Ten ebook jest chroniony znakiem wodnym

ebookpoint.pl Kopia dla:

Wit Nirski wit.nirski@gmail.com G11082548788
wit.nirski@gmail.com

Projekt okładki:‌ Tomasz Majewski

Redaktor inicjujący:‍ Barbara Czechowska

Redaktor prowadzący:‌ Grażyna‍ Muszyńska

Redakcja techniczna: Sylwia Rogowska-Kusz

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Katarzyna Szajowska, Aleksandra Zok-Smoła (Lingventa)

© for the text by Piotr Mieśnik & Magda Mieśnik

© for this edition by MUZA SA, Warszawa 2024

ISBN 978-83-287-3252-0

MUZA SA

Wydanie I

Warszawa 2024

Reportaże‍ powstały na podstawie rozmów związanych ze sprawami i akt sądowych.

Niektóre‍ imiona, inicjały, wiek,‌ nazwy miejscowości i okoliczności wydarzeń zostały zmienione z uwagi na dobro skrzywdzonych dzieci.

Warszawa 2024

Spis treści

Wszystkie diabły są tu

Uratować choćby jedno dziecko

„Ciocia miała czerwony pas, a wujek swój z klamrą”

Niemowlaka można bić bezkarnie?

Zaniedbać to jak zabić

Dzieci nigdy nie zapominają

Śmierć na raty

Gdy dziecko płacze za mocno

Żeby nie było wstydu

Rodzina bez przemocy nie istnieje

Nikt nie miał zastrzeżeń

Bici biją

Niewidzialny

Przemoc zapisana w mózgu

Gdy matka obdziera dziecko żywcem ze skóry

Miłość w powijakach. Od chłosty do klapsiczków w sieci

Dzieci cierpią w milczeniu

Skafander na krze z dwoma brązowymi butami

Dzieci przegrywają z głosem dorosłych

„Oskarkowa”

Żeby nie umarły powtórnie

Rodzina na chwilę

Zamiast zakończenia

Wszystkie diabły są tu

Bożena‌ Ł., babcia Marcela: – Gdy go do mnie przyprowadzali, zawsze był brudny i brzydko pachniał.

Mariola S., czasem opiekowała się Marcelem: – Miał pokaleczone palce, otarcia na szyi, sine ucho.

Marcelina H.,‍ koleżanka: – Widziałam bardzo duże siniaki na klatce piersiowej i ramieniu.

Lucyna W.,‌ właścicielka mieszkania, w którym mieszkał Marcel: – Słyszałam krzyki, wyzwiska. Dziecko wyglądało na niedokarmione. Wiele razy wynoszono butelki po alkoholu. Ostatnie trzy dni słyszałam bardzo złe krzyki.

Monika Cz.,‍ sąsiadka: – W ostatnim czasie ciągle słyszałam płacz Marcela. W nocy cały czas. To nie był normalny płacz, tylko wycie.

Klaudia K., ciocia Marcela: – Często miał siniaki na ciele. Gdy płakał, dostawał otwartą dłonią w bok głowy. Był podnoszony wysoko, jak szmaciana lalka, i wrzucany z wysokości do łóżeczka. Gdy nie chciał wieczorem zasnąć, był podduszany poduszką.

„Ej!‍ Dopóki nie poznałem Was, nie wiedziałem, że można kogoś tak mocno i szczerze pokochać” – wyznaje Martin. Od miesiąca jest z Anitą. Poznali się przez internet. Mieszkają razem z jej rocznym synkiem Marcelem w wynajmowanym przez Martina mieszkaniu w Chodzieży. To dwudziestotysięczne miasto na północ od Poznania. Próbują sobie ułożyć życie we trójkę. Martin pracuje w fabryce mebli. Zarabia dwa tysiące. Chodzi na popołudniowe zmiany, więc często we troje śpią do południa. „Śpiochy” – podpisuje zdjęcie z emotką zakochanej buzi. Wrzuca je do mediów społecznościowych. Uśmiecha się, leżąc w łóżku z telefonem. W środku śpi rozciągnięty w dziecięcej pozie Marcel, z drugiej strony okryta kocem Anita.

Mają ze sobą wiele wspólnego. Oboje wychowali się w przemocowych domach. Oboje mają na ciele ślady po samookaleczeniach. Anita w dzieciństwie była bita przez ojca. Od dwunastego roku życia przez kolejne cztery lata była molestowana. Zaczęła się okaleczać. Gdy doszło do próby gwałtu, powiedziała o wszystkim mamie. Kobieta nigdy tego nie zgłosiła, a kiedy Anita znalazła się w szpitalu z powodu nerwicy i dostała skierowanie do psychiatry, nigdy nie poszła z córką do specjalisty. Martin z siostrą Klaudią wychowywał się w rodzinie zastępczej. Ojciec znęcał się nad nimi. Bił i rzucał nimi o ścianę. W końcu trafił do więzienia, a oni do nowego domu.

Dwa tysiące na troje to niezbyt dużo. Martin szuka wśród znajomych dorywczej pracy dla Anity, najlepiej w gastronomii. Wystarczy kilka godzin przed południem, w weekendy lub w nocy. Wtedy on mógłby się zająć Marcelem. Dla chłopca stara się być nowym tatą. – Nie ten jest ojcem, który przypadkowo daje życie, ale ten, który kocha i wychowuje – powtarza Martin.

Biologiczny ojciec nie utrzymuje z dzieckiem kontaktu od czasu rozstania z Anitą. Odeszła z Marcelem z końcem 2018 roku. Mężczyzna miał sądownie zagwarantowane widzenia z synem. Raz go odwiedził, ale czuł się u Anity i Martina niemile widziany, dlatego więcej do syna nie poszedł.

W wolne‍ weekendy Martin zabiera Anitę i Marcela na spotkania airsoftowej drużyny „Rosomaki”. Jest jej dowódcą. Wraz z kolegami urządza rozgrywki, przypominające prawdziwe bitwy. Przebierają się za żołnierzy i używają replik prawdziwej broni. W takich strojach pozują do zdjęć na lokalnych imprezach i w czasie finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy.

W niewielkim‌ mieszkaniu trzymają królika i dwa szczury. „Taki mały zwierzyniec” – chwali się Martin. Marcel lubi się z nimi bawić, ale czasem go gryzą. Zwłaszcza szczury.

Tak wygląda życie Martina, Anity i Marcela na podstawie tego, co piszą i pokazują w mediach społecznościowych. Na zdjęciach nie widać tego, że Marcel całe dnie jest brudny. Anita i Martin zmieniają mu pieluchę raz dziennie. Często jest kładziony spać w brudnej. Gdy zrobi kupę, chodzi z nią kilka godzin. Dopiero wieczorem matka obmywa go z odchodów i zakłada czystego pampersa. Chłopiec często bawi się cały dzień i śpi w tym samym ubraniu. W mieszkaniu jest brudno. Wszędzie porozrzucane są puste opakowania i butelki po alkoholu. Na podłodze pety, które wysypały się z przewróconej popielniczki. W pobliżu klatki szczurów wala się karma dla gryzoni. Marcel w czasie zabawy na podłodze nieraz wkłada do buzi niedopałki i jedzenie dla szczurów.

Anita niezbyt interesuje się znalezieniem pracy. Nie chce przyjąć żadnej z ofert dorobienia kilkuset złotych do ich skromnego domowego budżetu. Zaczynają się o to kłócić. Martin wyrzuca Anicie, że nie chce iść do pracy i ciągle brakuje im pieniędzy.

Właścicielka‌ mieszkania, które wynajmowali: – Jak się wprowadzili, to od razu zauważyłam, że ona krzyczy na dziecko. Agresywna była. Mówiłam wiele razy Martinowi, ale nie chciał mi wierzyć.

Anita całe dnie spędza z synkiem w mieszkaniu. Gdy chłopczyk płacze, straszy go, że przez niego stracą mieszkanie, i zamyka w łazience. Kilka razy usłyszała już od właścicielki mieszkania, że z powodu krzyków zostaną zgłoszeni do ośrodka pomocy społecznej.

Nikt dokładnie nie wie, kiedy i kto pierwszy raz uderzył Marcela. Chłopczyk obrywa za to, że płacze, że chce się bawić, że wieczorem nie zasypia, nawet za nic, gdy po prostu siedzi z zabawkami na podłodze. Kiedy Martin jest w pracy i Anita sama zajmuje się małym, nieraz wydzwania do partnera, że ma dość płaczu dziecka. Martin wpada na pomysł, by w takich sytuacjach zatykać dziecku nos i je podduszać. Wcześniej ukończył kurs ratownika medycznego. Instruuje Anitę, jak to robić, i przekonuje, że dziecku nic złego nie grozi.

Z czasem rozwija ten sposób. Stosuje go najczęściej, gdy chłopca trzeba położyć spać do łóżeczka. Nie położyć, wrzucić.

