Giełda zwyżkowała od początku lat osiemdziesiątych. W latach dziewięćdziesiątych ludzie rzucili się na akcje przedsiębiorstw technologicznych oferujących nowe, ekscytujące produkty takie jak przeglądarki internetowe, wyszukiwarki czy wirtualne sklepy. Kiedy portal Yahoo! wkroczył na giełdę, jego akcje już pierwszego dnia wzrosły o sto pięćdziesiąt procent (tak wielki był popyt na nie!) i dwóch studentów ze Stanford, którzy założyli tę firmę w zwykłej przyczepie kempingowej, wzbogaciło się nieoczekiwanie o sto pięćdziesiąt milionów dolarów. Sęk w tym, że wiele tego typu przedsiębiorstw przynosiło mikroskopijne zyski. Amazon ostrzegał inwestorów, że na razie traci pieniądze, a i tak jego akcje błyskawicznie wykupiono. Inwestorzy wierzyli, że firmy z branży nowych technologii wkrótce zaczną zbijać fortuny. Sklepikarze, taksówkarze i nauczyciele sięgali po ich akcje nawet w czasie przerw na lunch. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych giełda rosła rocznie o dwadzieścia, nawet trzydzieści procent. Problem w tym, że dochody gospodarki tak szybko się nie zmieniały.

Niektórzy ekonomiści ostrzegali, że taki trend nie może wiecznie trwać. Należał do nich Robert Shiller (ur. 1946), który stosował teorie ekonomii behawioralnej do analizy rynków finansowych. Dostrzegł, że ceny akcji rosną na skutek działań podekscytowanych inwestorów i wkrótce zaczną gwałtownie spadać. W marcu 2000 roku. przygotowywał się do trasy promocyjnej swojej nowej książki Irrational Exuberance (z ang. „Irracjonalny entuzjazm”), kiedy nieoczekiwanie – w idealnym dla niego momencie – giełda poszybowała w dół. Pewnego dnia Shiller wziął udział w audycji radiowej. Zadzwoniła do niego słuchaczka, która upierała się, że naukowiec się myli. Jej zdaniem rynek po prostu musiał dalej rosnąć. Shiller do dziś pamięta rozdygotany, pełen emocji głos swojej rozmówczyni. Jego zdaniem sytuacja na giełdzie była efektem emocji i mechanizmów psychologicznych, a nie ekonomicznej logiki.

Ekonomiści twierdzą, że akcje firm przynoszących rozsądne zyski nie mogą być tanie. Racjonalni inwestorzy wykorzystują więc wszystkie informacje dotyczące rentowności wybranych przedsiębiorstw i na tej podstawie podejmują decyzje o ich zakupie. Kiedy dostatecznie dużo ludzi zachowuje się właśnie w taki sposób, ceny akcji odzwierciedlają dostępne informacje gospodarcze. Racjonalność gwarantuje efektywność rynków finansowych. Ekonomiści nazywają to hipotezą rynku efektywnego – przyjrzeliśmy się jej bliżej w rozdziale trzydziestym. Shiller ją odrzucił. Uważał, że ceny akcji są bardziej niestabilne, niż zakłada, ponieważ zmieniają się szybciej niż zyski firm.

Odkrycia Kahnemana i Tversky’ego odzwierciedlały rzeczywistość. Inwestorzy działający na rynkach finansowych zachowywali się tak jak ludzie wierzący, że Carole jest grającą na saksofonie urzędniczką bankową. Zamiast przyjrzeć się zyskom wypracowywanym przez firmy i na tej podstawie oszacować spodziewany wzrost cen akcji, ludzie ci wnioskowali, wykorzystując zwykłe podobieństwo. Najczęściej wychodzili z założenia, że na rynku będzie się działo to, co się działo do tej pory. Jeśli ceny akcji rosły przez pięć miesięcy z rzędu, to pewnie będzie tak przez kolejnych pięć. Kupujmy akcje, mówili. A przecież wydarzenia sprzed pięciu miesięcy mogą nie mieć nic wspólnego z obecną sytuacją – podobnie jak opis Carole nie miał przełożenia na to, kim dziś jest ta dziewczyna.

Nietypowe przypadki ludzkich zachowań leżą u podstaw trendów giełdowych. Według Shillera giełda w latach dziewięćdziesiątych bardziej przypominała świat mody niż racjonalną ekonomię. Kiedy popularność zyskały wielkie okulary przeciwsłoneczne, nosiło je coraz więcej osób, skutkiem czego kolejne chciały dołączyć do tego szaleństwa. „Runaway stock market” (uciekający rynek giełdowy) to ekonomiczna moda wyrażona za pomocą cen akcji. Ekonomiści czasami opisują ten rynek jako stado – tysiące osób pędzących za przewodnikami – lub bańkę mydlaną unoszącą się na wietrze, z cenami akcji frunącymi coraz wyżej. W latach dziewięćdziesiątych ludzie patrzyli na sąsiadów dorabiających się dzięki akcjom spółek technologicznych i dlatego sami je kupowali. Wierzyli, że ich ceny będą stale rosnąć. I rzeczywiście, ich działania windowały indeksy giełdowe, co uspokajało inwestorów. Jednak decyzję o zakupie akcji mało kto poprzedzał analizą produktów poszczególnych przedsiębiorstw. W efekcie kursy akcji miały coraz mniej wspólnego z prawdziwą wartością przedsiębiorstw. Inwestorzy przelewali pieniądze do niesprawdzonych firm, choć mogli wykorzystać posiadane zasoby w znacznie lepszy sposób.

Komputery i internet rzeczywiście zmieniły gospodarkę, ale podekscytowanie nowymi technologiami przekraczało granice zdrowego rozsądku. Nie po raz pierwszy doszło do podobnej sytuacji. Już w XIX wieku szkocki dziennikarz Charles MacKay opisał podobną bańkę giełdową w książce Niezwykłe złudzenia i szaleństwa tłumów. Co się wydarzyło z akcjami spółek technologicznych pod koniec XX wieku w Ameryce, w wieku XVII przytrafiło się holenderskim hodowcom tulipanów. Wielką Brytanię w XVIII wieku ogarnęło z kolei szaleństwo na punkcie akcji firm obiecujących olbrzymie zyski z przedziwnych inwestycji, takich jak sprowadzanie drzewek orzecha włoskiego z Wirginii, opracowywanie perpetuum mobile czy prowadzenie rentownych rzekomo działań, których natury nie ujawniano.

Podobnie jak w poprzednich przypadkach amerykańska bańka giełdowa w pewnym momencie pękła. Stado zaczęło biec w przeciwnym kierunku. Ludzie się zorientowali, że inni wyprzedają akcje, więc poszli w ich ślady. Na rynku zapanowała panika. Kursy giełdowe poleciały na łeb i szyję, fortuny inwestorów przepadły, a wiele firm z branży nowych technologii zbankrutowało. W ciągu tygodnia dwa biliony dolarów rozpłynęły się w powietrzu. Wkrótce jednak pojawiła się nowa moda. Shiller od razu ją dostrzegł – chodziło o mieszkania. Ludzie prześcigali się w pożyczkach na zakup domów, których ceny zaczęły gwałtownie rosnąć. Jak się później przekonamy, pęknięcie tej bańki niemalże doprowadziło cały system finansowy do upadku.

ROZDZIAŁ 37

Ekonomia w rzeczywistym świecie

Czy powinniśmy się zgodzić na handel ludzkimi organami – sercami, nerkami czy wątrobami nadającymi się do przeszczepu i mogącymi uratować komuś życie? Wielu się temu sprzeciwia. Śmierć z powodu braku pieniędzy na nową nerkę (dostępną jednak dla osób bogatych) to przerażająca wizja. Nic dziwnego, że sprzedaż organów jest nielegalna. Dziś to lekarze decydują, którzy pacjenci kwalifikują się do transplantacji, i szukają dla nich odpowiednich dawców. Trzeba jednak na to dużo czasu. W Stanach Zjednoczonych w 2006 roku. nowych nerek potrzebowało siedemdziesiąt tysięcy pacjentów, lecz przeprowadzono niecałe jedenaście tysięcy operacji. Pięć tysięcy osób zmarło, gdyż nie doczekało się ratunku. Amerykański ekonomista Albin Roth (ur. 1951) wykorzystał teorie ekonomiczne do opracowania metody zwiększenia liczby dostępnych organów bez konieczności płacenia za nie.

