Ten ebook jest chroniony znakiem wodnym

ebookpoint kopia dla:

Wit Nirski wit.nirski@gmail.com

ebookpoint.pl

Krótka historia Religii

Richard Holloway

Tłumaczenie: Sergiusz Lipnicki

Originally published in 2016 by Yale University Press
as A LITTLE HISTORY OF RELIGION

© 2016 Richard Holloway
All rights reserved

Polish language translation © 2017 Wydawnictwo RM
Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl, www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy. Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli. Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

ISBN 978-83-7773-726-2
ISBN 978-83-7773-863-4 (ePub)
ISBN 978-83-7773-864-1 (mobi)

Redaktor prowadzący: Irmina Wala-Pęgierska
Redakcja: Mirosława‌ Szymańska
Korekta: Ewa Ostaszewska
Nadzór‍ graficzny: Grażyna‌ Jędrzejec
Opracowanie okładki wg oryginału: Grażyna‍ Jędrzejec
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

Dla Nicka i Alice
z miłością

Spis treści

1 Jest tam kto?

2 Drzwi

3 Koło

4 Jedność w wielości

5 Książę, który został Buddą

6 Nie krzywdzić

7 Wędrowiec

8 W sitowiu

9 Dziesięcioro przykazań

10 Prorocy

11 Koniec

12 Heretyk

13 Ostateczny bój

14 Religia doczesna

15 Droga

16 Grzebiąc w mule

17 Religia staje się sprawą osobistą

18 Nawrócony

19 Mesjasz

20 Jezus przybywa do Rzymu

21 Kościół przejmuje władzę

22 Ostatni prorok

23 Poddanie się woli Boga

24 Walka

25 Piekło

26 Wikariusz Chrystusowy

27 Protest

28 Wielki rozłam

29 Reformacja Nanaka

30 Środkowa droga

31 Ścięcie Bestii

32 Przyjaciele

33 Rodem z Ameryki

34 Rodem z USA

35 Wielkie rozczarowanie

36 Mistycy i gwiazdy filmowe

37 Otwierając drzwi

38 Gniewna religia

39 Święte wojny

40 Koniec religii?

ROZDZIAŁ‍ 1

Jest tam kto?

Czym jest religia? I skąd się właściwie wzięła? Religia narodziła się w umyśle człowieka, a zatem to my jesteśmy jej twórcami. Zwierzęta raczej religii nie potrzebują. I, jak się wydaje, żadnej nie stworzyły. Dlaczego? Pewnie dlatego, że żyją w większej zgodzie z własną naturą niż my. Działają instynktownie. Żyją, nie zastanawiając się nad swoją egzystencją. Ludzie utracili tę zdolność. Nasz mózg rozwinął się na tyle, że staliśmy się świadomi samych siebie. Jesteśmy siebie ciekawi. Nie możemy się powstrzymać od stawiania pytań. Nie możemy się powstrzymać od myślenia.

A największą rzeczą, o jakiej możemy myśleć, jest wszechświat. Skąd się wziął? Czy istnieje ktoś, kto go stworzył? Takiego ewentualnego „kogoś” określamy mianem boga. Grecy nazywali go theos. Tego, kto wierzy w istnienie jakiegoś boga, określa się mianem teisty. A ten, kto uważa, że nikogo takiego nie ma, a my jesteśmy we wszechświecie zdani na samych siebie, nazywany jest ateistą. Nauka o bogu i o jego stosunku do nas to teologia. Kolejne pytanie, jakie wciąż sobie zadajemy, dotyczy tego, co stanie się z nami po śmierci. Czy śmierć jest końcem wszystkiego? Czy czeka nas może coś jeszcze? A jeśli tak, to co to właściwie będzie?

Religia to pierwsza próba rozgryzienia tych kwestii. Odpowiedź na pierwsze z pytań była prosta. Wszechświat został stworzony przez zewnętrzną siłę, przez niektórych określaną mianem Boga, która cały czas angażuje się w to, co stworzyła. Poszczególne religie w różny sposób mówią o Bogu i jego stosunku do nas, ale wszystkie wierzą w jego istnienie w takiej bądź innej formie. Mówią nam, że nie jesteśmy sami we wszechświecie. Że poza nami istnieją inne rzeczywistości, inne wymiary. Nazywamy je nadprzyrodzonymi, albo nadnaturalnymi, bo ich miejsce jest poza światem natury, poza światem dostępnym naszym zmysłom.

Jeśli najistotniejszym elementem religijnej wiary jest istnienie rzeczywistości poza tym światem, zwanej przez nas Bogiem, to co właściwie przyczyniło się do powstania tej wiary i kiedy zaczęto w Boga wierzyć? Wszystko rozpoczęło się bardzo dawno temu. Właściwie nie było chyba okresu, w którym ludzie nie wierzyliby w istnienie jakiegoś nadprzyrodzonego świata. A wiarę tę mogły zrodzić pytania, co dzieje się z ludźmi po śmierci. Wszystkie zwierzęta umierają, ale ludzie, w przeciwieństwie do innych stworzeń, nie zostawiają ciał swych zmarłych, by rozkładały się w miejscu, gdzie pożegnali się oni z życiem. Nieważne, jak daleko cofniemy się w przeszłość, zawsze znajdziemy tam ślady ludzkich pochówków. A sposób ich urządzania mówi nam co nieco o najwcześniejszych wierzeniach religijnych.

Nie oznacza to wcale, że zwierzęta nie opłakują zmarłych towarzyszy. O tym, że wiele z nich to robi, świadczy sporo dowodów. W Edynburgu znajduje się słynny pomnik małego pieska, który nazywał się Greyfriars Bobby, będący świadectwem bólu odczuwanego przez zwierzęta, gdy tracą kogoś, z kim były związane. Bobby odszedł z tego świata w 1872 roku, ostatnie czternaście lat życia spędził, leżąc na grobie swojego zmarłego pana Johna Graya. Nie ulega wątpliwości, że Bobby tęsknił za przyjacielem, ale to ludzie, członkowie rodziny Johna Graya, zapewnili zmarłemu stosowny pochówek i złożyli na wieczny odpoczynek na cmentarzu Greyfriars Kirkyard. Tym samym dokonali szczególnego aktu, jednego z najbardziej znamiennych dla człowieka. Cóż zatem sprawiło, że ludzie zaczęli grzebać swych zmarłych?

Tym, co przede wszystkim zauważamy u zmarłych, jest to, że coś, co się w nich żywych działo, przestało się dziać. Przestali oddychać. Stąd już tylko mały krok do skojarzenia czynności oddychania z czymś zamieszkującym ciało, a jednak od niego odrębnym, czymś, co je ożywiało. Greckim słowem określającym to „coś” było psyche, łacińskim‍ – spiritus. Oba wywodziły się od czasowników oznaczających czynność oddychania lub dmuchania. Duch (dusza) sprawiał, że ciało żyło i oddychało. Mieszkał w ciele przez jakiś czas. A gdy ciało umierało, opuszczał je. Ale dokąd się udawał? Niektórzy uważali, że wracał w zaświaty, do świata duchowego – do „tamtego świata”.

To, czego dowiadujemy się z dawnych rytuałów pogrzebowych, wydaje się taki pogląd potwierdzać, chociaż nasi dalecy przodkowie pozostawili nam tylko niebezpośrednie ślady swoich wierzeń i przemyśleń, bo pismo wtedy jeszcze nie istniało. Spróbujmy się im zatem bliżej przyjrzeć. Aby je znaleźć, musimy się cofnąć w czasy sięgające tysięcy lat p.n.e. Ale zanim uczynimy ten krok, wyjaśnijmy, co oznacza sam skrót „p.n.e.”

Powszechnie obowiązujący kalendarz lub system datowania jest bardzo przydatny w odniesieniu do wydarzeń, które miały miejsce w przeszłości. Używany przez nas obecnie kalendarz gregoriański stworzony został przez chrześcijaństwo w szesnastym wieku, co pokazuje nam, jak ważną rolę odegrała religia w naszej historii. Ponad tysiąc lat Kościół katolicki był jedną z największych ziemskich potęg. Dzięki swojej potędze wprowadził kalendarz, którego świat używa do tej pory. Kluczowym wydarzeniem były narodziny Jezusa Chrystusa, który ustanowił ten Kościół, i dlatego od nich liczy się lata naszej ery. Wszystko, co wydarzyło się wcześniej, nastąpiło a.C., ante Christum, czyli „przed Chrystusem”, a wszystkie późniejsze wydarzenia miały miejsce A.D., anno Domini, czyli „w roku Pańskim”.

Współcześnie skróty a.C. i A.D. zastąpiono u nas skrótami p.n.e. – przed naszą erą, jeśli jakieś wydarzenie miało miejsce przed narodzinami Chrystusa, i n.e. – naszej ery, w odniesieniu do wydarzeń, które nastąpiły później. W niniejszej książce będę używał skrótu p.n.e., gdy będzie mowa o wydarzeniach sprzed narodzin Chrystusa. Aby uniknąć zbędnego zamętu, skrót n.e. pojawiać się będzie tylko wtedy, gdy uznam to za niezbędne. Jeśli zatem pojawi się jakaś data bez dodatkowego określenia, będzie się ona odnosić do „naszej ery”, a więc okresu, który nastąpił po narodzinach Chrystusa.

Wróćmy jednak do meritum. Najstarsze znalezione przez nas świadectwa jakichś wierzeń religijnych, widoczne w sposobie pochówku, datuje się na mniej więcej 130 tysięcy lat p.n.e. W grobach z tego okresu odkryto żywność, narzędzia i ozdoby, co sugeruje wiarę w to, że zmarły udawał się w jakąś podróż w życie pozagrobowe i musiał być dobrze wyekwipowany. Inną praktyką było malowanie ciał zmarłych czerwoną ochrą. Być może miało to symbolizować ideę dalszego życia. Takiego właśnie odkrycia dokonano, gdy znaleziono szczątki matki i dziecka w jednym z najstarszych miejsc pochówku datowanym na około 100 tysięcy lat temu, w jaskini Magharat al-Kafza na terenie dzisiejszego Izraela. Podobną praktykę stosowali 42 tysiące lat temu mieszkańcy okolic wyschniętego dziś jeziora Mungo, gdzie znalezione ciało również pokryto czerwoną ochrą. Malowanie ciał zmarłych oznacza pojawienie się jednej z najśmielszych idei w historii ludzkości – myślenia symbolicznego. W religii sporo jest takiego właśnie myślenia. Spróbujmy zatem mu się przyjrzeć.

Tak jak w przypadku wielu pożytecznych słów, słowo symbol pochodzi ze starożytnej greki. Oznacza ono połączenie rzeczy, które uległy rozpadowi, ot choćby tak, jak skleja się cenny talerz, który się stłukł. Potem symbol stał się obiektem, który oznaczał lub reprezentował coś innego. Wciąż było to związane z ideą łączenia rzeczy, ale stało się czymś bardziej skomplikowanym niż sklejanie potłuczonych naczyń. Dobrym przykładem jest tu flaga państwowa, na przykład biało-czerwona flaga Polski. Jej widok przywołuje na myśl Polskę. Symbolizuje ona Polskę, oznacza ją.

Symbole stały się dla ludzi święte, bo wyrażają lojalność w stosunku do czegoś silniej niż słowa. Dlatego bezczeszczenie symboli budzi w ludziach nienawiść. W spaleniu kawałka starej tkaniny nie ma przecież nic złego, ale jeśli symbolizuje ona nasze państwo, może wzbudzić w nas gniew. Symbole religijne, święte dla jakiejś wspólnoty, stają się jeszcze potężniejsze. Znieważenie ich może doprowadzić do wybuchu morderczej furii. Postarajmy się zapamiętać ideę symbolu – pojawi się ona jeszcze nie raz w tej książce. Chodzi o to, że jedna rzecz, taka jak czerwona ochra, może oznaczać inną rzecz, taką jak wiara, że zmarły rozpoczyna nowe życie w innym miejscu.

Innym przykładem myślenia symbolicznego był wybór miejsca pochówku, szczególnie w przypadku potężnych i wysoko postawionych osobistości. Czasem chowano je pod ogromnymi głazami, czasem w precyzyjnie skonstruowanych kamiennych grobowcach, zwanych dolmenami, składających się z dwóch pionowo wkopanych w ziemię wielkich kamieni i położonego na nich bloku skalnego. Najbardziej spektakularnymi w historii ludzkości monumentami wzniesionymi dla zmarłych są piramidy w egipskiej Gizie. To grobowce, które jednocześnie mogą symbolizować wyrzutnie, z których dusze ich królewskich właścicieli wystrzeliwuje się w nieśmiertelność.

Z czasem zwyczaje pogrzebowe stawały się nie tylko coraz bardziej wyszukane, ale też coraz bardziej przerażające i okrutne. Wraz ze zmarłymi dostojnikami grzebano na przykład żywcem ich małżonki i sługi, co miało im zapewnić wygodę i odpowiednią pozycję społeczną w życiu pozagrobowym. Warto odnotować ten szczególny, bezwzględny aspekt wielu systemów religijnych: nie miały one zbyt wielkich względów dla życia jednostki.

Z owych tropów możemy odczytać, że nasi przodkowie uważali śmierć za rodzaj przejścia do kolejnej fazy istnienia, którą wyobrażali sobie jako jakąś wersję własnego życia. Dostrzegamy ich wiarę w ten nadprzyrodzony świat, połączony z ich światem bramą, którą była śmierć.

Jak dotąd wygląda na to, że wierzenia religijne są wynikiem domysłów. Nasi przodkowie zadali sobie pytanie, skąd się wziął świat, i wykoncypowali sobie, że musiał zostać stworzony przez jakąś nadprzyrodzoną siłę. Widzieli zmarłych, którzy nie oddychali, i orzekli, że ich dusze musiały opuścić ciała, które dotąd zamieszkiwały, i dokądś odeszły.

Ale spora grupa ludzi w historii religii nie domyśla się istnienia nadprzyrodzonej rzeczywistości czy też celów, w jakich podążają dusze opuszczające ciała. Opowiadają nam oni, że ową rzeczywistość widzieli, bądź zostali przez nią nawiedzeni. Że usłyszeli, czego od nas żąda. I że kazano im opowiedzieć innym o tym, co zobaczyli i usłyszeli. Głoszą więc otrzymane przesłanie. Przyciągają adeptów, którzy wierzą ich słowom i zaczynają wieść życie zgodne z ich naukami. Nazywamy ich prorokami albo mędrcami. To dzięki nim powstają nowe religie.

A potem zdarza się coś innego. Historie opowiadane przez proroków są utrwalane przez uczniów. Najpierw przekazuje się je z ust do ust. Potem spisuje. Powstaje wówczas coś, co nazywamy Świętą Księgą. Biblia! Pismo! Staje się ono najpotężniejszym symbolem religijnym. To oczywiście książka. Została spisana ręką ludzką. Możemy prześledzić jej historię. Ale w jej słowach jest przesłanie z zaświatów dla naszego świata. Książka staje się pomostem łączącym wieczność z czasem. Łączy to, co ludzkie, z tym, co boskie. To dlatego darzy się ją takim szacunkiem i poświęca jej tak intensywne studia. I dlatego też wierni nienawidzą tego, kto z niej szydzi lub ją niszczy.

Historia religii to historia takich właśnie proroków i mędrców, zainicjowanych przez nich ruchów i pism, w których o tym wszystkim opowiedziano. Ale to przedmiot pełen kontrowersji i rozbieżności. Sceptycy podważają istnienie niektórych z tych proroków. I nie ufają treściom ich wizji ani przekazom głosów, które słyszeli. Zgoda, ale nie w tym tkwi istota rzeczy. Bowiem poza wszelką dyskusją jest fakt ich istnienia w historiach, które o nich opowiadają, historiach pełnych znaczenia dla miliardów ludzi żyjących dzisiaj.

W tej książce poznamy historie, które opowiadają nam różne religie. Nie będziemy się zagłębiać w to, czy naprawdę się kiedyś wydarzyły. Ale gdybyśmy całkowicie pominęli tę kwestię, popełnilibyśmy błąd. Zatem w następnym rozdziale spróbujemy się zastanowić, co działo się wtedy, gdy prorocy i mędrcy mieli wizje i słyszeli głosy. Jednym z tych proroków był Mojżesz.

ROZDZIAŁ‌ 2

Drzwi

Załóżmy, że znaleźliśmy się nagle na pustyni na półwyspie Synaj, pewnego ranka w trzynastym wieku p.n.e. I że spotkaliśmy brodatego, bosego mężczyznę, klęczącego przed gorejącym krzewem. Obserwujemy go: najwyraźniej przysłuchuje się czemuś z wielką uwagą. Potem mówi coś do kogoś. Znów słucha. Na koniec wstaje i oddala się, zdecydowany. Ten mężczyzna to Mojżesz, jeden z najsłynniejszych proroków w historii religii, twórca religii żydowskiej. W jego dziejach, później spisanych, powiedziane będzie, że tego właśnie dnia z gorejącego krzewu przemawiał do niego Bóg, który przykazał mu wyprowadzić grupę niewolników z Egiptu i powieść ich do Ziemi Obiecanej w Palestynie.

Ty, jako obserwator, nie widzisz, żeby krzew stał w ogniu, przy okazji wcale się nie spalając. Widzisz go za to w płomieniach czerwonych jagód. Dostrzegasz uwagę, z jaką Mojżesz słucha, ale sam nie słyszysz słów, które najwyraźniej ktoś do niego kieruje. Możesz za to zrozumieć jego odpowiedzi. Cała ta sytuacja specjalnie cię nie dziwi. Twoja mała siostrzyczka sporo czasu poświęca rozmowom z lalkami. I masz przecież młodszego brata ciotecznego, rozmawiającego z wyimaginowanym przyjacielem, który dla niego istnieje tak samo realnie jak jego rodzice. Zapewne słyszałeś też o ludziach chorych psychicznie, gorączkowo dyskutujących z niewidzialnymi rozmówcami. Tak więc nieobcy ci jest fakt, że istnieją ludzie, którzy słyszą głosy, których nikt inny nie słyszy.

Zostawmy jednak na chwilę Mojżesza i zastanówmy się nad niewidzialnym mówcą, który do niego przemawia. Pomyśl o niewidzialnej rzeczywistości poza czasem i przestrzenią, która może się bezpośrednio komunikować z ludźmi. Spróbuj się oswoić z tą myślą – w ten sposób uchwycisz podstawową ideę religii. Istnieje moc, niedostępna naszym zmysłom, objawiająca się z własnej woli wyjątkowym ludziom, którzy głoszą jej przesłanie innym. W tej chwili nie ma znaczenia, czy się z tym stwierdzeniem zgadzamy, czy nie. Próbujemy je po prostu doprecyzować. Gdzieś tam istnieje niewidzialna siła, którą nazywamy Bogiem i z którą był kontakt! Tak właśnie brzmi teza. Zagłębiając się dalej w tę historię, zorientujemy się, że różne religie mają różne wizje tej siły i tego, co usiłuje nam ona przekazać. Ale niemal każda z tych religii zgadza się co do tego, że ta siła istnieje. I że dana religia stanowi najlepszą z możliwych odpowiedzi na jej istnienie.

Wróćmy teraz do Mojżesza i spróbujmy wejść w jego skórę podczas owego spotkania na pustyni. Ty nie dostrzegłeś, by krzew płonął, ani nie słyszałeś dobywającego się zeń głosu Boga. Jak więc mógł Mojżesz odczuwać żar płomieni i słuchać głosu, który nakazywał mu, co ma czynić, i co w końcu uczynił? Czy wszystko działo się tylko w jego głowie i to dlatego nie mogłeś dostrzec, co się dzieje? A może jego umysł był w kontakcie z innym umysłem, który wykraczał poza twoje możliwości percepcji i zrozumienia? Jeśli religie biorą swój początek z tego, czego doświadczają w swych umysłach prorocy i mędrcy, a ty chciałbyś bezstronnie wysłuchać, co mają do powiedzenia, nie odrzucając tego jako wytworu wybujałej fantazji, to musisz najpierw rozważyć, czy niektórzy ludzie mogą być otwarci na rzeczywistość, na którą reszta z nas pozostaje ślepa i głucha.

Według jednego z możliwych wyjaśnień nasze umysły działają na dwóch różnych poziomach – coś w rodzaju parterowego apartamentu z piwnicą. Różnicy doświadczamy we śnie. W dzień świadomy umysł znajduje się na parterze, w stanie czuwania, działając w sposób planowy i uporządkowany. Ale gdy nocą światła gasną i pogrążamy się we śnie, otwierają się drzwi do piwnicy, z której płyną do naszych umysłów pomieszane strzępy niewypowiedzianych pragnień i zapomnianych lęków. Zarzucając na chwilę kwestię, czy wszechświat jest czymś więcej niż to, co postrzega nasze oko, możemy przynajmniej uznać, że jest w nas coś więcej niż tylko regularne, świadome życie na jawie. W ludzkim umyśle znajduje się piwnica zwana podświadomością, a gdy śpimy, drzwi do niej otwierają się i płyną stamtąd obrazy oraz głosy, które nazywamy snami.

W historii religii spotkamy ludzi, którzy na jawie przeżywają takie spotkania, jakich większość z nas doświadcza jedynie we śnie. Nazywamy ich prorokami albo wizjonerami. Ale można też spojrzeć na nich inaczej, traktując ich jako artystów, którzy, zamiast przelewać swe wizje na papier czy płótno, nadają im formę przesłania. Przesłania, które przekonuje miliony ludzi do wiary w to, co owi wizjonerzy widzieli lub słyszeli. Mojżesz to jeden z najlepszych przykładów takiej właśnie tajemniczej działalności. Coś skądś skontaktowało się z nim, a spotkanie to na zawsze zmieniło historię Żydów. Ale czym było to „coś” i skąd przybyło? Czy było to coś wewnątrz niego samego? Czy coś poza nim? A może było jednym i drugim równocześnie?

Na przykładzie tego, co przydarzyło się Mojżeszowi na Synaju, posługując się metaforą drzwi między świadomością i podświadomością, spróbuję zaproponować trzy różne sposoby myślenia o doświadczeniu religijnym.

Może być tak: w przypadku takiego wydarzenia otwierają się drzwi między świadomością i podświadomością. To, co się teraz dzieje, jest jak sen. Prorocy wierzą, że przekaz przychodzi do nich z zewnątrz, ale w rzeczywistości rodzi się on w ich podświadomości. Głos, który słyszą, jest prawdziwy. Przemawia do nich. Ale to ich własny głos, pochodzący z ich własnego umysłu. To dlatego nikt inny nie może go usłyszeć.

Jednak może być też tak, że w umyśle proroka otwiera się dwoje drzwi. Podświadomy albo śniący umysł może mieć dostęp do świata nadprzyrodzonego. Jeśli istnieje nadnaturalna rzeczywistość, albo jakiś umysł poza naszymi umysłami, można założyć, że będzie próbował się z nami skontaktować. Podczas objawień owa inna rzeczywistość i jej umysł przemawia do umysłów proroków. A oni przekazują światu to, co usłyszeli.

Ale jest jeszcze trzecia możliwość, pomiędzy teorią jednych i dwojga drzwi. Wedle niej to w ludzkiej podświadomości może istnieć dwoje drzwi. A ludzki umysł może mieć autentyczne kontakty z tym, co nadnaturalne. Ale wiemy, jak trudno jest ludziom zrozumieć innych ludzi. Nie powinniśmy zatem zbytnio ufać rewelacjom dotyczącym spotkań z boską świadomością. Być może w ludzkiej podświadomości istnieje dwoje drzwi, ale te, które otwierają się na inny świat, nie są prawdopodobnie zawsze otwarte na oścież. Nie możemy więc mieć pewności co do prawdziwości relacji proroków dotyczących tego, co słyszeli bądź widzieli.

Spróbujmy teraz dopasować moją metaforę drzwi do tego, co przydarzyło się Mojżeszowi na pustyni, i sprawdzić, co zasugerują nam trzy różne podejścia do kwestii religii. Jeśli przyjmiemy metaforę jednych drzwi, Mojżesz miał sen, który dał mu siły i zdecydowanie potrzebne do uwolnienia swojego ludu z niewoli egipskiej. Przyjrzymy się bliżej tej historii w kolejnym rozdziale. Przeżycie było autentyczne. Rzeczywiście miało miejsce. Ale jego źródło stanowiła podświadomość samego Mojżesza. Dobrą analogią do takiego podejścia do kwestii religii są stare kina, które uwielbiałem jako chłopiec. W tych czasach filmy wyświetlano z celuloidowych taśm nawiniętych na szpule. W tylnej części kina nad balkonem była kabina, z której wyświetlano film na srebrnym ekranie umieszczonym na przeciwległej ścianie. To, co widzieliśmy stamtąd, gdzie siedzieliśmy, znajdowało się przed nami, ale źródłem obrazu była maszyna znajdująca się za nami. Możemy postrzegać religię jako projekcję strachów i pragnień z naszej podświadomości na ekran życia. Religia wydaje się pochodzić z tamtego świata i żyć swoim własnym życiem. Ale tak naprawdę powstaje w głębinach naszej wyobraźni. Jest w całości wytworem ludzkiego mózgu.

Możesz się w tym miejscu zatrzymać, ale możesz też przyjąć do wiadomości większość z tego, co zostało wyżej opisane i zrobić następny krok – ku idei drugich drzwi. Nie zmieniając żadnych szczegółów od ludzkiej strony religijnego doświadczenia, można uwierzyć, że pochodzi ono również od Boga. Nie słyszelibyśmy głosu, któremu przysłuchiwał się Mojżesz, ponieważ w tym przypadku Bóg komunikował się bezpośrednio z jego umysłem. Chociaż niewidzialne dla nas i niesłyszalne, było to jednak spotkanie z inną rzeczywistością. Nie możemy w pełni pojąć tego zdarzenia, ale widzimy jego rezultaty.

W przypadku idei drugich drzwi możemy pójść jeszcze o krok dalej. Wiedząc, jak łatwo człowiek popełnia omyłki w codziennych kontaktach z innymi ludźmi, powinniśmy zachować dystans wobec opowieści o takich spotkaniach z Bogiem i traktować je z rezerwą oraz sceptycyzmem. To znaczy, powinniśmy w odniesieniu do takich relacji włączyć zmysł krytyczny i nie przyjmować ich z dobrodziejstwem inwentarza.

Możesz być więc niewierzący, wierzący albo wierzący krytycznie. Myśląc o tych sprawach, możesz nawet zmieniać z czasem swoje stanowisko – przydarza się to wielu ludziom. Pozostawiam ci decyzję co do sposobu interpretacji historii, o których przeczytasz w tej książce. Możesz też poczekać z tym do ostatniej strony. Albo nawet zdecydować, że nie podejmiesz żadnej decyzji – takie stanowisko określa się mianem agnostycyzmu – słowo to pochodzi ze starożytnej greki i oznacza „niepoznawalne”.

Do tej pory zastanawialiśmy się nad religią, rozpatrując ją ogólnie. Czas teraz przejść do poszczególnych religii. Ale od której z nich zacząć? W jakiej kolejności powinniśmy je omawiać? Inaczej niż w przypadku historii filozofii czy historii nauki, podejście ściśle chronologiczne raczej się nie sprawdzi. Różne rzeczy zdarzały się w różnych miejscach w tym samym czasie – nie możemy więc wyznaczyć jakiejś ciągłej linii rozwoju. Będziemy się musieli poruszać zygzakiem – zarówno chronologicznym, jak i geograficznym.

Przewagą takiego ujęcia będzie to, że pokaże nam ono, jak różnie odpowiadały poszczególne religie na najważniejsze pytania, jakie zadawała sobie ludzkość od początku swego istnienia. Pytania były przeważnie takie same – „Czy ktoś tam jest?” „Co stanie się z nami po śmierci?” – ale odpowiedzi bardzo się od siebie różniły. To dlatego historia religii jest tak fascynująca.

Na szczęście wybór miejsca, w którym zaczniemy naszą podróż, nie nastręcza trudności. Na początek przyjrzymy się najstarszej i w dużej mierze najbardziej skomplikowanej spośród wyznawanych na świecie religii. To hinduizm. Udajemy się więc w drogę do Indii.

ROZDZIAŁ‌ 3

Koło

Jednym z popularniejszych motywów w fantastyce naukowej jest bohater cofający się w czasie, by zmienić bieg wydarzeń, które katastrofalnie wpłynęły na historię ludzkości. Na początku jednej z takich historii mamy do czynienia z zamachowcem w pociągu, który detonuje bombę, gdy ów pociąg przejeżdża przez wielką tamę. W efekcie zostaje zatopione całe miasto. Na szczęście tajna jednostka rządowa udoskonaliła metodę wysyłania ludzi w przeszłość. Zanim pociąg ruszy ze stacji, umieszcza w nim za pomocą nowego urządzenia agenta. Ma on dwie godziny na znalezienie zamachowca i rozbrojenie ładunku wybuchowego. Udaje mu się to w ostatniej chwili i miasto zostaje ocalone. Większość z nas chciałaby cofnąć czas, żeby skasować jakiegoś maila albo powstrzymać impuls, który sprawił, że zadaliśmy komuś ból i przyczynił nam zgryzoty. Ale prawo przyczyny już działa i jesteśmy więźniami skutku naszego czynu.

W hinduizmie określa się to mianem karmy – prawa przyczyny i skutku. Ale rozciąga się ono nie tylko na życie, którym żyjesz teraz. Według hinduizmu twoja dusza przeżyła już wiele wcieleń, zanim zacząłeś żyć obecnym życiem. I wiele wcieleń czeka cię w przyszłości po zakończeniu tego życia. Każde kolejne życie determinowane jest przez twoje uczynki z życia poprzedniego i jeszcze poprzedniego – całego pochodu twoich wcieleń, których początek skrywa mgła przeszłości. Twoje dzisiejsze czyny wpłyną na to, jaki rodzaj życia będziesz wieść po kolejnym obrocie koła.

Szukając odpowiedzi na pytanie, co dzieje się z ludźmi po śmierci, prorocy i mędrcy indyjscy doszli do niezwykłych wniosków. Ludzie nie umierali: nie przestawali w ogóle istnieć, ani nie zaczynali żyć jakimś pośmiertnym życiem. Nie – wracali na ziemię w kształcie narzuconym przez karmę. I wcale nie musieli wracać tu w ludzkiej postaci. To jakby proces nieustannego recyklingu w wielkiej fabryce istnienia: jakość życia opuszczającego doczesny świat przez bramę z napisem Śmierć wpływała na to, co ukazywało się po drugiej stronie, za bramą z napisem Odrodzenie. Ta fabryka nazywała się sansara (samsara), co można przetłumaczyć jako nieustanna wędrówka, bo dusze przechodziły przez nią do coraz to nowych wcieleń. Na dobre, czy na złe, każdy czyn popełniany w każdym kolejnym życiu wpływał na jakość następnego wcielenia. Nie tylko ludzie uwięzieni byli w sansarze. Cały świat podlegał temu samemu prawu śmierci i odrodzenia. Na końcu każdego cyklu istnienia świat wchodził w stan spoczynku, z którego budził się do życia, gdy czas dojrzał. Koło egzystencji obracało się cały czas.

Ale hindusi nie uważali karmy za karę, wymierzaną przez jakiegoś nadprzyrodzonego nadzorcę dusz. Karma była bezosobowym prawem, takim jak prawo ciążenia, w którym każda rzecz wypływała z innej jako skutek będący następstwem określonej przyczyny. Podobnie jak przewrócenie jednej kostki domina powoduje upadek wszystkich kolejnych kostek. Wędrując, dusza może przejść nawet osiem milionów wcieleń, zanim osiągnie Mukti, wyzwolenie z cyklu reinkarnacji, i rozpłynie się w wieczności jak kropla wody w morzu. Fundamentalnym celem religii hinduistycznej było uwolnienie z nieskończonego koła wcieleń i osiągnięcie zbawienia.

Czysto technicznym terminem opisującym to, co dzieje się z nami po śmierci, jest reinkarnacja. W reinkarnację wierzyło i wierzy wiele społeczności na całym świecie. Nigdzie jednak wiara ta nie jest tak silna jak w hinduizmie. Wszystkie określenia, których używam do opisania go – karma, czyli prawo przyczyny i skutku, sansara – wędrówka duszy w celu osiągnięcia Mukti, czyli wyzwolenia – pochodzą ze starożytnego języka – sanskrytu. Posługiwały się nim dzikie plemiona, które najechały Indie z północy. I to właśnie z ich nagłym pojawieniem się w Indiach około 2000 lat p.n.e. związane są początki hinduizmu.

Na północ od Indii rozciąga się pas stepu zwany Wielkim Stepem. Panuje tu surowy klimat. To kraina wymarzona dla kowbojów podążających na dzikich koniach za stadami bydła, które przemieszczało się w poszukiwaniu jak najlepszej paszy. Z nie do końca jasnych dla nas przyczyn na początku drugiego tysiąclecia p.n.e. ludzie ci zaczęli migrować ze stepów w poszukiwaniu lepszego życia. Wielu z nich powędrowało na południe, do Indii. Sami określali się mianem Arjów, czyli szlachetnych. Byli wojownikami, którzy przemieszczali się na szybkich rydwanach, wlewając się falami do doliny Indusu w północno-zachodnim rogu subkontynentu indyjskiego.

W tym czasie zasiedlała go już wyrafinowana cywilizacja ze swoją zaawansowaną sztuką, architekturą i religią, ze wszystkimi zaletami i wadami rozwiniętych społeczności. Z taką właśnie cywilizacją zderzyli się najeźdźcy – galopujący na swych koniach Arjowie, nadrabiając brak wyrafinowania energią i odwagą. Inną cechą odróżniającą najeźdźców od autochtonów była ich jaśniejsza skóra i to właśnie podkreślanie tej różnicy w kolorze skóry odbiło się echem w naszych czasach – słowu aryjski nadano fatalną otoczkę. Ale wianem, które przynieśli ze sobą do Indii owi jeźdźcy, była nie tylko jasna skóra. Przywieźli również swych bogów i zaczątki niezwykłej literatury religijnej. Były to Wedy.

Wedy spisano między 1800 a 800 rokiem przed naszą erą, gdy Arjowie umocnili się w Indiach i zdominowali życie na tym obszarze. Treść Wed została najpierw przekazana mędrcom w „tchnieniu” Absolutu, a potem oni przekazywali ją drogą ustną z pokolenia na pokolenie, całymi stuleciami. Głośne czytanie Wed jest w dalszym ciągu uznawane za najlepszą metodę przekazywania nauk pism hinduistycznych. W świątyni hinduistycznej nie znajdziesz niczego w rodzaju Biblii czy Koranu, ale usłyszysz ich recytowane odpowiedniki w praktykowanych tam ceremoniach.

Słowo‍ Weda (sanskryt) pochodzi od rdzenia „wid”, czyli „widzieć” i „pojmować”, „wiedzieć” . Oznacza „to, co ujrzane, poznane, wiadome”. Polska „wiedza” ma zresztą ten sam źródłosłów. Są cztery Wedy: Rygweda, Jadźurweda, Samaweda i Atharwaweda. Do pierwotnych Wed dodano teksty nowsze, znane jako brahmany, aranjaki i upaniszady; łącznie określa się je słowem Śruti, oznaczającym to, co usłyszane. Również te teksty uchodzą za objawione, nie są jednak tchnieniem Absolutu, lecz pochodzą od bóstw. Oto krótki przegląd Wed. Sanhita (zbiór) Rygweda to najstarsza z czterech Wed. Zawiera ponad tysiąc hymnów wychwalających różnych bogów. W religii taka praktyka określana jest mianem adoracji. Trochę przypomina to cześć oddawaną możnym tego świata, na przykład brytyjskiej królowej, którą tytułuje się „Wasza Wysokość” i klęka się przed nią lub oddaje ukłon, wyobrażając sobie, że cieszy ją takie pochlebstwo. A oto przykład z Rygwedy:

Jest Wiśwakarman, potężny, rozumny,
Stwórca,‌ Kierownik, Najwyższe zjawienie…

W tym właśnie rzecz. W grubej przesadzie! Z bogami było tak, jak z ziemskimi monarchami – też kochali dary i przesadne komplementy. Jeśli hymny to pochlebstwa dla bogów, to ofiary są darami, które owym pochlebstwom asystują. A ich składaniu towarzyszyć musi określona ceremonia, prowadzona przez doświadczonych mistrzów. W tradycji hinduistycznej kapłani zajmujący się składaniem ofiar nazywali się braminami, a obrzędowe instrukcje, które miały w tym pomóc, nazywano brahmanami.

Takie instrukcje są nudne dla większości ludzi, ale mogą być niesłychanie interesujące dla szczególnego rodzaju umysłowości religijnych. Gdy byłem młody i kształciłem się na księdza, fascynowały mnie najrozmaitsze przewodniki po rytuałach i ceremoniach różnych tradycji chrześcijańskich. Było wśród nich ogromne tomiszcze zatytułowane Opis ceremonii rytu rzymskiego, jak również jego wątły odpowiednik w Kościele anglikańskim – Ritual Notes. Podekscytowany zanurzałem się w nich, wyobrażając sobie całe zastępy biskupów wkraczających powoli do olbrzymich katedr, spowitych słodkim dymem kadzideł. Te książki to były brahmany katolicyzmu. Ale przecież nie tylko funkcjonariusze Kościoła uwielbiają się stroić i odprawiać skomplikowane rytuały. Liczne prywatne kluby oraz bractwa studenckie mają swoje sekretne tradycje, które świadczą o jakże ludzkiej potrzebie symboliki i rytuału.

Jeśli tak jak mnie bardziej ciekawią was istotne treści wiary niż jej zewnętrzne, rytualne przejawy, uwagę waszą powinny przykuć przede wszystkim upaniszady – ostatnie stadium ewolucji Wed, spisywane przez pięć stuleci aż do około 300 roku p.n.e. Upaniszady – czyli „siedzenie w pobliżu nauczyciela” – koncentrują się na filozoficznych i teologicznych aspektach hinduizmu, a nie na związanych z tą religią rytuałach. To właśnie w upaniszadach natkniemy się po raz pierwszy na doktrynę karmy i sansary, które omawialiśmy na początku tego rozdziału.

W kolejnym rozdziale zbadamy niektóre z konkretnych nauk hinduizmu i sposoby ich objaśniania. Ale chciałbym zakończyć ten rozdział odpowiedzią hinduizmu na inne wielkie pytanie religii. Dowiedzieliśmy się już, jak hinduizm zareagował na kwestię, co dzieje się z nami po śmierci. Odpowiedzią upaniszad była niezwykła doktryna reinkarnacji. Kolejne pytanie, pojawiające się w religii, brzmi: co znajduje się w ciemnościach poza światem widzialnym, jeśli rzeczywiście cokolwiek tam jest. Inne systemy religijne odwołują się w takich przypadkach do proroków, którzy udzielili odpowiedzi na te pytania i od których imion owe religie są nazwane. W przypadku hinduizmu sprawa ma się inaczej. Nie miał on twórcy, od którego religia ta wzięłaby swoją nazwę, nie było żadnej jednostki, do której odwoływałby się jako do swej inspiracji. Jego źródłem są bezimienni wizjonerzy z dalekiej przeszłości Indii. Ale chociaż imiona tych dawnych wieszczów nie zachowały się do dzisiaj, zachowały się ich nauki.

Rygweda rozpoczyna się od odpowiedzi na pytanie, co znajduje się na tamtym świecie. Aby ją naprawdę usłyszeć, musimy sobie wyobrazić, że siedzimy przy ognisku pod rozgwieżdżonym niebem północnych Indii i słuchamy jednego z tych bezimiennych mędrców, którzy poprzez czas sięgają do początków świata – tego i nadprzyrodzonego. Raczej śpiewnie skanduje niż opowiada, w zachwyceniu, ze wzrokiem zagłębionym w mrokach nocy.

Niebyt nie istniał wtedy, ani byt nie istniał,
Nie było też przestworza i nieba u góry,

Przez własną moc to jedno bez tchu oddychało
I nic innego nigdzie poza nim nie było

Bogowie się zjawili, gdy świat się wyłonił,
A więc kto może wiedzieć, skąd wszystko powstało?

I jak się zrodziła ta wysnowa bytów,
Czy ktoś ją zdziałał, czy też nikt nie zdziałał –

Ten, co na ziemię patrzy z najwyższego nieba,
Ten może wie o tym, a może też nie wie?

Słyszymy oto z jego ust nieoczekiwane rzeczy. Mówi nam o „bogach”, którzy jednak zjawili się dopiero wtedy, „gdy świat się wyłonił”. Oznacza to, że tak jak my, są stworzeni i też podlegają obrotom koła czasu. Przychodzą i odchodzą jak my. Ale wizjoner wspomina jeszcze o czymś: za tą ciągłą zmianą kształtów jest coś, co zmianie nie ulega, „to jedno”, jak mówi. Tak, jakby historia i jej twory były mgłą, zakrywającą i deformującą wielką górę, istniejącą poza nimi: to jedno! Ale cóż to takiego jest? I kim są bogowie, którzy są jego pośrednikami?

ROZDZIAŁ‍ 4

Jedność‍ w wielości

Pewnego dnia dowiadujesz się, że twoja ulubiona pisarka ma się pojawić w twoim mieście i będzie mówiła o swoich książkach. Idziesz do księgarni – autorka czyta tam fragmenty swej nowej powieści, w której opisała przygody znanych ci od dawna bohaterów. Pytasz ją, skąd oni się wzięli. Czy są prawdziwi? Czy naprawdę gdzieś żyją? Autorka wybucha śmiechem. „Tylko w mojej wyobraźni” – odpowiada. Sama wszystkich wymyśliła. Wszyscy wzięli się z jej własnej głowy. Może więc zrobić z nimi wszystko, co jej się żywnie podoba.

Wracasz do domu. Nagle przychodzi ci do głowy myśl, że ty sam być może nie istniejesz naprawdę. Że możesz być czyimś wymysłem, postacią w fabule, którą ktoś wymyślił. Gdyby to była prawda, to wyglądałoby to tak, jakby bohater książki uświadomił sobie, że nie żyje swym własnym życiem, ale jest wytworem wyobraźni jakiegoś pisarza.

Taka myśl przyszyła jak nagłe objawienie do mędrców hinduskich. Oni sami nie istnieją naprawdę! Tylko jedna rzecz istniała w ostatecznym rozrachunku: duchowa siła, zwana przez nich Brahmanem, która przejawiała się w wielu kształtach. Wszystko na świecie, co wydawało się istnieć w rzeczywistości, było tak naprawdę aspektem Brahmana w jego wielu postaciach i kształtach. Brahman, jak mówią upaniszady, to „skryty w każdym stworzeniu, wszechprzenikliwy, wewnętrzny atman każdej istoty, najwyższy strażnik uczynków, w każdym stworzeniu przebywa, świadek, myśliciel, jedyny”. Byli w Brahmanie, a on był w nich!

Jedna z historii zwartych w upaniszadach ujmuje tę tożsamość w słynnym zwrocie. Ojciec mówi do syna: „I to właśnie, to, co najlotniejsze, to rdzeniem jest wszechświata – to rzeczywistość, to Atman, TO JESTEŚ TY, o Śwetaketu!”. Ludzie sądzą, że żyją własnym, indywidualnym życiem. Ale to złudzenie. Wszyscy są bohaterami opowieści snutej przez Brahmana, a role w jej kolejnych częściach pisze dla nich ich własna karma.

Role pisane są zresztą nie tylko dla jednostek. W scenariuszu określono również sposób, w jaki społeczeństwo podzielono na różne klasy albo kasty. Za każdym razem, gdy dusza ludzka się odradza, trafia do jednej z tych grup i musi żyć w niej do kolejnej śmierci i reinkarnacji. Poszczególnym kastom przyporządkowane były różne kolory. Pamiętajmy, że aryjscy najeźdźcy, którzy przynieśli do doliny Indusu swój język i religię, mieli jasną skórę i prawdopodobnie spoglądali z góry na ciemnoskórych autochtonów, których spotykali na swej drodze. Być może jakiś podział na różne kasty istniał w Indiach już przed Arjami, ale to właśnie Arjowie uzasadnili go jako porządek stworzony przez Najwyższą Rzeczywistość. I istnieje pismo opisujące jego pochodzenie.

Brahman polecił stworzyć świat bogowi stwórcy Brahmie (nie mylić z Brahmanem). Brahma stworzył pierwszego mężczyznę, Manu, i pierwszą kobietę – Śatarupę. To z nich narodziła się ludzkość. Ale ludzi nie stworzono równymi. Istniały cztery kasty uporządkowane zgodnie z ich znaczeniem. Na samym szczycie znajdowali się bramini, czyli kapłani. Następni byli kszatrijowie – królowie, arystokraci i wojownicy. Kolejną kastę tworzyli wajśjowie – kupcy i rzemieślnicy, a ostatnią – śudrowie – służący i robotnicy rolni. Bramini mieli jasną skórę. Kszatrijowie – czerwoną. Wajśjowie – żółtą. Śudrowie byli czarni. Na dnie, poza wszystkimi kastami, znajdowała się grupa ludzi, którzy przez swą pracę, na przykład czyszczenie latryn, byli stale nieczyści. Zwano ich niedotykalnymi. Sam ich cień kalał wszystko, na co padł. Był to twardy i rygorystyczny system, ale wiara w karmę i sansarę sprawiała, że nie pozbawiał tak do końca nadziei. Ludzie, wędrujący przez kolejne wcielenia wyznaczone przez karmę, mogli zawsze ufać, że żyjąc godnie, będą mogli poprawić swą pozycję w następnym wcieleniu.

Ale Brahman objawiał się nie tylko poprzez świat wraz ze wszystkimi kastami i podziałami. Personifikacją Brahmana są również bogowie. Miliony bogów. Był to kolejny sposób przybierania różnych kształtów przez To, Co Bezkształtne. Jednak przyglądając się tym bogom, musimy zachować ostrożność. Pozornie hinduizm jest systemem, który określamy mianem politeistycznego. Taki system to wiara w wielu bogów. Ale równie dobrze możemy go nazwać monoteistycznym, bo wszyscy ci bogowie są aspektami albo przejawami jednego Boga. Jednak określenie „jeden Bóg” też nie odzwierciedla całkowicie tego, o co chodzi w tej wierze. W hinduizmie, za wszystkimi zmieniającymi się, iluzorycznymi postaciami i kształtami – w tym również „bogami” – kryje się jedna Najwyższa Rzeczywistość, „To jedno”, jak określają to upaniszady. Taki system określa się mianem monizmu. To raczej „jedyno-rzeczywistość” niż „jedyno-bóstwo”.

Nie każdy umysł radzi sobie dobrze z tak wielkimi, ogólnymi ideami. Dlatego stworzono obrazy bogów jako symboli „Tej Jednej Rzeczy”, na które ludzie mogli spoglądać i na których mogli się koncentrować. Pamiętaj: symbol to obiekt reprezentujący albo łączący nas z jakąś wielką ideą. W hinduizmie można wybierać spośród tysięcy bogów i tysięcy ich wizerunków. Wszystkie mają przyciągnąć myśli wyznawców ku Jednemu, które jest źródłem wszystkiego, co istnieje.

Dobrym miejscem do tego, żeby przekonać się, jak wyglądają hinduistyczni bogowie, będzie jedna z hinduistycznych świątyń. Udajmy się zatem do najbliższej z nich. Wchodzimy po kilku stopniach na ganek, gdzie zdejmujemy obuwie. Do świątyni wchodzimy boso. Znajdujemy się teraz w głównym holu. Na samym końcu, jeszcze kilka stopni w górę, odkryjemy miejsce kultu boga lub bogini, którzy tam mieszkają. Wielkie świątynie w Indiach wypełnione są bogami. Świątynię, którą wybraliśmy, zamieszkuje tylko troje z nich. Są za to bardzo popularni i bardzo ważni.

Jest tu posąg tańczącego mężczyzny z trojgiem oczu i czworgiem ramion, z którego głowy wypływa najsłynniejsza rzeka Indii – Ganges. Następny posąg przedstawia wysokiego człowieka z dużym brzuchem i głową słonia. Ale najbardziej zdumiewa nas obraz kobiety z wysuniętym daleko językiem. Ma cztery ręce – w jednej z nich trzyma ostry miecz, w innej uciętą głowę, z której cieknie krew.

Tańcząca postać z trojgiem oczu i czworgiem ramion to Śiwa Niszczyciel. Słoniogłowy bóg to Ganeśa, jeden z synów Śiwy. Jego matką była bogini Parwati. A czwororęka kobieta trzymająca uciętą głowę to Kali, kolejna żona Śiwy. Ganeśa ma głowę słonia, bo pewnego dnia ojciec nie rozpoznał go i uciął mu głowę. Gdy zdał sobie sprawę z omyłki, obiecał, że przytwierdzi mu głowę pierwszego stworzenia, jakie napotka. Był to właśnie słoń. Jak to przystoi komuś, kto zniósł takie męki, Ganeśa jest bardzo lubianym i przyjaznym bogiem, który pomaga swym wyznawcom uporać się z życiowymi wyzwaniami.

Historia Kali jest mniej optymistyczna. Bogowie hinduistyczni często zmieniają kształty, a Kali to jedna z wielu form bogini matki, żeński aspekt Boga. W jednej z bitew ze złem, które staczała, tak bardzo zapamiętała się w niszczeniu, że cięła mieczem wszystko, co się przed nią znajdowało. Aby powstrzymać ten szał, Śiwa sam rzucił się jej do stóp. Kali ze zdumienia wysunęła na wierzch cały język. Kali i Ganeśa to barwne postacie, ale Śiwa jest ważniejszy i zapada w pamięć najbardziej z trójcy najważniejszych bogów hinduskiego panteonu. Dwaj pozostali to Brahma – stwórca, którego już zdążyliśmy poznać, i Wisznu, który dba o trwanie.

Żeby zrozumieć, jakie miejsce zajmują trzej najważniejsi bogowie w hinduizmie, musimy uświadomić sobie, że istnieją dwa różne sposoby postrzegania czasu. Jest to strzała zmierzająca do celu, co możemy przedstawić w ten sposób: –––>, albo – tak jak widzą to hindusi – obracające się koło, czego najlepszym symbolem graficznym byłoby O. W hinduizmie świat podlega podobnemu prawu jak poszczególne istnienia w kolejnych cyklach reinkarnacji. Na koniec swego okresu trwania chyli się ku pustce, aż To Jedno zaczyna znów obracać koło czasu, a Brahma powołuje do istnienia kolejny świat.

Po spełnieniu swego obowiązku Brahma odpoczywa aż do następnego obrotu koła, a zaczyna działać Wisznu, przedstawiany zwykle z berłem w dłoni, jako symbolem władzy. Wisznu opiekuje się światem jak kochający ojciec i troszczy się o jego bezpieczeństwo. Wisznu jest bogiem dodającym otuchy i podnoszącym na duchu, może nawet nieco nudnawym. Zupełnie inaczej niż Śiwa, który reprezentuje wojowniczą stronę natury ludzkiej. To prawdziwy terminator, kończący to, co rozpoczął Brahma i co utrzymywał w trwaniu Wisznu. Jego najbardziej dramatycznym aktem jest Taniec Śmierci, podczas którego rozdeptuje czas i świat w zapomnienie, aż do następnego obrotu koła.

Wpatrywanie się w obrazy bogów i rozmyślanie nad tym, co sobą reprezentują, przypomina pobożnym hindusom o wielkim kole czasu, które obraca ich wciąż i wciąż ku kolejnym wcieleniom. To ciągłe nawracanie, podczas którego przychodzą i odchodzą, zjawiają się i znikają, wchodzą na scenę i z niej schodzą. Olśniewający, ale też męczący spektakl. Czy istnieje jakiś sposób ostatecznego zejścia ze sceny i udania się na zasłużony odpoczynek? Czy możliwe jest całkowite wyzwolenie się z sansary?

Istnieją sposoby, które może praktykować dusza, aby uwolnić się z koła czasu, ale żeby je zrozumieć, musimy pamiętać o ciężkim położeniu, w jakim znajdują się ludzie. Oni sami nie są rzeczywiści, ale zostali uwięzieni w złudzeniu, którym są. Zbawienie polega na uwolnieniu się od tej iluzji, co pozwala na definitywne zniknięcie. Aby uprościć całą sprawę, możemy podzielić owe sposoby na dwa różne rodzaje praktyki duchowej. Możemy wyobrazić je sobie jako sposób zewnętrzny i wewnętrzny. Koncentrację na czymś albo koncentrację na niczym.

Podążając drogą zewnętrzną, znaną też jako droga pobożności, wierni posługują się rzeźbą lub obrazem boga, aby osiągnąć zjednoczenie z Jednym Bez Kształtu. Ofiarowują bogu dary w świątyni i służą mu z miłością. Odprawiając te rytuały, wychodzą od siebie ku Jednemu. Pomaga to w swego rodzaju zapomnieniu samego siebie, co stopniowo uwalnia ich z oków ludzkiej natury, która więzi ich w iluzji. Ale to mozolna praca i ostateczne uwolnienie się z cyklu bezustannych powrotów może się ciągnąć przez nieskończoną ilość wcieleń.

Druga ścieżka zbawienia zakłada odwrotne podejście. Nie potrzeba w niej obrazów, żeby dotrzeć do tego, co znajduje się za zasłoną iluzji. Podążając nią, wierni próbują się pozbyć iluzji siebie samych poprzez praktykę medytacyjną. Ucząc się siedzieć spokojnie i ignorować niewygodę ciała oraz rozpraszające ich myśli, praktykujący próbują się pozbyć iluzji samych siebie i osiągnąć jedność z Rzeczywistością. Ale medytacja też nie jest szybkim rozwiązaniem. Poczucie jedności, jakie daje, ma ulotny charakter. A opróżniona jaźń szybko napełnia się znów starymi pragnieniami i rozprasza się. To dlatego niektórzy w poszukiwaniu stałego stanu zapomnienia samego siebie i zjednoczenia z Jednym, porzucają ziemskie przywiązania i stają się wędrownymi żebrakami, wyrzekając się wszystkiego. Tłumią potrzeby ciała, wiążące ich z tym życiem, aby zatracić się w Jednym, które jest jedyną Rzeczywistością.

Hinduizm daje nadzieję na ostateczne wyzwolenie się z koła czasu, ale myśl o niezliczonej ilości wcieleń, która jest potrzebna do osiągnięcia zbawienia, może przerażać. W szóstym wieku p.n.e. pojawili się ludzie, którzy zaczęli się zastanawiać, czy nie da się tego osiągnąć szybciej. Odpowiedź, jakiej udzielił na to pytanie jeden z najbardziej interesujących geniuszy w historii religii, poznamy w kolejnym rozdziale. Nazywał się Siddharta Gautama i był księciem. Bardziej znany jest jednak pod imieniem Buddy.

ROZDZIAŁ‍ 5

Książę,‌ który został Buddą

Półtora tysiąca lat po tym, jak aryjscy jeźdźcy przygalopowali do Indii i rozpoczęli ewolucję barwnej i złożonej religii, którą nazywamy dziś hinduizmem, pewien człowiek z niepokojem zastanawiał się nad ideą reinkarnacji. Nurtowało go pytanie, czym właściwie są dusze przykute kajdanami do koła sansary. Odpowiedź, której na nie udzielił, zapoczątkowała nowy ruch duchowy. Urodził się około 566 roku p.n.e. u stóp Himalajów w nepalskim Lumbini, ale wszystkie miejsca związane z jego życiem i nauczaniem znajdują się w Biharze i Uttar Pradeś w środkowych Indiach. Nazywał się Siddharta Gautama. A oto jego historia.

Siddharta należał do kasty kszatrijów – kasty władców i wojowników. Jego ojciec, Śuddhodana, król Śakjów, miał pięćdziesiąt lat, gdy jego żona, królowa Maja, powiła syna. Siddharta, pobożne dziecko, studiował Wedy, święte księgi hinduizmu. I choć był księciem, któremu nie brakowało ptasiego mleka, nauczyciele napominali go, że tak jak każdy, musi odbyć długą drogę – drogę wielu wcieleń. Gdy miał szesnaście lat poślubił księżniczkę Jaśodharę, która urodziła mu syna Rahulę. Do dwudziestego dziewiątego roku życia opływał we wszelkie dostatki. Na każde skinienie miał armię służących. Ale w ciągu kilku dni zaszło kilka wydarzeń, które zmieniły jego życie na zawsze.

Pierwszego dnia spotkał starca z grzbietem zgiętym w pałąk, trzęsącą się głową i drżącymi rękami. Choć opierał się na dwóch laskach, poruszał się z wielkim trudem. „Czy ten człowiek jest chory?”, zapytał książę swego woźnicę. „Nie”, odpowiedział Czandaka. „Jest stary. Tak wygląda starość”. Siddharta zamyślił się, ale nic na to nie odrzekł.

Następnego dnia, wracając z polowania, Siddharta zobaczył na ziemi wycieńczonego człowieka, zwijającego się z bólu. Zapytał swego woźnicę Czandakę, co się z nim dzieje. „Jest chory” – odpowiedział Czandaka. „Dlaczego jest chory?”, pytał dalej książę. „Taka jest, mój książę, zwykła kolej rzeczy. Wszyscy ludzie chorują”. Książę zamyślił się, ale znów nie powiedział ani słowa.

Trzeciego dnia zobaczył kondukt pogrzebowy. Niesiono nieboszczyka na miejsce kremacji, jak to było w zwyczaju hindusów. W procesji szła lamentująca wdowa z dziećmi. Siddharta zapytał Czandakę, cóż to za procesja. „Taka jest droga ciała”, wyjaśnił woźnica. „Śmierć przychodzi po każdego, nieważne, czy to książę, czy żebrak”. I znów Siddharta nie rzekł nic.

Siddharta był świadkiem bólu choroby, starości i śmierci. „Jaka jest przyczyna wszystkich tych cierpień?”, zadawał sobie pytanie. Studiował Wedy, ale te mówiły, że to prawo życia, karma. Kiedy siedział w swym pałacu, rozmyślając nad tymi zagadkami, usłyszał przez okno śpiew. Ale to tylko bardziej go zasmuciło. Przyjemność była ulotna, uświadomił sobie. Dawała ulgę, ale nie mogła opóźnić zbliżającej się śmierci.

Czwartego dnia poszedł na targ, jak zwykle w towarzystwie Czandaki. Pośród kupujących i sprzedawców zaspokajających ich potrzeby, Siddharta ujrzał wędrownego ascetę odzianego w skromne szaty, żebrzącego o pożywienie. Był stary i najwyraźniej biedny, ale na jego twarzy malowały się szczęście i pogoda. „Cóż to za człowiek?”, zapytał Siddharta swego towarzysza. Czandaka odrzekł, że to jeden z tych, którzy porzucili swój dom, by żyć bez żadnego dobytku i trosk, jakie on powoduje.

Siddharta wrócił do swych pałacowych wygód głęboko zamyślony. Całą noc, strapiony, nie mógł zasnąć. Podczas tej nocy uświadomił sobie, że przyczyną ludzkiego cierpienia jest pożądanie. Ani mężczyźni, ani kobiety nigdy nie byli zadowoleni ze swego losu, nigdy nie żyli w pokoju ducha. Wciąż pożądali tego, czego nie posiadali. Ale skoro tylko zdobyli upragniony obiekt, natychmiast zaczynali pożądać kolejnego. Im dłużej myślał o tym Siddharta, tym większą odrazę budziło w nim pożądanie. Było ono chorobą trawiącą każdego i nie było przed nim ucieczki. Czując jednak odrazę do samego pożądania, Siddharta odczuwał jednocześnie głębokie współczucie dla tych, których ono dręczyło. To właśnie wtedy postanowił im pomóc. Chciał znaleźć sposób wyzwolenia ich z oków pożądania, żeby nie musieli się odradzać w tym pełnym bólu świecie. Dążył do Przebudzenia, które wyzwoliłoby go z cyklu ponownych narodzin. A potem chciał poprowadzić innych odkrytą przez siebie ścieżką.

Podjąwszy takie postanowienie, Siddharta uniósł się z łoża. Pożegnawszy szeptem żonę i syna, przywołał Czandakę i obaj pomknęli w noc w rydwanie ciągniętym przez rumaka Kantakę. Gdy dotarli na skraj lasu, Siddharta zsiadł z rydwanu i mieczem obciął swoje długie, czarne włosy. Dał je Czandace i przykazał mu, żeby zawiózł je z powrotem do pałacu na dowód tego, że rozpoczął nowe życie. Potem zmienił swoje kosztowne szaty na łachmany włóczęgi i ruszył w drogę jako bezdomny wędrowiec. Książę Siddharta Gautama miał dwadzieścia dziewięć lat, gdy stał się żebrakiem. Chwila ta znana jest jako Wielkie Wyrzeczenie Się.

Sześć lat wędrował, szukając najlepszej drogi do oczyszczenia się z bólu pożądania i osiągnięcia Przebudzenia. Mędrcy, których spotykał, proponowali mu dwa sposoby. Pierwszym były intensywne ćwiczenia duchowe, mające zdyscyplinować umysł i wyciszyć pożądania. Siddharta opanował te techniki i uznał je za pomocne. Ale nie przyniosły mu one ostatecznego uwolnienia ani Przebudzenia, których poszukiwał. Opuścił więc medytujących i wędrował dalej, aż spotkał grupę wędrownych ascetów, oddających się surowym praktykom. „Im bardziej wyrzekasz się potrzeb ciała”, powiedzieli mu, „tym jaśniejszy staje się twój umysł. Jeśli chcesz uwolnić swą duszę, musisz głodzić swe ciało”. Siddharta z takim zapałem praktykował ascezę, że omal nie umarł z głodu. Później tak to wspominał:

Gdy żywiłem się jednym owocem dziennie, moje ciało stało się wycieńczone… moje członki stały się jak kawałki wyschniętej liany połączonej supełkami… moje wychudzone żebra wystawały niczym dachowe krokwie… dotykając brzucha mogłem wyczuć pod palcami kręgosłup.

Zastanawiał się: „jeśli teoria umartwiania ciała byłaby słuszna, z pewnością osiągnąłbym już Przebudzenie, bo zagłodziłem się niemal na śmierć”. Siddharta był tak słaby, że nie mógł się ruszać. Zemdlał. Jego przyjaciele sądzili, że umiera, ale on się ocknął. Gdy doszedł do siebie, powiedział ascetom, że podjął decyzję. Sześć lat intensywnych medytacji i ascezy nie doprowadziły go ani na krok bliżej do oświecenia, którego poszukiwał. Zamierza więc przestać głodować i torturować się. Asceci, zasmuceni jego słowami, odeszli, a Siddharta udał się w dalszą drogę sam.

Pewnego dnia usiadł pod samotnym figowcem i odpoczywając w jego cieniu, podjął decyzję. „Gdybym nawet zupełnie opadł z sił, a moja skóra, nerwy, ciało i życiodajna krew wyschły”, powiedział sobie, „będę siedział tu do czasu, aż osiągnę Przebudzenie”. Po siedmiu dniach uderzyła go myśl, że jego chęć pozbycia się pożądań sama w sobie jest pożądaniem! Zdał sobie sprawę, że jego pożądanie pozbycia się pożądania było przeszkodą do osiągnięcia Przebudzenia. Gdy dotarł do niego sens tego odkrycia, zdał sobie sprawę, że jest wolny od pożądania. Wpadł w ekstazę, w której „niewiedza była zniszczona, pojawiła się wiedza; ciemność była zniszczona, pojawiła się jasność”. Natychmiast zdał sobie sprawę, że „nie będzie już więcej ponownych wcieleń”. Myślał: „żyłem w luksusie; moje zadanie zostało wykonane; nie ma już dla mnie powrotu do dawnego ja”. Skończyły się dla niego obroty koła, sansara i ponowne narodziny. To wtedy stał się Buddą, czyli Przebudzonym.

Potem udał się do ascetów, których tak rozczarował, gdy porzucił ich drogę ku oświeceniu. Znalazł ich w Parku Jelenim w Benares, mieście nad Gangesem w północnych Indiach. Mimo że ich opuścił, powitali go bardzo uprzejmie. Odpowiedź, jaką im dał, gdy łagodnie mu wypomnieli, że przez porzucenie ścieżki ascezy stracił możliwość osiągnięcia Przebudzenia, znana jest jako Wprawienie w Ruch Koła Prawa. W mowie tej ponownie zadał pytanie dręczące go od czasu, gdy opuścił dom w poszukiwaniu Przebudzenia. Co zakończy ruch koła sansary, do którego przykuły nas nasze pożądania? Odpowiedział, że drogą wyjścia jest ścieżka umiaru między skrajnościami. Nazwał ją Środkową Drogą. „Trzeba unikać dwóch skrajności, o asceci. Jedną jest życie w przyjemnościach i żądzy, upadlające i nieprzynoszące żadnej korzyści. Druga to życie polegające na torturowaniu samego siebie; jest ono pełne cierpienia i bólu… i nie przynosi żadnej korzyści. Unikając tych dwóch skrajności, wstępujemy na Środkową Drogę, prowadzącą nas ku Przebudzeniu”. Drogowskazami prowadzącymi ku Środkowej Drodze były Cztery Szlachetne Prawdy. Całe życie przepełnione jest cierpieniem. Przyczyną cierpienia jest pożądanie. Pożądanie można wyeliminować. A drogą pozwalającą je wyeliminować jest Ośmioraka Ścieżka.

Budda był człowiekiem praktycznym, człowiekiem czynu. Rysem cechującym ludzi praktycznych jest ich skłonność do tworzenia list spraw, które należy załatwić, rzeczy, o których powinno się pamiętać, sprawunków, które trzeba zrobić na rynku. A oto lista Buddy, na której znalazło się to, co jest niezbędne do wyeliminowania pożądania powodującego cierpienie: właściwe rozumienie, właściwe postanowienie, właściwa mowa, właściwe działanie, właściwe zarobkowanie, właściwy wysiłek, właściwa uwaga, właściwe skupienie. Właściwe rozumienie i właściwe postanowienie to znalezienie Środkowej Drogi i podążanie nią. Właściwa mowa to powstrzymywanie się od kłamstwa i obmowy oraz od grubiańskiego języka. Jeszcze ważniejsze jest powstrzymywanie się od złodziejstwa, zabijania, od karygodnych czynów i działań zarobkowych, mogących przynieść szkodę innym.

Buddyzm to kwestia praktyki, a nie wiary. To raczej sposób postępowania, a nie coś, w co można wierzyć. Kluczem do sukcesu jest kontrola bezustannie pożądającego umysłu poprzez medytację. Siedząc spokojnie i skupiając się na własnym oddechu, medytując nad jakimś słowem albo kwiatem, praktykujący przechodzą przez różne poziomy świadomości do wyciszenia, które osłabia pożądanie. Budda zgodziłby się zapewne z poglądem siedemnastowiecznego kontemplującego filozofa francuskiego Blaise’a Pascala: „Całe nieszczęście człowieka pochodzi stąd, że nie umie on siedzieć w swoim pokoju sam”.

Ci, których przekonało takie przedstawienie Środkowej Drogi, stali się jego uczniami – buddystami. Narodziła się sangha – wspólnota wyznawców świeckich, mężczyzn i kobiet, oraz mnichów i mniszek. Chociaż nauka Buddy nie narzucała żadnego credo, opierała się ona na dwóch założeniach hinduskiej religii, karmie i sansarze: Prawie Śmierci, które prowadzi do milionów ponownych narodzin. Budda uczył, że najszybciej można zatrzymać koło, zostając mnichem i praktykując nauki prowadzące ku Przebudzeniu. Ale jeśli było to z jakichś względów niemożliwe, należało żyć moralnym życiem w nadziei, że w następnym wcieleniu osiągnie się stan, w którym będzie możliwe założenie ochrowej szaty mnicha.

Przez czterdzieści pięć lat po kazaniu w Benares Budda podróżował i pracował nad umocnieniem swojej wspólnoty, sanghi. Gdy zbliżała się godzina śmierci, powiedział swym uczniom, iż to, że ich opuszcza, nie ma znaczenia, bo pozostaną jego nauki, a to one liczą się przede wszystkim. Książę, który został Buddą, odbył swą ostatnią pielgrzymkę do miasta na północny wschód od Benares. Gdy poczuł się źle, położył się między dwoma drzewami i umarł. Miał osiemdziesiąt lat. Religia Siddharty Gautamy rozprzestrzeniła się po całej Azji i z czasem stała się religią światową, ale niewielu jest buddystów w kraju, w którym się urodził. Odwrotnie ma się rzecz w przypadku dźinizmu, którego wyznawców trudno spotkać gdziekolwiek poza Indiami.