– Wrzucałem Marcela do kojca, ale nie jak piłkę. Podnosiłem i puszczałem w dół. Przykrywałem go całego kołdrą. On się uspokajał. Jak trzeba było, to go przytrzymywałem. Czasem jednocześnie kładłem na niego koc, kołdrę, poduszki. Był przyciśnięty przeze mnie rękoma. Jak go odkrywałem, to nie robił jakiegoś mocnego oddechu. Wydaje mi się, że mógł oddychać. On tak się uspokajał i wystraszony leżał przez chwilę. Później nikt się nim nie interesował. Było wiadomo, że nic mu nie jest, bo się ruszał. – Martin opisuje, jak usypiał dziecko. Gdy Anita znów dzwoni, że ma dość płaczącego synka, słyszy: – To weź kołdrę i go zakryj.

W sierpniu‌ 2019 roku jadą na Przystanek Woodstock. Śpią we troje w malutkim namiocie. Gotują na przenośnej kuchence. Za miski służą obcięte szyjki od plastikowych butelek. Półtoraroczny Marcel je zupki chińskie, zapiekanki i parówki. Pierwszego dnia imprezy Anita i Martin zaczynają pić alkohol. Ona, jak twierdzi, później sięgała już tylko po piwo bezalkoholowe. On cały czas chodzi pijany. Zdarza się, że idą we dwoje posłuchać muzyki, a Marcela zostawiają z nieznanymi przypadkowymi osobami. Martin publikuje zdjęcia z wyjazdu. Kuca obok wózka, w którym siedzi mały Marcel, w ręku trzyma piwo. Na innej fotografii pozuje z chłopcem na tle namiotu. Wokoło mnóstwo śmieci i butelek po alkoholu.

Po powrocie z wyjazdu sytuacja w domu się pogarsza. W końcu Anita daje się przekonać do pracy w pobliskim kebabie. W tym czasie synkiem zajmuje się Martin. W październiku jedzie z Marcelem do szpitala. Mały bardzo płacze. Nie może ruszać nogą. Martin mówi lekarzom, że w czasie kąpieli chłopiec pośliznął się na słuchawce prysznicowej. Rentgen wykazuje złamanie kości udowej. Lekarze nie wierzą w wersję Martina, zwłaszcza że dziecko nie wygląda jak po kąpieli. Jest brudne i ma siniaki na ciele. Zakładają chłopcu gips i zalecają wizytę kontrolną, na której ma być zdjęty opatrunek. Anita i Martin nie zabierają więcej chłopca do lekarza. Gips zdejmują mu sami. – Nie wierzyłam, że Martin celowo zrobił krzywdę Marcelowi. Bardzo go kochał – mówi siostra mężczyzny.

Anita w pracy wytrzymuje dwa tygodnie. Znów siedzi całe dnie w domu z synkiem. Coraz więcej pije. Przestaje się nawet kryć z tym, że bije Marcela.

– Gdy przyszłyśmy‌ z siostrą Martina do Anity, powiedziała, że syn się kąpie. Pomyślałam, że ma duże dziecko, skoro jest tak długo samo w łazience. Po dwudziestu minutach przyniosła małego mokrego synka. Miał siniaki na klatce piersiowej i ramieniu. Były duże jak na takie małe dziecko. Zapytałam potem Klaudię o te ślady. Ona wzruszyła ramionami. Pytała, gdzie zgłosić, że dziecko jest bite, dałam jej spis instytucji. Później powiedziała, że ona niczego nie zgłosiła, bo ktoś inny to zrobił – mówi koleżanka siostry Martina.

Dobiegające‌ z mieszkania krzyki i ciągły płacz dziecka słyszą sąsiedzi. Siniaki i opuchliznę na ciele Marcela widzą jego dziadkowie, ciocia, znajomi. Rozmawiają o tym między sobą. Obwiniają matkę. Nikt nie wierzy, że Martin może podnieść rękę na dziecko.

Klaudia,‌ siostra Martina, często odwiedza Anitę, gdy ta jest sama z Marcelem. Na początku kobieta co najwyżej pstryknie Marcela w ucho. Z czasem przestaje się hamować. – Wiele razy widziałam siniaki u Marcela na twarzy, rączkach, ciele. Zawsze o to pytałam. Anita mówiła, że się uderzył. Później widziałam, jak płakał, a ona go uderzyła otwartą ręką w bok głowy. Gdy kiedyś około 22 nie chciał spać, krzyczała, że zamknie go w łazience lub wypuści na dwór. Próbowałam go uspokoić. Był grzeczny, uśmiechał się, a jak Anita podchodziła, zasłaniał buzię rączkami, jakby się jej bał.

Klaudia próbuje nagrać, jak matka bije chłopca, ale ta widzi telefon i od razu przestaje. Gdy Marcel bawi się leżącymi na podłodze kablami, Anita szybko traci cierpliwość, podnosi go jak szmacianą lalkę i upuszcza do łóżeczka. Chłopiec zawsze wtedy zaczynał głośno płakać. Klaudia zwraca jej uwagę, że tak nie wolno robić. W odpowiedzi słyszy, że „to dziecko i nie ma prawa robić tego, co chce”.

– Biła nawet za nic. Zazwyczaj, gdy wypiła około dwóch piw. Później już piła cały czas. Mówiła mi, że ma depresję od czasu ciąży. Cięła się po całym ciele. Pokazywała mi zdjęcia, jak się pocięła. Raz uciekła i zostawiła Marcela samego. Miała gdzieś to, co Marcel jadł. Czasem nawet stare kanapki. Wiele razy zjadał to, co leżało na podłodze. Podnosił z podłogi kiepy i wkładał do ust. Anita cieszyła się, że uczy go palić. Częstowała go piwem. Często gryzły go szczury. Kazała małemu przynosić jej jedzenie i piwo. Był myty, tylko jak zrobił wielką kupę. Tylko wtedy miał zmienianą pieluchę, dlatego ciągle był mocno podrażniony w kroczu. W wannie zostawiała go samego – wylicza Klaudia.

Dwa razy widziała, jak Anita „usypia” Marcela. Około godziny 21–22 wrzucała synka do łóżeczka. Chłopiec zaczynał płakać. Nie chciał spać. Pokazywał, żeby go wyjąć. Matka krzyczała: „Zamknij ryj”. Nie pomagało. Gdy podchodziła, kulił się i zasłaniał rączkami. Uderzała go w twarz. Jeśli nie przestawał płakać, przyciskała mu głowę poduszką do łóżeczka. Klaudia mówiła bratu, że Anita znęca się nad Marcelem. Brat odpowiadał, że Anita twierdzi, że to kłamstwo. Anita kilka razy napomyka, że oddałaby go do adopcji, że go nienawidzi, ale to jednak jej dziecko. Oboje z Martinem wspominają o oknie życia.

Od początku marca 2020 roku sąsiedzi prawie cały czas słyszą krzyki i płacz Marcela. – O Martinie nie mogę powiedzieć nic złego. Zawsze pomocny. W ostatnim czasie Marcel często płakał. Non stop to słyszałam. Słyszałam krzyki Anity: „Zamknij się, Marcel”. Ostatnio płacz dziecka był notoryczny. Rozmawiałam z właścicielką mieszkania, że to aż nienaturalne – mówi sąsiadka zza ściany.

12 marca Martin i Anita wstają około południa. Tak wygląda każdy dzień, w którym Martin ma wieczorną zmianę. Razem z nimi budzi się Marcel, który zazwyczaj zasypia między 22 a północą. Martin kąpie się przed pracą. Anita robi na śniadanie kanapki z pasztetem. – Marcel był jak zwykle. Trochę krzyczał, bo jak się mu coś nie podobało, to strzelał focha i krzyczał – opowiada Anita.

Martin wychodzi do pracy. Anita zaprowadza Marcela do znajomej, która czasami się nim opiekuje. Chłopiec zjada u niej trochę ciasta. Anita wraca dość szybko, płaci kobiecie 10 złotych za pomoc przy chłopcu. Później zostawia go u macochy Martina, jak zwykle bez pieluch na zmianę i jedzenia. Tłumaczy, że musi zrobić zakupy. Około godziny 17 kobieta daje chłopcu kanapkę z rybą. Marcel zjada też żółty ser i chrupka kukurydzianego. Jest pogodny. Bawi się na podłodze. W tym czasie Anita w ulicznej bramie wypija piwo. W drodze do marketu kolejne dwa. Kupuje szynkę, chleb tostowy i dwa piwa. Około 21 odbiera Marcela. Do domu idą powoli, bo chłopiec co chwilę się zatrzymuje i siada na ziemi. Matka powtarza, by szedł razem z nią. Kilka razy odchodzi i czeka, aż synek do niej dołączy. W końcu bierze go na ręce i niesie do domu.