Każdy z nas ma dwie nerki, choć potrzebuje tylko jednej. Jeśli więc twój brat czeka na przeszczep, możesz oddać mu własny organ. Oboje przejdziecie odpowiednie badania i… może się okazać, że wasze nerki nie są zgodne – to znaczy twoja nie pasowałaby do jego organizmu. Chłopak musi więc czekać dalej! Załóżmy jednak, że pojawia się inny pacjent i inny dawca, kompletnie wam nieznani, jednak znajdujący się w identycznej sytuacji. Co, jeśli twoja nerka pasowałaby temu choremu, a nerka jego dawcy mogłaby uratować życie twojemu bratu? Czy nie należałoby zorganizować wymiany organów? Rozwiązanie zaproponowane przez Rotha właśnie na tym polega! To prosta sytuacja ekonomiczna: jeśli mam rybę i chcę trochę sera, a ty masz ser, a marzy ci się ryba – możemy się dogadać i oboje na tym zyskamy. Najczęściej wykorzystujemy do tego pieniądze, gdyż dzięki nim nie musimy się szukać. Po prostu sprzedam rybę za trzy funty i kupię ser.

Roth opracował system umożliwiający przeprowadzenie wymiany nerek bez używania pieniędzy. Jego podstawę stanowi baza dawców oraz biorców, czyli osób oczekujących na przeszczep. Wykorzystuje się ją do znalezienia pasujących organów oraz przekazywania ich. Dzięki zaawansowanej matematyce i programowi komputerowemu Roth zdołał wyznaczyć skomplikowane sekwencje wymian pomiędzy pacjentami i dawcami, dzięki którym do tych pierwszych trafiało więcej nerek niż dotychczas. Jego metoda została wykorzystana do stworzenia programu wymiany nerek, łączącego czternaście centrów transplantacyjnych położonych na terenie Nowej Anglii w USA. Tysiące pacjentów otrzymało organy, na które wcześniej nie mogło liczyć.

System Rotha pokazuje, jak dużo teorie ekonomiczne mogą zmienić w życiu zwykłych ludzi. Jednocześnie jest przykładem ekonomii zupełnie innego typu. Do tej pory myśleliśmy o niej jako o nauce opisującej działanie gospodarki i pozwalającej ją ocenić. Ekonomiści tacy jak Roth postanowili pójść krok dalej i wykorzystać teorie ekonomiczne do stworzenia nowych działów gospodarki istniejących w rzeczywistym świecie. Choć wymiana nerek nie jest wymianą pieniężną, wymaga stworzenia rynku umożliwiającego wymianę dóbr. Kiedy Roth uruchomił swoją bazę danych oraz wykorzystujące ją programy komputerowe, zaprojektował coś, czego wcześniej nie było. To przejaw funkcjonowania nowej dziedziny ekonomii nazywanej projektowaniem rynków.

Większość ludzi nigdy nie będzie potrzebowała nowej nerki. Istnieją jednak „zaprojektowane” rynki, które dotyczą niemal każdego z nas – na przykład ten związany z telefonami komórkowymi ukrytymi w naszych kieszeniach. W odróżnieniu od rynku wymiany nerek dopuszcza on przekazywanie przez kupujących pieniędzy sprzedającym. Powstał w latach dziewięćdziesiątych, kiedy to rządy przy pomocy ekonomistów zaoferowały specjalne licencje firmom chcącym wykorzystywać częstotliwości radiowe do tworzenia sieci komórkowych. W przypadku jabłek taki handel byłby banalnie prosty: wystarczyło popatrzeć, za ile owoce te są oferowane, po czym sprzedać je za taką samą cenę. Rządy nie mogły postępować w ten sam sposób z częstotliwościami: nigdy wcześniej takich licencji nie sprzedawano i nikt nie wiedział, ile są warte. Dlatego postanowiono wystawić je na aukcji. W ich trakcie sprzedawca próbuje uzyskać jak najlepszą cenę od konkurujących ze sobą kupujących. Dotychczas z tej formy sprzedaży korzystano podczas handlu dziełami sztuki lub dużymi ilościami żywności. W starożytności na aukcjach oferowano również niewolników, raz też wystawiono całe Cesarstwo Rzymskie. Współczesne aukcje różnią się jednak od dawnych. Przede wszystkim zostały opracowane przez ekonomistów specjalizujących się w nowej dziedzinie ekonomii nazywanej teorią aukcji.

Niektórzy ludzie biorący udział w aukcji wiedzą więcej od innych. Na przykład podczas licytacji potencjalni nabywcy znają wartość obrazu, lecz nie zna jej sprzedający. Oferenci chcą kupić dzieło jak najtaniej i dlatego udają, że obraz ma dla nich niską wartość. Sprzedający dla odmiany liczy, że zwycięzca licytacji zapłacił za obraz tyle, ile naprawdę jest on wart. W efekcie biorący udział w licytacji grają ze sobą w grę, której uczestnicy mają różną ilość informacji. Teoria aukcji czerpie więc pełnymi garściami z teorii gier oraz ekonomii informacji, które poznaliśmy we wcześniejszych rozdziałach. Umiejętnie zaprojektowana aukcja pozwala rozwiązywać problemy doboru strategii oraz braku informacji. Umożliwia licytującemu oferować największą sumę, sprzedającemu zaś gwarantuje maksymalizację zysku.

Analizę tej teorii warto rozpocząć od sprawdzenia, co się dzieje podczas różnych typów licytacji. Z pewnością słyszałeś o aukcjach w systemie angielskim, zwyżkowym, organizowanych często przy sprzedaży antyków. Prowadzący aukcję staje za wazą z dynastii Ming i wykrzykuje cenę wstępną, zachęcając licytujących do podawania coraz wyższych sum, aż w końcu nikt nie będzie chciał podbić stawki. Wówczas prowadzący wali młoteczkiem w stół, a zwycięzca aukcji płaci zadeklarowaną sumę i zabiera wazę do domu. W Holandii codziennie sprzedaje się miliony kwiatów na aukcjach prowadzonych w systemie holenderskim. Prowadzący aukcję rozpoczyna licytację od bardzo wysokiej sumy, po czym stopniowo ją obniża, aż znajdzie się ktoś, kto zdecyduje się na zakup. Tego typu akcje są szybkie i dlatego sprawdzają się podczas handlu niezbyt trwałymi przecież kwiatami. Domy sprzedaje się z kolei w „aukcjach utajnionych”, podczas których wszyscy licytujący dostarczają proponowaną sumę w zalakowanej kopercie. Osoba, która zaoferuje najwięcej, płaci zadeklarowaną sumę i otrzymuje dom.

Wyobraź sobie, że bierzesz udział w aukcji utajnionej domu wartego trzysta tysięcy funtów. Ile za niego zaoferujesz? Zapewne nie trzysta tysięcy. Ryzykujesz, podając niższą kwotę, na przykład dwieście pięćdziesiąt tysięcy funtów. Jeśli bowiem wygrasz licytację, zyskasz pięćdziesiąt tysięcy. Teoretycy aukcji nazywają to cieniowaniem oferty (ang. bid shading). Sprzedający chce oczywiście uzyskać możliwie wysoką cenę za dom i liczy, że zapłacisz za niego przynajmniej trzysta tysięcy.

W latach sześćdziesiątych kanadyjski ekonomista William Vickrey (1914–1996) opracował pomysłowe rozwiązanie problemu cieniowania. Stworzył model akcji, w której oferenci są zachęcani do składania uczciwych ofert. W standardowej aukcji utajnionej zwycięzca płaci zaproponowaną przez siebie sumę, czyli najwyższą z oferowanych. Zamiast aukcji utajonej „pierwszej ceny” lepiej zastosować aukcję „drugiej ceny”, w której kupujący oferujący najwięcej pieniędzy płaci cenę z drugiej najwyższej oferty. Załóżmy, że wspomniany dom został wystawiony na takiej właśnie aukcji. Zaoferowałeś za niego dwieście pięćdziesiąt tysięcy funtów zamiast trzystu tysięcy odpowiadających jego rzeczywistej wartości. Cieniowanie oferty nie wpłynie na sumę, jaką zapłacisz, o ile wygrasz licytację, bo zapłacisz cenę drugą z kolei. Tyle że oferując dwieście pięćdziesiąt tysięcy, możesz stracić dom, jeśli ktoś zdecyduje się zaoferować za niego więcej. Najlepszym rozwiązaniem będzie zaproponowanie jego realnej ceny. Co ciekawe, Vickrey nie był pierwszym, który wpadł na ten pomysł. Już w XVIII wieku niemiecki poeta Goethe sprzedał wydawcy jeden ze swoich wierszy, stosując aukcję „drugiej ceny”. Dziś aukcje internetowe (chociażby na eBayu) działają według tej samej zasady, choć z jedną różnicą. Oferty sprawdzane są bowiem w czasie rzeczywistym, co zachęca licytujących do składania ich w ostatniej chwili.