ROZDZIAŁ‌ 6

Nie krzywdzić

Tak jak buddyzm, dźinizm stanowi odpowiedź na pytanie zadane ludzkości przez hinduizm. Jeśli nasze obecne życie jest tylko kolejnym z wielu wcieleń, które mamy przeżyć, bo nasza karma przykuła nas do koła ponownych narodzin, to jak możemy się uwolnić i uciec do stanu zwanego nirwaną? Nirwana oznacza w sanskrycie „być zdmuchniętym jak świeca”. Osiąga się ten stan, gdy dusza ostatecznie uwalnia się z sansary. Budda twierdził, że powinniśmy odnaleźć Środkową Drogę między skrajnościami. Dźinizm poszedł w innym kierunku. Wybrał najskrajniejszą z wyobrażalnych dróg, drogę surowego samowyrzeczenia. A najwyższym ideałem dla wyznawców dżinizmu była salekhana – akt rytualnej śmierci przez zagłodzenie się.

Słowo‌ dźinizm pochodzi od sanskryckiego czasownika oznaczającego „zdobywać” albo „gromić”. Odnosi się do walki, jaką dźiniści toczą ze swą własną naturą, aby osiągnąć oświecenie, które da im zbawienie. Zgodnie z dźinijską tradycją było dwudziestu czterech mistrzów, którzy tak opanowali swe pożądania, że osiągnęli oświecenie. Znani są jako Tirthankara, ci, którzy tworzą bród, a to za przyczyną ich zdolności do prowadzenia dusz ku zbawieniu przez rzekę ponownych narodzin. Ostatniego z owych Tirthankara określa się zwykle mianem twórcy dźinizmu. Zwał się on Wardhamana, znany był jednak jako Mahawira, czyli Wielki Bohater. Wedle tradycji urodził się około 599 roku p.n.e. w dorzeczu Gangesu w środkowych Indiach, a więc w regionie, w którym na świat przyszedł również Siddharta Gautama, który został Buddą.

Mahawirę łączy z Buddą coś więcej niż geografia i chronologia. On również był księciem. A także, podobnie jak Budda, miał obsesję na punkcie cierpienia i jego przyczyn. On też porzucił uprzywilejowane życie w poszukiwaniu oświecenia. I zgadzał się z Buddą w tym, że pożądanie niesie za sobą cierpienie. Ludzie są nieszczęśliwi, bo pożądają tego, czego nie mają. Ale gdy tylko zdobędą swój przedmiot pożądania, zaczynają pożądać czegoś innego. Wynika z tego, że skoro pożądanie jest przyczyną cierpienia, to tylko jego wygaszenie może nas uratować. Jego sposób na wygaszenie pożądań pokazuje, jak radykalny miał charakter. Mahawira powiadał, że uwolnienie się z cyklu ponownych narodzin można osiągnąć jedynie, unikając zła i czyniąc dobro. Tak jak Budda, również on był zwolennikiem tworzenia list. Jest autorem pięciu dźinijskich przykazań. Nie zabijaj i nie zadawaj cierpienia istotom żywym. Nie kradnij. Nie kłam. Nie pożądaj niepotrzebnych ci rzeczy.

Na pierwszy rzut oka nie widać w tych zasadach niczego odkrywczego. W wielu innych systemach istnieją takie same listy. Ale dźinizm wyróżnia powaga, z jaką traktuje on pierwsze przykazanie Mahawiry: nie zabijaj istot żywych i nie zadawaj im cierpienia. Ahinsa, czyli powstrzymywanie się od przemocy, to jego kluczowa nauka. Absolutna i powszechna. Tylko całkowite powstrzymywanie się od przemocy może doprowadzić szukających zbawienia do zmiany karmy, która przykuwa ich do koła ponownych narodzin.

Dźinijscy mnisi i mniszki nie mogą zabijać ani krzywdzić żadnej istoty żywej! Nie wolno im zabijać zwierząt w celu uzyskania pożywienia. Nie wolno im polować ani łowić ryb. Nie mogą zabić komara, który gryzie ich w policzek, ani pszczoły żądlącej ich w szyję. Jeśli znajdą w swoim domu pająka albo inne niemile widziane stworzenie, nie wolno im go rozgnieść. Jeśli nie życzą sobie jego obecności, muszą go ostrożnie pochwycić, uważając, by nie zrobić mu krzywdy, i wypuścić go z należytą troską za drzwiami. A ponieważ ziemia, po której chodzą, pełna jest wszelkiego rodzaju żywych istot, powinni stąpać ostrożnie, aby uniknąć ich rozdeptania. By mieć pewność, że swoim ciężkim krokiem nie zmiażdżą życia pod stopami, mają w zwyczaju nosić miotełkę z delikatnych piór i zamiatać nią ostrożnie przed sobą ścieżkę, którą idą. Niektórzy noszą nawet maseczki zakrywające usta, żeby nie skrzywdzić owadów, które przypadkowo mogłyby się dostać do nich wraz z oddechem. Ten szacunek dla wszelkich form życia rozciąga się również na warzywa korzeniowe. Nie wolno ich wyciągać z ziemi i jeść. One są równie wartościowe jak ludzie.

Jak zatem mogą przeżyć dźiniści, jeśli nie jadają mięsa, ryb ani warzyw? Niektórzy z nich faktycznie umierają. Salekhana, czyli samobójstwo poprzez zagłodzenie się, było najwyższym dźinijskim ideałem. Oznaczało wygaśnięcie pragnień w duszy i jej ostateczne uwolnienie od karmy. Ale wystarczy chwilę pomyśleć, żeby zdać sobie sprawę z tego, że samobójstwo nie stało się powszechną praktyką, nawet wśród wyznawców dźinizmu. Wszystkie religie mają różne poziomy intensywności: od wielkiej żarliwości fanatyków po okazjonalne praktyki sceptyków. Wśród wyznawców dźinizmu, chociaż jest on sam w sobie jedną z najżarliwszych religii w historii, praktykujący również odznaczają się różnym stopniem religijnego zaangażowania. Większość z nich nie głodzi się na śmierć. Ale to, co czynią, i tak jest wystarczająco ekstremalne. Żywią się owocami, jednak tylko tymi, które spadły już z drzewa. Dźiniści bywają radykalnymi frutarianami. Ograniczając się do spadów, utrzymują się przy życiu, nie krzywdząc żadnych innych form życia.

Poza wiarą w świętość wszelkich form życia dźinizm nie teoretyzuje zbyt wiele. W systemie tym nie ma miejsca na najwyższego boga czy stwórcę. Odrzuca on też okrucieństwo systemu kastowego. Ale jego droga do zbawienia oparta jest na precyzyjnej mapie wszechświata. Dźiniści wierzą, że świat składa się z dwóch olbrzymich kul połączonych cienkim przesmykiem. Aby to sobie lepiej uzmysłowić, wyobraź sobie, że skręcasz pośrodku nadmuchany balonik. Utworzą się w ten sposób dwie komory połączone gumowym węzełkiem. W dźinizmie ów węzełek pośrodku to nasz świat, gdzie dusze przeżywają swe życie w kole ponownych narodzin. I tak jak zbyt wielka ilość pożywienia sprawia, że ciała stają się ciężkie i trudno im się poruszać, tak samo złe postępki obciążają zdaniem dźinistów duszę, przez co trudniej jest się jej uwolnić od koła wcieleń. Dusze prowadzące złe życie wracają w kolejnym wcieleniu w niższej formie. Na przykład ślimaka albo żaby. A może nawet marchewki albo cebuli. Dusze prowadzące wyjątkowo podły tryb życia stają się tak ciężkie, że spadają do siedmiu piekieł w dolnej kuli wszechświata, a w każdym kolejnym piekle czekają na nieszczęśnika coraz gorsze katusze.

Zgodnie z tym samym prawem, dusze, które oczyszczają się z grzechu, stają się tym lżejsze, im bardziej się starają. Prawdziwie pobożni dźiniści praktykują coś, co można określić jako ekstremalny ascetyzm – słowo to w starożytnej Grecji oznaczało trening tak rygorystyczny, że stosujący go atleci dominowali w zawodach. Wielcy dźinowie, najwięksi atleci dźinizmu, pracowali nad sobą tak zawzięcie, że ich dusze stawały się wystarczająco lekkie, by wznosić się coraz wyżej i wyżej przez niebiosa górnej kuli. Gdy docierali do dwudziestego szóstego nieba, osiągali nirwanę. Oznaczało to koniec ich starań. Od tej chwili byli na zawsze w stanie nieruchomej błogości. Zbawienie!

Innym ciekawym aspektem dźinizmu jest sposób, w jaki wyznawcy rozszerzają swoje starania na świat idei, by osiągnąć nieważkość. Tak jak złe czyny, również złe idee mogą obciążyć dusze. Historia potwierdza oczywiście, że spory w kwestii idei, włączając w to idee religijne, są jedną z najpoważniejszych przyczyn przemocy pośród ludzi. Dla wyznawców dźinizmu doktryna ahinsy o niestosowaniu przemocy dotyczy zarówno ludzkich idei, jak i ludzkiego ciała. Zasada: nie krzywdzić i nie stosować przemocy odnosi się nawet do życia umysłowego. Szanują odmienne sposoby postrzegania i przeżywania rzeczywistości, uznając, że nikt nigdy nie miał jej całościowego oglądu.

Nazywają‌ tę doktrynę anekantawada. Aby ją zilustrować, opowiadają historię o sześciu ślepcach, którzy mieli opisać słonia, dotykając różnych części jego ciała. Człowiek, który dotknął nogi słonia, stwierdził, że słoń podobny jest kolumnie. Ten, który dotknął ogona, porównał słonia do liny. Ten zaś, który dotknął trąby, uznał, że słoń jest jak gałąź drzewa. Człowiek macający ucho zwierzęcia porównał go do wachlarza. Ten, który gładził jego brzuch, powiedział, że słoń jest jak mur. „Słoń jest wielką piszczałką!”, zakrzyknął na to ten, który badał słoniowy kieł. Ich nauczyciel potwierdził, że wszyscy mieli słuszność w swych opisach słonia, ale każdy z nich pochwycił tylko jego część, a nie całość. Morał z tej historii jest taki, że ludzie są ograniczeni w swoim pojmowaniu rzeczywistości.

Nawet jeśli nie są na nią całkowicie ślepi, to postrzegają ją tylko z jednej perspektywy. Nie ma problemu, dopóki nie twierdzą, że ich wizja jest jedyną słuszną wizją i nie zmuszają innych do przyjęcia swojego światopoglądu. Dla dźinistów ograniczenie wiedzy to konsekwencja nierzeczywistości, w której jesteśmy uwięzieni na naszym padole łez. Jedynie oświeceni zdobywają doskonałą wiedzę. I cokolwiek byśmy nie myśleli o innych aspektach dźinizmu, jego zachęta do duchowego umiaru jest czymś rzadkim w religii. Religie lubią sądzić o sobie, że są alfą i omegą. Odrzucają zarzut, że wszystkie przypominają ślepych żebraków kłócących się o kształt słonia.

Mahawira podróżował po Indiach, głosząc swe przesłanie i przyciągając uczniów. Gdy w 427 roku p.n.e. umierał w wieku siedemdziesięciu lat, zagłodziwszy się na śmierć, zastępy jego uczniów liczyły czternaście tysięcy mnichów i trzydzieści sześć tysięcy mniszek. Mnichowie i mniszki byli prawdziwymi atletami dźinizmu. Ćwiczyli wytrwale, by stać się na tyle lekkimi, żeby osiągnąć nirwanę w tym życiu. Zebrali kazania Mahawiry dotyczące niestosowania przemocy i szacunku dla wszelkiego życia w swoich świętych księgach – Agamach.

Większość religii rozpada się na różne sekty, gdy tylko okrzepnie. Każda sekta uważa, że jej przekaz jest jedyną prawdziwą wersją nauk proroka bądź pierwszego nauczyciela. Dźinizm nie stanowił tu wyjątku. Podzielił się na dwa odłamy, ale różnice między nimi były niewielkie i właściwie nawet sympatyczne. Jedna grupa, zwąca się Digambarowie (odziani niebem), uważa, że mnisi i mniszki nie powinni nosić żadnych ubrań. Drugi odłam – Śwetambarowie (odziani w biel) zezwala im na noszenie białych szat.

Oprócz mnichów i mniszek dźinizm ma w Indiach cały czas miliony wiernych świeckich. O ile mnisi i mniszki to prawdziwi wyczynowcy, wierni świeccy wiodą zwyczajne życie, takie, na jakie pozwala im ich miejsce w społeczeństwie. Nie oczekują, że osiągną dwudzieste szóste niebo w jednym życiu. Ale mają nadzieję, że ich obecne życie, pełne łagodności i pozbawione przemocy, zagwarantuje im bycie mnichem lub mniszką w kolejnym wcieleniu. I właśnie wtedy ostatecznie osiągną nirwanę.

Z samej natury dźinizmu wynika, że raczej nie miał on szans stać się religią masową. Ale na pewno stał się religią wpływową, która pozwala poczynić nam ciekawe rozróżnienie.

Chociaż ekstremalne praktyki mają zwykle raczej niewielki oddźwięk, to jednak mogą one wpływać na opinię większości i złagodzić jej radykalizm. Przemyślenia dźinistów na temat świętości całego życia znalazły swe odbicie w najrozmaitszych ruchach wegeteriańskich. A doktryna ahinsy, czyli‌ niestosowania przemocy, znacząco wpłynęła na politykę. Wywarła między innymi wpływ na Mahatmę Gandhiego, prawnika, który prowadził walkę z brytyjskim panowaniem w Indiach w pierwszej połowie dwudziestego wieku. A także na Martina Luthera Kinga, chrześcijańskiego kaznodzieję, walczącego o prawa Afroamerykanów w USA w drugiej połowie tego samego stulecia.

Dźinizm‌ naucza, że pożądanie jest przyczyną większości ludzkiego cierpienia i jedynie ucząc się je kontrolować, będziemy szczęśliwi i zadowoleni. Tylko nieliczni z nas będą chcieli pójść drogą mnichów odzianych niebem albo zagłodzić się na śmierć, ale przemyślenia tych, którzy tak czynią, mogą zachęcić nas wszystkich do życia w nieco większej prostocie.

Na‌ początku książki zwróciłem uwagę, że śledząc pojawianie się różnych religii, trudno będzie zachować układ czysto chronologiczny. To dlatego, że w ich historii miejsce ma taką samą wagę jak czas. Różne sprawy wydarzały się w tym samym czasie w różnych miejscach. Musimy się zatem w naszej wędrówce przez historię posuwać zygzakiem. Dlatego w kolejnym rozdziale cofniemy się w czasie. Kilkaset lat po inwazji Arjów na Indie, na zachód od tego regionu pojawiła się jedna z najbardziej znaczących postaci w historii religii, tajemnicza postać, której na imię było Abraham.

ROZDZIAŁ‍ 7

Wędrowiec

Ur.‍ Tak nazywało się miejsce, gdzie przyszedł na świat patriarcha Abraham, jedna z najważniejszych postaci w dziejach religii. Stało się to około 1800 lat p.n.e. Żydzi, chrześcijanie i muzułmanie uważają go za twórcę swoich religii. Wyobraź sobie cienki strumyczek, spływający z wysokiej góry, który z czasem, tysiące kilometrów dalej na bezkresnych równinach, przeistacza się w trzy wielkie rzeki. Ur leżało na południowym wschodzie Mezopotamii, obszaru, którego nazwa pochodzi ze starożytnej greki i oznacza „międzyrzecze”. Rzeki, między którymi rozciągała się ta kraina, to Tygrys i Eufrat. Samo Ur znajdowało się na terenie dzisiejszego Iraku.

Zgodnie‌ z przekazami, które do nas dotarły, Abraham był synem Teracha. Miał dwóch braci – Nachora i Harana. Ich historia opisana jest w Biblii w Księdze Rodzaju. Ale w starych komentarzach do Biblii Hebrajskiej znajdziemy o nich więcej opowieści, z których dowiadujemy się, że wszyscy oni byli pasterzami, wypasającymi owce na bujnych łąkach w dolinie Eufratu. A Terach dorabiał sobie, wyrabiając figurki bogów czczonych przez ludność zamieszkującą te tereny. W panteonie tamtejszych bóstw najważniejsi byli: Anu – bóg nieba, Ki – bogini ziemi, Enlil – pan powietrza i Eki – bogini wody. Słońce i księżyc również czczono jako bogów. Warto zwrócić uwagę, że w starożytnych religiach siły natury ubóstwiano niemal automatycznie.

Tak‌ jak mieszkańcy Indii, również Mezopotamczycy chcieli mieć na co patrzeć, gdy zanosili modły do bogów, a Terach był szczęśliwy, bo dorabiał sobie sprzedażą bożków ze swego warsztatu. Pewnego dnia, gdy Abraham zastępował nieobecnego Teracha, w warsztacie pojawił się starszy mężczyzna z zamiarem kupna bożka. „Ile masz lat?”, zapytał go Abraham. „Siedemdziesiąt”, powiedział starzec. „A więc jesteś głupcem”, zawyrokował Abraham. „Urodziłeś się siedemdziesiąt lat temu i mimo to modlisz się do figurki, którą zrobiono wczoraj na zapleczu tego sklepu!”. Starszy człowiek zastanawiał się przez chwilę, zrezygnował z zakupu, wziął pieniądze i opuścił sklep.

Usłyszawszy,‍ co się wydarzyło, bracia wpadli we wściekłość. Ostrzegli ojca, że Abraham może zrujnować rodzinny interes, jeżeli będzie się obnosił ze swoimi przekonaniami. Terach usunął więc Abrahama ze sklepu, nakazując mu przyjmować ofiary, przyniesione dla bogów przez wyznawców, w przeznaczonym do tego celu pomieszczeniu. Pewnego dnia zjawiła się kobieta z ofiarą z jedzenia dla jednego z bogów. Zamiast złożyć ją przepisowo Abraham zaczął kpić z kobiety. „Ta figurka ma co prawda usta”, powiedział, „ale nie może ani zjeść pożywienia, które dla niej przygotowałaś, ani podziękować po posiłku. Ma ręce, ale nie podniesie ani kęsa z pożywienia, które przed nią położyłaś. I chociaż ma pięknie wyrzeźbione stopy, nie może się do ciebie zbliżyć ani na krok. Moim zdaniem ci, którzy wyrabiają takie figurki, i ci, którzy oddają im cześć, są tak samo głupi i bezużyteczni, jak sam ten bożek”.

Te‌ przemowy były niebezpieczne z dwóch powodów. Nikomu nie przysparza popularności podważanie zasad zakorzenionej w jakiejś społeczności religii. Ale jeszcze gorzej, jeśli taka krytyka zagraża również lokalnej gospodarce. Była to społeczność oddająca cześć wielu bogom, a wytwarzanie ich wizerunków stanowiło dochodowe zajęcie. Abraham sam sprowadził na swą głowę burzę. Najbezpieczniej było teraz opuścić rodzinne strony. Od tej chwili stał się wędrowcem, pokonującym wielkie odległości wraz z rodziną i swymi stadami. Ale do historii religii trafił przede wszystkim dzięki swej podróży duchowej.

Historia‍ Abrahama oznacza przejście od politeizmu do monoteizmu, od luźnego kultu wielu bogów do ścisłego przywiązania do jednego. Co spowodowało tę zmianę? Dlaczego Abrahama złościły tak bardzo nieszkodliwe figurki w ojcowskim sklepie? Musimy wysilić wyobraźnię, żeby znaleźć się w skórze Abrahama. Po części nie będzie nam trudno zrozumieć, co się tam rzeczywiście działo. Abraham widział, jak ojciec rzeźbił bożki. Wiedział, z czego się je naprawdę robi. Jak więc mógł je oceniać inaczej niż jako zwykłe zabawki? Ale dlaczego nie machnął po prostu ręką na ludzką naiwność? Co wzbudziło jego gniew?

To‌ dlatego, że był prorokiem słyszącym głos przemawiającego doń Boga. A głos ten ostrzegał go, że oddawanie czci tym bogom to nie zabawa, która ma zapewnić ludziom rozrywkę, a wytwórcom bożków dochody. Wszystko to opierało się na strasznym kłamstwie. Istniał tylko jeden Bóg, który nie tylko gardził bożkami i ich wizerunkami: on ich nienawidził! Nienawidził ich zaś dlatego, że przeszkadzały jego dzieciom w poznaniu własnego ojca. Tak jak ojciec, którego dzieci zostały porwane, chciał je odzyskać i ukarać tych, którzy je od niego oddzielili.

To‌ ważny punkt zwrotny w historii ludzkości i warto poświęcić mu chwilę uwagi. Historia uczy nas, że ludzie lubią nienawidzić innych. A nienawidzimy najczęściej tych, którzy mają odmienne od nas poglądy. Rasy, klasy, kolor skóry, orientacja seksualna, polityka, a nawet kolor włosów mogą nas pobudzić do podłych zachowań. Oczywiście może je spowodować również religia. To prawda. Nienawiść religijna jest najprawdopodobniej najbardziej zabójczą postacią tej choroby, bo ludzka niechęć zyskuje w niej boskie usprawiedliwienie. Zdarza się, że nienawidzisz ludzi, bo nie zgadzasz się z ich zdaniem. Ale twierdzenie, że to Bóg ich nienawidzi i chce ich śmierci, to już coś zupełnie innego. Warto zwrócić uwagę, jak bardzo niebezpieczne dla relacji międzyludzkich mogą być ugruntowane przekonania religijne. Pokazuje to kolejne wydarzenie z życia Abrahama.

Głos,‌ który słyszał Abraham, mówił mu, że powinien nienawidzić bożków. Przykazał mu również, by opuścił ojczyznę i udał się do innego kraju, gdzie miał się stać ojcem wielkiego narodu. Księga Rodzaju opowiada, że Abraham wyruszył z rodziną i swoimi stadami na zachód: przekroczył Eufrat, aż dotarł do ziemi Kanaan. Kanaan, dzisiejszy Izrael lub Palestyna, leży na wschodnim wybrzeżu wielkiego morza, zwanego dziś Morzem Śródziemnym. Abraham nie osiedlił się na wybrzeżu, ale w głębi kraju u podnóża wapiennych wzgórz, tworzących kręgosłup tej krainy. I tam wraz z rodziną i swoimi stadami wiódł dostatni żywot.

A‍ potem, pewnego dnia, głos w głowie Abrahama znów się odezwał. Rzekł mu, że ma wziąć swego syna Izaaka na jedną z okolicznych gór i tam złożyć go Bogu w ofierze. Abraham miał w zwyczaju zabijać zwierzęta na całopalenie, ale nigdy wcześniej nie przykazano mu zabić jednego z własnych dzieci. Nie ważył się jednak odrzucić tego żądania. Wczesnym rankiem wstał, przywiązał do grzbietu osła wiązkę drewna na opał i wyruszył w drogę z synem i dwoma młodzieńcami. Gdy doszedł do podnóża góry, poprosił młodzieńców, by zostali i przypilnowali osła. Sam zaś przywiązał chrust do pleców Izaaka, zapalił pochodnię, włożył za pas ostry nóż i wraz synem ruszył pod górę. Kiedy wspinali się mozolnie ścieżką, Izaak przemówił do ojca: „Przygotowałeś ogień i nóż na ofiarę, ojcze, ale gdzie jest zwierzę, które zamierzasz zarżnąć?”. „Nie martw się, synu”, odpowiedział Abraham. „Bóg zaopatrzy nas we wszystko, czego nam potrzeba”.

Gdy‍ doszli do miejsca, gdzie miała być złożona ofiara, Abraham zbudował z kilku kamieni ołtarz, na którym położył drewno. Potem wziął swego drżącego ze strachu syna i przywiązał go do drewna twarzą w dół. Chwycił go za długie włosy i szarpnął jego głowę w tył, odsłaniając mu szyję. A potem wyjął zza pasa nóż, by przeciąć gardło Izaaka, gdy nagle znów usłyszał głos.

„Abrahamie,‌ nie zabijaj syna”, powiedział głos. „Twoja gotowość do zabicia go na moje żądanie dowodzi, że twoja lojalność wobec mnie jest silniejsza od twoich ludzkich uczuć. Oszczędzę więc twego syna”. Trzęsąc się konwulsyjnie, Abraham opuścił nóż. I ujrzał barana, zaplątanego rogami wśród gałęzi pobliskich krzaków. Oszalały ze szczęścia podciął mu gardło i złożył Bogu ofiarę z niego, zamiast ze swego syna. Historia nie przekazuje nam, co myślał w tych przerażających chwilach sam Izaak, ale nietrudno to sobie wyobrazić.

Wiemy,‍ że w niektórych dawnych religiach praktykowano składanie ofiar z ludzi. Nietrudno zrozumieć, jakie były tego początki. Jeśli w bogach widzi się nieprzewidywalnych władców, których warto mieć po swojej stronie, prymitywny umysł może wywnioskować, że ich przychylność można sobie zjednać zarówno składając im w ofierze najlepsze zwierzęta, jak i od czasu do czasu – człowieka. W historii Abrahama i Izaaka słychać być może dalekie echo tych okrutnych praktyk. Ale tradycyjny judaizm, chrześcijaństwo i islam, dla których jest to kluczowy tekst, nie interpretowały tego w ten sposób. Historia ta stanowi dla tych religii przykład absolutnego posłuszeństwa woli Boga, wykraczającego poza wszelkie ziemskie więzi. I chociaż dzisiaj uznalibyśmy za szalonego człowieka, który twierdziłby, że Bóg nakazał mu zabić syna – nawet jeśli zrezygnowałby z tego w ostatniej chwili – nie oznacza to, że mamy uznać wszystkie religie za szaleństwo. Rozsądek nakazuje jednak zakwestionować niektóre z twierdzeń tych religii, jak to zobaczymy, śledząc dalsze ich dzieje. Niebezpieczeństwo, które tu zauważyliśmy, to tendencja do przykładania zbytniej wagi do głosu Boga, który przemawia do ludzkiego umysłu. Dobrym przykładem jest tu nienawiść Abrahama do bożków.

Śledziliśmy‌ jego sposób myślenia, gdy odrzucał figurki bóstw jako wytwory ludzkiej ręki, twierdząc, że byłoby absurdem przyznawanie im boskości. Ale czyż nasze idee dotyczące Boga nie są również naszym własnym wymysłem? Nie stworzyliśmy ich pracą własnych rąk z drewna ani z kamienia, ale uformowaliśmy je w naszych umysłach ze słów i idei. Powinniśmy zatem zachować ostrożność co do sądów na ich temat. Mieliśmy się już okazję przekonać, jak bardzo niebezpieczne mogą być niektóre z nich. Myśl, że bogowie mogą chcieć, byśmy złożyli dla nich własne dzieci w ofierze, może być niebezpieczna dla ludzkiej wspólnoty. Próba, jakiej Bóg poddał Abrahama, dowodzi tylko, że ludzie mogą przekonać samych siebie do zrobienia wszystkiego, jeśli uznają, że rozkaz przychodzi „z góry”. W imię religii czyniono niemal wszystko w tym czy innym okresie.

Powiedziałem,‌ że historia Abrahama była punktem zwrotnym w historii religii. Dzięki niej ludzie przeszli od politeizmu do monoteizmu i do idei jednego boga. Dowodzi ona również, że religie nigdy nie były statyczne. Wciąż ewoluowały i zmieniały się.

Religia‍ to stale zmieniające się obrazy. To dlatego Abraham tak fascynuje. Wędrował i zmieniał kierunki nie tylko w sensie geograficznym, ale również we własnym umyśle. Zdolność do odwrócenia się i zmiany kierunku to jedna z cech wszystkich ciekawych ludzi. To również jeden z kluczy do zrozumienia religii.

Abraham‌ to wędrowiec, a po jego śmierci lud, którego był protoplastą, dalej migrował, tak jak zwykle czynią to ludzie w poszukiwaniu lepszego życia. Jak wieść niesie, kilka pokoleń po śmierci Abrahama wielki głód nawiedził ziemię Kanaan, co skłoniło jego potomków do dalszej wędrówki. Tym razem poszli na południe i przekraczając inną wielką rzekę doszli do Egiptu, gdzie rozpoczął się kolejny rozdział ich historii. A my odnowimy naszą znajomość z Mojżeszem.

ROZDZIAŁ‌ 8

W‌ sitowiu

Izaak,‍ syn Abrahama, o mały włos nie zginął na rozkaz głosu, który usłyszał jego ojciec. Przeżył i sam został ojcem. Syn zaś jego, Jakub, tak jak dziadek Abraham, słyszał w swej głowie głos zwracającego się doń Boga. Głos ten obwieścił mu, że ma przestać używać imienia Jakub. Jego nowe imię, Izrael, oznaczało, „Ten, który walczył z Bogiem”. Jego dwunastu synów nazywano dziećmi Izraela albo Izraelitami. Jakub, tak jak jego dziadek Abraham, był wędrownym pasterzem. Wiódł swoje trzody z miejsca na miejsce, szukając wody i dobrych pastwisk. Przez lata Izraelici stali się plemieniem zdolnym stawić czoła innym plemionom w walkach o najlepsze pastwiska i wodopoje.

Ale‌ w tym czasie ziemię Kanaan nawiedziła wielka susza. Trawy i studnie wyschły, Izraelici zdecydowali więc, tak jak czynili to ludzie od pradziejów, że poszukają szczęścia gdzie indziej. Wyruszyli na południe, do Egiptu, gdzie Nil użyźniał pastwiska dla trzód. Początkowo Egipcjanie przyjęli ich przyjaźnie i pozwolili im się osiedlić w krainie Goszen na północnym wschodzie kraju, nad Nilem, i niezbyt daleko od morza. Osadnikom wiodło się dobrze i liczba ich rosła. Ale wciąż trzymali się razem, w swojej grupie. Pamiętając o wzgardzie, jaką Abraham darzył bożki, trzymali się z dala od lokalnej religii, żywej formy politeizmu, w którym bogów czczono pod postacią psów, kotów, krokodyli i innych zwierząt.

Tak‌ jak to się często zdarza w odniesieniu do ludzi, którzy nie chcą się stopić z większością, Egipcjanie coraz mniej lubili Izraelitów. W miarę jak ich przybywało i coraz lepiej się im powodziło, niechęć, którą budzili, zmieniała się w nienawiść. A w ślad za nienawiścią przyszły prześladowania i roboty przymusowe. A kiedy nawet zorganizowana przemoc nie zdołała ich poskromić, władze Egiptu podjęły decyzję o planowym unicestwieniu. Aby zmusić córy Izraela do poślubienia Egipcjan i wtopienia się w ten sposób w ludność Egiptu, król zadekretował, że wszystkie noworodki płci męskiej mają zostać zgładzone zaraz po narodzeniu. Jedna z matek zdecydowała, że woli pozbyć się dziecka niż oddać je na rzeź. Ułożyła je więc ostrożnie w wodoszczelnym koszyku i zostawiła w sitowiu nad brzegiem Nilu w miejscu, o którym wiedziała, że kąpie się tam córka faraona, egipskiego króla. Fortel się powiódł. Gdy królewska córka spostrzegła dziecko kołyszące się na wodzie w trzcinach, adoptowała je i dała mu egipskie imię Mojżesz.

Choć‌ Mojżesz wiódł w królewskim pałacu faraonów życie w luksusach, zdawał sobie sprawę, że jest Izraelitą, a nie Egipcjaninem. Rosło w nim poczucie, że przeznaczenie wiąże go z niewolnikami, a nie z ich ciemięzcami, którzy go adoptowali. Ciekawił go los niewolników. Pewnego dnia ciekawość przywiodła go w miejsce, gdzie pracowali. Gdy zobaczył jednego z egipskich nadzorców bijącego Izraelitę, był tak poruszony, że zabił go i pogrzebał w piachu. Ale ciekawość pchała go dalej. Następnego dnia znów się pojawił w tym miejscu. Tym razem jego gniew wzbudził widok dwóch Izraelitów walczących ze sobą. Ten, który rozpoczął bójkę, zaczął szydzić z próbującego interweniować Mojżesza. „Pewnie zabijesz mnie w ten sam sposób, jak pozbyłeś się wczoraj Egipcjanina i też ukryjesz moje zwłoki w piasku!”. Widząc, że został zdemaskowany, i domyślając się, że wieść o jego czynie dotrze niebawem do pałacu i może sprowadzić na niego poważne kłopoty, Mojżesz uciekł na pustynię, gdzie znalazł schronienie u pasterskiej rodziny.

To‍ właśnie tu spotkaliśmy go po raz pierwszy, klęczącego przed gorejącym krzewem, słuchającego głosu, mówiącego doń słowa, których nie chciał słyszeć, i wzywającego go do spełnienia niebezpiecznego obowiązku, którego nie chciał spełnić. Był to ten sam głos, który nakazał Abrahamowi krytykować bogów czczonych przez Mezopotamczyków, przez co ryzykował głowę, i ten sam głos, który kazał mu złożyć syna Izaaka w ofierze w dowód podporządkowania się woli Boga.

Był‍ to nowy sposób myślenia o bogach. Powszechnie uważano, że każde plemię ma swych własnych bogów. Pogląd, że jeden bóg sprawuje kontrolę nad ludzkim przeznaczeniem, a może nawet nad całą historią, był nowy i przerażający. Gdy Mojżesz spytał o imię tego, który doń przemawiał, otrzymał odpowiedź jeszcze bardziej niepokojącą. Brzmiała ona: „Jestem, który jestem”. Trudno było zrozumieć, co to właściwie oznaczało, ale odpowiedź sugerowała, że głos stanowił źródło wszelkiego życia, energii i znaczenia tego wszystkiego, co istnieje. A ci, do których mówił, czuli, że angażowanie się w to wszystko może być dla nich niebezpieczne.

Głos‍ nie pozostawiał im miejsca na jakiekolwiek obiekcje. Pojawiał się znikąd w ich umysłach jak idea, od której nie ma ucieczki. Mówił im, że może być tylko jeden bóg,‍ że tylko jeden bóg może być. Wszyscy‍ pozostali bogowie to wymysły ludzkie, stworzone przez ludzką wyobraźnię albo uformowane ludzkimi dłońmi. Ci tak zwani bogowie byli kłamstwem. A kłamstwo niszczyło ludzki umysł i należało je odrzucić. Był tylko jeden prawdziwy bóg, który wybrał dzieci Izraela, by głosiły tę prawdę światu. Nic dziwnego, że ci, którzy otrzymali to przesłanie, bali się. Świat roił się od bogów i tłumów ich fanatycznych wyznawców oraz interesów, które prowadzili w służbie tychże bogów. Znieważanie wiary było czymś złym, ale czymś jeszcze gorszym było to, że takie działania zagrażały ich działalności zarobkowej.

To‍ dlatego Mojżesz próbował się opierać żądaniom głosu. Dopiero co uciekł z Egiptu i wyrwał się z rąk jego władców. A teraz głos w jego głowie mówił mu, że musi wracać i stanąć na czele rebelii! Miał wyprowadzić z Egiptu i powieść do innego kraju Izraelitów, których poznał jako niewdzięczny i nieposłuszny tłum. Kto wie, jakie będzie ich powitanie w ziemi im obiecanej, przyjąwszy nawet, że tam by dotarli? Ale głos nalegał, a Mojżesz, choć z ociąganiem, posłuchał. Wrócił do Egiptu, gdzie czekały go dwa procesy. Większym wyzwaniem było jednak przekonanie Izraelitów, że Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba przykazał mu wyprowadzić ich z Egiptu do nowej ziemi, tej ziemi, z której przybyli do Egiptu wiele pokoleń temu. Gderając gniewnie, zgodzili się pójść za nim, jeśli zdoła przekonać faraona, by ich puścił. Ale jak miał to zrobić?

Po‍ pierwsze poprosił Egipcjan o zwolnienie na kilka dni Izraelitów, by mogli oni oddać cześć swemu bogu na pustyni na północy Goszen. Egipcjanie, traktujący z pogardą dumną i hermetyczną religię Izraelitów, odmówili. Historia mówi, że następstwem tej odmowy była długotrwała kampania, prowadzona przez Mojżesza, podczas której Bóg Izraelitów nasyłał na Egipcjan kolejne plagi. Jej kulminacją było przerażające echo masakry synów Izraela, dzięki której Mojżesz trafił do rodziny faraona.

Głos‌ powiedział Mojżeszowi, żeby w ustaloną przez niego noc nakazał Izraelitom pozostać w swych domach za zamkniętymi drzwiami. Każda rodzina miała złożyć ofiarę z baranka, a krwią z niego skropić odrzwia i próg domu, na znak, że mieszkają w nim Izraelici, a nie Egipcjanie. Tejże nocy o północnej godzinie Bóg przeszedł przez kraj, zabijając wszystko, co pierworodne, od człowieka aż do bydła, omijając jedynie domy oznaczone krwią i pozostawiając je nietknięte. Rankiem następnego dnia Egiptem wstrząsnął straszliwy lament. Nie było ani jednego domu egipskiego, w którym tej nocy ktoś by nie umarł. Faraon wezwał więc Mojżesza i rzekł mu: „Wygrałeś. Zabierz swój lud na pustynię na kilka dni i oddajcie cześć swemu Panu. A nas zostawcie, byśmy mogli opłakać naszych zmarłych”. Rozpoczęła się wielka ucieczka.

Mojżesz‍ poprowadził długi pochód, złożony z Izraelitów i ich zwierząt, przez niebezpieczne Morze Trzcin (zwane także Morzem Czerwonym, Morzem Traw i Morzem Sitowia – przyp. red.). Była akurat pora odpływu i cały pochód przeszedł bezpiecznie na drugi brzeg. Ale w tym czasie Egipcjanom zaświtało już w głowach, że zostali wystrychnięci na dudka. Izraelici wcale nie udali się na kilkudniową religijną pielgrzymkę. Gdyby chodziło im tylko o to, to nie wzięliby ze sobą wszystkich stad i trzód. Nie, najwyraźniej zamierzali uciec i udało im się już zyskać przewagę dnia marszu. Egipcjanie zaprzęgli więc swe rydwany i ruszyli za nimi w pościg. Do Morza Trzcin dotarli, gdy zaczynał się już przypływ. Wpadli w pułapkę. Woda szybko przybierała i wszyscy utonęli. Izraelici widzieli w tym akt woli Boga. Nareszcie byli wolni.

Stało‍ się to punktem zwrotnym w dziejach Żydów. Wspominali te wydarzenia odtąd zawsze z wielką powagą. Doroczne święto Pesach przypomina o nocy, podczas której Boski Niszczyciel przeszedł nad dziećmi Izraela, oszczędził je i umożliwił im ucieczkę z niewoli egipskiej do Ziemi Obiecanej. W wigilię święta żydowskie dzieci pytają rodziców, dlaczego uczta podczas Pesach różni się od wszystkich innych posiłków.

Dlaczego‍ tego wieczora jedzą macę, przaśny, płaski chleb, zamiast zwykłego chleba? Bo mają pamiętać, że w wigilię ucieczki do Egiptu nie było czasu czekać, by zakwaszony chleb wyrósł w pełne bochenki – brzmi odpowiedź. Trzeba go było wyjąć z pieca w takiej właśnie postaci. A dlaczego zamiast różnych warzyw muszą jeść gorzkie zioła? Żeby pamiętać o goryczy lat w niewoli egipskiej. Zanurzanie ziół na przemian w słonej wodzie i słodkiej paście ma przypominać, że ich łzy zmieniły się w wesele, a ich ból w radość. A gdy pytają, dlaczego jedzą w pozycji leżącej, mówi się im, że w Egipcie tylko wolni ludzie mogli leżeć przy stole. Niewolnicy musieli stać. Teraz są wolni, zatem również mogą leżeć.

Pytania‌ te zadają żydowskie dzieci podczas uczty już od ponad 3300 lat. Brzmią one wciąż tak samo i takie same padają odpowiedzi. Są wolni, więc mogą leżeć podczas spożywania posiłku! Najbardziej przejmujące w tej historii jest to, że niezliczoną ilość razy w dziejach dzieci, zadające te pytania i słyszące w odpowiedzi, że teraz są wolne, w rzeczywistości znów były w niewoli. To chmura, która w miarę upływu czasu położyła się cieniem na tej historii. Pesach jest świętem wielkiego aktu wyzwolenia jako punktu zwrotnego w dziejach ludu, którego historia pełna była zniewolenia i prześladowań.

Ale‌ jest ono jednocześnie ważną lekcją tego, jak funkcjonuje religia. Historie religijne mogą sięgać w przeszłość, jednak w rzeczywistości mają dawać nadzieję na przyszłość. W ten właśnie sposób wykorzystywali je Żydzi. Wspominali Exodus jako datę swoich narodzin jako ludu. Ale to, co miało nastąpić teraz, nie miało nic wspólnego z fetowaniem Dnia Niepodległości, z fajerwerkami i ucztowaniem. Czekała ich długa i przygnębiająca wędrówka przez pustynię w poszukiwaniu lepszej przyszłości.

ROZDZIAŁ‍ 9

Dziesięcioro‌ przykazań

Dzieci‍ Izraela uciekły z niewoli egipskiej, ale był to dopiero początek ich kłopotów. Zatopienie egipskiej armii w Morzu Trzcin dodało im odwagi, a Mojżesz przekonał ich do dalszej wędrówki przez pustynię. Ale tak naprawdę nie rozumieli jego opowieści o Bogu. Wedle powszechnej w tamtych czasach opinii, bogów, tak jak dzisiaj zespoły piłkarskie, można było liczyć na pęczki. Oczywiście, kibicowałeś jakiemuś rodzimemu bogowi, ale nie oznaczało to, że lekceważyłeś wszystkich pozostałych. Wiedziałeś, że w lidze bogów znajduje się wielu graczy. Izraelici wiedzieli, że jest coś szczególnego w bogu, który przemawiał do Mojżesza, ale dla nich nie oznaczało to wcale, że w lidze nie ma innych bogów. Oznaczało to, że ich bóg jest najlepszy, ponieważ jest ich bogiem!

Wkrótce‌ zrozumieli, że Mojżesz widział te sprawy inaczej. Mówił im, że prowadzi ich do ziemi mlekiem i miodem płynącej, ale wydawało się, że nie spieszno mu jest ich tam doprowadzić. Po opuszczeniu Egiptu doszli do podnóża góry. „Poczekajcie tu”, powiedział Mojżesz, „a ja wejdę na szczyt po dalsze instrukcje, których udzieli mi głos Boży”. Nie było go tak długo, że Izraelici zaczęli się nudzić i tracić cierpliwość. Starszyzna plemienia postanowiła więc zadbać o rozrywkę i zorganizować święto religijne. Mieli wśród siebie rzemieślników, którzy wytopili ze złota ogromnego cielca, jeden z symboli boga w religii egipskiej. Ustawili go na podwyższeniu i wezwali Izraelitów do oddania mu czci. Być może powodowała już nimi tęsknota za Egiptem. A może po prostu odczuwali potrzebę odpoczynku po trudach długiej wędrówki przez pustynię. Modlitwa przerodziła się w prawdziwą orgię. Bębny biły, Izraelici tańczyli w ekstazie wokół posągu, wyjąc i wrzeszcząc na całe gardło, jak fani podczas rockowego koncertu.

Nagle,‍ gdy szaleństwo trwało w najlepsze, wrócił Mojżesz. Ogarnęła go furia. Przerwał zabawę i zaapelował o ciszę. Głos, który przemówił doń na górze, przysłał go z powrotem z listą dziesięciu przykazań, których Izraelici mieli zacząć przestrzegać od‍ zaraz!

Większość‍ z tych przykazań mogła dotyczyć każdej społeczności, która chciała funkcjonować razem, jako całość. Nie zabijać. Nie kraść. Nie cudzołożyć. Nie kłamać. Wolny dzień dla pracujących. Wszelkie tego typu racjonalne rozwiązania. Pierwsze Przykazanie też było zrozumiałe. Bóg, który wywiódł ich z Egiptu, był ich jedynym bogiem i nie wolno im było mieć innych bogów. Zgadzali się z tym. Powinieneś wspierać swoją drużynę.

Izraelitów‍ zaskoczyła jednak treść Drugiego Przykazania. Zakazywało im ono robienia wizerunków, nie tylko Boga, ale czegokolwiek. Żadnych obrazów! Żadnej sztuki! To zbijało ich z tropu. Malowanie zwierząt, na które polowali, czy bogów, których czcili, było przecież dla ludzi czymś tak naturalnym jak oddychanie – dowodzi tego każde dziecko z kawałkiem kredy w ręku. Głos przemawiający do Mojżesza niezwykle podejrzliwie odnosił się do sztuki jako takiej, ale wpadał w furię, gdy za pośrednictwem tej sztuki ludzie próbowali ukazać tajemnicę jego bytu. Co więc wprawiało Boga w taki gniew?

Żeby‍ zrozumieć ten problem, cofnijmy się do dyskusji na temat symboli. Zwróciliśmy uwagę na sposób, w jaki łączą one ludzi z większymi ideami: kawałek kolorowej tkaniny może reprezentować cały kraj. Symbol to jeden z najużyteczniejszych ludzkich wynalazków – pozwala on w dużym skrócie oddać wielkie abstrakcyjne idee, na przykład takie jak idea narodu czy państwa. A kiedy pojawił się wynalazek pisma, symbole stały się jeszcze bardziej użyteczne. Wszystko można było teraz przełożyć na słowa w książce, którą mogłeś trzymać w swych dłoniach. Nieporozumieniem byłoby jednak mylenie słów z tym, co one oznaczają, jak gdyby były jednym i tym samym. Rzeczy nie są tym, czym je nazywamy. Nie‌ możesz wypić słowa woda. To‍ słowo oznacza‌ wodę, ale‍ nie‌ jest samą‍ wodą.

Problem‌ w tym, że wierni traktują często religijne sformułowania, jak gdyby zasada ta ich nie dotyczyła. Jak gdyby słowo oznaczające Boga było samym Bogiem. Jak gdyby ich książki nie składały się z wydrukowanych na papierze liter, ale były samym Bogiem wciśniętym między okładki. Nic dziwnego, że często walczyli między sobą o to, czyje słowa i symbole odnoszące się do Boga są lepsze. Nikt z nich nie ma racji, grzmiał Bóg w Drugim Przykazaniu. Żadna sztuka ludzka w formie obrazków na ścianie albo słów w książce nie ma nic wspólnego z ukazaniem tajemnicy Boga.

Drugie‍ Przykazanie to najtrafniejsze spostrzeżenie dotyczące Boga, jakie człowiek kiedykolwiek poczynił. Jego prawdziwym celem była religia, a nie jacyś ludzie tańczący wokół złotego cielca. Ostrzegało nas, że żaden system religijny nie ujmuje tajemnicy Boga ani jej w sobie nie zawiera. Ale historia uczy nas, jak to jeszcze zobaczymy, że wielu ludzi tak właśnie twierdziło. Drugie Przykazanie stanowiło wczesne ostrzeżenie, że organizacje twierdzące, iż przemawiają w imieniu Boga, stawały się jego największymi rywalami, najbardziej niebezpiecznymi bożkami ze wszystkich możliwych. Jednak zrozumienie tego przesłania miało zająć Izraelitom dużo czasu.

Po‍ szaleństwie wokół złotego cielca przyszła pora, by znów wyruszyć w drogę. Przed Izraelitami leżała przecież Ziemia Obiecana. Mojżesz poprowadził ich do miejsca, skąd można ją było dostrzec. Głos Boga powiedział mu, żeby się wspiął się na górę, skąd mógł ją zobaczyć. I to tam właśnie Mojżesz umarł. Inwazję poprowadził więc Jozue. Ale nie wszystko szło jak po maśle. Nawet po zadomowieniu się w nowej ojczyźnie Izraelici musieli wciąż walczyć z lokalnymi plemionami, żeby utrzymać swój stan posiadania. Uznali, że potrzebują króla, który dowodziłby w ciągłych starciach i potyczkach. Okoliczne plemiona miały swych królów, dlaczegóż więc oni nie mogli mieć swojego? Pierwszym królem został Saul. Skupił się na walkach, które miały zapewnić Izraelitom bezpieczeństwo w Kanaan.

Jednym‌ z plemion, przeciw którym walczyli, byli Filistyni. A pośród ich groźnych wojowników pierwsze skrzypce grał olbrzym, zwany Goliatem. Pewnego dnia, gdy armie obu plemion stały naprzeciw siebie, Goliat wystąpił z szeregów, wyzywając na pojedynek śmiałka z armii Saula, który podjąłby wyzwanie. Nikt nie odważył się stawić mu czoła poza pewnym młodym pasterzem. Zewsząd posypały się kpiny i przycinki. Jak taki chłopiec mógł stanąć naprzeciwko wytrenowanego zabójcy, jakim był Goliat? „W ten sam sposób, w jaki chronię trzody mojego ojca przed wilkami”, odpowiedział chłopiec. „Za pomocą mojej procy”. Wystąpił z szeregów Saula, żeby zmierzyć się z olbrzymem, który natarł na niego ze straszliwym rykiem. Gdy Goliat uniósł ramię, by rzucić włócznię, pasterz spokojnie włożył kamień do procy, zakręcił nią i wypuścił pocisk, który trafił Goliata w skroń. Olbrzym padł na ziemię, a młodzieniec uciął mu głowę jego własnym mieczem. Armia Saula zwyciężyła tego dnia, a Izraelici mieli nowego bohatera. Nazywał się Dawid.

Gdy‌ Saul poległ w jednej z bitew, Dawid został jego następcą i królem, który stanowił dla późniejszego Izraela punkt odniesienia jako ideał władcy. Panował przez trzydzieści lat. Większość tego czasu spędził w boju. Jego syn Salomon zbudował Pierwszą Świątynię Jerozolimską, w której ludzie składali Bogu ofiary ze swych najlepszych zwierząt i plonów ze swych pól. I okadzali Go chmurami wonnego dymu. Przebyli długą drogę z niewoli egipskiej. Nie byli już luźnym sojuszem wędrownych plemion. Stali się teraz prawdziwym narodem. Mieli własnego króla. Mieli piękną świątynię. Nareszcie dokonali wielkiego dzieła. Tylko że ich Bóg był innego zdania!

Tak‍ więc głos, który przemawiał do Mojżesza, odezwał się znowu. Przez całe pokolenia milczał, ale zaczął grzmieć znów w umysłach nowego pokolenia proroków. Mówił im, że nienawidzi tego, w co zmienili go Izraelici. On, ich wybawiciel, stał się chciwym bożkiem, podobnym bogom ludów, których pozbyli się z tej ziemi. Nie tego chciał! Chciał sprawiedliwości dla biednych. Chciał, by troszczono się o wdowy i sieroty, a nie wyzuwano je podstępnie z ich majątku. A przede wszystkim chciał, żeby Izraelici wrócili do prostego życia, którym żyli na pustyni, gdy każdy musiał się troszczyć o swego bliźniego. Ale do tego, by Izraelici ostatecznie zrozumieli, co Bóg próbował im przekazać od samego początku, potrzeba było kolejnego okresu niewoli w obcym kraju.

I‌ tak nigdy nie byli całkowicie bezpieczni jako niepodległe królestwo. Nawet po wygraniu bitew z lokalnymi plemionami i podporządkowaniu sobie ziemi Kanaan, cały czas groziło im niebezpieczeństwo. Ich Ziemia Obiecana leżała w korytarzu, przez który wielkie potęgi przemieszczały się z północy na południe i odwrotnie. Znali Egipt na południu. Związane z nim były ich dzieje. Ale najbardziej zagrażało im imperium leżące na północy, w Mezopotamii – Asyria. I kilkaset lat po tym, jak Exodus pozwolił im ujść z niewoli egipskiej, znów trafili pod jarzmo. Najechali ich Asyryjczycy i położyli królestwu kres. Ponad dziesięć tysięcy Izraelitów musiało iść do niewoli babilońskiej. I tak jak ich wyobrażenie Boga zmieniło się dzięki triumfom w Kanaan, tak uległo kolejnej zmianie za przyczyną cierpień w Babilonie.

Na‌ początku sądzili, że utracili swego Boga na zawsze. Był w świątyni, którą wzniósł dla nich Salomon w Jerozolimie. Opłakiwali ją nad wodami Babilonu. Jak mieli śpiewać pieśni na chwałę Pana w obcym kraju? Ale zgryzota pozwoliła im na nowo zrozumieć Boga. Bóg nie był posągiem w świątyni. Nie pozostał również w Kanaan. Był wszędzie! Bóg był z nimi w Babilonie, tak jak był z nimi w Jeruzalem. I w Egipcie! Tak naprawdę Bóg towarzyszył im zawsze i wszędzie, tak jak mówili prorocy. Widzieli to teraz jak na dłoni. Gdyby tylko zrozumieli ich przesłanie wcześniej! Ale mogli to teraz nadrobić.

Zaczęli‌ gromadzić zasłyszane historie o działaniach Boga w przeszłości: historie o głosie przemawiającym do Abrahama, Izaaka, Jakuba i Mojżesza. Historie o ucieczce z Egiptu i osiedleniu się w Kanaan. Historie o tym, jak zostali wezwani do przymierza czy też paktu z jedynym prawdziwym Bogiem, który miał być z nimi zawsze, czy to w niewoli, czy na wolności, czy to w ich własnym kraju z jego ukochanymi rzekami i wzgórzami, czy to w kraju, którego rzeki i język brzmiały dla nich obco. Takie właśnie myśli nawiedzały ich w niewoli babilońskiej, gdy zastanawiali się nad znaczeniem własnej historii. Bóg znów zaczął do nich przemawiać przez zesłanych przez siebie proroków. Ale tym razem ich słuchali.

ROZDZIAŁ‍ 10

Prorocy

Prorocy‍ nie tyle przepowiadają przyszłość, co przekazują to, co usłyszeli od Boga. Abraham słyszał głos Boga drwiącego z mezopotamskich bożków. Mojżesza głos wzywał do tego, by wyprowadził Izraelitów z Egiptu i powiódł ich do Ziemi Obiecanej. A gdy dzieci Izraela osiedliły się w Kanaan i władali nimi królowie, głos Boga nie ucichł. Słyszeli go pojedynczy ludzie, wychodzący z cienia i zarzucający możnowładcom, że nie stosują się do praw, które Bóg wręczył Mojżeszowi na Świętej Górze. Prorocy przykuwali uwagę przypowieściami, które miały upowszechnić ich przesłanie. Nie oszczędzali nawet królów. Oto historia o tym, jak jeden z proroków rzucił wyzwanie największemu królowi w dziejach Izraela – Dawidowi, który zabił olbrzyma Goliata za pomocą procy i kamienia.

Dawid‌ zasiadł na tronie Izraela około 1000 roku p.n.e. Na warownym wzgórzu zwanym Syjonem wzniósł swą stolicę, Jerozolimę, Miasto Pokoju – piękne miasto, wciąż będące świętością dla milionów ludzi. Choć Dawid był wielkim wojownikiem i charyzmatycznym przywódcą, na pewno nie był doskonałym człowiekiem. Pewnego dnia zjawił się u niego prorok Natan, żeby opowiedzieć mu o oburzającej sprawie, która się niedawno wydarzyła. Pewien wiejski bogacz miał tysiące sztuk owiec i bydła i nie zbywało mu na niczym. Jednym z jego najemnych pracowników był biedak, mający jedną owieczkę, którą kochał jak własną córkę. Gdy do posiadłości bogacza przybył w odwiedziny nieoczekiwany gość, ten, zamiast którejś ze swoich owiec, zarżnął owcę biedaka i upiekł ją dla swego gościa.

Gdy‌ król Dawid usłyszał tę historię, zerwał się na równe nogi i zakrzyknął: „kim jest ten potwór?”. ”Ty nim jesteś”, odpowiedział Natan. Natan wiedział, że Dawid sypiał z Batszebą, żoną Uriasza, lojalnego żołnierza z jego armii, który był w tym czasie na wojnie. Aby utrzymać swój występek w sekrecie, Dawid zaaranżował śmierć Uriasza podczas bitwy, a potem po cichu pojął Batszebę za żonę. Poruszony przypowieścią Natana Dawid przyznał się do winy i próbował ją odpokutować. Prorok znał siłę przypowieści i wiedział, że mogą one zmienić życie ludzi. Ale nie wszystkie z nich miały na celu ukazać im, że swymi działaniami wzbudzają gniew Boży. Czasem, oprócz tego że były reprymendą, dawały pocieszenie i nadzieję na przyszłość. Oto jedna z nich.

Mniej‌ więcej czterysta lat po śmierci Dawida, kiedy Izraelici przebywali na wygnaniu w Babilonie i rozpaczali, wspominając ukochaną Jerozolimę, jeden z wygnańców przyniósł im posłanie od Boga. Nazywał się Ezechiel. Na początku beształ ich, wypominając grzechy przeszłości. Bóg nie wyzwolił ich z egipskiej niewoli po to, żeby skończyli tak jak wszystkie inne narody. Inne narody chciały być bogate, chciały zwyciężać i pysznić się swymi sukcesami. I posługiwały się swymi bogami, by cel ten osiągnąć. Religia była dla nich częścią polityki.

Ale‍ Bóg Izraela nie był bóstwem, którego politycy mogli używać w walkach o władzę. A sami Izraelici nie przypominali innych nacji. Mieli być świętym narodem, którego jedynym celem na ziemi było służenie swojemu Bogu. Dali się jednak wciągnąć w walki o władzę w swoim regionie. Dlatego Bóg ukarał ich wygnaniem do Babilonu.

Wskazanie‍ na grzechy Izraela jako przyczynę wygnania stanowiło kolejny ciekawy rys w dziejach religii. Za każdym razem, gdy jakieś potęgi walczyły o ziemie, na których żyli Izraelici, prorocy nie winili za cierpienia obcych armii. Ich przyczyną miało być to, że Izraelici nie byli wierni własnemu Bogu. Narodziła się myśl, że jeśli przydarzają ci się złe rzeczy, nie jest to winą losu, ale karą za twoje grzechy. A skoro zło cały czas nękało Izrael, prorocy stale łajali Izraelitów za ich grzeszność. Ale bywały też okresy, gdy Bóg przestawał ich karcić, a zamiast tego zaczynał pocieszać. Jedno z najbardziej poruszających pocieszeń tego typu wyszło z ust Ezechiela.

Ezechiel‍ nie tylko słyszał głosy. Miał również wizje. A jedna z jego wizji zawierała przesłanie nadziei dla zniewolonego Izraela. W swojej wizji Ezechiel stał na wzgórzu, spoglądając na rozległą dolinę wypełnioną kośćmi. Głos rzekł mu, aby wypowiedział nad nimi proroctwo. Miał im powiedzieć, że duch je ożywi, że obrosną ciałem i znów ożyją. Uczynił tak, jak poinstruował go głos. Kości natychmiast zaczęły trzeszczeć i zbliżać się do siebie i dolina wnet napełniła się ludzkimi szkieletami. A potem powróciły ścięgna, wyrosło ciało i pokryła je skóra. Na koniec duch wstąpił w ciała, które powstały. Wyglądało to tak, jakby jak wielka armia gotowych do boju wojowników napełniła dolinę. Te kości, powiedział głos Ezechielowi, to Izraelici, którzy stracili nadzieję i uznali, że umrą i zostaną pogrzebani w Babilonie. Ale Bóg przywróci Izraelitów wkrótce do życia i poprowadzi do ich ojczyzny – Izraela.

I‍ tak się właśnie stało. W 538 roku p.n.e. Persowie pobili Asyryjczyków, a król perski Cyrus wysłał wygnańców z powrotem do Izraela, mówiąc im, żeby odbudowali świątynię zburzoną przez Asyryjczyków i odtworzyli swoje tradycje religijne. I przez następne dwieście lat Izraelici żyli zgodnie z zasadami własnej religii, jak religijna społeczność rządzona przez Boga, teokracja. Rozpoczęli odbudowę świątyni, która miała być symbolem obecności Boga wśród nich, centrum ich życia. Jej budowę zakończono w 515 roku p.n.e. Wtedy też została poświęcona.

W‍ Izraelu nie było już królów, tak więc najważniejszą osobą w kraju stał się najwyższy kapłan świątyni. Uważano go za reprezentanta Boga na ziemi. I to w tym długim okresie utrwalania się państwa coś, co było częścią historii Izraela od czasów Abrahama, dobiegło końca. Ustały proroctwa! Teraz, zamiast żyjących proroków, niosących Słowo Boże pomiędzy Izraelitów, kompilowano księgi będące zbiorami opowieści o ich historii, nad którą pieczę sprawował Bóg, oraz prawa, które miały od teraz porządkować ich życie.

Tora,‌ pięć pierwszych ksiąg, była najważniejsza – księgi te zwano Pentateuchem albo Pięcioma Zwojami – właśnie na zwojach papirusowych mieli pisać pierwsi skrybowie. To w tym okresie pokoju po ich powrocie z wygnania ostatecznie zdecydowano o spisaniu historii długiego związku Izraela z Bogiem. W ten sposób Izrael z ludu Głosu stał się ludem Księgi.

We‍ wczesnych latach religia Izraelitów sprawiała wrażenie eksperymentu. Moglibyśmy ją nawet opisać jako religię wolnych strzelców. Jej motorem nie byli zawodowi duchowni, ale utalentowani amatorzy, którzy słyszeli Boga przemawiającego bezpośrednio do nich. Takie są początki wszystkich religii. Zawsze na początku są ludzie ze specjalnym darem, ci, których nazywamy prorokami albo wieszczami, słyszący głosy albo mający wizje. Mówią innym, co zobaczyli i co usłyszeli. Reakcją tych, którzy nie widzieli ani nie słyszeli, jest wiara w to, co im powiedziano. W ten sposób zaczynają się kształtować struktury religijne.

Gdy‍ stają się one bardziej wyrafinowane, potrzebny jest nowy przywódca. Zaczyna się przejście od amatorstwa do profesjonalizmu. Potrzeba nauczycieli, którzy zinterpretują święte opowieści, zebrane w jedną całość. Trzeba kapłanów, którzy zorganizują święta i będą celebrować wydarzenia opisane w księdze. Trzeba świątyń, gdzie koncentrować się będzie ta działalność. A kiedy proces ten dobiegnie końca, świat będzie mógł dodać do swej kolekcji kolejną, w pełni opierzoną religię.

Jednak‍ wydaje się, że po drodze coś utracono, coś, co sprawia, że religie wspominają swoje wczesne lata z nostalgią i żalem. Tak jak małżeństwa, które znudzone długim wspólnym pożyciem, gdy wygasła już namiętność pierwszych porywów miłości, wspominają dni, gdy wszystko przychodziło bez wysiłku, a życie wydawało się lekkie jak piórko. To dlatego religie poświęcają dużo czasu wspomnieniom o swojej młodości, próbując rozniecić żar dawnej miłości. Ale to trudne zadanie, bo głos boskiego oblubieńca ucichł, a pozostały tylko jego listy.

A‍ może jest tak, że ci, którzy są u steru religii, nie odbierają telefonów od Boga, bo nie chcą, żeby zakłócał system, którym sami teraz zawiadują? Zarzewie takiego konfliktu wciąż się tli pod powierzchnią zorganizowanych religii, jak pokaże to dalsza historia. Izrael zaczął się konsolidować w ten sposób po powrocie z niewoli babilońskiej. Jego rozrzucone kości zebrały się w jedną całość. Nastąpiło dwustuletnie interludium – zaznał wtedy spokoju, do którego dążył od tysiąca lat. W tym czasie Izraelem rządziły imperia, których władcy nie mieszali się do religijnych spraw swych poddanych. Ale taka sytuacja nie mogła trwać wiecznie.

W‌ 333 roku p.n.e. grecki władca Aleksander Wielki panował nad dużym obszarem świata. W tym czasie zbliżał się też punkt zwrotny w dziejach Izraela. Aleksander nie wtrącał się do jego religii. Ale kiedy zmarł, części jego imperium, które znamy dzisiaj jako Afganistan, Iran, Irak, Syrię, Liban i Palestynę przypadły w udziale innym wodzom, których sposób rządzenia był zgoła inny. Postanowili oni narzucić własną religię na podbitych terenach i dojście do starcia z okrutnie zazdrosnym bogiem Izraela było tylko kwestią czasu. Król, który rozpoczął tę walkę, to Antioch IV. Ten Grek z pochodzenia, zżerany ambicją odgrywania większej roli w regionie, postanowił zerwać więź łączącą jego żydowskich poddanych z ich zaborczym bogiem, narzucając im wyrafinowanie greckiej religii i kultury.

W‍ 167 roku p.n.e. przemienił świątynię w Jerozolimie w przybytek greckiego boga Zeusa i rozesłał po całym Izraelu zbrojnych, żeby zmusić Żydów do złożenia ofiary Zeusowi. Gdy jeden z nich zjawił się w wiosce Modin pod Jerozolimą, rozkazał tamtejszemu kapłanowi, staremu człowiekowi o imieniu Mattatiasz, aby podporządkował się dekretowi królewskiemu i złożył ofiarę. W przeciwnym wypadku miał ponieść śmierć. Mattatiasz zaregował na to żądanie po swojemu – wbił nóż ofiarny nie w ciało przygotowanego w tym celu barana, ale w serce królewskiego wysłannika, składając w ten sposób ofiarę z niego samego.

Wraz‌ z synami wzniecił później powstanie przeciw brutalnemu królowi. Trwało ono trzy lata. W tym czasie wygrał trzy bitwy i odbił zbezczeszczoną świątynię. Dnia 14 grudnia 164 roku p.n.e. zaczęło się dzieło jej oczyszczenia, odbudowy i ponownego poświęcenia. Trwało to osiem dni – okres, którzy Żydzi określają dziś mianem Święta Świateł albo Chanuki. Podczas Chanuki każdego dnia zapalają świecę na jednym z ramion dziewięcioramiennego świecznika (chanukija) na‌ pamiątkę odbudowy świątyni w Jerozolimie po jej zbezczeszczeniu przez Antiocha.

Gdy‍ Antioch zmarł w 163 roku, życie stało się dla Izraelitów łatwiejsze. Izrael trwał w stanie chwiejnej niepodległości przez kolejny wiek, aż został podbity przez Rzym w 63 roku p.n.e. I to był początek końca.

ROZDZIAŁ‌ 11

Koniec

Nawet‌ dobrym ludziom przydarzają się złe rzeczy. Ostatnia księga w Biblii Chrześcijańskiej podzieliła te złe rzeczy i przypisała je Czterem Jeźdźcom Apokalipsy: Wojna, Głód, Choroba i Śmierć. Jeźdźcy ci galopują poprzez dzieje od ich początków i nie ma żadnych oznak, żeby kiedykolwiek mieli zwolnić. Każdemu trudno jest się z nimi mierzyć, ale stanowią szczególny problem dla ludzi religijnych. Jeśli nie wierzysz w Boga, jeśli istnienie nie ma dla ciebie żadnego ostatecznego sensu, wówczas cierpienie jest tylko niemiłą rzeczywistością, z którą musisz się jakoś zmierzyć. Ale jeśli wierzysz w Boga, pojawiają się w tym miejscu trudne i niewygodne pytania.

Dlaczego‍ Bóg dopuszcza do istnienia takiego bólu i cierpienia na świecie? I dlaczego dzieje się często tak, że dobrzy cierpią, a źli unikają przykrości? Wszystkie religie mają własne odpowiedzi na te pytania. We wczesnym judaizmie odpowiedź na nie brzmiała następująco: jeśli Izrael cierpi, to dlatego, że jest karany za swoje grzechy.

W‌ tym rozdziale zajmiemy się cierpieniami Izraela jako ludu. Nie będziemy się zajmować cierpieniem konkretnych jednostek. A to z oczywistego powodu. Jedyny Prawdziwy Bóg powołał Izrael do bycia ludem wybranym, swoją oblubienicą. Dlaczego zatem za ten związek trzeba było zapłacić aż tak wysoką cenę?