Na kolację robi tosty z serem i szynką. Chłopiec zjada dwa lub trzy. Siada na podłodze. Po chwili wstaje. Otwiera szafkę pod zlewem i wysypuje proszek. Anita krzyczy, żeby „tego nie rozpieprzał”. Marcel ponownie sięga po proszek. Anita uderza go w dłoń. – Ale nie mocno – zapewnia. Marcel trochę krzyczy, ale w końcu się uspokaja. Kobieta otwiera piwo i idzie do pokoju. Włącza muzykę. Na zmianę trochę rocka, trochę metalu. Chłopiec chce się pobawić z mamą i królikiem. Anita daje mu zabawki i ściąga go z łóżka. Gdy mały płacze, ona krzyczy, żeby zamknął ryj, bo wyrzucą ich z mieszkania. Zbliża się 23. Anita zanosi Marcela do łóżeczka. Nie przebiera go ani nie zmienia pieluchy. Chłopiec jest ubrany w body, rajstopy, spodnie i skarpetki. Nie chce spać. Biega po łóżeczku. – Zazwyczaj jak go wkładałam, krzykiem wymuszał, żebym go wyjęła. Wtedy z kojca krzyczał i się nie uspokajał. Ja też krzyczałam, żeby zamknął ryj. Założyłam słuchawki na uszy i puściłam muzykę. Nie wiem, ile czasu minęło, zasnął – relacjonuje Anita.

O północy‌ Martin kończy zmianę w fabryce mebli, 20 minut później wchodzi do mieszkania. Słyszy muzykę włączoną na konsoli. Anita jest w kuchni. Robi tosty. Daje Martinowi buziaka i wraca do robienia kolacji. Zachowuje się dziwnie. Inaczej niż zwykle. Jest nienaturalnie spokojna. Nie odzywa się. Mężczyzna wychodzi do pokoju zanieść bluzę. Widzi większy niż zazwyczaj bałagan. Anita tłumaczy coraz głośniejszym głosem, że nie radziła sobie z Marcelem. Krzyczał i płakał. Teraz i ona już krzyczy. Martin idzie zajrzeć do łóżeczka. Widzi Marcela leżącego na brzuchu. Odwraca go na plecy. Zauważa, że chłopiec ma bladą, wręcz białą skórę na nodze. Ciało jest wiotkie. Dziecko nie oddycha. Woła Anitę. Ta krzyczy: „Przepraszam, nic nie zrobiłam”. Martin wyciąga małego z łóżeczka, kładzie na podłodze i zaczyna reanimację. Mówi Anicie, by wezwała pomoc.

Karetka szybko przyjeżdża na wezwanie. Gdy lekarz wchodzi do mieszkania, widzi mężczyznę reanimującego leżące na wznak na podłodze małe dziecko. Obok stoi zapłakana kobieta. Medyk bada chłopca. Sztywne, szerokie źrenice. Brak oddechu. Zatrzymanie krążenia. W ustach dużo treści pokarmowej. Ratownicy udrażniają drogi oddechowe i zaczynają resuscytację. 30 minut uciskają malutką klatkę piersiową. O godzinie 0:54 lekarz stwierdza zgon.

Na miejsce przyjeżdża dwóch funkcjonariuszy policji. Z notatki policyjnej: „Anita W. w stanie nietrzeźwości opiekowała się synem Marcelem. Na miejscu zastałem zespół ratownictwa medycznego, matkę dziecka i Martina K. Ustalono, że do śmierci dziecka doszło w wyniku uduszenia się. […] w mieszkaniu nieporządek. Puste butelki po alkoholu. Na podłodze klatka z królikiem. Na szafce stoi karabin przypominający kałasznikowa. Po lewej na podłodze karton z zabawkami i rowerek dziecięcy. Klatka ze szczurami. Pod ścianą dziecięce łóżeczko turystyczne czarno-żółte z siatką, wymiary 120×60, z pościelą. Ciemna poduszka z żółtymi wzorami, kołdra silnie zabrudzona, na spodzie łóżka kolorowy koc”.

Anita mówi policji, że położyła Marcela spać do łóżeczka pół godziny przed powrotem Martina. Chłopiec był zdrowy i nic jej nie niepokoiło.

Martin wyjaśnia, że wrócił do domu chwilę po północy. Przywitał się z Anitą i poszedł do dziecka. Zaniepokoiła go blada skóra na nodze chłopca. Stwierdził, że Marcel nie oddycha, wyciągnął go z łóżeczka i zaczął masaż serca.

Przed drugą‍ w nocy Anita dzwoni do kobiety, która wcześniej zajmowała się Marcelem. Pyta, czy chłopiec dostał coś do jedzenia. Mówi, że dziecko nie żyje i że to śmierć łóżeczkowa.

Badanie alkomatem wykazuje, że Anita ma 0,52 mg alkoholu w wydychanym powietrzu. Martin jest trzeźwy. Oboje zostają zatrzymani przez policję i przewiezieni na komisariat.

Pierwsze przesłuchanie.

Martin: – Ostatnie dwa tygodnie to był ciężki okres dla Anity. Straciła pracę i nie mogła sobie poradzić z dzieckiem. Był płaczliwy, rozrabiał i krzyczał. Było widać, że jest zmęczona dzieckiem.

Anita: – Wieczorem jeszcze przed usypianiem wreszcie się uspokoił. Zaczął się bawić. Mogłam go wtedy klepnąć w tyłek, ale nie wiem. Ja go nie biłam. Nieraz się przewrócił, uderzył. Miał delikatną skórę. Może faktyczne nieraz uderzyłam go w twarz, po rączce, pod wpływem emocji.

Martin: – Tylko czasami widziałem, że dawała delikatnego klapsa w pośladki. Nigdy nie stosowałem przemocy.

Anita: – Martin nigdy go nie bił.

Drugie przesłuchanie.

Martin: – Uderzałem go otwartą dłonią, pięścią w twarz, głowę, plecy, pupę. Widzieli to moi rodzice – siniaki i tak dalej. Na głowie miał opuchliznę. Zmieniałem jedną pieluchę dziennie. Kilka razy w żartach mówiłem, żeby go oddała do okna życia lub domu dziecka. Wkurzała się na to. Żałuję tego, co robiłem małemu, że znęcałem się nad nim. To było przez nerwy, przez pieniądze, że się kończyły.

Martin K.‍ został oskarżony o to, że co najmniej kilkadziesiąt razy uderzał Marcela otwartą dłonią lub pięścią po całym ciele. Wielokrotnie rzucał do łóżeczka. Kilkukrotnie podduszał dziecko, przyciskając twarz kołdrą do poduszki. Dopuszczał jedzenie karmy dla szczurów i niedopałków. Badanie włosów Martina wykazało, że zażywał amfetaminę.

Martin: – W zasadzie w całości się przyznaję. Mam tylko zastrzeżenia, że nie jadł karmy ani petów.

Anita: – Od‌ zeszłego roku nadużywam alkoholu. Po porodzie źle się czułam. Byłam przygnębiona, bo mąż nie pomagał przy dziecku. Nie byłam na bilansie u pediatry. Sama go mierzyłam i ważyłam. Ostatnie szczepienie, jak miał osiem miesięcy. Podczas Przystanku Woodstock kilka razy zostawiałam go z nieznanymi osobami. Na początku trochę biłam Marcela. Nasiliło się, jak straciłam pracę. W żartach mówiłam, że go oddam do okna życia. Na początku września 2019 roku zaczęłam bić częściej, bo mnie wszystko wyprowadzało z równowagi. Marcel miał siniaki, jak się uderzył. Od moich uderzeń nie miał siniaków. Martin nigdy Marcelka nie uderzył. Mógł widzieć, że daję klapsa lub uderzam go po twarzy. O klapsy nie zwracał mi uwagi. Nieraz zdejmowałam pieluchę i dawałam klapsa. Miał wtedy siniaki i zaczerwienienia.

Zazwyczaj przykrywałam go kołderką na głowie lub rzucałam na niego kołderkę, a on się uspokajał. Czasem trochę przytrzymywałam kołderkę na nim, żeby zasnął. Parę razy przytrzymywałam może sekundę i od razu odkrywałam, bo bałam się, że coś mu zrobię.

Tego wieczoru chodził po kojcu i płakał. Jak krzyczał, musiałam go położyć na brzuchu i przykryć kołderką i trzymałam tak, żeby się uspokoił. Przyciskałam go dwiema rękami, kołderką przyciskałam do poduszki wokół jego głowy. On się nie wyrywał. Głowę miał między moimi rękami. Przyciskałam kołdrę. Krzyczałam, żeby się zamknął. Tym razem po prostu przytrzymałam dłużej i mocniej. Ale wydawało mi się, że to była chwila. Odkryłam go, był cały czas na brzuchu. Myślałam, że śpi. To mogło być 10–15 minut przed powrotem Martina. Nie sprawdziłam, czy nic mu się nie stało, i poszłam do kuchni. Kochałam go, tylko nie radziłam sobie z tym wszystkim. Nigdy wcześniej nie uciskałam tak kołderki jak wczoraj. Nie chciałam tego zrobić. To stres, nerwy. Nie byłam świadoma, co robię. Bardzo żałuję tego, co się stało. Gdybym mogła cofnąć czas, to by się nie stało. Ręki bym na niego nie podniosła.

Anita W. zostaje oskarżona o znęcanie się nad synkiem i o uduszenie go poduszką.