Problem modelu Vickreya polega na tym, że sprzedający otrzymuje sumę zaproponowaną przez oferenta drugiej najwyższej ceny, choć zwycięzca gotów był zapłacić więcej. Zatem który system licytacji jest lepszy? To zależy między innymi od skłonności licytujących do ryzyka. Ludzie z reguły boją się niepewnych sytuacji – takich, w których mogą sporo wygrać albo też nie zyskać nic. Cieniowanie aukcji „pierwszej ceny” z pewnością jest ryzykowne. Oferując dwieście pięćdziesiąt tysięcy za dom wart trzysta tysięcy, możesz z jednej strony zyskać pięćdziesiąt tysięcy funtów, a z drugiej zostać przelicytowanym i stracić możliwość kupna budynku. Jeśli nie lubisz ryzyka, będziesz się starał ograniczyć cieniowanie i zaoferujesz na przykład dwieście dziewięćdziesiąt tysięcy. W aukcji „pierwszej ceny” twoja niechęć do ryzyka zmusi cię do zaproponowania ceny bliskiej rzeczywistej wartości domu. Tyle też zapłacisz w przypadku wygranej. Przy aukcji „drugiej ceny” zapłacisz wartość drugiej oferty. Jest więc możliwe, że sprzedający dostanie więcej pieniędzy, jeśli zdecyduje się na model tradycyjny.

A zatem istnieje wiele różnych rodzajów aukcji i ekonomiści starają się wybrać najlepiej pasujący do danej sytuacji. Brytyjski naukowiec Paul Klemperer (ur. 1956) przewodził zespołowi, który zaproponował model aukcji na potrzeby sprzedaży licencji trzeciej generacji telefonów komórkowych w 2000 roku. Przypominał on system angielski, wykorzystywany chociażby przy sprzedaży antycznych waz. Ponieważ rząd miał kilka licencji do sprzedania, postanowiono sprzedać je jednocześnie podczas kolejnych rund aukcji. Żeby firma nie wypadła z gry, musiała za każdym razem składać ofertę. W efekcie licytowano intensywnie.

Problem z tego rodzaju aukcjami polega na tym, że licytujący mogą sprytnie wykorzystać pierwsze rundy na zasygnalizowanie rywalom swoich ofert, a potem odpuścić im w kolejnych rundach. Tak wydarzyło się podczas aukcji przeprowadzonej w USA w latach dziewięćdziesiątych. Dwie firmy, U.S. West i McLeod, walczyły o licencję na kod identyfikacyjny 378 w Rochester w stanie Minnesota. Kolejne oferty opiewały na równe sumy: dwieście tysięcy dolarów, trzysta tysięcy dolarów i tak dalej. Potem jednak U.S. West zaoferował trzysta trzynaście tysięcy trzysta siedemdziesiąt osiem dolarów za licencję w Iowa, o którą do tej pory nie walczył w odróżnieniu od McLeoda. Tym samym przekazał konkurentowi informację: odpuśćcie sobie Rochester, w przeciwnym wypadku pokrzyżujemy wam plany w Iowa. To był ruch obliczony na efekt. I rzeczywiście, McLeod odpuścił sobie Rochester, a U.S. West Iowę, a więc firmy ułatwiły sobie wzajemnie licytację.

Klemperer chciał uniknąć takich sytuacji, dlatego w Wielkiej Brytanii oferenci nie mogli się ubiegać o więcej niż jedną licencję. Walczyli więc o tę, na której najbardziej im zależało, i tym samym nie mogli wywierać wpływu na konkurentów. Umiejętność przewidywania tego typu sytuacji jest kluczowa przy skutecznym projektowaniu aukcji. Czasami błędy popełnione podczas przygotowań mogą doprowadzić do niepowodzenia całego przedsięwzięcia. Tak się stało podczas licytacji licencji telewizyjnej w Nowej Zelandii – przyciągnęła ona tylko jednego oferenta – studenta lokalnego uniwersytetu, który zaoferował dolara. Pomysł Klemperera pomógł uniknąć podobnych pułapek; aukcja zakończyła się najlepszym wynikiem w historii, przyniosła bowiem rządowi dwadzieścia dwa i pół miliarda funtów. To był triumf ekonomii w rzeczywistym świecie.

W przeszłości spory ekonomiczne dotyczyły kwestii istotnych. Czy kapitalizm jest lepszy od komunizmu? Dlaczego gospodarki niektórych krajów rozwijają się szybciej niż innych? Ekonomiści tacy jak Roth czy Klemperer skierowali tę naukę na węższe, ale wciąż ważne tory. Pierwszymi ekonomistami byli filozofowie i myśliciele polityczni. Wielu współczesnych badaczy uważa się tymczasem za naukowców przypominających inżynierów projektujących mosty czy tamy. Inżynierowie wznoszą gmachy za pomocą dźwigów i narzędzi mierniczych, ekonomiści zaś korzystają z narzędzi ekonomicznych. Dzięki pomysłom, modelom teoretycznym i zaawansowanej matematyce rozwiązują konkretne problemy. Może to nie przypadek, że Roth i Klemperer najpierw zostali inżynierami, a dopiero później zainteresowali się ekonomią i pomogli zamienić niektóre jej zasady w narzędzia umożliwiające projektowanie gospodarki rzeczywistego świata.

ROZDZIAŁ 38

Bankierzy poszaleli

Pod koniec pierwszej dekady XXI wieku w San Antonio w Teksasie pewna kobieta namalowała na ścianie swojego domu olbrzymi napis: „Pomocy! Przejęcie!”. Bank zamierzał odebrać jej dom, gdyż nie była w stanie spłacać pożyczki wziętej na jego zakup. W tym samym czasie w Londynie bankierzy wychodzili z błyszczących biur banku inwestycyjnego Lehman Brothers z kartonowymi pudełkami zawierającymi wszystkie ich prywatne rzeczy. Koncern właśnie upadł i było to największe bankructwo w historii. W Atenach w 2010 roku. tysiące wściekłych ludzi otoczyło parlament, protestując przeciwko wprowadzonym przez rząd obniżkom pensji i emerytur. Trzy osoby zginęły, kiedy kilku protestujących podpaliło pobliski bank. Te wydarzenia dzieliły co prawda tysiące mil, lecz łączył je głęboki kryzys międzynarodowego systemu finansowego, który po 2007 roku. wstrząsnął całą światową gospodarką. Kryzys ten otrzymał liczne ponure nazwy: Światowy Kryzys Finansowy, Zapaść Kredytowa, Wielka Recesja. Dziś wciąż wydostajemy się z niego i dyskutujemy, jak pewne rzeczy naprawić.

Kryzys zaskoczył wszystkich – nie tylko zwykłych zjadaczy chleba, także ekonomistów. Lata dziewięćdziesiąte nazywano przecież Wielkim Umiarkowaniem, czyli okresem stabilnego wzrostu gospodarczego oraz niewysokiej inflacji. Nagle okazało się, że byliśmy zbyt wielkimi optymistami. Tylko nieliczni naukowcy zdołali się wyrwać z okopów konwencjonalnego myślenia i wyjść przed szereg. Należał do nich Amerykanin Hyman Minsky (1919–1996). Co prawda zmarł jeszcze przed rozpoczęciem kryzysu, lecz został podczas niego doceniony. Wielu ludzi uznało, że w sposób skuteczniejszy od tradycyjnej ekonomii wyjaśnił, dlaczego doszło do finansowego krachu. Używane egzemplarze jego książek sprzedawano za setki funtów. Zaczęto nawet mówić o kryzysie jako o „momencie Minsky’ego”.

W latach osiemdziesiątych wolny rynek wrócił do łask. Ekonomiści znów wierzyli, że jeśli zostawi się gospodarkę w spokoju, to sama się ustabilizuje i nie będzie przeżywać ani szalonych skoków, ani tym bardziej załamań. Minsky na tle innych naukowców wydawał się radykałem: uważał, że kryzysy stanowią nieodzowną część kapitalizmu. Jego podejście z pewnością miało wiele wspólnego z wychowaniem: rodzice byli socjalistami, żydowskimi emigrantami z Rosji, którzy poznali się na przyjęciu z okazji setnej rocznicy urodzin Karola Marksa. Marks jednak samego Minsky’ego nie inspirował. Prędzej Keynes, który przecież wierzył, że gospodarki kapitalistyczne miewają załamania.