Dlaczego‍ stał się dla Izraela przyczyną tak wielu cierpień? Prorok Ezechiel tłumaczył to tym, że Izrael nie zrozumiał, iż bycie wybranym ludem Boga oznacza pójście inną drogą niż drogi innych ludów i ich bogów. Ale Izraelici naśladowali te drogi. Mieszali się w politykę innych ludów. Nawet prawdziwego Boga czcili tak, jakby był bóstwem, które pragnie pochlebstw i ofiar zamiast sprawiedliwości i świętości. To dlatego popadli w niewolę babilońską. Ale po odzyskaniu wolności i powrocie do Jerozolimy odrobili swoją lekcję.

Gdy‍ wrócili do Izraela, scementowali się jako naród, dla którego celem i sensem życia miała być czystość religijna. Mieli się skrupulatnie stosować do pouczeń zawartych w Pentateuchu. Każdy dzień winien być pełen rytuałów przypominających cały czas o obecności Boga. Każdy aspekt ich życia miał być podporządkowany służbie Bogu – od tego, co mogli jeść, poprzez to, czego mogli dotykać, aż po ludzi, z którymi mogli obcować. Izrael stał się teokracją, państwem bożym, w którym religia stała się celem całej jego egzystencji. W końcu nauczyli się, jak żyć w zgodzie i pokoju z Bogiem i z sobą.

Ów‌ pokój został zakłócony przez Antiocha i znów zaczęły się ich cierpienia. Ale istotna różnica polegała na tym, że teraz to wierność Bogu stała się przyczyną ich niedoli. Dawne tłumaczenie ich cierpień karą zesłaną przez Boga nie miało już racji bytu. Trzeba było znaleźć nowe uzasadnienie. Podczas prześladowań przez Antiocha pojawiła się nowa narracja. I stała się elementem judaizmu, który miał reperkusje nie tylko dla jego własnej późniejszej historii, ale również dla historii chrześcijaństwa i islamu, kiedy weszły na arenę historii.

Zauważyliśmy‌ już, że prorocy, którzy byli głównymi rozgrywającymi w historii Izraela, nie przepowiadali przyszłości. Oni‌ wieścili gniew Boga z powodu przeszłości Izraela.‌ Podczas zmagań z królem Antiochem pojawił się nowy bohater, który twierdził, że wzrokiem swym sięga poza śmierć, poza samą historię, w przyszłość trzymaną przez Boga w zanadrzu dla swych cierpiących sług. Inaczej niż dawni prorocy nie przyszedł w blasku świateł, żeby zaanonsować, co objawił mu głos. Pozostawał w cieniu jak szpieg i opisał to, co słyszał i widział. I tak jak szpieg, ślący raporty z terytorium wroga, zaszyfrował swoją wiadomość w taki sposób, że mogli ją odczytać tylko ludzie z jego obozu. Taki sposób przekazywania tajnych informacji od Boga określa się mianem apokaliptycznego. To‍ budzące grozę słowo pochodzące z języka greckiego ma w oryginale prostą definicję: oznacza odsłonięcie tego, co ukryte, tak jak unosi się teatralna kurtyna, by odsłonić to, co dzieje się na scenie. Tych, którzy spisywali apokaliptyczne wizje, możemy sobie wyobrazić jako agentów znających boskie plany ostatecznej obrony przed arcywrogiem. Bóg przysłał ich, by przygotować swój lud na inwazję.

Pierwszy‌ agent apokalipsy nazywał się Daniel. Swoją wiadomość spisał w krótkiej księdze, zrozumiałej tylko dla żydowskich czytelników. Jej akcję umieścił w Babilonie podczas wygnania setki lat wcześniej, ale w rzeczywistości był to zawoalowany opis prześladowań Żydów przez Antiocha w okresie, w którym księga była pisana. Składała się ona z sześciu historii i kilku snów. W najsłynniejszej z tych historii Daniel występował osobiście. Miała ona dać pewność Żydom, że przetrwają gniew swego prześladowcy.

W‍ owej historii Daniel, jeden z Żydów wygnanych do Babilonu, został urzędnikiem w imperium perskim. Był ulubieńcem króla Dariusza, syna Cyrusa. To właśnie Dariusz zezwolił Żydom na powrót do Judei. Cenił Daniela nie tylko za wierność, jaką ten okazywał swemu bogu, ale również za jego kompetencje w roli administratora. Jednak uznanie, jakim cieszył się Daniel, sprowadziło na niego zawiść innych urzędników, którzy zastawili na niego pułapkę. Przypodchlebiali się Dariuszowi i namawiali go, żeby wydał zarządzenie, by przez miesiąc w całym królestwie nikt nie mógł się modlić do innego boga, poza samym Dariuszem. Ktokolwiek złamałby to prawo, miał zostać wrzucony do jaskini lwów. Dariusz wydał stosowne zarządzenie, a spiskowcy zacierali z radości ręce. Wiedzieli, że Daniel, cokolwiek miałoby się stać, nie zrezygnuje z modłów do Boga Izraela.

Zakradli‌ się do jego domu, znaleźli go modlącego się i wzywającego Boga i donieśli o tym królowi. Gdy król dowiedział się, kto wpadł w pułapkę, ogarnął go smutek. Ale podpisał przecież dokument i nie widział teraz żadnego sposobu rozwiązania problemu. Z żalem w sercu ukarał Daniela, karząc wrzucić go do jaskini lwów. I oto przez całą noc lwy nie tknęły Daniela. Czytelnicy Daniela wiedzieli, że historia ta nie mówiła w rzeczywistości o wydarzeniach babilońskich sprzed trzystu lat. Opowiadała ona o tym, co działo się w Izraelu, gdy Antioch prześladował Żydów za ich wierność Bogu. Daniel mówił im, że chociaż zostali wrzuceni do jaskini lwów, to jeśli zachowają swą wiarę, Bóg ich uratuje. Księga miała umocnić ich opór. Nie tylko jednak o to chodziło Danielowi. Niesienie pociechy cierpiącemu Izraelowi nie było jego jedynym celem. Chciał go przygotować na ostateczną walkę z wrogiem. W przeciwieństwie do mędrców hinduskich, którzy postrzegali czas jako bezustanne obracanie się koła, z którego dusza próbuje cały czas się uwolnić do błogiej nicości, myśliciele żydowscy postrzegali czas jako strzałę wypuszczoną przez Boga, której lot zakończy się, gdy dosięgnie celu. Wedle Daniela była już tego celu bardzo bliska. A gdy do niego dotrze, ustanie cierpienie Izraela. Potem martwi wszystkich czasów powstaną z grobów, by spotkać swego Stwórcę i poddać się jego sądowi. Tutaj Daniel po raz pierwszy mówi Izraelowi o wierze w życie po śmierci i o dniu Sądu Ostatecznego, gdy wszystkie uczynki zostaną policzone według prawa Bożego.

Do‍ tego momentu w swej historii Izrael nie wykazywał większego zainteresowania życiem pozagrobowym. Ludzie spotykali Boga, ale ich czas kończył się wraz ze śmiercią i schodzili ze sceny. Dusze zmarłych wędrowały do mrocznego podziemia zwanego szeolem. Szeol był krainą zapomnienia, nie pamiętano tam nawet Boga. Księga Daniela zmieniała to wszystko. Daniel obwieścił ludziom, że na końcu historii Bóg się pojawi, „wielu zaś, co posnęli w prochu ziemi, zbudzi się: jedni do wiecznego życia, drudzy ku hańbie, ku wiecznej odrazie”.

Wskrzeszenie‍ zmarłych było nową myślą w judaizmie i zawsze miało być pomysłem kontrowersyjnym. Nadeszły czasy, w których żydowscy nauczyciele podzielili się na tych, którzy w to wierzyli, i na tych, którzy się z tym nie zgadzali. Ale myśl ta z czasem się utrwaliła. Daniel nie wierzył w zmartwychwstanie jednostek po ich śmierci – wierzył w coś, co nazywa się powszechnym‍ zmartwychwstaniem. Każdy‍ miał spać w swoim grobie do czasu, aż Bóg zakończy historię, a wtedy wszyscy mieli powstać z grobów w tym samym momencie, by stanąć w obliczu sądu. Daniel nie sądził, by trzeba było na to długo czekać

Przedstawił‍ też inną, ważną ideę. Aby dać Izraelitom znać, że koniec jest bliski, Bóg miał zesłać specjalnego tajnego agenta zwanego mesjaszem, którego zadaniem byłoby przygotowanie ich do ostatecznego szturmu. Mesjasz to tyle co „pomazaniec”, „namaszczony”. W przeszłości, gdy Żydzi wyznaczali króla, który nimi rządził, namaszczali jego głowę oliwą. Miało to oznaczać, że jest sługą bożym. Daniel mówił Izraelowi, że czas i wszystkie związane z nim troski zbliżają się do końca. A znakiem tego, że koniec jest bliski, miało być pojawienie się mesjasza. Ale nie miał on przybyć z tamtego świata czy zstąpić z niebios. Miał być nim jeden spośród nich. Jego tożsamość miała zostać ujawniona. Być może był już tutaj – trzeba więc mieć oczy szeroko otwarte! W ten sposób Daniel dawał ludowi Izraela nadzieję na czas, gdy jego cierpienia dobiegną końca, a Bóg obetrze łzy z ludzkich twarzy. Zaczęli więc wypatrywać mesjasza i czekać na niego. Ale on nie przybywał. A działo się coraz gorzej.

Prześladowania‌ Antiocha okazały się niczym wobec tego, z czym przyszło się im zmierzyć, gdy w 63 roku p.n.e. Palestynę opanowali Rzymianie. Nastąpił trwający półtora wieku okres rozruchów i zamieszek, przerywanych otwartymi działaniami wojennymi, aż w końcu nadszedł kres. A języczkiem u wagi znów stała się świątynia w Jerozolimie. Świątynia ta była dla Żydów cenniejsza nad ich życie. Była symbolem Boga, który wezwał ich z Egiptu ponad tysiąc lat temu. Żarliwa namiętność Żydów do Boga wprawiała Rzymian w zdumienie. Dla nich samych bogowie niewiele byli warci. Racjonalni Rzymianie nie brali ich zbyt serio. Cóż takiego było w tym Bogu, co skłaniało Żydów do samobójczego poświęcenia?

Wedle‌ legendy, gdy rzymski wódz Pompejusz zdobył Jerozolimę w 63 roku p.n.e., postanowił poszukać Boga Żydów w ich świątyni. Tworzył ją szereg podwórców o coraz większej świętości. Pompejusz przeszedł przez nie, aż dotarł do sanktuarium zwanego Święte Świętych. Była to najświętsza część świątyni, do której prawo wstępu miał tylko najwyższy kapłan. Pompejusz z nabożeństwem wszedł do Świętego Świętych, spodziewając się, że ujrzy Boga Izraela. Ale przybytek był pusty. Niczego tam nie nie znalazł!

Bowiem‌ Żydzi wiedzieli, że nic, albo inaczej mówiąc, żadna rzecz, nie może reprezentować głosu, który nękał ich przez stulecia. Drugie Przykazanie zakotwiczyło się głęboko w ich duszach. Wznieśli tę wspaniałą świątynię z jej wycyzelowanymi kamieniami i szeregiem pięknych dziedzińców. Kochali ją i mieli opłakiwać jej utratę przez całe swoje dzieje. Ale w jej sercu nie było niczego! Pompejusz‍ odwrócił się, zdumiony zagadką religii, dla której symbolem Boga było puste miejsce.

W‌ następnym stuleciu zdumienie Rzymian zmieniło się w gniew, gdy stwierdzili, że nie uda im się znaleźć sposobu na ten uparty lud i jego nieuchwytnego Boga. Zdecydowali się więc zetrzeć Izraelitów z powierzchni ziemi. W 70 roku n.e. wojska rzymskie pod wodzą Tytusa zrównały z ziemią Jerozolimę i zniszczyły świątynię, rozbudowaną znacznie od czasu, gdy widział ją Pompejusz 140 lat wcześniej. Nareszcie koniec, pomyślał Tytus. Zniszczyłem ich.

Ale‍ daleko było do ich zagłady. Rozproszeni na cztery strony świata na kolejnym długim wygnaniu Żydzi utracili wszystko oprócz tego, co miało dla nich największe znaczenie: swego Boga. Wiedzieli, że żadna kamienna budowla nie mogła zawierać w sobie ich Boga. Byli więc podejrzliwi wobec tych, którzy uważali, że można zawrzeć Boga w budowli ze słów. Trwając na swym kolejnym wygnaniu i czekając na mesjasza, rozbudowali tradycję niezgody na jakąkolwiek próbę definiowania Boga w kategoriach ludzkich.

A‌ na scenie pojawił się ważny i drażniący nowy bohater – heretyk. Heretycy to niewygodni ludzie, zadający kłopotliwe pytania i podważający powszechne opinie. Możemy się od nich sporo nauczyć. Jednego z najsłynniejszych znajdziemy w samym środku Biblii Hebrajskiej.

ROZDZIAŁ‌ 12

Heretyk

Gdy‍ amerykański prezydent John F. Kennedy chciał zredukować liczbę bomb jądrowych, bo uważał, że czynią one świat coraz bardziej niebezpiecznym miejscem, spotkał się z silną opozycją. Jego najbardziej zajadłym krytykiem był pewien fizyk jądrowy, który sądził, że im więcej bomb posiada Ameryka, tym jest ona bezpieczniejsza. Zapytany o to prezydent zwrócił uwagę, że ktoś całkowicie o czymś przekonany, szczególnie jeśli chodzi o eksperta w jakiejś dziedzinie, musi wstrząsnąć tymi, którzy mają otwarte, poszukujące umysły. Taki jest właśnie pożytek z posiadania zamkniętego, ograniczonego umysłu.

Dla‍ takiego zamkniętego umysłu jedyny cel życiowy stanowi narzucenie swoich poglądów wszystkim innym. Ten rodzaj przekonania co do słuszności własnych poglądów nosi nazwę ortodoksji, od‌ greckiego słowa oznaczającego prawdziwą albo słuszną wiarę. Ktoś taki jak prezydent Kennedy, który sprzeciwiał się ortodoksyjnym poglądom na broń jądrową, był heretykiem, którego zdanie było herezją. Słowo‌ heretyk również‍ pochodzi ze starożytnej greki – oznaczało dawniej kogoś, kto sprzeciwia się powszechnie przyjętym poglądom. Ortodoksje i herezje dotyczą całego ludzkiego życia, ale mają szczególne znaczenie w religii. Obserwacja tego, jak funkcjonują, pomoże zrozumieć, dlaczego w obrębie poszczególnych religii panuje ciągła, czasem bardzo gwałtowna niezgoda.

Właściwie‌ wszystkie religie rozpoczęły się od herezji. Prorok reaguje na wewnętrzny głos, który podważa powszechnie panującą opinię, w taki sposób, jak Abraham szydził z bogów w sklepie swojego ojca. Potem najczęściej następuje podział – heretyk odchodzi i staje się założycielem nowej religii albo jej konkurencyjnej odnogi. Czasem heretycy wygrywają spór i ich idee stają się nową ortodoksją. Albo też ortodoksi pozostają głusi na argumenty i nowa inspiracja szuka sobie miejsca gdzie indziej. Czasem zamknięte umysły otwierają się na tyle, by wchłonąć nowe idee.

Żydzi‌ opanowali cały ten proces lepiej niż wyznawcy innych monoteistycznych religii. Od początku spory i niezgoda zajmowały bardzo ważne miejsce w ich życiu. Oczywiście we wszystkich religiach pojawiają się spory, ale większość z nich kończy dyskusję tak szybko, jak to jest możliwe, i ustala wytyczne, które każdy musi zaakceptować albo opuścić wspólnotę. Lubią porządek. Religia żydowska nigdy taka nie była. Uznawała, że w religii nie ma kwestii, o których nie można dyskutować. Uważała, że lepiej było rozwijać się w sporach, niż zamknąć swoje poglądy w metalowych kasetkach na cztery spusty, a klucz wyrzucić. W sercu świętej księgi judaizmu znajdziemy heretyka zwanego Hiobem, występującego we własnej sprawie przeciw ówczesnej ortodoksji.

Dzieje‌ Hioba od dawna opowiadano sobie w formie przypowieści, ale podczas niewoli babilońskiej wziął je na warsztat nieznany bliżej poeta, żeby na ich przykładzie przeanalizować problem cierpienia. Żydzi odczuwali zapewne większą potrzebę zmierzenia się z tym problemem niż jakakolwiek inna rasa. Inne narody i ludy zniknęły z kart historii, zmiecione przez wielkie imperia. Ale przynajmniej ich cierpienia się na tym zakończyły. Cierpienie Żydów zdawało się jednak nie mieć końca. Zniszczeni jako naród w 70 roku n.e., bez miejsca, które mogliby nazwać swoim, stawali się rozdziałem w dziejach wędrówki i odrzucenia, gdziekolwiek się pojawili. W ciągłym braku poczucia bezpieczeństwa cały czas siedzieli na walizkach, gotowi na kolejny exodus, kolejne wygnanie. Stracili swój kraj i swoją świątynię, ale zachowali swą Księgę. Stała się ona ich duchowym domem, który mogli spakować do torby i zabrać ze sobą, gdy znów ich wypędzano. A nawet jeśli im ją odbierano, nieśli w pamięci jej esencję, kilka wersów z Pentateuchu, które znali na pamięć. Nazywali je Szema albo‍ Szma od‍ hebrajskiego słowa słuchaj. „Słuchaj,‍ Izraelu! Wiekuisty jest naszym Bogiem, Wiekuisty jest jedyny! A będziesz miłował Wiekuistego, Boga twojego całym sercem twoim, i całą duszą twoją, i całą mocą twoją”. Zgodnie ze starą żydowską tradycją Daniel recytował modlitwę Szema w jaskini lwów i wyszedł z niej nietknięty. A historia Daniela dodawała odwagi Izraelowi w chwilach wielkiego zagrożenia. Ale co mogło im dodać ducha teraz, gdy zostali starci na proch w lwiej paszczy? Dlaczego cierpienie stało się teraz życiem Izraela?

To‍ było pytanie, na które odpowiadała Księga Hioba. Hiob nie dawał gotowej odpowiedzi na pytanie, które jego lud zadawał sobie od stuleci. Tym, co zrobił, było odrzucenie ortodoksyjnego poglądu, że Bóg pokarał Izrael za grzechy. I jest to wielka chwila w dziejach religii. Ukazuje nam człowieka, który dostrzegając coś złego, wie, że jest to złe. Ale jego religia mówi mu, że nie może to być złe, bo Bóg mówi, że jest to dobre. Pyta zatem samego siebie: czy Bóg może sprawić, że zło staje się dobrem, twierdząc po prostu, że tak jest? Nie – zło pozostaje złem, niezależnie od tego, co mówi Bóg, czy też co mówią kapłani, którzy twierdzą, że tak rzecze Bóg. Wiem, że nie mają racji i będę tak twierdził nawet wtedy, jeśli niebiosa spadną mi na głowę. Hiob jest heretykiem, który pojawia się w samym centrum Biblii i podważa jej własne nauki.

Na‌ początku Księgi Hioba dowiadujemy się, że jest on sprawiedliwym i prawym człowiekiem, bajecznie przy tym bogatym. Ma siedmiu synów, trzy córki, siedem tysięcy owiec, trzy tysiące wielbłądów, pięćset jarzm wołów, pięćset oślic, nieprzeliczoną liczbę nieruchomości i służby. Jego bogactwa w ówczesnej walucie nie dałoby się porachować.

W‌ ciągu kilku dni utracił jednak wszystko. Jego inwentarz ukradziono, sługi i dzieci zabito, a on sam został dotknięty złośliwym trądem. Siedząc na kupie gnoju, drapał się skorupą zbitego garnka. Jego cierpienie było absolutne. Żona mówiła mu, że powinien złorzeczyć Bogu i umrzeć. Ale odpowiedź Hioba na całe jego cierpienie była następująca: „Nagi wyszedłem z łona matki i nagi tam wrócę. Dał Pan i zabrał Pan. Niech będzie imię Pańskie błogosławione!”.

W‌ kolejnej scenie Hioba odwiedza trójka jego przyjaciół, którzy mówią, że przyszli, by go pocieszyć, ale tak naprawdę przybyli, by go wybadać. Należą oni do tego rodzaju wiernych, którzy mają gotową odpowiedź na wszystko, nawet na taką lawinę nieszczęść, która zasypała Hioba. Elifaz z Temanu. Bildad z Szuach i Sofar z Naamy siadają naprzeciw dotkniętego nieszczęściem przyjaciela i zaczynają przesłuchanie. Z rosnącym rozdrażnieniem powtarzają wciąż to samo, ale to Elifaz z Temanu jako pierwszy podaje oficjalne wyjaśnienie niedoli Hioba.

Mówi,‍ że niewinni nigdy nie giną, za to złoczyńcy, siejący nieprawość, zbierają z niej plon. Zbierasz plon nieprawości, więc powiedz nam, co uczyniłeś takiego, co sprowadziło na twe barki takie nieszczęście? Hiob nie chce zaakceptować logiki ich oskarżenia. Jakikolwiek jest powód ataku Boga na niego, nie są nim jego grzechy. Hiob wie, że jest prawym człowiekiem, który nie uczynił nic, by sobie na to wszystko zasłużyć.

Przyjaciele‌ Hioba nie podchodzą do niego z otwartymi umysłami. Nie przychodzi im na myśl, że oficjalna teoria może być błędna. Gdyby dopuścili do siebie taką możliwość, rozpadłby się ich cały uporządkowany religijny kosmos. Lepiej trzymać się wyznaczonego kursu niż zasiać w sobie ziarno wątpliwości. Ale Hiob trzyma się swojej wersji. Z doktryną musi być coś nie tak, skoro wie, że nie uczynił nic, by zasłużyć na ruinę rodziny i szczęścia.

Będąc‍ zwykłym człowiekiem, który znalazł się nagle w niezwykłej sytuacji, Hiob znajduje w sobie odwagę, by przeciwstawić się bezwzględnej teorii. Nie poddaje się oskarżeniom skierowanym przeciw sobie. Nawet jeśli niemożliwe będzie udowodnienie swej niewinności w tym życiu – udowodnienie zaprzeczenia jest zawsze niemożliwe – wierzy, że po śmierci Bóg go zrehabilituje. „Lecz ja wiem, że Odkupiciel mój żyje i że jako ostatni nad prochem stanie! Że potem, chociaż moja skóra jest tak poszarpana, uwolniony od swego ciała będę oglądał Boga. Tak! Ja sam ujrzę go i moje oczy zobaczą go, nie kto inny”.

Ale‍ Hiob nie musi czekać na śmierć, by została oddana mu sprawiedliwość. Bóg sam zjawia się i oskarża tych, którzy próbowali go obwinić, o obrazę: „Pan przemówił i do Elifaza z Temanu: »Zapłonąłem gniewem na ciebie i na dwóch przyjaciół twoich, bo nie mówiliście o Mnie prawdy, jak sługa mój, Hiob«”. To heretyk dostaje boże błogosławieństwo, a nie ortodoksyjni nauczyciele, którzy trzymali się cały czas oficjalnej wykładni.

Nawet‍ Bogu nie pozwolono jednak podważyć ortodoksyjnych nauk w tej historii. Późniejszy pisarz, niezadowolony z tego, że Bóg zaaprobował herezję Hioba, dołączył do tekstu szczęśliwe zakończenie. Bóg oddaje Hiobowi „całą majętność w dwójnasób”, powracając do starej teorii, że dobrzy zawsze są nagradzani, a źli karani za swe czyny w tym życiu. Geniusz tej historii polega na tym, że pozwala nam ona ujrzeć herezję i ortodoksję w działaniu. I pozwala nam samym wybrać.

Rozważając‌ tę historię, spróbujmy wrócić do Drugiego Przykazania z jego odrzuceniem bożków. Przestrzegało ono Izrael przed próbą owijania Boga w małe schludne paczuszki, które można rzucić na rynek dewocjonaliów. Tak jak to mają w zwyczaju czynić zorganizowane religie. Pakują Boga w pudełka własnych ortodoksji i próbują je wetknąć innym. Tak właśnie postępowali pocieszyciele Hioba. Zamiast usiąść z nim i współczuć mu w jego rozpaczy i bólu, objaśniali mu działania Boga w jego sytuacji i nalegali, by zgodził się z ich wyjaśnieniami. Rozwinięte ortodoksje religijne lubują się w takich działaniach. W mówieniu ludziom, co należy myśleć, wyjaśnianiu im znaczenia różnych spraw i tłumaczeniu, jak Bóg odnosi się do danej sytuacji. Bycie przedmiotem nawały wyjaśnień, które proponują niektóre religie, porównać można z siedzeniem podczas długiej, nocnej podróży autobusem obok natrętnego gaduły, wyładowującego na tobie swoje obsesje.

Elifaz‌ z Temanu. Bildad z Szuach i Sofar z Naamy są przykładami klasycznych fanatyków religijnych, którzy uważają, że wszystko mają nagrane na taśmie i uwielbiają puszczać taśmę każdemu, kogo spotkają. Wielkość Księgi Hioba polega na tym, że nie boi się zanudzić nas niemal na śmierć, każąc nam ich wysłuchiwać, po to, żeby zwrócić uwagę na to, co najważniejsze. Nie bądź tak bardzo pewien, że wiesz, czym jest Bóg, albo jakie są jego zamiary – tak brzmi jej przesłanie.

Żydzi‍ znacznie lepiej niż wierni innych religii opanowali sztukę życia w tej niepewności. Nie próbują narzucać swego Boga innym ludziom. Zawsze byli zbyt zajęci spieraniem się z nim, by znaleźć na to czas. I cały czas się z nim wadzą.

Ale‌ musimy teraz opuścić Żydów, pozostawiając ich pogrążonych w bezustannym sporze z Bogiem, aby tymczasem przyjrzeć się innej religii – zaratusztrianizmowi. Cofniemy się teraz do mniej więcej 600 roku p.n.e. i powędrujemy do Persji. Po drodze zrobimy sobie jednak krótki postój w Indiach.

ROZDZIAŁ‌ 13

Ostateczny‌ bój

Na‍ szczycie wzgórza Malabar w południowej części Mumbaju (Bombaju) na zachodnim wybrzeżu Indii, turyści, patrząc przez lornetkę, mogą dostrzec tajemniczą wieżę wyrastającą ponad korony drzew. Wejście na wzgórze i zwiedzanie wieży jest zabronione, ale jeśli użyliby drona do jej sfilmowania, zobaczyliby, że jej szczyt ma płaską powierzchnię otoczoną niskim wałem. Podzielona jest ona na trzy koncentryczne kręgi. Na filmie może pojawić się jakiś ptak padlinożerca, pożerający zwłoki tam ułożone – mężczyzn w pierwszym kręgu, kobiet w drugim, a maleńkich dzieci – w trzecim.

To,‌ co uchwyciła kamera drona, nie jest świadectwem obojętności wobec zmarłych, lecz oznaką głębokiego szacunku. To pradawny zwyczaj pogrzebowy Parsów, najmniejszej indyjskiej wspólnoty religijnej. Parsowie wierzą, że zwłoki są nieczyste, jeśliby więc grzebali je w ziemi, zostałaby ona w ten sposób skalana, gdyby zaś je spalili, skalaliby ogień, który by je pochłonął. Wierzą też, że należy być dobrym dla padlinożerców, które pomagają zachować ziemię w czystości. Budują więc Wieże Milczenia, na których wystawiają swych zmarłych na działanie upału i ostrych dziobów wron oraz sępów. Ułożone na wieży zwłoki szybko zostają oczyszczone z ciała. Szkielety bieleją i rozsypują się, a na koniec składane są w komnacie kości w centralnej części wieży, gdzie powoli rozpadają się w proch, który przefiltrowany przez glebę spływa w końcu do morza. Tak więc ciało, które człowiek traci w chwili śmierci, staje się darem życia dla żywiących się nim zwierząt. Wszystko powraca do natury. Nic się marnuje.

Chociaż‍ Parsowie budujący Wieże Milczenia zamieszkują Indie od wielu stuleci, to nie są one ich ojczyzną. Pochodzą z Persji, jak wskazuje na to ich nazwa. Nadali ją starożytni Grecy krainie położonej na północny zachód od Indii. Parsowie są wyznawcami religii zwanej zaratusztrianizmem, która narodziła się w Iranie mniej więcej w tym czasie, gdy Żydzi przebywali w niewoli babilońskiej, w szóstym wieku p.n.e. Poza indyjskimi Parsami niewielu pozostało dzisiaj na świecie zaratusztrian, ale ich wiara w sposób bardzo istotny wpłynęła na inne religie, łącznie z judaizmem. A skoro z judaizmu zrodziły się chrześcijaństwo i islam, dwie religie z największą dziś liczbą wyznawców, możemy określić Zaratustrę (Zoroastra), twórcę zaratusztrianizmu, mianem jednej z najbardziej wpływowych postaci w historii religii. Nigdy nie można mieć całkowitej pewności co do dat z okresu, z którego zachowało się niewiele zapisków, ale Zaratustra urodził się zapewne w 628 roku p.n.e., a zmarł w 551 roku p.n.e., zamordowany przez rywalizującego z nim kapłana.

Fakt,‌ że Zaratustra, który sam był kapłanem, został zamordowany przez innego kapłana, przypomina nam znów o jednej z najbardziej charakterystycznych cech religii: jej gotowości do stosowania przemocy w przypadku sporów. To dlatego, że źródłem religii jest miejsce, którego nie da się poddać pomiarom, tak jak możemy dla rozstrzygnięcia sporu zmierzyć wielkość jakiejś odległej wyspy. Źródło religii znajduje się poza ziemią, w rzeczywistości, która jest nie z tego świata. Jej tajemnice ujawniają nam prorocy twierdzący, że je poznali. Ogłaszają światu to, co przekazały im głosy i w ten sposób rodzi się nowa religia. Ale ponieważ każda nowa religia odbierana jest jako atak na wcześniejszą religię, kapłani tej ostatniej zawsze zwierają szeregi i atakują proroków nowej religii. To dlatego jedna z największych postaci w historii religii powiedziała, że prorocy zawsze muszą cierpieć i umierać za swoje wizje. Zaratustra był kapłanem starej religii, który został prorokiem nowej. Nic więc dziwnego, że sprowadził na swą głowę kłopoty.

Najłatwiej‌ zrozumieć religijny spór między politeistami a monoteistami, między tymi, którzy wierzą, że wszechświat pełen jest bogów, a tymi, którzy wierzą, że bóg jest tylko jeden. Abraham był pierwszym monoteistą, a Zaratustra ma prawo stanąć u jego boku. Ale to, co widział w swoich wizjach i słyszał dzięki głosom, było znacznie bardziej skomplikowane niż wszystko, co zostało objawione Abrahamowi. To dlatego, że tak jak wielu religijnych wizjonerów, Zaratustra miał obsesję na punkcie tego problemu.

Monoteizm‌ robi wprawdzie porządek z milionami rywalizujących ze sobą bogów, ale przyczynia się zarazem do powstania innych problemów. Jak już widzieliśmy, problemem Izraela było cierpienie. Dlaczego to, że Bóg wybrał właśnie ich, przyniosło im bezustanny ból i cierpienie? Problem Zaratustry był głębszy i miał bardziej uniwersalny charakter. Ci, którzy cierpią, pytają, dlaczego złe rzeczy przytrafiają się dobrym ludziom. Zaratustra chciał pójść dalej, i zrozumieć przede wszystkim, jak to się stało, że dobro i zło pojawiły się na tym świecie. Dla ludzi życie było walką o przetrwanie. Walką nie tylko z żywiołami, ale również z innymi ludźmi, z których wielu było złych i obojętnych na ból, jaki sprawiali swym bliźnim. Skąd brało się całe to zło? I czy ci, którzy je znoszą, zostaną w jakikolwiek sposób wynagrodzeni, tych zaś, którzy je powodują, kiedykolwiek spotka za to jakaś kara?

Takie‍ właśnie pytania zrodziły się w umyśle zadowolonego z życia kapłana starej politeistycznej religii perskiej. Pchnęły go one, podobnie jak wielu innych przed nim, ku wieloletnim samotniczym medytacjom nad naturą zła. A potem znalazł rozwiązanie problemu. W serii wizji zostało mu objawione, że walka dobra ze złem jest dawniejsza niż cała historia ludzkości. Jej źródło tkwi w sercu Boga! Jest jeden najwyższy Bóg, którego nazwał Panem Mądrym (Ahura Mazda), ale Zaratustra odkrył w jego życiu pewną komplikację (złożoność). Na początku Mądry Pan spłodził dwoje nieidentycznych bliźniąt, pozwalając każdemu z nich wybrać swą własną drogę. Jeden wybrał dobro, drugi – zło. Jeden wybrał prawdę, drugi – kłamstwo. W ten sposób świat – i każda jednostka na tym świecie – stał się areną walki dobra ze złem, podczas której synowie walczą ze sobą. Każdy próbuje przechylić szalę zwycięstwa na swoją stronę. Tak jak synowie Mądrego Pana, my również musimy zdecydować, po której stronie się opowiemy.

Przeniesienie‌ walki dobra ze złem do życia Boga nie rozwiązywało w rzeczywistości problemu, z którym Zaratustra się zmagał. Pełne wyjaśnienie wymagałoby w pierwszym rzędzie odpowiedzi Mądrego Pana na pytanie, dlaczego zdecydował się stworzyć zło i pozostawić swe dzieci na jego łasce. Ale zasługą Zarartustry jest ukazanie z pełnym dramatyzmem sytuacji, w jakiej się wszyscy znaleźliśmy. Jak pierwszorzędny pisarz opisuje ludzkie życie jako cykl walk. My sami też opisujemy nasze moralne zmagania językiem zaczerpniętym z opisów zmagań wojennych. Walczymy z nałogami. Zmagamy się z pożądaniem. Nawet idea realnie istniejącego ducha zła brzmi całkiem zrozumiale. Istnieją idee zdolne zatruć ludzki umysł jak wirusy i sprowokować człowieka do potwornych działań. Rasizm to jeden z najbardziej oczywistych przykładów, ale można ich dać o wiele więcej.

Jednak‍ Zaratustra był kimś więcej niż dramaturg, którego dzieła odzwierciedlają ludzkie doświadczenie. Był apokaliptyczny jak Daniel. Sięgał wzrokiem poza historię, do czasu, gdy Bóg zakończy dzieje ludzkości. W dobrych książkach potrzebny jest ostatni rozdział, w którym połączą się wszystkie wątki i który przyniesie satysfakcjonujące rozwiązanie. Ta potrzeba jest szczególnie silna w religiach postrzegających historię jako strzałę, a nie jako koło: historię, która ma początek, rozwinięcie i zakończenie, i nie jest kołem, obracającym się bez końca.

Zaratustra‌ nie wierzył, żeby dobro i zło tkwiły w wiecznym impasie. Musi nastąpić Sąd Ostateczny. Mądry Pan dał nam wolność wyboru naszego własnego losu i czas, byśmy podjęli słuszną decyzję. A nasz wybór nie jest dla niego obojętny. Tragedia tych, którzy wybrali zło, polega na tym, że nie potrafią spojrzeć w przód na tyle daleko, żeby dostrzec konsekwencje swoich działań. Każdy wybór kształtuje ich charakter, a na koniec zostaną osądzeni podłóg tego, kim uczynili samych siebie. W chwili śmierci każda dusza musi wejść na most Czinwat – most sądu – ku przeznaczeniu, które sama sobie przygotowała. Most jest cienki jak brzytwa. Na jego końcu znajduje się raj, ale pod nim rozciąga się piekło. Dusza albo jest obciążona złem, tak że jego ciężar ściąga ją z mostu do piekła, albo tak lekka dzięki dobru, że tanecznym krokiem przechodzi do raju.

Ale‍ nawet to nie było najbardziej dramatycznym elementem w wizji końca, nakreślonej przez Zaratustrę. Należało rozwiązać problem istnienia samego zła, tego zła, które spychało dusze z mostu prowadzącego do raju. Rozwiązanie, według Zaratustry, nadchodziło w „ostatnim akcie stworzenia”, gdy Mądry Pan miał ostatecznie zniszczyć złego bliźniaka, samą zasadę zła. Na świecie, który zostanie odnowiony, ostatecznie zapanują wtedy dobro i sprawiedliwość. Pojawi się zbawca, zwany saoszjantem, czyli‍ tym, który przynosi dobro. Dzięki niemu siły zła zostaną ostatecznie rozbite i nastąpi odnowa świata.

Żywe‍ a jednocześnie przerażające nauki Zaratustry miały bardzo duży wpływ na rozwój religii. Wraz z nimi w religiach światowych pojawiło się kilka nowych tematów. To właśnie w nich spotykamy się po raz pierwszy z ideą indywidualnego wskrzeszenia duszy – albo do radości w raju, albo do udręk piekielnych. I to również tu pojawia się po raz pierwszy idea wielkiej bitwy na koniec czasów, do której Bóg posyła zbawcę mającego zniszczyć zło i ustanowić świat prawości oraz sprawiedliwości. Zauważyliśmy już, że Daniel nawiązywał do tych samych koncepcji, próbując pocieszyć cierpiący lud Izraela, koncepcji, które zostały być może podjęte przez Żydów podczas ich wygnania do Persji. Świadczy to o tym, że religie nie są od siebie odseparowane i że cały czas krzyżują się ze sobą.

Zaratustra‍ spotkał się z opozycją, ale jego nauki zyskały też posłuch i przychylność. Zebrano je w świętych pismach, które noszą nazwę Awesty. Zaczął‍ się proces transformacji herezji w nową ortodoksję. Zaratusztrianie nigdy nie ufali obrazom, ale mieli własny symbol Mądrego Pana. Był nim ogień. Podtrzymywali święty ogień w swoich świątyniach, dlatego określano ich błędnie czcicielami ognia. Ogień był z pewnością dla nich święty, ale tylko jako symbol wiecznego życia Mądrego Pana.

Zalecali‌ swym wyznawcom praktykowanie w życiu dobrych myśli, dobrych słów i dobrych uczynków – miało to ułatwić przejście przez most Czinwat po śmierci, gdy ich ciała będą leżały na szczycie Wieży Milczenia jako dar dla ptaków. Wieże Milczenia wciąż widać na szczytach irańskich wzgórz, to świadectwa przeszłości przypominające o najważniejszej niegdyś religii w tym kraju. Ale zaratusztrianizm padł ofiarą tego samego prawa, dzięki któremu zajął miejsce poprzedniej wiary, i z czasem nadszedł jego kres. Przez stulecia utrzymywał się w Iranie, kraju swych narodzin, ale 1300 lat temu zastąpiła go tam nowa apodyktyczna religia – islam. To wtedy zaratusztrianie podjęli długą wędrówkę do Indii, gdzie znów wolno im było palić święty ogień, budować Wieże Milczenia, myśleć dobre myśli, mówić dobre słowa i spełniać dobre uczynki. I tutaj dotychczas mają swój azyl, choć jest ich dzisiaj niewielu.

Zanim‌ rozpocznę nowy rozdział, chciałbym wyciągnąć pewne wnioski z tego, czego już się dowiedzieliśmy. Dobrym punktem wyjścia będzie tu dźinijska przypowieść o ślepcach i słoniu. Jej przesłanie brzmiało, że z powodu ograniczonej zdolności widzenia ludzie nie są zdolni do zdobycia pełnej wiedzy o ostatecznej rzeczywistości, powinni zatem być mniej pewni siebie przy wygłaszaniu swych religijnych deklaracji.

Mimo‍ tego ostrzeżenia prorocy i wizjonerzy religijni rzadko mają wątpliwości co do swej wiary, bowiem „widzieli” i „słyszeli” to, co skryte jest za zasłoną oddzielającą ludzką rzeczywistość od najwyższej rzeczywistości. Ostrożnie wziąłem czasowniki widzieli i słyszeli w cudzysłów,‍ żeby zaznaczyć, że sami musimy podjąć decyzję, jak traktować deklaracje dotyczące ich doświadczeń. Bowiem wszyscy oni widzieli różne rzeczy albo widzieli te same rzeczy, ale w różny sposób!

Hinduscy‍ mędrcy widzieli obroty koła karmy i ponownych narodzin oraz nieskończone krążenie samego czasu. I te idee stały się głównymi doktrynami hinduskiej religii.

Żydowscy‌ prorocy widzieli Jednego Prawdziwego Boga, który, gdy czas dojrzeje, wyśle swojego mesjasza, żeby zakończył historię. Ta nadzieja krzepi wielu wierzących Żydów do dziś.

Zaratustra‌ widział na końcu czasów ostateczną bitwę dobra ze złem, podczas której dobro zatriumfuje.

Mimo‌ wielości interpretacji twórców tych religii bardziej interesowało to, co zobaczyli po drugiej stronie historii, niż to, co działo się tu i teraz.

Ale‌ gdy wybierzemy się w podróż do Chin, odkryjemy, że tamtejsi mędrcy byli bardziej zainteresowani tym, jak żyć w tym życiu, niż tym, co czekało ich w następnym. Udajmy się zatem na Wschód jednym z najstarszych i najdłuższych traktów handlowych świata – Jedwabnym Szlakiem – żeby dowiedzieć się czegoś więcej na ten temat. Dotrzemy nim do Chin, gdzie poznamy ciekawy światopogląd, nazywany konfucjanizmem.

ROZDZIAŁ‌ 14

Religia‌ doczesna

Jedwabny‍ Szlak wiódł wzdłuż północnych granic Indii do Chin. Jego początki sięgają mniej więcej 206 roku p.n.e., kiedy to chiński cesarz wysłał kupców na zachód, by sprzedali mieszkańcom Indii najważniejszy towar eksportowy Chin – jedwab. Z czasem Jedwabny Szlak wydłużył się do około dwunastu tysięcy kilometrów – prowadził do wybrzeży Morza Śródziemnego u wrót Europy. Karawany konnych jeźdźców przemierzały tę trasę, wioząc na Zachód jedwab i inne dobra, a powracając na Wschód z wełną i wyrobami włókienniczymi. Ale tą słynną drogą transportowano nie tylko jedwab i inne dobra. Za pośrednictwem kupców z Indii do Chin trafił buddyzm, który z czasem stał się jedną z trzech największych chińskich religii.

Chiny‌ miały jednak własne podejście do religii. Najlepiej pasuje do niego słowo pragmatyczne – to‍ kolejny grecki wyraz o niezbyt skomplikowanym znaczeniu. Pochodzi on od słowa oznaczającego czyn, z którego wywodzi się też polskie słowo praktyczny. Oznacza‌ praktykę przeciwstawioną teorii. Raczej właściwe działania niż właściwe przekonania.

Nawet‌ wczesny chiński politeizm był praktyczny i rzeczowy. Chińscy bogowie reprezentowali siły natury albo zjawiska pogodowe. A w swoich ceremoniach religijnych Chińczycy prosili bogów, by pobłogosławili ich pomyślną pogodą i odpędzili wszystko to, co mogłoby przynieść im szkodę. Ich główny bóg, Bóg Bogów w Niebie, zsyłał deszcz nawadniający pola, które utrzymywały ich przy życiu. Ale tam, gdzie jest deszcz, bywają też powodzie. Bóg odpowiedzialny za powodzie nazywał się Gong Gong. Tam, gdzie są powodzie, zdarza się również susza. Boginią suszy była Ba. A cóż jest ważniejszego dla ludzi niż utrzymujące ich przy życiu pożywienie? Bóg prosa, Hou Ji, odbierał hołdy za zboża rosnące na polach.

Należało‌ zadbać o utrzymanie w równowadze wszystkich tych sił. Było to działanie jak najbardziej praktyczne. Religia nie była kwestią wiary w jakieś rzeczy – chodziło o określone działania. O racjonalne wykorzystywanie sił natury, tak by przyniosły one dobro ludzkiej społeczności.

Chińczycy‍ próbowali obłaskawić bogów przyrody, ale mieli też całą galerię złośliwych duchów, których starali się unikać, w tym demonów i smoków. Aby je wypłaszać, wymyślili fajerwerki. Do dziś lubują się w spektakularnych pokazach pirotechnicznych.

Chińczycy‍ mogli podchodzić do nadnaturalnych sił na swój własny, praktyczny sposób, ale ich politeizm nie był specjalnie oryginalny. Ich bogowie nie różnili się od bogów pochodzących z odległej przeszłości ludzkości, wyobrażonych przez ludzi przyglądających się w zdumieniu światu, w którym się znaleźli. W szóstym i piątym stuleciu p.n.e. możemy zauważyć w Chinach nowe, pragmatyczne podejście do życia. Mniej więcej w tym samym czasie, gdy buddyści i dźiniści buntowali się przeciw religii panującej w Indiach, a żydowscy wygnańcy w Babilonie znów zastanawiali się nad naturą swego Boga, pośród chińskich myślicieli panują zupełnie inne nastroje. Chińscy mędrcy kierują swe kreatywne umysły ku otaczającej ich rzeczywistości, a nie ku zaświatom. Najważniejszym z nich jest człowiek, którego nazywamy Konfucjuszem.

Imię‍ Konfucjusz to‍ zlatynizowana wersja imienia Kong Fuzi, czyli Mistrz Kong lub też Kong Filozof, nadanego człowiekowi, który nazywał się Kong Qiu. Był on błyskotliwym urzędnikiem jednego z państw tworzących ówczesne Chiny. O życiu Konfucjusza wiemy bardzo niewiele, ale jego pisma świadczą o tym, że miał umysł mądry i szlachetny. Idee Konfucjusza znalazły jednak największy oddźwięk dopiero długo po jego śmierci. Urodził się w 551 roku p.n.e. W Chinach panował wtedy chaos związany z ciągłymi walkami przywódców rywalizujących ze sobą feudalnych księstw. Tak jak politycy i myśliciele dwudziestego pierwszego wieku próbują znaleźć odpowiedzi na problemy dręczące dzisiejszą ludzkość, tak mędrcy tamtych czasów proponowali swoje sposoby rozwiązania trudności trapiących ówczesne Chiny. Nie różniły się one tak bardzo od tych, które proponują dzisiejsi politycy. Przemoc zwalczaj przemocą, ogień zwalczaj ogniem. Uderz we wroga mocniej, niż on uderzył w ciebie. Stwórz większe działa i więcej zabójczych bomb. I znajdź twardszych dowódców, którzy zajmą się bandziorami. Od zawsze strategie polityków przypominają scenariusze hollywoodzkich blockbusterów.

Podejście‌ Konfucjusza było inne. Tłumaczył przywódcom, że ich podstawowym celem powinien być dobrobyt ludzi. Aby ten cel osiągnąć, powinni wybrać ministrów wyszkolonych w etyce i w rozsądzaniu sporów między ludźmi bez odwoływania się do przemocy. Władcy słuchali i chylili głowy przed mądrością Konfucjusza, pomrukując z aprobatą. Ale żaden z nich nie zamierzał wcielać jego pomysłów w życie. Konfucjusz był mądry, ale i cierpliwy. Resztę życia spędził, wyjaśniając swe idee uczniom, z nadzieją, że pewnego dnia jakiś oświecony władca zastosuje je w praktyce. Zmarł w 479 roku p.n.e., ale jego idee wciąż żyły, bo spisali je jego uczniowie. Ich czas miał dopiero nadejść. Około 100 roku p.n.e. pojawił się w końcu władca, który postanowił wcielić je w życie, i stały się wówczas dominującą filozofią Chin, aż do czasu upadku cesarstwa w 1912 roku. Ale nawet w dzisiejszych komunistycznych Chinach zasady konfucjańskie wciąż znajdują zastosowanie.

Podstawowa‌ idea Konfucjusza jest przeciwieństwem twardego indywidualizmu albo kultu samotników, którzy stają do walki ze społeczeństwem i jego restrykcjami. Od chwili narodzin tkwimy w sieci najrozmaitszych relacji, jak uczył Konfucjusz, i nie możemy bez nich przeżyć. To, co dobre dla społeczności, jest również dobre dla jednostki, nawet jeśli czasem oznacza to konieczność rezygnacji z własnych pragnień. Życie jest pełne najrozmaitszych uwarunkowań. Społeczeństwo to ciało. Wszyscy jesteśmy częściami tego ciała. Poszczególne części nie mogą przetrwać samodzielnie.

Spoiwem‌ łączącym wszystko w jedną całość jest współczucie. Współczucie oznacza wspólne‌ cierpienie. Współczujący‍ ludzie starają się wczuć w doświadczenia innych, żeby spojrzeć na rzeczy z ich punktu widzenia. To właśnie u Konfucjusza spotykamy jedną z pierwszych wzmianek o czymś, co znane jest jako złota‍ reguła etyczna. Spotkać‌ ją można zarówno w wersji pozytywnej, jak i negatywnej: „traktuj innych tak, jak ty byś chciał być traktowany”; albo: „nie czyń innym tego, czego nie chcesz, by czynili tobie”.

Słowem‌ używanym przez Konfucjusza dla oddania ducha zrozumienia i sympatii w stosunku do innych było ren (cnota‌ humanitaryzmu). Trzymając się chińskiej zasady pragmatyzmu, ren łatwiej‌ jest dostrzec w działaniu, niż zrozumieć w teorii. Jeśli poświęcam swoje życie, by uratować życie kogoś innego, praktykuję ren. Jeśli‍ idę do sklepu, by kupić sobie gadżet, na który odkładałem pieniądze przez kilka miesięcy i daję po drodze te pieniądze bezdomnemu uchodźcy, praktykuję ren. Ren to‌ najszlachetniejszy sposób postępowania, na jaki może się zdobyć człowiek. To przedkładanie dobra innych nad swoje własne. Takim właśnie duchem pragnął natchnąć Konfucjusz polityków i przywódców. Chciał, by koncentrowali się na dobrostanie swych poddanych, a nie na zaspokajaniu własnych ambicji. Miał przy tym nadzieję, że zwykli ludzie będą naśladować tę wielkoduszność, oceniając przywódców, którzy starają się rządzić dobrze w trudnych czasach.

Konfucjańskie‍ podejście do rozsądzania konfliktów i sporów między ludźmi uczy cierpliwości i wyrozumiałości dla innych, a także współczucia. To dlatego w praktyce kojarzy się je z przesadną wręcz grzecznością. Grzeczność i cierpliwość cechują tego, kto jest świadom złożoności stosunków międzyludzkich i są oznaką dbałości o to, by były jak najmniej konfliktowe. Do dziś grzeczność w relacjach międzyludzkich wydaje się bardziej obecna w cierpliwych, wschodnich umysłach niż w popędliwych umysłach ludzi Zachodu.

Ale‌ czy konfucjanizm nie jest raczej filozofią niż religią? Spróbujmy zdefiniować różnicę między tymi dwoma pojęciami, a to pomoże nam rozstrzygnąć tę kwestię. Filozofia, kolejne‍ użyteczne słowo greckie, znaczy „umiłowanie mądrości we wszelkich jej formach”. A forma znana jako filozofa moralna to nauka najlepszego albo najmądrzejszego sposobu funkcjonowania na tym świecie. Religia natomiast bardziej interesuje się tym, co jest na tamtym świecie. I tym, co stanie się z nami po śmierci. Konfucjanizm nie zajmuje się tymi kwestiami. Koncentruje się na takim zarządzaniu ziemskim życiem, by było ono dobre dla społeczności ludzkiej, nie zaś na zdobywaniu zasług albo unikaniu kar w życiu przyszłym. Życie jest po to, by przeżywać je dobrze jako takie, a nie jako preludium do tego, co może się zdarzyć po śmierci.

W‌ konfucjanizmie istnieje jednak również sfera religijna. To jego stosunek do śmierci i szacunek dla przodków. Ale można je również rozumieć jako rozwinięcie filozofii, postrzegającej ludzi jako społeczność. Nawet śmierć nie może rozerwać więzów między nami. To dlatego w społecznościach konfucjańskich tak bardzo opłakuje się zmarłych, a o pamięć o nich dba się cały czas. Długość żałoby po śmierci może się różnić, ale u dzieci zmarłych może ona trwać dłużej niż dwa lata, podczas których mają one prawo odmówić pracy, seksu, jedzenia poza najprostszym pożywieniem, strojenia się, ogólnie rzecz ujmując, czerpania radości z życia.

Konfucjuszowi‌ bardziej chodziło jednak o szacunek dla przodków niż o opłakiwanie ich utraty. Zmarli nie przestają istnieć. Ani my nie tracimy z nimi kontaktu. Mogli opuścić arenę życia i udać się na tamten świat, ale cały czas mają swoje miejsce w naszym życiu. To, że ich nie widzimy, nie znaczy, że nie ma ich w naszych myślach. To dlatego najpopularniejszym świętem konfucjańskim jest Qingming – Święto Czyste i Jasne – podczas którego rodziny odwiedzają groby przodków, by przebywać z nimi i znów cieszyć się sobą nawzajem. Grzeczność i szacunek dla wszystkich – nawet jeśli tak się zdarzyło, że zmarli – jest znakiem firmowym konfucjanizmu.

Ale‍ konfucjanizm nigdy nie zapanował w Chinach. Równie ważne były dwie inne postawy życiowe: buddyzm i taoizm. W następnym rozdziale poznamy taoizm i spojrzymy od innej strony na buddyzm, żeby zobaczyć, co się z nim stało, gdy w końcu – w pierwszym wieku n.e. – dotarł do Chin.

ROZDZIAŁ‍ 15

Droga

Konfucjanizm‌ nietrudno zrozumieć, ale to poważna sprawa. Nie ma w nim miejsca na żarty. Co innego taoizm, kolejna chińska tradycja. Taoizm trudno sobie przyswoić, ale jeśli ci się to uda, może być naprawdę zabawnie. Podobnie jak mędrcy innych religii, twórcy taoizmu coś odkryli, ale różni ich od innych to, gdzie to „coś” znaleźli. Mędrcy hinduistyczni spostrzegli, że świat i nasze życie w tym świecie są złudzeniem, którego trzeba się pozbyć, żeby osiągnąć zbawienie. Żydowscy prorocy odkryli, że Bóg zamierza pewnego dnia doprowadzić świat do końca i osądzić czyny jego mieszkańców w czasie, gdy świat ów istniał. Dla obydwu tych religii podstawowym problemem był świat i miejsce, jakie zajmują w nim ludzie. Rozwiązania tego problemu obie religie szukały w zaświatach.

Taoiści‌ byli inni. Przedmiotem ich obserwacji stał się nasz świat. A to, co widzieli, bardzo przypadło im do gustu. Fascynowała ich jego harmonia i spójność, sposób, w jaki trwał cały czas w całości. Jedynym wyjątkiem w tym wszystkim byli ludzie! Niezsynchronizowani ze światem z powodu swej świadomości, izolującej ich od jego naturalnego rytmu. Spokój to kwestia odzyskania harmonii z naturą i życia w zgodzie z jej rytmem. Cały problem w tym, że dla niektórych sposób, w jaki taoiści to wyrażali, był trudny do pojęcia. Proponowali ludziom życie zgodne z tao (drogą)‌ wszechświata, ale nie wyjaśniali, czym jest tao. Im dalej w las, tym bardziej rosły problemy, bowiem taoiści mówili, że tao nie można się nauczyć, jeśli się go uprzednio nie poznało. Ale za chwilę wszystko komplikowało się jeszcze bardziej: ci, którzy znali tao, nie mówili o nim, a ci, którzy o nim mówili, nie znali go. Czytając to, łamiesz sobie zapewne głowę, czym w takim razie jest tao. Tak jak każda racjonalnie myśląca osoba, chciałbyś, żeby wszystko zostało wyjaśnione. Chcesz zrozumieć, o co właściwie chodzi. Twój umysł żąda tego. Ale taoista zirytuje cię jeszcze bardziej – odpowiedzią na twoje pytania będzie tylko uprzejmy uśmiech!

Przyszedł‍ czas, abyś przypomniał sobie sytuację, gdy sama zapamiętałość w rozwiązywaniu jakiegoś problemu sprawiała, że stawało się ono niemożliwe. Ale gdy przestawałeś z nim się zmagać, rozwiązanie zjawiało się samo. Inny dobry przykład: jesteś na basenie i po raz pierwszy w życiu zaczynasz pływać. Albo letnie popołudnie, gdy pierwszy raz udało ci się utrzymać równowagę na rowerze i zdałeś sobie sprawę, że jedziesz po parkowej alejce. Równowaga – to słowo ma tu kluczowe znaczenie. Tylko ci, którzy ją osiągnęli, wiedzą, czym ona jest. Moglibyśmy ją określić jako tao jazdy na rowerze. Taoizm chce znaleźć taką samą równowagę w naszym życiu i relacjach – nie tylko z ludźmi, ale i z całym światem.

Ojcem‌ tej religii był nieco starszy od Konfucjusza Laozi albo Lao-Tsy. Prawdopodobnie żył w szóstym wieku p.n.e. Pracował w bibliotece jednego z chińskich władców. Zapytany o swój stosunek do życia stworzył jeden z najkrótszych i cieszących się największym poważaniem tekstów w historii religii czy też filozofii, zwany Tao-te-Ching, czyli‌ „Księga Drogi i Cnoty”. Jego najważniejszymi ideami była „równowaga” i „wzajemne uzupełnianie się”. Laozi dostrzegł, że w naturze wszystko ma swoje uzupełniające całość przeciwieństwo. Nazwał owe przeciwieństwa yang i yin. Każde yin ma swoje yang, każde yang swoje yin. Aby ułatwić zrozumienie tego rozróżnienia, taoiści rysowali koło podzielone falistą linią na dwie równe części – jedną białą, drugą – czarną. Każda z nich ma pośrodku kropkę koloru swego przeciwieństwa – na czarnej części jest biała kropka, a na białej – czarna. Podpowiada to nam, żebyśmy znajdowali samych siebie w naszych przeciwieństwach: białe w czarnym, czarne w białym, żeńskie w męskim, męskie w żeńskim, przyjaciela we wrogu, wroga w przyjacielu. Moją religię w twojej, a twoją w mojej. Trochę przypomina to ideę Konfucjusza – wyobrażanie sobie samych siebie na miejscu innych. Ale Laozi nadaje całej sprawie bardziej radosny wymiar. Nie chce, byśmy tolerowali inność. Chce, byśmy się nią upajali. Świat jest orkiestrą złożoną z setek różnych instrumentów współpracujących ze sobą, żeby powstała piękna muzyka. Równowaga, synchronizacja i harmonia. Oto trzy cechy tao.

Laozi‍ zauważył, że ludzie tracą równowagę również dlatego, że chcą rządzić innymi ludźmi. Zamiast pozwolić im żyć własnym życiem, cały czas mieszają się w ich sprawy. Najbardziej ekstremalnym przykładem są tu osoby, które uważają, że ich sposób postępowania jest jedynie słuszny – od wstawiania naczyń do zmywarki po rządzenie państwem. Tacy ludzie żyją w stanie ciągłego rozdrażnienia, bo rzeczywistość nie dostosowuje się do wzorca, który chcieliby jej narzucić. Laozi mówi im: więcej luzu, uczcie się sztuki życia od roślin. Rośliny nie potrzebują wskazówek, jak mają rosnąć. Po prostu działają w zgodzie ze swą naturą. Dlaczego ludzie nie mogą postępować tak samo? Dlaczego nie mogą przestać się wtrącać w nie swoje sprawy? Dlaczego nie pozwalają, by sprawy toczyły się własnym trybem? Laozi określał swoje podejście do życia mianem wuwei, działaniem‍ poprzez niedziałanie. To tyle, co pozwalać, żeby rzeczy same się działy. Nie akceptował praw i regulacji ani sposobu, w jaki nałogowi organizatorzy upychają wszystkich w wyznaczonym przez siebie miejscu w kole życia, zamiast celebrować to, co ich różni.

Ktoś,‍ kto przyjmuje taką postawę życiową, określany jest mianem anarchisty – to‌ kolejne greckie słowo, oznaczające kogoś, kto jest przeciw rządowi. Taoistom nie tyle chodzi przy tym o absolutną opozycję przeciw rządowi, co raczej o równowagę i zachowanie właściwych proporcji w rządzeniu. To kwestia nieufności w stosunku do dominującej roli prawodawców w społeczeństwie i nieakceptowania sposobu, w jaki próbują ukształtować wszystkich na to samo kopyto. W opozycji do anarchisty stoi legalista, ktoś,‌ kto wierzy, że prawo to jedyny sposób sprawowania kontroli nad ludzką naturą. Coś staje się problemem dla społeczności? Zdelegalizować! Zakazać! To zwykła śpiewka legalistów.

W‍ przeciwieństwie do Konfucjusza, który chce kontrolować ludzką naturę z pożytkiem dla społeczeństwa jako całości, Laozi pragnie dać jednostce tyle wolności, ile jest w społeczeństwie możliwe. Kontrastowe światopoglądy, yin i yang, każdy ze swoimi zaletami. Ale legaliści, jako że są wielkimi organizatorami historii, rzadko pozwalają sobie na chwilę wytchnienia i zwykle biorą górę w kwestiach religijnych oraz społecznych, narzucając swą wolę innym. A jeśli będą musieli, będą nawet toczyć wojnę, żeby tę wolę przeforsować. Laozi nienawidził wojny, niszczycielki ludzkiej harmonii. Być może, gdyby ludzie go słuchali, więcej byłoby na tym świecie radości, a mniej wojen.

Możesz‌ się sporo nauczyć od taoistów, niekoniecznie przyjmując ich religijne poglądy, ale popełniłbyś błąd, ignorując ich istnienie. Wraz z upływem czasu taoizm przekształcił się w religię z rozbudowanym panteonem bóstw. Jego najwyższe bóstwa, znane jako Niebiańscy Mistrzowie, miały powstać spontanicznie, gdy rodził się świat. Grały w niebie pierwsze skrzypce, wspierane przez całą armię pomniejszych bóstw. Tak jak bogowie, którzy zjawili się wraz z wszechświatem, ludzie też mogli stać się bogami lub nieśmiertelnymi. Aby osiągnąć nieśmiertelność, musieli się oczyścić z niedoskonałości przez medytację i stłumienie pożądań, podobnie jak w buddyjskim programie uwolnienia się z cyklu ponownych narodzin. Różnica polegała na tym, że taoiści wierzyli we wszechświat. Dla nich ostatecznym triumfem duszy nie było rozproszenie się w nicości, jak kropla wody w morzu, ale osiągnięcie indywidualnej nieśmiertelności w boskiej postaci. Kolejną cechą różniącą taoizm od innych religii było miejsce, jakie przyznawał kobietom. W taoizmie istniały również boginie i kapłanki, które odegrały ważną rolę w jego historii. W zgodzie z własną filozofią taoizm funkcjonował zgodnie z żeńską zasadą yin i męską zasadą yang.

Konfuzjanizm‌ i taoizm narodziły się w Chinach, ale trzecią z tamtejszych religii, buddyzm, importowano z Indii. Po Przebudzeniu Buddy pod drzewem figowym jego nauki rozprzestrzeniały się w Indiach, Azji Południowo-Wschodniej, Chinach, Korei, Japonii i dalej. Rozrastając się, religia ta podzieliła się na różne odmiany w zależności od interpretacji słów Buddy. Therawada pozostała‍ wierna surowości oryginalnego ruchu. Zgodnie z nią, najszybszą drogą do zbawienia było zostanie mnichem. Znana jest ona pod nazwą Małego Wozu. Dla tych, którzy mają szczególny dar, to prawdziwy wyścigowy bolid pędzący ku Przebudzeniu. Mahajana, albo‍ Wielki Wóz, był autobusem dla zwykłych ludzi, którzy musieli na to poświęcić więcej czasu.

Szybkość‍ nie była jedyną różnicą między nimi. Widzieliśmy już wielki podział w religii na tych, którzy lubują się w obrazach, i na tych, którzy ich nienawidzą. Budda odrzucał je, ale zwykli wierni lubią coś, na co mogliby patrzeć, a kto dla buddysty godzien jest bardziej, by okazywać mu cześć, niż sam Budda? Posągi Buddy, często niesłychanie piękne, stały się dominującymi obiektami w buddyjskich świątyniach tradycji mahajany. Ta forma buddyzmu przywędrowała do Chin Jedwabnym Szlakiem w pierwszych stuleciach n.e. Przyjęła się i zmieniła chińską religię. A przy okazji sama uległa zmianom.

Chińczycy‌ pozostali pragmatyczni w swym podejściu do religii. Nie przeszkadzało im zmieszanie najlepszych części różnych tradycji, ani nie byli ściśle związani z jedną wiarą. Gdy zatem buddyzm spotkał się z taoizmem, obie religie uległy zmianom. Jednym z wyników tych zmian było powstanie buddyzmu‌ chan, który‌ zyskał ogromną popularność w Japonii jako buddyzm‍ zen. Ta‍ szkoła buddyzmu kładzie nacisk na praktykę medytacji. Pamiętasz, jak trudno zrozumieć tao? Zen zapożyczył od taoizmu to przekorne podejście.

Jak‌ mam znaleźć spokój i pozbyć się pożądania? Naucz mnie. Powiedz mi, co święte księgi mówią o moim położeniu i jak mam się od tego uwolnić.

Wydech…‍ wdech… wydech… wdech

Co?

Siedź‍ spokojnie, bardzo spokojnie… licz swoje oddechy: wydech… wdech… wydech… wdech.

Przyszedłem‍ do ciebie z moim problemem, a ty każesz mi wykonywać ćwiczenia oddechowe! Potrzebuję czegoś innego, czegoś, co pozwoli mi się z nim uporać.

Dobrze.‍ Przyjrzyj się uważnie tej stokrotce…

CO?

Zen‍ ma w sobie figlarność taoizmu, a kultury zdominowane przez racjonalizm mogą się od niego sporo nauczyć.

Trzecia‍ gałąź, która wyłoniła się z buddyzmu, miała przemożny wpływ na jeden z najbardziej tajemniczych krajów na ziemi. Buddyzm‍ tantryczny był‌ intensywnym kursem dojścia do Przebudzenia. Zakorzenił się w Tybecie. Tybet, położony po drugiej stronie Himalajów, w południowozachodniej części Chin, jest jednym z najbardziej niedostępnych regionów na Ziemi. Zwany jest Dachem Świata, bo jego powierzchnię tworzą wysokie góry i olbrzymie płaskowyże. Jego niedostępność wpłynęła na rozwój formy buddyzmu, która zmieniła cały kraj w jeden wielki klasztor. Pod przywództwem mnichów nauczycieli zwanych lamami Tybetańczycy stali się narodem skoncentrowanym na różnych dziedzinach buddyjskiej duchowości.

A‌ tybetańscy lamowie zrobili szczególny użytek z jednej z tradycji buddyjskich. Gdy mnich osiągał Przebudzenie, mógł się zrzec swego biletu do nirwany i z własnej woli wrócić na Ziemię jako „żyjący Budda”, by pomóc innym osiągnąć zbawienie. W tradycji tybetańskiej niektórym z wysokich lamów wolno było wybrać ponowne wcielenie, ale tego, którego wybrali na swego następcę, trzeba było najpierw odnaleźć. Po śmierci lamy poszukiwania takiego następcy mogły trwać nawet latami. Gdy go zidentyfikowano po serii testów, ogłaszano go reinkarnacją lamy i umieszczano w jednym z klasztorów. Najbardziej znana z takich linii sukcesyjnych to dalajlamowie. Obecny, XIV Dalajlama, którego uśmiechnięta twarz stała się znana na całym świecie od czasu jego ucieczki z Tybetu po chińskiej inwazji w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku, jest trzynastą reinkarnacją pierwszego dalajlamy i być może będzie ostatnią. Nie oznacza to wcale, że dni buddyzmu są w Tybecie policzone. Religia ma sposoby na przeżycie swych prześladowców. To kowadło, które zniosło uderzenia wielu młotów. Buddyzm nie zatrzymał się na Chinach. Wędrował dalej, aż dotarł do Japonii, gdzie spotkał kolejną religię – shinto.