Anita: – Zarzut zrozumiałam. Nie zrobiłam tego z premedytacją, a pod wpływem emocji.

Dopiero po śmierci Marcela w toku prowadzonego śledztwa wychodzi na jaw, że służby już wcześniej miały informacje o znęcaniu się nad dzieckiem. Policja i prokuratura pracowały jednak tak wolno, że chłopiec nie dożył pomocy. Gdy pięć miesięcy wcześniej Martin pojawił się w szpitalu z Marcelem, który miał złamaną nogę, lekarze zawiadomili policję. Informowali, że dziecko może być ofiarą przemocy ze strony opiekunów. Policja pod nadzorem prokuratury wszczęła postępowanie w tej sprawie. Śledczych nie zaalarmowało to, że mimo zaleceń nikt nie przyjechał z Marcelem na kontrolną wizytę po złamaniu nogi.

– Po zgłoszeniu ze szpitala miejscowi funkcjonariusze nie podjęli odpowiednich działań. Przeprowadzili oględziny w październiku i sporządzili notatki, ale dalszych działań zaniechano. Nie interesowano się losem dziecka przez kilka miesięcy. W tym czasie nie podjęto żadnych działań – mówi młodszy inspektor Andrzej Borowiak, rzecznik komendanta wojewódzkiego policji w Poznaniu.

W konsekwencji‌ ze stanowiska został odwołany komendant policji w Chodzieży, który jako przełożony odpowiadał za pracę podległych mu funkcjonariuszy. Kontrola objęła także tamtejszą prokuraturę. Na jaw wyszło, że tam także doszło do zaniedbań. Asesor, która dopiero trzy miesiące po zgłoszeniu sprawy złamania nogi u dziecka wszczęła postępowanie, oraz szef prokuratury rejonowej w Chodzieży zostali zawieszeni.

24 marca 2022 roku Sąd Okręgowy w Poznaniu skazuje Anitę W. na 15 lat pozbawienia wolności. Prokuratura wnioskowała o 25, ale sąd znalazł okoliczności łagodzące. – Chociaż nic nie usprawiedliwia zbrodni popełnionej przez oskarżoną, to ona sama pochodziła z rodziny patologicznej. Nie utrzymywała kontaktów z biologicznym ojcem. Z kolei jej matka często zmieniała partnerów. Niektórzy pili i znęcali się nad rodziną. Nie miała wsparcia u bliskich. Nie była w stanie wziąć odpowiedzialności za siebie, a co dopiero za dziecko. W wieku 17 lat poznała przyszłego ojca Marcela, wzięli ślub, ale ten związek szybko się rozpadł. Jej późniejsze czyny były naganne, ale powinno to być oceniane łagodniej, niż gdyby zrobiła to osoba ukształtowana. Poza tym wyraziła skruchę i w trakcie procesu wyglądała na osobę szczerze żałującą – orzeka sędzia Joanna Rucińska w ustnym uzasadnieniu wyroku.

Martin K. zostaje skazany na cztery i pół roku pozbawienia wolności. Prokuratura wnosiła o dziesięć lat, a pełnomocnik mężczyzny o uniewinnienie. Sąd stwierdza, że Marcel miał całkiem dobry kontakt z ojczymem, mimo że był przez niego katowany.

– Oboje znęcali się nad chłopcem i robili to w czterech ścianach. W tajemnicy przed otoczeniem, bo przecież znęcanie się nad dzieckiem nawet w środowiskach przestępczych jest uznawane za naganne zachowanie. Sąd w składzie tu obecnym nie podzielił stanowiska prokuratury, że znęcanie się nad chłopcem miało znamiona szczególnego okrucieństwa. Sąd podziela stanowisko Sądu Najwyższego, że szczególne okrucieństwo winno być odnoszone do zachowania wyjątkowo drastycznego i odrażającego, przy czym znamieniem kwalifikującym nie jest samo okrucieństwo, lecz okrucieństwo szczególne, które jest określeniem stopniowalnym. To, że ofiara była małym bezbronnym dzieckiem, nie jest wystarczające do uznania, że przestępstwo było połączone ze szczególnym okrucieństwem – podkreśla sędzia Joanna Rucińska.

Dodaje,‍ że Anita W.‌ działała z zamiarem bezpośrednim pozbawienia życia Marcela, ale sąd widzi dla niej szansę powrotu do społeczeństwa.

Anity W. nie ma na sali sądowej w czasie odczytywania wyroku. – Lekko nie zgadzam się z wyrokiem. Chcę opuścić areszt. Chcę zacząć jakoś normalnie żyć. Spotkać się z rodziną. Załatwić swoje sprawy – mówi zaskoczony wysokością swojej kary Martin K. Wyrok jest nieprawomocny, ale do czasu apelacji oboje mają nadal przebywać w areszcie.

3 października 2022 roku Sąd Apelacyjny w Poznaniu wymierza dużo surowsze kary za znęcanie się i śmierć dwulatka. Uznaje też, w odróżnieniu od sądu niższej instancji, że oskarżeni działali ze szczególnym okrucieństwem. Anita W. zostaje skazana na 25 lat, a Martin K. na sześć lat pozbawienia wolności.

– Dziecko było brudne i śmierdzące. Matka chciała je zabić, by mieć kłopot z głowy. Zabiła syna w pełni świadomie. Rozumiała, co robi. Wiedziała, czym grozi podduszanie. Nie mogła zdzierżyć płaczu i krzyku dziecka. Założyła na uszy słuchawki. Jak sama mówiła, była miłośniczką muzyki rockowej. Po zabójstwie poszła do kuchni, założyła słuchawki i dalej słuchała muzyki. To zachowania zimne, niegodne matki. Nie ma zgody na pobłażanie. 25 lat więzienia to kara w pełni sprawiedliwa – uzasadnia wyrok sędzia Marek Kordowiecki.

Przy drzwiach prowadzących do mieszkania, które wynajmowali Martin i Anita, cały czas wisi biała tabliczka z napisem „Cisza nocna obowiązuje od 22.00 do 6.00”. Nikt z sąsiadów nie słyszy już krzyków dziecka ani jego opiekunów. Profil Anity w mediach społecznościowych jest nadal aktywny. Gdyby nic się nie stało, nikt nie zwróciłby uwagi na wrzucane przez nią hasła. Na przykład na to z 11 stycznia 2020 roku. „All monsters are human” (Wszystkie potwory są ludźmi – przyp. aut.) albo to opublikowane dzień przed uduszeniem Marcela: „Piekło jest puste, wszystkie diabły są tu”.

Mariola S., opiekowała się czasem Marcelem: – Mówili, że siniaki ma, bo jak to dziecko – wszędzie włazi.

Sąsiadka zza ściany:‍ – Chciałam interweniować, ale zawsze po pewnym czasie się uspokajało. Nie zgłosiłam nigdzie, bo nie chciałam się wtrącać.

Sąsiadka‌ z góry: – Mieli podwójne drzwi. Słyszałam krzyki, bicia nie słyszałam.

Klaudia,‌ siostra Martina: – Chciałam to zgłosić do ośrodka pomocy społecznej, ale bałam się stracić brata.

Lucyna W.,‌ właścicielka mieszkania, w którym Marcel mieszkał z opiekunami: – Tej nocy nie słyszałam dziecka. Słyszałam hałasy. Chodzenie, przenoszenie, szuranie. Nic szczególnego nie przykuło mojej uwagi.

Uratować choćby jedno dziecko

Pięcioletnia dziewczynka idzie z małą walizeczką ulicami Bytomia. – Mama powiedziała, żebym wypierdalała.

Spakowała misie i poszła do babci. – Zabierzcie ją do domu dziecka. Babcia dzwoni do opieki społecznej.

Po dziecko przyjeżdża Andrzej Falkiewicz, specjalista pracy socjalnej do spraw interwencyjnego udzielania pomocy. – Nikt mnie nie chce – słyszy od dziewczynki. W drodze do domu dziecka zatrzymuje się przy Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Bytomiu, gdzie pracuje. Musi coś zabrać. Do dziecka wychodzi dyrektorka. Pyta, czy jest głodne. Razem idą do pobliskiego sklepu. – Możesz sobie wybrać, na co masz ochotę – mówi do dziewczynki. Pięciolatka bierze tylko mleko i płatki kukurydziane. Nic ze słodyczy, które kuszą przy kasie. Sięgnęłaby po nie większość dzieci. – Proszę pani, mamusia mnie nie kocha. Wyrzuciła mnie z domu.

Gdy Andrzej wchodzi do mieszkania, najczęściej słyszy: – Kto nas podpierdolił?

Zaraz potem drugie pytanie: – Czego, kurwa, chcesz, dziecko przecież zupę dostało, głodne nie chodzi.