Jednak nawet keynesiści uważali Minsky’ego za niekonwencjonalnego ekonomistę. Kładł bowiem nacisk na te tezy ich idola, które tradycyjne interpretacje często przeoczały. Ot, chociażby tę, według której inwestycje wiążą się z głęboką niepewnością. Kiedy budujesz fabrykę, nie masz pojęcia, jaki zysk przyniesie ci po otwarciu, czyli za jakieś pięć lat. Możesz to przeanalizować, przypisując określonym sytuacjom prawdopodobieństwa: istnieje pięćdziesięcioprocentowa szansa, że rynek do tego czasu urośnie, i dokładnie taka sama, że się skurczy. W warunkach głębokiej niepewności nie znasz owych prawdopodobieństw ani nawet sytuacji, do jakich potencjalnie może dojść. Inwestycje zawdzięczają więcej optymizmowi – Keynes pisał o „zwierzęcym duchu” – niż matematycznym obliczeniom sugerującym prawdopodobieństwo wypracowania zysku w przyszłości. Kiedy ludzie tracą zwierzęcego ducha, inwestycje maleją i gospodarka się kurczy.

Keynes uważał, że w przypadku tak niepewnej przyszłości to pieniądze pozwalają podejmować decyzje ekonomiczne. Dlatego zaskakuje, że większość tradycyjnych teorii ekonomicznych prawie nie uwzględnia banków ani pieniędzy (a przecież tego byś się po nich spodziewał). Dzieje się tak nie bez przyczyny. Otóż podstawowa teoria rynku dotyczy sprzedawania i kupowania realnych dóbr. Sprzedajesz mi ziemniaki, by kupić sobie szalik. Ważne jest to, ile ziemniaków musisz sprzedać, by móc sobie na niego pozwolić. Pieniądze ułatwiają wymianę towarów, ale same w sobie niewiele znaczą. Według Minsky’ego to błąd. Pieniądze i użyczające ich banki są ważną siłą w gospodarce i stale pchają ją w stronę kryzysu.

Naukowiec uważał, że kapitalizm wraz z rozwojem staje się coraz bardziej niestabilny. Początkowo banki się zastanawiają, komu pożyczyć pieniądze. Kiedy decydujesz się otworzyć firmę i liczysz na zwrot z inwestycji, tak naprawdę obstawiasz, co się wydarzy w przyszłości. Opłacasz ów zakład pieniędzmi pochodzącymi z banku. I dlatego właśnie jego pracownicy starają się upewnić, czy wygrasz ów zakład i będziesz w stanie uregulować dług. Czy na pewno zarobisz dostatecznie dużo, by go spłacić? Czy spłacałeś podobne kredyty w przeszłości? Oczywiście bank postępuje dokładnie tak samo, kiedy pożyczasz pieniądze na zakup domu czy samochodu. Jako pożyczkobiorca musisz co miesiąc zwracać jakąś część długu wraz z odsetkami. Dług stopniowo maleje i ostatecznie znika.

Minsky twierdzi, że kapitalizm ostrożny z czasem ustępuje miejsca kapitalizmowi odważnemu. Coraz więcej ludzi chce pożyczać pieniądze od banków zarabiających na pożyczkach. Banki zaczynają więc rywalizować o kredytobiorców oraz opracowują nowe rodzaje pożyczek dostępnych także dla osób o mniejszej zdolności kredytowej. Oferują kredyty klientom, którzy spłacają jedynie comiesięczne odsetki – kiedy nadchodzi termin spłaty całości, zostają one odnowione. W okresie poprzedzającym kryzys finansowy banki niemalże rozdawały kredyty mieszkaniowe na takich właśnie warunkach. Minsky nazywał to zjawisko kredytowaniem spekulacyjnym: pożyczki stanowiły de facto zakłady o to, że ceny domów nie spadną, a stopy procentowe nie wzrosną, co wpędziłoby kredytobiorców w kłopoty.

Odważny kapitalizm z czasem zamienia się w kapitalizm beztroski. Gospodarka pędzi na złamanie karku i coraz więcej ludzi decyduje się na kredyt. Banki pożyczają pieniądze klientom o niskiej zdolności kredytowej – osobom kiepsko zarabiającym lub niespłacającym w przeszłości rat w terminie. To pożyczki, w których przypadku klienci nie muszą nawet spłacać odsetek. Każdego miesiąca bank dodaje je po prostu do pożyczonej kwoty, stopniowo rosnącej. Obie strony liczą na to, że ceny domów nadal będą rosły – i to szybciej niż kwota kredytu. Po kilku latach kredytobiorcy sprzedadzą korzystnie budynek i spłacą dług.

Zwierzęce dusze kredytodawców i kredytobiorców są rozgrzane do czerwoności. Banki udzielają pożyczek, licząc na wzrost cen domów. Pożyczają tak dużo, że ceny domów rzeczywiście rosną. W ciągu dziesięciu lat poprzedzających kryzys domy w USA podrożały ponaddwukrotnie. Kredytodawcy i kredytobiorcy rozkręcili samospełniającą się spiralę wzrostów, którą ekonomiści nazywają bańką. Według Minsky’ego ten beztroski system to „schemat Ponziego”, nazwany tak na pamiątkę znanego włoskiego oszusta Charlesa Ponziego, który tworzył podobne bańki – piramidy finansowe przyciągające łatwowiernych inwestorów.

Problem w tym, że bańki zawsze pękają. Nadchodzi moment Minsky’ego, w którym kredytodawcy zaczynają wątpić w kondycję kredytobiorców i proszą ich o spłatę pożyczek. Przestają jednocześnie pożyczać pieniądze niepewnym klientom, skutkiem czego ceny domów przestają rosnąć. Na system oparty na schemacie Ponziego działa to jak mina – w końcu bazuje on na szybkim wzroście cen. Ludzie zaczynają masowo sprzedawać domy, więc ich ceny spadają. Pożyczkobiorcy odkrywają, że nie są w stanie spłacać kredytów, więc banki przejmują ich nieruchomości. Firmy budowlane przestają budować nowe osiedla, inwestycje w gospodarce maleją i cały kraj pogrąża się w kryzysie. To się właśnie wydarzyło po 2007 roku.

Minsky uważał, że innowacje na rynkach finansowych mają charakter spekulacyjny i przypominają piramidy finansowe. Równie ważną przyczyną wybuchu kryzysu finansowego jest „sekurytyzacja”. Papiery wartościowe to aktywa finansowe takie jak akcje, które można kupować i sprzedawać. Kiedy jakaś firma sprzedaje ci akcje, masz prawo do otrzymania rocznego wynagrodzenia (dywidendy). Kiedy jednak sprzedasz akcje, dywidendę dostanie osoba, która je od ciebie kupiła. W latach poprzedzających kryzys finansowy kredyty mieszkaniowe wykorzystywano do tworzenia papierów wartościowych. Stanowiły one finansowy koktajl różnego typu kredytów. Osoba, która je kupiła, otrzymywała pieniądze od właścicieli domów w ramach spłaty pożyczki. Problem w tym, że nie brakowało wśród nich kredytów subprime, czyli takich, w których przypadku istniało spore ryzyko, iż nie zostaną spłacone.

Ponieważ ceny domów bardzo szybko rosły, takie papiery wartościowe wydawały się całkiem smacznym koktajlem. Były również wyjątkowo skomplikowane (aby zorientować się, co tak naprawdę zawierały, trzeba było przeczytać nawet miliard stron dokumentów!). Kupujący je inwestorzy tak naprawdę nie znali poszczególnych składników – i nie przewidzieli, jak wielki ból głowy będą mieć po ich wypiciu. W czasach kapitalizmu ostrożnego banki wstrzymywały pożyczki, by się dowiedzieć jak najwięcej o pożyczkobiorcach i zyskać pewność, że będą w stanie spłacać dług. Jeszcze wcześniej dyrektorzy banków osobiście znali swoich klientów i oferowali pieniądze jedynie tym, którzy wydawali im się godni zaufania. Kiedy pożyczki przepakowano do papierów wartościowych i wystawiono na sprzedaż, nikt już nie myślał o środkach ostrożności. Klientom wydawały się bezpieczną inwestycją. Informacje przestały przepływać przez rynki finansowe, a – jak wiemy z rozdziału trzydziestego trzeciego – w takiej sytuacji nie mogą one działać poprawnie.

Z powodu sekurytyzacji raty spłacane przez kobietę z San Antonio niekoniecznie trafiały do lokalnego oddziału jej teksaskiego banku. Równie dobrze mogły powędrować do banku inwestycyjnego w Londynie, który kupił papiery wartościowe powiązane z jej kredytem. Bank nawet jej nie znał, lecz kiedy przestała spłacać dług, stracił za jej sprawą pieniądze. Lehman Brothers skupił wiele papierów wartościowych i ostatecznie upadł, gdyż miliony właścicieli domów nie regulowało swoich należności. Co więcej, banki wycofały się ze wzajemnych pożyczek, ponieważ bały się, że ich partnerzy zbankrutują. Zrezygnowały również z oferowania kredytów osobom, które bez trudu by je spłacały. W efekcie cały system finansowy – kierowanie pieniędzy od oszczędzających do inwestorów, którzy chcieli wykorzystać je na zakup domu lub założenie firmy – nagle przestał funkcjonować.