ROZDZIAŁ‍ 16

Grzebiąc‍ w mule

W‍ poprzednim rozdziale opisałem Tybet jako odległy i niedostępny. Były to nierozważne słowa. Przypowieść o ślepcach i słoniu ostrzegała nas przed przyjmowaniem świata takim, jakim go widzimy. Dla mnie Tybet jest odległy. Dla Tybetańczyka to jego dom, a odległa jest na przykład Szkocja. Miałem już popełnić tę samą omyłkę, jeśli chodzi o Japonię. Leży za morzem i daleko od Chin. Nawet sami Chińczycy, jej najbliżsi sąsiedzi, nie pojawili się tam aż do 600 roku n.e. Aż kusi więc, by nazwać Japonię odciętą od reszty świata. Ale dlaczego nie uznać, że to reszta świata jest odcięta od Japonii? Przez bardzo długi czas Japończycy nie mieli pojęcia, że istnieje jakiś świat, od którego są odcięci. Uważali, że to Japonia jest światem. Nie była ona zresztą tylko ich światem. Była ich religią. Uwielbiali ją! By zatem zrozumieć religię Japonii, musimy spróbować zrozumieć, jakie uczucia żywili Japończycy do własnego kraju.

Samo‌ słowo Japonia naprowadza‌ nas na właściwy trop. Oto w taki właśnie sposób Europejczycy próbowali wymawiać chińskie słowo określające ten kraj. Sami Japończycy nazywali go Nippon albo Kraj Wschodzącego Słońca. Ten opis doskonale pasował do rzeczywistości. Patrząc na wschód widzieli tylko połyskującą pustkę Pacyfiku, z której codziennie wyłaniało się Słońce, by rozlewać swój blask nad 6852 wyspami archipelagu japońskiego. Nic więc dziwnego, że w japońskiej historii stworzenia Słońce odegrało wielką rolę. Wszystkie religie mają swoje historie kreacji, przedstawiają swoje wersje stworzenia świata. Czas przyjrzeć się niektórym z nich i wyciągnąć pewne wnioski, zanim wrócimy do Japonii.

W‌ Indiach jest dużo różnych historii stworzenia świata. Wedle jednej z nich, zanim rozpoczął się czas i stworzony został świat, istniał byt zwany Puruszą, który eksplodował, a z jego rozproszonych elementów wyłoniło się wszystko, aż po najdrobniejsze szczegóły hinduskiego systemu kastowego.

Mieszkańcy‌ Mezopotamii, miejsca urodzin Abrahama, uważali, że na początku było dwóch olbrzymów, Apsu, czyli słodka woda, i Tiamat – słona woda. Z ich związku na świat przyszli inni bogowie oraz morskie potwory. I tak jak morze zalewa czasem suchy ląd, tak Tiamat chciała przejąć kontrolę nad wszystkim. Ale napotkała opór i została zabita przez członków własnej rodziny. Jej ciało zostało podzielone na niebo i ziemię. Niebo urządzono dla bogów. Służyć im mieli ludzie, których stworzono i ulokowano w „służbówkach” w dole, na ziemi.

Egipt‍ miał podobne historie, w których woda odgrywała również ważną rolę. Na początku było tylko morze. Potem, gdy wody zaczęły opadać, wyłoniła się z nich góra. Wedle jednej z wersji pojawił się teraz bóg słońca Ra, by stworzyć kolejnych bogów i ziemię. W innej wersji pierwszym, który się wtedy zjawił, był bóg ziemi Ptah, który wprawił wszystko w ruch.

Jeśli‍ udamy się na północ, do Skandynawii, też natkniemy się na podobne wodne wątki. Na początku była otchłań nicości. Napełniła się wodą. Potem woda zamarzła. Następnie lód zaczął się topić. Z wody powstałej z topniejącego lodu wyłonił się olbrzym Ymir. Z jego pach zrodzili się mężczyzna i kobieta. Kiedy działo się to wszystko, opiekująca się olbrzymem krowa lizała lód, który stał się na tyle cienki, że na świat wydostał się kolejny olbrzym. Jego potomkiem był bóg Odyn. I tak, jak to zwykle bywa w dziejach bogów, rozpętało się wówczas prawdziwe piekło. Odyn i jego bracia zabili Ymira, a potem z jego ciała stworzyli ziemię, z jego czaszki – niebiosa, a z krwi – morze. Jego kości zmieniły się w góry, a włosy – w drzewa. Są w tej opowieści inne szczegóły, ale rozumiecie już mniej więcej, w czym rzecz.

Po‌ całym tym zamieszaniu prawdziwą ulgą okazuje się wizja stworzenia w Biblii Hebrajskiej, powstała około 900 roku p.n.e. W Genesis są dwie jego wersje, obie zdecydowanie monoteistyczne. W obu pojawia się morze. To bezmiar wód, nad którymi unosi się Duch Boży i z których powołuje on wszystko do życia. Pracę tę wykonuje w ciągu sześciu dni, a siódmego dnia odpoczywa. To nierobienie niczego siódmego dnia było samo w sobie aktem twórczym, którym Duch Boży ustanowił szabat – dzień‍ wolny dla każdego.

Historia‍ japońska pochodzi mniej więcej z tego samego okresu co Genesis, a morze znów odgrywa w niej znaczącą rolę. Na początku było właśnie tylko morze. Potem bóg Izanagi i bogini Izanami użyli długiej włóczni, by pogrzebać w mule na morskim dnie. Z tego mułu powstały japońskie wyspy. Z boskiego związku na świat przyszła trójka dzieci: bogini słońca i jej bracia – bóg księżyca i bóg burzy. Bogini słońca też miała potomstwo, a jej prawnuk został pierwszym cesarzem Japonii.

Warto‍ poświęcić chwilę tym historiom, bo mówią nam one sporo o mechanizmie działania religii. Czy te historie są prawdą, czy kłamstwem? To zależy od tego, jaki jest według ciebie ich cel. Pamiętasz historię, którą prorok Natan opowiedział królowi Dawidowi? Czy była ona prawdą, czy kłamstwem? Z merytorycznego punktu widzenia to kłamstwo. Nie istniał bogacz, który skradł owcę biedaka. Ale z moralnego punktu widzenia historia była prawdziwa. Wymyślono ją, by skłonić Dawida do przemyślenia własnych czynów. I to przyniosło efekty. Była to prawda sztuki, a nie prawda nauki. Nauka zajmuje się faktami, tym, jak funkcjonuje rzeczywistość. Sztuka zaś szuka sposobu przekazania nam prawdy o naszym własnym życiu. To dlatego jakaś wymyślona historia może sprawić, że rozpoznamy w niej samych siebie! Religia to sztuka, a nie nauka. Nie powinniśmy zatem pytać, czy historie dotyczące aktu stworzenia są prawdziwe, czy fałszywe. Powinniśmy zadać pytanie, co one znaczą, co usiłują nam przekazać. Tego rozróżnienia nie dostrzega wielu religijnych ludzi. I, jak się przekonamy, niektórzy z nich robią z siebie głupców, próbując udowodnić, że historia stworzenia zawarta w Biblii to nauka, a nie dzieło sztuki.

Żadna‌ z historii dotyczących aktu stworzenia nie była zgodna z faktami, ale każda z nich coś oznaczała. Historię stworzenia według Biblii jest najłatwiej zrozumieć, nawet jeśli się z nią nie zgadzasz: świat nie stworzył się sam, został stworzony przez Boga. A mezopotamskie i skandynawskie opowieści o konflikcie u prapoczątków świata odzwierciedlają panujące w nim przemoc i okrucieństwo.

Źródłem‍ tych wszystkich historii są ludzkie umysły. Rodzi się pytanie, czy zostały w nich zaszczepione przez Boga, czy wymyślone przez nas od a do zet. Niezależnie od tego, jak sobie na to pytanie odpowiesz, historie te są interesujące same w sobie. I zawierają treści, które mogą pochodzić z pamięci sięgającej bardzo głęboko w czas: wybuch, który stał u początku każdej zmiany, i ocean, z którego pochodzą wszelkie stworzenia. Nowoczesne naukowe historie stworzenia świata mówią o Wielkim Wybuchu, który miał miejsce około 14 miliardów lat temu. Przypuszcza się, że życie na naszej planecie zaczęło powstawać mniej więcej trzy i pół miliarda lat temu. Morza pokrywające młodą Ziemię były zupą związków chemicznych pochodzących z wybuchających wulkanów i to właśnie z reakcji między nimi narodziły się pierwsze formy życia. Miliardy lat później na Ziemi pojawiliśmy się my. Czy wspomnienia Ziemi o jej własnej historii przedostały się w jakiś sposób do umysłów tych artystów, którzy przenikali wzrokiem przez czas, żeby poznać znaczenie rzeczywistości? Wydaje się to prawdopodobne. Świat jest dziwnym miejscem i niemal wszystko można sobie wyobrazić.

W‌ japońskiej historii stworzenia urzeka to, że bogowie, grzebiąc w mule, nie stworzyli świata. Oni stworzyli Japonię! Albo inaczej: stworzyli świat, który składał się tylko z Japonii. To leży u podstaw miłości, którą Japończycy darzą swe cudowne wyspy. Narody wyspiarskie interesują się przede wszystkim sobą. Na granicach ich posiadłości panuje mniejszy ruch, na ich religie rzadko więc mają wpływ bogowie sąsiednich państw. To, co wiemy o wczesnej religii japońskiej, potwierdza tę tezę. A jeśli dodamy, że Japonia aż do 1945 roku, do zakończenia drugiej wojny światowej, nigdy nie została zdobyta, nie powinno nas zdziwić, że Japończycy nie tylko kochają swój kraj żarliwą miłością – oni wierzą, że jest wyjątkowy. W odległej przeszłości uważali zapewne, że poza nimi i ich wyspami nic innego nie istnieje.

Japonia‌ nie tylko została stworzona przez bogów, była ona również ich siedzibą, miejscem, gdzie mieszkali. W innych religiach wierzono, że bogowie mogli odwiedzać ziemię, ale swoją bazową rezydencję mieli wysoko ponad nami, w swoim wyłącznym królestwie zwanym niebem. Dla Japończyków tym królestwem było ich wspaniałe wyspiarskie państwo. Ziemia i niebo stanowiły jedność. Niebo było na ziemi, a ziemia – w niebie. Niektóre religie uważały ludzkie ciało za fizyczne miejsce, w którym zamieszkiwała nieśmiertelna dusza. Tak właśnie Japończycy postrzegali swoją ojczyznę. Wyspy Japońskie były materialnym przejawem świętych duchów zwanych kami, znajdujących‌ się wszędzie w naturze. Mieszkały w zwierzętach. Zamieszkiwały japońskie góry z największą i najpiękniejszą z nich: górą Fuji. Były też w roślinach i rzekach.

Powiedziałem,‍ że to była religia Japończyków, ale nie do końca tak jest. Można by bowiem przypuszczać, że było to coś osobnego, wiara, którą mieli w swych głowach. Podobnym błędem byłoby, gdyby ktoś próbował opisać świadomość samego siebie jako religię, jako coś, w co wierzysz lub‌ sądzisz o sobie,‍ a nie jako to, kim jesteś. Japończycy doświadczali samych siebie jako spowitych w wielką sieć bytu, składającego się z ich kraju, ich samych i ożywiających wszystko duchów. To nie było coś, w co wierzyli. To był po prostu sposób, w jaki istnieli.

Nazwą‍ określającą takie podejście do życia jest animizm. Niedaleko‌ stąd do nowoczesnej teorii Gai, która postrzega planetę nie jako coś, co można plądrować i eksploatować, ale jako żyjący organizm, o który trzeba się troszczyć z taką samą czułością, z jaką traktujemy nasze rodziny i przyjaciół. Oznacza to, że natura jest tak samo żywa, przepojona duchem i ważna jak ludzie. Japończycy tak to właśnie głęboko odczuwali. Nie mówiono im, że muszą kochać w ten sposób, nie był to żaden religijny imperatyw. Nie mówiono im, że mają wierzyć, że świat jest właśnie taki. Nie obchodzili specjalnych świąt, podczas których celebrowaliby swoje odkrycie natury Ziemi. Nie istniały wśród nich takie wierzenia. Była za to miłość do ducha kraju, która znajdowała swój wyraz w świątyniach wznoszonych w pięknych miejscach. Wejściem na teren świątynny jest brama utworzona z dwóch pionowych i dwóch poprzecznych belek. W Japonii znajduje się ponad sto tysięcy tych świątyń i cały czas otaczane są one troskliwą opieką.

To,‍ w jaki sposób Japończycy reagowali na świat, nie miało nawet nazwy do czasu, gdy około 600 roku w Japonii pojawili się Chińczycy. Nie przybyli oni tam jako zdobywcy czy głosiciele własnej religii, ale przynieśli ze sobą konfucjanizm, taoizm i buddyzm. Wszystkie te religie zadomowiły się w Japonii. Może stało się tak dlatego, że Chińczycy lubili klasyfikować wierzenia i praktyki, z jakimi się stykali. A może Japończycy zdecydowali, że potrzebują nazwy, która odzwierciedliłaby miłość, jaką czuli do swego uduchowionego kraju, aby odróżnić ją od nowych religii, które zadomowiły się wśród nich. Nazwali swą wiarę shinto. Shin oznacza‌ bogowie, a to pochodzi‍ od taoistycznego określenia ścieżki albo drogi. Tao Shin. Droga bogów, shinto. Słowo miłość pasowałoby‍ tu również, jak ulał.

By‍ stać się miłośnikiem shinto, nie musisz wierzyć, że bogowie stworzyli japońskie wyspy z pierwotnego mułu. Shinto poszukuje w świecie czegoś głębszego. To, co dostrzega, wyraża czasem poprzez subtelne malarstwo. Zwykle wszystko, czego potrzebuje, żeby opiewać swą miłość do świata, to trzy linijki wiersza zwanego haiku.

Przechodząc‌ przez rzekę w lecie

Jak‍ przyjemnie

Z‌ sandałami w dłoniach!

ROZDZIAŁ‍ 17

Religia‍ staje się sprawą osobistą

W‌ historii ludzkości religia służyła wielu celom. Zanim nowoczesna nauka wzięła się do wyjaśniania początków świata, zajmowali się tym wizjonerzy religijni. Niektóre z ich wizji już poznaliśmy. Ale religia nie tylko próbowała opisać, jak został stworzony świat. Usiłowała też wyjaśnić, dlaczego wygląda on tak, a nie inaczej. Na pytanie, dlaczego ludzie są dominującym gatunkiem na naszej planecie i robią z nią to, co uważają za stosowne, Biblia odpowiadała, że ustalił to Bóg. To Bóg uczynił nam Ziemię podległą i kazał nam ją podbijać i nią władać. Na pytanie, dlaczego jedni ludzie stoją wyżej od innych w zależności od koloru skóry, pisma hinduistyczne odpowiadały, że rzeczywistość została zorganizowana w ten sposób przez rozum kierujący światem zgodnie z określonym planem. To była karma.

Odpowiedzi‌ te mówiły nie tylko o tym, że taka właśnie jest natura rzeczywistości i powinniśmy się z tym pogodzić. Były one boską pieczęcią zatwierdzającą sposób, w jaki urządzono świat. Tak zaplanował to Bóg. Właśnie dlatego religia potrafi tak skutecznie przekonać ludzi do zaakceptowania swojego losu, bez względu na to, jak zły może się nam wydawać, szczególnie, że daje też nadzieję na coś lepszego po tym życiu albo w kolejnym wcieleniu.

Religia‌ pomaga również przekonać ludzi, by zaakceptowali prawa i rozporządzenia wydawane przez społeczność, w której żyją. Jeśli chcesz, by ludzie żyli ze sobą w harmonii, potrzebny jest określony system norm – moralność. Nie kłam. Nie kradnij. Nie zabijaj. Każda mądra społeczność będzie się zabezpieczać tego typu zakazami. Religia nadaje im dodatkową wagę, stwierdzając, że nie są one wynalazkiem człowieka. To boskie przykazania. To nie Izraelici wymyślili w dziczy Dziesięć Przykazań. Narzucił im je Bóg. Tak więc kolejną wielką rolą religii w historii było to, że stała się strażnikiem moralności.

Teraz‍ nadszedł czas, żebyśmy się przyjrzeli, jak rozwijała się religia w sferze prywatnej. Będąc działalnością grupową, sposobem kontroli ludzkiej społeczności, zaczęła również proponować zbawienie poszczególnym jednostkom. Słowo zbawienie oznacza‌ ratunek w trudnej sytuacji. W swojej łacińskiej wersji – salvatio – pochodzi‍ od słowa salvus, zdrów,‌ ocalony, bezpieczny i przywodzi na myśl to, że ludzie często chorują i przepełniają ich troski. Nie czują się szczęśliwi, nie jest im ze sobą dobrze ani wygodnie w życiu, i martwią się tym, co czeka ich w życiu przyszłym. Religia, stając się sprawą bardziej osobistą, zdolna była wnieść w życie taki spokój, że wyznawcy czuli się, jakby byli martwi i ponownie się narodzili, albo byli ślepi i nagle przejrzeli na oczy, albo też jakby byli sparaliżowani i odzyskali zdolność chodzenia. Wydaje się, że rozwój ten zapoczątkowało spotkanie się ze sobą różnych religii.

I‌ choć może się to wydawać nieprawdopodobne, najbardziej przyczynili się do tego rzymscy żołnierze. Około 30 roku p.n.e. Rzymianie opanowali Grecję i Persję. Politycznie to oni zwyciężyli, ale tak przesiąkli kulturą zdobytych krajów, że w końcu trudno powiedzieć, kto okazał się prawdziwym triumfatorem. Rzymianie byli pod takim wrażeniem mitów odkrytych u Greków i Persów, że zaadaptowali je w sposób, który miał wywrzeć znaczący wpływ na przyszłość religii.

Chińczycy‌ dostosowali buddyzm do własnego sposobu życia. Podobnie uczynili Rzymianie z greckimi mitami. Rzymianie byli praktycznymi ludźmi, ludźmi czynu. Zmienili więc owe mity w coś, co dzisiaj określilibyśmy mianem psychodramy. Odgrywanie ról z tych historii zmieniało ich własne życie. To nie była kwestia wiary w mity, które przejęli z greckiej religii. Znaczenie miało dla nich przekształcenie tych mitów w emocjonalne albo psychologiczne doświadczenia.

Byłoby‌ nieporozumieniem sądzić, że Grecy mieli swoją religię w takim sensie, w jakim Żydzi mieli judaizm albo Persowie zaratusztrianizm. Bliżej im było do Japończyków i ich shinto. Oczywiście wierzyli w wielu bogów, ale ich bogowie byli częścią świata, który ich otaczał, tak jak góry, morza i słońce, które nad nimi świeciło. Bogowie działali tak jak pogoda. I tak jak pogoda mogli być łaskawi lub groźni. Najważniejszym bogiem był Zeus, bóg nieba, który miał dwóch braci – Posejdona, boga morza i Hadesa – boga podziemi, domeny zmarłych. Były też setki innych bogów, niektórych z nich kojarzono z naturą. Ale jedna z historii z ogromnej biblioteki boskich przygód stała się podstawą ważnego kultu w Imperium Rzymskim, a jej wpływ okazał się zaiste dalekosiężny.

Historia‍ ta była początkowo mitem związanym z naturą, ale po jego przejęciu Rzymianie zmienili go w religię misteryjną – zespół tajemnych rytuałów i praktyk, stających się dla wyznawców głębokim duchowym doświadczeniem. W oryginalnej greckiej historii Hades, bóg świata podziemnego, rozpaczliwie szukał żony, z którą mógłby dzielić władzę nad swą mroczną krainą. Porwał więc Persefonę, córkę Demeter, bogini płodności, urodzaju i wegetacji. Demeter tak rozpaczała po utracie córki, że pogrążyła się w głębokiej żałobie i zaniedbała swe obowiązki. W wyniku tego plony były marne, owoce zniknęły z drzew, a ludzkości zagroziły głód i śmierć. Sam Zeus próbował ratować sytuację, wymyślając układ, który miał połowicznie zadowolić każdą ze stron konfliktu. Persefona spędzała odtąd pół roku na ziemi i pół roku w świecie podziemi ze swym nudnym małżonkiem. Gdy lato dobiegało końca, schodziła do Hadesu, by przebywać tam przez pół roku u boku męża, a jej matka mogła ją w tym czasie znów opłakiwać. Nadchodziła zima i wszystko, co rosło, umierało. Z drzew i krzewów opadały liście. Pola stawały się jałowe. Ale wiosną, gdy Persefona wracała na ziemię, Demeter radowała się z powrotu córki i wszystko powracało do życia.

To‍ piękny przykład na to, jak mit obrazujący zmiany zachodzące w naturze może być użyty do przedstawienia wzlotów i upadków w ludzkim życiu. Nasza egzystencja ma także swoje rytmy strat i ich odrabiania, porażek i sukcesów, śmierci i ponownych narodzin. Idea umierania i odradzania się boga zaspokajała głęboką potrzebę ludzkiej duszy. Ta historia i rytuały obmyślone, by uwypuklić jej znaczenie, stały się jedną z najważniejszych mistycznych religii w Cesarstwie Rzymskim. Słowo mistyczny pochodzi‍ od greckiego słowa oznaczającego „tajemny” lub „wtajemniczony”, bo wyznawcy kultu musieli przysiąc, że zachowają tajemnicę dotyczącą rytuałów i ceremonii, w których brali udział.

Kult‍ ten narodził się w Eleusis niedaleko Aten około 1400 roku p.n.e. jako święto na cześć bogini Demeter i jej daru owoców ziemi. Ale zrytualizowany został w Cesarstwie Rzymskim, gdzie wprowadzono go do misteriów eleuzyńskich. Nacisk był przy tym położony na duchowe doświadczenie jednostki, poznającej tajemnicę umierania i odradzania się boga. Osoba przyjęta w poczet wyznawców kultu jednoczyła się z boginią i doświadczała zimy jej umierania oraz wiosny jej ponownych narodzin. Osiągano to poprzez ceremonie naśladujące doświadczenie schodzenia w dół, w miejsce, w którym panowała ciemność, a potem powrotu do jutrzenki nowego życia. Rytuały odwoływały się do emocji. Uczestnicy ceremonii nie uczyli się dzięki nim niczego. Oni odczuwali. Gdy przez nie przeszli, byli już inni. Pamiętaj: wszystko działo się w ludzkim umyśle. A my wiemy, jak dziwnym miejscem jest ludzki umysł. Są w nim niebo i piekło, wyżyny i głębie, ciemność i światło. Kapłani kultu eleuzyńskiego byli prawdziwymi ekspertami od ludzkiego umysłu. Wiedzieli, jak przeprowadzić wyznawców przez wszystkie pułapki, jakie ich własny umysł na nich zastawiał, do skąpanych w słońcu łąk zbawienia.

Ale‌ nie tylko greccy bogowie, tacy jak Demeter czy Persefona, zrobili karierę w mistycznych religiach Imperium Rzymskiego. Również stary zaratusztriański bóg Mitra stał się ośrodkiem jednego z rzymskich kultów. Mitra, bóg słońca zrodzony w jaskini, zabił świętego byka, z którego krwi powstała ziemia i wszystkie stworzenia. Rzymscy żołnierze natknęli się na historię Mitry podczas swych wojskowych przygód na Wschodzie. Podobała im się jej poetyka miecza i krwi. Podziwiali odwagę, której trzeba było, by jedną ręką zaszlachtować byka. A także myśl, że zabijanie i rozlew krwi, w czym byli przecież mistrzami, może się przyczynić do nowego i lepszego życia dla innych. Zaadaptowali więc mit do własnych celów – stał się on podstawą ich ulubionego kultu misteryjnego.

Mitraizm‍ był kultem bardziej krwawym niż kult eleuzyński, ale w swoim podstawowym wątku nie różnił się tak bardzo od niego. Tu również celebrowano śmierć jako bramę wiodącą ku nowemu życiu. Jego rytuały też odprawiano pod ziemią i miały one wielki ładunek emocjonalny. I również one trafiały do adeptów kultu przez sferę‌ uczuciową, a nie‌ przez naukę. Groty‌ i jaskinie były tak czy inaczej miejscami budzącymi lęk. Wprowadzani do nich wyznawcy od razu czuli niepokój. Rzymski żołnierz stykał się ze śmiercią codziennie, zatem kult, przedstawiający śmierć jako ofiarę i życie, które się z niej rodziło, musiał do niego przemawiać. Mitraizm był sprawą wyłącznie męską. To też przyczyniało się do jego popularności w tak zmaskulinizowanej społeczności, jaką było rzymskie wojsko. Członkowie tajnych stowarzyszeń ze swoimi sekretnymi rytuałami i konspiracyjnym językiem zawsze czuli się wyjątkowi, lepsi od innych. Istnieje grupa ludzi, dla której przynależność do ekskluzywnego klubu wydaje się czymś niesłychanie pociągającym. Mitraizm gwarantował to wszystko z nawiązką.

Pojawienie‌ się tych kultów w starożytnym Rzymie stanowiło punkt zwrotny w historii religii. Przedtem religia była głównie działaniem grupowym, związanym ze wspólną tożsamością. O wyznawanej przez Żydów religii przesądzało samo urodzenie się Żydem i żądania, które kierował ku nim – wybranemu narodowi – Bóg. Ich surowa moralność często przyciągała sympatyków z zewnątrz, ale narody nieżydowskie ani obcy nic nie mogli poradzić na to, że nie urodzili się Żydami. Hinduizm także był wiarą, z którą przychodziło się na świat w określonej kaście. Do tej pory jedynie buddyzm stanowił wyjątek od tej reguły. Podawał w wątpliwość przeznaczenie grupowe i proponował własną wersję zbawienia dla jednostek. I właśnie w tym czasie, w Azji, zaczął się stawać religią uniwersalną, religią dla każdego, wszędzie, niezależnie od czasu.

Ciekawe,‍ że religie, które obiecują pomoc jednostkom, mają duże szanse rozwinąć się i stać się religiami uniwersalnymi, bo świat jest pełen jednostek poszukujących zbawienia. Kulty misteryjne ukazywały ten trend w działaniu. Jednostki z własnej woli zgłaszały do nich swój akces. Dzięki temu religia jako tożsamość grupowa została zastąpiona ideą osobistego nawrócenia. A stosowane w różnych kultach metody zapewnienia swym wyznawcom emocjonalnego doświadczenia zbawienia, stworzyły wzór, który miał być kopiowany w późniejszych religiach. Idea boga, który zmarł i zmartwychwstał, przemawiała do natury ludzkiej, szczególnie, jeśli zapewniała ludzi, że też powstaną ze swych grobów.

Miało‍ jeszcze minąć kilkaset lat, zanim trend ten znalazł swój najdobitniejszy wyraz w historii religii. Ale grunt dla nowej religii, najliczniej reprezentowanej i dominującej na świecie, został już przygotowany. Gdy chrześcijaństwo było u szczytu potęgi, zaczęło mówić o swym katolickim (słowo‌ pochodzące z greki), czyli powszechnym, powołaniu.‌ A u podstaw katolicyzmu legły śmierć i zmartwychwstanie boga. Z następnych rozdziałów dowiemy się, jak coś, co na początku, w pierwszym wieku n.e., było skromną żydowską sektą, zmieniło się w Kościół katolicki – i jak zapracowało sobie na ten tytuł.

ROZDZIAŁ‌ 18

Nawrócony

Nawrócony‍ to kolejna postać w dramacie religii. Konwersja, czyli‌ zmiana wyznania, nawrócenie, oznacza obrócenie się i spojrzenie w odwrotnym kierunku. Większość ludzi z latami zmienia przekonania. Zwykle jest to jednak stopniowy, powolny proces. Konwersja religijna rzadko wygląda w ten sposób. Nawrócić można się w mgnieniu oka. To gwałtowny zwrot o 180 stopni. Bywa tak nagły, że nawróceni określają to potem jako ponowne narodziny.

Analogia‍ do narodzin jest jak najbardziej uzasadniona, bo przypomina nam, że potrzeba czasu, by dziecko przyszło na świat, niezależnie od tego, ile trwa sam poród. W tym samym sensie moment nawrócenia może być nagły, ale często stanowi punkt kulminacyjny procesu trwającego latami. Konwertyci to żyjące w niezgodzie ze sobą dusze, walczące przeciw czemuś, co pociąga ich wbrew nim samym. Jeśli dadzą za wygraną, przez całe życie będą podążać w kierunku, w którym wcale nie chcą iść. Walczą zatem, czasem wręcz dosłownie, przeciw temu, czemu pragną się podporządkować.

Z‍ wielu nawróconych na chrześcijaństwo, którym nawrócenie całkowicie zmieniło życie, najsłynniejszy był żyd Szaweł, który stał się chrześcijaninem zwanym Pawłem. Jego nawrócenie zyskało taką sławę, że miejsce, w którym do niego doszło, stało się w wielu językach synonimem nagłej zmiany poglądów. Chcąc określić chwilę, w której życie całkowicie zmieniło swój bieg, mówi się o „doświadczeniu drogi do Damaszku”, bo to właśnie tam Szaweł ostatecznie nawrócił się na chrześcijaństwo – wiarę, którą szykanował całymi latami.

Nie‌ mamy dokładnych informacji na temat tego, kiedy Szaweł przyszedł na świat, ale panuje opinia, że stało się to na początku ery chrześcijańskiej, około 2 roku n.e. Dokładna data jego śmierci również nie jest pewna, ale zgodnie z przekazem wiarygodnej tradycji poniósł męczeńską śmierć za swą wiarę w Rzymie między 62 a 65 rokiem n.e. Wiemy, że urodził się w Tarsie, w rzymskiej prowincji Cylicji, na terenach dzisiejszej Turcji. Zgodnie z przekazami był Żydem, który odziedziczył obywatelstwo rzymskie po swoim ojcu. Jego rzymskie imię brzmiało najprawdopodobniej Paweł. Zajmował się wytwarzaniem namiotów. Był wykształcony. Mówił płynnie po grecku, również pisał w tym języku. Jego listy do gmin wyznaniowych są najwcześniejszymi chrześcijańskimi dokumentami, jakie w tej chwili posiadamy. Częściowo kształcił się również prawdopodobnie w Jerozolimie pod kierunkiem szanowanego uczonego – Gamaliela. Sam nazywał siebie faryzeuszem.

Niezależnie‌ od tego, co religie twierdzą na temat swej jednolitości, wszystkie one stanowią koalicję różnych grup, które praktykują swą wiarę na różne sposoby, czasem wręcz bardzo różne. Judaizm w czasach Szawła nie stanowił wyjątku. Najpowszechniejsza była różnica między konserwatystami i postępowcami. Wiedząc, że ich religia pochodzi od proroków, którzy usłyszeli głos Pana i przekazali go ludzkości, konserwatyści za obowiązujące uznawali tylko przykazania zawarte w Pięcioksięgu, a także w całości Biblii Hebrajskiej. Odrzucali natomiast tradycję ustną. Ale postępowcy chcieli zaakceptować rozwój i twierdzenia zawarte w późniejszych objawieniach. W judaizmie pierwszego wieku n.e. te przeciwstawne tendencje reprezentowali saduceusze – konserwatyści i faryzeusze – partia postępowa, do której należał również Szaweł.

Główną‌ różnicą dzielącą oba te ugrupowania była wiara w życie po śmierci. Temat ten nie pojawiał się we wczesnym judaizmie. Odkryciem Abrahama było to, że istniał tylko jeden Bóg. Mojżesz odkrył, że Żydzi są narodem wybranym przez Boga i strażnikiem jego praw. To była początkowo esencja judaizmu, której trzymali się wiernie saduceusze. Nie ufali rewelacjom, które Żydzi mieli jakoby poznać podczas swojej niewoli w Babilonie, takim jak wiara w zmartwychwstanie czy nagradzanie lub karanie wskrzeszonych. Innym importem babilońskim, którego nie chcieli uznać, była wiara w anioły. Anioły miały być pośrednikami między Bogiem a ludźmi. Opisywane jako „bezcielesna inteligencja” albo umysły bez ciała, anioły służyły Bogu, dostarczając wiadomości jego ziemskim dzieciom. Saduceusze uważali je za kolejny niepotrzebny import. Bóg nie potrzebował posłańców, by przekazywać swą nowinę. Był wszędzie i był bliższy wszystkim ludziom niż ich własny oddech.

Faryzeusze‍ widzieli sprawy inaczej. Byli postępowcami, którzy sprzeciwiali się twierdzeniu, że Bóg przestał uczyć swe dzieci o tajemnicach swego bytu i zamiarach, jakie miał wobec świata. Dlaczego mieli wierzyć, że Bóg powiedział już wszystko, co chciał przekazać swemu ludowi, setki lat temu? Czyż nie był żywym Bogiem, zdolnym przemawiać do nowych proroków, by uczyć swój lud nowych prawd? Czyż prorok Daniel nie powiedział im, że Bóg wysłał anioła Michała, by ten opiekował się Izraelem, i że po okresie udręk, takich, jakich nigdy nie zaznali, zostaną zbawieni, i że martwi powstaną z grobów, niektórzy do wiecznego życia, a inni ku wiecznemu potępieniu? I czyż cierpienia, których zaznawali pod rzymskim panowaniem, nie odpowiadały opisom Daniela? Czyż wszyscy nie mieli nadziei na koniec, który obiecał im Daniel i którego zapowiedzią miało być przyjście mesjasza?

W‌ tym czasie w Izraelu panował chaos religijny i polityczny. Jerozolima pełna była różnych grup, czekających na mesjasza. Ale na jakiegokolwiek pretendenta, którego uznano by za tego, który miał nadejść, czyhało potrójne niebezpieczeństwo. Izraelem rządzili niecierpliwi urzędnicy rzymscy, którzy zwracali uwagę na najmniejszą oznakę jakiejkolwiek rewolty. Byli przeświadczeni, że „mesjasz” to hasło rebelii przeciw rzymskiemu panowaniu. A oni wiedzieli, jak takie rebelie tłumić.

Potencjalnym‌ mesjaszom zagrażali też kapłani ze świątyni. Dla Rzymian mesjasz mógł być rebeliantem politycznym, ale dla kapłanów był świętokradcą, który podważał ich wyjątkowy status i autorytet jako objaśniających wolę Pana. A oni wiedzieli, jak postępować ze świętokradcami.

Zagrożeniem‍ byli również członkowie rodziny królewskiej Heroda, któremu Rzymianie oddali pod nadzór cztery prowincje, na jakie podzielili Izrael. Dla takich „królików” trzymających się resztek władzy, kandydaci na mesjasza również stanowili ryzyko. A oni wiedzieli, jak poradzić sobie z kimś, kto zagrażał ich stylowi życia.

Podczas‍ pewnej Paschy odbyła się egzekucja jednego z tych kandydatów na mesjasza, zwanego Jezusem, skazanego przez Rzymian jako buntownik, za zgodą arcykapłana, który potępił go jako świętokradcę, i przy poparciu Heroda Antypasa, władcy Galilei, dla którego stał się prawdziwym utrapieniem. Ale problemy nie skończyły się wraz ze śmiercią człowieka zwanego Jezusem Chrystusem albo Jezusem Mesjaszem. W tym miejscu na arenie historii pojawił się Szaweł.

Zwolennicy‌ Jezusa nie ucichli po jego śmierci. Ba, stawali się coraz śmielsi! Twierdzili, że mają dowód, iż to on był wyczekiwanym mesjaszem, zesłanym przez Boga, aby przygotować Izrael na nadchodzący koniec. Po śmierci pojawiał się w różnych miejscach przy najróżniejszych okazjach, mówiąc im, by trzymali się razem i czekali na jego ostateczny powrót. Rozwścieczało to kapłanów, którzy sądzili, że pozbyli się niebezpiecznego zawalidrogi raz na zawsze. Zwerbowali więc faryzeusza Szawła do specjalnego oddziału straży świątynnej, nakazując mu ściganie i uwięzienie owych tak zwanych chrześcijan, zanim zaczną sprawiać więcej problemów. Szaweł rozpaczliwie poszukiwał pracy, zatem ochoczo wziął się do dzieła, gdy tylko ją dostał.

Zachował‍ się jego opis, pochodzący z owego czasu. Był niewielkiego wzrostu, łysy i miał krzywe nogi. Sam przyznawał, że nie wyglądał zbyt okazale. Ale miał coś w sobie. To coś widać było w jego oczach. Wyzierały z nich pasja i zaangażowanie. Wszystko omiatał badawczym spojrzeniem. Cały emanował energią. I potrafił prowadzić dysputy! Taki właśnie człowiek stał się symbolem łowcy chrześcijan. Ale pamiętajmy – był on faryzeuszem. Saduceusze nie wierzyli, by ktokolwiek mógł zmartwychwstać, odrzucali więc rewelacje chrześcijan jako wierutną bzdurę. Ich logika była prosta: żaden człowiek nie może powstać z martwych. Jezus był człowiekiem. A zatem Jezus nie zmartwychwstał.

Argumentacja‌ ta nie przekonywała jednak faryzeuszy. Oni wierzyli, że pewnego dnia Bóg ożywi zmarłych na Sąd Ostateczny. Nie wierzyli tylko, że ożywił już Jezusa. Nie wierzył w to również Szaweł. Dlatego ścigał bluźnierców, którzy w to wierzyli. Ale czy nie miał żadnych wątpliwości? A może właśnie z ich powodu ścigał chrześcijan z taką zawziętością? Czy pościg za chrześcijanami po całym kraju nie był czasem dla niego ucieczką przed samym sobą?

A‍ więc dalej ich ścigał. Doszły go słuchy, że wyznawców Jezusa widziano już w leżącym setki kilometrów na północ od Jerozolimy Damaszku. Gdzie pojawią się jutro? Miał listy polecające od arcykapłana, by ich ująć. Podczas podróży do Damaszku olśniła go nagle wielka światłość i upadł na ziemię. Usłyszał wówczas głos, który go zapytał: „dlaczego mnie prześladujesz?”. „Kto jesteś, Panie?”, krzyknął Paweł. „Ja jestem Jezus, którego ty prześladujesz”, otrzymał odpowiedź. Głos rozkazał mu później, by wstał i poszedł do Damaszku, gdzie dowie się, co ma czynić dalej. Gdy Szaweł wstał, był ślepy. Nie próbujmy deprecjonować informacji o ślepocie Szawła jako religijnego zabobonu. Pamiętajmy, na co stać ludzki umysł. Mówi się, że największym ślepcem jest ten, kto nie chce widzieć. Ślepota Szawła była przejawem jego długiej niechęci do uznania tego, o czym teraz wiedział, że jest prawdą. Jego pomocnicy zawiedli go do Damaszku i znaleźli dla niego mieszkanie. Nic nie widząc, w kompletnym pomieszaniu, niezdolny do jedzenia ani picia, spędził tam trzy dni, czekając na to, co się wydarzy.

Miejscowy‍ uczeń Jezusa, Ananiasz, wysłany przez Pana, przyszedł do domu na ulicy Prostej i zapytał o Szawła. Gdy nałożył na niego ręce, Szaweł przejrzał na oczy i natychmiast odważył się na ryzykowny krok. Poszedł do miejscowej synagogi i oświadczył zgromadzonym tam wiernym, że Jezus to Syn Boży, Mesjasz, którego szukali. Był tego pewien, mówił im, bo Jezus mu się objawił.

Wyobraźmy‌ sobie, jak mogli się odnieść do tego uczniowie Jezusa. Ich dotychczasowy prześladowca głosił, że jest jednym z nich. Czy to był fortel? Czy Szaweł chciał podstępnie przeniknąć w ich szeregi, by rozpoznać ich i uwięzić? Nic dziwnego, że nerwowo zareagowali na nowo nawróconego.

Szaweł‍ zaś nie bardzo wiedział, co ma dalej czynić. Ale to, co zrobił, było dla niego typowe. Zamiast zwrócić się do przywódców ruchu Jezusowego, by dowiedzieć się czegoś więcej o ich wierze i poprosić o przyjęcie go w ich szeregi, samotnie udał się do Arabii, by medytować nad tym, co się wydarzyło, i modlić się na pustyni. Uważał, że nie potrzebuje niczyich nauk ani wskazówek co do wiary chrześcijańskiej. Jezus dał mu wszystko, czego potrzebował, objawiając mu się na drodze do Damaszku. Zmartwychwstanie Jesusa było przesłaniem. Trzymaj się tego. Tylko to się liczy.

Po‌ kolejnych trzech latach Szaweł, zwany teraz Pawłem, udał się do Jerozolimy, by spotkać się tam z przywódcami ruchu Jezusowego. Albo, jak mógłby powiedzieć, z innymi przywódcami‌ tego ruchu. Bo teraz sam twierdził, że jest apostołem, czyli kimś przysłanym przez Jezusa, by głosić jego przesłanie. I inni powinni się z tym pogodzić.

Czy‌ to nie dziwne, pytali inni apostołowie, że ten profan, który nigdy nie spotkał Jezusa i nic nie wie o jego ziemskim żywocie, wieści tu teraz jego zmartwychwstanie? My go‍ znaliśmy, chociaż wprawiał nas w zakłopotanie. Nigdy nie słyszeliśmy, by ktoś mówił tak, jak on. Zastanawialiśmy się, czy to on był mesjaszem. Towarzyszyliśmy mu, by się tego dowiedzieć. Ale nie stało się tak, jak tego oczekiwaliśmy.

Kim‌ więc był ów człowiek zwany Jezusem? I co się naprawdę z nim stało?

ROZDZIAŁ‌ 19

Mesjasz

Pierwszą‍ rzeczą, którą trzeba wiedzieć o Jezusie Chrystusie, jest to, że Chrystus to‍ nie nazwisko, lecz przydomek. Słowo to pochodzi od greckiego Christos, czyli‌ „pomazaniec, namaszczony”, będącego tłumaczeniem z języka aramejskiego – słowo Meszicha dało‍ też początek słowu mesjasz, czyli‌ wysłannik Boga. Był on zatem Jezusem Mesjaszem. Nie wszyscy się jednak z tym zgadzali, a więc nawet to, jak się nazywał, stało się źródłem sporów, które miały mu towarzyszyć aż do śmierci. Rzymianie, krzyżując go, podjęli grę. Nad jego głową, na krzyżu, przytwierdzili tablicę z napisem KRÓL ŻYDOWSKI! Dla nich był to żart – kolejny szalony Żyd, próbujący zmienić świat.

Od‍ początku jego osoba budziła kontrowersje: skąd pochodził, kim byli jego rodzice, za kogo sam się uważał i co stało się z nim po śmierci. I wciąż je budzi. Na jego temat napisano miliardy słów. Najwcześniejsze pochodzą z Biblii Chrześcijańskiej. Zawarte są w Nowym Testamencie, nazwanym tak dla odróżnienia od Starego Testamentu. To rozróżnienie jest kluczem do tego, jak widzieli go pierwsi uczniowie. Dla nich nie przybył, by stworzyć nową religię. Zjawił się, by dopełnić starą religię Żydów. Bóg powołał Abrahama i Mojżesza, by ustanowić Pierwsze Przymierze albo Pierwszy Testament. Teraz powołał Jezusa, by ustanowić Nowe Przymierze i sfinalizować je w wieku mesjańskim.

Aby‌ dowiedzieć się więcej o jego życiu, musimy sięgnąć do Nowego Testamentu. Niestety, sposób, w jaki go uporządkowano, jest mylący. Otwierają go cztery księgi zwane Ewangeliami – słowo to oznacza Dobrą Nowinę. A oto ich kolejność: Ewangelia Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Potem są Dzieje Apostolskie, po których następują Listy Apostolskie – większość z nich to listy Pawła, nawróconego, którego poznaliśmy w poprzednim rozdziale. Dlaczego nie rozpoczęliśmy więc poprzedniego rozdziału od Mateusza – pierwszego tekstu z Nowego Testamentu?

Bo‌ tak naprawdę nie był to pierwszy tekst. Pierwszym albo najwcześniejszym, co do którego mamy taką pewność, jest list napisany przez Pawła do nawróconych przez niego chrześcijan w greckim mieście Korynt, około 55 roku, ćwierć wieku po śmierci Jezusa. Nie ma w nim mowy o życiu Jezusa. Paweł mówi w nim o tym, co stało się po jego śmierci. Przesłaniem listu Pawła jest to, że śmierć Jezusa nie była jego końcem. Śmierć stała się dla niego początkiem nowego życia w Bogu, skąd mógł się komunikować z tymi, którzy pozostali na ziemi. Paweł wymienia setki ludzi, którym Jezus ukazał się po swej śmierci, wspominając również własne doświadczenie na drodze do Damaszku.

Tak‌ więc chronologicznie pierwszy przekaz na temat Jezusa w Nowym Testamencie mówi nam o tym, że jego śmierć nie wyeliminowała go z historii. Ukazanie się Chrystusa po śmierci dowiodło, że nie była ona jego końcem. Był to początek obiecanej prze Boga nowej ery, inauguracja Boskiej kampanii, której celem miało być ustanowienie na ziemi nowego ładu. Śmierć nie miała być również końcem dla uczniów Jezusa. Po swej śmierci oni także mieli dostąpić pośmiertnego życia. Ale być może nie musieli nawet umrzeć. Wskrzeszenie Jezusa świadczyło o tym, że Bóg wreszcie zaczął działać. Doskonałe królestwo opisywane przez Jezusa miało niebawem zostać ustanowione na ziemi. I wszystko miało się zmienić. Nawet śmierć!

List‌ Pawła do Koryntian z 55 roku jest pierwszą informacją, którą mamy na temat Jezusa i dotyczy tylko tego, co stało się po jego śmierci. Żeby dowiedzieć się czegoś o jego życiu, musimy przejść do Ewangelii, które pojawiły się później. Pierwszy był Marek, w późnych latach 60. lub wczesnych 70. Po nim powstały Ewangelie Łukasza (65–80) i Mateusza (75–90). Stawkę zamyka Jan (80–100). Daty te warto zapamiętać. Im dalej od śmierci proroka, tym bardziej upiększona i pełna barwnych szczegółów jest relacja o jego życiu. Tak właśnie stało się z Jezusem. Nie chcę wchodzić w spory na temat tego, gdzie się urodził i jak dokładnie zmartwychwstał. Albo ile aniołów było obecnych podczas jego narodzin w Betlejem czy podczas wskrzeszenia w Jerozolimie. Chcę się ograniczyć do najpowszechniej akceptowanych, dotyczących go faktów. Są one dostatecznie intrygujące.

Marek‌ od razu wprowadza nas na scenę apokaliptycznego teatru. Dzikus, żywiący się szarańczą i dzikim miodem, noszący odzież z wielbłądziej sierści, przybywa z pustyni i zaczyna nauczać. Nazywają go Janem Chrzcicielem, bo zanurza ludzi w rzece Jordan, na znak tego, że żałują za grzechy i chcą rozpocząć nowe życie. Topią swoje stare życie i powstają ku nowemu. Jan nie twierdzi, że jest mesjaszem. Ale mówi, że przybył przygotować drogę dla tego, który nim jest. Marek opowiada nam później o człowieku z Nazaretu w Galilei, który wszedł do Jordanu, by zostać ochrzczonym przez Jana. To nasza historycznie pierwsza migawka z życia Jezusa. Ma już trzydzieści lat. Ale prawdziwym początkiem jego historii jest to, co stało się później.

Jan‍ trzymał Jezusa pod wodą przez kilka długich chwil, a potem wyciągnął go na powierzchnię. Jezus ujrzał rozstępujące się niebiosa i zstąpił na niego Duch św. jako gołębica, a Bóg nazwał go swym umiłowanym synem. I chociaż nie możemy mieć pewności, że Jezus od tej chwili wiedział, iż jest mesjaszem, to na pewno w tym właśnie momencie rozpoczęła się jego misja. Przypomnijmy sobie, na czym właściwie polega działalność proroków. Słyszą przemawiający do nich głos Pana i przekazują innym, co usłyszeli. A to sprawia, że wkraczają na kolizyjny kurs z tymi, którzy sądzą, że wiedzą już o Bogu wszystko, co można o nim wiedzieć. Są religijnymi ekspertami. Nie będą pobierali nauk u wieśniaka z Galilei. Trzy sporne punkty między Jezusem a oficjalnymi przedstawicielami judaizmu mówią nam wszystko to, czego potrzebujemy wiedzieć o siłach, które powiodły go ku śmierci.

Pierwszy‍ znajdziemy u Marka. Opowiada nam on, że po swoim chrzcie Jezus wziął w opiekę biednych i cierpiących. Oficjalne poglądy, jakoby cierpienie było karą za grzechy, oburzały go, tak jak i sam fakt cierpienia. Cierpienie nie wzięło się ze sposobu, w jaki Bóg stworzył świat. Jego przyczyną był sposób, w jaki urządzili go religijni i polityczni przywódcy. Bóg nienawidził tego, co zrobili z jego światem, wysłał więc Jezusa, by pokazał, jak będzie wyglądało jego królestwo, gdy zapanuje na ziemi. Będzie Dobrą Nowiną dla biedaków. I uwolni Boże dzieci z oków, w które zakuli je legaliści.

Pierwsza‍ publiczna konfrontacja Jezusa z władzami dotyczyła przykazania o szabacie, który miał być dniem odpoczynku. Jezus prowadził swych uczniów przez pole pszenicy. Zrywali pojedyncze kłosy i żuli ziarna. Jako że zrywali kłosy, faryzeusze oskarżyli ich, że pracowali podczas szabatu. Odpowiedź Jezusa była z gruntu rewolucyjna. Szabat, powiedział, został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu. Potrzebujemy praw i regulacji dla społeczeństwa, ale one mają nam służyć, a nie nad nami panować. Jeśli będziemy ich przestrzegać zbyt surowo, staną się ważniejsze od ludzi, którym miały pomóc. Fakt, że taoiści zwrócili na to uwagę już sześćset lat wcześniej, świadczy o tym, jak głęboko zakorzeniony jest legalizm. Teraz Jezus ponownie go zaatakował. Prawo powinno służyć człowiekowi, a nie człowiek prawu. Nic dziwnego, że nie spodobało się to legalistom. To był pierwszy zarzut przeciw niemu. Miał się pojawić w akcie oskarżenia.

O‍ drugiej konfrontacji, Kazaniu na Górze, informuje nas Mateusz. Była ona jeszcze ostrzejsza. Jezus podważył sposób, w jaki możni tego świata nim rządzą. Według obiegowej opinii ludzie to chaotyczny motłoch, który trzeba mieć pod kontrolą. Daj im palec, a wezmą całą rękę. Trzeba ich zatem bić mocno i często. Pięść na szczęce i but na karku to jedyny język, jaki są w stanie zrozumieć. A oto Mateusz ukazuje nam Jezusa stojącego na górze jak Mojżesz z Dziesięcioma Przykazaniami i opisującego, jak będzie wyglądać Królestwo Boże na ziemi.

Gdy‍ ktoś cię uderzy w policzek, nadstawisz drugi, żeby mógł cię w niego również uderzyć. Jeśli ktoś zabierze twój płaszcz, oddaj mu również koszulę. Będziesz kochał swych wrogów, a nie nienawidził ich. Będziesz wybaczać, wybaczać, wybaczać i wybaczać… bez końca. Tak właśnie jest w niebie, tak ma być i na ziemi. Kluczem do tego Królestwa Niebieskiego na ziemi opisywanego przez Jezusa są słowa, które usłyszał podczas swego chrztu: „Jesteś mym umiłowanym synem”. Bóg nie był władcą, szefem ani dozorcą ludzkiego więzienia, nie był też nadzorcą niewolników. Był ojcem! A ludzka rasa była jedną rodziną. Rewolucyjna przemowa! Nic dziwnego, że panujący zaczęli mieć na niego oko. To był drugi zarzut przeciw niemu. On też miał trafić do aktu oskarżenia.

Trzecią‌ konfrontację opisał Łukasz. Jezus nigdy nie mówił ludziom, co należy myśleć. Tak jak prorocy Izraela opowiadał historie, które miały skłonić ludzi do myślenia. Jeden ze słuchaczy zapytał go, które przykazanie w Prawie jest najważniejsze. „Będziesz miłował Pana Boga swego całym swoim sercem, całą swoją duszą, całą swoją mocą i całym swoim umysłem”, brzmiała odpowiedź Jezusa. To pierwsze przykazanie. A drugie: „Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego”. „Dobrze powiedziane”, odpowiedział słuchacz. „Ale kto jest moim bliźnim?” Odpowiedzią na to pytanie była przypowieść o miłosiernym Samarytaninie.

Pewien‌ człowiek wpadł w ręce zbójców, którzy obrabowawszy go, pozostawili obdartego i nieprzytomnego na niebezpiecznej i rzadko uczęszczanej drodze. Przechodzili tamtędy kolejno kapłan i lewita. Obaj byli dobrymi ludźmi i chcieli mu pomóc, ale zabraniała im tego ich religia. Człowiek leżący na drodze mógł być martwy. A zgodnie z ich religią, dotknięcie zmarłego skalałoby ich. Jeśli zaś był ranny, mógł należeć do rasy, z którą Żydom nie wolno było obcować. Dotknięcie go mogło sprawić, że staliby się nieczyści. Przeszli więc na drugą stronę drogi, pozostawiając go samemu sobie. Po nich przechodził tamtędy pewien Samarytanin, a więc człowiek należący do rasy, z którą Żydom nie wolno się było zadawać. W jego religii był taki sam zakaz, jak w religii żydowskiej, ale jego współczucie dla niedoli leżącego człowieka odsunęło na dalszy plan religię. Pomógł mu i uratował go. Według Jezusa bliźnim nie jest ten, kto należy do tej samej wspólnoty religijnej. Bliźni to ktoś potrzebujący twojej pomocy. Jeśli Bóg jest naszym ojcem, a my jesteśmy jego dziećmi, to każdy jest naszym bliźnim, siostrą i bratem.

Łatwo‍ można przeoczyć cel tej przypowieści. W przypowieści o szabacie w Ewangelii Marka celem tym było prawo. Polityka przemocy i siły była celem Kazania na Górze u Mateusza. W przypowieści o miłosiernym Samarytaninie celem była religia. Jezus mówił, że instytucja reprezentująca Boga łatwo może się stać jego największym wrogiem, bo swoje własne zasady przedkłada nad Bożą miłość. Nic dziwnego, że kapłani znienawidzili Jezusa i zaczęli myśleć o wytoczeniu mu sprawy. To był trzeci zarzut przeciw niemu. On też trafił do aktu oskarżenia, który w ten sposób został skompletowany. Pojmanie Jezusa stało się już tylko kwestią czasu.

Jezus‍ nauczył swych uczniów modlitwy. Była krótka, ale w kilku wersach zawarł w niej wszystko, czego kiedykolwiek nauczał. Ojcze‍ nasz, któryś jest w niebie, tak‍ brzmiał jej początek, święć‍ się imię Twoje; przyjdź królestwo Twoje; bądź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi. Stała‌ się ona tak powszechna, że straciła siłę swego wyrazu nawet dla chrześcijan, którzy wciąż ją odmawiają. Ale wyobraźmy sobie jej moc w odniesieniu do kapłana, sądzącego, że służy Bogu na ziemi. Albo polityka, usiłującego utrzymać w ryzach nieposłuszną kolonię. Te słowa były prawdziwym wyzwaniem. Wystarczającym, aby zabić człowieka.

ROZDZIAŁ‌ 20

Jezus‌ przybywa do Rzymu

Przybyli‌ po niego nocą. Tak jak to bywa zawsze w zwyczaju tajnych służb. Uderzają wtedy, gdy miasto śpi, a ludzie są najmniej skłonni do działania. Aresztowali go w ogrodzie, przyprowadzeni przez jednego ze swych agentów.

Jezus‍ był prawdziwym mistrzem symbolicznych gestów. Kiedy zainicjował swój ruch wyzwolenia duchowego, nawiązał do wejścia Żydów do Kanaan. Biblia przekazuje, że Żydzi, którzy przybyli z Egiptu do Kanaan, podzieleni byli na dwanaście klanów, znanych jako Dwanaście Plemion Izraela. Jezus wybrał zatem spośród grupy swych uczniów dwunastu ludzi, aby pomogli mu poprowadzić wyjątkową kampanię. Nazwał ich apostołami – to słowo pochodzące z greki, oznaczające w tym języku posłańców. Nieśli Dobrą Nowinę, że Boże Królestwo pokoju było tuż, tuż.

Ale‌ apostołowie nie tworzyli specjalnie imponującej gromady. Dwóch najbardziej znanych z nich – Piotr i Judasz – okazało się prawdziwymi niewypałami. Piotr był bardzo uczuciowy, ale słaby. Zaparł się Jezusa po jego aresztowaniu. Judasz zaś doprowadził straże na miejsce, gdzie Jezus się ukrywał. Nie mamy pewności, dlaczego to uczynił. Kapłani zapłacili mu za jego zdradę trzydzieści srebrników, ale wydaje się mało prawdopodobne, że zrobił to dla pieniędzy. Może czuł się rozczarowany tym, że Jezus nie okazał się takim mesjaszem, jakiego oczekiwał. Jezus miał ogromną liczbę zwolenników wśród biednych i ciemiężonych w Izraelu, ale nie zaatakował do tej pory Rzymian. Czy jakiś impuls mógłby sprowokować go do wyzwania ich do walki, której celem było obiecane królestwo? Czy to był motyw działania Judasza? Nie wiemy. Może on sam nie wiedział. Zgodnie z relacją Mateusza, to, co wydarzyło się w ogrodzie Getsemani, całkowicie załamało Judasza. Powiesił się. Było za późno, żeby cofnąć wszystko. Jezus znajdował się już w rękach rzymskich żołnierzy.

A‍ oni też byli mistrzami symbolicznych gestów. Po tym, jak władze skazały Jezusa na śmierć przez ukrzyżowanie, żołnierze wcisnęli na jego głowę cierniową koronę i ubrali w stary płaszcz w kolorze cesarskiej purpury. „Witaj, Królu Żydowski!”, drwili z niego, prowadząc go na miejsce kaźni. Ukrzyżowanie, powolna śmierć przez przybicie do krzyża, było najokrutniejszą rzymską karą. Ofiary, zanim umarły, wisiały przez całe dnie na krzyżu. Powstanie niewolników pod wodzą Spartakusa w 73 roku p.n.e. zostało zdławione szczególnie brutalnie. Po jego zakończeniu rzymski wódz Krassus ukrzyżował sześć tysięcy buntowników. Wisieli na krzyżach całymi miesiącami przy głównych drogach prowadzących do Rzymu. W przypadku Jezusa wszystko trwało krócej. Żył na krzyżu tylko sześć godzin, być może dlatego, że po aresztowaniu tak mocno go wychłostano, że gdy przybijano go do krzyża, był już na pół martwy.

Co‌ myślał, gdy wisiał na krzyżu? Czy czuł się oszukany słowami Boga? Czy może zaakceptował swą śmierć jako część Bożego planu? W późniejszych komentarzach pojawiły się obie te sugestie. Według jednej z teorii był przekonany, że w chwili największego zagrożenia podczas jego walki z władzami, Bóg zareaguje. Ma to dużo wspólnego z teorią, zgodnie z którą Judasz próbował sprowokować działanie Jezusa. Czy Jezus chciał również sprowokować Boga do działania? Czy sądził, że gdy ogłosi powstanie królestwa, jakiego na ziemi dotąd nie widziano, i gdy będzie gotów umrzeć za nie, Bóg ukaże się na arenie historii i pogrąży możnych tego świata? Jeśli tego właśnie oczekiwał, przeliczył się. Przed Rzymianami nie było ratunku. Bóg nie pojawił się, by zakończyć cierpienia świata. Był tylko krzyż i pewność, że na nim umrze. Co osiągnął? Nic! Marek opowiada, że Jezus, zanim wydał ostatnie tchnienie, krzyczał w rozpaczy, „Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?”.

Według‌ innych ewangelistów sprawy miały się nieco inaczej. Jezus, jak twierdzą, cały czas miał wszystko pod kontrolą. Jego śmierć od początku była częścią Bożego planu. Wiedział, że to część umowy. W czasie, gdy Jan spisywał swoją Ewangelię, była to już wersja obowiązująca. U Jana ostatnie słowa Jezusa to nie krzyk rozpaczy, jak u Marka, ale okrzyk triumfu: „Wykonało się!”.

Nie‍ wydaje się, żeby którykolwiek z jego uczniów oczekiwał tego, co miało się teraz wydarzyć. Oprócz niewielkiej liczby lojalnych kobiet, wszyscy go opuścili, gdy przyszły po niego straże. Bali się, że będą następni. I czekali, pozbawieni nadziei, na stukanie do drzwi w godzinach, które mijały do świtu. Ale nikt po nich nie przyszedł. To, co się wydarzyło, kompletnie zbiło ich z tropu. Pojawił się wśród nich Jezus, chociaż właściwie nie mogli powiedzieć, jak go rozpoznali. W swoim Liście do Koryntian Paweł opisał to zaskakujące doświadczenie. I podał listę ludzi, którym ukazał się Jezus. „W końcu”, pisał, „ukazał się także mnie”. W ten sposób wróciliśmy do wydarzenia, które miało miejsce w drodze do Damaszku. To była kolejna niespodzianka dla apostołów.

Ukazanie‌ się Jezusa ośmieliło Piotra i innych apostołów. Rozproszyli się oni po jego pojmaniu, ale teraz znów się razem zebrali, a Piotr nabrał odwagi. Choć nie wiedzieli, co przyniesie przyszłość, zaczęli opowiadać swoim pobratymcom, co się stało. Coraz śmielej dawali wyraz swojej wierze w to, że Jezus, choć zmarł śmiercią przeklętą przez Pismo, był zapowiadanym mesjaszem. Świadczyło o tym to, że ukazywał się różnym ludziom po swej śmierci.

Ale‍ kiedy miało nastać owo królestwo, w którego rychłe nadejście wierzyli? Sądzili, że zapewne niedługo. Wszyscy mieli dożyć czasu, gdy nastanie. Tym razem, jak uważali, nie będzie miejsca na jakiekolwiek wątpliwości. Gdy Jezus przybędzie, nie będzie to się odbywać w takiej tajemnicy, jak wtedy, gdy ukazywał się po swej śmierci. Tym razem pojawi się w pełni chwały swego królestwa. Paweł potrafił to najlepiej wyrazić. Powiedział, że zmartwychwstanie Jezusa po śmierci było pierwszym snopem z obfitego plonu, który wkrótce zostanie zebrany.

Pierwsi‌ uczniowie Jezusa wciąż nie byli pewni, co sądzić o Pawle. Ich do niedawna największy prześladowca, Szaweł, zwany teraz Pawłem, stał się dla nich trudnym orzechem do zgryzienia. Po tym, jak otrząsnęli się z szoku związanego z jego nawróceniem, jak pozwolili mu nazywać siebie samego apostołem, bo został „powołany” przez Jezusa na drodze do Damaszku, wciąż był dla nich utrapieniem. Tak jak sam Jezus, wszyscy jego uczniowie byli również Żydami i chcieli, żeby tak pozostało. Wierzyli, że jego powrót, kiedykolwiek miałby nastąpić, dokona się właśnie tu, w Jerozolimie, świętym mieście Boga. To dlatego chcieli tu pozostać i czekać na niego. Mogli głosić nowinę, że był mesjaszem i że wkrótce powróci, ale tylko pośród Żydów, pośród jego ludu.

„Nie!”,‍ grzmiał Paweł. „Nie rozumiecie, że Bóg unieważnił Stare Przymierze i ogłosił Nowe?”. Stare miało swój cel i był to cel chwalebny. Ale już się skończyło. To tak jak z dzieckiem, które musi chodzić do szkoły. To bardzo ważne, gdy jesteś młody, ale kończy się, gdy dorastasz. Było jeszcze coś innego. Nowe Przymierze miało dotyczyć nie tylko Żydów. Dotyczyło wszystkich. Całego świata!

Nie‌ powinniście się tłoczyć w Jerozolimie, biernie czekając na powrót Jezusa, mówił im Paweł. Powinniście stąd wyruszyć, głosząc światu, że nie trzeba być Żydem, by kroczyć Jego drogą. My, oczywiście, pozostaniemy wierni naszym żydowskim zwyczajom. To nasze dziedzictwo. Ale przecież nie powiecie nie-Żydom, że jeśli chcą iść śladami Jezusa, muszą się obrzezać, bo żydowskich chłopców przez stulecia obrzezywano na znak tego, że są dziećmi Boga? To było kiedyś. A teraz jest inaczej. Nie potrzeba teraz obrzezania napletka, ale obrzezania serca. Duchowego obrzezania! Poganie muszą się odciąć od swoich dawnych obyczajów i zacząć żyć w duchu Jezusa. I nie mamy zbyt wiele czasu, by wieścić to przesłanie. On wróci szybciej, niż się spodziewacie. Cały czas umierają ludzie, którzy nie usłyszeli przesłania. Musimy się spieszyć, nie ma czasu do stracenia.

Paweł‌ nachodził ich cały czas, aż pokonał ich opory. Ale nie do końca się poddali. Wypracowali kompromis. Pierwsi uczniowie Jezusa mieli pozostać w Jerozolimie. Tu właśnie mieli czekać na jego powrót. I mieli pozostać wierni wszystkim swoim żydowskim zwyczajom oraz tradycjom. Wszystkim. Ale Paweł mógł ruszyć między pogan i głosić im prawdę o Jezusie. Żaden z nawróconych przez niego nie musiał przyjąć tradycji judaizmu. Paweł wyruszył w drogę. Zniósł wiele trudów, podróżując przez rzymskie prowincje na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, nawracając na wiarę Jezusową wielu pogan i zakładając kościoły wszędzie, gdzie tylko się pojawił.

To‌ dlatego mówi się, że to nie Jezus, ale właśnie Paweł był prawdziwym twórcą chrześcijaństwa. Bez jego udziału ruch zapoczątkowany przez Jezusa stałby się jeszcze jedną mesjanistyczną sektą w ramach judaizmu, która zniknęła w pomroce dziejów. To Paweł sprawił, że trafiła do historii. To prawda, ale towarzyszył mu Jezus. To o nim nauczał: o Jezusie, którego spotkał na drodze do Damaszku. O Jezusie, który objawił światu Dobrą Nowinę o miłości Boga. O Jezusie, który wkrótce powróci, nie ma więc czasu do stracenia.

Ale‍ Jezus nie powrócił. Nie wrócił do dziś, choć nadzieje, że pewnego dnia wróci, nigdy nie wygasły. I stały się one częścią chrześcijańskiego wyznania wiary, w którym zawarte są słowa: „I powtórnie przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych”.

Pozostali‌ apostołowie zaczęli darzyć Pawła niechętnym szacunkiem. Był to dodatkowy bodziec, zachęcający go do rozszerzenia działalności misyjnej wśród pogan i zakładania kościołów. Inna sprawa, jeśli chodzi o władze judaizmu. Straciły one swego najskuteczniejszego prześladowcę chrześcijan. Zlecono mu pozbycie się wrogów, ale on zmienił front i dołączył do nich. Teraz i on stał się wrogiem. Zaczęto go więc ścigać z taką samą energią, z jaką on sam wyruszył niegdyś w drogę do Damaszku. Cały czas zatrzymywano go i karano. Pięć razy wymierzono mu oficjalną karę trzydziestu dziewięciu batów. Trzykrotnie został obity kijami. Raz go ukamienowano. Wreszcie miał tego dość i zwrócił się do władz rzymskich. W końcu był rzymskim obywatelem i jako taki domagał się sprawiedliwego procesu za swoje rzekome przestępstwo głoszenia Dobrej Nowiny Jezusa.

Rzymskie‍ władze uznały w końcu ważność jego prośby jako obywatela rzymskiego. Sprowadzono go do Rzymu na proces. Gdy przybył tam, zatrzymano go w areszcie domowym. Ale to nie powstrzymało go od nawracania innych na wiarę w Jezusa. Paweł był człowiekiem, który nie mógł przestać tego robić nawet w więzieniu. Chrześcijaństwo dotarło w ten sposób do Rzymu. Stało się to po cichu, niepostrzeżenie, gdy ten niepozorny, krzywonogi mężczyzna o świdrującym spojrzeniu, zamieszkał w stolicy Imperium Rzymskiego.

Zdarzenia,‌ które obywają się bez rozgłosu, często przeobrażają świat. To było właśnie jedno z nich. Miało ono zmienić bieg historii.