Wszystko zazwyczaj wygląda podobnie. Stara zaniedbana kamienica. Brudna klatka schodowa. W mieszkaniu bałagan i brud. To była jedna z pierwszych interwencji Andrzeja. Szedł na wywiad środowiskowy. Mijając inne mieszkanie, usłyszał, że w środku dnia trwa tam impreza. Wiedział, że niedawno w tej rodzinie urodziło się dziecko. Zapukał. Natychmiast zapadła cisza. Nikt nie otwierał. Udawali, że ich nie ma. Nie dawało mu to spokoju. Usiadł na schodach. Wypalił jednego papierosa. Drugiego. Zauważył, że mają podłączony na lewo prąd na korytarzu. Odłączył. Usiadł na schodach i czekał. Po kilku minutach mężczyzna otworzył drzwi, by sprawdzić, dlaczego nie ma prądu. Andrzej wszedł do mieszkania.

W środku‍ wszyscy pijani. Wśród nich przemocowiec, który bił swoją konkubinę w przerwach między odsiadywaniem kolejnych wyroków. Na szczęście akurat spał w kuchni. Bił też jej niepełnosprawnych dorosłych braci. Mieszkał tam też dwudziestoletni syn pary ze swoją partnerką. To im niedawno urodziło się dziecko.

– W mieszkaniu‍ biało od dymu papierosowego. Straszny hałas. Muzyka. Alkohol. W łóżeczku kilkutygodniowa dziewczynka. Powiedziałem im, że się doigrali. Zabieram dziecko. Wtedy się zaczęło. Matka dziecka otworzyła okno i powiedziała, że w takim razie skacze. Babcia złapała za nóż i ruszyła na mnie. Jeden z wujków, który już tylko pełzał, bo od alkoholu przestał chodzić, ciągnie mnie za jedną nogawkę spodni, drugi za drugą. Do tego słyszę, że w kuchni budzi się przemocowiec i krzyczy: „Kurwa, co się tu dzieje ?!”. Jakoś dotarłem do łóżeczka i własnym ciałem zasłoniłem dziecko. Zadzwoniłem po pomoc – mówi Andrzej.

Pijani dorośli trafili na izbę wytrzeźwień, dziewczynka do pieczy zastępczej. Następnego dnia do Andrzeja przyszedł jej ojciec i powiedział, że potrzebuje pomocy, bo chyba wujek nie żyje. Andrzej z nim pojechał. Na miejscu znalazł ciało. Dziewczynka nigdy do nich nie wróciła. Jej matka urodziła wcześniej kilkoro dzieci i wszystkie zostały jej odebrane. To była taka matka na chwilę. Rodziła dziecko, a po kilku tygodniach je odbierano z powodu alkoholu i zaniedbania. To było lata temu. Teraz z tej rodziny już chyba nikt nie żyje. Wszyscy się zapili – przyznaje Andrzej.

Nie wygląda na urzędnika. Raczej młodszego o 20 lat brata muzyka rockowego Marka Piekarczyka. Długie proste włosy. Broda. Skórzana kurtka. I papieros. Jego jedyna słabość, bo jakoś trzeba tę pracę odreagować. Wygląda trochę jak osoby, którym pomaga. Mówi ich językiem.

Dopiero co zaczął pracę w ośrodku. Wysłali go do mężczyzny, który niemal całe życie spędził za kratami. Niedawno wyszedł. Wcześniej był u niego inny pracownik opieki społecznej, ale musiał uciekać z mieszkania. Andrzej w drzwiach słyszy: – Ale wie pan, że pana poprzednika siekierą pogoniłem? – Wiem, słyszałem.

Gdy mężczyzna zobaczył Andrzeja, natychmiast się uspokoił. – No kurwa, w końcu ktoś normalny przyszedł.

Poprzedni pracownik opieki społecznej pojawił się u niego w garniturze, z neseserem w ręku. Nie złapali wspólnego języka. – Mój wygląd sprawia, że ludzie ze środowiska, w którym pracuję, mają do mnie większe zaufanie. Nic bym nie zdziałał, gdybym chodził do nich w garniturze i mówił: „Witam pana, przyszedłem z biura opieki społecznej”. Czasem trzeba użyć mocnych słów albo poczęstować papierosem – mówi Andrzej.

Skończył technikum budowlane. Chciał iść na studia prawnicze, ale dwa razy go tam nie chcieli. Jego ojciec pracował w ośrodku pomocy społecznej jako radca prawny. Powiedział, że jest wolny etat pracownika socjalnego. Andrzej postanowił spróbować. Na chwilę. Ta chwila trwa już 30 lat. W międzyczasie ukończył studia pedagogiczne.

– Wtedy opieka społeczna ograniczała się głównie do klepania wywiadów środowiskowych i przyznawania pomocy finansowej. Praca socjalna była w tyle. Wypełnianie stosu karteczek, by ktoś dostał 100 złotych wsparcia, niezbyt mnie wciągało. Szukałem pracy w terenie. Chciałem realnie komuś pomagać, rozwiązywać problemy – wspomina.

Dlatego szybko wypalił się jako pracownik socjalny. Wtedy w Polsce pojawił się nowy zawód: asystent rodziny. Andrzej został jednym z pierwszych. Przez lata pracy w patologicznych środowiskach wie, co na kogo podziała. Czasem trzeba odpowiednio postraszyć.

Wjazd do mieszkania, gdzie trwa impreza. Kilkoro dorosłych podpitych, ale nie mocno. Małe dzieci. Andrzej do nich krótko: – Wjedziemy do was za dwie godziny. Dzieci mają być umyte, leżeć w łóżku, impreza ma być zakończona. Przy badaniu alkomatem mam widzieć, że poziom spada. Jeśli nie, zabieram dzieci i już do was nie wrócą.

Wyszedł.‌ Wrócił po dwóch‍ godzinach. Poskutkowało.

Nie zawsze można jednoznacznie stwierdzić, czy dziecko jest krzywdzone. W mieszkaniu jest brudno, trochę bałaganu, rodzice nie pracują, żyją ze świadczeń. Dzieci siedzą w kącie, ale nie jakoś specjalnie wystraszone. W ciągu godzinnej interwencji nie da się rozstrzygnąć, czy dzieje się coś złego. Wtedy Andrzej wraca drugi raz, trzeci. Uczula też pracownika socjalnego, by baczniej przyglądał się sytuacji. Nikt nie odbiera dzieci z powodu biedy.

A co,‌ jeśli rodzice są pijani, ale nic więcej się nie dzieje? W związku z tym, że brakuje miejsc w pieczy zastępczej, jest jeszcze jedno rozwiązanie. Maluchów pod opieką osób po spożyciu zostawić nie można. – Żeby się trochę posrali, mówię, że zabiorę im dzieci, że stracą je na zawsze. Potem w drugiej kolejności proszę o numer kogokolwiek z rodziny, kto jest trzeźwy. Jeśli ktoś taki się znajdzie, to do czasu wytrzeźwienia rodziców dzieci są pod opieką dziadka, cioci, wujka. Podpisują oświadczenie, że zaopiekują się nimi w tym czasie – mówi Andrzej.

Są rodziny,‌ gdzie już kilka razy przez to przechodzili. Andrzej ma nadzieję, że w końcu sytuacja w pieczy tak się poprawi, że nie będzie musiał szukać opieki u rodziny, tylko od razu zabezpieczy dzieci. – Bo te rodziny też się już nauczyły, że „napijemy się, przyjedzie ten z długimi włosami, przekaże dzieciaki babci, a jutro je odbierzemy” – przyznaje Andrzej.

Tyle że wtedy zaczynają się częstsze kontrole opieki społecznej, dzielnicowy otrzymuje pismo, by mieć ich na oku, urzędnicy piszą wnioski o leczenie od nałogu, a sąd rodzinny otrzymuje informację, że opiekowali się dziećmi pod wpływem alkoholu. Każda notatka z takiej interwencji trafia do sędziego. Jeśli rodzina ma przydzielonego kuratora, może to wykorzystać do wniosku o sądowe zabezpieczenie dzieci.

Z asystentury‍ rodzinnej Andrzej zrezygnował po kilkunastu latach. Przez jedną sprawę. Do dzisiaj nie daje mu to spokoju. Małżeństwo z trójką dzieci. Założona Niebieska Karta, bo mąż znęcał się nad żoną. Oboje uzależnieni od alkoholu. Wezwania do stawienia się na leczenie alkoholowe ignorowali. Andrzej pomagał im jako asystent rodziny. W styczniu wyjechał na urlop. Zastępowała go koleżanka z ośrodka. Około godziny 9 odwiedziła rodzinę. Nie zauważyła niczego niepokojącego. Po wizycie asystentki rodzinnej para się pokłóciła. Mężczyzna wyszedł z domu. W tym czasie kobieta się upiła. – Kilkumiesięczna dziewczynka zaczęła płakać. Matka uderzyła ją tak niefortunnie, że główka dziecka odbiła się od kantu stołu. Gdy ojciec wrócił do domu, wezwał pogotowie, ale było już za późno – wspomina Andrzej.

Zeznawał jako świadek‌ w sądzie. Sędzia pytał: – Po co pan tam chodził? Andrzej opowiedział, jak jako asystent wspierał dysfunkcyjną rodzinę. – Pan mnie nie zrozumiał, po co pan tam chodził, skoro dziecko i tak nie żyje?