W odpowiedzi na kryzys Stany Zjednoczone, Chiny i kraje europejskie postawiły na politykę gospodarczą w duchu Johna Maynarda Keynesa, czyli intelektualnego przodka Minsky’ego. Zgodnie z sugestią ekonomisty zwiększono wydatki w celu ożywienia gospodarki, co przyniosło spodziewany efekt. Podczas recesji deficyt państwa – czyli różnica między wydatkami a przychodami – zazwyczaj rośnie, ponieważ wszyscy zarabiają mniej i wpływy z podatków są mniejsze. Rząd pożycza pieniądze, by zasypać powstałą wyrwę, skutkiem czego również jego długi rosną. Po kilku latach prowadzenia takiej polityki rządy europejskie zaczęły się obawiać swojego zadłużenia. Podjęły więc decyzję o wprowadzeniu programów oszczędnościowych (tak zwane austerity): cięć w wydatkach na usługi publiczne i świadczenia społeczne. Keynesiści uznali, że zdecydowano się na to zbyt wcześnie, bo o redukcji deficytu powinno się zacząć myśleć dopiero wtedy, kiedy gospodarka rozgrzeje się do czerwoności. Niskie bezrobocie i rosnąca liczba rentownych firm zwiększają dochody z podatków, podczas gdy cięcia spowalniają rozwój gospodarczy.

Dla Greków wprowadzenie oszczędności było warunkiem uzyskania pomocy z Unii Europejskiej. Rząd potrzebował jej, gdyż nie był w stanie spłacać swoich długów. Kiedy jednak obciął wydatki publiczne, takie jak na szpitale, protestujący wyszli na ulice. Ekonomiści zaczęli się zastanawiać, czy europejska waluta przetrwa tę zawieruchę. Ostatecznie doprowadziła ona do olbrzymiego bezrobocia – w Grecji bez pracy pozostawał co czwarty obywatel. Wielu klepało biedę, nie mogło pozwolić sobie na żywność czy lekarstwa, chorowało i wpadało w depresję. Bez wątpienia kryzys najmocniej dotknął właśnie ten kraj, ale ludzie cierpieli na całym świecie. Wszędzie tracili domy i posady. W 2009 roku. pracy szukało trzydzieści milionów osób więcej niż rok wcześniej.

Teoria Minsky’ego pokazuje, że do kryzysu finansowego i towarzyszącej mu recesji nie doprowadziła chciwość bankierów czy pożyczkobiorców. Jego prawdziwą przyczyną był kapitalizm finansowy, którego podwalinami stały się dekady wzrostu gospodarczego po zakończeniu drugiej wojny światowej. System stawał się coraz bardziej beztroski, a centra bankowe – londyńskie City czy nowojorski Wall Street – przyspieszały wzrost gospodarczy za pomocą wymyślnych produktów finansowych, popularnych od lat osiemdziesiątych, kiedy to rządy zniosły ograniczenia w działalności banków. Być może lepiej mówić o erze Minsky’ego niż tylko o jego momencie. Kapitalizm potrzebował przecież wielu dekad, by zrezygnować z ostrożności na rzecz beztroski.

ROZDZIAŁ 39

Giganci wśród chmur

Wyobraź sobie, że obserwujesz godzinną procesję wszystkich członków społeczeństwa uszeregowanych według dochodów, od najgorzej zarabiających do mających największe przychody. Wzrost każdej osoby odpowiada jej zarobkom: ktoś mający przeciętną pensję ma przeciętny wzrost, zarabiający o połowę mniej mierzy dokładnie połowę mniej. Sam jesteś przeciętnego wzrostu i obserwujesz sunącą paradę z chodnika. Co widzisz? Cóż, pewnie spodziewasz się zobaczyć na przodzie pochodu ludzi krępych, mniej więcej w połowie osobników swojego wzrostu (ci z przeciętnymi dochodami pojawiliby się w połowie parady), a następnie coraz wyższe osoby reprezentujące tych lepiej zarabiających.

Gdyby w paradzie uczestniczyli mieszkańcy USA, wyglądałaby zupełnie inaczej. Przede wszystkim nie zauważyłbyś, że się zaczęła, ponieważ nie dostrzegłbyś ludzi maszerujących na jej przodzie. To osoby z długami lub właściciele firm przynoszących straty. Mają ujemne dochody, więc tak naprawdę suną gdzieś pod ziemią. Dość szybko jednak zacząłbyś patrzeć na postacie wysokości twoich stóp. To ludzie wykorzystujący niskopłatne zajęcia na część etatu, staruszkowie otrzymujący niskie emerytury oraz bezrobotni żyjący z zasiłków.

Pierwszym ciekawszym wydarzeniem byłoby pojawienie się w oddali armii karłów. Stanowią oni najgorzej opłacaną część pełnoetatowej siły roboczej, tak zwany kręgosłup gospodarki. To wśród nich maszerują stojący przy zmywakach lub smażący burgery w restauracjach, a także kasjerzy. Ledwie sięgają ci do pasa! Stopniowo nadciągają jednak coraz wyżsi ludzie. Taksówkarze, pracownicy rzeźni i recepcjoniści przechodzą tuż obok ciebie, potem pojawiają się kurierzy, archiwiści i dekoratorzy. Po trzydziestu minutach – a więc w połowie parady – maszerujący sięgają ci zaledwie do piersi. Dopiero po czterdziestu minutach pojawiają się osoby twojego wzrostu: uśmiechasz się, widząc stewardesy czy blacharzy.

Wkrótce paradujący zaczynają patrzeć na ciebie z góry. Strażacy są ciut wyżsi, musisz też wyciągnąć szyję, by mrugnąć do naukowców czy specjalistów od stron internetowych. Po pięćdziesięciu minutach od rozpoczęcia parady widzisz pierwszych olbrzymów: pięciometrowych prawników i dziewięciometrowych chirurgów. W ostatnich sekundach pojawiają się jeszcze giganci o wzroście sięgającym kilku kilometrów. To dyrektorzy w dużych firmach, takich jak Apple czy Facebook. Za nimi ciągną już tylko gwiazdy muzyki pop czy też sportu – Katy Perry, Floyd Mayweather. Podeszwy ich butów są wysokości budynków, głowy zaś giną w chmurach.

„Podział dochodu” to ilość pieniędzy, jaka przypada bogatym, przeciętnym i biednym; często przedstawia się go właśnie jako ciąg maszerujących ludzi. Ukazuje coś naprawdę ważnego. Otóż najlepiej zarabiający są znacznie więksi od reszty i zawyżają przeciętny dochód, co oznacza, że większość obywateli zarabia mniej, niż wynosi owa średnia. Statystycy ubierają to zjawisko w odpowiedni żargon. Mówią bowiem, że podział dochodu w społeczeństwie jest „skośny”. Ekonomiści wolą używać słowa „nierównomierny”.

W latach siedemdziesiątych parada wyglądałaby nieco inaczej. Na końcu procesji znowu zobaczyłbyś gigantów, jednak nie byliby aż tak olbrzymi. Na pewno nie spędziłbyś też tyle czasu, obserwując mijające cię liliputy. Poziom dochodów był znacznie bardziej równomierny. Nagle jednak zarobki bogatych zaczęły rosnąć znacznie szybciej niż innych ludzi: w latach siedemdziesiątych jeden procent najbogatszych otrzymywał mniej niż dziesięć procent dochodu narodowego. W pierwszej dekadzie XXI wieku ci sami ludzie zarabiali już jedną piątą tej sumy.

Wielu ludzi martwi się, że ta nierównomierność stała się aż tak widoczna. W ciągu ostatnich kilku lat ruch „Okupuj” nieraz przeciwstawiał się szybkiemu wzrostowi dochodów gigantów należących do tak zwanego jednego procenta najlepiej zarabiających. W największych miastach świata protestujący zakładali obozy i otwierali prowizoryczne uniwersytety, na których debatowali o rosnących nierównościach i sposobach rozwiązania tego problemu. W dyskusjach uczestniczyli również profesorowie ekonomii. Francuski ekonomista Thomas Piketty (ur. 1971) w opublikowanej w 2014 roku. książce Kapitał w XXI wieku przyjrzał się rosnącemu bogactwu i potwierdził obawy co do szybkości, z jaką giganci uciekają reszcie społeczeństwa.