ROZDZIAŁ‌ 21

Kościół‌ przejmuje władzę

Zanim‍ Paweł przybył do Rzymu, chrześcijanie już tam prawdopodobnie byli. Drogi lądowe i morskie w imperium, podobnie jak ruchy wojsk, sprzyjały przepływowi idei. Bardzo więc prawdopodobne, że chrześcijaństwo zadomowiło się już wcześniej w stolicy rzymskiego świata. Nie przyciągało jednak specjalnej uwagi. Paweł pisał o pierwszych chrześcijanach, że byli pogardzani i lekceważeni – podobni, przegrani ludzie podążali za Jezusem w Izraelu. I zawsze znajdowali się wśród nich niewolnicy. Niewolnicy należeli do swych panów, tak jak konie i stajnie, w których je trzymano. Niewolnictwo uważano za coś całkiem zwyczajnego. Nawet Biblia uznawała je za oczywistość. Stanowiło jedną z właściwości ówczesnego świata, tak jak wilgoć w powietrzu czy suchość pustynnego piasku. Jednym z ludzi nawróconych przez Pawła w rzymskim areszcie był zbiegły niewolnik imieniem Onezym, który złupił swego pana i zbiegł do Rzymu. Paweł miłował go, ale nie próbował w żaden sposób wyzwolić. Odesłał go jak zgubiony portfel jego właścicielowi Filemonowi, prosząc go, by potraktował Onezyma życzliwie, jako że ów stał się teraz chrześcijaninem.

Dlaczego‌ Paweł nie rzucił wyzwania niewolnictwu, skoro kolidowało ono z chrześcijańskim przesłaniem powszechnej miłości? Dlaczego nie starał się przekonać Filemona do wyzwolenia niewolnika, zamiast prosić go o jego dobre traktowanie, skoro Filemon go odzyskał? Zapewne uważał, że świat w znanej mu postaci niebawem się skończy. Jezus miał wkrótce wrócić, przynosząc ze sobą Królestwo Boże sprawiedliwości i miłości. Nie było więc potrzeby majstrowania przy systemie, który wkrótce miał zniknąć z powierzchni ziemi. Gdy masz burzyć dom, nie będziesz tracić czasu na naprawę instalacji. Oznaczało to, że pierwsi chrześcijanie nie do końca uważali ten świat za swój dom. A ich nadzieja, że wkrótce się skończy, wzbudzała w Rzymianach podejrzliwość. Mieli wrażenie, że chrześcijanie nienawidzą ludzkości. Ale gniew rzymskich władz miało wywołać coś innego, coś, co dostrzegły one nieco później.

Kadzidło‍ to żywica kadzidłowca z dodatkiem aromatycznych ziół. Żarząc się, wydziela słodko pachnący dym. W dawnych religiach palenie kadzideł było popularnym sposobem oddawania czci Bogu. Wierni myśleli zapewne, że gdy dym unosił się z kadzielnicy, jego słodki aromat sprawiał Bogu rozkosz i zapewniał im jego przychylność. Rzymianie żądali od swych obywateli, by rzucali kilka ziaren kadzidła do kadzielnicy pod wizerunkiem cesarza, oddając mu tym samym boską cześć. Stało się to swoistym testem lojalności, podobnie jak salutowanie fladze albo stawanie na baczność podczas odgrywania hymnu narodowego. Można powątpiewać, czy rzeczywiście wierzyli w boskość cesarza, ale owa praktyka to właśnie miała oznaczać. Dla chrześcijan było to nie do przyjęcia. Protestowali, twierdząc, że chociaż są lojalnymi poddanymi cesarza, nie mogą palić dla niego kadzidła, jak bogu.

Tego‍ było już za wiele dla władz. Plotki, że chrześcijanie spiskują, żeby doprowadzić do końca świata, wraz z ich upartą odmową palenia kadzidła dla cesarza, doprowadziły do całej serii szykan powtarzających się w kolejnych stuleciach. Wszystko rozpoczęło się w 64 roku n.e., gdy cesarzem był Neron. W Rzymie wybuchł wielki pożar. Pojawiły się pogłoski, że wzniecił go sam cesarz, chcąc oczyścić teren pod rozbudowę swego pałacu. Mówiono, że stał na jego balkonie, grając na kitarze, podczas gdy miasto płonęło u jego stóp.

Chcąc‍ odwrócić od siebie podejrzenia, Neron zrzucił winę na chrześcijan. Wszyscy wiedzieli, jaką nienawiść budził w nich cesarz i jak bardzo pragnęli, by nadszedł koniec świata. To oni byli winni! Wybuchły prześladowania. Podobno Neron oblewał niektórych chrześcijan olejem i podpalał ich, by płonęli jak świece w pałacowych ogrodach. Nie mamy pewności, ale możliwe, że Paweł został ścięty podczas tych pierwszych oficjalnych prześladowań Kościoła. Istnieje również tradycja, zgodnie z którą w tym samym czasie przebywał w Rzymie apostoł Piotr i jego również zgładzono. Legenda mówi, że Piotr prosił, by ukrzyżowano go głową w dół, bo zaparł się swego pana, Jezusa, gdy ten został zatrzymany.

Ale‌ szykany nie powstrzymały ekspansji chrześcijaństwa. Stało się przeciwnie, jak to się często dzieje, gdy władze próbują stłumić coś, czego nie akceptują. Prześladowani chrześcijanie ogłosili, że krew męczenników jest nasieniem Kościoła. Przez kolejne 250 lat Kościół rozrastał się w całym imperium. Zanim przejdziemy dalej, przypomnijmy, że słowo Kościół ma‌ dwa znaczenia. To tłumaczenie greckiego słowa oznaczającego zgromadzenie, grupę ludzi. Kościół chrześcijański oznacza zatem ludzi podążających za Chrystusem. Miejsca, w których ludzie ci się spotykali, również zaczęto nazywać kościołami. Najłatwiej rozróżnić te dwa znaczenia za pomocą pisowni. Kościół pisany wielką literą to zgromadzenie ludzi – Kościół. Pisany małą literą – budynek, w którym ci ludzie się spotykają.

Gdy‍ pierwsi chrześcijanie nie byli akurat zajęci ukrywaniem się przed prześladowaniami, spędzali dużo czasu, tocząc spory o naturę swej wiary. Byliśmy już świadkami pierwszego z takich sporów: czy poganie, którzy nawracali się na chrześcijaństwo, mieli się stosować do praw obowiązujących żydów. Paweł wygrał ten spór i to dzięki niemu Kościół wyszedł poza granice judaizmu. Był to tylko przedsmak o wiele bardziej skomplikowanych kontrowersji. Następna wielka polemika dotyczyła kwestii, kim był Jezus. Wiedzieli, że był człowiekiem. Wiedzieli, że pochodził z Nazaretu. Wiedzieli, że zmarł w Jerozolimie. I wiedzieli, że Bóg nazwał go swym umiłowanym synem. Ale jak mógł być człowiekiem i jednocześnie Synem Bożym? Paweł rozstrzygnął ten problem, mówiąc, że Bóg go usynowił. Miało‍ to więc oznaczać, że był czas, gdy nie‌ był on‌ Synem Bożym? Nie podobało się im takie wyjaśnienie. Woleli inne. Zawsze był‌ Synem Bożym, ale w pewnym momencie pojawił się na świecie z tajną misją zbawienia swych dzieci. Trzydzieści trzy lata żył ludzkim życiem, zanim został z powrotem wzięty do nieba. Był zatem w pełni Bogiem i w pełni człowiekiem. Ale jak to właściwie wszystko funkcjonowało? Toczyli o to spory przez całe stulecia, tworząc wrogie frakcje i obozy.

Oczywiście‌ nie tylko spierali się o boskość Jezusa. Troszczyli się o biednych. Utworzyli sprawną organizację na wzór systemu administracyjnego Cesarstwa Rzymskiego. Podzielili się na jednostki zwane diecezjami, nad którymi kontrolę sprawowali ich nadzorcy, czyli biskupi. Niżej w hierarchii stali kapłani, którzy opiekowali się miejscowymi kongregacjami. Kapłani mieli do pomocy pracowników socjalnych – diakonów, opiekujących się biedakami i potrzebującymi. Był to wyjątkowo sprawnie działający system. Wkrótce biskupi w wielkich miastach, takich jak Rzym, stali się ważnymi osobistościami, nawet w oczach władz cesarskich. Od czasu do czasu zdarzały się wprawdzie okresy prześladowań, ale tylko umacniały one Kościół. A ostatni z nich okazał się pożegnalną szarżą nocy przed nadejściem nowego i zaskakującego świtu.

Podczas‌ gdy Kościół chrześcijański stawał się sprawnie funkcjonującą maszyną, Cesarstwo Rzymskie podążało w zgoła innym kierunku. Rozpadało się. Jego armie więcej czasu spędzały na bratobójczych walkach niż na obronie imperium przed najeźdźcami, którzy kołatali do bram Rzymu. Ale od czasu do czasu pojawiali się silni wodzowie, próbujący powstrzymać upadek. Jednym z największych wśród nich był Dioklecjan. Ten dowódca wojskowy został cesarzem w 284 roku. Próbując zjednoczyć imperium, rozpętał ostatnie, a jednocześnie najgwałtowniejsze prześladowania Kościoła, uznając go nie za sojusznika, ale za rywala. Terror rozgorzał w 303 roku i był rzeczywiście okrutny. Okazał się jednak równie nieskuteczny jak okresy prześladowań, które go poprzedziły. Po dziesięciu latach sytuacja zmieniła się o 180 stopni: Kościół i cesarstwo osiągnęły pełną zgodę.

Dioklecjan‌ abdykował w 305 roku, gdy ciężko zachorował. Wkrótce kolejni pretendenci do cesarskiego tronu znów zaczęli toczyć między sobą walki. Najbardziej wyrachowanym i uzdolnionym z nich okazał się Konstantyn. W 312 roku, w przeddzień bitwy pod Rzymem, która miała zdecydować o tym, kto będzie władał imperium, Konstantyn spał w swym namiocie. Miał niezwykle sugestywny sen, w którym zobaczył chrześcijański symbol krzyża płonący przed nim i usłyszał głos, mówiący mu: „Pod tym znakiem zwyciężysz!”.

Następnego‌ ranka kazał zrobić chorągwie ze znakiem krzyża, pomaszerował z nimi do bitwy i pokonał rywala. W następnym, 313 roku, anulował dekret dotyczący prześladowania chrześcijan i wydał edykt gwarantujący chrześcijanom wolność wyznania w całym cesarstwie. Oficjalną religią Cesarstwa Rzymskiego chrześcijaństwo stało się w roku 381, za czasów Teodozjusza Wielkiego.

Wracając‌ do Konstantyna: naiwnością byłoby widzieć w jego działaniach duchowe nawrócenie się na wiarę w Jezusa. Był chłodno kalkulującym politykiem, który uznał, że chrześcijaństwo może być czynnikiem spajającym cesarstwo: uniwersalne imperium pod znakiem uniwersalnego Kościoła. Ale drażniło go, że sam Kościół podzielony był na rywalizujące frakcje, spierające się o najlepszy sposób określenia natury Jezusa Chrystusa jako Boga i jako człowieka. Konkluzja dyskusji zależała od jednej jedynej greckiej litery – joty (greckie oznaczenie głoski „i”). Zdecydowany, by doprowadzić spór do ostatecznego rozwiązania, Konstantyn wezwał biskupów i ich teologów na wielką naradę (sobór) do miasta zwanego Niceą, położnego na terenach dzisiejszej Turcji. Zamknął ich w jednym pomieszczeniu i zakazał im opuszczenia go, zanim rozwiążą problem. Czy jotę należało usunąć, czy ją zachować? Podczas narady zagłosowano przeciw jocie. Problem rozwiązano i potwierdzono boskość Chrystusa, który będąc „z istoty Ojca”, jest mu „współistotny”.

Konstantyn‍ był tak uszczęśliwiony wynikiem spotkania biskupów, że zaprosił ich do uczestnictwa w cesarskiej uczcie. Zarządził, by jego gwardia ustawiła się w szeregu przed wejściem do pałacu z wyciągniętymi mieczami, a biskupi uroczyście wkroczyli do pomieszczeń cesarskich, gdzie ucztowali na łożach w sali bankietowej. Jeden z biskupów był tak zachwycony tym wydarzeniem, że przyrównał je do Królestwa Chrystusowego, które wreszcie pojawiło się na ziemi. Ale sam Jezus raczej by się z tym nie zgodził. Ta sama potęga, która go ukrzyżowała, wykorzystywała go teraz dla własnych celów.

Historycy‌ widzą w tym zdarzeniu ostateczny triumf Kościoła nad swoimi prześladowcami i początek jego długiej dominacji w historii Europy. Kościół określał siebie odtąd mianem Kościoła katolickiego (uniwersalnego, powszechnego), bowiem rozprzestrzenił się na całe terytorium rzymskiego świata. Wraz z chyleniem się potęgi cesarstwa ku upadkowi rosła potęga Kościoła, aż przyszedł czas, gdy stał się on najpotężniejszą instytucją na ziemi, przed którą płaszczyli się nawet królowie. Wraz ze światowymi potęgami politycznymi stworzył coś, co określano mianem świata chrześcijańskiego. A w swym apogeum świat ów stał się tak potężny, że okrywające go obłoki chwały niemal przysłoniły skrwawioną postać wieśniaka z Galilei, który był jego faktycznym stwórcą. Niemal, ale nie do końca. Bo chociaż miał teraz na głowie prawdziwą koronę i prawdziwy płaszcz z cesarskiej purpury, chrześcijanie, którzy przychodzili do kościoła, by oddać cześć Jezusowi, wciąż słuchali opisów innego Chrystusa z Nowego Testamentu. Tego, który nigdy nie wrócił, chociaż to obiecywał. Ale w Kościele zawsze byli tacy, którzy uważali, że nie stało się tak, ponieważ Chrystus nigdy naprawdę nie odszedł.

Historii‌ chrześcijaństwa daleko było do końca. Jego najwspanialsze lata miały dopiero nadejść. Ale zostawimy je teraz, by w kolejnych rozdziałach przyjrzeć się powstaniu innej religii, wywodzącej swój ród od Abrahama. To islam.

ROZDZIAŁ‌ 22

Ostatni‌ prorok

Trzy‌ religie uważają Abrahama za swego protoplastę. Można to rozumieć na dwa sposoby. Po pierwsze, jako dziedzictwo duchowe. Abraham przekazał swój monoteizm żydom, a poprzez nich chrześcijanom. Potem, w siódmym wieku, islam wrócił do esencji tego, co, jak uważał, obie te religie rozcieńczyły. Ale dziedzictwo Abrahama można też rozumieć w sensie czysto fizycznym. Syn Abrahama Izaak był ojcem Izraela, za którego spadkobierców w linii męskiej uważają się zarówno żydzi, jak i chrześcijanie. Ale Abraham miał jeszcze jednego syna. I z nim związana jest kolejna historia.

Abraham‍ miał dwie żony – Sarę i jej egipską służącą Hagar. Sara była zazdrosna o Hagar. Bała się, że Abraham uzna Izmaela, syna Hagar, za swego spadkobiercę. Przekonała więc Abrahama, aby wygnał oboje. Hagar wraz synem poszła na pustynię w kierunku Morza Czerwonego. Podczas wędrówki usiadła na kamieniu i zaczęła płakać. Była smutna i nieszczęśliwa. Ale jej syn nie był smutny i nieszczęśliwy. Był wściekły. Naprawdę wściekły. W swym gniewie, jak przekazuje islamska tradycja, zaczął kopać pustynny piasek. Kopał z taką siłą, że dokopał się do wody, takiej, jaką można znaleźć w zielonych pustynnych oazach. Gdy Abrahama doszły wieści o oazie stworzonej przez Izmaela, odwiedził wygnańców i koło źródła, które ocaliło im życie, zbudował wraz z Izmaelem świątynię. Umieścił w niej święty Czarny Kamień. A z tym związana jest kolejna opowieść.

Księga‌ Rodzaju otwierająca Biblię Hebrajską mówi nam, że pierwszy człowiek nazywał się Adam, a jego żona nosiła imię Ewa. Adam i Ewa żyli w cudownym ogrodzie, zwanym Edenem, gdzie nie brakowało im niczego. Ze wszystkich drzew owocowych rosnących w ogrodzie nie wolno im było jeść tylko z jednego. Było to drzewo poznania dobra i zła. Adam i Ewa żyli niezmiennie beztroskim życiem dzieci, a Bóg zaspokajał wszystkie ich potrzeby. Rodzice chcą czasem, by ich dzieci na zawsze pozostały młode. Ale dzieci nie mogą się doczekać dorosłości i poznania wiedzy o dobru i złu. To właśnie pragnienie skłoniło Adama i Ewę do skosztowania zakazanego owocu. I natychmiast stało się dla nich jasne, że życie nie będzie odtąd płynąć tak niefrasobliwie, jak dotychczas.

Gdy‍ Adam i Ewa stracili swą niewinność, Bóg wysłał ich w świat, by poznali życie ze wszystkimi jego zawiłościami. W islamskiej wersji tej historii pozwolił im zabrać z ogrodu coś na pamiątkę. Miało to im przypominać o tym, co stracili na zawsze, i o tym, co będzie im odtąd zawsze towarzyszyć. Utracili Eden, ale nie utracili Boga. Bóg miał być zawsze z nimi, odkąd brama Edenu się za nimi zatrzasnęła. Tym czymś był Czarny Kamień, który miał pochodzić z nieba. Abraham odziedziczył kamień i to ten właśnie kamień umieścił w Kaabie, czyli świątyni obok oazy, którą odkrył Izmael. Wokół Kaaby z jej legendarnym Czarnym Kamieniem wyrosło miasto – Mekka.

Mekka‍ położona jest na terenie dzisiejszej Arabii Saudyjskiej, niedaleko Morza Czerwonego, w połowie długości Półwyspu Arabskiego, jednego z najbardziej tajemniczych i najbardziej fascynujących miejsc na Ziemi. Półwysep ten jest ogromny – ma około 1900 km długości i 2000 km szerokości. Od zachodu graniczy z Morzem Czerwonym, od południa z Zatoką Arabską, od wschodu zaś z Zatoką Perską. Na rozległych pustyniach w jego wnętrzu żyją klany nomadów, Beduinów, którzy od dawien dawna byli śmiałymi i zawziętymi wojownikami. Księga Rodzaju trafia w samo sedno, mówiąc o Izmaelu tak: „A będzie to człowiek dziki jak onager: będzie on walczył przeciwko wszystkim i wszyscy – przeciwko niemu”. Chociaż rywalizujące klany Beduinów toczyły ze sobą nieustanne walki i spory o studnie oraz oazy, wszystkie one okazywały szacunek świętemu miastu – Mekce i pielgrzymowały tam, by ucałować Czarny Kamień odziedziczony przez Abrahama, a także napić się wody z Zamzamu – studni, zasilanej źródłem. Ich pradziad Abraham był zaprzysięgłym monoteistą, ale o nich samych trudno byłoby to powiedzieć. Chociaż czcili Allaha jako swego Najwyższego Boga, wielbili też innych bożków: mieli jednego na każdy dzień roku. Podobnie jak kupcy, którzy dobrze zarabiali na pielgrzymach, przybywających ucałować Czarny Kamień i napić się wody ze Świętego Źródła, a także kupić figurki bożków ze sklepików, które jak grzyby po deszczu wyrosły wokół Kaaby.

Abraham‍ – jak nam przekazały stare hebrajskie źródła – doskonale zdawał sobie sprawę z tego, jak łatwo jest robić interesy na religii. Obserwował swojego ojca wyrabiającego bożki, które sprzedawał w rodzinnym sklepiku, bożki, które zdemaskował jako szwindel mający pozbawić biedaków ich ostatnich groszy. Podobny gniew wzbudziłoby w nim zapewne to, co działo się w Mekce, gdzie kupcy żerowali na potrzebach pielgrzymów, przybywających tam w poszukiwaniu duchowego pokrzepienia. Tak zawsze dzieje się w świętych miastach, niezależnie od czasu i wyznania. Sprzedaż duchowej pociechy tym, którzy jej potrzebują, to szybkie i łatwe pieniądze. Jezus nienawidził szczerze tego, co widział w Jerozolimie, gdzie rodziny kapłańskie zbijały prawdziwe fortuny na biedakach. To dlatego wywrócił stoły wekslarzy w jerozolimskiej świątyni, mówiąc im, że zmienili dom modlitwy w jaskinię zbójców. Człowieka, który według muzułmańskiej tradycji urodził się w Mekce w 570 roku, podobnie jak Jezusa do pasji doprowadzało psucie monoteizmu Abrahama przez kupców i handlarzy z jego rodzinnego miasta. Człowiek ów nazywał się Mahomet.

Życie‍ Mahometa nie było łatwe – ojciec zmarł przed jego narodzeniem, matka zaś, gdy miał sześć lat. Wychowaniem sieroty zajmował się dziadek, do czasu, gdy adoptował go wuj Abu Talib, bogaty kupiec, który zrobił z Mahometa wielbłądnika. Jedną z podstaw ekonomii Arabii były karawany wielbłądów objuczonych towarami. Ciągnęły one przez pustynie: na północ do Syrii, na zachód do Egiptu i Palestyny i na wschód do Persji, przewożąc pachnidła i korzenie, które wymieniano na jedwab oraz płótno, dostarczane w drodze powrotnej do domu. Prorok Izajasz pisał o mnogości wielbłądów z Saby w południowej Arabii, wiozących złoto i kadzidło do Jerozolimy. W takiej właśnie pracy ćwiczył się Mahomet.

Uczył‌ się szybko, a reputacja kompetentnego i godnego zaufania wielbłądnika, jaką sobie zdobył, skłoniła bogatą wdowę Chadidżę do powierzenia mu kierownictwa nad jedną z jej karawan do Syrii. Mahomet i Chadidża pobrali się w 595 roku. On miał dwadzieścia pięć lat, ona – czterdzieści. Mieli sześcioro dzieci: cztery córki i dwóch synów, którzy zmarli w niemowlęctwie. Największą sławę spośród jego córek miała zdobyć Fatima, która poślubiła Alego i urodziła między innymi dwóch synów – Hasana i Husajna, wnuków Mahometa. Mahometowi powodziło się w handlu, ale jego sława uczciwego człowieka sprawiła, że stał się autorytetem w swej społeczności. Ludzie zwracali się do niego, gdy potrzebowali pomocy w rozsądzeniu sporów handlowych i rodzinnych. Ale to nie wszystko, na co go było stać.

Należał‍ do tej specjalnej grupy ludzi, którzy swym wzrokiem nieustannie prześwietlają świat lub wręcz sięgają w zaświaty, by szukać sensu i celu istnienia. Którzy są oburzeni ohydą i nieprawością w ludzkiej społeczności. Szanując sposób, w jaki religia łączy ludzi z duchową, nadzmysłową rzeczywistością, wiedzą również, z jaką łatwością możni tego świata manipulują religią dla własnych celów, wbrew dobru ludzi, którym ma ona nieść pomoc.

Mahomet,‌ który miał wówczas około czterdziestu lat, oburzony machinacjami w Kaabie i Mekce, zaczął się wyprawiać poza miasto, by modlić się i medytować. Tam właśnie miał przeżyć swoją pierwszą wizję, usłyszał też po raz pierwszy głos. Objawienia te miały się powtarzać aż do końca jego życia. Wiedział, że nie pochodziły bezpośrednio od Boga. Przekazywane były przez archanioła Gabriela, o którym medytował. Pierwsze słowa, jakie od niego usłyszał, brzmiały: „Głoś w imię twego Pana, który stworzył! Stworzył człowieka z grudki krwi zakrzepłej!”. Mahomet nie bardzo wiedział, co ma z tym wszystkim począć. Czy słyszał głos kuszącego go złego ducha? A może oszalał? Czy tak właśnie nie mówi się zawsze o tych, którzy mają wizje i słyszą głosy? Mahometa ogarnęły konsternacja i niepewność. Ale głos nie przestawał przemawiać do niego pięknymi słowami, które go urzekły. Zrozumiał, że głos wzywa go, by został prorokiem.

Prorocy‍ nigdy nie zachowują dla siebie tego, co usłyszeli. Są wysyłani, by ostrzec świat i przekonać go do posłuszeństwa temu, co powiedział im Bóg. Tak więc po kilku latach słuchania objawień archanioła Gabriela – objawień, które w całości zapamiętywał – wspierany i zachęcany przez swą żonę Chadidżę, Mahomet zaczął w 613 roku wygłaszać kazania dla mężczyzn i kobiet z Mekki. W jego kazaniach nie było nic oryginalnego. Sam Mahomet nigdy zresztą nie twierdził, że jest inaczej. Miały one tylko przypominać o tym, o czym zapomnieli. O posłaniu proroka Abrahama: bożki to oszustwo i nie ma Boga oprócz Boga.

Przesłanie‌ Mahometa było szczególnie atrakcyjne dla biedaków, bo to oni właśnie padali ofiarą kupców zawiadujących świątynią i sprzedających figurki bożków. Wkrótce Mahometa otaczał już cały szereg uczniów, „którzy poddali się Bogu”, bo takie jest właśnie znaczenie arabskiego słowa muslim, od‍ którego pochodzi polskie słowo muzułmanin. Wszystko‍ szło dobrze, dopóki ograniczał się do przesłania, że nie ma Boga oprócz Allaha i że Mahomet jest jego prorokiem. Religii jest wiele i zawsze znajdzie się miejsce dla kolejnej na duchowym rynku. Reguły gry ulegają zmianie, gdy nowa wiara zaczyna zagrażać dochodom i przywilejom istniejącego układu. Z taką właśnie sytuacją miał do czynienia Mahomet w tym przypadku. Zdemaskował i potępił kupców, którzy bogacili się na handlu bożkami obok Kaaby i tych, którzy kazali płacić pielgrzymom za wodę ze Świętego Źródła. Musiało dojść do tego, co w takich przypadkach jest nieuniknione. Wybuchły prześladowania muzułmanów w Mekce.

Na‌ szczęście ludzie z miasta Jasrib, którzy słuchali w Mekce kazań Mahometa, zaprosili go, by przeniósł się tam wraz ze swymi uczniami. Mieszkańcy Jasrib potrzebowali przywódcy i ujrzeli go właśnie w Mahomecie. Akcję przenosin do Jasrib, położonego niemal 400 kilometrów na północ od Mekki, przeprowadzono w głębokiej konspiracji. Mahomet i jego przyjaciel Abu Bakr byli ostatnimi, którzy opuścili Mekkę. Wydarzyło się to nocą, a ich ucieczka we wrześniu 622 roku stała się znana pod nazwą hidżry. To‍ właśnie od tego momentu zaczyna się rachuba czasu w kalendarzu muzułmańskim. Miasto Jasrib, do którego zbiegli Mahomet i jego uczniowie, przemianowano później na Medynę, Miasto Proroka.

Przenosiny proroka nie rozwiązały problemów. Przez kolejne dziesięć lat trwały walki między Mekką a Medyną. W końcu, w 630 roku, Mahomet wyruszył z wielką armią na rodzinne miasto. Mieszkańcy Mekki, zorientowawszy się, że są na straconych pozycjach, poddali się, a prorok wkroczył do miasta. Nie zastosowano wobec nich żadnych represji, ale Mahomet usunął wszystkie bożki z Kaaby i zachęcał mieszkańców, by zostali muzułmanami. A potem wrócił do Medyny.

Jednak jego śmierć była już bliska. W 632 roku odbył pielgrzymkę do Mekki i wygłosił tam swoje kazanie pożegnalne. Na cześć tej pożegnalnej pielgrzymki Mahometa do Mekki i Al-Kaby z jej Czarnym Kamieniem i Zamazamem odbywany jest hadżdż – pielgrzymka, będąca jednym z pięciu obowiązków – pięciu filarów islamu – które mają spełniać muzułmanie. Dni proroka były już policzone. Zachorował, dostał gorączki i zmarł 8 czerwca 632 roku. Pozostawił po sobie religię, która jest dzisiaj drugą co do liczby wyznawców religią świata i cały czas ma wielki wpływ na jego historię. W kolejnych rozdziałach przyjrzymy się nieco bliżej bogactwu jej teologii i praktyki.

ROZDZIAŁ 23

Poddanie się woli Boga

Zanim przyjrzymy się wierzeniom i praktykom islamu – to słowo arabskie, które stanowi podstawę słowa muslim i które najlepiej przetłumaczyć jako „poddanie się woli Boga” – powinniśmy zarejestrować różnicę między islamem a jego bliskimi krewniakami, judaizmem i chrześcijaństwem. Naczelną zasadą religii monoteistycznej jest realność istnienia Boga. Możemy pójść o krok dalej, stwierdzając, że dla religii monoteistycznej jedyną rzeczywistością jest Bóg.

Wyobraź sobie wszechświat: miliony galaktyk i być może miliony planet, których nie możemy dostrzec gołym okiem. Niegdyś ich tam nie było. Był – zgodnie z monoteizmem – tylko Bóg. Wszystko, co powstało, powstało za sprawą Boga, tak jak postacie w powieści powołuje do życia umysł autora. Użyłem porównania ludzi do bohaterów powieści, mówiąc o hinduizmie. Chcę go użyć w tym miejscu ponownie, analizując monoteizm, ale koncentrując się na czymś innym. W przypadku hinduizmu chodziło o to, że bohaterowie powieści odkrywają, że nie żyją prawdziwym życiem. Są złudzeniem. W religiach monoteistycznych pochodzących od Abrahama bohaterowie jak najbardziej żyją, ale chcą się dowiedzieć czegoś więcej o tym, kto je stworzył, o autorze ich życia.

Pamiętaj – nie musisz w to wierzyć ani tego akceptować, ale jeśli chcesz zrozumieć religię, musisz zacząć myśleć w ten sposób, choćby przez czas potrzebny do przeczytania tego rozdziału. Religia monoteistyczna to jak bohaterowie książki próbujący się porozumieć z jej autorem. Samo myślenie o tym przyprawia o lekki zawrót głowy, prawda? Niektórzy bohaterowie księgi wszechświata twierdzą, że to oczywiste, że ktoś nas stworzył, i nic dziwnego, że chcemy się skontaktować z tym, kto to zrobił. Inni zaś mówią: nie bądźcie głupi. Nie ma autora, jest tylko księga, wszechświat, albo jakkolwiek to nazwiecie. Wydarzyła się. Sama się napisała. Nie próbujcie się więc kontaktować z domniemanym autorem.

Ale ci, którzy chcą wejść z nim w kontakt, widzą tu podobieństwo do dowolnego twórczego działania. Prorocy czy wizjonerzy czekają, słuchają i spoglądają w dal. Otwierają się na tyle, że źródło ich istnienia samo się im ujawnia. A jego rzeczywistość zaczyna istnieć w ich umysłach tak, jak bohater powstaje w umyśle autora. Z tym że tym razem jest na odwrót. To bohater powołuje do życia autora. Powoli obraz Boga pojawia się jak zdjęcie wywoływane w ciemni. Teologowie nazywają to stopniowym objawieniem. I twierdzą zwykle, że obraz Boga głoszony przez ich religię jest bardziej zaawansowany w rozwoju niż jakakolwiek jego wcześniejsza wersja. Judaizm ma jego lepszy wizerunek niż politeizm. W chrześcijaństwie jest on bardziej określony niż w judaizmie. Ale islam uważa, że ma jego doskonały obraz, zastępujący wszystkie, które pojawiły się przed nim. Analizujmy więc dalej doktrynę islamu, zaczynając od tego, co najbardziej różni go od judaizmu i chrześcijaństwa: od Koranu.

Nie uważajmy Koranu za islamską Biblię. Są między nimi trzy wielkie różnice. Po pierwsze, Biblię pisało i redagowało przez stulecia wielu różnych autorów i redaktorów. Po drugie – Biblia to rodzaj biblioteki, a nie pojedyncza księga. I po trzecie, chociaż w Biblii zawarte są boskie objawienia, jest ona tworem ludzkim, stworzonym ludzkimi rękami. Koran nie poddaje się żadnemu z tych opisów. Został przekazany – za pośrednictwem archanioła Gabriela – jednemu człowiekowi podczas jego życia w nieprzerwanym ciągu objawień. I chociaż pośredniczył w nich człowiek, nie jest on tworem ludzkim. Tak jak kabel dostarczający do budynku prąd, Mahomet był rodzajem przewodu, ale „elektryczność” pochodziła od Boga. Koran to boski umysł w ziemskiej formie, obecność Boga na ziemi. W rzeczywistości Koran jest dla muzułmanina tym, czym Jezus Chrystus dla chrześcijanina. Chrześcijanie wierzą, że Jezus był wcieleniem Boga na ziemi, że Bóg objawił się w nim światu w ludzkim kształcie. Tym właśnie jest Koran dla muzułmanów. To Bóg, który jest z nimi. Słowo Koran oznacza recytację, czytanie. Archanioł Gabriel recytował go do ucha Proroka. Prorok recytował go swoim uczniom, zanim został spisany po jego śmierci. A bogobojni muzułmanie znają go na pamięć: również dziś potrafią wyrecytować jego 114 rozdziałów – sur – od początku do końca.

Mahomet wierzył, że to, co zaczęło się od żydów i ewoluowało potem wraz z chrześcijanami, spełniło się w jego duszpasterstwie. Koran nazywa go pieczęcią proroków. Nie będzie już więcej proroków. Ich seria się zakończyła. Została przypieczętowana. A islam to ich doskonałe podsumowanie. Mahometa rozczarowało to, że żydzi i chrześcijanie nie widzieli tego w ten sposób, chociaż w ich reakcji nie było przecież nic nadzwyczajnego. Stróże dawnej religii nigdy nie są skłonni uznać, że ich dni są policzone i że powinni dać zielone światło nowej religii. Mahomet ufał, że uda mu się przekonać żydów i chrześcijan w Medynie, iż nie jest dla nich karzącym mieczem, ale spełnieniem, końcem, na który czekali. Jak mówi o tym Koran: „On tobie zesłał Księgę z prawdą, stwierdzając prawdziwość tego, co już było przed nią. On zesłał niegdyś Torę i Ewangelię”. To dlatego Mahomet nakazywał na początku swym uczniom, by podczas modlitwy zwracali się ku Jerozolimie. Dopiero gdy żydzi i chrześcijanie nie uznali go za proroka, polecił muzułmanom zwracać się w kierunku Mekki.

Ale uważał, że odrzucenie go przez chrześcijan i żydów, samo w sobie tragiczne, jest zrozumiałe. Żydzi zawsze odrzucali proroków zsyłanych im przez Boga. Ostatnim odrzuconym przez nich prorokiem był Jezus. Nawet chrześcijanie odrzucili Jezusa, zmieniając go w boga. Mahomet, żarliwie wierzący w jedyność Boga, był oburzony nie tylko tym, że chrześcijanie przydali Bogu syna, ale również tym, że sfabrykowali dwa bóstwa, zasiadające u boku Boga w niebiosach. To dlatego, że stworzyli teorię Boga jako Trójcy albo jednego Boga wyrażającego się na trzy różne sposoby: jako Ojca w Stworzeniu na początku świata; jako Syna w Jezusie Chrystusie w czasie jego życia na ziemi; i jako Ducha wiodącego ludzkość poprzez historię aż do końca czasów. Prorok grzmiał przeciw temu misternemu tworowi inżynierii teologicznej: „La ilaha illa Allah wa-Muhammad rasul Allah”.

Wyznawcy islamu mieli w ramach swej wiary spełniać pięć obowiązków, zwanych czasem pięcioma filarami islamu. Pierwszym z nich była szczera recytacja szahady, wyznania wiary, które znalazło się na końcu poprzedniego akapitu: „Nie ma boga prócz Boga, a Mahomet jest jego prorokiem”. Recytacja tej monoteistycznej formuły to dla muzułmanów forma potwierdzenia swej wiary, a dla konwertytów na islam – jej wyznania.

Drugim filarem jest wymóg modlitwy do Boga Jedynego pięć razy dziennie, z twarzą zwróconą w kierunku Mekki. Modlitwę (salat) odmawia się o świcie, w południe, po południu, o zachodzie słońca i wieczorem, między zachodem słońca a północą. Jednym z najbardziej zapadających w pamięć dźwięków na ziemi jest głos muezzina wzywającego wiernych do modlitwy z najwyższej galeryjki minaretu przy meczecie. Zwraca się on na wszystkie cztery strony świata i woła: „Allah jest wielki. Wyznaję, że nie ma boga prócz Allaha. Wyznaję, że Mahomet jest wysłannikiem Allaha. Przychodźcie na modlitwę. Przychodźcie ku zbawieniu. Allah jest wielki. Nie ma boga prócz Allaha”. W dzisiejszych czasach wezwanie do modlitwy bywa często trzeszczącym nagraniem przebijającym się przez zgiełk nowoczesnego miasta. Ale usłyszeć wołanie muezzina rozlegające się nad cichą afrykańską wioską to tak, jakby być przeszytym na wskroś tęsknotą.

Trzecim filarem jest post w miesiącu ramadan (saum), a więc przypadający na dziewiąty miesiąc islamskiego kalendarza. Trwa on przez trzydzieści dni od wschodu do zachodu słońca. Nie można w tym czasie ani jeść, ani pić. Ale nie chodzi tu tylko o powstrzymywanie się od jedzenia i picia. W czasie ramadanu w meczecie wdrażane są specjalne programy, których celem jest wzbogacenie wiedzy i duchowości wiernych. W dwudziestą siódmą noc ramadanu odbywa się specjalna uroczystość, upamiętniająca pierwszą noc, podczas której Koran został objawiony Mahometowi. Punktem kulminacyjnym ramadanu jest Eid ul-Fitr, święto kończące post. Eid to czas radości, gdy członkowie rodzin odwiedzają się nawzajem i obdarowują się prezentami.

Czwarty filar islamu to dawanie jałmużny (zakat). Skoro całe bogactwo zależy od szczodrobliwości Boga, dawanie jałmużny jest dla pobożnego muzułmanina oddawaniem Bogu tego, co boskie. To także sposób niesienia pomocy biednym i potrzebującym oraz wspierania misji islamu. Islam jest religią misjonarską – dąży do nawrócenia świata na jego wizję wspólnoty wierzących – ummy, w której wiara i życie zintegrowane są w jednolitą całość. W ummie nie będzie miejsca, w którym kończy się społeczeństwo, a zaczyna religia. To będzie jedna, niepodzielna całość.

Piątym obowiązkiem jest ten, o którym już wspominaliśmy. To pielgrzymka do Mekki (hadżdż), będąca czymś o wiele poważniejszym niż modlitwy pięć razy dziennie czy post podczas ramadanu. Dlatego od muzułmanina oczekuje się, by taką pielgrzymkę odbył przynajmniej raz w życiu. Pielgrzymi odwiedzają Al-Kabę Abrahama, która dzisiaj jest dużym sześciennym budynkiem w Wielkim Meczecie w Mekce. Poruszając się w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, pielgrzymi okrążają Al-Kabę siedem razy. Potem ruszają w kierunku dwóch niewielkich pagórków – Safa i Marwa. Biegną lub szybko idą między nimi, co ma wyobrażać rozpacz Hagar szukającej wody dla siebie i syna na gorącej pustyni, wody, którą Izmael znalazł dzięki swemu zawziętemu kopaniu. Na zakończenie pielgrzymki składa się ofiarę ze zwierzęcia na pamiątkę czynu Abrahama. Potem pielgrzymi powinni ogolić włosy, obrzucić kamieniami słup wyobrażający szatana i jeszcze raz okrążyć Al-Kabę. Doświadczenie hadżdżu jest tak głębokie i konstytuujące dla muzułmanów, że wolno im po odbytej pielgrzymce dodawać do nazwisk tytuł honorowy – hadżi w przypadku mężczyzn, hadża w przypadku kobiet.

Precyzja, z jaką określone jest tych pięć obowiązków, sprawia, że islam to religia przejrzysta i łatwo ją praktykować. Ale zawiera ona w sobie duży ładunek emocjonalny. Po pierwsze, jest w niej uwielbienie dla proroka Mahometa, bliskie kultowi, ale niebędące prawdziwym kultem. Przecież nie ma boga prócz Boga, ale Mahomet jest prorokiem Allaha. Mahometa nie można adorować – nie jest bogiem – ale obdarza się go takim szacunkiem, że do jego imienia zwyczajowo dodaje się frazę „niech pokój będzie z nim”. To dlatego muzułmanie są wstrząśnięci i wpadają w gniew, gdy niewierni lżą ich proroka lub z niego kpią.

Jednak oddanie Allahowi cechuje znacznie większa wzniosłość niż szacunek dla jego proroka. Monoteizm islamski jest gwałtowny i żarliwy, ale przy stałym podkreślaniu jedyności Allaha Koran staje się liryczny, gdy opiewa jego piękno. Jedną z najbardziej poruszających tradycji w islamie jest zebranie 99 opisowych epitetów Allaha rozsianych w Koranie w listę 99 Najpiękniejszych Imion Allaha. Oto kilka z nich:

Allah, imię, które jest ponad wszelkimi imionami…

Miłosierny: Najmiłosierniejszy z tych, którzy okazują miłosierdzie…

Współczujący: Bóg jest dla ludzi dobrotliwy, litościwy…

Czujny: Tyś został ich pilnym stróżem, wszak jesteś świadkiem każdej rzeczy…

Wymazujący grzechy: Bóg jest odpuszczający, przebaczający…

W Koranie są piękno i pociecha. Ale to nie wszystko, co w nim znajdziemy. Zawarto tu również ostrzeżenia, że relacje Allaha ze światem niosą ze sobą pociechę, ale i zagrożenia. Oto dwa inne z Pięknych Imion:

Doświadczający: Jeśli on zechce dla was jakiejś szkody albo też zapragnie dla was jakiejś korzyści?...

Mściciel: Wtedy zemścimy się na tych, którzy zgrzeszyli…

Koran opiewa piękno Allaha. Ale grzmi również gniewem na grzeszników i niedowiarków. Przyjrzyjmy się więc temu aspektowi Allaha i temu, co z tego wynika dla wielu ludzi.

ROZDZIAŁ 24

Walka

Mahomet był nie tylko prorokiem. Był również wojownikiem, który dowodził swymi zwolennikami w walkach z przeciwnikami islamu. Nie widział w tym żadnej sprzeczności. Toczył wojny nie dla emocji towarzyszących walce albo rozkoszy grabieży, choć oczywiście nie ma wątpliwości, że wielu z jego następców je lubiło. Wojna była narzędziem służącym do osiągnięcia celu duchowego i jeśli chcemy zrozumieć Mahometa – albo któregokolwiek z religijnych przywódców w historii, którzy stosowali przemoc do osiągnięcia swych celów – musimy spróbować zacząć myśleć tak jak on.

Po pierwsze, powinniśmy zrozumieć, że dla wizjonerów takich jak Prorok życie na ziemi nie było celem samym w sobie, czymś, czym można się ot tak, po prostu, cieszyć. Było czymś tak ulotnym i poruszającym jak krzyk muezzina. Było rozkwitnięciem, preludium do głównego aktu czekającego na nas po śmierci, gdy miało się zacząć prawdziwe przedstawienie. Żyjąc na ziemi, przesądzaliśmy o tym, w jaki sposób spędzimy nasze życie wieczne, które oczekuje nas po tamtej stronie.

Wyobraź sobie, że zagwarantowano ci, iż jeśli zniesiesz ból przez kilka minut, dostaniesz miliard dolarów, który został już zdeponowany na twoim koncie i że potrzeba tylko twojej zgody, abyś zyskał do niego dostęp. Jak byś na to zareagował? Czy zniósłbyś ból trwający kilka sekund, żeby zdobyć bogactwo, czekające na ciebie, gdy się skończy? Jest duża szansa, że zgodziłbyś się na taki układ.

Takie właśnie rozumowanie kryje się za przemocą, która często cechuje religię. To bezwzględność chirurga, który rozcina nasze ciało, nie żeby nas zranić, ale żeby uratować nasze życie. Niektórzy wierni oddają swoje życie jako męczennicy za wieczną szczęśliwość, czekającą ich na tamtym świecie. Inni uważają, że muszą sprawiać ból i zabijać przyjaciół oraz obcych ludzi, by chronić wiarę przed ich atakiem. Czy ci się to podoba, czy nie, taka właśnie logika kieruje świętymi wojnami i okrutnymi czystkami, których pełno jest w historii religii.

Niewielu było ekspertów tej klasy, jeśli chodzi o święte wojny, jak muzułmanie, którzy najpierw walczyli, by ugruntować islam wśród najbliższych sąsiadów, a później, by przyjął się w różnych zakątkach ziemi. Sto lat po śmierci Mahometa muzułmanie sprawowali już kontrolę nad Syrią na północy i nad Egiptem na zachodzie. Z Egiptu islam rozprzestrzenił na całą Afrykę Północną. Z czasem zawładnął Palestyną, sporą częścią terytorium Persji i dotarł do Indii oraz Chin. Zdobył też Hiszpanię, gdzie tolerował, choć w ograniczonym zakresie, działalność chrześcijan i żydów. Przez pewien czas wydawało się, iż ogarnie całą katolicką Europę, ale został odparty. Interesuje mnie jednak nie tyle wyliczanie bitew, które wygrał, i terytoriów, które zdobył, co raczej jego własne, teologiczne uzasadnienia takich działań. Jedno z nich zyskało w dzisiejszym świecie szczególny oddźwięk. To idea dżihadu, czyli zmagań albo walki.

Dżihad uznawany jest przez niektórych muzułmanów za nieoficjalny szósty filar islamu. Rzeczywiście, za dżihad uchodzi celowy wysiłek związany z wypełnieniem pięciu obowiązków. Słowo to oznacza zmaganie albo wysiłek, czy to w formie wewnętrznej walki ze swoimi namiętnościami, czy też wysiłek związany z obroną islamu przed wrogami; święta wojna. W ciągu stuleci dżihad praktykowano w obu tych znaczeniach, a w swym zbrojnym aspekcie stosowany był nawet w walkach muzułmanów przeciw muzułmanom. Zbrojny konflikt dwóch frakcji w łonie jednej religii to w historii sprawa zwyczajna i częsta. Zaraz po śmierci Mahometa doszło do rozłamu w młodej islamskiej społeczności. A jego forma mówi nam sporo o sposobach organizowania się religii i o przyczynach powstających w nich podziałów.

Sprawą, która wzbudziła kontrowersje, była scheda po Proroku: kto miał zostać jego następcą i na jakich zasadach powinien być mianowany. Na pierwszego kalifa, następcę Proroka, wybrano przyjaciela Mahometa i jego lojalnego stronnika Abu Bakra. Problemy zaczęły się od mianowania czwartego kalifa, którym był kuzyn Mahometa i jego zięć Ali, mąż jego córki Fatimy. Nie wszyscy byli zadowoleni z wyboru Alego. Stało się to przyczyną podziału w islamie, który trwa do dziś. Istniała frakcja, która chciała, by czwartym kalifem został Mu’awija, kuzyn trzeciego kalifa. Obaj starli się w bitwie, w której szalę zwycięstwa przechylił na swoją stronę Mu’awija. Ali został zabity. Orędownicy Alego wysunęli wówczas kandydaturę Husajna, jego syna, ale ten również zginął w bitwie w 680 roku.

W rezultacie konfliktu w islamie nastąpił podział. Jego fachowym określeniem jest schizma – praktyczne słowo, które każdy student historii religii powinien włączyć do swego specjalistycznego słownika. Tak jak wiele innych użytecznych słów pochodzi ono z greki i oznacza rozszczepienie, pęknięcie. Schizmatycy to grupa, która odcina się od głównego korpusu i zakłada własną sektę lub frakcję. Za tego typu rozłamem stoją zazwyczaj kontrowersje natury religijnej. Jedną z najpowszechniejszych z nich jest sposób wybierania duchowych przywódców. W chrześcijaństwie waśnie związane z tym, kto jest prawdziwym sukcesorem dwunastu apostołów, doprowadziły do schizm w Kościele, trwających do dzisiaj, podobnie jak w islamie.

Podział w islamie spowodował powstanie dwóch grup, które stały się później znane jako sunnici i szyici. Sunnici stanowili liczniejszą grupę. Szyici byli schizmatykami, którzy odcięli się i ustanowili własne wyznanie. Sunnici to ludzie, którzy stosują się do oryginalnej sunny Proroka. Szyici (nazwa ta znaczy tyle co stronnicy Alego) uważali, że następcą Proroka powinien być imam, czyli potomek Mahometa. Fakt, że w obu tych grupach powstały kolejne liczne schizmy jest świadectwem tego, jak kruche są religie, w szczególności wtedy, gdy dochodzi do sporów o władzę.

Walki o przywództwo we wspólnotach religijnych to przykłady ludzkiej słabości, wyrażającej się w dążeniu do narzucania swej woli innym. Uwydatniają one ziemski aspekt religii. Są jej ponurym przejawem, ale też nie da się ich uniknąć. Z drugiej strony religia objawiona ma nas przenieść prosto do boskiego umysłu i niebiańskiego życia. Niepokój wzbudzać więc musi odkrycie, że ta sama dążność do podziału istnieje również na tamtym świecie. A życie po śmierci jest bardzo podobne do życia przed śmiercią. Pamiętajmy, że według Koranu ukazuje on nam to, co czeka nas w zaświatach po śmierci – gdy skończy się nasza ziemska wędrówka. Dwie z tych wizji sprawiają, że z przejęcia możemy przełknąć ślinę.

Według Koranu los każdego człowieka w zaświatach jest z góry określony. Bilety już czekają. Właściwie czekały już przed naszym urodzeniem. To tak zwana doktryna predestynacji. Ideę tę możemy znaleźć także w innych religiach, również w chrześcijaństwie. Gdziekolwiek się pojawia, staje się przedmiotem dyskusji, ze względu na jej rzekomą niegodziwość i okrucieństwo. Spróbujmy się jej jednak przyjrzeć bliżej. Większość religii postrzega życie na ziemi jako przygotowanie do tego, co czeka nas po śmierci. Teoria przedstawia się tak, że jeśli żyjemy moralnie i w zgodzie z zasadami naszej wiary – takimi jak pięć filarów islamu – Bóg nam to wynagrodzi i zostaniemy zaproszeni do raju. Ale zgodnie z jednym ze sposobów rozumienia doktryny predestynacji Bóg wystawił nam ocenę, zanim jeszcze przystąpiliśmy do egzaminu. Dlaczego zatem przysyła proroków, którzy mają nas napominać, byśmy zmienili nasze życie i bardziej pracowali nad sobą? Po co te całe zmagania, po co poświęcenia dżihadu, jeśli nasz los jest już ustalony? Wracamy w tym miejscu do naszego starego przyjaciela, nieomylnego autora, który w zależności od własnych kaprysów wymyśla losy swoich bohaterów. Niektórych czekają radości i sukcesy, innych – bieda i porażki.

A oto jak wyraził to w Koranie głos mówiący do Mahometa: „My nałożyliśmy na ich szyje obroże aż do podbródków, tak iż głowy ich są podniesione nieruchomo. I umieściliśmy przed nimi przegrodę i za nimi przegrodę; w ten sposób zakryliśmy ich i oni nie widzą. I wszystko im jedno, czy ty ich ostrzegasz, czy ich nie ostrzegasz: oni nie wierzą”. W islamie są inne święte pisma, które potwierdzają, że cała sprawa została z góry zaklepana.

Oprócz Koranu muzułmanie posiadają zbiór tekstów zwany sunna, czyli zwyczaj. Koran jest tym, co Mahomet usłyszał od archanioła Gabriela, a sunna – tym, co przyjaciele Mahometa i jego rodzina usłyszeli bezpośrednio od niego. Składa się ona z hadisów, czyli przekazów jego nauk lub czynów. I to w jednym z hadisów znajdziemy najjaśniej sprecyzowany opis predestynacji: „Dla każdego z was, dla każdej powołanej do życia duszy, jest przeznaczone miejsce w Raju lub Piekle i zostało również określone, czy będzie wśród błogosławionych czy potępionych”. Uff! Jak współbrzmi to z pięknymi imionami Allaha jako Najmiłościwszego, Najbardziej Współczującego, Wymazującego Grzechy, który zawsze jest skłonny wybaczać?

Wcale nie współbrzmi i dlatego od siódmego wieku, gdy spisano te nauki, stały się one przedmiotem dyskusji islamskich uczonych. Jeśli Allah jest taki sprawiedliwy, twierdzili uczeni, to doktryna predestynacji jest sprzeczna z jego naturą. Logika religijnych wysiłków, takich jak przestrzeganie pięciu filarów islamu, zakłada, że ludzie mają wolną wolę. Dlaczego Allah miałby im zsyłać proroków, gdyby nie mieli wolności słuchania, odczuwania skruchy i wkroczenia na drogę zbawienia? Spory trwały.

Dyskusja ta dowodzi, że interpretacja Koranu nie jest tak prosta, jak by się to wydawało na pierwszy rzut oka. Kieruje też naszą uwagę na kolejny drażliwy punkt dla studentów religii. W przypadku wszystkich religii mamy do czynienia z grupą literalistów odczytujących takie teksty jak Koran dosłownie, podczas gdy religioznawcy, wiedzący zwykle więcej o tych tekstach niż literaliści, są subtelniejsi w ich odczytaniu. Odczytują często jako metaforę to, co literaliści poczytują za fakt. Historia pism religijnych to historia długich sporów między tymi rywalizującymi szkołami. Często spory te nie mają znaczenia, bo temat dyskusji nie dotyczy naszego życia. Czasem zaś mają olbrzymie znaczenie, bo stają się źródłem wielkiej trwogi i przerażenia zwykłych ludzi. I jeśli doktryna predestynacji może być wystarczającym powodem do zmartwień, to jest ona i tak niczym w porównaniu z doktryną nieba i piekła.

Niebo i piekło wspominane są w wielu koranicznych surach. Podam najbardziej znane przykłady. W surze 56, „Wydarzenie”, raj określony jest jako Ogrody Szczęśliwości, które, jak się wydaje, zostały zaprojektowane tylko dla męskiej części ludzkiej populacji. Są tam dostępne dla każdego źródła wina, które nie upaja i nie powoduje kaca. Są tam piękne hurysy o wielkich oczach, dla przyjemności nowo przybyłych, jako nagroda za cierpienia, których doznali na ziemi. I, co wydaje się jeszcze bardziej atrakcyjne, nie ma tam czczej gadaniny, tylko słowa „Pokój! Pokój!”. To właśnie oczekuje tych, których Koran określa jako „towarzyszy prawicy”. Coś zupełnie innego czeka na tych, których określa mianem „towarzyszy lewicy”. To piekło, „w palącym podmuchu i wrzącej wodzie, w cieniu czarnego dymu…”.

Niebo i piekło można interpretować jako metafory, jako sposób określania nagród za życie cnotliwe albo konsekwencji występku. Można je również brać dosłownie. Jeśli piekło istnieje, oznacza to, że Bóg skazał niektóre ze swych dzieci na wieczny, nieznośny ból. Spotkaliśmy się już z piekłem w innych religiach, zatem w tym miejscu zamkniemy Koran. W następnym rozdziale zastanowimy się nad najposępniejszym z ludzkich wynalazków i złożymy wizytę w krainie wrzącej wody i czarnego dymu. Zajrzymy do piekła.

ROZDZIAŁ 25

Piekło

Czym jest piekło? Piekło to miejsce wiekuistych męczarni, gdzie trafiają grzesznicy, którzy nie okazali skruchy za swe grzechy. Piekło, które pojawiło się w chrześcijaństwie i islamie, wymaga jeszcze jednego uzupełnienia. Jest miejscem, z którego nie ma ucieczki. Trafia się tam na wieczność. I o to właśnie chodzi.

A zatem gdzie ono jest? Można je znaleźć w ludzkich umysłach. Albo w tej ich części, która tworzy różne religijne światy. Aby je zrozumieć, musimy sobie przypomnieć, jak działa wyobraźnia religijna. Operuje ona na dwóch różnych poziomach. Jest tam poziom myślenia albo domysłów. Ludzie cały czas myślą o życiu i zastanawiają się nad jego sensem. Wcześniej, w dawniejszych wiekach, zastanawiali się, co dzieje się ze zmarłymi. I wymyślili istnienie życia po śmierci. Zastanawiali się też nad strasznymi nierównościami między ludźmi i uznali, że skoro rzadko są one rekompensowane w życiu doczesnym, to jeśli we wszechświecie jest jakaś sprawiedliwość, muszą być rekompensowane w życiu przyszłym. Oczywiście nie mieli wówczas żadnych informacji o tym przyszłym życiu. Były to domysły, może nawet po prostu myślenie życzeniowe. Ale zrodził je naturalny proces namysłu nad rzeczywistością. Dlatego teologowie nazywają takie wierzenia religią naturalną.

Potem władzę przejął poziom odbioru, czyli część ludzkiego umysłu, która miała wizje i słyszała głosy. A także twierdziła, że dostawała bezpośrednie informacje na temat życia pozagrobowego. To dlatego ta dziedzina teologii nazywa się religią objawioną. Religia naturalna zastanawiała się, co kryje się za zasłoną śmierci. Religia objawiona twierdziła, że to ujrzała. Prawdziwie intryguje, że chociaż pytania wszędzie były takie same, to odpowiedzi na nie różniły się w zależności od regionu świata. Największe różnice występowały między religiami indyjskimi a chrześcijaństwem i islamem.

Według mędrców hinduskich dusza nie osiągała jakiegoś definitywnego stanu po śmierci. Odradzała się w nowym życiu, którego status zależał od mniejszych lub większych zasług w życiu poprzednim. W tradycji hinduskiej istniały nieba i piekła, ale wyobrażano je sobie raczej jako rodzaj obozów przejściowych niż cel ostateczny. Być może potrzeba było milionów wcieleń, żeby uwolnić się z systemu, ale zawsze istniała nadzieja, że każdemu się to w końcu uda. Ostateczny cel stanowiła nirwana.

Dla tych, którzy żyli bardziej na zachodzie, prognozy dotyczyły nie ostatecznego wyzwolenia z cyklu reinkarnacji, ale różnych wersji dalszego życia po śmierci. Z wczesną wersją piekła spotykamy się w Starym Testamencie. Nosiło ono nazwę szeol i było właściwie miejscem pod ziemią, do którego udawały się dusze zmarłych. Trudno nazwać je strasznym. Miało depresyjny charakter. Czasem mówi się, że ktoś jest „w piekle depresji”. Zmarli, tak jak ludzie, którzy nie mogą się w pełni wyleczyć ze strasznej choroby, krążyli po świecie podziemnym jak widma, czekając na coś, co nigdy nie miało nadejść.

Ale religia nie jest statyczna. Zmiany, które zachodziły w niej cały czas, dotknęły również życia pozagrobowego. Gdy Izraelici przebywali w Babilonie, do judaizmu przeniknęły różne perskie idee. Jedną z nich było to, że po śmierci dusze nie stawały się bezterminowymi rezydentami posępnego sanatorium w świecie zmarłych. Trafiały albo do miejsca wiecznej szczęśliwości – raju, albo do piekła, gdzie cierpiały katusze. Takiej wersji życia pozagrobowego w judaizmie nigdy w pełni nie zaakceptowano, ale w pierwszym wieku naszej ery miała swoich zwolenników. Jednym z nich był Jezus. Chociaż nie mówił o tym zbyt wiele, istnienie piekła uważał, jak się wydaje, za rzecz pewną. A słowo, którym je określał, nadało mu nowe, przerażające znaczenie.

Jezus mówił, że ci, którzy gardzą dziećmi i je krzywdzą, rzuceni będą „w ogień, który nigdy nie gaśnie”. W niektórych dawnych pismach hebrajskich gehenna była miejscem kary dla grzeszników po Sądzie Ostatecznym. Wedle późniejszej tradycji miało to być śmietnisko w Jerozolimie, gdzie śmieci cały czas paliły się i tliły, bo ogień non stop podsycano nowymi odpadkami. Nie da się dziś określić, jakie były intencje Jezusa, gdy używał tego słowa jako metafory dla wiecznej kary, ale palenisko, które nigdy nie wygasa, stało się standardowym wyposażeniem piekła. W czasie, gdy został spisany Koran, czyli sześć stuleci później, ci, których skazano na wieczne potępienie, zbliżając się do gehenny, słyszeli jej ryk. A gdy wrzucano ich w płomienie, strażnicy zadawali im pytanie: „Czyż nie przychodził do was ostrzegający?”.

Koran opisywał piekło o wiele bardziej szczegółowo niż pisma chrześcijańskie. I świetnie zdawał sobie sprawę z tego, co robił, przedstawiając je z tak drastycznymi szczegółami. Zgodnie z jego przesłaniem ludzie ignorujący ostrzeżenia Proroka zostaną nie tylko wtrąceni w płomienie piekielne, ale dodatkowo na ich głowy będzie się lał wrzątek. W czasach Proroka zarządcy piekła trzymali wszystko w garści i świetnie potrafili obsługiwać skuteczny i koszmarnie wydajny system. Wzbudzanie trwogi wśród ludzi zawsze było w religii skuteczną taktyką. Chrześcijaństwo stało w tym przypadku na gorszych pozycjach w konfrontacji z islamem, bo Koran jest w swych opisach bardziej przerażający niż Nowy Testament. Chrześcijaństwo postanowiło więc przyspieszyć grę. Być może święta księga Kościoła nie mogła przebić Koranu w kwestii grozy, ale miała w swym arsenale coś, co nie było dostępne dla muzułmanów.

W przeciwieństwie do islamu Kościół katolicki nigdy nie przejmował się specjalnie Drugim Przykazaniem i jego zakazem czynienia podobizn. Uważał, że sztuki we wszystkich jej przejawach można używać do głoszenia chwały Boga i głoszenia chrześcijańskiego przesłania. Kościół katolicki stał się więc największym patronem artystów w całej historii ludzkości. Wykorzystywał muzykę i architekturę, by opiewać i głosić wiarę. Ale spośród wszystkich form sztuki najbardziej cenił obrazy. Oznaczało to, że podczas gdy muzułmanie mogli jedynie opisywać piekło słowami, to chrześcijanie mogli je malować. A każdy wiedział, że obraz wart jest tysiąca słów. By mieć pewność, że przesłanie o piekle zabrzmiało wystarczająco jasno i wyraźnie, odmalowywano jego przerażające szczegóły na ścianach kościołów. A oto przykład.

W angielskim mieście Salisbury znajduje się piętnastowieczny kościół pod wezwaniem Tomasza Becketa. Becket był arcybiskupem Canterbury, który został zamordowany 29 grudnia 1170 roku w swojej katedrze na rozkaz króla Henryka II. Kościół w Salisbury jest elegancką starą budowlą, do której wpływa z zewnątrz łagodne światło. Ale gdy wkraczasz do nawy głównej, widzisz na łuku tęczowym zarysy średniowiecznego fresku z wyobrażeniem Sądu Ostatecznego – dnia, w którym zmarli zostaną wezwani ze swych grobów, aby usłyszeć Boski wyrok. Takie obrazy tworzono, by wzbudzać w ludziach trwogę. Ten musiał być pod tym względem wyjątkowo skuteczny.

Namalowany w 1475 roku, ukazuje Chrystusa na tronie sędziego. Po jego prawicy cnotliwi wędrują do nieba, gdzie witają ich anioły. Ale po jego lewicy grzesznicy idą do piekła, gdzie demony wpychają ich do smoczej paszczy płomienistej jamy. Ci, którzy oglądali ów obraz w dawnych wiekach, brali go dosłownie. Ich wszechświat wyglądał jak trzywarstwowe ciastko: na samej górze było niebo, pośrodku była ziemia, a na samym dole znajdowało się piekło. Kiedy umierałeś, szedłeś albo „do góry” – do nieba, albo „na dół” – do piekła, które, jak sądzono, musi się znajdować we wnętrzu ziemi. Wulkany plujące lawą uważano za paszczę piekła, otwierającą się, by pokazać grzesznikom, co ich czeka na dole.

Chrześcijanie nie tylko malowali piekło na ścianach swoich świątyń. Kapłani zaprzęgali do pracy swą wyobraźnię, by jak najbardziej dobitnie opisać jego grozę podczas kazań. W swojej autobiograficznej powieści Portret artysty z czasów młodości irlandzki pisarz James Joyce uwiecznił kazanie, które usłyszał jako chłopiec. Podczas tego kazania ksiądz opowiadał swym nastoletnim słuchaczom, że siarka piekielna, jak płomienie gehenny, została stworzona, by płonąć na wieki. „Ziemski ogień”, grzmiał kapłan, „gaśnie, gdy się wypali. Im bardziej intensywny ogień, tym krócej płonie. Ale ogień piekielny konserwuje tych, których spala, a więc ból nie ustaje nigdy!”

To właśnie myśl o nieskończoności bólu w piekle chwyta za gardło, nawet jeśli w to piekło nie wierzysz. Wymyślić coś takiego! W swej historii ludzie wyrządzili sobie dużo złego. Ale nawet najokrutniejsze kary miały kiedyś swój koniec, choćby oznaczał on śmierć ofiary. Prawdziwa genialność zła piekielnego tkwiła w tym, że ból nie miał końca. Jego więźniowie żyją w wiecznym teraz bez żadnej nadziei na potem. Na swoim fresku przedstawiającym Sąd Ostateczny w kościele w Salisbury nieznany artysta namalował też zwój z łacińskim mottem: Nulla est redemptio – nie ma zbawienia. Sto lat przed tym, jak nieznany artysta namalował te słowa na ścianach kościoła pod wezwaniem św. Tomasza Becketa w Salisbury, włoski poeta Dante napisał swój słynny poemat, w którym pojawia się piekło. Nad wiodącą do niego bramą widnieje ostrzeżenie: „Porzućcie wszelką nadzieję, wy, którzy wchodzicie”.

To takie samo przesłanie. Piekło jest wieczne i nie ma w nim nadziei. To najokrutniejsza perspektywa, z jaką może się zmierzyć człowiek. Warto zauważyć, że św. Tomasz z Akwinu, największy teolog Kościoła katolickiego – a przy tym człowiek życzliwy i dobroduszny – twierdził, że dodatkową atrakcją nieba jest wygodny balkon, z którego jego mieszkańcy mogą obserwować udręki potępionych w piekle: „Aby więc święci bardziej się radowali ze swego szczęścia… dano im to, że będą doskonale oglądać karę ponoszoną przez bezbożnych”. Tak więc piekło było męczarnią dla potępionych i radością dla zbawionych.

Im dalej, tym straszniej. Ale religia doskonale potrafi modyfikować swoje co bardziej ekstremalne nauki. Widzieliśmy już uczonych muzułmańskich, wskazujących, że doktryna predestynacji w Koranie była niezgodna z miłosierdziem Allaha. Podobnie stało się z Kościołem katolickim i z piekłem. Czy nie istniała jakaś pośrednia droga dla tych, którzy ani nie byli wystarczająco dobrzy, by po śmierci pójść do nieba, ani wystarczająco źli, by trafić do piekła? Czyż nie byłoby wspaniale, gdybyśmy założyli jakiś ośrodek treningowy, w którym można by poprowadzić intensywne przygotowania dla grzeszników do egzaminu poprawkowego do nieba?

Pomysł zatwierdzono i w dwunastym wieku oficjalnie ustanowiono takie miejsce. Nazwano je czyśćcem. Różnica między piekłem i czyśćcem polegała na tym, że z czyśćca udawało się wydostać. Prawdziwym autorytetem, jeśli chodzi o jego funkcjonowanie, był Tomasz z Akwinu. Wyjaśniał, że jeśli ludzie opuścili ten świat, zanim zapłacili za swoje grzechy, mieli jeszcze jedną szansę na to w czyśćcu. Najistotniejsze, że ta instytucja dawała nadzieję. Oczywiście, były tam również ból i cierpienie, ale ci, którzy musieli je znosić, wiedzieli, że nie będą trwały wiecznie. I że kiedy wreszcie odcierpią swoje, bramy niebios staną przed nimi otworem.

Utworzenie czyśćca było aktem miłosierdzia, który zmniejszył nieco strach przed umieraniem. Ale Kościół miał sposoby, by skorumpować nawet swoją własną dobroć. Tak właśnie stało się w tym przypadku. Zamienił czyściec w prawdziwą maszynkę do robienia pieniędzy, na tyle szokującą, że doprowadziła do rozłamu w Kościele katolickim. W następnym rozdziale zaczniemy badać, jak do tego doszło.