– To mi uzmysłowiło, że jako asystent nie mogę odpowiadać za 20 rodzin, które mam pod sobą. To za dużo. W każdej chwili może dojść do tragedii, a mnie akurat u nich nie będzie. Pewnie mógłbym zrobić więcej dla tej rodziny, może czegoś nie dostrzegłem. Zawsze będę się zastanawiał.

Sąsiedzi na rozprawie zeznawali, że w domu często były awantury i libacje. Gdy Andrzej zaczął pracę z rodziną, wszystkim sąsiadom zostawił swój numer telefonu, by dzwonili, jeśli usłyszą coś niepokojącego. Nikt nigdy nie zadzwonił.

Wtedy Andrzej stwierdził, że to za dużo. Wyjeżdżając na każdy kolejny urlop, będzie się zastanawiał, czy gdzieś w domu nie zostanie skrzywdzone lub zabite dziecko. Chciał pomagać interwencyjnie, od razu na miejscu, a nie długofalowo. Szybko znalazł nowy pomysł na siebie. Został specjalistą pracy socjalnej do spraw interwencyjnego udzielania pomocy. W międzyczasie bytomska policja razem z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Rodzinie stworzyła „Przyjazne Patrole”. Pracownik ośrodka, bardzo często Andrzej, z dzielnicowym ubranym po cywilnemu jeżdżą w godzinach wieczornych i nocnych nieoznakowanym samochodem i odwiedzają rodziny, u których może się dziać coś niepokojącego.

Jeśli rodzina korzysta z opieki społecznej, pracownik dzwoni do niej i umawia się na wizytę w godzinach swojej pracy, czyli między 8 a 16. Gdy przychodzi, jest wysprzątane, obiad w kuchni, a dzieci w szkole i przedszkolu. Nawet jeśli dzieje się tam coś niepokojącego, nie da się tego zauważyć. A „Przyjazny Patrol” może się pojawić o północy czy o piątej nad ranem. Dlatego Andrzej nigdy nie rozstaje się z telefonem. Jego numer podany jest jako linia interwencyjna: – Cały Bytom wie, że jeśli komuś dzieje się krzywda, to może zadzwonić i przyjadę. Z założenia ma to być przyjazne wejście. Wchodzimy, pytamy, co słychać, jak sobie radzą, a jednocześnie obserwujemy otoczenie. Szukamy symptomów tego, że dzieje się coś złego. Nie zawsze są to biedne, zaniedbane kamienice. Zdarzają się domy ludzi, którzy nie korzystają z opieki społecznej. Lepiej sytuowane. Mamy kilka, kilkanaście interwencji w miesiącu, w czasie których zabezpieczamy dzieci.

Zgłoszenia‌ przychodzą o każdej porze. O drugiej w nocy ktoś dzwoni, że od dłuższego czasu za ścianą płacze dziecko. Andrzej przekazuje zgłoszenie policji. Ubiera się szybko i jedzie na miejsce. Cywilny telefon ma przewagę. – Ludzie ze środowisk patologicznych nie znoszą policji. Na dodatek boją się, że jak tam zadzwonią, to ich numer zostanie zidentyfikowany i zostaną namierzeni. Ja nikogo nie namierzam. Przyjmuję anonimowe zgłoszenia, ludzie czują się dzięki temu bezpieczniej – mówi.

Przyzwyczaił‌ się, że telefon dzwoni w nocy, święta, w czasie urodzin bliskiej osoby. Żona mniej, ale to akceptuje. Andrzej nie lubi określenia, że cały czas jest w pracy. Woli mówić, że pracuje zadaniowo. Tak chciał. Jest telefon, pracuje. Nikt nie dzwoni, ma chwilę oddechu. Tyle że piwa w wolnym czasie się nie napije. A raczej wina, bo tego pierwszego nie lubi. Czasami chciałby do obiadu wychylić lampkę, ale wie, że może zadzwonić telefon. Ratuje go nikotyna, a wino pije na urlopie.

Tak jak w całej Polsce, w Bytomiu też nie ma wolnych miejsc w pieczy zastępczej. Gdy sąd rodzinny zdecyduje o zabezpieczeniu dziecka, na znalezienie nowego lokum może ono czekać wiele miesięcy. A czasu nie ma, bo w każdej chwili może zostać skrzywdzone. Andrzej ma na to sposób: – Jeśli pracownicy opieki społecznej widzą, że w domu jest źle, dzwonią do mnie. Jadę tam i z buta zabieram dziecko interwencyjnie. Choćbym miał się zarzygać, muszę to dziecko zabrać do placówki, żeby było bezpieczne, bo może nie dożyć jutra.

W środku‍ nocy dzwoni telefon. Kilkumiesięczne dziecko w stanie agonalnym. Andrzej rusza do mieszkania. Na ciele dziecka widoczne obrażenia. Karetka zabiera malucha do Katowic. W mieszkaniu rodzice i drugie dziecko. Tłumaczą, że młodsze spadło z materaca, na którym spało na podłodze. Miał kilkanaście centymetrów wysokości. – Maluch musiałby spaść z niego 200 razy, żeby mieć takie obrażenia. Jego matka wie, że jej dziecko może nie przeżyć, ale jest obojętna. Zero emocji. Na chłodno odpowiada na pytania, jakby opowiadała, co gotowała na obiad. Zastrzeliło mnie to – przyznaje Andrzej.

Rodzice zostali zatrzymani. Trzeba było zabezpieczyć drugie, dwuletnie dziecko. Oczywiście miejsc brak. Andrzej wykorzystał znajomości ze szpitali i zawiózł je na oddział pediatryczny. W tym czasie znalazł dla niego miejsce w pieczy.

Znów dzwoni telefon. Sześciolatka wyszła przez okno i poszła do pobliskiej żabki. – Tatusia nie ma od dwóch dni, może jest tutaj? – zapytała. Tatuś, 65 lat, był konkubentem niedawno zmarłej matki dziewczynki. Zniknął dwa dni temu i zostawił dziecko samo. Został znaleziony pijany. Badania wykazały, że gwałcił dziewczynkę i przyprowadzał też do niej wujka. – To była jedna z tych sytuacji, że prawie do niego wystartowałem. Są momenty, że resztkami sił się powstrzymuję. Spotkałem potem tego tatusia w sądzie na rozprawie. Siedział skulony, chował twarz w rękach i bardzo płakał. Dowody były jednak niepodważalne – mówi Andrzej.

Nie zawsze sytuacja jest jednoznaczna. Kolejny telefon. Siostra zakonna prowadząca przedszkole dzwoni, że ma podejrzenie molestowania dziecka. Ojciec samotnie wychowywał dziewczynkę. Gdy siostra zapytała ją, czy tata dotyka ją w okolicy krocza, potwierdziła. – Ale skoro sam ją wychowuje, to może ją myje, ubiera i dlatego dziecko tak powiedziało? Trzeba było to jednak sprawdzić. Wezwaliśmy policję. Gdy tata przyszedł po dziecko, przeszukali jego plecak. Znaleźli majtki dziewczynki. I znów, przecież rodzice często noszą bieliznę, ubranka dzieci na zmianę. Policja go jednak skuła i zabrała do wyjaśnienia. Pamiętam, jak był zaskoczony, nie wiem, czy tym, że w ogóle został zatrzymany, czy tym, że wyszło na jaw, co robił. Nie wiem, jak to się potoczyło, ale wiem, że lepiej zainterweniować niż potem żałować. Ale ta sprawa nadal mnie męczy.

Ogromnym problemem jest uzależnienie od alkoholu. Nie tak dawno zawoził do szpitala kobietę, u której wykrył pięć promili. Normalny człowiek mógłby od tego umrzeć, a ona o własnych siłach uciekła z SOR-u.

I znów‌ telefon. Trwają „Dni Bytomia”. Miasto świętuje. W jednym z mieszkań spotkały się trzy rodziny. Każda z dziećmi. Dorośli nieprzytomni. Standardowo na powitanie Andrzej słyszy bełkot: – Nic przecież, kurwa, dzieciom nie jest, czego, kurwa, chcecie? Wypierdalać!

Tylko jedna młoda kobieta wygląda na trzeźwą. Odpowiada normalnie, prosto chodzi. Andrzej mówi jej, żeby pojechała z nim i dzieciakami do placówki opiekuńczej, to będą mniej wystraszone. Tylko dla formalności musi ją przebadać alkomatem. Kobieta dmucha. 3,5 promila. – A wyglądała jak ja po jednej lampce wina. Miała 25 lat. Powiedziała, że od osiemnastki doi codziennie – mówi Andrzej.

Coraz częściej pojawia się uzależnienie od narkotyków. Telefon sprzed dwóch dni. Pracownice socjalne poszły na wywiad środowiskowy. Otworzyła im naga kobieta. Jej goły partner leżał na łóżku. W środku dziecko 18 miesięcy, drugie pięć lat. Andrzej wyjął testy narkotykowe. Matka przyznała się, że najpierw coś zapalili. Było im mało, więc jeszcze wciągnęli. On był tak porobiony, że nawet do testu nie umiał napluć. Udało się ściągnąć ojca mężczyzny. Rozpłakał się. Ruszył do syna, chciał go przez okno wyrzucić ze złości. – Okazało się, że pochodzi z bardzo dobrej rodziny, tylko on jeden taki chwast się trafił. Na szczęście dzieci miały dobrych dziadków. Nie będą musiały dorastać w placówce – cieszy się Andrzej.