Jakim cudem aż tak bardzo urośli? Karol Marks powiedziałby, że to po prostu kapitaliści wykorzystujący robotników do zarabiania pieniędzy. Joseph Schumpeter uznałby ich za odważnych ludzi, którzy podejmują ryzyko i przy odrobinie szczęścia się bogacą. Tradycyjna ekonomia oferuje znacznie mniej kolorową opowieść. Odpowiada bowiem na pytanie, co rzeczywiście decyduje o wysokości płac, czyli źródle dochodów większości ludzi. Według badaczy robotnicy są wynagradzani za swój wkład w produkcję. Ludzie wykształceni mają umiejętności, dzięki którym są bardziej produktywni od innych, dlatego też zarabiają więcej. W ostatnich dekadach postęp technologiczny zintensyfikował to zjawisko: ludzie potrafiący programować komputery lub zarządzać ich sieciami zarabiali wyjątkowo dobrze. Osoby niewykształcone – goście od burgerów czy sprzątacze – zaczęły zostawać z tyłu.

Piketty uważa jednak, że sytuacja nie jest taka prosta, a dochody gigantów wcale nie są efektem ich niezwykłej produktywności. Łatwo jest policzyć produktywność drwala – wystarczy sprawdzić, ile drzew ścina każdego dnia – ale jak sprawdzić efekty pracy szefa tak dużej firmy jak Toyota? Przecież jej zysk zależy od pracy tysięcy ludzi rozrzuconych po całym świecie! Nie sposób oszacować produktywności każdego z nich oddzielnie! Piketty uważa, że o dochodach najlepiej zarabiających decydują zasady i zwyczaje obowiązujące w przedsiębiorstwach, w tym to, ile płacono podobnym ludziom w przeszłości.

Istnieje jeszcze jeden aspekt nierówności: to majątek poszczególnych ludzi, czyli ich domy, akcje i firmy, wreszcie posiadana ziemia. Dochód stanowi część składową majątku, ale nie jego całość. Przecież staruszek żyjący ze skromnej emerytury w olbrzymim domu może i ma niskie dochody, ale wciąż jest bogaty. Prawdziwi krezusi dysponują gigantycznym majątkiem: Bill Gates i Warren Buffett z fortunami wartymi dziesiątki miliardów dolarów stanowią doskonały tego przykład.

Piketty odkrył i nazwał „historyczne prawo kapitalizmu”, które pomaga fortunom rosnąć. Jego zdaniem ludzie zarabiają pieniądze za sprawą posiadanego majątku: osiągają zyski dzięki firmom i akcjom, dostają też czynsz z wynajmu ziemi. Jeśli twój kapitał jest wart dziesięć milionów i zarabiasz na nim milion dolarów rocznie, to stopa zwrotu wynosi dziesięć procent. Jeśli gospodarka rośnie trzy procent rocznie, twój majątek wzrasta o siedem procent więcej niż produkcja. A właśnie z dochodów z produkcji wypłacane są pensje zwykłych ludzi! Rosną, kiedy gospodarka się rozwija. Ponieważ zysk osiągany dzięki majątkowi jest większy niż wzrost gospodarczy, wynagrodzenia zwykłych pracowników rosną wolniej niż twój majątek. Piketty zapisał nierówność, która łączy stopę zwrotu z kapitału „r” ze stopą wzrostu gospodarki „g”: r > g (jego książka stała się tak popularna, że niektórzy ludzie zaczęli nosić koszulki z napisem r > g na piersiach). W dodatku udowodnił, że w USA dzieje się tak od lat siedemdziesiątych. Obecnie jeden procent najbogatszych Amerykanów posiada mniej więcej jedną trzecią majątku całego kraju.

Ekonomistów często oskarża się, że nie zajmują wyraźnego stanowiska w sprawie dystrybucji dochodów. I rzeczywiście niektórzy z nich twierdzą, że lepiej żyć w bogatym społeczeństwie, w którym grupka ludzi ma znacznie większe majątki od innych, niż w ubogim, w którym wszyscy na równi klepią biedę. Współczesna ekonomia zajmuje się głównie efektywnością, a nie dystrybucją. W rozdziale dwudziestym piątym poznaliśmy Kennetha Arrowa i Gerarda Debreu, którzy udowodnili „pierwsze twierdzenie ekonomii dobrobytu”: w określonych warunkach rynki są wydajne w tym sensie, że nie marnuje się żadnych zasobów. Problem w tym, że taka wydajność pojawia się w różnych sytuacjach, także bardzo niesprawiedliwych. Wspomniani ekonomiści zwrócili uwagę na jeszcze jedną prawidłowość. Załóżmy, że wśród różnych możliwych sytuacji istnieje taka, która odpowiada społeczeństwu, gwarantując równą dystrybucję dochodów. Okazuje się, że po kilku szturchnięciach i pchnięciach rynki mogą się w niej znaleźć!

Aby popchnąć rynki we właściwą stronę, rząd musi się podjąć redystrybucji dochodów, to znaczy odebrać ich część bogatym i przekazywać tym, którym wiedzie się gorzej. Tyle że taka działalność zakłóca wydajność rynków, gdyż wpływa na ekonomiczne decyzje każdego z nas, zwłaszcza te dotyczące chęci podejmowania się ciężkiej pracy. By osiągnąć zamierzony cel, rząd musi przenosić zasoby między obywatelami na tyle umiejętnie, by nie zmieniali swojego zachowania. Tylko w takiej sytuacji rynki gwarantują wydajność, a społeczeństwo może się cieszyć równą dystrybucją dochodów.

W praktyce jest to niemożliwe do osiągnięcia. Rząd może prowadzić redystrybucję jedynie poprzez opodatkowanie dochodów ludzi bogatych i przekazywanie pieniędzy biednym. Zdaniem ekonomistów zbyt wysokie podatki zmienią zachowanie tych pierwszych: no bo po co mają się starać, skoro i tak stracą część zarobków? Naukowcy sugerują więc kompromis pomiędzy sprawiedliwością a wydajnością. Rynki początkowo są wydajne – zgodnie z pierwszym twierdzeniem ekonomii dobrobytu – jednak kiedy rządy próbują redystrybuować dochody, zaburzają ów stan. Prowadzi to do większej równości, ale spowalnia rozwój gospodarczy. Sytuacja przypomina przynoszenie osobom biednym pieniędzy bogatych – w wiadrze: po drodze zawsze trochę się wysypie. W jaki sposób należałoby zrównoważyć zyski płynące ze sprawiedliwszego podziału dochodów ze spadkiem efektywności?

Brytyjski ekonomista Anthony Atkinson (1944–2017) twierdził, że ten dylemat jest wyolbrzymiony. Przede wszystkim pierwsze twierdzenie ekonomii dobrobytu nie sprawdza się w praktyce: rynki nie znajdują się w stanie pełnej wydajności, którą następnie zakłóca redystrybucja. Często od początku są nieefektywne. Wiadro przecieka, zanim w ogóle po nie sięgniesz! Przykładowo dzieje się tak wtedy, kiedy ludziom brakuje ważnych informacji i na przykład pracodawcy nie mogą obserwować, jak pracują zatrudnione przez nich osoby. Oczywiście wiedzą, że wyższe pensje mogłyby zachęcić kadrę do większego wysiłku i tym samym poprawić jej wydajność. Wysoka płaca minimalna ograniczy nierówności i zwiększy efektywność, twierdził Atkinson. Są jednak inne sytuacje, w których sprawiedliwość i efektywność mogą iść w parze. Przykładowo ekonomiści twierdzą, że nierówności zachęcają ludzi do cięższej pracy, gdyż sugerują im, że mogą się stać bogaci. Nadzieja ta okazuje się nierealistyczna, gdy nierówności są ekstremalnie duże. W tym przypadku nierówności nie zachęcają do cięższej pracy, lecz doprowadzają do rozpaczy. Wydajność gospodarki zależy tymczasem od stanu zdrowia i wykształcenia siły roboczej i jest poważnie zagrożona, kiedy ludzi nie stać na właściwą opiekę zdrowotną czy zdobycie wykształcenia.

Skoro wiemy, że ekstremalne niesprawiedliwości są złe i zagrażają wydajności gospodarki, to czy w jakiś sposób możemy im zaradzić? Tak, odpowiada Piketty. Niesprawiedliwości są rezultatem wyborów dokonywanych przez społeczeństwa. Po drugiej wojnie światowej wzrost gospodarczy był szybki, więc rządy opodatkowały bogatych. Wysokie „g” (stopa wzrostu gospodarki) i niskie „r” (stopa zwrotu z kapitału) skutecznie ograniczały nierówności. Od lat siedemdziesiątych władze tną podatki nakładane na najlepiej zarabiających, podnosząc „r”. Po światowym kryzysie finansowym, który spowolnił wzrost gospodarczy, różnica między „r” a „g” stała się jeszcze większa, a tym samym nierówności wzrosły. Rządy ograniczyły wydatki, przez co biedni utracili dostęp do świadczeń publicznych. To również spowolniło rozwój gospodarczy i dodatkowo pogłębiło rosnące nierówności. Jeśli jednak ów wzrost nierówności był skutkiem podjętych decyzji gospodarczych, to zdaniem Piketty’ego trend ów można odwrócić.