ROZDZIAŁ 26

Wikariusz Chrystusowy

Tysiąc lat po tym, jak w czwartym wieku naszej ery Teodozjusz Wielki ustanowił chrześcijaństwo oficjalną religią Cesarstwa Rzymskiego, Kościół, z prześladowanej sekty oczekującej powrotu Chrystusa, wyrósł na najpotężniejszą instytucję naszej planety. Potężną zarówno w kwestiach świeckich, jak i duchowych, jednoczącą, jak twierdził, niebo i ziemię w idealną całość. Wspaniała instytucja, zarówno w swoich występkach, jak i cnotach, zawładnęła ziemią, poniżając władców i dowodząc armiami. I chociaż od ukrzyżowanego proroka, którego następcą się zwała, dzieliły ją lata świetlne, Jezus wciąż pozostawał w jej tle jako kłopotliwa obecność, której wpływ nigdy nie wygasł.

W apogeum swej siły w trzynastym i czternastym wieku Kościół katolicki odebrał najważniejszą lekcję, jakiej musi nauczyć się religia, by utrzymać się na wzburzonych wodach historii. Jak już zauważyliśmy, sama natura religii sprawia, że bardzo łatwo ulegają one podziałom. Nie potrzeba wiele, by się rozpadły. Może się do tego przyczynić śmierć jednego człowieka. A także dyskusja o samogłosce w jednym słowie. Kościół katolicki uznał, że najlepszym sposobem na zapobieżenie takim podziałom będzie skoncentrowanie władzy w jednym ręku i zbudowanie struktur, które tę władzę umocnią.

Osiągnął to, tworząc zakon gorliwych księży, działających na niższych szczeblach potężnej organizacji. Księżom katolickim nie wolno było się żenić ani mieć żadnych zobowiązań w stosunku do innych ludzi, które mogłyby wpływać w jakikolwiek sposób na ich działalność w sferze duchowej. Kościół miał być ich rodziną. W zamian za poświęcenie życia osobistego, którego to od nich wymagało, cieszyli się wielkim prestiżem i mieli specjalny, uświęcony status, nadawany im przez sukcesję apostolską. Tak jak w przypadku imamów w szyickiej wersji islamu, źródło autorytetu kleru katolickiego nie było ludzkie, lecz boskie. A oto, jak wyglądał ów mechanizm.

Jezus powołał dwunastu apostołów, by pomagali mu w jego misji. Wyświęcał ich do dzieła, kładąc dłonie na ich głowach. W ten sam sposób apostołowie przekazywali swoją misję swym następcom. Według Kościoła katolickiego ten łańcuch sukcesji przez nakładanie dłoni na głowę nigdy nie został przerwany. To jakby wielki rurociąg, nieustannie zasilany poprzez dzieje. Jeśli go przerwiesz albo zmienisz dostawcę, utracisz autorytet Jezusa. Biskupi katoliccy oraz powoływani przez nich księża i diakoni stawali się w ten sposób wyjątkową kastą, odgrodzoną od zwykłych ludzi. Zranienie albo znieważenie księdza stało się przestępstwem szczególnym – świętokradztwem – zbrodnią przeciw Bogu. I podlegało ono odpowiedniej karze.

Stworzenie tej elitarnej kasty było dla Kościoła katolickiego bardzo ważne, ale prawdziwy nit spajający system stanowiło skupienie władzy absolutnej w rękach jednej osoby – biskupa Rzymu. Kiedy proces ten się zakończył, biskup Rzymu stał się najpotężniejszym człowiekiem na ziemi, którego władza nie ograniczała się do życia doczesnego – miał on również władzę nad życiem pozagrobowym. Mógł wtrącić cię do więzienia na ziemi, mógł też z równą łatwością zabronić ci wstępu do nieba. Gdy potęga papieża sięgnęła zenitu, jego władza stała się właściwie nieograniczona. Ale zanim do tego doszło, upłynęły całe wieki. Żeby zrozumieć, jak to się stało, musimy się cofnąć do czwartego wieku, do czasów cesarza Konstantyna.

Byłoby błędem, gdybyśmy przyjęli, że Rzym zawsze stanowił centrum operacyjne Cesarstwa Rzymskiego. Tak było z pewnością do 330 roku, zanim Konstantyn zdecydował się utworzyć swoje cesarskie urzędy na wschodnich rubieżach imperium. Wzniósł wspaniałe miasto – Konstantynopol – które nazwał na cześć samego siebie. To dzisiejszy turecki Stambuł. W związku z tym nastąpiło kilka poważnych zmian. Konstantynopol stał się najważniejszym miastem cesarstwa, a spora część jego majestatu spłynęła na tamtejszego biskupa. Biskupi takich miast jak Rzym czy Konstantynopol byli potężni – mieli władzę nad biskupami mniej ważnych ośrodków.

W miastach na wschodzie cesarstwa biskupi zaczęli określać się mianem patriarchów (nazwa ta pochodziła od greckiego słowa oznaczającego ojca). Na zachodzie nazywali się papieżami – od łacińskiego słowa, również oznaczającego ojca. Oprócz różnych języków, których używali, pojawiły się inne poważne różnice. W teorii był to cały czas jeden Kościół, ale już wtedy zaczął się on rozpadać. Tak jak w przypadku wielu sporów w historii, ten również dotyczył przywództwa. Jezus łajał swych apostołów, ponieważ kłócili się o to, który z nich będzie najważniejszy, gdy jego królestwo zostanie ustanowione na ziemi. Podobna dyskusja wywiązała się między biskupami Rzymu i Konstantynopola. Który z nich był większy, wschodni patriarcha czy zachodni papież? Ale zabrakło tam Jezusa, który rozsądziłby ów spór.

W rzeczywistości Rzym stawał się coraz silniejszym ośrodkiem władzy duchowej. Fakt, że cesarz nie rezydował już w Wiecznym Mieście, oznaczał, że autorytet papieża wzrósł tam niepomiernie, podczas gdy w Konstantynopolu patriarcha cały czas pozostawał w cieniu cesarza, pod jego czujnym okiem. W 1054 roku rywalizacja tląca się cały czas między dwoma stronami zmieniła się w otwarty konflikt, co doprowadziło do tak zwanej wielkiej schizmy. Nastąpił rozłam chrześcijaństwa na Kościół prawosławny na Wschodzie i Kościół katolicki na Zachodzie z papieżem w Rzymie. Ten podział trwa po dziś dzień, przy czym każda ze stron zachowuje własne tradycje i kulturę. Kapłani Kościoła wschodniego noszą przeważnie brody. Księża katoliccy zazwyczaj ich nie mają. Ci pierwsi mogą się żenić. Katoliccy księża nie mogą wchodzić w związki małżeńskie. Ale za powierzchownymi różnicami kryje się głęboki spór o najwyższą władzę, którą przejął rzymski papież.

Z pozoru można by to postrzegać jako zwykłe zagarnięcie władzy. Nic dziwnego – władza jest najbardziej uzależniającym narkotykiem, a ludzie zdolni są niemal do wszystkiego, by ją przejąć i utrzymać. Ale strony w sporach o przywództwo religijne zawsze zachowują ostrożność i przysłaniają swoje ambicje świętymi sukniami. Nigdy nie mówi się otwarcie o zwykłej polityce. Rzecz dotyczy zawsze posłuszeństwa Bogu. Widzieliśmy już, jak wyglądały walki między szyitami i sunnitami w islamie. Szyici uzasadniali swoje dążenie do władzy teorią, związaną z pochodzeniem od Proroka. Podobnie argumentował papież. Według niego nie chodziło tylko o to, że Rzym był z historycznego punktu widzenia najważniejszym miastem Cesarstwa. Sprawa miała o wiele ważniejsze, drugie dno. Sam Chrystus zaplanował wszystko w ten sposób! A papieskie rozumowanie przedstawiało się następująco:

Gdy Jezus powołał dwunastu apostołów, najważniejszym z nich uczynił Piotra. Aby mieć pewność, że inni nie będą podważać jego pozycji, nadał mu nawet przydomek. Jego prawdziwe żydowskie imię brzmiało Szymon. Ale Jezus nazwał go skałą, w języku greckim Petros, po łacinie Petra. „Ty jesteś Szymon, syn Jana”’ powiedział Jezus, ale „ty będziesz nazywał się Kefas – to znaczy: Piotr-Skała”. „I na tej skale zbuduję Kościół mój”. Ale to nie wszystko.

Pamiętacie, gdzie zmarł Piotr? Stało się to w Rzymie, podczas pierwszych prześladowań chrześcijan w 65 roku n.e. Skoro Piotr znajdował się w Rzymie, gdy poniósł męczeńską śmierć, musiał być pierwszym biskupem Rzymu. Skoro był najważniejszym pośród apostołów, możesz argumentować w ten sposób, że ci, którzy zostawali następnymi biskupami Rzymu, odziedziczyli jego status. Dlatego biskup Rzymu, następca Piotra, musiał być szefem wszystkich biskupów, Wikariuszem Chrystusowym, czyli jego przedstawicielem na ziemi. Kościół wschodni nie kupił tego tłumaczenia. Określanie Piotra mianem pierwszego biskupa Rzymu było mocno naciągane. W jego czasach chrześcijanie nie oczekiwali, że ich żywot na ziemi będzie trwał długo. Powiedziano im, że Jezus Chrystus wkrótce powróci. Dlaczego mieli zawracać sobie głowę tworzeniem organizacji, która wkrótce zniknie, tak jak wszystko?

Kościół wschodni miał w sporze po swojej stronie historię. Sposób, w jaki go zorganizowano, zawdzięczał nie tyle Jezusowi Chrystusowi, co raczej Konstantynowi. Odmówił zatem uznania władzy papieża nad sobą i odłączył się od Rzymu. Tym sposobem papież Rzymu został najważniejszym człowiekiem zachodniego Kościoła. Ale nie zakończył jeszcze procesu koncentracji swej władzy. Aby zrozumieć dalszy rozwój wydarzeń, musimy na nowo podjąć temat dusz, które trafiały do czyśćca.

Pamiętaj: dla religijnych ludzi tych czasów życie doczesne było jedynie przygotowaniem do życia wiecznego, które miało dopiero nadejść. To, jak miało ono wyglądać, zależało od uczynków na ziemi. Grzech mógł cię zepchnąć do piekła albo do czyśćca, jeśli dostałeś dodatkową szansę. Dlatego otrzymanie przed śmiercią odpuszczenia grzechów było tak istotne. Niektórzy ludzie zwlekali. Opóźniali swój chrzest i odpuszczenie grzechów do czasu, gdy spodziewali się rychłej śmierci. Oznaczało to, że na ziemi będą mogli oddawać się najrozmaitszym uciechom przy jednoczesnej gwarancji całkiem wygodnego zakwaterowania w życiu przyszłym. Tak właśnie postąpił Konstantyn. Zwlekał ze swym chrztem niemal do śmierci. Zdecydował się ostatecznie na to i zdążył się ochrzcić, zanim umarł.

Wystarczy, że chwilę się nad tym zastanowisz, a dojdziesz do wniosku, że możność rozgrzeszania ludzi i zapewniania im miejsca w niebie daje ci kolosalną władzę nad nimi. Papież uważał, że może to robić. Jezus dał takie uprawnienia Piotrowi, z kolei on był następcą Piotra. W dwunastym wieku papieże zaczęli wykorzystywać tę władzę w sposób, który doprowadził do ostatecznego pęknięcia katolickiej skały. A winę za to można przypisać islamowi.

Obserwując dzieje islamu, zauważyliśmy, że po śmierci Proroka zaczął się on radykalnie rozprzestrzeniać w południowych i wschodnich rejonach Cesarstwa Rzymskiego. Jednym z obszarów, które zdobył, była Palestyna. W rękach muzułmanów znalazła się Jerozolima, święte miasto żydów i chrześcijan. Oczywiście muzułmanie również czcili Jerozolimę. Czyż Prorok nie był uznanym przez Boga dziedzicem Abrahama, Mojżesza i Jezusa?

Ale papież widział to inaczej. Dla niego fakt, że święte miasto chrześcijan wpadło w ręce muzułmanów, był zniewagą. Zdecydował, że je odzyska. Podjęto starania mające przekonać rycerzy z całej Europy, że mają wyruszyć do Jerozolimy i odzyskać ją dla Kościoła katolickiego. Tych, którzy odpowiedzieli na to wezwanie i wyruszyli na odsiecz, nazywano krzyżowcami, czyli oznaczonymi krzyżem. Krzyżowców – tak jak niegdyś Konstantyna, który zwyciężył swego przeciwnika pod znakiem krzyża w bitwie przy moście Mulwijskim nieopodal Rzymu – prowadził do bitwy przeciwko władającym Palestyną muzułmanom symbol ukrzyżowanego Jezusa.

Papież Urban II posłał do boju pierwszą krucjatę w 1096 roku. W kolejnych dwóch stuleciach miało ich być jeszcze siedem. I chociaż Jerozolimę na pewien czas odzyskano, krucjaty przyniosły tyle samo szkód Kościołowi wschodniemu co muzułmanom. Pozostawiły nieusuwalną plamę na historii katolicyzmu. A oto krótka historia fatalnych w skutkach wydarzeń. Papież zachęcał do udziału w krucjacie, proponując rycerzom odpuszczenie wszystkich grzechów. Fachowo określa się to mianem odpustu. Była w tej propozycji duchowa logika. Przejechanie konno albo przemarsz tysięcy kilometrów i udział w niebezpiecznych bitwach można było uważać za rodzaj zapłaty za złe uczynki, tak jak obowiązek prac na cele społeczne nakładany dzisiaj na przestępców przez wymiar sprawiedliwości.

Kłopoty Kościoła zaczęły się na dobre, gdy kolejny papież uznał, że odpusty mogą się stać niezłą maszynką do robienia pieniędzy, by sfinansować jego wymarzony projekt architektoniczny. Prześledzimy to w kilku kolejnych rozdziałach.

ROZDZIAŁ 27

Protest

Wiosennego poranka 1517 roku pewien duchowny wspiął się na mównicę na rynku w niemieckim Jüterbogu i zaczął przemawiać do gromadzącej się przed nim gawiedzi. Treść tej przemowy okazała się bombą, która rozsadziła chrześcijaństwo.

Bywajcie! Bywajcie! To dzień waszej łaski, przyjaciele. To dzień, w którym opuścicie mury więzienia. Wszystko, czego wam potrzeba, to ten liścik. Ten liścik w mojej ręce kosztuje tylko grosik, a oszczędzi wam całych lat cierpień czyśćcowych.

Jesteście wiernymi katolikami. Wiecie, że za grzechy czeka was kara. Za grzech musi być kara! Możecie wyznawać swe grzechy, to i tak nic nie zmieni. Za te grzechy będziecie musieli pokutować w czyśćcu! Siedem lat za każdy grzech śmiertelny.

Lecz ileż to grzechów popełnia człowiek w przeciągu jednego dnia, jednego roku — a cóż dopiero w całym swym życiu! — Ach, któż zliczy wszystkie te grzechy? Są one powodem nieskończonych katuszy w czyśćcu! Pomyślcie o tym!

A oto, teraz, mocą jednego odpustowego listu, możecie raz na zawsze dostąpić zupełnego odpuszczenia wszystkich kar i wszystkich grzechów waszych. Wystarczy wrzucić grosik do tej skrzynki. Posłuchajcie dalej. Ten list uchroni was od czyśćca nie tylko za grzechy już popełnione, ale też za te, których jeszcze nie popełniliście! Co za okazja!

Co jest w tym liście? Jest w nim odpust. Odpust od naszego Ojca Świętego, papieża. Papież przysłał mnie osobiście, bym wam powiedział, że jeśli kupicie teraz odpust, to gdy umrzecie, bramy piekła będą przed wami zaryglowane, ale bramy niebios szeroko się dla was otworzą.

Ba, co więcej, odpusty nie wybawiają jedynie żywych, ale także i umarłych. Pomyślcie o waszych krewnych i przyjaciołach tkwiących w czyśćcu. Pomyślcie o latach, które muszą w nim spędzić. O tych wielu, wielu latach. Latach pełnych bólu, latach kary! Ale gdy kupicie jeden z tych odpustów, wasi krewni opuszczą czyściec i w mgnieniu oka znajdą się w niebie!

I jeszcze coś innego. Te odpusty posłużą nie tylko waszym ukochanym, posłużą też Świętemu Kościołowi katolickiemu. Trzeba w Rzymie odbudować rozpadający się kościół Piotra i Pawła, aby nie było równego mu na ziemi. W nim spoczywają kości świętych apostołów Piotra i Pawła i wielu innych męczenników. Święte ciała te wydane są niestety z powodu obecnego stanu kościoła na poniewierkę, przesuwają je tam i z powrotem. Nasz Ojciec Święty papież Leon X chce zbudować kościół, który zadziwi świat swoim pięknem i wspaniałością. Możecie pomóc go wznieść! Za wasz grosz kupi się kamień, a z tych wszystkich kamieni powstanie nowy kościół Świętego Piotra, który swą chwałą wprawi świat w zdumienie.

Bywajcie! Bywajcie! Odpusty za grosik!

Ów kaznodzieja nazywał się Johann Tetzel i był członkiem specjalnych sił Kościoła – Zakonu Kaznodziejskiego, czyli dominikanów. Miał pięćdziesiąt dwa lata. Był postawnym mężczyzną, zbudowanym jak byk. I w swoim czasie wykonywał na rzecz Kościoła prawdziwą brudną robotę.

Trzysta lat przed kazaniem Tetzla na rynku w Jüterbogu papież Grzegorz IX powołał instytucję skupiającą takich ludzi od brudnej roboty, zwaną inkwizycją. Jej agenci, czyli inkwizytorzy, byli upoważnieni do tropienia i wykorzeniania wszelkimi dostępnymi sposobami, również za pomocą tortur, nauk niezgodnych z oficjalną linią Kościoła. Ich najskuteczniejszym narzędziem było madejowe łoże – ława z kołowrotem i linami do wyciągania kończyn. Ramiona oraz nogi oskarżonego przymocowywano do lin, a kat obracał kołowrót do momentu, aż kości wyskakiwały ze stawów ze strasznym trzaskiem. Jeśli oskarżony nadal odmawiał wyznania tego, czego od niego oczekiwano, kat kręcił kołowrotem dalej, aż napięte liny wyrywały kończyny z korpusu. Jakże daleko było tu od miłowania wrogów i błogosławienia tych, którzy cię przeklinają. Dobitny przykład na to, jak zainteresowanie religii życiem pozagrobowym czyniło ją wrogiem życia na ziemi.

Tetzel był inkwizytorem. Zdolność przekonywania, którą się przy tym wykazywał, skłoniła arcybiskupa Moguncji do powierzenia mu funkcji szefa sprzedaży odpustów. Jego wielka diecezja miała długi. A do tego papież ponaglał go w sprawie dużej kontrybucji na rzecz odbudowy Bazyliki Świętego Piotra w Rzymie. To wtedy arcybiskup wpadł na genialny pomysł. Dlaczego nie zawrzeć z Rzymem paktu? Niech papież mianuje Tetzla komisarzem do spraw odpustów, pod warunkiem, że połowę zebranych przez niego pieniędzy zatrzyma archidiecezja w Moguncji, a drugą połowę otrzyma Rzym. Nikt nie będzie w takim układzie stratny. Układ zawarto. To on właśnie sprowadził Tetzla i jego cyrk do Jüterbogu owego kwietniowego poranka 1517 roku. Pieniądze szybko zaczęły płynąć szeroką strugą.

Ale kilka miesięcy po tym, jak Tetzel dokonywał swych handlowych cudów w Jüterbogu, inny przysadzisty niemiecki ksiądz doprowadził cały wspaniale zapowiadający się interes do ruiny. Oburzony pomysłem, że chrześcijanie mają płacić za pójście do nieba, przybił na drzwiach kościoła zamkowego w sąsiedniej Wittenberdze dokument napisany po łacinie, w którym potępił sprzedaż odpustów jako czyn niechrześcijański. W ciągu kilku tygodni dokument przetłumaczono na niemiecki i inne języki europejskie. Pod koniec listopada 1517 roku mówiło się już o nim w całej Europie. W Rzymie papież Leon X zbył go dowcipem. Kolejny pijany Niemiec, zamruczał. Zmieni zdanie, gdy wytrzeźwieje.

„Pijany Niemiec” był gorliwym mnichem. Nazywał się Marcin Luter. I nigdy nie zmienił zdania. To papież miał zmienić swoje. Rozbawienie zmieniło się w gniew, gdy powiedziano mu, że wystąpienie mnicha spowodowało spadek liczby sprzedawanych odpustów, co wydatnie zmniejszyło strumień napływających z tego tytułu funduszy. Jego projekt odbudowy Bazyliki Świętego Piotra stanął pod znakiem zapytania. Leon X wydał więc papieski list, czyli bullę, w której ekskomunikował Marcina Lutra i potępił wszystkie jego pisma. Gdy Luter otrzymał kopię papieskiej bulli, spalił ją publicznie. Ale tego dnia spalił coś więcej niż papieską bullę. Spalił mosty wiążące go z Kościołem katolickim i rozpoczął międzynarodową rewoltę określaną przez historyków mianem reformacji. W czasie swego trwania rozerwała ona Europę na strzępy.

Marcin Luter urodził się w Eisleben 10 listopada 1483 roku, jako syn Hansa i Małgorzaty Lutrów. Rodzice byli zdeterminowani, by zapewnić zdolnemu synowi odpowiednie wykształcenie. Studiował na uniwersytecie w Erfurcie i w 1505 roku wstąpił do słynnego zakonu augustianów. Dwa lata później przyjął święcenia kapłańskie, a w 1508 roku rozpoczął studia teologiczne na uniwersytecie w Wittenberdze. Ukończył je szybko, za co został wyróżniony, a w 1512 roku objął na tymże uniwersytecie katedrę teologii. Wcześniej, w 1510 roku, został przez swych przełożonych wysłany do Rzymu z misją w sprawach zakonu. Kontrast między powolnym i posępnym rytmem życia w Wittenberdze a frywolnością i zepsuciem Wiecznego Miasta zbulwersował go. Ale to nie stan wielkiego Kościoła rzymskokatolickiego przyczynił się do jego największej troski. Zaczął się bać o własną duszę i o to, czy Kościół jest jeszcze w stanie zbawić ją od piekła. Handel odpustami i inne objawy zepsucia na pewno nie pomogły mu zaznać spokoju. Głównym źródłem wątpliwości nie był jednak dla Lutra sam Kościół. Stało się nim odkrycie przez niego Biblii.

Nie chodzi o to, że Biblia kiedykolwiek zaginęła. Fragmenty z niej odczytywano podczas każdej mszy. Ale w tym czasie Kościół katolicki używał jej głównie do legitymizacji swej władzy. Mówił o Chrystusie, który dawno temu żył w Ziemi Świętej – tej samej Ziemi Świętej, do której posłał krzyżowców, by wyzwolić ją z rąk muzułmanów – ale najważniejsze było to, że papież jest teraz Wikariuszem Chrystusowym na ziemi. Wszystko to, co ważne w Biblii, odnoszono do papieża. To papież posiadał klucze do nieba i piekła, a nie stare słowa w księdze, którą niewielu tylko mogło przeczytać, bo była w języku łacińskim. A tylko nieliczni księża, którzy czytali z niej podczas mszy, rozumieli to, co czytają. Przypominało to raczej recytację Koranu: było przejmujące, nawet jeśli nie rozumiało się słów.

Ale w czasach Lutra żyli jednak ludzie, którzy czytali Biblię ze zrozumieniem. I to nie tylko po łacinie, na którą przetłumaczono ją tysiąc lat wcześniej. Uczeni tacy jak Luter czytali Stary Testament w oryginale, w języku hebrajskim, a Nowy Testament w oryginale greckim. Przesłanie płynące z Biblii zaczęło ich przerażać. Zdali sobie sprawę, że to właśnie było Słowo Boże, a nie słowa płynące z ust papieża. Biblia była Dobrą Nowiną, jeśli odczytywałeś ją prawidłowo, ale bardzo złą nowiną, jeśli odczytywałeś ją błędnie. Luter zaczął się obawiać, że Kościół katolicki odczytywał ją błędnie, wyjątkowo błędnie.

Biblia była historią ludu wybranego przez Boga. To było małżeństwo. Bóg poślubił siebie samego Izraelowi. Tragizm sytuacji polegał na tym, że Izrael okazał się niewierny. W czasach Jezusa Chrystusa Bóg rozwiódł się z tą oblubienicą i wybrał nową: Kościół katolicki. Czy historia miała się powtórzyć? Czy Kościół katolicki przestał być niepokalaną oblubienicą Chrystusa? A może stał się niewierną żoną, goniącą za doczesnymi dobrami i przyjemnościami, które można kupić?

Klucz do zrozumienia reformacji to historia zerwanego przymierza między Bogiem a Izraelem. Aby odczuć jego moc, musimy sobie przypomnieć doniosłą deklarację Kościoła chrześcijańskiego dotyczącą samego siebie. Wieścił on mężczyznom i kobietom Dobrą Nowinę wiecznego szczęścia albo złą nowinę wiecznej niedoli. Jeśli wierni pozostaną w przymierzu z Bogiem, czeka ich wspaniała przyszłość w niebie. Ale ceną niewierności są wieczne katusze, drastycznie zobrazowane na fresku Sądu Ostatecznego w kościele Świętego Tomasza w Salisbury.

Jak zostać zbawionym – ta obsesyjna myśl trawiła umysł Marcina Lutra. Gdy czytał listy świętego Pawła, innego zagorzałego chrześcijanina, miał objawienie, chwilę zrozumienia Boga. Nie będzie zbawiony dzięki nieskończonym modlitwom i pielgrzymkom. Ani dzięki odpustom podpisanym papieską ręką. Zmienią one jego relacje z Bogiem w transakcję handlową, w coś, co można kupić. Wiedział, że nie da się kupić miłości Boga. I wtedy zrozumiał. Nie mógł kupić miłości Boga, ale nie musiał tego robić, bo Bóg dawał ją za darmo! To miłość Boga miała go zbawić. Nie podejrzane układy, negocjowane przez Kościół. Powinien zaufać tej miłości, zaufać samemu Bogu, nie zaś Kościołowi ani papieżowi, ani jakiemukolwiek ludzkiemu pośrednictwu.

I choć Luter mógł nie zdawać sobie sprawy z tego, jaki to będzie miało wpływ na przyszłe wieki, to, co zaszło w jego umyśle, okazało się punktem zwrotnym w historii ludzkości.

Wyzwoliło dwie siły, które na zawsze miały zmienić dzieje: Biblię i wolne jednostki stojące twarzą w twarz ze swym Bogiem. Bezpośrednim efektem było pęknięcie niezagrożonego dotąd Kościoła katolickiego. Ruszyła protestancka reformacja. W następnych rozdziałach zobaczymy, jakie były tego skutki.

ROZDZIAŁ 28

Wielki rozłam

Przekonania Marcina Lutra, że nie dostąpi zbawienia dzięki spełnianiu obowiązków religijnych ani kupowaniu odpustów, ale jedynie przez miłość Boga do niego, chrześcijaństwo nigdy w pełni nie przyjęło. Sam Luter nie zdawał sobie sprawy z rewolucyjnego znaczenia tego poglądu. Nie zawsze też postępował zgodnie z nim w swoich relacjach z innymi ludźmi. Ale fakt pozostawał faktem: doszedł do właśnie takiego przekonania i teraz było już ono własnością powszechną.

Fachowy termin, którym uczeni określają przekonanie Lutra, to usprawiedliwienie przez wiarę. Kluczowe jest w tym przypadku słowo „usprawiedliwienie”. Zapomnij o tym, jaki sens ma ono dzisiaj, gdy ktoś próbuje wyjaśnić coś, czego się wstydzi, albo wytłumaczyć powody swych działań. Pomyśl raczej o kimś, kto stoi przed sądem oskarżony o przestępstwo. Jest winny i o tym wie. I wie, że sędzia również o tym wie. Ale ku jego zdumieniu sędzia usprawiedliwia go, ogłasza jego niewinność i puszcza go wolno.

Luter dostrzegł, że można w inny sposób rozumieć relacje człowieka z Bogiem. Dotychczas religia budziła w ludziach lęk, że Bóg chce ich dostać w swe ręce. Mieli zdać egzamin, do którego pytań nigdy nie widzieli na oczy. To dlatego religie tak ostro ze sobą rywalizowały. Tylko one znały treść pytań egzaminacyjnych. Tylko one mogły przygotować cię do testu, na który zapisano cię w chwili twych narodzin, gdy nie miałeś jeszcze pojęcia o niczym. Ale Luter dostrzegł inny sposób postrzegania Boga. Zobaczył miłość, miłość, która ofiarowywała się światu bez żadnych warunków i żądań. Jeśli to była prawda, ludzie mogli żyć wolni i szczęśliwi, bez spoglądania ze strachem za siebie, czy nie ma tam mściwego boga, który za chwilę dostanie ich w swoje ręce.

Żeby zrozumieć radykalizm przekonania Lutra, musimy sobie przypomnieć, jak tradycyjnie funkcjonowały religie. Były między nimi różnice, ale to, co je łączyło, można ująć jednym słowem: „żądania”. Religie miały zbawić mężczyzn i kobiety od strasznego losu. Ale by zostać zbawionym, trzeba było wierzyć w określone doktryny i wykonywać określone zadania. Religia była czymś, co Rzymianie określali mianem quid pro quo, czyli coś za coś. Uwierz w to, zrób to, a rezultat będzie taki, a nie inny. Czasem żądania były negatywne. Nie wierz w to! Nie rób tego! Jeśli zaakceptowałeś ideę wymagającego boga, na której wszystko się opierało, brzmiało to całkiem rozsądnie. Religia była transakcją, układem, polisą ubezpieczeniową. Był nią też z pewnością odpust. Kup go, a zabezpieczysz swoją przyszłość. Nie dotyczyło to tylko religii – na takich zasadach opierało się wiele relacji międzyludzkich. Aby coś zarobić, musiałeś najpierw zainwestować. Był to po prostu biznes.

Jezus postrzegał relacje ludzi z Bogiem zupełnie inaczej. Ale to, co mówił, było tak zagadkowe, że przywódcy Kościoła nigdy nie próbowali postępować w zgodzie z jego słowami. Opowiadał historię o właścicielu winnicy, który na koniec dnia płacił wszystkim jednakowo, niezależnie od tego, ile pracowali. Relacja Boga z ludźmi nie opierała się na jakimś pracowniczym układzie zbiorowym. Była kwestią indywidualną, szytą na miarę potrzeb poszczególnych jednostek. W jeszcze bardziej niepokojącej przypowieści syn zażądał od ojca udziału w majątku i strwonił go, prowadząc hulaszcze życie. Ojciec przyjął go z powrotem w domu bez słowa wymówki. Taki jest właśnie Bóg, mówił Jezus. Niezależnie od tego, jak się zachowujemy, on wciąż nas kocha. Spróbujcie kochać siebie samych w ten właśnie sposób!

To było szaleństwo! Gdyby w ten sposób rządzić światem, powstałby chaos w jego systemie i instytucjach. Również w religii. Ale przecież możliwy był Kościół, którego działaniem kierowałaby miłość, dostrzeżona przez Lutra owej nocy podczas studiów w Wittenberdze. Tak jak to celnie ujął jego idol Paweł, miłość wszystko znosi i wszystko przetrzyma. Miłości Boga do jego ludzkich dzieci nie pokona nic, nawet ich karygodne działania. Nieważne, jak wielka jest ich wina, Bóg ich kocha. To miłość ich zbawia, a nie strach ani zrodzone z niego układy.

Ale Kościół dopuścił do tego, żeby religia boskiej dobroci zmieniła się w religię ludzkiego okrucieństwa. To właśnie uczynił Konstantyn, zabijając swych wrogów pod znakiem krzyża Jezusa. To właśnie uczynili krzyżowcy, gdy wyruszyli zabijać muzułmanów w Ziemi Świętej. I to właśnie czyniła inkwizycja, wyrywając kończyny heretyków na madejowych łożach. Wszyscy oni uważali, że dobrze czynią, podporządkowując ludzi swojej wersji Boga. A to dlatego, że ich Bóg był odzwierciedleniem ich samych.

Luter w swej wizji zobaczył całe zło tego wszystkiego. I to dało mu odwagę, by powstać przeciw władzy i chciwości Kościoła katolickiego i wzywać do czegoś nowego. W ten sposób narodził się protestantyzm. Jak sugeruje nazwa, definiował się on sam poprzez to, czemu był przeciwny, a nie poprzez to, za czym się opowiadał. Ale jego sprzeciw wobec okrucieństwa władzy wniósł coś bardzo cennego w historię Europy. I stał się siłą, przeobrażoną z czasem w wyzwanie dla tyranii religijnej i politycznej.

Społeczeństwo było zorganizowane wówczas w taki sposób, że ruch protestancki nie mógł zajść daleko bez aprobaty i wsparcia ze strony lokalnych władców. Europa nie była demokracją. Kościoły protestanckie potrzebowały więc poparcia królów i książąt, jeśli miały nadzieję na ugruntowanie swojej pozycji. Zawierano zatem przymierza i nowe Kościoły rosły jak grzyby po deszczu. Ale nie wszystkie widziały sprawy w ten sam sposób albo wierzyły w te same rzeczy. I tak wielki rozłam z Rzymem pociągnął za sobą mniejsze rozłamy wśród samych protestantów, którzy nie zgadzali się ze sobą w kwestii tego, jak powinien wyglądać ów nowy, oczyszczony Kościół. Geniusz protestantyzmu okazał się jednocześnie jego największą słabością: była nim jego niezdolność do zawierania kompromisów z czymkolwiek, z czym się nie zgadzał.

Geniusz Kościoła rzymskokatolickiego polegał na oporze przed podziałem. Z pełną determinacją sklejał to, co wiązało różnych ludzi w różnych miejscach w jedną wiarę. Nawet stosowanie łaciny podczas mszy stanowiło taki jednoczący element. Rozumieli ją tylko wykształceni ludzie, a nie było ich za dużo, nawet wśród kleru. Tak więc ludzie chodzący na msze w całej Europie stanowili jedność, gdyż nie wiedzieli, co mówiło się przy ołtarzu. Ale byli również jednością w swym uczestnictwie w świętej tajemnicy, takiej samej wszędzie. Podczas reformacji tajemnica ta rozwiała się na zawsze, poza samym Kościołem katolickim.

Na wstrząsy reformacji Kościół katolicki odpowiedział własnym ruchem reformacyjnym, zwanym kontrreformacją. Papież Paweł III zwołał sobór we włoskim Trydencie, obradujący w latach 1545–1563. Tak jak oczekiwano, potępił on pisma Lutra, ale również skrytykował nadużycia w Kościele, które doprowadziły do wystąpienia niemieckiego mnicha. Kościół, który lubił się sam nazywać Nawą (od łac. navis – statek, łódź) albo Łodzią Piotrową, nawiązując do apostoła, określanego przezeń jako pierwszy papież, przeżył sztorm, grożący jego zatopieniem. Pożeglował dalej po wodach historii, miotany czasem wichrami, ale nigdy już nie zawisła nad nim poważna groźba. Nie da się powiedzieć tego samego o Kościele protestanckim. Trzymając się jeszcze przez chwilę metafor żeglarskich, powiemy, że flotylla protestancka, złożona początkowo z kilku dużych okrętów pod narodowymi banderami, rozpadła się na niewielkie floty rywalizujących ze sobą żaglowców, przy czym niektóre z nich nie były większe od kajaka. Główną rolę odegrały w tym przypadku dwa czynniki. Podstawowym była Biblia. Gdy uwolnisz książkę spod kontroli jednego autorytetu, staje się ona przedmiotem licznych interpretacji, szczególnie jeśli uważa się, że została zainspirowana przez Boga. Luter odkrył w Biblii usprawiedliwienie przez wiarę. Ale można było w niej znaleźć dużo więcej, w tym wiele rzeczy sprzecznych ze sobą. Biblia stanowiła przecież bibliotekę ksiąg, pisanych i poprawianych przez wieki przez wielu nieznanych autorów. Każdy mógł w niej znaleźć coś dla siebie, w zależności od potrzeb i drążących go niepokojów. Niektóre Kościoły protestanckie znajdowały większe źródło inspiracji w Starym Testamencie niż w Nowym. Przyjrzymy się bliżej, do jakich wniosków doszły podczas reformacji różne narody. Zobaczymy też, jak dawna tęsknota do absolutnego autorytetu w kwestiach religijnych przesunęła się z nieomylnego papieża na nieomylną Biblię.

Drugą przyczyną podziału wśród protestantów był sposób, w jaki reformacja uwolniła jednostki. Tradycyjna religia nie dawała zbyt wielkiej wolności wyboru zwykłym wiernym. Mieli postępować zgodnie z przykazaniami księży i biskupów rządzących Kościołem. Potwierdzając wolność przekonań jednostki i jej prawo do osobistej relacji z Bogiem, reformacja zniszczyła ten rodzaj autorytaryzmu. Odrzuciła ideę, że jednostki mogą się zbliżyć do Boga tylko za pośrednictwem oficjalnie uznanych ekspertów. Wierzyła w kapłaństwo wszystkich wiernych, a nie tylko tych, którym zostało ono przekazane w ramach sukcesji apostolskiej. Zawsze zdarzały się bunty przeciw ludziom, którzy przejęli władzę. A jeśli postulaty buntowników odrzucano, opuszczali oni Kościół i zakładali swój własny.

Ale największą porażką Kościołów reformacji było to, że nigdy nie wystąpiły przeciw fatalnemu spadkowi Konstantyna, który skaził chrześcijaństwo: przeciw stosowaniu przemocy wobec oponentów. Luter miał błysk zrozumienia miłości, ale nieba znów zawarły swe wrota, a w walkach z oponentami Luter był tak bezwzględny, jak najgorsi z nich. Nigdy nie wahał się przed agresją, gdy podważano jego autorytet.

Tak właśnie zachował się, gdy niemieccy wieśniacy, zainspirowani tym, jak reformacja wystąpiła przeciw władzy Kościoła, postanowili uwolnić się od władzy, jaką sprawowali nad ich życiem właściciele ziemscy. Byli chłopami pańszczyźnianymi bez jakichkolwiek praw i widoków na wyzwolenie się z biedy. Zapracowywali się na śmierć dla szlachty żyjącej w swych wielkich domach i pałacach. Kościół błogosławił taki stan rzeczy jako ustanowiony przez Boga. „Bogacz w swym zamku, biedak u jego wrót. Bóg postawił ich wysoko i nisko i rozporządził majątkiem”, jak wyrażała to później popularna pieśń. Chłopi widzieli to inaczej. A reformacja przyniosła im nadzieję. Jeśli mógł się zmienić Kościół, to dlaczego nie mogło się zmienić społeczeństwo? Jeśli Marcin Luter mógł doprowadzić do upadku władzę Kościoła rzymskiego, dlaczegóż oni nie mogliby zrzucić z siebie jarzma właścicieli ziemskich?

Ich rebelia, nazwana wojną chłopską, trwała zaledwie od połowy 1524 do końca 1525 roku. Przy gniewnym i pełnym entuzjazmu wsparciu Lutra władze brutalnie zgniotły powstanie, w wyniku którego życie straciło ponad sto tysięcy ludzi. Gdy dobiegło ono końca, bandy złożone z członków samozwańczej straży obywatelskiej zaczęły czyścić wiejskie okolice, bijąc wieśniaków i wykurzając ich ogniem z chałup. Był to kolejny przykład, jak religia, ogarnięta obsesją zapewnienia ludziom nieba, wykazywała kompletny brak zainteresowania tym, jak pomóc ludziom na ziemi. Zaangażowanie Lutra w zdławienie chłopskich buntów można określić mianem pierwszej protestanckiej krucjaty. Miały nastąpić kolejne, zwykle protestantów przeciw protestantom. Wszystko się zmieniło. Ale wszystko pozostało po staremu.

Pod koniec szesnastego stulecia północna Europa, z wyjątkiem Irlandii, była niemal w całości protestancka. Nowe Kościoły różniły się między sobą i często ze sobą walczyły. Ale ówczesna Europa to nie jedyny kontynent, na którym doszło do kryzysu religijnego. Wystąpił on również w Indiach. Zanim więc przekroczymy kanał La Manche, by przyjrzeć się, jak przebiegała reformacja w Anglii i Szkocji, zajrzymy na chwilę do Azji, by sprawdzić, co działo się w Indiach.

ROZDZIAŁ 29

Reformacja Nanaka

Marcin Luter na pewno by go nie polubił, co spotkałoby się zapewne z wzajemnością, ale niemiecki duchowny miał dużo wspólnego z guru Nanakiem, twórcą religii sikhijskiej. Obaj żyli w tym samym burzliwym okresie. Nanak urodził się w 1469 roku, Luter w 1483. Nanak zmarł w 1539 roku, Luter – siedem lat później, w roku 1546. Mieli nigdy o sobie nie usłyszeć. Nic dziwnego – dzieliło ich ponad siedem tysięcy kilometrów. Nanak żył w Indiach, Luter zaś w Niemczech. Ale każdy z nich stał się reformatorem religii, w której się urodził. Chociaż to, jak żyli, i to, w co wierzyli, dzieliły całe światy, ich działalność świadczy o tendencji do podziałów w religiach poszukujących prawdy i czystości.

Sikh to uczeń albo zwolennik guru Nanaka i dziewięciu guru, którzy po nim nastąpili. Chociaż Nanak był twórcą sikhizmu, religia ta przybrała swoje ostateczne kształty dopiero w 1708 roku wraz ze śmiercią dziesiątego i ostatniego guru. Guru to nauczyciel, który wyjaśnia zamysły Boga i urzeczywistnia jego obecność. Guru Nanak wyznaczył przed śmiercią na swego następcę guru Angada. Ten zaś, nim zmarł, uczynił swym następcą guru Amara Dasa. W ten sposób sukcesja apostolska kolejnych guru sikhizmu trwała aż po dziesiątego guru, Gobinda Singha, który został nim w 1676 roku.

A wtedy wydarzyło się coś bardzo ciekawego. Guru Gobind Singh zdecydował, że nie mianuje kolejnego następcy. Od tej chwili, stwierdził, guru reprezentujący Boga we wspólnocie sikhijskiej będzie istniał w dwóch, związanych ze sobą postaciach. Po pierwsze, guru będzie święta księga Sikhów. Nazywana Guru Granth Sahib, będzie zajmować centralne miejsce w świątyni sikhijskiej, czyli gurdwarze (słowo to oznacza drzwi do Guru), jako symbol obecności Boga wśród sikhów.

Drugą postacią guru miała być społeczność wiernych, którzy przeszli obrzęd inicjacji do religii sikhijskiej, nazywana Guru Chalsa Panth, czyli guru czystej drogi. Podobnie jak niektóre Kościoły, które wyłoniły się z chrześcijaństwa podczas reformacji, Sikhowie nie wierzyli w konieczność istnienia organizacji kapłańskiej, sprawującej nadzór nad ich wiarą. Wierni nie potrzebowali pośredników między sobą a Bogiem. Wszyscy byli równi w oczach Boga. Pomocne może być więc określenie sikhów mianem indyjskich protestantów, a Chalsy jako kapłaństwa wszystkich wierzących, tak drogiego reformatorom chrześcijaństwa. Są jeszcze inne aspekty sikhizmu, które można odczytać jako formę indyjskiego protestantyzmu, ale wróćmy teraz do Nanaka, pierwszego guru sikhizmu, żeby zobaczyć, jak to się wszystko zaczęło.

Nanak urodził się na terenie obecnego Pakistanu, w pobliżu Lahauru, w rodzinie hinduistycznej, w kaście kupców. Minęły już czasy, gdy hinduizm był panującą religią Indii. Jego miejsce zajął islam. Muzułmańscy kupcy zaczęli przybywać do Indii w ósmym wieku naszej ery, a wraz z towarami przywieźli swoją wiarę. Indie były gościnne dla wszelkich form religii i islam również zapuścił korzenie na subkontynencie indyjskim. A potem, w dziesiątym wieku, muzułmanie zaczęli robić najazdy z Afganistanu na sąsiadujący z nim Pendżab. W tym czasie wydawali się bardziej zainteresowani łupami niż krzewieniem swej wiary, ale politeizm, jaki napotkali w Pendżabie, musiał ich bardzo zbulwersować.

Inwazje muzułmańskie trwały i w czasie, gdy Nanak przyszedł na świat, Wielcy Mogołowie zaczęli już przejmować kontrolę nad Indiami. Mogołowie pochodzili z Mongolii w Azji Środkowej i w czasie, gdy zjawili się w Indiach, przeszli na islam. Gdy Nanak był chłopcem, władca Indii był muzułmaninem. Ale hinduski uniwersalizm owionął swym tchnieniem nowych panujących i w imperium Mogołów zapanowała tolerancja dla innych religii. Nanak, głęboko zaangażowany w duchowe poszukiwania, stanął przed wyborem: hinduizm czy islam?

Szukając inspiracji, zdecydował się odbyć pielgrzymkę do świętych miejsc obu religii. Podobno dotarł nawet aż do Mekki w Arabii. Odbywszy wszystkie podróże, wrócił do Pendżabu i zdecydował, że ani islam, ani hinduizm nie były ścieżkami, których poszukiwał. Po mistycznym spotkaniu z Bogiem uznał, że znalazł inną drogę. Ale gdy przyjrzymy się temu, co się przed nim odsłoniło, zobaczymy, że chociaż droga ta miała swój własny charakter, to zawierała również elementy dwóch religii, które odrzucił. Tak jak Mahomet i przywódcy reformacji protestanckiej Nanak nienawidził efekciarskich religii. Był monoteistą, z całkowitą pogardą traktującym handlarzy bożkami. Widział, jak łatwo religia może się zmienić w oszustwo, w którym duchowni kanciarze sami siebie ustanawiają przedstawicielami handlowymi Boga. Nanak wiedział, że Bóg żyje w sercach zwykłych kobiet i mężczyzn. Bóg nie musiał używać żadnych pośredników. Dlatego Nanak nie znosił różnego rodzaju ceremonii, w których niezbędni byli profesjonalni kapłani.

A zatem zajmował stanowisko bardziej islamskie niż hinduistyczne. Ale Nanak był też hinduistą w swej sympatii dla duszy dążącej do uwolnienia się z wiecznej wędrówki poprzez kolejne wcielenia na ziemi. Wiara w karmę i reinkarnację to dwie najbardziej charakterystyczne doktryny hinduistyczne, a Nanak je przyjął. Bóg powiedział mu, że on sam się wyzwolił z cyklu wiecznych powrotów. I teraz, gdy został wysłany jako guru do swego ludu, miał pokazać swym uczniom, jak sami mogą się wyzwolić z cyklu ponownych narodzin. W jednej z historii opisujących duchowe doświadczenie Nanaka jego misja została przedstawiona w ten sposób. Wszechmocny powiedział do niego:

Uwolnię cię z cyklu narodzin, śmierci i reinkarnacji; ten, który zwróci na ciebie wzrok z wiarą, będzie zbawiony. Ten, który słucha twych słów z przekonaniem, będzie zbawiony… Udzielam ci zbawienia, Nanaku, wracaj do złego świata i ucz mężczyzn i kobiety modlić się, być miłosiernym i żyć w moralnej czystości. Czyń dobro dla świata i odkup go w czasach grzechu.

Jak dotąd możemy przyjąć, że Nanak czerpał po trochu z islamu, po trochu z hinduizmu, a to, co zaczerpnął, wymieszał i przepakował. Potem uczynił rzecz radykalną i nawet w dzisiejszych czasach nadzwyczajną. Zalecił ludziom, by spożywali wspólnie posiłki. Cóż w tym nowego i tak ważnego, mógłby ktoś zapytać. Otóż w historii religii była to prawdziwa rewolucja. W społecznościach religijnych wierni musieli się nauczyć, z jakimi ludźmi wolno im lub nie wolno spożywać posiłków. W większości wypadków chodziło o to, z kim nie można dzielić stołu. To dlatego, że idea czystości zakorzenia się głęboko w religijnej mentalności – wyznawcy różnych religii wierzą w to, że istnieją nieczyste posiłki i nieczyści ludzie. Dotknięcie ich sprawia, że stajesz się wstrętny Bogu i potrzebujesz oczyszczenia. Jest ona silniejsza w krajach, w których istnieje praktyka segregacji kastowej lub rasowej. W religii hinduistycznej nawet cień niedotykalnego padający na posiłek bramina sprawiał, że stawał się on nieczysty i trzeba go było wyrzucić.

Hinduizm to nie jedyna religia, w której istniała taka dyskryminacja. Występowała ona również w judaizmie. Były w nim nieczyste rasy i nieczyste jedzenie. Jezusowi zarzucano między innymi, że ignorował to tabu. Nie tylko rozmawiał z grzesznikami, ale również spożywał z nimi posiłki! Kościół, który twierdził, że podąża jego drogą, szybko znalazł powody, by go w tym nie naśladować. Tabu dotyczące jedzenia funkcjonowało również w chrześcijaństwie. Najważniejszą ceremonią w wierze chrześcijańskiej jest rytualny posiłek – sakrament Eucharystii, zwany też Komunią Świętą. Ustanowił go Chrystus podczas Ostatniej Wieczerzy, którą spożywał ze swymi uczniami w przeddzień swojej śmierci. Wtedy powiedział im, by czynili to na jego pamiątkę. Chrześcijanie zawsze ją od tej pory świętowali. Ale nie spożywają jej ze wszystkimi. Rzymscy katolicy nie spożywają jej z protestantami. Są protestanci, którzy nie spożywają jej z innymi protestantami albo z kimkolwiek spoza własnego kręgu. Wielu chrześcijan uważa, że ktoś, kto zgrzeszył, w ogóle nie powinien zostać do niej dopuszczony. Przypomina to trochę wysłanie dziecka do łóżka bez kolacji za karę za złe zachowanie.

Nanak nienawidził takich zakazów. Dostrzegał mury segregacji, jakie wznoszą one między ludźmi w imię Boga, który przecież kochał ich wszystkich jednakowo. Jego odpowiedź była cudowna w swej prostocie. Zaprowadził w społeczności sikhijskiej zwyczaj langaru, czyli wspólnej kuchni, otwartej dla wszystkich kast. Nie było w niej wszystkich tych dekoracji, którymi duchowni tak bardzo lubią przyozdabiać ludzkie działania. To była zwyczajna kuchnia ze zwyczajnym posiłkiem! Wszyscy jedli wspólnie jak jedna wielka rodzina. W sikhijskiej gurdwarze kuchnia jest tak samo święta jak każda inna część budynku. Pożywienie gotuje się i dzieli, by celebrować równość wszystkich, niezależnie od kasty, rasy czy płci. To dlatego gurdwara ma czworo drzwi w punktach wyznaczających cztery strony świata. Oznacza to, że jest otwarta dla wszystkich przybywających. Wszyscy guru po Nanaku podkreślali znaczenie langaru dla wiary sikhijskiej. Trzeci guru, Amar Das, nalegał nawet, by każdy, kto chciał z nim porozmawiać, od najzwyklejszego wieśniaka po cesarza, najpierw spożył z nim posiłek w langarze.

Każdy z dziewięciu guru, którzy nastąpili po Nanaku, potwierdzał jego wizję i przystosowywał ją do potrzeb współczesnych mu czasów, ale to dzięki dziesiątemu guru sikhizm zyskał swoją wyjątkową tożsamość, którą charakteryzuje się po dziś dzień. Mogołowie indyjscy mogli być do pewnego stopnia tolerancyjni, ale społeczeństwu, którym rządzili, daleko było do społeczeństwa otwartego. Sikhowie musieli się bronić przed islamską niechęcią. Szósty guru Hargobind (1595–1644) był twórcą sikhijskiej armii, która miała chronić społeczność sikhów. Ale to dziesiąty guru Gobind Singh (1666–1708) nadał sikhizmowi ostateczny kształt. Nakłonił swój lud do założenia ufortyfikowanego miasta i przekształcił wspólnotę sikhijską w militarne bractwo. Nowe religie muszą się przecież zwykle bronić przed prześladowaniami grupy, którą opuściły. Sikhowie stali się legendarnymi wojownikami, gdy wypracowali styl walki, który wyróżnia ich do dzisiaj.

Podstawowe oznaki przynależności do sikhizmu, jego atrybuty, to tak zwane pięć „k”. Kes oznacza nieobcinane włosy. Sikhowie nie obcinają włosów na znak swej wiary. Mężczyźni sikhijscy noszą turbany, by je chronić i utrzymywać pod kontrolą. Kobiety noszą albo turbany, albo chusty. Kangha to grzebień symbolizujący czystość, wpięty w długie włosy sikha. Kara to stalowa bransoleta noszona na nadgarstku jako symbol wieczności Boga. Kirpan to miecz zawieszony u pasa na rzemieniu. Przypomina on sikhom nie tylko o ich wojennych przewagach, ale również o obowiązku walki o sprawiedliwość. Kaććh to szorty żołnierskie, przypominające o dyscyplinie wewnętrznej.

Sikhizm w przeciwieństwie do chrześcijaństwa i islamu nie jest religią misyjną. Przypomina judaizm w tym, że stanowi źródło tożsamości zarówno narodowej, jak i religijnej. I chociaż z radością przyjmuje nowo nawróconych, nie szuka ich na krańcach świata. To dlatego, że w odróżnieniu od wyznawców religii, które postrzegają siebie jako jedyne źródło zbawienia, sikhowie uważają, że jest wiele dróg prowadzących do Boga. Uwidacznia się w tym wielkoduszność charakterystyczna dla indyjskiej duchowości, w odróżnieniu od nietolerancji cechującej zwykle chrześcijaństwo na Zachodzie. Teraz opuszczamy Indie, udając się do Wielkiej Brytanii, żeby przyjrzeć się walkom reformacji, toczącym się tam w szesnastym stuleciu.

ROZDZIAŁ 30

Środkowa droga

Gdy studiowałem, jednym z moich wykładowców historii religii był pewien mężczyzna z Aberdeen, który potrafił snuć barwne opowieści. Prowadząc wykład o reformacji, użył pewnej metafory. Cały czas ją pamiętam. A oto, jak uczył nas o różnych Kościołach, które wyłoniły się z szesnastowiecznych zmagań religijnych.

„Masz synka”, mówił, „który wyszedł pobawić się z kolegami”. Gdy wraca wieczorem do domu, bo pora spać, jego buzia jest brudna, są na niej ślady wszystkich zakamarków, po których włóczył się przez cały dzień. Gdy zobaczysz, w jakim jest stanie, co zrobisz? Masz trzy opcje do wyboru. Możesz posłać go po prostu do łóżka, pozwalając, żeby położył swoją utytłaną buzię na twojej czystej powłoczce na poduszkę. Możesz urwać mu głowę. W ten sposób z pewnością pozbędziesz się brudu, ale przy okazji go zabijesz i nie będziesz już miał syna. Możesz go też wykąpać, zanim opatulisz go w kołdrę przed snem”.

Co chciał w ten sposób powiedzieć? Analizował kwestię kontynuacji i stosunku do przeszłości Kościołów, które powstały w wyniku reformacji. Były możliwe trzy modele, powiedział. Kontynuacja bez zmiany, zmiana bez kontynuacji albo kontynuacja z pewnymi zmianami. Kościół katolicki był kontynuacją chrześcijaństwa od czasów apostolskich. W szesnastym stuleciu ubrudził sobie twarz, jak mały chłopiec, ale pod warstwą brudu kryło się to, co na początku: był chrześcijański, choć niezreformowany.

Jednak skrajni reformatorzy katolicyzmu nie uważali go już za chrześcijański. Papież nie tylko miał brudną twarz. Był antychrystem, kimś, kto udawał, że jest uczniem Chrystusa, ale w rzeczywistości był jego wrogiem. To tak, jakby agent obcego wywiadu został prezydentem jakiegoś kraju po to, by go zniszczyć od wewnątrz. Katolicyzm przeszedł na ciemną stronę mocy. Jego zło należało więc wykorzenić.

Pośrodku byli reformatorzy twierdzący, że cała ich działalność polega na oczyszczaniu z brudu oblicza Kościoła. Nie chcieli się go pozbyć – chcieli się pozbyć brudu, który to oblicze zniekształcił. A ze wszystkich Kościołów, które wypłynęły podczas reformacji, tym, który najbardziej cenił ową środkową drogę, uważając ją za swoją własną, był Kościół w Anglii. Twierdził, że wcale nie wchodził w spór z Kościołem katolickim. Wchodził w spór tylko z jednym człowiekiem – biskupem Rzymu. Jakim prawem włoski biskup wtrącał się w wewnętrzne sprawy innego narodu? Jego roszczenia do władzy nad całym światem nie brały się z oryginalnej tożsamości chrześcijaństwa. Podejmowane przez niego próby zdobycia władzy doprowadziły już do wielkiej schizmy – podziału na prawosławny Kościół na Wschodzie i katolicki Kościół na Zachodzie. Był gotów zastosować stare podstępy, ale jego nieostrożność mogła doprowadzić do kolejnej wielkiej schizmy.

Cała ta historia miała jeszcze inny aspekt, związany bardziej z małżeńskimi problemami króla Anglii niż z ambicjami biskupa Rzymu. Królem tym był Henryk VIII, który światową sławę zyskał dzięki swym sześciu żonom. Aby zrozumieć, o co właściwie chodziło, musimy się cofnąć do mniej więcej czterdziestu lat przed jego narodzinami.

Henryk przyszedł na świat 28 czerwca 1491 roku, cztery lata po zakończeniu serii wojen, które przez trzydzieści siedem lat wstrząsały Anglią. Zaczęły się one w 1455 roku i szalały do czasu bitwy pod Bosworth, w której zwyciężył Henryk Tudor i która zakończyła długoletni konflikt. Henryk Tudor został później koronowany i dalej pojawiał się na kartach historii jako król Henryk VII. W końcu nastąpił pokój! Ale średniowieczni królowie nigdy nie mogli być takiego pokoju pewni. „Bezsenne głowy dźwigają korony”, pisał William Shakespeare, wielki angielski dramaturg i badacz spraw monarchii.

Przyszły król Henryk VIII wyrastał w atmosferze historii bojów swego ojca o tron Anglii. Miał się dzięki nim nauczyć, jak bardzo wyczulony musi być monarcha na najmniejsze nawet oznaki zagrożenia swego tronu. Ale na szczęście nie okazało się to w jego życiu bardzo istotne. Po śmierci Henryka VII na tron miał wstąpić jego najstarszy syn Artur. Młodszy syn, Henryk, inteligentny i wysportowany, uczył się pilnie i dobrze się bawił. Ale gdy miał dziesięć lat, wszystko się nagle zmieniło. Artur umarł, pozostawiając po sobie wdowę, Katarzynę Aragońską, hiszpańską księżniczkę. I kiedy Henryk VII zmarł w 1509 roku, królem został jego młodszy, siedemnastoletni wówczas syn, który jako Henryk VIII miał sprawować władzę przez następne trzydzieści osiem lat.

Nasza historia rozpoczyna się w chwili, gdy Henryk, zasiadłszy na angielskim tronie, postanowił poślubić wdowę po swym bracie, Katarzynę Aragońską, starszą od niego o pięć lat. Było to dość niezwykłe, bo Biblia zdawała się zabraniać takich związków. Starotestamentowa Księga Kapłańska jednoznacznie zabraniała mężczyźnie brać ślub z wdową po swym bracie: „Ktokolwiek bierze żonę swojego brata, popełnia kazirodztwo. Odsłonił nagość swojego brata” – i tu pojawiała się naprawdę zła nowina – „Będą bezdzietni”. Aby zawrzeć małżeństwo, Henryk potrzebował specjalnej dyspensy papieskiej. Otrzymał ją i poślubił Katarzynę. Widać, że w tym czasie Henryk gotów był bez zastrzeżeń zaakceptować władzę papieża w królestwie angielskim.

Problemy zaczęły się wtedy, gdy Katarzyna nie urodziła męskiego potomka, który miał zostać następcą tronu. Henryk był takim obrotem sprawy szczerze zaniepokojony. Podobnie zareagowałby w tym przypadku każdy średniowieczny monarcha. Od królowych oczekiwano wówczas, że urodzą chłopca, który zapewni sukcesję. Katarzyna nie spełniła pokładanych w niej nadziei. Dała mu córkę, Marię, ale nie syna. A liczyli się tylko synowie. Henryk znał swoją Biblię. Tak naprawdę był w pewnym stopniu teologiem. Potrafił czytać książki napisane po łacinie i w starożytnej grece. I był katolikiem do szpiku kości. Nie znosił nowinek reformacyjnych napływających z kontynentu europejskiego. Za napisany przez siebie pamflet, atakujący teologię Lutra, otrzymał od papieża Leona X specjalny tytuł Obrońcy Wiary. Tytułem tym posługują się angielscy monarchowie po dziś dzień. Na monecie jednofuntowej można dostrzec litery FD po imieniu królowej. To skrót od słów fidei defensor – po łacinie „obrońca wiary”.

Henryk VIII na pewno nie był protestantem. Nie chciał w Anglii nowego Kościoła. Pragnął żony, która urodziłaby mu syna. Rozwiązanie wydawało się proste. Papież dał mu dyspensę na ślub z Katarzyną, pomimo tego, co mówiła Biblia. Fakt, że nie urodziła mu syna, dowodził przede wszystkim tego, że papież nie powinien był wyrazić zgody na ten ślub. Co mówi na ten temat Księga Kapłańska? Będą bezdzietni. Skoro córki nie wchodziły w rachubę, Henryk nie miał dzieci. Papież powinien zatem anulować małżeństwo, stwierdzić, że nigdy nie było ono ważne.

Papież stanął przed trudnym zadaniem. Gdyby zdecydował się na anulowanie małżeństwa, uchybiłby kuzynowi Katarzyny – władcy Hiszpanii. Gdyby się nie zgodził, obraziłby króla Anglii. Nie zrobił więc nic, mając nadzieję, że zdarzy się coś, co wybawi go z kłopotu.

I rzeczywiście – wkrótce nadeszła zmiana w postaci dwórki królowej Katarzyny, Anny Boleyn. Henryk, przekonany, że ciąży nad nim klątwa za poślubienie wdowy po bracie, i zakochany w Annie, poślubił ją w 1533 roku. A w 1534 roku, przekonawszy swych doradców, by znaleźli odpowiedni przykład w historii, ogłosił się najwyższym zwierzchnikiem Kościoła w Anglii. Pierwszym użytkiem, który zrobił ze swej władzy nad Kościołem, było anulowanie małżeństwa z Katarzyną. Całkowity rozłam z Rzymem stał się faktem.

Warto zauważyć, że nie spowodowali go protestanci, którzy chcieli nowego Kościoła, ale król, który chciał nowej żony. Oczywiście w Anglii nie brakowało protestantów. Jednym z nich był Thomas Cromwell, największy kombinator w służbie króla, chociaż wydaje się, że monarcha nie miał pojęcia o jego sympatiach. Z tego splotu okoliczności wyłonił się Kościół Anglii, który twierdził o sobie, że jest równocześnie katolicki i protestancki, ten sam, ale jednak inny. Zachował dawny system biskupów (mianowanych teraz przez króla), księży i diakonów, deklarując, że pozostaje w ramach sukcesji apostolskiej. Utrzymał też większość świąt i postów w nowym modlitewniku powszechnym, który dopuszczał możliwość modlenia się w pięknej wersji języka ojczystego. To nie był nowy Kościół ani nawet inny rodzaj Kościoła, lecz stary Kościół katolicki z połyskującym czystością obliczem.

Tak przynajmniej lubił się określać. Ale jego początki dalekie były od połyskliwej czystości. Od starego Kościoła katolickiego Anglię odgrodziła bardziej królewska polityka niż protestancka teologia. Ale angielska reformacja ukazuje nam tę stronę religii, nad którą powinniśmy się głębiej zastanowić: chodzi o sposób, w jaki nieuchronnie splata się z polityką. Polityka, słowo, które wywodzi się od greckiego wyrazu oznaczającego sztukę rządzenia państwem, to ogólne określenie metod, za których pomocą ludzie organizują życie publiczne, ze wszystkimi jego napięciami i rozbieżnościami. Polityka wdziera się do wszystkiego, od kłótni na szkolnym boisku po debaty w Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Od samego początku religia stała się częścią polityki. Można by się nawet pokusić o stwierdzenie, że związki Boga z ludźmi są same w sobie jakimś rodzajem polityki – w końcu chodzi tu o to, by zbadać, jakie ich łączą relacje. Religia od początku grała ważną rolę w naszej ziemskiej polityce. I oczywiście w samej religii jest również polityka, na przykład spory o to, kto ma stanąć na czele Kościoła i w jaki sposób można go wybrać.

Ale naprawdę groźnie robi się, gdy religia staje się bronią w dyskusjach między rywalizującymi siłami politycznymi, które twierdzą, że Bóg jest po ich stronie, niezależnie od tego, czego dotyczy spór. Dlatego musimy postrzegać reformację jako ruch, w którym nie da się oddzielić religii od polityki tego okresu, szczególnie w Anglii. By zapewnić królestwu bezpieczeństwo, Henryk potrzebował rozwodu. A jeśli papież nie chciał lub nie mógł mu go udzielić, musiał znaleźć kogoś, kto mógłby to zrobić. Tak więc rozstał się z Rzymem. Narodził się Kościół Anglii. I niezależnie od tego, jak nieciekawe były jego początki, uważał się za środkową drogę między skrajnościami. Był to wciąż Kościół katolicki, ale z bardziej przyzwoitym obliczem.

Henryk rozwiódł się, ale nie dało mu to szczęścia. Anna Boleyn również nie urodziła mu syna – powiła córkę. Klątwa dalej działała. Henryk skazał Annę na śmierć pod sfingowanym zarzutem cudzołóstwa. Potem poślubił Jane Seymour, która urodziła mu upragnionego syna. Nadano mu imię Edward. Gdy Henryk zmarł w 1547 roku, dziewięcioletni Edward przejął po nim koronę.

Podczas krótkiego panowania Edwarda Kościół Anglii się umocnił. Ale gdy Edward zmarł w 1553 roku, tron po nim objęła córka Katarzyny Aragońskiej Maria, a polityka religijna Anglii przybrała inny kierunek. Kościół katolicki powrócił do łask, a Maria wzięła odwet na tych, którzy unieszczęśliwili jej matkę. Zapamiętale prześladowała protestantów. Wielu z nich posłała na stos za herezję, przez co zyskała przydomek Krwawej Mary.

Maria zmarła w 1558 roku i wahadło znów wychyliło się w drugą stronę. Jej następczynią była córka Anny Boleyn – Elżbieta – która rządziła do 1603 roku. Za jej sprawą w królestwie zapanowały pokój i stabilizacja. Ironii losu można dopatrywać się w tym, że córka, której nie chciał Henryk VIII, okazała się jednym z najmądrzejszych władców w dziejach Anglii. Umocniła monarchię i doprowadziła do końca dzieło reformacji Kościoła. Ale potrafiła też być tak bezwzględna jak jej ojciec. W 1587 roku nakazała ściąć za spisek swoją kuzynkę Marię, królową Szkotów. Trzeba było trzech ciosów topora, by pozbawić ją głowy – to okrutny koniec nieszczęśliwego życia. Aby zrozumieć, dlaczego do tego doszło, musimy się udać na północ, do Szkocji, gdzie reformacja przybrała zupełnie inny obrót.

ROZDZIAŁ 31

Ścięcie bestii

Bycie królową w średniowiecznej Europie nie było bezpiecznym zajęciem. Należało do niej przede wszystkim budowanie sojuszów i rodzenie dzieci mężczyznom, których zapewne nie kochała. Taki los przypadł w udziale Katarzynie Aragońskiej, pierwszej żonie Henryka VIII. Miała chociaż tyle szczęścia, że zmarła we własnym łóżku. Prasiostrzenica Henryka, Maria, królowa Szkocji, zginęła na szafocie jako ofiara religijnych konfliktów stulecia, w którym żyła. Urodziła się w Szkocji w 1542 roku jako córka króla Jakuba V i jego francuskiej żony Marii de Guise. Szybko ich utraciła. Ojciec Marii zmarł kilka tygodni po jej narodzinach i z formalnego punktu widzenia stała się królową Szkocji. Gdy miała pięć lat, wysłano ją do Francji, gdzie poślubiła w wieku piętnastu lat czternastoletniego Franciszka, następcę tronu. Swojego teścia, francuskiego króla Henryka II, nigdy nie poznała. Dużo czasu poświęcała na naukę. Kochała zwierzęta, szczególnie psy. Wiodła wygodny i beztroski żywot. Ale potem znów nadszedł okres strat. Teść Marii zmarł w 1559 roku. Jej mąż został królem Francji Franciszkiem II, a ona sama królową małżonką. Rok później zmarła jej matka, królowa regentka Szkocji. Sześć miesięcy później jej śladem podążył mąż Marii – Franciszek. Osiemnastolatka została sierotą i wdową. Podnosiła ją na duchu katolicka wiara, którą poznała w dzieciństwie. Z tą wiarą wróciła do Szkocji, gdy została tam wezwana na tron królewski. Ale Szkocja była już wtedy protestancka. Jak zareaguje na katolicką królową?