Gdy mówi rodzicom, że zabiera dzieci, reagują agresją, obojętnością, śmieją się. Niektórym trzeba je wyrywać z objęć. Gdy pojechał do kobiety, u której wcześniej zabezpieczył dwoje dzieci, a ona urodziła kolejne i opiekowała się nim pod wpływem alkoholu, usłyszał: – A chuj, zabieraj, zrobię sobie następne.

Dzwonek telefonu. Babcia ma dosyć opieki nad dziećmi. Wjazd do mieszkania. W środku pijana starsza kobieta i maluchy w wieku 2, 3 i 4 lata. – Gdzie matka dzieci? – A gdzieś się na melinie kurwi od tygodnia. Raczej jej nie znajdziecie. – Dlaczego pani opiekuje się dziećmi pod wpływem alkoholu? – A co ja nie mam prawa się napić? Zabierajcie dzieci, nie są moje.

Andrzej wiezie je do pogotowia opiekuńczego. Trzyletnia dziewczynka puka go w ramię. – Wujku, a tam będzie coś do jedzenia?

Wrócił do domu i mówi sobie: – Kurwa, chyba zrobiłeś dziś coś dobrego. Nie wiesz, czy te dzieci przeżyłyby kolejne dni.

Ale zaraz zaczynają się pojawiać wątpliwości: – Nigdy nie będę wiedział, czy lepiej temu dziecku byłoby z matką, nawet dysfunkcyjną, czy jak całe dzieciństwo spędzi w domu dziecka. Mam nadzieję, że jednak w domu dziecka. Bo jak do nich jeżdżę, to na wejściu słyszę: „O, pan Andrzej do nas przyjechał!”. A mogłyby przecież krzyczeć: „To ten chuj, co nas od mamy zabrał”.

Gdy zabiera dzieci z przemocowego domu i wiezie do placówki, rzadko mówią o rodzicach. – Ooo, McDonald’s, lubię frytki, a pan? – A czy w domu dziecka są zabawki? – Jak tam jest? Takie pytania padają najczęściej. Dopiero w placówce zaczynają tęsknić i pytać o rodziców. A ci w pierwszym tygodniu odwiedzają je kilka razy, później dwa razy w miesiącu i w końcu przestają przychodzić. Tylko nieliczni starają się o odzyskanie dziecka.

Andrzej uczestniczy w wielu konferencjach i spotkaniach na temat ochrony dzieci przed przemocą. Ostatnio w organizowanych przez UNICEF: – Zgłaszamy swoje pomysły. Zawsze mówię o naszych „Przyjaznych Patrolach”, które są ewenementem i należałoby je wprowadzić w całej Polsce. Oni się cieszą, biją brawo, wszystkim się to podoba. Ale na gadce się zawsze kończy. Nikt tego nie wprowadza. Nie jesteśmy w stanie nic zrobić, żeby ludzie nie bili dzieci, ale możemy ich kontrolować, odwiedzać w newralgicznych chwilach.

W każdej‌ rozmowie na temat ochrony dzieci wraca sprawa Kamilka z Częstochowy: – Tam wszyscy wiedzieli, ale bali się podjąć decyzję. Nie ma co czekać! W takiej sytuacji trzeba, kurwa, wjechać do mieszkania i od razu zabrać dziecko. Wiem, że się narażę mojemu środowisku, ale jakby Kamil mieszkał w Bytomiu, to być może by żył. Byśmy tam wjechali i tym skurwysynom zabrali to dziecko. Napluję w swoje środowisko, ale powiem to: pracownicy socjalni często nie chcą sami podjąć decyzji, wolą napisać do sądu, żeby zdecydował za nich. Większość instytucji tak robi. Zdejmują z siebie odpowiedzialność, a potem mogą powiedzieć: zrobiłem wszystko, przecież napisałem notatkę. Nie, ty miałeś odebrać to dziecko.

Praca jest bardzo obciążająca psychicznie. Nie ma dnia bez dramatu. Niemal wyłącznie przemoc, choroba, śmierć i bieda. Takie są też zarobki. – Gdybym nie miał umowy zlecenia w szpitalu czy „Przyjaznych Patroli”, to nie siedziałbym w ośrodku, bo nie utrzymałbym rodziny. Ale jeżeli już ktoś jest pracownikiem socjalnym i ma gówniane pieniądze, to jeżeli nie chce brać odpowiedzialności za tę pracę, to niech idzie do innej. Mnie po tylu latach denerwuje, jak słyszę, że ktoś mówi, że więcej nie zrobi, bo to gówniane pieniądze i nie będzie się dla nich wysilał. To spadaj z tego zawodu. Jesteś tu po to, by pomagać ludziom, niezależnie od tego, jakie masz zarobki. Wrogów sobie tym narobiłem we własnym środowisku, ale się nie przejmuję.

70 procent pracowników opieki społecznej zarabia w okolicy minimalnej krajowej. Jak wynika z Ogólnopolskiego Badania Wynagrodzeń z 2023 roku, średnia pensja sięgała 3400 zł, a pensja minimalna 2700 złotych. Konieczne jest specjalistyczne wykształcenie, ukończone studia kierunkowe lub dwustopniowa specjalizacja.

Andrzej dorabia więc w szpitalu jako pracownik socjalny. Powiadamia o zgonach, jeśli w dokumentacji medycznej nie ma wskazanej osoby bliskiej, pomaga znaleźć miejsce w pogotowiu opiekuńczym, zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub hospicjum. Do tego całodobowe dyżury przy telefonie interwencyjnym w ośrodku pomocy rodzinie.

Jest jedna sprawa, która zostanie z Andrzejem na zawsze. Para z czteroletnim synkiem przeprowadziła się do Bytomia. Mieszkali tu na tyle krótko, że opieka społeczna jeszcze do nich nie dotarła. Chłopiec w agonalnym stanie. Karetka zabrała go do szpitala. Andrzej pojechał do niego, by zawieźć środki higieniczne. Wszedł na dużą szpitalną salę. Pod oknem stało jedno łóżko. Na nim Kacper ze wzrokiem wbitym przed siebie. Nic do niego nie docierało. Co chwilę zaczynał krzyczeć. Lekarze zapewniali, że nic go nie boli, że dostaje solidne dawki leków przeciwbólowych.

Śledztwo‌ wykazało, że matka chłopca‍ i jej konkubent od dawna znęcali się nad dzieckiem. Musiał stać godzinami w kącie. Był głodzony. Opiekun oddawał na niego mocz. Gdy Kacper nie umył rąk, mężczyzna zaczął go bić. Uderzał o ścianę jego głową, rzucał o podłogę, okładał pięściami. Dopiero po dziewięciu godzinach wezwał pogotowie.

– Sprawca dostał siedem lat. Pewnie dawno jest na wolności. Kacperek żyje w swoim świecie i tak już zostanie. Przebywa w specjalistycznym ośrodku. Nigdy nie odzyskał wzroku. Jest z nim słabiutki kontakt – mówi Andrzej.

Zostało mu 13 lat do emerytury: – Nie wiem, co miałbym innego robić. Jeżeli tylko zdrowie dopisze, to działam. Nawet jeśli w tym czasie miałbym tylko jedno dziecko uratować.

„Ciocia miała czerwony pas, a wujek swój z klamrą”

Marta,‍ biologiczna córka Anny i Wiesława: – Biła nas. Mówiła do mnie „szmato”. Dostałam kablem od żelazka. Sylwia i Łukasz przez tydzień nie dostawali jedzenia i mieli stać przy ścianie w samych majtkach. Chodziłam do szkoły i jak ktoś zauważył siniaki, to miałam mówić, że spadłam z roweru.

Sylwia,‍ dla której Anna i Wiesław byli rodziną zastępczą: – W domu była kotłownia. Ciocia podpalała nas zapalniczką. Był tam piec i chciała nas spalić. Wtedy Kacper już nie żył.

Anna i Wiesław mają siedmioletnią córkę. Od 2001 roku są małżeństwem. Chcieliby mieć więcej dzieci. To znaczy ona chce, on mniej. Od niedawna mieszkają w nowym dużym żółtym domu na przedmieściach Pucka. Pomógł im go wybudować ojciec Wiesława. Zwłaszcza piętro wymaga jeszcze sporych nakładów. Do wykończenia są schody i górna łazienka. Do tego trzeba spłacać zaciągnięty na 30 lat kredyt we frankach szwajcarskich.