Atkinson zgadza się z nim. Prócz wprowadzenia płacy minimalnej rekomenduje zachęty służące opracowywaniu technologii promujących równość. O nowych technologiach myśli się zazwyczaj jako o rzeczach znajdujących się poza naszą kontrolą, lecz tak naprawdę są skutkiem naszych wyborów. Jeśli rząd wprowadzi zautomatyzowany system umawiania się na wizyty w szpitalach, pracę stracą recepcjonistki, a opracowujący go projektanci zarobią mnóstwo pieniędzy. Zamiast wydawać pieniądze na opracowywanie nowego systemu, lepiej przeszkolić recepcjonistki tak, by stały się bardziej wydajne. Przyniesie to lepszy efekt dzięki utrzymaniu wysokiego zatrudnienia (i uczyni chorych szczęśliwszymi, gdyż podczas wizyty w szpitalu będą mieli z kim porozmawiać). A co z równaniem Piketty’ego? Czy można ograniczyć nierówności dzięki podniesieniu wzrostu gospodarczego powyżej stopy zwrotu z kapitału? Piketty odpowiada przecząco. Sugeruje jedynie zmniejszanie niesprawiedliwości poprzez ograniczanie zysków z majątku. Radzi na przykład wprowadzić globalny podatek od fortun najbogatszych ludzi. Czy to możliwe? W chwili obecnej nie – głównie z uwagi na władzę i wpływy największych światowych gigantów.

ROZDZIAŁ 40

Dlaczego warto być ekonomistą?

Przypomnij sobie ekonomistę, jakiego widziałeś ostatnio w wiadomościach telewizyjnych. Wypowiadał pewnie podejrzanie brzmiące słowa na temat cen akcji, stóp procentowych lub czegoś w tym stylu. A ty uwierzyłeś mu i pomyślałeś: „Cóż, to ekonomista, więc pewnie wie, o czym mówi. A teraz zobaczmy, jak idzie piłkarzom!”. Być może nawet uważasz, że ekonomię należy zostawić zawodowcom. Tymczasem ostatnio ostro się ich krytykuje. Podobno bardziej zależy im na niepraktycznych teoriach niż na wprowadzeniu zmian, które ludzie odczują. Nie powinno się im ufać! W końcu już w XIX wieku Thomas Carlyle uznał ekonomię za posępną naukę. Thomas de Quincey zasugerował nawet, że zajmujący się nią ludzie mają grzyby zamiast mózgów!

Na początku wieku światowy kryzys gospodarczy ściągnął na ekonomistów jeszcze większe gromy. Nawet królowa Elżbieta II zaczęła powątpiewać w ich umiejętności. Podczas wizyty w London School of Economics zapytała, dlaczego żaden z naukowców nie przewidział nadciągającej katastrofy. Uznano, że ekonomiści stracili kontakt z rzeczywistością. Śnili skomplikowane teorie matematyczne, zupełnie nie zastanawiając się, jak naprawdę funkcjonuje gospodarka. Nawet niektórzy znani profesorowie ekonomii wygłaszali podobne opinie!

W porządku, ekonomiści mają prawo upraszczać świat. Aby coś wyjaśnić, trzeba usunąć to, co mniej istotne, zostawiając rzeczy najważniejsze. Jednak zdaniem krytyków w upraszczaniu posunięto się trochę za daleko. Zapomniano, jak złożona jest rzeczywistość. W efekcie naukowcy dopuścili się dwóch niebezpiecznych uproszczeń. Uwierzyli w efektywność rynków (czyli w to, że automatycznie prowadzą do najlepszego możliwego wykorzystania zasobów społecznych) oraz racjonalność ludzi (czyli że w sposób właściwy wykorzystują posiadane informacje do oceny kosztów i korzyści). Podczas kryzysu finansowego rynki źle funkcjonowały i mało kto zachowywał się w sposób racjonalny. Wydawało się więc, że ekonomia zawiodła. Kto po tym, co się wówczas wydarzyło, chciałby zostać ekonomistą? Następnym razem, kiedy zobaczysz kogoś takiego w telewizji, pewnie mu nie uwierzysz, a może nawet będziesz miał ochotę rzucić w ekran cegłą.

Wstrzymaj się jednak! Ekonomia ma swoje osiągnięcia. Pomyśl o zaprojektowanym przez ekonomistę systemie umożliwiającym łączenie dawców nerek z biorcami albo o aukcjach umożliwiających sprzedaż licencji operatorom telefonii komórkowej. Bez umiejętnego zastosowania praw ekonomii nie byłoby to możliwe. Nauka naprawdę sprawdza się przy rozwiązywaniu różnego typu problemów!

Być może te osiągnięcia wydają ci się nazbyt oderwane od życia. Dlatego właśnie na sam koniec naszej opowieści przyjrzymy się z bliska ostatniej teorii, tej dotyczącej ochrony planety, najważniejszego z naszych zasobów. I po raz kolejny zastosujemy podstawowe prawa opisane w tej książce. Problem związany jest z globalnym ociepleniem, któremu nauka musi jakoś zaradzić, zwłaszcza że dotyczy to wszystkich nas, a także naszych dzieci i wnuków. Ekonomia wcale nie jest oderwana od rzeczywistości, jak się niektórym wydaje. Wręcz przeciwnie – troszczy się o świat i może pomóc go uratować.

Większość ekonomistów wierzy, że dwutlenek węgla emitowany przez fabryki podczas spalania węgla czy ropy naftowej wywołuje globalne ocieplenie – wzrost przeciętnej temperatury na lądzie i w wodzie. Powoduje to większą niestabilność klimatu. Koszty zmian będą olbrzymie: powodzie i susze nadwerężą rolnictwo, zwłaszcza w Afryce i Azji. Stopnieją też czapy lodowe i wzrośnie poziom wód w oceanach, skutkiem czego wiele wsi i miast zostanie zalanych. Niektóre nie będą się już nadawały do zamieszkania.

Aby powstrzymać niekorzystne zmiany, nie wystarczy przyznać, że globalne ocieplenie jest szkodliwe. To za mało, byśmy nagle zmienili nasze przyzwyczajenia. Do rozwiązania problemu potrzeba pewnej wiedzy ekonomicznej. Mamy bowiem do czynienia z kolejną odmianą zjawiska, z którym ekonomiści nieraz się już zmagali: nieprawidłowością rynkową zwaną efektem zewnętrznym. Jak wiemy, efekty zewnętrzne są niezamierzonymi efektami ubocznymi jakiegoś działania i pojawiają się na przykład wtedy, kiedy twój sąsiad gra na trąbce, co cię denerwuje. Jego to nic nie kosztuje, więc trąbi bez opamiętania. Amerykański ekonomista William Nordhaus (ur. 1941) uważa emisję dwutlenku węgla za wyjątkowy efekt zewnętrzny, ponieważ jest rozciągnięty w czasie i przestrzeni. Rozchodzi się po całym świecie, bo substancje emitowane przez niemiecką fabrykę dołączają do tych znajdujących się już w atmosferze i wspólnie oddziałują na klimat (innymi słowy, niemieckie zanieczyszczenia wpływają na sytuację rolników zarówno z Chin, jak i Brazylii). Ponadto efekt ten rozciąga się na całe pokolenia, ponieważ wyemitowany dziś dwutlenek węgla będzie podnosił temperaturę na Ziemi także i za kilkadziesiąt lat, a wiec dzisiejsze niemieckie zanieczyszczenia wpłyną na życie nienarodzonych dzieci chińskich i brazylijskich farmerów. Nordhaus nazwał emisję dwutlenku węgla podwójnym efektem zewnętrznym.

Ponieważ dwutlenek węgla jest ekstremalną odmianą efektu zewnętrznego, emituje się go zdecydowanie za dużo. Jaka jest „właściwa” ilość? Załóżmy, że ostatnia tona dwutlenku węgla wyemitowana przez fabrykę odcisnęła swoje piętno na światowej gospodarce cierpiącej z powodu niszczejących upraw i zalewanych wiosek i stratę tę wyceniono na pięćdziesiąt funtów. Uniknięcie owych zniszczeń i niewyemitowanie owej tony pozwoliłoby oszczędzić taką kwotę. Tyle że powstrzymanie się od emisji również kosztuje. Kto wie, być może fabryka musiałaby zainstalować specjalne filtry w kominach! Gdyby kosztowały czterdzieści funtów, społeczeństwu opłacałoby się je zainstalować i uniknąć wspomnianej emisji. Jak daleko może się posunąć zakład w ograniczaniu produkowanych zanieczyszczeń? Zasady ekonomii sugerują, że powinien ograniczać ich ilość aż do momentu, w którym koszt ograniczeń wyniesie dokładnie tyle samo co koszt wyemitowania kolejnej tony dwutlenku węgla.