Do ojczyzny Maria wróciła 19 sierpnia 1561 roku. Gdy przygotowywała się do snu w swoim pałacu przy Royal Mile w Edynburgu, usłyszała za oknem śpiew. Nie usłyszała powitalnej serenady, złożonej ze starych szkockich pieśni. Były to nowe psalmy, śpiewane jako przestroga przez grupę protestantów. Strzeż się – takie było ich przesłanie. Dawny sprzymierzeniec Szkocji, Francja, wciąż może być krajem katolickim, ale Szkocja jest teraz protestancka. Strzeż się więc, papieska królowo. To nie był dobry znak. Na pewno zapowiadało to kłopoty dla młodej królowej. Szefem chórku był niski człowieczek z długą brodą. Nazywał się John Knox.

Reformacja zjawiła się w Szkocji późno. Rozpoczęła się, gdy pewien młody człowiek, Patrick Hamilton, zaszczepił jej idee, po powrocie ze studiów w Europie. Wciąż jeszcze można obejrzeć miejsce jego egzekucji w St. Andrews. Kościół katolicki skazał go na śmierć na stosie za jego wiarę w 1528 roku. Egzekucja była wyjątkowo nieudolna. Hamilton umierał w męczarniach przez sześć godzin. Ale dopiero następna męczeńska śmierć w St. Andrews, którą poniósł George Wishart, stała się zarzewiem pożaru, który ostatecznie strawił Kościół katolicki w Szkocji. Wishart był człowiekiem wielkiego serca. Gdy studiował w Cambridge, oddawał nawet biedakom pościel ze swego łóżka. Jego dobroć nie przeszkodziła jednak Kościołowi w aresztowaniu go za protestantyzm. W 1546 roku on również spłonął na stosie. Kardynał Beaton, głowa Kościoła w Szkocji, oglądał egzekucję ze swego okna na zamku w St. Andrews. Być może sprawdzał jej skuteczność. Tym razem oprawcy woleli mieć pewność. Wypchali kieszenie Wisharta prochem strzelniczym, by spłonął szybciej.

Kilka miesięcy po śmierci Wisharta grupa protestantów zdobyła zamek i w akcie zemsty zasztyletowała kardynała Beatona. Dołączyli do nich inni i zabarykadowali się wewnątrz zamkowych murów. Znajdował się wśród nich John Knox, człowiek, którego spotkaliśmy pod oknem królowej Marii w Edynburgu. Kiedyś był księdzem katolickim, ale nauki protestanckie głoszone przez George’a Wisharta zmieniły jego wiarę.

Knox późno poznał Biblię. Wstrząsnęły nim szczególnie dwie księgi: Księga Daniela w Starym Testamencie i Apokalipsa św. Jana, ostatnia z ksiąg Nowego Testamentu. Daniel pisał swą księgę w czasach prześladowań Żydów przez króla Antiocha IV Epifanesa około 167 roku p.n.e. Apokalipsa powstała podczas prześladowań młodego Kościoła chrześcijańskiego przez cesarza Domicjana pod koniec pierwszego wieku naszej ery. Obie księgi pisane były szyfrem, zrozumiałym jedynie dla prześladowanych. Miały umocnić ich opór przeciw wrogom. Sprawy mają się źle, ale to ciemność przed brzaskiem, ostatnia bitwa w wojnie, w której zwyciężą. Bóg nadchodzi, by usunąć z ziemi Bestię, pożerającą jego dzieci. Knox przeżył szok. Te księgi nie mówiły o przeszłości. Mówiły o tym, co dzieje się w Szkocji, tu i teraz! Kościół katolicki był królem Antiochem! Był cesarzem Domicjanem! Nie chodziło o to, by go reformować, trzeba było go zniszczyć i zastąpić czymś zupełnie innym.

W kazaniu wygłoszonym w St. Andrews cytował szyfry Daniela:

Dziesięć zaś rogów – z tego królestwa powstanie dziesięciu królów, po nich zaś inny powstanie… Będzie wypowiadał słowa przeciw Najwyższemu i wytracał świętych Najwyższego… a [święci] będą wydani w jego ręce aż do czasu, czasów i połowy czasu.

Czyż nie działo się tak z nimi nawet w chwili, gdy wypowiadał te słowa?

A potem przeszedł do Bestii z Apokalipsy:

I ujrzałem Bestię i królów ziemi, i wojska ich… I pochwycono Bestię, a z nią Fałszywego Proroka, co czynił wobec niej znaki. Oboje żywcem wrzuceni zostali do ognistego jeziora, gorejącego siarką.

Według Knoksa słowa te nie dotyczyły zamierzchłej przeszłości Izraela. Dotyczyły tego, co działo się tu i teraz, w St. Andrews. Sąd nadchodził nad Szkocję. Ludzie musieli stanąć po którejś stronie. Nie było miejsca na kompromis. Albo opowiedziałeś się po stronie Boga, albo po stronie katolickiej Bestii, która była jego wrogiem. Nie istniała żadna środkowa droga, „na middis”, jak to wyraził Knox po szkocku. To pierwszy raz, gdy słyszymy Knoksa przemawiającego własnym głosem. I niewiele brakowało, by było to jego ostatnie przemówienie.

W 1547 roku, gdy miały miejsce opisane wyżej wydarzenia, Szkocja wciąż jeszcze była krajem katolickim. Rządy sprawowała w niej królowa regentka, Maria de Guise, matka Marii, królowej Szkocji. Ruch protestancki uznawała za zagrożenie dla przyszłego tronu swej córki. W potrzebie zwróciła się więc po pomoc do Francuzów. Przypłynęli oni na statkach i zakończyli oblężenie St. Andrews. Knoksa aresztowano i skazano na dwa lata francuskich galer. Galery miały około 45 metrów długości i 9 szerokości. Zaopatrzone były w żagle, ale gdy na morzu nastawała cisza, poruszała je siła wioseł. Sześciu ludzi po każdej stronie przykuto do wiosła, gdzie jedli, spali i załatwiali swoje potrzeby naturalne. Po dwóch latach Knox odzyskał wolność. Ale nie wrócił do Szkocji, którą wspierali teraz militarnie Francuzi. Kolejnych kilka lat spędził w Anglii, gdzie pracował dla sprawy protestanckiej. A gdy podczas panowania Krwawej Mary grunt zaczął mu się palić pod nogami, uciekł do Genewy, która była pod władzą protestantów.

Do Szkocji wrócił w maju 1559 roku, gdy protestanci byli bliscy ostatecznego zwycięstwa. I znów kazanie Knoksa nadało ton ostatniej fazie rozgrywki. Królowa regentka wciąż walczyła o utrzymanie katolicyzmu w Szkocji dla swej córki Marii. W czasie, gdy próbowała wygnać protestanckich duchownych, Knox przybył z kazaniem do Perth. Dla Knoksa obrazy i rzeźby w kościołach katolickich wcale nie były niewinnymi dziełami sztuki. Uważał je za świętokradztwo, obrazę Boga, kolejny dowód na to, że katolicyzm oddał się we władanie Bestii. Knox miał obsesję na punkcie bożków, podobnie jak prorok Mahomet i dokładnie z tych samych przyczyn. Budziły one zazdrość jedynego prawdziwego Boga, który potępił je w Drugim Przykazaniu.

Jego kazanie stało się zarzewiem buntu. Buntownicy usunęli z kościoła wszystkie obrazy, zburzyli ołtarze i potłukli na kawałki rzeźby. Był to początek orgii niszczenia, która pozbawiła Szkocję ogromnej większości dzieł sztuki stworzonych w jej długiej katolickiej historii. Protestancka wspólnota miała się odtąd modlić w prostych, pobielonych wapnem budynkach, w których nie było żadnych obrazów mogących rozpraszać ludzi podczas słuchania Słowa Bożego z Biblii, jedynego godnego zaufania źródła inspiracji.

Wydawało się, że walka między katolikami a protestantami będzie trwać w Szkocji dłużej. Ale nagle się skończyła. Królowa regentka zmarła, a szkoccy szlachcice zawarli porozumienie. Szkocja miała zostać krajem protestantyzmu w jego surowej wersji, jakiej pragnął Knox. Jednak na mocy zawartego układu Maria, córka królowej regentki, mogła wrócić do Szkocji jako królowa i zachować swą katolicką wiarę. Mogła uczestniczyć w mszy przy drzwiach zamkniętych, ale publicznie musiała rządzić Szkocją jako krajem protestanckim. Był to kompromis polityczny. A jak już zdążyliśmy się przekonać, Knox nie lubił kompromisów. Był teraz pastorem w katedrze św. Idziego, położonej niecały kilometr od pałacu Holyrood. Nie zachwycał go specjalnie powrót katolickiej Marii do Szkocji. Dlatego stał pod jej oknem w noc, gdy wróciła, wyśpiewując przeciw niej swoje psalmy.

Ale ich wojna zmierzała ku końcowi. Knox w swych kazaniach dalej występował przeciw układowi zawartemu przez szkocką szlachtę z Marią, królową Szkocji. Obawiał się, że znajdzie ona sposób, by przeszmuglować papieską Bestię do czystej świątyni szkockiego protestantyzmu. Ta młoda kobieta, której ukojenie przynosiło praktykowanie katolickiej wiary, była bezradna wobec nienawiści, jaką wzbudzała w tym człowieku, cały czas rzucającemu na nią gromy. Potyczki Johna Knoksa z Marią, królową Szkocji, są przykładem tego, jak religia może doprowadzić do konfliktu między dwojgiem dobrych i miłych skądinąd ludzi. Knox wcale nie był złym człowiekiem. On również znosił dla swej religii cierpienia. Ale wszystko widział w kolorach czarnym i białym. Żadnej szarości. Żadnej środkowej drogi. Na middis!

I to królewska krew Marii, przygniecionej stratą i pragnącej miłości, pchnęła ją na drogę konfrontacji z religią, która tak jej dopiekła, ale nigdy nie zdobyła jej serca. Szukając miłości, popełniała błędy. W 1565 roku, gdy miała dwadzieścia dwa lata, poślubiła swego katolickiego kuzyna lorda Darnleya, nielubianego pijaka o wyjątkowo paskudnym charakterze. Knox wygłaszał kazania przeciw temu związkowi. W 1566 roku powiła syna Jakuba, który jako Jakub VI, król Szkocji, i Jakub I, król Anglii, miał pewnego dnia zjednoczyć obie monarchie. Darnleya zamordowano w 1567 roku. Następny mąż Marii, lord Bothwell, był również łajdakiem, który najpierw ją porwał, a potem porzucił. Ta seria małżeńskich katastrof wywołała wzburzenie wśród szkockiej szlachty. Królowa zaczęła zagrażać ładowi w państwie. Aresztowano ją i zmuszono do abdykacji na rzecz jej syna Jakuba.

Zaczynał się ostatni akt jej tragedii. Maria uciekła do Anglii, przekonana, że pomoże jej kuzynka, królowa Elżbieta. Ale zawiodła się po raz kolejny w swoich rachubach. Dla Elżbiety obecność Marii na dworze była zagrożeniem. Elżbieta doprowadziła Anglię do religijnej stabilizacji. Starała się zminimalizować polityczne wstrząsy wywołane reformacją. Nie prześladowała katolików tak, jak jej siostra Krwawa Mary prześladowała protestantów. Ale równowaga była chwiejna. A Maria, królowa Szkocji, mogła jej zagrozić. Na osobie Marii mogły się zogniskować ambicje i niezadowolenie katolików, którzy chętnie widzieliby ją na tronie ponownie katolickiej Anglii. To ona była przecież prawdziwą królową. Elżbietę urodziła Anna Boleyn, a wiele osób podważało legalność małżeństwa Henryka z Anną. Znalazłyby się argumenty przeciw Elżbiecie. Znalazłyby się i takie, które przemawiały za Marią jako prawowitą królową Anglii.

Elżbieta trzymała więc Marię pod strażą w różnych rezydencjach przez kolejne dziewiętnaście lat. Ale gdy dotarły do niej pogłoski o rzekomym spisku Marii zawiązanym w celu obalenia jej i zajęcia jej miejsca na angielskim tronie, zaczęła działać. Marię ścięto w 1587 roku. Podczas egzekucji chciała mieć na sobie czerwony strój, tak jak męczennicy katoliccy. Trzeba było kilku ciosów topora, by ją ściąć. A gdy kat chciał unieść jej głowę w tradycyjnym geście, mającym dowieść jej śmierci, uniósł tylko włosy, które okazały się peruką, podczas gdy głowa Marii wciąż spoczywała w koszu.

Wojny religijne w Europie toczyły się przez wieki. Katolicy walczyli z protestantami, protestanci z innymi protestantami. Ale od czasu do czasu z mgieł wojny wyłaniała się grupa, wykraczająca poza nienawiść i polityczne konflikty generowane przez reformację. Jedna z nich zyskała sławę pod nazwą kwakrów. Przyjrzymy się im w następnym rozdziale, w którym pożeglujemy wraz z nimi przez Atlantyk do Ameryki.

ROZDZIAŁ 32

Przyjaciele

Błędem byłoby zakładanie, że gdy Bóg przemawia do ludzkiego umysłu, wynikiem tego są zawsze wydarzenia w skali hollywoodzkiej, takie jak wyjście Żydów z Egiptu, wojny toczone przez Mahometa czy atak Marcina Lutra na odpusty w Wittenberdze. Czasem głos ów przykazuje coś tak osobistego, że zaskakuje, iż w ogóle ktoś o tym pamięta. Ale nawet to może zmienić bieg historii.

Tak się właśnie stało w przypadku George’a Foksa, jednej z najciekawszych postaci w historii religii. W siedemnastowiecznej Anglii najwyższe warstwy Kościoła i społeczeństwa zmanierowały się. Możni lubowali się w tytułach i strojach. Domagali się od niższych rangą ukłonów oraz czapkowania na znak szacunku. Tytuły, które sami sobie nadawali, podkreślały, jak bardzo czują się wyniesieni nad motłoch. Wasza Świątobliwość, Wasza Ekscelencja, Wasza Miłość, Wasza Wysokość były tytułami, które wywyższały ich ponad zwykłych ludzi, kłębiących się u ich stóp jak robactwo. Takie postawy wśród chrześcijan z jednej strony były niespodzianką, z drugiej jednak – wcale nie zaskakiwały. Zaskakiwały, bo stały w sprzeczności z naukami Jezusa, który uważał, że wśród jego uczniów nie ma miejsca na zarozumiałość. Nie zaskakiwały zaś o tyle, że taki jest właśnie świat, a religie zwykle upodabniają się do niego, niezależnie od tego, w ile świętych szat się przyodzieją.

Reformacja, szturmująca Europę w szesnastym stuleciu, zdawała się początkowo walczyć z takimi postawami. I w pewnym stopniu tak się rzeczywiście działo. Ale Kościoły, które odrzuciły autorytaryzm Rzymu, znalazły wkrótce własne sposoby podkreślania swej wyższości. Był na przykład odłam kalwinizmu, który zasłynął pod nazwą purytanów. Jego członkowie uważali, że tylko oni są prawdziwymi, czystymi (ang. pure) chrześcijanami. Ze wszystkich przejawów wyższości, które zrodziły się z ludzkiej próżności, wyższość religijna jest najtrudniejsza do zniesienia.

Roszczenia do duchowej czy społecznej wyższości nie robiły wrażenia na George’u Foksie. Zwyczajowo, w celu ukazania komuś szacunku, zdejmowano kapelusz. Głos Boga mówił mu jednak, żeby tego nie robić – nieważne, czy chodzi o osobę niskiego, czy wysokiego stanu. Do wszystkich zwracał się per „ty” lub „wy”, niezależnie od tego, czy ktoś był bogaty, biedny, niski czy wysoki. A ponieważ nie chciał się nikomu kłaniać ani przed nikim klękać, wciąż wtrącali go do więzienia ci, których do furii doprowadzała odmowa uznania ich wyższości. Pewnego razu, gdy stanął przed sądem z powodu swego zuchwalstwa, stwierdził, że jedyną władzą, przed którą drży, jest Bóg. Sędzia odprawił go, obdarzając ironicznym epitetem: „drżący” (ang. quaker). Zwolennicy Foksa nazywali samych siebie Towarzystwem Przyjaciół, ale przezwisko sędziego przylgnęło do nich i stali się znani jako kwakrzy – tej nazwy sami używają po dziś dzień.

George Fox urodził się w hrabstwie Leicestershire w Anglii w 1624 roku. Jego ojciec był tkaczem, a on sam terminował u szewca. Tak jak wielu proroków przed nim, w młodości opuścił dom w poszukiwaniu oświecenia. W tych czasach panował ferment religijny. Rynek duchowy był hałaśliwy. Zewsząd rozlegały się pokrzykiwania kupczących religią, którzy krzykliwie zachwalali wyjątkowość swej wiary. I choć wszyscy spierali się ze sobą, mieli jedną wspólną cechę: każdy twierdził, że tylko jego wersja chrześcijaństwa gwarantuje dostęp do Boga. Sugerowało to, że aby znaleźć Boga, musisz mieć jakiegoś pośrednika, przyjaciela na boskim dworze, który może cię tam wprowadzić.

W wieku 24 lat Fox miał objawienie, dzięki któremu zrozumiał, że tracił czas, szukając kogoś, kto pomoże mu przejść przez drzwi prowadzące do Boga. Szukał na zewnątrz siebie, podczas gdy odpowiedź była cały czas tuż-tuż. Nie potrzebował żadnych pośredników, którzy sami siebie ustanowili oficjalnymi odźwiernymi Boga. Nie potrzebował dawnych księży ani nowych kaznodziei, żeby poprowadzili go do Boga. Drzwi były cały czas otwarte. A wszystko, co tak naprawdę musiał zrobić, to po prostu przez nie przejść. Niepotrzebne były kościoły ani „domy z wieżą”, jak nazywał je Fox. A wszelkie religijne rekwizyty i dekoracje odwracały tylko uwagę, czy były to czarne togi pastorów, kolorowe ornaty księży, wyszukane ceremonie katolicyzmu czy też surowa prostota protestantyzmu. Do swej wiary mężczyźni i kobiety nie potrzebowali też żadnego credo ani żadnych wykazów. Nie potrzebowali też z pewnością policji religijnej, która by to wszystko egzekwowała! Wszystko, czego było im trzeba, to usiąść w ciszy i czekać na to, by przemówił do nich Duch Święty. Światło Boga już w nich płonęło.

To była prawdziwa rewolucja. Gdyby tezy Foksa chwyciły, zniszczyłyby zorganizowaną religię. Ale pojawiło się coś jeszcze. Obrazoburcze twierdzenie, że wszyscy ludzie są równi – kobiety i mężczyźni, wolni i niewolnicy! Ani Kościół, ani państwo nie były gotowe na rewelacje George’a Foksa, ale jego przyjaciele kwakrzy zaczęli wcielać je w życie. I drogo ich to kosztowało. Tysiące z nich uwięziono za wiarę i wielu zmarło w więzieniach. Niezrażeni tym walczyli o poprawę losu biedaków. W trudnych latach prowadzili kampanie na rzecz lepszego traktowania więźniów i osób chorych psychicznie. Ale największym echem w historii odbił się ich sprzeciw wobec niewolnictwa. A wszystko zaczęło się w Ameryce.

W pierwszych latach siedemnastego wieku Ameryka stała się prawdziwą Ziemią Obiecaną dla różnych grup religijnych uciekających przed prześladowaniami w Europie. Rozpoczęła się wielka europejska inwazja na Nowy Świat, a pośród pierwszych przybyszy znaleźli się również kwakrzy. Jednym z najznakomitszych wśród nich był William Penn, który w 1682 roku założył kolonię, znaną później pod nazwą Pensylwanii.

Ale osadnicy europejscy przynieśli ze sobą do Ameryki Północnej nie tylko chrześcijaństwo. Sprowadzili też zło – jedno z największych w historii ludzkości: niewolnictwo. Było to zło prastare i powszechne, europejska kolonizacja w Ameryce nadała mu jednak nowy, prawdziwy rozmach. Do uprawy zdobytej ziemi koloniści potrzebowali pracowników, z których mogliby wyciskać siódme poty. Stali się nimi niewolnicy, nietrudni do pozyskania.

Okręty kursujące między zachodnią Afryką a Ameryką przewoziły ich miliony. Zatrudniano ich na plantacjach trzciny cukrowej na Karaibach, a także na polach i plantacjach w południowych stanach Ameryki Północnej. Skuci i zamknięci w pozbawionych powietrza ładowniach umierali tysiącami podczas przepraw przez Atlantyk. Jeśli ocean się burzył, kapitan mógł zmniejszyć ciężar ładunku, wyrzucając skutych razem niewolników za burtę. Uważano, że lepiej ich utopić, niż narazić statek na niebezpieczeństwo. To była oczywiście ostatnia deska ratunku. Bowiem niewolnik miał dużą wartość. Na Karaibach albo w Karolinie można go było wymienić na inne towary, takie jak cukier czy bawełna. W osiemnastym stuleciu handel ten zdominowała Wielka Brytania. Chrześcijańscy właściciele niewolników rodem z Anglii i Szkocji robili kolosalne fortuny. A kiedy w końcu wracali do ojczyzny na zasłużony odpoczynek, wznosili wielkie pałace, w których spędzali schyłek swego życia. Wiele z nich stanowi do dziś prawdziwą ozdobę angielskiej prowincji. Jak ci chrześcijanie usprawiedliwiali swój udział w tak okrutnym procederze?

Jak już wspomnieliśmy, Biblia uznawała niewolnictwo za rzecz oczywistą. Tak wyglądał ówczesny świat. Nie zgadzało się to z przesłaniem Jezusa, ale pierwsi chrześcijanie mieli doskonałą wymówkę, żeby nic sobie z tego nie robić. Nie oczekiwali, że świat i to, w jaki sposób on funkcjonował, potrwa zbyt długo. Jezus miał wkrótce wrócić, by zapanowało Królestwo Boże, w którym wszystko będzie urządzone tak jak w niebie. Tymczasem chrześcijanie mieli wieść cnotliwe życie i być gotowi na koniec. I nie wtrącać się w sprawy tego świata. Widzieliśmy już, że Paweł odesłał niewolnika Onezyma do jego właściciela Filemona. Bądź dla niego dobry, prosił. On jest teraz szczerym wyznawcą Jezusa. Ale nigdzie nie sugerował, że Filemon powinien go uwolnić. Po co, jeśli sprawy i tak zbliżały się ku ostatecznemu rozwiązaniu?

W 1688 roku chrześcijanom powinna już zaświtać w głowie myśl, że Jezus nie wrócił i nic nie wskazuje na to, by stało się to wkrótce. Z pewnością nadszedł czas, by zacząć walczyć ze złem tego świata, zamiast czekać na Boga, który miałby się z nim rozprawić, gdy nadejdzie koniec. Ale jeśli chodzi o niewolnictwo, pojawiał się pewien problem. Biblia odnotowała to, co na ten temat przekazał Mojżeszowi głos Boga.

Jeżeli kupisz niewolnika hebrajskiego, sześć lat służyć ci będzie, a siódmego wyjdzie na wolność bez okupu. Jeżeli sam przyszedł, odejdzie sam; a jeżeli był żonaty, i żona z nim odejdzie. Jeżeli jego pan dał mu żonę, a ona urodziła mu synów lub córki, żona i jej dzieci należeć będą do pana, a on odejdzie sam.

A św. Paweł w Liście do Efezjan napominał chrześcijan, by byli posłuszni swym panom „jak samemu Chrystusowi”.

To wydawało się wystarczająco jasne. Kim byli, żeby się temu sprzeciwiać? A jednak! W 1688 roku w Pensylwanii kwakrzy podali to w wątpliwość. A sposób, w jaki to uczynili, rewolucyjnie wpłynął na to, jak chrześcijanie mieli odczytywać Biblię w przyszłości. Kwakrzy wierzyli w Wewnętrzne Światło, coś, co moglibyśmy spróbować określić mianem sumienia. I to wskazujące drogę światło mówiło im, że niewolnictwo jest po prostu złe. Jeśli wszyscy ludzie mają tę samą wartość, to nie można traktować niektórych jako mniej ludzkich, jako własność, a nie jako dzieci Boga. A jeśli Biblia mówiła inaczej, to znaczy, że Biblia się myliła!

Kwakrzy nie tylko protestowali przeciw usprawiedliwieniu niewolnictwa przez Biblię. Robili wszystko, by to niewolnictwo znieść. Wyeliminowali je w Pensylwanii i pomogli zorganizować tak zwaną Kolej Podziemną, która ułatwiała ucieczkę niewolnikom z południowych stanów na północ i do Kanady. Dużo wody musiało upłynąć, zanim świat zrozumiał oburzenie kwakrów z powodu istnienia niewolnictwa w tak zwanym chrześcijańskim społeczeństwie. W Imperium Brytyjskim zakazano go dopiero w 1833 roku. I musiało upłynąć kolejne trzydzieści lat, by stało się tak również w Stanach Zjednoczonych, po zakończeniu wojny secesyjnej w 1865 roku.

Ale zasługą kwakrów jest nie tylko to, że przyczynili się do zniesienia niewolnictwa. Wpłynęli też na zmianę naiwnego sposobu odczytywania Biblii. Poddawali ją krytyce własnego sumienia, co umożliwiło późniejsze studia nad nią, jak nad każdą inną książką. Biblia przestała być nietykalnym bożkiem. Rozumieli różnicę między tym co słuszne, a tym, co Biblia uważała za słuszne. A z wiary, że to Bóg zwrócił ich uwagę na tę różnicę, wynikało, że Bóg miał również zastrzeżenia co do Biblii! Jeśli Biblia myliła się co do niewolnictwa, być może myliła się również co do stworzenia świata w ciągu sześciu dni? Może odczytywaliśmy ją błędnie przez stulecia. Może trzeba ją interpretować i czytać z większym zrozumieniem? I może nie powinniśmy się bać poddawania jej niektórych sądów krytyce własnego sumienia?

W ten właśnie sposób kwakrzy zainicjowali krytyczno-historyczne badania Pisma Świętego. Nie wyklucza się w nich wpływu Boga na Biblię, ale próbuje się w niej oddzielić elementy boskie od ludzkich. Niewolnictwo to ludzki wynalazek. „Kochaj bliźniego jak siebie samego” było przykazaniem boskim. No proszę!

Towarzystwo Przyjaciół to być może jedno z wyznań na świecie o najmniejszej liczbie członków, ale jego wpływ jest ogromny. To sumienie chrześcijaństwa. Dzięki niemu w Ameryce pojawiła się nowa, ambitna wersja chrześcijaństwa. Ale Ameryka miała swoje własne duchowe życie, zanim pojawiło się w niej chrześcijaństwo. Czas przyjrzeć się temu bliżej.

ROZDZIAŁ 33

Rodem z Ameryki

Krzysztof Kolumb „odkrył” Amerykę w 1492 roku. Takie sformułowanie sugeruje, że nikt nie wiedział o jej istnieniu, dopóki on jej nie znalazł. Europejczycy z pewnością nie mieli o niej pojęcia. Kolumb, odbywając swą historyczną podróż, próbował znaleźć drogę morską do Indii. Wiedział, że Indie leżą na wschód od Europy. Wiedział, że do Indii, leżących na wschód od Europy, można dotrzeć po długiej podróży morskiej, opływając Afrykę od południa. Ale miał nadzieję, że będzie łatwiej, jeśli pożegluje odpowiednio daleko na zachód i uda mu się dotrzeć do niej z drugiej strony. Kiedy trafił na ląd Nowego Świata, sądził, że są to właśnie Indie. Nazwał więc jego mieszkańców Indianami. Nazwa ta się przyjęła.

„Odkrycie” miało dla tubylców, „Indian”, katastrofalne skutki. W ciągu kolejnych czterystu lat biali koloniści przejęli ich kraj i zalali chrześcijaństwem w wielu rywalizujących ze sobą formach. Religia służy najrozmaitszym celom. Niektóre z nich są dobre, inne okrutne. Najokrutniejszym jest usprawiedliwienie wypierania innych ras i usuwania ich z domów. Tak jak Izraelici, którzy zdobywali Ziemię Obiecaną, pionierzy, prący na zachód Ameryki Północnej wierzyli, że ich działaniami kieruje Bóg. Propagowany przez nich protestantyzm był nieznającą spoczynku religią, która odcisnęła swe piętno na samych Stanach Zjednoczonych. Wytworzyła ona kulturę, z pożądaniem jako siłą napędową i z takimi wyznacznikami jak ciągłe niezadowolenie i dążenie do zdobycia jak największej władzy oraz majątku. Zawsze były jakieś nowe lądy do zdobycia.

Ale kraj, który najechali, nie był religijną pustynią. Jego mieszkańcy mieli własne duchowe tradycje, stojące w całkowitej opozycji do dynamicznego protestantyzmu, który je zaatakował. Żyli zgodnie z prawami natury. Czuli duchowy związek z żywiącą ich ziemią. Wierzyli, że ożywia ją Wielki Duch, jak określali Boga. Dotyczyło to w szczególności plemion ujeżdżających konie, żyjących na ogromnym obszarze pośrodku kontynentu, znanym jako Wielkie Równiny. Długi na ponad niemal dwanaście tysięcy i szeroki na ponad pięć tysięcy kilometrów obszar miał mniej więcej dwa i pół miliona kilometrów kwadratowych powierzchni. Rozciągał się od Kanady na północy do Meksyku na południu. Pasły się na nim stada bizonów, które zaspokajały prawie wszystkie potrzeby ludzi dzielących z nimi te tereny. Byli nomadami, którzy postrzegali swoją relację z bizonami jako coś w rodzaju duchowej wspólnoty. Żyli na ziemi beztrosko. I chociaż nie odczuwali konieczności bliższego określenia ani kontrolowania Wielkiego Ducha, to lubili się otwierać na jego tajemnicę i wywoływaną przez niego ekstazę. Mieli proroków, którzy wyruszali na wędrówki w poszukiwaniu wizji – zażywali narkotyki i poddawali się rytuałom samookaleczenia, by wystawić się na działanie jego siły. I wracali do swego ludu, powtarzając w tańcu i śpiewie swoje doświadczenia zjednoczenia z Wielkim Duchem.

Ale błędem byłoby to wszystko uważać za „religię”, za coś oddzielonego od ich życia i znajdującego się w przegródce oznaczonej etykietką „wiara”. Tego typu religii nie wyznawali. Czuli się częścią tajemnicy, zawierającej też w sobie ziemię, bizony i wiatr, poruszający trawami na Wielkich Równinach. Było to kruche i ulotne. I miało nie przetrwać inwazji osadników, którzy systematycznie wybijali bizony, zgodnie z planem, mającym doprowadzić do zagłodzenia Indian. Nie byli jak purytanie, prześladowani za wiarę w Anglii, którzy dali radę przewieźć ją przez Atlantyk. Gdy Indianie z równin zostali wyparci ze swych siedzib i gdy zobaczyli zagładę bizonów, stracili wszystko.

Ich tragedia spowodowała wybuch apokaliptycznej żarliwości, której wspomnienie głęboko nas porusza. Takie apokaliptyczne ruchy zawsze rodzą się wśród ciemiężonych ludzi, którzy nie wierzą, że Bóg będzie zbyt długo ignorował ich cierpienia. Snują więc swoje marzenia o zmianach na lepsze, które właśnie nadchodzą. W 1899 roku taki właśnie ruch powstał wśród pozbawionych swych ziem Indian z Wielkich Równin. Nosił on nazwę Tańca Ducha. Prorok, który był jego inicjatorem, powiedział im, że jeśli będą celebrować go dostatecznie długo, wszyscy biali ludzie zostaną pogrzebani pod grubą warstwą ziemi. Wszyscy znikną! Najeźdźcy unicestwieni! A potem tysiące mustangów i bizonów wrócą na równiny, by znów wędrować pośród szeleszczących traw. A wszyscy Indianie, którzy kiedykolwiek żyli na ziemi, zmartwychwstaną i będą żyć z nimi w raju.

Zwróćcie uwagę, czym miał być ten raj. Nie było to niebo, gdzie mieliby zażywać niewyobrażalnych rozkoszy. To było życie, które wiedli, zanim pojawił się biały człowiek i je zniszczył. Tak więc tańczyli. Tańczyli coraz bardziej zapamiętale. Niektórzy z nich umierali w tym tańcu. Ale ziemia nie spadła na białych ludzi i nie pogrzebała ich wraz z ich okrucieństwami. Mustangi z rozwianymi w słońcu grzywami nie przypędziły zza ukochanych wzgórz. Bizony nie nadciągnęły grzmiącymi stadami z północy, by kusić ich do pogoni, do jej ekstazy i komunii. Na ironię zakrawa fakt, że aktualna polityka ochrony przyrody doprowadziła do tego, że bizony wróciły na Wielkie Równiny. Indianie odeszli na zawsze.

Apokaliptyczne ruchy, takie jak Taniec Ducha, są krzykiem zrodzonym z pragnienia, by skończyło się cierpienie. Fakt, że cierpienie nie ma końca, nie zabija samego pragnienia. Odnajdziemy je w religii innej, nękanej udrękami amerykańskiej rasy – Afroamerykanów. Uprowadzono ich z domów i przewieziono tysiące kilometrów przez ocean, by zaspokajali potrzeby chrześcijańskich właścicieli niewolników. Trzeba stwierdzić z goryczą, że wiara chrześcijańska, którą niewolnicy przejęli od swych właścicieli, była bliższa swemu pierwowzorowi niż cokolwiek, co owi właściciele z niej rozumieli.

Judaizm był na początku religią niewolników. Głos, który przemawiał do Mojżesza z krzewu gorejącego, mówił mu, by uwolnił jego dzieci z Egiptu i powiódł je do Ziemi Obiecanej. Czy właściciel niewolników mógł to potraktować ze zrozumieniem? Ale wyobraź sobie, że jesteś niewolnikiem, słuchającym pierwszy raz tej historii. Słuchasz swej własnej historii! To właśnie o tobie jest mowa! Odbierasz ją w taki sposób, w jaki nigdy nie zrozumie jej nadzorca, bijący cię biczem po plecach, niezależnie od tego, ile hymnów śpiewa w niedzielę w swym białym kościele. Judaizm był religią ludzi pragnących wyzwolenia się z oków. Podobnie jak niewolnicy arfoamerykańscy. Owładnęło nimi to samo pragnienie. I śpiewali o nim hymny.

Zstąp, Mojżeszu

Do ziemi egipskiej,

Powiedz staremu faraonowi,

By lud mój uwolnił.

Chrześcijaństwo też było na początku ruchem wyzwoleńczym. Jezus to wysłannik Boga, który miał sprowadzić na ziemię królestwo, jakiego nie widziano dotąd w jej historii. Miało ono obalić możnych, a wywyższyć poniżonych i pokornych. Miało zastąpić ucisk sprawiedliwością. Miało uzdrowić chorych i uwolnić więźniów. I miał je przynieść Mesjasz, biczowany i wyszydzany, gdy niósł swój krzyż na Golgotę.

Słuchający tych słów niewolnicy musieli odebrać je jako opis swego własnego losu. Ich panowie mogli posiadać księgę, z której pochodziły te słowa, ale to niewolnicy rozumieli ich znaczenie. Chrześcijaństwo było religią dla niewolników! Jak mogli je zrozumieć właściciele niewolników, nie mówiąc już o tym, by mogli żyć według jego wskazań? Zaprzeczali im w każdej chwili swego uprzywilejowanego życia. A niewolnicy żyli tymi słowami każdego dnia! Wiedzieli, że należą one do nich. Być może nie byli w stanie czytać Biblii, ale wiedzieli, jak być Biblią. Utożsamiali się z jej tęsknotą za wyzwoleniem.

A potem zaczęli jej używać jeszcze inaczej. Oczywiście, Biblia śpiewała o ich pragnieniu wolności. Była echem ich tęsknoty za czymś, czego jeszcze nie posiadali i być może nigdy nie miało się tak stać. Ale zaczęli jej używać w swych modlitwach w sposób dający im wolność w ramach systemu, który ich zniewolił. Ich kaznodzieje nie tylko opowiadali historie zawarte w Biblii. Sprawiali, że ożywały one, pozwalając słuchaczom stać się ich uczestnikami i bezpośrednio je odczuwać. W ten sposób wynaleźli najważniejszą formę amerykańskiej sztuki, sztukę tworzenia muzyki o cierpieniu, która uśmierzała cierpienie, o którym śpiewała – nawet jeśli miało to trwać godzinę lub dwie, w niedzielę wieczorem, w slumsach południowych plantacji. Uciekali spod bata i szyderstwa w ekstazę, która przenosiła ich w inne miejsce.

Rodem z Ameryki

Uciekaj, uciekaj, uciekaj do Jezusa!

Uciekaj, uciekaj do domu.

Nie chcę tutaj zostać.

Wcielali w życie inny cel religii, jej zdolność do pocieszenia i osłodzenia losu tych, którzy trawieni byli nieznośnym smutkiem. Dziewiętnastowieczny filozof Karol Marks, jeden z największych krytyków religii, pochwalał tę jej stronę. Chciał, by świat pozbył się niesprawiedliwości, które powodowały ból, uśmierzany przez religię. Nazwał religię opium ludu. Jeśli musisz poddać się operacji, ucieszysz się na widok anestezjologa, który uśpi cię, zanim chirurg zacznie cię ciąć. Religia może być narkotykiem uśmierzającym ból istnienia. Tylko ktoś skrajnie nieżyczliwy nie będzie współczuł tym, których niedola łagodzona jest w ten sposób. Tylko kogoś, kto ma serce z kamienia, nie poruszy widok zgromadzenia niewolników znajdujących pocieszenie w obietnicy Jezusa, że zabierze ich do domu.

Ale to nie był jedyny użytek, jaki Afroamerykanie zrobili z judeochrześcijaństwa i jego historii. Zaangażowali je bezpośrednio do polityki. Użyli jego przesłania do walki z rasizmem i niesprawiedliwością w dwudziestowiecznej Ameryce. Dla nich Ameryka była wciąż Egiptem, a oni sami wciąż byli zniewoleni. Ich nowym Mojżeszem stał się pastor Martin Luther King, który znów wezwał starego faraona, by uwolnił jego lud.

King urodził się w 1929 roku w Atlancie, w stanie Georgia, w samym sercu objętych segregacją rasową południowych stanów USA. W 1954 roku został kaznodzieją kościoła baptystów w Montgomery w stanie Alabama i to tu właśnie rozpoczął swoją działalność na rzecz pełni praw obywatelskich dla Afroamerykanów. W wigilię zamachu, w którym zginął, w 1968 roku, porównał się sam do Mojżesza, który zobaczył z daleka Ziemię Obiecaną, ale umarł, zanim przekroczył jej granice. Według Kinga Afroamerykanie uciekli ze swego Egiptu, kiedy zniesiono niewolnictwo w 1865 roku, ale po stu latach wciąż byli daleko od swojej Ziemi Obiecanej, ziemi pełnej równości. Teraz, po pięćdziesięciu latach po jego śmierci, wciąż jeszcze tam nie dotarli.

Tak jak to już wielokrotnie mogliśmy zaobserwować w tej książce, religia może się zacząć od mistycznych doświadczeń, ale zawsze w końcu zmierza ku polityce. Zaczyna się od głosu, słyszanego przez proroków, którzy są wybranymi przez nią narzędziami. A to, co słyszą prorocy, zawsze prowadzi do działań, wpływających na to, jak żyją ludzie: do polityki. Czasem polityka ma fatalne skutki: ludzie są prześladowani za niewłaściwą wiarę albo słuchanie niewłaściwego głosu. Albo są zmuszani do przyjęcia przesłania wygłaszanego przez proroka, który jest właśnie na czasie. I tak historia religii staje się nauką o różnych formach ucisku.

Ale czasem polityka rodzi dobre owoce. Owoce wyzwolenia, a nie ucisku. Widzieliśmy taką dobrą politykę w oporze pensylwańskich kwakrów przeciw niewolnictwu w 1688 roku. A w Kościele afroamerykańskim polityka chrześcijańska wciąż dotyczy kwestii wyzwolenia. Taktyka Mojżesza i obietnice Jezusa są wykorzystywane do tego, by uczynić świat lepszym miejscem do życia. Religia nie jest już narkotykiem, który ma uśmierzyć ból niesprawiedliwości i nierówności, ale środkiem pobudzającym, który ma je przezwyciężyć. To właśnie sprawia, że wielu ludzi wciąż bierze aktywny udział w religijnej grze.

W tej właśnie grze lubują się Amerykanie. W dziewiętnastym i dwudziestym wieku w Stanach Zjednoczonych pojawiły się nowe religie. W kolejnych rozdziałach przyjrzymy się kilku z nich.

ROZDZIAŁ 34

Rodem z USA

Mieszkam w Edynburgu i lubię spacery. Najbardziej lubię chodzić na wzgórza, które leżą za miastem, ale jeśli nie mam zbyt wiele czasu, spaceruję po ulicach niedaleko domu. Kilka razy w miesiącu nagabują mnie młodzi mężczyźni. Zawsze chodzą parami. Zawsze noszą eleganckie garnitury, koszule i krawaty. Zawsze są uprzejmi. Mówią zawsze z amerykańskim akcentem. I zawsze zadają mi te same pytania: czy chciałbym się dowiedzieć czegoś o Jezusie Chrystusie? Czy chciałbym się dowiedzieć czegoś więcej na temat Biblii? Zwykle grzecznie odmawiam i ruszam dalej. Ale wiem, że wciąż mnie będą zagadywać podczas moich wędrówek po okolicy. Nie drażni mnie to. Wiem, że przybyli do Szkocji jako misjonarze. I wiem, że chcą mnie zbawić.

Nic o mnie nie wiedzą, ale ja wiem o nich dość dużo. Wiem, że są mormonami z Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich. I wiem, że każdy mężczyzna należący do tego Kościoła musi spędzić dwa lata na działalności misjonarskiej w ojczyźnie lub za granicą. Dlatego jestem uprzejmy wobec młodych ludzi próbujących mnie nawrócić. Są daleko od domu, pracują w chłodnym klimacie, w kraju, o którym niewiele wiedzą, próbując przekonać mnie, że Jezus wraca. Słyszałem już o tym wcześniej, ale w trochę innej wersji. Mówią mi, że gdy Jezus wróci, nie uda się do Jerozolimy, ale do Ameryki. I nie będzie to jego pierwsza wizyta. Był już tam wcześniej.

Skąd o tym wiedzą? Gdzie zdobyli takie informacje? Źródło ich pochodzenia jest takie samo, jak źródło pochodzenia wszystkich religijnych idei na świecie. Od proroka, który miał wizje i słyszał głosy, a potem spisał to, co zostało mu objawione. I przekonał innych, by mu uwierzyli. Był Amerykaninem. Nazywał się Joseph Smith, Urodził się w 1805 roku w Sharon, w stanie Vermont, w rodzinie drobnych farmerów, którzy potem przenieśli się do północnej części stanu Nowy Jork. W młodości martwiły go podziały i rywalizacja wśród Kościołów protestanckich w jego rodzinnym mieście. W jaki sposób miał wybrać jeden z nich?

Podobnie jak prorocy, którzy pojawili się przed nim, oddalił się z domu, by się pomodlić na okoliczność trapiących go problemów, i podczas modlitwy miał wizję. Anioł powiedział mu, by trzymał się z dala od miejscowych Kościołów. Oddaliły się one od wizji Jezusa. Spaczone idee przeniknęły do chrześcijaństwa po śmierci pierwszych apostołów i chrześcijaństwo zbłądziło. Ale zbliża się moment odnowy i on będzie jego narzędziem. Powinien trwać w gotowości. Gdy czas dojrzeje, odnowi Kościół – wróci on do pierwotnej czystości i sprowadzi go znów na właściwą drogę.

A więc czekał. A gdy ukończył dwadzieścia pięć lat, przyszło rozstrzygające objawienie. Anioł opowiedział mu o istnieniu zbioru pism proroków dawnej Ameryki. Mniej więcej w czwartym wieku spisana została na złotych płytkach księga, ukryta na wzgórzu w Palmyrze, w stanie Nowy Jork, przez człowieka zwanego Mormonem. Zawarte w niej treści dotyczyły wydarzeń, które zaszły wiele stuleci przed Chrystusem. Opowiadała ona historię Nefitów i innych plemion z Bliskiego Wschodu, które uciekły do Ameryki w pradawnych czasach. Anioł, który podzielił się tą wiedzą z Josephem Smithem, nazywał się Moroni. Jak ustalił później Smith, Moroni pojawiał się w księdze, której istnienie mu ujawnił. Po śmierci w jednej z bitew Moroni został wskrzeszony i uczyniony aniołem. I to właśnie w swej anielskiej postaci powiadomił Smitha o istnieniu złotych płytek Księgi Mormona.

Powiada się, że po czterech latach Smith wykopał płytki i postanowił przetłumaczyć je na angielski. Po trzech miesiącach zapisał ponad pięćset stron, które zyskały później sławę jako Księga Mormona. Jego wersja księgi miała zostać skompilowana między 311 a 385 rokiem i czyta się ją podobnie jak inne słynne tłumaczenie, które powstało dwanaście stuleci później, Biblię Króla Jakuba z 1611 roku, ulubioną biblię protestantów, którą znał również niejaki Smith. O jej tonacji świadczą następujące wersy:

Albowiem stanie się, mówi Ojciec, że tego, kto się wtedy nie nawróci i nie przystąpi do Mego Umiłowanego Syna, wykluczę z Mego ludu, o domu Izraela. I jak ludzie innych narodów cierpieć będą oni Moją pomstę i gniew, jakich nigdy nie znali.

Księga Mormona należy do apokaliptycznych tekstów zapowiadających powrót Jezusa Chrystusa i objęcie jego władzy nad wszystkim – różnica polega na tym, że tym razem nowy Syjon ma być ustanowiony w Ameryce. Nie jest to niespodzianką, skoro z Księgi Mormona dowiadujemy się, że Bóg przeniósł miejsce realizacji swego planu z Bliskiego Wschodu na amerykański Zachód. A status Ameryki jako nowej Ziemi Obiecanej miała potwierdzać wizyta Jezusa na tym kontynencie w 34 roku n.e., kilka miesięcy po jego zmartwychwstaniu. Księga mówi nam, że „Jezus Chrystus ukazuje się Nefitom zebranym w kraju Obfitość i naucza ich…”. To była mocna rzecz. Świat musiał się o tym dowiedzieć. Zatem Joseph Smith zaczął głosić swą ewangelię 6 kwietnia 1830 roku w Fayette w stanie Nowy Jork. Założony przez siebie ruch postrzegał nie jako nowy Kościół, ale jako oczyszczenie dawnego. Pierwsi chrześcijanie nazywali siebie świętymi. Członkowie jego Kościoła byli więc również świętymi, świętymi dnia dzisiejszego. Tak narodził się Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich. A Księga Mormona stała się jego Biblią.

Jak już niejednokrotnie mogliśmy się o tym przekonać w niniejszej książce, stworzenie nowego ruchu religijnego może się okazać szkodliwe dla zdrowia. Ludzie nie lubią, gdy się im mówi, że ich religia jest fałszywa. Sam Jezus powiedział, że trudno być prorokiem we własnym kraju. Trudno uwierzyć, że ktoś, kogo znasz od zawsze, został powołany przez Boga, by być prorokiem. Smith nie stanowił wyjątku od tej reguły. Za kogo on się miał? Przywódcy innych Kościołów byli oburzeni jego deklaracjami. Smitha wraz z uczniami wtrącono do więzienia i wygnano z miasta. Ale objawienia wciąż trwały. Na półkach mormonów pojawiało się coraz więcej nowych pism. To seks wykończył go w oczach innych chrześcijan. Twierdzić, że anioł objawił ci nową biblię, to jedno. Ale jeśli mówi ci on, żebyś żył z żonami innych mężczyzn, to już zupełnie coś innego.

Anioł powiedział Smithowi, że Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich stanowi odnowę prawdziwej wiary dawnego Izraela. Skoro Abraham i inni patriarchowie mieli wiele żon, Smith musi pójść ich śladem i przywrócić biblijną praktykę poligamii, która zezwalała na to, by jeden mężczyzna miał w tym samym czasie więcej żon. Smith zastosował się do tego i pojął około czterdziestu żon. Niektóre z nich miały śluby kościelne z innymi mężczyznami.

To przeważyło szalę. Uciekając przed prześladowaniami na wschodzie, Smith zabrał swą trzodę na zachód, do Illinois i Ohio, gdzie w 1836 roku zbudowano pierwszą świątynię mormonów. Ale jego prześladowcy wciąż deptali mu po piętach. Musiał ruszać dalej. W 1844 roku, podczas jednego ze swych licznych pobytów w więzieniu, został zamordowany wraz ze swym bratem Hyrumem. Stało się to w Carthage w stanie Illinois. Nie oznaczało to jednak wcale końca Kościoła, który stworzył. Krew męczenników jest zawsze posiewem Kościoła. W 1847 roku mormoni wybrali na swego nowego przywódcę Brighama Younga. Jeśli Smitha można określić mianem proroka mormonizmu, to Young był jego konsolidatorem. Człowiekiem, który stworzył system i go utrwalił.

Young przyszedł na świat w Vermont w 1801 roku, jako dziewiąte z jedenastu dzieci. Należał do wybitnie praktycznych ludzi, którym wychodziło wszystko, do czego przyłożyli rękę. I kiedy przyjął chrzest w Kościele Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich w 1832 roku, oddał swe niezwykłe talenty na usługi nowego ruchu. Pracując nad odnową Kościoła, Smith ustanowił zarządzającą grupę dwunastu apostołów. Younga mianowano apostołem w 1835 roku. Smith, który szybko poznał się na jego zdolnościach, powierzył mu nadzór nad interesami Kościoła. Jedną z ciekawostek dotyczących mormonizmu jest to, że od samego początku miał bardzo trzeźwe podejście do zarządzania swymi sprawami na całym świecie.

Wyzwaniem, z którym musiał się zmierzyć Young po zabójstwie Smitha, stało się zapewnienie Kościołowi bezpieczeństwa. Rozwiązaniem, na które się zdecydował, była dalsza wędrówka na zachód, do Utah, stanu, który znajdował się wówczas pod kontrolą Meksyku. Utah mógł się stać Ziemią Obiecaną mormonów, ale władało nim indiańskie plemię Jutów. Nie stanowiło to dla Younga problemu. Z Księgi Mormona dowiedział się, że Indianie są potomkami Izraelitów, którzy przybyli do Ameryki setki lat przed Chrystusem. Jutowie byli zatem następcami ludzi, do których zwracał się Jezus Chrystus po swym zmartwychwstaniu. Oznaczało to, że w przeciwieństwie do innych osadników, którzy najechali amerykański Zachód, mormoni nie mieli wrogiego nastawienia do Indian. Zamierzali ich nawrócić, finalizując misję, którą Jezus rozpoczął osiemnaście wieków wcześniej.

Brigham Young poprowadził więc swój exodus karawaną wozów do nowego Syjonu, podekscytowany nadchodzącym spotkaniem z dawnymi Izraelitami. Wkrótce stało się jasne, że to, czego mormoni chcieli dla Jutów, nie bardzo współgrało z tym, czego Jutowie pragnęli dla siebie. Spotkanie okazało się kolejną katastrofą dla amerykańskich autochtonów. Young zrozumiał, że to, co sam określał mianem cywilizacji, nie dawało się pogodzić ze sposobem życia Jutów. I to właśnie owa cywilizacja miała wziąć w tym starciu górę. Jutów zamknięto w rezerwatach, a Utah stał się Ziemią Obiecaną mormonów.

Gdy Stany Zjednoczone zdobyły Utah w wyniku wojny amerykańsko-meksykańskiej, Young został pierwszym gubernatorem tego stanu. Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich umocnił w końcu granice swej ojczyzny. Ale trzeba było za to zapłacić pewną cenę. Podobnie jak wcześniej Smith, Young był również poligamistą. Miał dwadzieścia żon i był ojcem czterdziestorga siedmiorga dzieci. Chcąc zapewnić mormonom w Utah wolność praktykowania wiary, musiał pójść na kompromis z rządem federalnym: mieli odtąd unikać poligamii. Wyrzekli się jej, chociaż zawsze ich kusiła. W historii mormonizmu niejednokrotnie pojawiali się ludzie, którzy chcieli przywrócić poligamię do życia Kościoła jako część oryginalnej wizji Josepha Smitha. Zwykle im się to nie udawało, ale zawsze istniała nagroda pocieszenia. Poligamię można praktykować w niebie. Jeśli żona mężczyzny umrze, a on pojmie kolejną, mogą być one obie jego żonami na tamtym świecie.

Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich miał barwne początki, ale dziś jest bardzo stonowany. I trzeźwy. Mormoni nie palą tytoniu, nie używają też narkotyków. Nie piją alkoholu, herbaty ani kawy. Zabronione są tatuaże i piercing. Taki zakaz dotyczy również hazardu. Nie uprawiają seksu przed zawarciem związku małżeńskiego. Bardzo sobie cenią życie rodzinne i po ślubie mają dużo dzieci. Pracują ciężko i wielu z nich stało się prawdziwymi bogaczami. A młodzi mormońscy mężczyźni poświęcają dwa lata swego życia na pracę misjonarską w Stanach Zjednoczonych lub za granicą, w innych krajach. Być może spotkasz ich kiedyś na swej drodze.

ROZDZIAŁ 35

Wielkie rozczarowanie

Joseph Smith nie był jedynym prorokiem ze stanu Nowy Jork w dziewiętnastym wieku. A Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich nie był jedyną powstałą tam religią. Wokół panował nastrój ekscytacji, ale religijni entuzjaści nie zawsze spoglądali w tym samym kierunku. Smith znalazł nową wersję przeszłości. Ale byli również tacy, którzy spoglądali naprzód, a nie wstecz. Nie interesowała ich przeszłość. Koncentrowali się na przyszłości. Bo przecież wszystkie te obietnice powrotu Chrystusa zawarte w Biblii miały się niebawem spełnić! On wracał! I miało się to stać już wkrótce!

Człowiekiem, który najbardziej w to wierzył, był William Miller z Lowhampton. Miller nałogowo czytał Biblię. Fascynowały go historie zarówno ze Starego, jak i z Nowego Testamentu, które zapowiadały powrót Chrystusa, mającego osądzić żywych i umarłych. Nabrał przekonania, że w Biblii zawarty jest tajny szyfr, dzięki któremu pozna dokładną datę powtórnego nadejścia mesjasza, jeśli tylko prawidłowo ją zinterpretuje. Jak już mogliśmy zauważyć, do takiego odczytania najbardziej nadaje się Księga Daniela. I to właśnie w niej Miller znalazł rozwiązanie, którego poszukiwał.

W ósmym rozdziale tej księgi prorok napisał: „Jeszcze przez dwa tysiące trzysta wieczorów i poranków, następnie świątynia odzyska swoje prawa”. Miller był pewien, że to właśnie szyfr, którego szukał. Oznaczało to 2300 lat! Wyliczył, że Chrystus powróci 21 marca 1844 roku. Przygotował się na ten dzień. Ale nic się nie wydarzyło. Uznał, że jego kalkulacje musiały być błędne, policzył więc znowu. Tym razem wyszła mu data 22 października tego samego roku. Dzień ów nadszedł i minął. I znów nic się nie wydarzyło. Dla Millera i jego zwolenników dzień ów stał się znany jako Wielkie Rozczarowanie. Odtąd przestał się zajmować przepowiadaniem przyszłości.

Ale inni wciąż próbowali. W 1860 roku powstała nowa grupa wyznaniowa z własnym prorokiem. Jej członkowie nazwali się Adwentystami Dnia Siódmego. Adwentystami, bo dalej wierzyli, że Jezus wkrótce powróci, ale nie byli pewni daty jego powrotu. A Dnia Siódmego dlatego, że uważali sobotę, a nie niedzielę, za dzień świąteczny. Oskarżali Kościół katolicki, że przeniósł dzień szabasu z ostatniego na pierwszy dzień tygodnia. Ale to był najłagodniejszy z zarzutów, jakie mieli w stosunku do Kościoła rzymskiego. Zgadzali się ze szkockim reformatorem Johnem Knoksem, że Rzym jest antychrystem.

Prorokiem, a właściwie prorokinią adwentystów, była Ellen White. Urodziła się w 1827, a zmarła w 1915 roku. Jej pisma ciszą się wśród Adwentystów Dnia Siódmego takim samym autorytetem jak Biblia. Podobnie jak to się działo w przypadku wielu innych wyznań, Adwentyści Dnia Siódmego postępowali według surowego kodeksu moralnego, w którym znalazł się między innymi wegetarianizm i zakazy dotyczące palenia, picia alkoholu, tańca i większości rozrywek. Wierzyli w Trójcę Świętą i boskość Chrystusa. I czekali na nadejście Chrystusa w mocy i wielkiej chwale. Ale ich wierzenia dotyczące tego, co ma się stać po śmierci, były zupełnie nieortodoksyjne.

Według oficjalnej doktryny chrześcijańskiej w dniu Sądu Ostatecznego ludzie zostaną podzieleni na dwie grupy. Jedni będą spędzać wieczność w piekle z powodu swych niegodziwości. Drudzy będą zażywać błogości w niebie. Ellen White odrzuciła tę doktrynę. Pisała:

Jakże wstrętna wobec uczucia miłości i miłosierdzia, a nawet wobec naszego poczucia sprawiedliwości, jest nauka o tym, że źli martwi są męczeni ogniem i siarką w wiecznie płonącym piekle, by za grzechy krótkiego życia na ziemi cierpieć tortury tak długo, jak będzie żył Bóg.

Zamiast posyłać grzeszników na wieczną udrękę, mówiła White, Bóg skazuje ich na wieczne zapomnienie. Losem grzesznika jest raczej unicestwienie, a nie wieczne cierpienie: „Nie będzie straconych istot w piekle, by mieszać głosy ich okrzyków z pieśniami zbawionych”. Nie zgodziłby się z tym święty Tomasz z Akwinu.

Do takiego odrzucenia idei piekła nawiązał inny dziewiętnastowieczny Amerykanin oczekujący końca świata. Charles Taze Russell był sklepikarzem z Pittsburgha, na którego wpłynęły przepowiednie Williama Millera. Ale w przeciwieństwie do Millera nie uważał za porażkę ani rozczarowanie tego, że powtórne nadejście Jezusa nie nastąpiło. Rozwiązał ów problem wyjaśniając, że w rzeczywistości Chrystus przybył, tylko ukrył swą obecność pod osłoną niewidzialności. Tak więc nastały już ostatnie dni i zaczął się koniec świata. Jego apogeum nastąpi w 1914 roku podczas ostatniej bitwy na polach Armagedonu.

Tak jak szkocki działacz reformacji John Knox, Russell połączył w jedną całość Księgę Daniela z Objawieniem Świętego Jana z Nowego Testamentu. Jana wygnano na grecką wyspę Patmos podczas prześladowań chrześcijan za czasów rzymskiego cesarza Domicjana. Księga ta zaczyna się w sposób następujący: „Objawienie Jezusa Chrystusa, które dał Mu Bóg, aby ukazać swym sługom, co musi stać się niebawem…”. Jan opowiada nam potem, że doznał zachwycenia w dzień Pański i usłyszał głos, mówiący doń: „Oto przychodzę jak złodziej. Szczęśliwy ten, który czuwa…”. Głos zapowiedział, że ostatnia bitwa rozegra się w „miejscu zwanym po hebrajsku Armagedon”. Armagedon był polem na północ od Jerozolimy, świadkiem kilku wcześniejszych bitew Izraelitów.

Tego właśnie potrzebował Russell. W 1879 roku zorganizował ruch zwany Strażnicą dla tych, którzy wypatrują powtórnego nadejścia Chrystusa i Armagedonu, który ma po nim nastąpić. Winni ostrzec tylu ludzi, ilu się da, przed tym, co niebawem nastąpi, chociaż zbawionych miało być tylko 144 000. Przeznaczeniem wszystkich innych, jak prorokowała Ellen White, było unicestwienie. Russell przejął sporo od adwentystów, ale zrobił to wybiórczo. Cieszył się z pozbycia się piekła, ale to mu nie wystarczało. Musiała zniknąć Trójca Święta. Bóg, czyli Jehowa, jak wolał go nazywać, był wszystkim, czego potrzebował.

Swego rodzaju Armagedon rzeczywiście nastąpił w Europie w 1914 roku, wraz z wybuchem pierwszej wojny światowej, ale nie był to ten Armagedon, którego spodziewał się Russell. A kiedy umierał w 1916 roku, wciąż czekał na prawdziwą ostatnią bitwę. Człowiek, który objął po nim przywództwo w Strażnicy, był biznesmenem. Nazywał się Joseph R. Rutherford. Wkrótce zorganizował zwolenników Russella do długiej walki. W 1931 roku nadał nową nazwę organizacji: „Świadkowie Jehowy”. Wymagał ścisłej dyscypliny, która oddzielała ich od społeczności, w której żyli. Sprawił, że odwrócili się od świata, zwracając się ku sobie.

Odwrócenie się od nowoczesnego społeczeństwa i odrzucenie jego wartości, w tym sposobów praktykowania medycyny, wymaga odwagi. Świadkowie Jehowy nie akceptują transfuzji krwi. Krew jest dla nich życiem, a tylko Bóg może dawać życie. Czasem są ścigani sądownie za odmowę transfuzji dla swych dzieci. Taki sprzeciw wobec całego zewnętrznego świata ugruntowuje poczucie tożsamości grupowej. Prześladowania umacniają oddanie dla sprawy. Sprawiają też, że trudniej opuścić grupę, jeśli zmienisz zdanie co do jej wiary.

Rutherford zmarł w 1942 roku. Armagedon w dalszym ciągu nie nadchodził, chociaż szalejąca w tym czasie druga wojna światowa była jego dobrą imitacją. Świadkowie Jehowy przeżyli kolejne rozczarowanie. Nowi przywódcy zalecali im, by czekali cierpliwie. Chrystus powróci. Bądźcie czujni. Tak jak mormoni, Świadkowie Jehowy gorliwie pukają do każdych drzwi. I cały czas nawracają na jedynie słuszną wiarę. Swoje miejsca modlitwy nazywają Salami Królestwa. Na całym świecie sprzedają swoje czasopismo „Strażnica”. Cały czas są na straży, badając horyzont w oczekiwaniu na tego Jednego, który nadejdzie jak złodziej nocą.

Związki wyznaniowe takie jak Adwentyści Dnia Siódmego czy Świadkowie Jehowy przypominają nam o jednym z najbardziej niewygodnych problemów biblijnych: o fakcie, że mimo dwóch tysięcy lat wyczekiwania i wypatrywania Chrystus wciąż nie powrócił. Liberalni chrześcijanie podchodzą do tego problemu subtelnie. Nie jest tak, że nie wierzą w powtórne przyjście Jezusa. Jak mogliby nie wierzyć? Biblia przecież o nim wspomina. Mówi o tym ich credo. A cały miesiąc przed świętami Bożego Narodzenia – Adwent – poświęcony jest medytacji nad jego znaczeniem.

Radzą sobie z tym problemem sugerując, że nadchodzące Królestwo Boże już tu jest. Chrześcijanie powinni szukać jedynie dowodów jego obecności. Można ją znaleźć tam, gdzie pomaga się biednym i walczy się z nieprawością. Tam, gdzie dobrzy ludzie starają się uczynić świat lepszym miejscem do życia, miejscem bardziej przypominającym królestwo opisywane przez Jezusa. I faktycznie, istnieją słowa Jezusa przemawiające za takim podejściem. Pochodzą one z księgi, która nie trafiła do Nowego Testamentu, ale zawiera autentyczne wypowiedzi Jezusa. Nazywa się ona Ewangelią Świętego Tomasza. Uczniowie pytają w niej Jezusa: „w jakim dniu nadejdzie królestwo?” Jezus odpowiada: „Ono nie nadejdzie, gdy go wyczekują. Nie będą mówić: »Oto tutaj, albo oto tam«, lecz królestwo Ojca rozszerza się na ziemi, a ludzie go nie widzą”.

Tych, którzy naprawdę wierzą w drugie nadejście Chrystusa, takie podejście nie przekonuje. Chcą czegoś bardziej pełnokrwistego. Chcą Armagedonu. Amerykańskie chrześcijaństwo potrafi ich w tym utwierdzać. Może dlatego, że Amerykanie uważają samych siebie za naród wybrany, wybrany lud, którego przeznaczeniem kieruje Bóg? Jakkolwiek do tego nie podejdziemy, historia chrześcijaństwa w Ameryce pełna jest sekt czekających na koniec świata i powrót Chrystusa. Sekty te wciąż powstają. Cały czas pojawiają się nowi prorocy, proklamujący rychły koniec. I wciąż znajdują oni nowe sposoby, by rozpowszechniać swoje przesłanie. Jeden z najskuteczniejszych zaczął głosić swą ewangelię, pisząc powieści, które można nabyć w supermarketach.

Amerykańskiego pastora ewangelickiego Tima Lahaye określa się mianem najbardziej wpływowego amerykańskiego chrześcijanina ostatnich czterdziestu lat. Dzięki niemu powtórne przyjście Chrystusa zyskało dodatkowy impuls. Jego Powieść o czasach ostatecznych składa się z szesnastu tomów. Ich siła leży w tym, że dzieją się współcześnie. Nie w dawnym Izraelu. Akcja ma miejsce tu i teraz, w dzisiejszym burzliwym i brutalnym świecie. Wniebowzięcie już nastąpiło. Koniec już się rozpoczął. A gorliwi wierni zostali wniebowzięci niezależnie od tego, co robili na ziemi, gdy wszystko to się zaczęło. Jeśli prowadzili samochód albo pilotowali samolot, zostali porwani ze swych siedzeń i natychmiast przeniesieni do wieczności, a ich pojazdy na ziemi powodowały spektakularne kraksy. W świecie Powieści o czasach ostatecznych panuje chaos, a ludzie domagają się przywódcy, który uratowałby ich z tego horroru. I ktoś taki się pojawia. Mianują go Sekretarzem Generalnym Organizacji Narodów Zjednoczonych, bo sprawia wrażenie człowieka, który jest w stanie zaprowadzić na ziemi porządek. Ludzie jednak nie wiedzą, że to antychryst zapowiedziany przez Biblię, wielki kusiciel, zdeterminowany, by doprowadzić świat do zguby – Bestia! W czasach reformacji mógłby zostać papieżem. Ale obiektem nienawiści ewangelików amerykańskich nie jest już dziś papież – jest nim Organizacja Narodów Zjednoczonych. W powieści pewien pilot i jego przyjaciele uświadamiają sobie, co się właściwie dzieje. Zaczynają walkę przeciw nowemu antychrystowi, aby uratować zagubionych i przygotować ich na wielki ucisk, będący preludium do dni ostatnich. Książki sprzedały się w nakładzie ponad 65 milionów egzemplarzy. W Ameryce wciąż można dobrze zarobić na religiach głoszących koniec świata.

Ale to nie jedyny rodzaj religii, który pojawił się tam w ostatnich stu latach.