Załóżmy, że ekonomista sumuje wszystkie koszty i korzyści, a następnie oświadcza, że społeczeństwo powinno ograniczyć emisję zanieczyszczeń o połowę. Aby osiągnąć taki cel, rząd może próbować zmusić wszystkich obywateli do ograniczenia emisji w takim właśnie stopniu. Może nawet zakazać palenia węglem. Nordhaus uważa, że dzięki zastosowaniu zasad ekonomii rządy mogą osiągnąć ten sam efekt znacznie mniejszym kosztem: wystarczy, że opodatkują dwutlenek węgla. Chodzi o to, by koszt emisji miał znacznie większy wpływ na gospodarcze decyzje ludności. Rząd powinien ustalić podatki w takiej wysokości, by społeczeństwo produkowało o połowę mniej zanieczyszczeń niż poprzednio.

Metoda bazująca na podatku węglowym jest tańsza, ponieważ niektóre podmioty mogą ograniczyć emisję zanieczyszczeń łatwiej niż inne. Załóżmy, że rząd opodatkowuje benzynę. Nauczyciele zaczną jeździć do szkół rowerami. Koszt ograniczenia emisji dwutlenku węgla jest w ich przypadku niewielki, na pewno mniejszy niż wzrost ceny litra paliwa. Kontrabasiści dla odmiany muszą dojeżdżać na próby samochodami, dlatego dla nich koszt ograniczenia emisji dwutlenku węgla jest wysoki. Zapewne będą więc wciąż płacić za benzynę. Dzięki podatkom ludzie i firmy o niskich kosztach ograniczenia emisji zanieczyszczeń ograniczą emisję dwutlenku węgla znacznie bardziej niż osoby, dla których ów koszt jest wysoki. Rząd osiągnie swój cel o wiele mniejszym kosztem społecznym niż wtedy, kiedy zadecydowałby, iż każdy człowiek i każda firma muszą ograniczyć emisję równo o połowę.

Innym zaproponowanym przez ekonomię rozwiązaniem są przydziały do zanieczyszczeń. To certyfikaty, które pozwalają swoim właścicielom wyemitować tonę dwutlenku węgla. Jeśli nie posiadasz takiego certyfikatu, nie możesz zanieczyszczać powietrza! Aby osiągnąć docelową liczbę ton wyemitowanych zanieczyszczeń, rząd wydaje określoną liczbę certyfikatów. Firmy mogą je kupować i sprzedawać. Jeśli zakład uzna, iż ograniczenie zanieczyszczeń nie będzie łatwe, może kupić stosowne zezwolenie od przedsiębiorstwa, które bez problemu podoła temu wyzwaniu. Podobnie jak w przypadku podatku, firmy mogące łatwo zredukować poziom zanieczyszczeń zyskują najwięcej. W latach dziewięćdziesiątych USA wykorzystały podobne zezwolenia do ograniczenia emisji zanieczyszczeń wywołujących szkodliwe dla lasów i jezior kwaśne deszcze.

Daleko nam jeszcze do rozwiązania podwójnego efektu zewnętrznego związanego z emisją dwutlenku węgla. Wymagałoby to współpracy wielu różnych społeczeństw z różnym podejściem do środowiska. Mniej skomplikowane problemy, takie jak wspomniane kwaśne deszcze, ekonomia pomogła już rozwiązać i Nordhaus wierzy, że dzięki zastosowaniu najbardziej podstawowego narzędzia ekonomicznego – zasady równoważenia kosztów z zyskami – poradzimy sobie z globalnym ociepleniem i unikniemy gigantycznej katastrofy.

Pomimo swoich wad ekonomia ma dla ludzkości duże znaczenie. Jej prawa są potężnymi narzędziami umożliwiającymi rozwiązywanie konkretnych problemów. Zaliczają się do nich takie zjawiska jak globalne ocieplenie, które będzie bezpośrednio oddziaływać na jakość życia kolejnych pokoleń.

Ekonomia zajmowała się również znacznie szerszymi problemami, na przykład tym, w jaki sposób społeczeństwa powinny funkcjonować. Czy rozwijają się lepiej przy wolnym rynku i konkurencji, czy też wtedy, kiedy ludzie łączą się i współpracują? Jaką rolę powinny odgrywać rynki finansowe w procesie rozwoju gospodarczego? Na tego rodzaju pytania znacznie trudniej jest odpowiedzieć za pomocą prostych praw ekonomicznych. Między innymi dlatego naukowcy nie przewidzieli nadchodzącego kryzysu. Na długo przed nim wykorzystywali swoje teorie wolnego rynku czy racjonalizmu, by zmienić kształt całych społeczeństw, na przykład w Afryce w latach osiemdziesiątych i w Rosji w latach dziewięćdziesiątych (po upadku komunizmu). Rezultaty były koszmarne. Ekonomiści wprowadzili zbyt postępowe przepisy, bo nie rozumieli politycznego ani społecznego kontekstu. Ludzie odrzucili ich pomysły.

Jeśli studiujesz ekonomię, uczysz się podstawowych teorii ekonomicznych. Są użyteczne, ale należy podchodzić do nich z odpowiednią rezerwą. Niektórzy uważają je nawet za nienaukowe. Mówią, że pod równaniami ekonomicznymi skrywa się konserwatywny polityczny wzorzec stawiający konkurencję i wysiłek jednostki wyżej niż wszystko inne. Kilka lat temu studenci z Wielkiej Brytanii i USA mieli już tak dość swoich wykładowców, że zaczęli wychodzić z zajęć. Byli przekonani, że ekonomia zakłamuje rzeczywistość. Chcieli się dowiedzieć jak najwięcej o prawdziwym świecie, chaotycznym i nieprzewidywalnym, trudnym do ujęcia za pomocą równań.

Pamiętaj jednak, że na przestrzeni wszystkich lat opisanych w tej książce naukowcy spoglądali na gospodarkę pod wieloma różnymi kątami i mieli różne przekonania polityczne. Niektórzy daliby się pokroić za kapitalizm, inni chcieli go naprawiać, lecz byli też tacy, którzy zamierzali go zniszczyć. Na podstawowych kursach ekonomii na ogół pomija się idee buntowników takich jak Thorstein Veblen, Karol Marks czy Friedrich Hayek, a także niektórych częściej akceptowanych myślicieli pokroju Adama Smitha czy Johna Maynarda Keynesa. Wszyscy oni zadawali ważne pytania dotyczące rozwoju gospodarczego i społecznego, rzadziej się zaś zajmowali węższymi zagadnieniami, na przykład tym, w jaki sposób ludzie i firmy ważą koszty oraz zyski, kiedy wybierają lodówkę lub wynajmują biuro.

Ekonomiści, których poznaliśmy na wcześniejszych stronach, wskazywali różne rozwiązania najważniejszych problemów swoich czasów. W ekonomii nie ma jednej dobrej odpowiedzi, zawsze prawdziwej (tak jak to jest w matematyce). Rozwiązania zaproponowane przez dawnych myślicieli możemy dziś traktować jako źródło inspiracji do opracowania własnych, nowych idei, które przydadzą się nam do rozwiązania współczesnych problemów gospodarczych, w tym ekstremalnej nierówności, kryzysu finansowego czy globalnego ocieplenia. Jeśli właściwie je zrozumiemy, więcej ludzi będzie miało szansę na dobre życie. Jeśli zrozumiemy je niewłaściwie, wielu będzie cierpieć. Niektórzy nawet umrą, jeśli nie otrzymają odpowiedniej ilości jedzenia czy niezbędnych im lekarstw. To zadanie dla wszystkich nas, nie tylko zawodowych ekonomistów.

Na początku naszej historii poznaliśmy pierwszych ludzi myślących w sposób ekonomiczny – filozofów starożytnej Grecji. Zadawali sobie oni fundamentalne pytania, z którymi zmagamy się do dzisiaj. Jak się stać dobrą część społeczeństwa? Czego ludzie potrzebują do szczęścia i poczucia spełnienia? Kiedy rozkwitają? Od tego typu zagadnień rozpoczęła się historia ekonomii i po wielu sporach oraz kłótniach właśnie od nich powinna się rozpocząć ponownie.