ROZDZIAŁ 36

Mistycy i gwiazdy filmowe

Studenci religioznawstwa znają rozróżnienie między Kościołem i sektą. Kościół ma charakter bardziej złożony niż sekta. Jest w nim szeroki zakres wyznań, które stara się utrzymać w pewnego rodzaju równowadze. Sekta nawiązuje do jednego aspektu religii i na nim się koncentruje. W ostatnim rozdziale widzieliśmy, jak Adwentyści Dnia Siódmego i Świadkowie Jehowy koncentrowali się na tych fragmentach Biblii, które zapowiadały powrót Chrystusa, mającego osądzić świat i doprowadzić do jego końca. To dlatego klasyfikatorzy zaliczają te grupy wyznaniowe raczej do sekt niż do Kościołów. Kościół Chrystusa, Naukowca, założony w Bostonie w 1879 roku, opisywany jest również jako sekta. Oparł się on na jednym aspekcie działalności Jezusa Chrystusa i tym właśnie tropem poszedł.

Za główny cel swej misji Chrześcijańska Nauka obrała działalność Jezusa jako uzdrowiciela. Prorokini, która założyła ten ruch, urodziła się w 1821 roku w New Hampshire i nazywała się Mary Baker. Mary była chorowitym dzieckiem. Rozmaite dolegliwości trapiły ją do czasu, gdy osiągnęła dorosłość. Tak jak kobieta z Ewangelii św. Marka, która wiele przecierpiała od lekarzy, Mary długo szukała lekarstwa na swe choroby. Próbowała medycyny konwencjonalnej, próbowała też hipnozy i innych alternatywnych sposobów leczenia. Na dłuższą metę nic nie pomagało. A potem, w 1866 roku, poślizgnęła się na oblodzonej drodze i poważnie uszkodziła kręgosłup. Tym razem spróbowała czegoś innego. Postanowiła zwrócić się nie do lekarzy, ale do Nowego Testamentu. Gdy medytowała nad fragmentem z Ewangelii św. Mateusza, w którym Jezus nakazał wstać paralitykowi i pójść do domu, poczuła się zdrowa. Jej uszkodzony kręgosłup wygoił się, a ona sama odkryła naukę, leżącą u podstaw uzdrowicielskiej działalności Jezusa.

W swoim objawieniu dostrzegła, że choroba bazuje na iluzji. Iluzją jest, że materia ma niezależny byt. Nie ma. Została stworzona w Boskim Umyśle. Umysł jest przyczyną. Materia jest skutkiem. Wyleczenie zależało więc od umysłu, a nie od materii. Tak opisała to w swej książce Nauka i zdrowie: „Ludzka wiedza nazywa je siłami materii; ale boska Nauka oświadcza, że należą one całkowicie do boskiego Umysłu, są nieodłączne od tego Umysłu”. Aby zastosować zasadę prymatu umysłu nad materią w ludzkim cierpieniu, należało uznać, że gnębiące nas choroby nie są rzeczywiste. Były wyobrażeniami, iluzjami, grą, którą prowadziła materia z umysłem. Droga do wyleczenia nie wiodła zatem przez lekarzy, którzy prowadzili tę samą grę, grę materii. Wiodła ona przez otwarcie się na moc Boskiej miłości, która miała wygnać chorobę i przywrócić nas do zdrowia i rzeczywistości. Nauka Chrześcijańska nie leczyła naszej choroby. W pierwszym rzędzie leczyła nas z iluzji, że kiedykolwiek na coś zachorowaliśmy!

Główne Kościoły w Nowej Anglii nie były gotowe na przyjęcie tej doktryny. Nie ufały one koncepcji, że cierpienia można się pozbyć, uznając, że ono nie istnieje. Ono istniało, nie było złudzeniem. Podejrzewano, że Mary Baker nie wierzy w istnienie grzechu ani sądu, piekła ani nieba. W istocie nie wierzyła. W jej książce nie było wykluczonych z odkupienia. I nie było problemu, którego nie można by rozwiązać, gdy zrozumie się zasadę dominacji umysłu nad materią. Przygnębiona tym, że jej odkrycia spotkały się z opozycją, Mary – która poślubiła trzeciego męża Asę Gilberta Eddy’ego w 1877 roku – założyła Kościół Chrystusa, Naukowca w Bostonie w 1879 roku. W 1908 roku zaczęła wydawać czasopismo „Christian Science Monitor”, które wciąż się ukazuje i jest wysoko cenione. Zasłynął także Kościół Matka Chrześcijańskiej Nauki, który znajduje się na 5,5-hektarowej działce w Back Bay, dzielnicy Bostonu.

Podczas nabożeństw Chrześcijańskiej Nauki czytane są Biblia i dzieła Mary Baker Eddy, w szczególności jej książka Nauka i zdrowie. Śpiewa się hymny i zapadają chwile milczenia, ale jedyną formą modlitwy jest Modlitwa Pańska. Chrześcijańska Nauka nigdy nie stała się ruchem masowym, ale przyjęła się na całym świecie. W wielu miastach znajdują się jej czytelnie, gdzie dostępne są pisma Mary Baker Eddy, z których można się dowiedzieć, jak zastosować zasadę dominacji umysłu nad materią w odniesieniu do trapiących ciało chorób. Mary Baker zmarła w swym domu na przedmieściach Bostonu w 1910 roku.

Czterdzieści lat później, w 1952 roku, narodziła się inna amerykańska religia odnosząca się do współczesnej medycyny jeszcze bardziej wzgardliwie niż Chrześcijańska Nauka. To Kościół Scjentologiczny, którego prorokiem stał się autor książek fantastyczno-naukowych Lafayette Ron Hubbard, urodzony w Nebrasce w 1911 roku. Kościół ten cieszy się popularnością wśród gwiazd kina. Tom Cruise i John Travolta przypisują swój sukces jego zasadom i praktykom. Scjentologia posługuje się nowoczesną technologią i technikami badania umysłu, ale jej wyjściową filozofią jest starożytna hinduistyczna doktryna reinkarnacji i sansary. Wyznawcy scjentologii wierzą w istnienie nieśmiertelnych dusz, thetanów, które przenoszą się z ciała do ciała przez tryliony lat. Trudno wchodzić w szczegóły, ale thetany wydają się istotami, które nie zostały stworzone. One same były twórcami wszechświata. A po to, by w nim funkcjonować, stworzyły dla siebie rozmaite nośniki. Ciało ludzkie jest jedną z wielu form, które do tego celu zaadaptowały.

W tym miejscu sprawy zaczynają się komplikować. Wszystkie religie usiłują wyjaśnić pochodzenie zła i cierpienia na świecie i dostarczyć skutecznych środków do walki z nim. Biblia twierdzi, że odpowiedzialny za nie jest akt nieposłuszeństwa, popadnięcie w niełaskę, które doprowadziło do usunięcia Adama i Ewy z Edenu. A historia ludzkości jest poszukiwaniem odkupienia i powrotu do raju. W teologii hinduistycznej to karma, czyli prawo przyczyny i skutku, prowadzi nas przez miliony wcieleń do momentu, aż oczyścimy się z grzechów i osiągniemy nirwanę. Scjentologia korzysta w swych naukach z pierwiastków obu tych religii.

Podczas swej wędrówki przez miliony wcieleń thetany wciąż są narażone na ciosy emocjonalne i psychiczne. Przyczyniają się one do najrozmaitszych szkód, tak jak okrutne przeżycia z dzieciństwa potrafią położyć się cieniem na dorosłym życiu. Niektóre z takich szkodliwych doświadczeń zdarzają się przypadkiem. Hubbard określił je mianem engramów. Są jak siniaki, które czas pozostawiał na thetanach podróżujących przez miliony wcieleń – to zwykłe objawy zużycia. Czasem szkody są wynikiem umyślnego działania. Spowodowane są przez thetany, które przeszły na ciemną stronę mocy, pragnąc władzy nad innymi thetanami.

Hubbard określał owe sprowokowane umyślnie przez innych kontuzje mianem implantów. Były one głównym źródłem nie tylko cierpień psychicznych i fizycznych, ale również złych myśli, zaszczepionych thetanom z premedytacją i sprowadzających je na manowce. Pisał: „Implanty skutkują wszelkiego rodzaju chorobami, apatią, degradacją, neurozami i szaleństwem i są ich głównymi przyczynami wśród ludzi”. Twierdził, że chrześcijańską ideę nieba zaszczepiono czterdzieści trzy tryliony lat temu. Była wynikiem dwóch starannie zaprojektowanych implantów – chodziło o oszukanie thetanów, że mają do dyspozycji tylko jedno życie, a nie nieskończoną ich ilość.

Engramy i implanty to scjentologiczna wersja chrześcijańskiego „Upadku”. Tak scjentologia wyjaśnia przyczyny ludzkich cierpień. Ale kuracja, którą ordynuje, jest bardzo specyficzna. Engramy lokują się w ludzkiej podświadomości, czyli w „umyśle reaktywnym”, jak to określał Hubbrad, powodując w naszym życiu cierpienie. Zbawienie polega na oczyszczeniu go w procesie tak zwanego audytowania, co przypomina wizytę u psychologa słuchającego pacjenta, który odsłania krok za krokiem zdarzenia z przeszłości odpowiedzialne za jego obecne cierpienia. Jednak nie funkcjonuje to tak w przypadku scjentologii. Audytorzy słuchają, ale posługują się przy tym technologią. Mają urządzenie, które nazywa się elektropsychometrem (E-metrem); działa ono jak wykrywacz kłamstw. E-metr ułatwia audytorowi znalezienie pytań pomagających ujawnić zdarzenia pogrzebane w pamięci. Celem każdej sesji jest moment „zwycięstwa”, czyli olśnienia. Zwycięstwo wydobywa doświadczenie, które zawiniło, na powierzchnię, gdzie jest ono eliminowane. To nie tak, że przypominamy sobie określone zdarzenie, a potem łagodzi się ból z nim związany. Ono jest usuwane z pamięci. Nie chodzi o wyznanie i odkupienie przeszłości. Chodzi o jej wymazanie.

W scjentologii są też inne techniki służące odkupieniu, pomagające dostąpić jej wersji zbawienia. Ale jest to zbawienie bardzo silnie ukierunkowane, ograniczone do życia, które wierny przeżywa w danej chwili. To nie ostateczne zbawienie ani potępienie. Nie ma nieba. Nie ma piekła. Życie nie jest czymś jednorazowym. Jest tylko wieczny powrót kolejnych wcieleń. To sansara bez nirwany. Scjentologia pomaga ci udoskonalić życie, które wiedziesz teraz, usuwając engramy i zwracając uwagę na implanty.

To wszystko ma jednak swoją cenę. Płacisz za tę całą technologię zbawienia żywą gotówką. I to niemało. Im bardziej zgłębiasz tajniki scjentologii, tym więcej musisz za to płacić. To dlatego krytycy scjentologii nazywają ją biznesem, a nie religią. Na co scjentolodzy odpowiadają, że wszystkie religie mają swoje sposoby zarabiania na ludziach. Zarabiają po to, by mogły istnieć. Dlaczego więc nie mają robić tego i oni? Lafayette Ron Hubbard zmarł w 1986 roku. Czy kiedykolwiek powrócił jako scjentolog albo w jakiejkolwiek innej postaci? Na to pytanie nie ma odpowiedzi. Nie wiemy więc, czy dalej bierze udział w całym tym programie.

Religie takie jak scjentologia cały czas powstają, ale trudno w nich znaleźć coś nowego. Może dlatego, że jak poucza Księga Eklezjastesa w Starym Testamencie, nie da się o czymkolwiek nic nowego powiedzieć. „To, co było, jest tym, co będzie, a to, co się stało, jest tym, co znowu się stanie: więc nic zgoła nowego nie ma pod słońcem”. Odnosi się to również z pewnością do ostatniej religii, której chcę poświęcić trochę uwagi w tym rozdziale, do Kościoła Zjednoczeniowego, czyli Ruchu pod Wezwaniem Ducha Świętego na Rzecz Zjednoczenia Chrześcijaństwa Światowego, a więc tak zwanych moonistów, którzy nazwę swą wzięli od twórcy tej religii i jej proroka Sun Myung Moona. Moon urodził się w Korei w 1920 roku. Gdy miał szesnaście lat, objawił mu się Jezus, który powiedział mu, że został wyznaczony do dopełnienia jego misji. Moon był bardzo zainteresowany seksem. Uważał, że Ewa zaprzepaściła dla ludzkości seks, oddzielając go od miłości. Utrzymywała stosunki cielesne nie tylko z Adamem. Cudzołożyła też z szatanem. I tej zmazy nie udało się zmyć.

Bóg mianował więc Jezusa, by naprawił całą sytuację. Zgodnie z planem Jezus miał się ożenić i spłodzić bezgrzeszne dzieci. W ten sposób – używając terminologii scjentologicznej – implant Ewy w ludzkie doświadczenie seksu zostałby usunięty. Niestety, Jezusa ukrzyżowano, zanim zdołał znaleźć idealną małżonkę i odkupić ludzkość. Boskie plany znów pokrzyżowano. Ale teraz wszystko wróciło na właściwą drogę. Sun Myung Moon został wyznaczony do roli mesjasza, aby dokończyć dzieło Jezusa. A dokona się to przez założenie idealnej rodziny, której czysta miłość wymaże w końcu grzech Ewy.

Dopiero czwarta żona Moona okazała się tą właściwą. Wtedy też rozpoczął swoją walkę o zbawienie przez małżeństwo. Wezwał swych uczniów, by poszli jego śladem. Zachęcał ich, by brali udział w masowych ceremoniach, gdzie, za odpowiednią opłatę, tysiące par brały ślub w tej samej chwili. Wielu z nich miało partnerów, którzy zostali dla nich wyznaczeni. Musiał to być całkiem zyskowny interes. Gdy Sun Myung Moon umierał w 2012 roku, jego majątek obliczano na 900 milionów dolarów.

Kościół Zjednoczeniowy przeniósł się w latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku na Zachód, gdzie przyciągnął do swych szeregów wielu młodych ludzi. Przedstawiony wyżej krótki zarys jego nauk uwidacznia, że w religii tematy upadku i odkupienia wciąż się powtarzają – zmieniają się tylko ich formy. Niezadowolenie wciąż pcha ludzi do poszukiwania rozwiązań ich problemów. I zawsze znajdzie się ktoś, kto tylko na to czeka, gotów dostarczyć im jakiejś nowej religii. Dlatego z ulgą przyjrzymy się w następnym rozdziale ruchowi, który nie zamierzał powiększać liczby istniejących religii, ale chciał je wszystkie połączyć w jedną całość.

ROZDZIAŁ 37

Otwierając drzwi

Użytecznym wyrazem, który możemy dodać do naszego słownika religii, jest słowo ekumeniczny. Pochodzi z greckiego oikoumenikós, od oikouménē, słowa oznaczającego cały zamieszkały świat. Wychodzimy z domu pojedynczej rodziny, siedzącej za zamkniętymi drzwiami, do całej rasy ludzkiej w świecie na zewnątrz. Być ekumenicznym to docierać do innych i celebrować to, co mamy z nimi wspólnego. To wychodzić zza zamkniętych drzwi i brać się za ręce z sąsiadami. Takie otwarcie się na innych było wielkim zwrotem w historii religii w dwudziestym wieku. Wydarzyło się w wielu miejscach, ale my zaczniemy od chrześcijaństwa.

Reformacja szesnastego wieku podzieliła chrześcijaństwo na walczące ze sobą ugrupowania, które po zaprzestaniu bojów następne kilka stuleci ignorowały się nawzajem. Poszczególne wyznania zamknęły się w swoich czterech ścianach i żyły własnym życiem. A potem ciężkie wrota zaczęły się powoli uchylać, chrześcijanie wyszli na zewnątrz i zaczęli ze sobą rozmawiać przez swoje wysokie płoty. Rozmowy zainaugurowano w 1910 roku w Edynburgu, gdzie spotkały się różne protestanckie stowarzyszenia misyjne, by rozmawiać o problemach współczesności. Potem, w 1938 roku, przywódcy stu Kościołów uchwalili utworzenie Światowej Rady Kościołów na wzór Organizacji Narodów Zjednoczonych. Wybuch drugiej wojny światowej w 1939 roku wstrzymał ten proces. Ale w 1948 roku odbyło się pierwsze zgromadzenie tej Rady, w którym udział wzięło 147 Kościołów. Dzisiaj uczestniczy w niej 345 różnych wyznań. Pokazuje to, jak bardzo wciąż rozczłonkowane jest chrześcijaństwo.

W początkach swojego istnienia ruch ekumeniczny miał nadzieję na zjednoczenie podzielonego chrześcijaństwa w jeden spójny Kościół. Może to nie jest idealne porównanie, ale wyobraźmy sobie połączenie wielu współzawodniczących ze sobą firm w jeden wielki biznes. Był to rodzaj projektu technicznego. Weźmy trochę stąd, trochę stamtąd, przymocujmy śrubkami i oto mamy Zjednoczony Kościół! Kilku protestanckim Kościołom udało się w ten sposób połączyć, na przykład Zjednoczony Kościół Chrystusa powstał w wyniku scalenia dwóch różnych Kościołów w 1957 roku, a Kościół Zjednoczony w Australii utworzono z trzech innych Kościołów. Ale poza kilkoma lokalnymi sukcesami ten rodzaj zjednoczenia nie powiódł się. Zmienił się jednak stosunek Kościołów do siebie.

Dążenie do zacieśnienia więzi dało efekty dzięki bardziej swobodnemu podejściu do całej sprawy. Kościoły zdecydowały, że chociaż nie pragną mariażu, nie ma powodów, by nie nastąpiło wzajemne zbliżenie. Sprawa była prostsza, jeśli miały ze sobą więcej wspólnego i akceptowały ignorowanie dzielących je różnic. W żargonie ruchu ekumenicznego „wchodziły ze sobą we wspólnotę”. I tak Kościoły anglikańskie z Wysp Brytyjskich utworzyły wspólnotę z Kościołami luterańskimi północnej Europy w 1992 roku. Nie połączyły się w jedno wyznanie. Wszystkie pozostały we własnych domach. Ale otworzyły swoje drzwi dla siebie nawzajem i stworzyły dużą rodzinę.

Za wcześnie, by prorokować, dokąd te ekumeniczne działania doprowadzą chrześcijaństwo. Doświadczenia podpowiadają, że czas wielkich projektów zjednoczeniowych już minął. Górę wzięło bardziej swobodne podejście, w którym uznaje się, że różnice między Kościołami są czymś, co można wspólnie celebrować. W końcu każda rodzina ma swój własny styl i sposób funkcjonowania, ale wszystkie należą do tej samej ludzkiej społeczności na całym świecie. Chwała różnorodności! Skoro nie ma większych szans na zespolenie tysięcy chrześcijańskich wyznań w jedną wielką firmę, celebrujmy zalety i piękno w zróżnicowaniu. Jak w ogrodzie, w którym kwitną setki najrozmaitszych kwiatów. Boga można pojmować i czcić na wiele sposobów.

Jeśli pobrzmiewa w tym więcej Wschodu niż Zachodu, więcej hinduizmu niż chrześcijaństwa, to dlatego, że tak właśnie jest. Ruch ekumeniczny w chrześcijaństwie narodził się w 1910 roku, ale pierwsze oznaki ekumenizmu pojawiły się dużo wcześniej. Widzieliśmy je już w sikhizmie, z jego otwarciem na inne tradycje religijne. Zastosowanie znajduje tu hinduska metafora o wielu strumieniach płynących do jednego morza. Ta idea z pewnością nie przekonałaby proroka Mahometa, który nie postrzegał islamu jako jednej religii spośród wielu, lecz jako ich finalizację i spełnienie.

Zaskakuje więc, że najbardziej ekumeniczna spośród dzisiejszych religii ma swoje korzenie nie w hinduizmie, ale właśnie w islamie. Nazywa się bahaizm. Powstała w 1844 roku w Persji, czyli w dzisiejszym Iranie. Podobnie jak chrześcijaństwo i islam bahaizm jest klasyczną religią profetyczną. Istota proroctwa polega na tym, że umysł Boga ujawnia się wybrańcom – przeważnie są nimi mężczyźni – którzy relacjonują, co zobaczyli i usłyszeli. A potem tworzy się społeczność, przekazująca nowe nauki światu. Islam uznaje tę profetyczną tradycję, ciągnącą się od Abrahama poprzez Jezusa do Mahometa. Ale podkreśla, że Mahomet był ostatnim prorokiem, kulminacją albo doskonałością w cyklu objawień, Pieczęcią Proroków. Rzeka w końcu dotarła do morza. Seria proroctw została zakończona.

Inaczej widzą to bahaiści. Ich zdaniem nie ma żadnego morza, żadnej tamy, powstrzymującej Boskie objawienie. Rzeka wciąż płynie. Będzie płynąć do końca świata. A od czasu do czasu na jej powierzchni pojawiają się bąble objawień nowych proroków. Bahaiści wierzą, że coś takiego stało się właśnie w połowie dziewiętnastego wieku w Iranie, gdy Bóg wysłał na ziemię swego ostatniego jak dotąd proroka. Przypomnijmy sobie, że Ewangelie opowiadają nam o poprzedniku Jezusa Chrystusa, zwanym Janem Chrzcicielem. Ludzie pytali Jana, czy jest mesjaszem. Mówił, że nim nie jest. Ale przybył, by przygotować grunt dla tego, który nim będzie.

To samo zdarzyło się w 1844 roku w Iranie. Pewien młody człowiek, nazywający sam siebie Bab, czyli Brama, ogłosił, że jest heroldem Boga przysłanym, by przygotować grunt pod przybycie nowego proroka. Bab nie był prorokiem, ale spotkał go zwykły los proroków. Jego rewelacje, że jest Bramą, przez którą ma wejść nowy prorok, ortodoksyjni muzułmanie uznali za herezję. Dla nich Mahomet był ostatnim prorokiem. Nie miał się pojawić żaden inny. W 1850 roku Bab został więc pojmany i rozstrzelany.

Kilka lat później człowiek zwany Mirza Husajn Ali, uwięziony za to, że był zwolennikiem Baba i z utęsknieniem wyczekiwał zapowiedzianego przezeń proroka, miał objawienie, że to właśnie on jest tym prorokiem. Przyjął imię Baha Allah, co oznacza „Boża Chwała”. Narodził się bahaizm. Baha Allahowi powiodło się lepiej niż Babowi. Władze irańskie nie uśmierciły go. Spędził kolejne czterdzieści lat w więzieniu i na wygnaniu. Zmarł w Akce, mieście więzieniu, w Palestynie, w 1892 roku. Był kolejnym dowodem na to, że stworzenie nowej religii może poważnie zagrozić zdrowiu.

Następcą Baha Allaha został jego syn Abdul Baha, więziony wraz z ojcem. Gdy zwolniono go z więzienia w 1908 roku, zaczął podróżować po Egipcie, Europie i Ameryce, głosząc nowe objawienie i gromadząc zwolenników. Gdy zmarł w 1921 roku, zastąpił go wnuk Shoghi Effendi. Bahaizm zyskiwał coraz więcej wiernych na całym świecie. A gdy Shoghi Effendi zmarł w Londynie w 1957 roku, przywództwo ruchu objęła grupa wiernych znana jako Powszechny Dom Sprawiedliwości.

Piękno bahaizmu polega na tym, że nie ma w nim nic skomplikowanego. Główną ideą jest idea ciągłego objawienia. Bóg przysyła proroków. Tak się zdarzyło, że Baha Allah był ostatnim z nich. Nie oznacza to wcale, że jego proroctwo jest proroctwem ostatecznym. Oznacza to, że ludzie powinni się na razie skupiać na nim, bo jego objawienie jest najnowszym, z którego można czerpać nauki. To prosta lekcja, która świetnie współbrzmi z ekumenicznym duchem naszych czasów. Istnieje jeden Bóg, którego byt wykracza poza ludzkie pojmowanie. Prorocy dostrzegają umysł Boga. Niestety, religie powstające na bazie tych spostrzeżeń, zawsze popełniają jeden błąd. Uważają, że ostatnie słowo na temat Boga należy właśnie do nich.

Zdaniem bahaistów wszystkie religie światowe rozumieją część tajemnicy Boga, wszystkie powinny być zatem darzone szacunkiem. Ich wizje Boga są prawdziwe. Ale żadna z nich nie ma jego pełnego obrazu. Nawet bahaizm. Jest on po prostu najbardziej aktualną wersją jego wizerunku. I ma w sobie piękno prostoty. Uznaje, że istnieje wiele religii, ale wszystkie mówią o tym samym Bogu. W tym sensie wszystkie są jedną wielką religią. Łączy je obiekt obserwacji, a nie punkt widzenia. Religie zapominają o tym. Mylą to, co obserwują, z tym, kto obserwuje. To wciąż ta sama przypowieść o słoniu i ślepcach, postrzegających go odmiennie. Słoń jest jeden, ale istnieją różne punkty, z których się go widzi.

Jaki jest zatem punkt widzenia bahaizmu? Stwierdzenie, że istnieje jeden Bóg, to nie żadna rewelacja. Ale bahaiści podkreślają, że ludzkość też jest jedna. Jedność rasy ludzkiej to dla nas tak samo ważna lekcja, jak jedność Boga. I ma to bardzo poważne praktyczne implikacje. Dramat religii uważających, że ostatnie słowo w kwestii Boga należy do nich, polega na tym, że dzielą ludzkość na walczące ze sobą frakcje. Religia staje się wtedy największym wrogiem ludzkości. Ale gdy taka religia uświadomi sobie, że chociaż wszystkie religie spoglądają na Boga pod różnym kątem, to jednak jest to cały czas ten sam Bóg, może wtedy zacząć jednoczyć ludzi zamiast ich dzielić.

To dlatego bahaiści odgrywali główną rolę w ruchu jednoczącym światowe religie w nową formę globalnego ekumenizmu zwaną Parlamentem Religii Świata. Po raz pierwszy zgromadzenie to miało miejsce w Chicago w 1893 roku. Kolejne odbyło się sto lat później, w 1993 roku. Ostatnie spotkanie odbyło się w Salt Lake City w październiku 2015 roku. Parlament stanowi sygnał, że w dzisiejszych czasach niektóre religie chcą skończyć z latami podziałów. Daje też nadzieję na początek nowej ery przyjaźni i wspólnych dyskusji.

Bahaiści są świadectwem jedności Boga i jedności ludzkości. Cechuje ich prosty i charakterystyczny sposób praktyki duchowej. Nie mają wyspecjalizowanego stanu kapłańskiego. Nie ma też wśród nich doktrynalnej jedności. Praktykują wiarę głównie we własnych domach i mieszkaniach. Ale jej ceremoniały przypominają o tym, że korzenie bahaizmu tkwią w islamie. Po rytualnym obmyciu rąk i twarzy bahaiści modlą się z twarzą skierowaną w określonym kierunku. Nie ku Mekce, ale ku mauzoleum ich proroka Baha Allaha w Izraelu. Modlitwa jest prosta: „Daję świadectwo, o mój Boże, że stworzyłeś mnie, abym Cię znał i wielbił… Nie ma innego Boga poza Tobą, Pomocą w Niebezpieczeństwie…”.

Bahaizm jest ilustracją nowego trendu religijnego: odwrotu od dawnych podziałów ku nowej formie jedności. Nie takiej, która polega na scalaniu różnych systemów w nową instytucję. Ale na odkrywaniu jedności już istniejącej: jedności wszystkich ludzi. Jedność tę spostrzega się raczej słuchając, niż mówiąc. Wyraża ją lepiej cisza niż hałas.

Trendowi temu daleko jest jednak do powszechności. Równoważy go tendencja przeciwna, reprezentowana przez gniewnych fundamentalistów, uważających się za jedynych właścicieli Bożej prawdy. Są oni odpowiedzialni za niektóre z najstraszniejszych konfliktów w dzisiejszym świecie. Przyjrzymy się ich historii w kolejnym rozdziale.

ROZDZIAŁ 38

Gniewna religia

Mianem fundamentalistów określa się dziś różne religijne ugrupowania. Po raz pierwszy użyto tego określenia w początkach dwudziestego wieku, aby opisać pewien szczególny nurt w ramach amerykańskiego protestantyzmu. Nowoczesna nauka sprawiała, że życie chrześcijan dosłownie odczytujących Biblię stawało się coraz bardziej skomplikowane. Biblia mówiła im, że Bóg stworzył świat w ciągu sześciu dni, zanim siódmego dnia zrobił sobie dzień wolny. I że w konkretnej chwili szóstego dnia stworzył w pełni ukształtowane ludzkie istoty. Aż do dziewiętnastego wieku wielu ludzi sądziło, że sprawy miały się dokładnie tak. A potem do gry weszli naukowcy i zaczęli to podważać. Jeden z nich przyprawił ludzi wierzących o prawdziwy ból głowy.

Nazywał się Karol Darwin. W swych badaniach Darwin doszedł do wniosku, że wszystkie gatunki na naszej planecie ewoluowały przez długi czas w procesie drobnych adaptacji do środowiska naturalnego, w którym żyły. Sześciodniowy okres stworzenia odszedł do lamusa. Była to bardzo nieprzyjemna wiadomość. Ale Darwin wysunął jeszcze bardziej nieprzyjemną tezę. W pełni ukształtowane jednostki ludzkie nie pojawiły się jako wyjątkowe dzieła stworzenia jednego dnia sześć tysięcy lat temu. Też ewoluowały powoli przez miliony lat. A ich bezpośrednimi przodkami były małpy! Kiedy w 1859 roku ukazała się książka Darwina O powstawaniu gatunków, wywołała prawdziwy kryzys pośród tych, którzy czytali historie biblijne nie jako poemat na cześć stworzenia wszechświata przez Boga, ale jako precyzyjny opis tego, jak Bóg to zrobił. Chrześcijanie różnie zareagowali na dzieło Darwina.

Wielu z tych, którzy je przeczytali, uznało, że Darwin miał rację. A zatem Biblia musi się mylić! I ich wiara załamała się całkowicie. Utrata wiary zasmuciła ich, podobnie jak dzieci, które przestają wierzyć w Świętego Mikołaja. Ale inni wierni przyjęli rewelacje Darwina za dobrą monetę i dostosowali swoją wiarę do nowej nauki, ucząc się inaczej odczytywać Biblię. To była sztuka, a nie nauka. Stworzono ją, by skłonić ludzi do myślenia o sensie życia, a nie po to, by informować o jego mechanizmach. Ich wiara przetrwała, ale straciła swoją dawną niepodważalność. Co oznaczało, że tak naprawdę dopiero teraz stała się wiarą! Pewność to nie wiara. To przeciwieństwo wiary. Jeśli jesteś czegoś pewien, nie musisz w to wierzyć. Wiesz. Nie wierzę, że 2+2=4. Wiem to. Mogę policzyć to na palcach. Ale nie mogę mieć pewności, że życie jest czymś najważniejszym i że świat ma kochającego go stwórcę. Albo że odrodzę się w nowym życiu po śmierci. Nie ma pewności co do żadnej z tych spraw. Albo w nie wierzymy, albo nie. Mamy wiarę. Albo jej nie mamy. Nowoczesna nauka oddała religii prawdziwą przysługę, pozwalając jej lepiej zrozumieć samą siebie i zmienić sposób mówienia o sobie.

Ale niektórzy chrześcijanie odmówili porozumienia z nowoczesną nauką. Nie chcieli rezygnować na jej korzyść z religii, ani zmieniać z jej powodu swojego sposobu postrzegania wiary. Zdecydowali się walczyć z nauką. Ona ich nie zasmucała. Wprawiała ich w gniew! A gniew stał się głównym składnikiem fundamentalizmu. Aby zrozumieć fundamentalizm, musimy spróbować poczuć wściekłość i frustrację, które do niego doprowadziły.

Czy kiedykolwiek zdarzyło się, że jakiś źle działający sprzęt domowy popsuł ci nastrój na tyle, że chciałeś nim cisnąć o ścianę? Czy widziałeś kiedyś gracza w tenisa, którzy wali rakietą o kort, jakby winił ją za swoje złe uderzenie? Życie nieustannie sprawia nam niespodzianki, które burzą nasze dobre samopoczucie. A niektórzy ludzie radzą sobie z nimi lepiej niż inni. Łatwo dostosowują się do nowych wyzwań. Nazywamy ich nowinkarzami. Zawsze muszą mieć najnowszą wersje smartfona czy iPada. Inni dostosowują się z większym ociąganiem. A niektórzy w ogóle nie chcą się dostosowywać. Nienawidzą wszelkich zmian i ze złością z nimi walczą. Szczególnie, jeśli wkraczają one na teren ich ukochanej wiary. Nauka była największym czynnikiem zmian w najnowszych czasach. Nic więc dziwnego, że to ona stała się celem zaciekłych ataków wiernych, którzy poczuli się przez nią oblężeni. Ich gniew wybuchł ze szczególną siłą w Stanach Zjednoczonych w latach 1910–1925. Wojnę wywołała teoria ewolucji Darwina.

Wkrótce padły w tej wojnie pierwsze strzały. Były to pamflety opublikowane przez grupę, która przyjęła nazwę Światowe Chrześcijańskie Stowarzyszenie Fundamentalistyczne. Fundamenty muszą być mocne. Tak, żeby budowany na nich dom oparł się niszczącej rzece czasu. Dla autorów pamfletów fundamentem, na którym zbudowano chrześcijaństwo, była niepodważalna prawda Biblii. Bóg podyktował każde jej słowo, a Bóg nie popełnia omyłek. Wszystko w Biblii było prawdą, autentycznym słowem Boga. A każde ludzkie słowo, które się temu sprzeciwiało, było fałszem. Darwin sprzeciwiał się Biblii. A więc Darwin się mylił!

Fundamentaliści nie próbowali obalać nauki. Nie spierali się z nią. Po prostu jej nie uznawali. Tak jak rodzice kończący kłótnię z dzieckiem krzykiem: „Bo ja tak mówię!”. Tak właśnie funkcjonuje wiara fundamentalistów. Nie używają w sporze dowodów, ale autorytetu. Dlaczego Darwin się mylił? Bo Biblia tak mówi! Ale fundamentaliści poszli dalej. Nie tylko wypowiadali się autorytatywnie. Próbowali zdelegalizować naukę. Nauka podjęła wówczas walkę.

Gniewne protesty misjonarzy chrześcijańskich doprowadziły do tego, że stan Tennessee zakazał nauczania ewolucji w swych szkołach. Karalnym przestępstwem stało się nauczanie „każdej teorii, która zaprzeczała historii Boskiego stworzenia człowieka, tak jak przedstawia ją Biblia, a uczenia zamiast tego, że człowiek pochodzi od niższych gatunków zwierząt”. Młody wykładowca przedmiotów ścisłych John Thomas Scopes zdecydował się podjąć walkę z nowym prawem. Postanowił sam sprowokować własne aresztowanie, wykładając swym uczniom teorię ewolucji. Zamierzał wykorzystać sprawę sądową, by pokazać, jaką głupotą było odpieranie teorii ewolucji za pomocą cytatów z Księgi Rodzaju. Wspierała go Amerykańska Unia Wolności Obywatelskich. Jego obrony podjął się Clarence Darrow, najsłynniejszy w tym czasie amerykański adwokat. Sprawa Scopesa zyskała sławę pod nazwą „małpi proces” dzięki twierdzeniu Darwina, że ludzie pochodzą od małp. Scopes uznany został winnym nauczania teorii ewolucji i ukarany grzywną w wysokości 100 dolarów. Darrow wykazał w swej obronie sprzeczności w stanowisku fundamentalistów i udowodnił, że ich główny rzecznik nie miał pojęcia, o czym mówi. Scopes przegrał sprawę sądową, ale Darrow wygrał spór. Jednak amerykański Sąd Najwyższy zniósł prawo zakazujące nauki teorii ewolucji w szkołach dopiero w 1968 roku.

Proces Scopesa dobitnie pokazał, że nowa wiedza budzi wściekłość fundamentalistów. Niezależnie od wyznania nie lubią oni historii ani zmian, jakie ona ze sobą niesie. Wolą zniszczyć swoje rakiety na korcie, niż zmierzyć się ze tym, co niesie przyszłość. Wszystkim, czego pragną, jest przeszłość. „Po co nam wasza przyszłość?”, krzyczą. Fundamentalizm to histeria. To wrzask, odmowa akceptacji nowej rzeczywistości.

Ale jeśli zmiany, które niosą nauka i nowa wiedza, są trudne do zaakceptowania dla umysłu fundamentalistycznego, to tym trudniej zaakceptować mu zmiany w ustroju społecznym. W dzisiejszych czasach na fundamentalizm religijny bardziej wpływają zmiany społeczne niż nacisk nauki. I już nie tylko gniew jest jego przejawem. Pojawia się przemoc.

Najbardziej rewolucyjną zmianą w świecie dwudziestego i dwudziestego pierwszego wieku było wyzwolenie kobiet. Biblia i Koran narodziły się w społeczeństwach, w których władzę sprawowali mężczyźni. Nic dziwnego. Świat do niedawna był urządzony właśnie w ten sposób. Musimy zwrócić na coś uwagę, zanim zagłębimy się w tę kwestię. Historia dowodzi, że rządzący mężczyźni nigdy sami z siebie nie rezygnują ze swych przywilejów. Nie budzą się pewnego ranka i nie mówią: „Nagle zdałem sobie sprawę, że sposób, w jaki sprawuję władzę nad innymi, jest zły. Muszę się zmienić. Podzielę się więc z nimi władzą. Niech rządzą!”. Nigdy nie funkcjonuje to w ten sposób. Historia uczy, że władzę zawsze trzeba było wyszarpać od tego, kto ją aktualnie sprawował. Sufrażystki walczące o prawa wyborcze dla kobiet musiały tę lekcję odrobić. Mężczyźni wcale nie chcieli się nimi dzielić. Kobiety musiały o nie walczyć.

Trzeba zwrócić uwagę na jeszcze jedną kwestię dotyczącą władzy. W tym miejscu pojawia się religia. Możni tego świata kochają władzę dla niej samej, ale swoją żądzę stroją w szaty, które mają ją usprawiedliwić. Zgodnie z teorią, na której wspierali się, by uniemożliwić kobietom udział w wyborach, kobiece mózgi nie nadawały się do pojęcia całej złożoności polityki. Polityka była sprawą mężczyzn. Kobietom pozostawało rodzenie dzieci. A najlepszych uzasadnień, mających utrzymać ludzi na przeznaczonych dla nich miejscach, dostarczała zawsze religia. Widzieliśmy już, jak to funkcjonuje, gdy omawialiśmy kwestię niewolnictwa. Zarówno Biblia, jak i Koran, uważały je za rzecz oczywistą. Taki sam stosunek miały do podporządkowania kobiet. Zabrzmi to chyba niezbyt przyjemnie, ale fakt pozostaje faktem: świętych tekstów można użyć, by dostarczyć amunicję dla tych, którzy chcą mieć władzę nad ludźmi.

Cały czas używa się ich zresztą w tym celu. Dla fundamentalistów chrześcijańskich emancypacja kobiet jest kolosalnym problemem, bowiem Biblia mówi, że kobiety powinny być podporządkowane mężczyznom i nie mogą mieć nad nimi władzy. Po dziś dzień większość Kościołów chrześcijańskich odmawia kobietom wyświęcenia na kapłanów. W Kościele katolickim, największej organizacji na naszej planecie, która ma ponad miliard członków, nie jest to zresztą przedmiotem jakiejkolwiek dyskusji. Nawet bardziej liberalne odmiany chrześcijaństwa walczyły o to przez całe wieki. Dopiero w 2015 roku Kościół Anglii zezwolił na to, by kobiety mogły zostać biskupami. Po tym, jak liberalne religie nauczyły się akceptować Darwina, uczą się teraz, choć z bólem, koegzystencji z wyzwoleniem kobiet. Ale czas nie stoi w miejscu. Będą musiały teraz, z jeszcze większym bólem, uporać się z kwestią emancypacji osób homoseksualnych.

Wszystko to stanowi dla chrześcijaństwa spory problem. Jeszcze większy problem ma z tym jednak islam. I to właśnie tu w walce o akceptację zmian pojawiła się przemoc. Fundamentaliści muzułmańscy są nie tylko gniewni: w najbardziej ekstremalnej postaci stali się bezwzględnymi mordercami. Wiele czynników doprowadziło do tego kryzysu w islamie. Sporo z nich wychodzi poza zakres tej książki. Ale podstawowy problem jest wspólny dla wszystkich fundamentalizmów religijnych, gdziekolwiek się one pojawią, nawet w Izraelu. Są tam żydzi fundamentaliści, którzy odrzucają jakiekolwiek próby podzielenia się Ziemią Świętą z Palestyńczykami. Twierdzą, że Bóg dał im Palestynę przed tysiącami lat, a oni tylko odebrali to, co zostało im ukradzione. Niebezpieczeństwo, jakie za tym stoi, dostrzegliśmy już, analizując postawę chrześcijańskich fundamentalistów wobec Darwina. Mamy rację, a wy nie, ponieważ tak nam mówi Biblia.

Skoro Biblię i Koran wykorzystuje się w ten sposób, mogłoby się wydawać, że to w nich tkwi problem, że to one są źródłem wybuchających konfliktów. Albo lepiej: problemem jest koncepcja, że teksty te są boskimi objawieniami. Ostatecznie mogę się z wami spierać o status kobiet czy osób homoseksualnych. Możemy się zgadzać lub nie. Ale jeśli powiecie mi, że wasze stanowisko w tym względzie nie jest wasze, ale boskie, dalszy spór staje się niemożliwy. Staje się powtórzeniem małpiego procesu.

Fundamentaliści nie dyskutują. Nie próbują dowodzić. Wygłaszają sentencję. A brzmi ona zawsze „winny”, bowiem Pismo Święte zadecydowało już o danej kwestii. Oznacza to, że kryzys fundamentalizmu, łącznie z jego najbardziej gwałtownymi formami, rodzi problem, dotyczący samej kwintesencji religii twierdzących, że ich podstawą jest objawienie, pochodzące bezpośrednio od Boga. Z pewnością, gdy wykorzystuje się religię by usprawiedliwić nie tylko miłość niewiedzy, ale również skłonność do przemocy, to tkwi w tym jakiś fundamentalny – pożyczając słowo z języka fundamentalistów – błąd. Jak więc religia może się wyrwać z tej matni? Będziemy to rozważać w następnym rozdziale, gdzie przyjrzymy się historii przemocy w religii.

ROZDZIAŁ 39

Święte wojny

Czy religia to główne źródło przemocy w naszej historii, jak sugeruje to wielu ludzi? Religia z pewnością nie stroni od przemocy. Sięgała po przemoc w przeszłości, wykorzystuje ją też dzisiaj. Ale czy jest przyczyną przemocy? Wielu myślicieli tak właśnie uważa. I zwykle idą w swych przemyśleniach dalej: aby pozbyć się przemocy na świecie, powinniśmy się pozbyć religii. Niektórzy przesuwają jeszcze dalej granice sporu, twierdząc, że skoro to Bóg przykazał stosowanie przemocy, która stała się takim przekleństwem dla ludzkości, najlepszym sposobem ocalenia jej będzie pozbycie się Boga. To mocne oskarżenie, którego nie da się zignorować.

Jeśli ograniczymy dyskusję do trzech religii abrahamowych, judaizmu, chrześcijaństwa i islamu, oskarżenie wydaje się zasadne. Wiele jest przemocy we wczesnej historii judaizmu. Uwolnienie Żydów z niewoli w Egipcie nie mogło się bez niej obyć. Dlatego powinniśmy się tu na chwilę zatrzymać, by zadać pytanie, czy przemoc była konieczna. Niewiele osób twierdzi, że przemoc w stosunku do innych nigdy nie jest uzasadniona. Jest ona zawsze złem. Ale czasem to mniejsze zło. Niewolnictwo było złem. Mężczyzn i kobiety traktowano w nim nie jak ludzi, ale jak zwierzęta, których można się pozbyć na jedno skinienie ich właściciela. Większość ludzi poparłaby dzisiaj prawo niewolników do powstania przeciw swym panom i walki o wolność. To właśnie uczynili Żydzi. Powstali przeciwko panom i uciekli na pustynię. Prawdziwy problem pojawił się później.

Około 1300 roku p.n.e. zgotowali plemionom zamieszkującym ziemię Kanaan (dzisiejsza Palestyna) – plemionom, które uważali za grzeszników – los podobny do tego, co chrześcijańscy osadnicy uczynili rdzennym mieszkańcom Ameryki w dziewiętnastym wieku. Słowem, którym określamy dziś wykorzenienie i zniszczenie całego narodu, jest genocyd (ludobójstwo). Doskonale ono tutaj pasuje. I to przeciw Biblii należy w tym przypadku wysunąć oskarżenie. Historycy mogą toczyć spory na temat tego, ile czasu trwało osiedlanie się Żydów w Palestynie i na ile było ono brutalne. Biblia jasno wypowiada się na temat mordu, który wówczas nastąpił. I twierdzi, że dokonał się on na rozkaz Boga. Księga, która to opisuje, nazywa się Księgą Jozuego. To tekst, w którym rozsiane są takie frazy, jak „niczego nie zostawisz przy życiu”, „zgładził ich ostrzem miecza doszczętnie”, „rozgromiono ich całkowicie, tak że nikt nie ocalał”. Jozue mówi nam, że osiedlanie się plemion Izraela w Ziemi Obiecanej dokonywało się poprzez akty przemocy zarządzone przez Boga.

W początkach chrześcijaństwa też jest mnóstwo przemocy. Ale chrześcijaństwo nie było w tym czasie jej źródłem – było jej przedmiotem. Pierwsi chrześcijanie nie spodziewali się żyć na tyle długo, by mieli się mieszać w ziemską politykę. Nie powstrzymało to ich prześladowań. Czcili ukrzyżowanego Boga i sami cierpieli. Okres ten zakończył się, gdy cesarz Konstantyn przyjął chrześcijaństwo i zaczął działać w jego interesie. Potem Kościół rozsmakował się w przemocy i nauczył się, jak stosować ją jako instrument władzy. Przez wieki stosował ją wobec żydów, nazywając ich mordercami Boga z powodu ukrzyżowania Jezusa – w międzyczasie zapomniał o wszystkim, co tenże Jezus powiedział w swym Kazaniu na Górze. Podczas wypraw krzyżowych Kościół stosował przemoc wobec muzułmanów, w czasach inkwizycji – niszcząc chrześcijańskich heretyków. A podczas wojen religijnych, które nastąpiły po reformacji, rywalizujące grupy chrześcijan walczyły między sobą zaciekle, aż społeczeństwo zmęczone ich przemocą wkroczyło, by ją zakończyć.

Islam też miał brutalne narodziny. Chociaż ideę dżihadu, czyli walki, można rozumieć na sposób pokojowy, podpierano się nią również, by usprawiedliwić przemoc wobec niewiernych i niewierzących. Podobnie jak chrześcijanie, muzułmanie też zabijali innych muzułmanów, którzy byli zwolennikami innych wersji islamu. Szyici i sunnici mordowali się nawzajem z taką samą zawziętością, jak protestanci i katolicy w chrześcijaństwie. A ich wzajemna nienawiść stanowi jedno z głównych źródeł dzisiejszych konfliktów na Bliskim Wschodzie.

Najważniejszą kwestią nie jest więc to, czy religia była przyczyną wielu aktów przemocy w historii, ale dlaczego powinno nas to martwić? Gdy wspominaliśmy o niewolnictwie, zwróciliśmy uwagę, że są sytuacje, w których przemoc jest uzasadnioną moralnie opcją. To zasada, którą kieruje się większość krajów, zarówno w polityce wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Statystycznie rzecz biorąc Stany Zjednoczone są najbardziej chrześcijańskim krajem na ziemi. Występuje tam również najwięcej przemocy. Amerykanie dopuszczają karę śmierci. Uznają, że zwykli obywatele powinni mieć prawo do posiadania broni i używania jej w obronie własnej. Wskutek tego giną co roku tysiące Amerykanów. USA stosowały też przemoc, podobnie jak większość krajów na ziemi, nie tylko po to, by bronić się przed wrogami, ale również po to, by mieszać się do wewnętrznych spraw innych państw. Jeśli możemy usprawiedliwić przemoc w tych okolicznościach, dlaczego drażni nas, że religie stosują ją dla własnych celów? Jesteśmy brutalnym gatunkiem. Dlaczego więc jesteśmy tak uwrażliwieni na przemoc religijną?

Są dwie przyczyny takiego stanu rzeczy. Pierwszą jest to, że gdy w sporach pojawia się religia, stają się one wyjątkowo toksyczne. Ludzie i tak są skłonni do przemocy, ale jeśli wmówią sobie, że robią coś w imię Boga, znika szansa na jakiekolwiek miłosierdzie i umiar w konflikcie. Podczas wojen religijnych w Szkocji w siedemnastym wieku, znanych jako „Killing Time” (czas mordów), wezwaniem do bitwy jednej ze stron było „Bóg i żadnego zmiłowania”, oznaczające, że nie powinno się okazywać litości ani brać jeńców. Oglądając w wieczornych wiadomościach telewizyjnych ostrzeliwujące się na Bliskim Wschodzie wrogie frakcje muzułmanów, najprawdopodobniej usłyszymy, jak oddają chwałę Allahowi, celując do siebie nawzajem.

Jeśli działasz w imię Najwyższego Sędziego wszechświata, nie możesz się mylić. „Bóg i żadnego zmiłowania!”. To dlatego konflikty między fanatykami religijnymi mogą się toczyć przez stulecia i żadna ze stron nie szuka przy tym pojednania. A kiedy dawna waśń potrzebuje nowego paliwa, określa się ją czasem jako „politykę tożsamości”. Nielubiana grupa może osiągnąć cel i zyskać tożsamość, identyfikując się z religią, która zdefiniuje ją w opozycji do innych. Może to złagodzić poczucie bezdomności u autsajdera. I odurzyć go gniewem. A także dać mu pretekst do wysadzenia się w londyńskim metrze w 2005 roku.

Jeśli pierwszy powód religijnej przemocy przeraża nas pierwiastkiem irracjonalnej zaciekłości, wnoszonym do konfliktów, to w drugim tkwi wewnętrzna sprzeczność. Polega ona na tym, że niewierzący często widzą rzeczy wyraźniej niż wierzący. Imię tej sprzeczności brzmi: Bóg. Większość religii bazuje na stwierdzeniu, że Bóg jest najwyższą rzeczywistością. I że to on jest autorem ich moralnego kodeksu. Mogą wyrażać to w różny sposób, ale wszystkie postrzegają Boga jako ojca wszystkiego. Ludzie są dziećmi Boga. Jak to określa Nowy Testament, „w Bogu „żyjemy, poruszamy się i jesteśmy”.

Ale jeśli wszyscy jesteśmy dziećmi Boga, to dlaczego Bóg poświęca tyle energii i czasu, by zlecać jednej gałęzi swej ludzkiej rodziny wyniszczenie innej? Dlaczego przejawem miłości do jego żydowskich dzieci ma się stać eksterminacja jego palestyńskich dzieci? Dlaczego potem opuścił swoje żydowskie dzieci na rzecz dzieci chrześcijańskich i zachęcał swych nowych ulubieńców do dręczenia ich starszego rodzeństwa? Dlaczego rozkazał swym muzułmańskim dzieciom, które czczą go w Jedności, do prześladowania swych pogańskich dzieci, które czczą go w Wielości? Dlaczego tak wiele jest przemocy w historii religii, przemocy, którą stosują grupy twierdzące, że działają w imię Boga?

Jeśli twoim zdaniem Bóg nie bawi się w faworyzowanie jednych kosztem drugich, jak jakiś chory umysłowo tyran, masz tylko dwie możliwości wytłumaczenia tego dylematu. Jedna z nich, która wydaje się oczywista, to ta, że Boga nie ma. To, co nazywamy Bogiem, jest ludzkim wymysłem, mającym między innymi usprawiedliwić upodobanie do przemocy i nienawiść wobec obcych. Pozbycie się Boga nie rozwiązuje problemu przemocy, ale usuwa jeden z pretekstów do niej.

Ale jeśli nie chcesz opuścić Boga, musisz się poważnie zastanowić. Musisz zadać sobie pytanie, co wydaje się bardziej prawdopodobne: czy to, że Bóg jest jakimś morderczym maniakiem, jakiego często robi z niego religia? Czy może to, że religia źle pojmuje Boga i myli własne okrucieństwo z jego wolą? Jeśli zdecydujesz, że bardziej prawdopodobne jest to, że religia nie rozumie Boga niż to, że Bóg jest potworem, jakiego robią z niego czasem jego kaznodzieje, to masz problem.

Okazuje się bowiem, że religia może być większym wrogiem Boga niż ateizm. Ateizm twierdzi, że Bóg nie istnieje. Jeśli Bóg istnieje, to pewnie bardziej bawi go, niż gniewa, tupet ateistów. Ateista i tak wkrótce się przekona, jak jest w rzeczywistości! Ale jeśli Bóg nie jest potworem, to raczej nie bawią go nauczyciele religii, którzy robią z niego monstrum. Dochodzimy więc do wniosku, że chociaż religie twierdzą, iż odsłaniają światu prawdziwą naturę Boga, w rzeczywistości spędzają większość czasu, ukrywając go w gęstej mgle własnego okrucieństwa.

W Piśmie Świętym można się natknąć na koncepcję, że religia jest najzagorzalszym przeciwnikiem Boga. Znajdziemy ją w słowach Jezusa, który zauważył, jak łatwo jest użyć religii nie tylko dla uzasadnienia czynienia zła, ale również jako wymówki dla nieczynienia dobra. Złą religią była ta, która skłoniła kapłana i lewitę do przejścia na drugą stronę drogi, bo człowiek, który padł ofiarą napaści złodziei, nie był jednym z nich!

A zatem tak – religia przyczyniała się i wciąż się przyczynia do okrutnej przemocy. I po raz drugi tak – używała Boga do usprawiedliwiania takich działań. Jeśli więc uważamy Boga za pełnego miłości twórcę wszechświata, to albo on nie istnieje, albo religia go nie pojmuje. Tak czy owak, religia powinna budzić w nas czujność. Nie oznacza to, że należy ją całkiem porzucić. Możemy zdecydować, by przy niej pozostać, ale uczynić to z pokorą, uznając zarówno zło, które czyniła, jak i dobro. To zależy od nas samych.

Ale byli też tacy, którzy przerażeni krwawymi rejestrami w historii religii, zdecydowali się ją ujarzmić i odesłać na właściwe jej miejsce. W naszym ostatnim rozdziale sprawdzimy, jak tego dokonali.

ROZDZIAŁ 40

Koniec religii?

Mój pies nie cierpi pierwszego tygodnia listopada. W okolicznych ogrodach i parkach ludzie puszczają nocami sztuczne ognie. Hałas sprawia, że Daisy aż trzęsie się ze strachu. Aby ukryć się przed ścigającym ją wrogiem, próbuje wykopać dziurę w dywanie w moim gabinecie. Nie jest w niebezpieczeństwie, ale nie udaje mi się jej co do tego przekonać. Ma coś, co określa się mianem hyperactive agency detection device, czyli mechanizm nadaktywnie wykrywający czynniki sprawcze, w akrócie HADD. Wykrywa zagrożenie, którego nie ma. Może się to przydarzyć każdemu z nas. Podłoga zaskrzypi na strychu, a my wyobrażamy sobie, że jest tam włamywacz. A potem racjonalna cześć naszego umysłu bierze górę i zdajemy sobie sprawę, że to nagły podmuch wiatru sprawił, że stara podłoga zatrzeszczała. Daisy nie potrafi rozumować w ten sposób, dlatego początek listopada i sezon prochu strzelniczego są dla niej koszmarem. Jest zaprogramowana, by reagować na głośne hałasy ucieczką, i żadne moje tłumaczenia nie pomogą jej zrozumieć, że nikt na nią nie poluje.

Daisy to nie jedyna istota w historii, u której rozwinęło się HADD. Mechanizm ten wpływał na większość ludzi przez całe wieki. Religia mówiła mężczyznom i kobietom, że światem nie władają prawa natury, ale nadnaturalne siły. Słowem, które to określa, jest zabobon, wiara, że rzeczy dzieją się dzięki magii, a nie z naturalnych przyczyn. Taki sposób myślenia zaczął się zmieniać w siedemnastym stuleciu, w okresie nazywanym oświeceniem, gdy nauka zaczęła zastępować przesądy w roli najlepszej metody wyjaśniania tego, co się dzieje na świecie. Wszystko ma swoje naturalne przyczyny. Każda rzecz, która się wydarza, wydarza się z jakiegoś powodu. Oświeceniowe motto głosiło: „Miej odwagę być mądrym”. Nie poddawaj się przesądom. Miej odwagę poznać przyczyny rzeczy. Jedną z konsekwencji oświecenia było zmniejszenie władzy, jaką nadnaturalne wyjaśnienia miały nad ludzkim umysłem. W głowach rozjaśniły się światła i ludzie zaczęli myśleć.

Jeśli odwaga zdobycia wiedzy o tym, jak działa natura, stanowiła jednen z impulsów oświecenia, to innym był wstręt do wieków religijnej przemocy. Zabobony były wystarczająco złe. Ale wojny były gorsze. Myśliciele oświeceniowi dostrzegali, jak bardzo religie zawsze spierały się ze sobą. Każda uważała, że jest w posiadaniu prawdy objawionej przez Boga, a każda inna się myli. A gdy jakaś religia przejęła kontrolę nad danym krajem, usiłowała zmusić wszystkich, by tańczyli tak, jak im zagrała. Było to wystarczająco złe. Ale jeszcze gorsza sytuacja zdarzała się, jeśli w kraju funkcjonowały dwie religie, współzawodniczące ze sobą. Skakały sobie do gardeł cały czas, tak jak się to działo w Europie od czasów reformacji. Kiedy jednak tych religii było trzydzieści, wydawało się, że wszystkie żyją ze sobą w pokoju!

Oświecenie wyciągnęło stąd dwa wnioski. Pierwszy z nich brzmiał, że im więcej religii jest w jakimś społeczeństwie, tym jest ono bezpieczniejsze dla każdego. A zatem najlepszą gwarancją pokoju byłby zakaz dyskryminacji i praktykowanie tolerancji. Drugim wnioskiem było to, że religia powinna być tolerowana wewnątrz społeczeństwa, ale nigdy nie powinna przejąć władzy nad społeczeństwem. Władzę przywódców religijnych należy ograniczyć do ich wspólnot wyznaniowych.

Tylko w Stanach Zjednoczonych trzymano się ściśle tej zasady. Na twórców konstytucji amerykańskiej wpływ miało oświecenie. Pamiętali oni, jak amerykańscy osadnicy uciekali przed prześladowaniami religijnymi w Europie. I byli zdeterminowani, by uniknąć tego w ich nowej ziemi obiecanej. Dlatego Thomas Jefferson, jeden z autorów Deklaracji Niepodległości i trzeci prezydent młodej republiki, radził Amerykanom, by „nie ustanowili ustaw wprowadzających religię lub zabraniających swobodnego wykonywania praktyk religijnych”. Mieli wznieść mur oddzielający Kościół od państwa. Stało się to jedną z założycielskich zasad Stanów Zjednoczonych.

Bardziej skomplikowana sytuacja panowała w Europie, gdzie Kościół i państwo były związane ze sobą przez wieki. Ale idee oświeceniowe zaczęły zmniejszać wpływ religii na sprawy państwa. W Europie z czasem doprowadzono do jeszcze większego rozdziału między Kościołem i państwem niż w USA, gdzie religia, chociaż nie jest oficjalną siłą polityczną, wciąż ma znaczące wpływy polityczne i społeczne.

W Europie zaś pojawiło się coś, co określane jest dziś mianem państwa świeckiego. Słowo świecki pochodzi od słowa świat i etymologicznie znaczy tyle, co światowy, związany ze światem, z życiem doczesnym. Świat w opozycji do Kościoła, ludzkie myślenie w opozycji do religijnego objawienia. Państwo świeckie zdecydowało się nie ingerować w życie tych, którzy żyją zgodnie z zasadami zaczerpniętymi z religii. Ale postanowiło, że jego decyzje będą bazować wyłącznie na zasadach, których źródłem jest ten świat. A oto kilka przykładów, jak to dzisiaj funkcjonuje.

Tak jak już widzieliśmy, wiele religii dyskryminuje kobiety. Święte księgi mówią, że przeznaczeniem kobiet, zgodnie z wolą Boga, jest pomaganie mężczyznom i że nigdy nie mogą mieć nad nimi władzy. W świeckich społeczeństwach dyskryminacja kobiet uchodzi za moralnie niesłuszną, a w niektórych przypadkach traktuje się ją jako przestępstwo, które może być ścigane sądownie. Niemniej jednak, zgodnie z zasadą sekularyzmu (świeckości), głoszącą, że państwo pozwala religii działać zgodnie z własnymi normami wewnątrz wspólnoty religijnej, przymyka ono często oko na takie praktyki we wspólnotach religijnych, które byłyby przestępstwami w społeczeństwie.

Inny przykład dotyczy homoseksualizmu. I znów – święte księgi potępiają go. Stosunki homoseksualne są w nich zawsze określane jako grzech i to taki, za który można zostać straconym. W niektórych częściach świata do dziś grozi za to śmierć. Ale w większości świeckich społeczeństw samo prześladowanie osób homoseksualnych jest przestępstwem. Homoseksualiści mają dzisiaj te same prawa co heteroseksualiści, w wielu krajach mają też prawo do zawierania małżeństw. Ale świeckie państwo przymyka oko na dyskryminację osób homoseksualnych praktykowaną w wielu wspólnotach religijnych.

I choć świeckie państwo może ignorować seksizm i homofobię wspólnot wyznaniowych, to wielu jego obywateli zwraca na nie szczególną uwagę i nie podoba im się to, co widzą. Oświeceniu zawdzięczamy bowiem nie tylko powstanie świeckiego państwa, ale również narodziny świeckiego rozumu, sposobu myślenia o życiu, który nie bierze pod uwagę Boga ani jego poglądów na to, jak świat ma być urządzony. Świecki rozum nie tylko odrzuca stosowanie zasad religijnych w życiu. Bulwersują go również skutki oddziaływania religii na życie innych ludzi. Przeciwstawia się tym, którzy dyskryminują kobiety i osoby homoseksualne na podstawie świętych pism, pochodzących z epoki późnego brązu. Powstanie świeckiego rozumu doprowadziło do stopniowej erozji autorytetu religii na Zachodzie. W wyniku tego chrześcijaństwo, wiara, która dominowała w Europie przez wieki, zaczęło chylić się ku upadkowi. Niemal nic nie wskazuje na to, by proces ten miał się jakoś zatrzymać.

To upadek, który przygnębia wielu ludzi, łącznie z tymi, którzy sami zaprzestali praktyk religijnych. Wiedzą, że Kościół dopuścił się wielu występków w swej długiej podróży przez wieki, ale przyznają też, że miał swoje zalety. Był zarówno przyjacielem, jak i wrogiem ludzkości, uzdrowicielem i prześladowcą. Ludzka natura nie znosi jednak próżni. Luka, wywołana słabnięciem chrześcijaństwa, przyczyniła się do powstania ruchu zwanego świeckim humanizmem. Nie mieści się on w definicji religii, ale jako że zapożyczył niektóre z jej najlepszych idei, rzucimy nań teraz okiem. To dobry pomysł na zakończenie tej historii.

Jak sama nazwa wskazuje, świeccy humaniści próbują pomóc kobietom i mężczyznom żyć godnie, nie na zasadach narzuconych przez religię, ale na zasadach, jakie ludzie wypracowali sami dla siebie. Uważają, że ludzkość dorosła i powinna wziąć za siebie odpowiedzialność. U jej zarania religia lub Bóg dyktowali, co wolno, a czego nie wolno jej robić. Niektóre z tych instrukcji były szokujące. Niewolnictwo, gnębienie kobiet, kamienowanie homoseksualistów, wymuszanie nawróceń i kary za niewłaściwą wiarę? Można przecież wymyślić coś lepszego! Świeccy humaniści, sami będąc ludźmi, mogli najlepiej zrozumieć, co było dobre dla ludzkości. Tolerancja była dobra. Prześladowania były złe. Dobroć była dobra. Okrucieństwo było złe. Nie trzeba wierzyć w Boga, żeby to zrozumieć. Nie trzeba religii, żeby pojąć, że traktowanie bliźniego tak, jak samemu chciałoby się być traktowanym, jest czymś ze wszech miar słusznym.

Świeccy humaniści od początku z radością współpracowali z tymi, którzy chcą uczynić świat lepszym miejscem. Również ze wspólnotami religijnymi. Byli nawet gotowi przejąć niektóre z religijnych zwyczajów. Świadomi tego, że pewne dobre rzeczy mogą zniknąć wraz z upadkiem religii, dołożyli wszelkich starań, aby przywrócić niektóre z nich i stosować je na sposób humanistyczny. Religia pomagała eksponować punkty zwrotne w ludzkim życiu. Narodziny. Ślub. Śmierć. Miała gotowe ceremonie na każdą z tych okazji. Problem w tym, że włączane w nie były niebiosa, w które świeccy humaniści nie wierzyli. Dzieci musiały być oczyszczone z grzechu. Parom mówiono, że zawierają związek małżeński na całe życie, czy im się to podoba, czy nie. A zmarłych czekało życie przyszłe. Humaniści w to wszystko nie wierzyli.

Zaczęli więc obmyślać własne usługi. A nowoczesne państwo świeckie dało im pozwolenie na ich świadczenie. Humanistyczni celebransi prowadzą dziś tyle samo ceremonii ślubnych, co chrześcijańscy duchowni. Prowadzą też obrzędy pogrzebowe i uroczystości nadawania imion dzieciom. Stali się ekspertami w przystosowywaniu tych ceremonii do określonych potrzeb zamawiających je ludzi. Humanistyczni celebransi pomagają im zorganizować uroczystość zgodnie z ich preferencjami i wartościami, jakie wyznają. W ten sposób nadają im niepowtarzalne, osobiste znaczenie. Dzięki nim wydarzenia, które dotychczas monopolizowała tradycyjna religia, zyskują inny wymiar duchowości. Duchowość świecka odnajduje znaczenie i piękno w tym życiu. To jedyne życie, jakie zostało nam dane, powinniśmy być więc za nie wdzięczni i dobrze je wykorzystywać.

Świeccy humaniści nie tylko to zapożyczają z religii. Podziwiają sposób, w jaki ludzie wierzący łączą się razem w modlitwie i doceniają ich doświadczenie wspólnoty. Integrują się i wspierają ludzi, których w przeciwnym razie w ogóle by nie spotkali. Cotygodniowe spotkania podczas modlitw są okazją do chwili powagi i zadumy nad własnym życiem. I być może do podjęcia decyzji o jakichś zmianach. Świecy humaniści dostrzegają wartość tego wszystkiego. Zorganizowali więc własne niedzielne zebrania. Czasem określa się je jako „chodzenie do kościoła dla ateistów”. Spotykają się, by wymienić poglądy i świętować. Słuchają świeckich kazań i przemów. Śpiewają. Celebrują chwile milczenia i zadumy. To religia bez elementów nadnaturalnych: ludzka religia.

Zbyt wcześnie jest, by przewidzieć, czy humanizm tego rodzaju przeżyje i rozwinie się, czy też może przygaśnie i odejdzie w niebyt. Świeckie religie próbowały swych sił wcześniej, ale po krótkim czasie znikały z powierzchni ziemi. Krytycy twierdzą zawsze, że takie religie są jak picie bezalkoholowego piwa albo bezkofeinowej kawy. Jaki jest ich cel?

Wszystko to dowodzi zarówno siły przyciągania religii, jak i trudności, z jakimi boryka się świecki umysł kobiet i mężczyzn w jej przypadku. Świeccy humaniści mogą podziwiać jej osiągnięcia, ale nie akceptują nadnaturalnych wierzeń, na których ona bazuje. Są podejrzliwi wobec takich form autorytetu, który jakoby nie podlega ludzkiej rewizji. Widzą powolność, z jaką religia dostosowuje się do pozytywnych zmian w ludzkim zachowaniu i ociąganie, z jakim akceptuje konsekwencje nowej wiedzy. Religia niechętnie poznaje nowe – woli się kurczowo trzymać tego, co stare.

Zauważyliśmy już, religia jest kowadłem, na którym zużyło się wiele młotów. Być może przeżyje też świecki humanizm. I choć dziś w wielu miejscach chyli się ku upadkowi, wciąż jest największym spektaklem na ziemi, odbywającym się w jakimś miejscu modlitwy po sąsiedzku. Tylko od ciebie zależy, czy kupisz bilet.