Wydatków‍ dużo, a domowy budżet skromny. Muszą dobrze kombinować, by uzbierać na kolejne raty. Anna pracuje w biedronce, Wiesław dorywczo na budowie. Podpatrują, jak żyje siostra Anny. Od wielu lat tworzy rodzinę zastępczą dla kilkorga dzieci. Na każde dostaje tysiąc złotych. Mimo że marzenie Anny się spełnia i zachodzi w drugą ciążę, namawia męża, by zgłosili się na kurs dla rodzin zastępczych. To by na pewno poprawiło ich sytuację finansową.

W 2010‍ roku chodzą na kurs organizowany przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Pucku. Ma ich przygotować do sprawowania pieczy zastępczej. Żeby zostać rodziną zastępczą, trzeba mieć odpowiednie warunki mieszkaniowe, pozytywną opinię od sąsiadów i czystą kartotekę. Psycholog sprawdza też dojrzałość kandydatów, ich motywacje i stan psychiczny. Do tego zaświadczenie od lekarza rodzinnego.

Raz w tygodniu Anna i Wiesław przez kilka godzin słuchają o tym, jak stworzyć rodzinę zastępczą. Urzędnicy pomijają część praktyczną, nie przeprowadzają szczegółowego wywiadu środowiskowego i nie sprawdzają warunków mieszkaniowych. Nie występują także o opinię psychologiczną Anny i Wiesława, która nie tylko powinna zweryfikować, czy w przeszłości mieli problemy natury psychicznej, ale także czy są gotowi do sprawowania pieczy zastępczej i jakie mają do tego motywacje. Lekarz rodzinny, który wystawia im zaświadczenie, nic o nich nie wie. Nie ma dostępu do historii ich leczenia, informacji, u jakich specjalistów byli i jakie leki przyjmowali.

Gdyby wtedy urzędnicy właściwie wypełnili swoje obowiązki, wyszłoby na jaw kilka niepokojących sygnałów. Że dom nie jest wykończony, kable sterczą ze ścian, bo brakuje kontaktów. Że motywacja małżonków jest inna, niż twierdzą. Że w młodości Anna leczyła się psychiatrycznie. Nie radziła sobie z traumą z dzieciństwa. Rodzice ją bili i zamykali w pokoju. Później jej mąż przyzna, że miała za sobą próby samobójcze. Truła się lekami i próbowała podciąć sobie żyły na nadgarstkach. Namawiał ją na wizytę u psychiatry, ale nie chciała o tym słyszeć.

Pomijając procedury,‍ pracownicy Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Pucku uznają, że Anna i Wiesław są świetnymi kandydatami na rodziców zastępczych. Na dzieci muszą jednak trochę poczekać.

W połowie‍ stycznia 2012 roku do Anny dzwoni urzędniczka. Mają dla nich dzieci, ale jest ich pięcioro. Anna prosi o chwilę, by mogła porozmawiać z mężem. Nie musi go długo namawiać. Pięcioro dzieci to pięć tysięcy złotych miesięcznie. Dyrektorka Powiatowego Centrum Pomocy rodzinie wydaje zgodę na umieszczenie dzieci u Anny i Wiesława. 19 stycznia 2012 roku podpisują ze starostą umowę w sprawie pełnienia funkcji rodziny zastępczej.

Dzieci,‌ które mają do nich trafić, mieszkają w maleńkiej wsi, oddalonej 20 kilometrów od Pucka. Ich rodzice, 27-letni Daniel i 26-letnia Hanna, nie radzą sobie z opieką. Określani przez urzędników jako „życiowo niezaradni”. Ukończyli ośrodek szkolno-wychowawczy dla dzieci z niepełnosprawnościami intelektualnymi. Ślub wzięli w 2006 roku, miesiąc później na świat przyszła ich pierwsza córka – Sylwia. W 2007 urodziła się Klaudia, w 2008 Łukasz, w 2009 Kacper, w 2011 Maciej, a w 2012 Agnieszka.

Hanna nie umiała zajmować się dziećmi. Trudność sprawiały jej podstawowe czynności higieniczne, karmienie, gotowanie. Gdy mieli troje dzieci, dostali wsparcie opieki społecznej. Asystent rodziny uczył Hannę, jak dbać o dom i dzieci. Tyle że sytuacja się nie poprawiała.

Brakowało im na jedzenie i środki czystości. Nie mieli ubrań i sprzętów domowych. Dom był zaniedbany i brudny. Tak jak dzieci. Daniel pracował jako piekarz, a do tego pomagał w domu. Pieniędzy cały czas brakowało. Kradzież z włamaniem to miał być sposób Daniela na polepszenie sytuacji. Został złapany. Wyrok – dwa lata.

Kolejne wizyty pracowników socjalnych potwierdzały zaniedbanie dzieci, dlatego sąd ograniczył Hannie i Danielowi władzę rodzicielską i przydzielił kuratora. Gdy w grudniu 2011 roku ojciec trafił do zakładu karnego, wszystkie obowiązki spadły na matkę. Dom był w bardzo złym stanie. Dzieci brudne, bez pieluch, mimo że tego wymagały. Gdy kilkumiesięczny Maciek zachorował, Hanna nie zabrała go nawet do lekarza. Zły stan chłopca zauważyli znajomi, trafił do szpitala na niemal dwa tygodnie. Urzędnicy w obawie o dobro dzieci postanowili działać. 19 stycznia 2012 roku Sąd Rejonowy w Wejherowie udzielił z urzędu zabezpieczenia pięciorga dzieci poprzez umieszczenie ich w rodzinie zastępczej. Po tym, jak zostały odebrane z rodzinnego domu, Hanna nie próbowała ich odzyskać. Złożyła nawet w ośrodku pomocy pismo, że nie będzie walczyła o ich powrót do domu.

Gdy dzieci trafiają do nowej rodziny, Maciek ma jedenaście miesięcy, Kacper trzy lata, Łukasz cztery, Klaudia pięć, a Sylwia sześć. Wymagają dużo opieki. Nie potrafią korzystać z toalety, nie wiedzą, że trzeba zawołać, gdy chcą siku. Załatwiają potrzeby fizjologiczne tam, gdzie stoją. Boją się wody. Nie potrafią myć zębów ani samodzielnie jeść. Nie znają nazw podstawowych produktów spożywczych. Gdy dostają posiłek, jedzą na zapas. Często zjadają tyle, że wymiotują. Anna i Wiesław próbują je uczyć podstawowych zasad. Nie jest łatwo ogarnąć siedmioro dzieci. Wiesław rzuca pracę, by pomóc Annie. Biologiczni rodzice dzieci co jakiś czas kontaktują się z Anną i Wiesławem. Hanna odwiedza ich trzykrotnie, Daniel dzwoni kilka razy z więzienia.

W maju‍ pracownica Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie odbiera telefon. To siostra Anny, która od lat tworzy rodzinę zastępczą. Przekazuje urzędniczce, że w domu u Anny i Wiesława dzieci mogą być źle traktowane. Sama tego nie widziała, zna sprawę z relacji swojej i Anny matki, która odwiedza wnuki. Urzędniczka przekazuje wiadomość Annie. Sprawa kończy się tym, że Anna do minimum ogranicza kontakt z rodziną. W centrum pomocy rodzinie nikt nie traktuje słów siostry Anny poważnie.

3 lipca Kacper ma mieć szczepienie w przychodni. Przed południem cała rodzina szykuje się do wyjścia. Trzylatek jest już ubrany. Anna mówi mu, żeby poczekał na kanapie w jadalni na parterze i idzie na górę się przebrać. Gdy wraca z Wiesławem, dziecko źle wygląda i dziwnie się zachowuje. Ma trudności z utrzymaniem równowagi. Wiesław kładzie je na kanapie. Kacper cicho pojękuje. Ma sine usta. Małżonkowie przekładają go na podłogę i próbują cucić. Wiesław dzwoni po karetkę. Mówi, że dziecko spadło ze schodów. Gdy się rozłącza, pomaga Annie reanimować chłopca. Ona uciska klatkę piersiową, on robi sztuczne oddychanie.

Karetka przyjeżdża bardzo szybko. Ratownicy reanimują trzylatka. Wiesław im pomaga, trzyma w górze woreczek z kroplówką. Medycy proszą go, by jeszcze raz zadzwonił na pogotowie i poprosił o karetkę S, reanimacyjną. Dyspozytor odpowiada, że jest zajęta, i wzywa na pomoc helikopter. Przybyły na miejsce lekarz o godzinie 12.35 stwierdza zgon. W dokumentach pisze, że najprawdopodobniej dziecko spadło ze schodów. Do domu przyjeżdżają pracownicy Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie. Zapewniają pomoc psychologiczną dorosłym i dzieciom.

Prokuratura bada śmierć Kacpra. Sprawa zostaje przydzielona asesorowi, czyli osobie bez doświadczenia, przygotowującej się do zawodu prokuratora. Anna i Wiesław zeznają, że Kacper musiał przelecieć przez drewnianą barierkę na górze i spaść z betonowych, niewykończonych schodów. Wiesław zamontował ją właśnie po to, by chronić dzieci przed wypadkiem. Miała zasuwę, by maluchy nie mogły jej otworzyć.

Sekcja zwłok wykazuje pęknięcie wątroby, co doprowadziło do ogromnego krwotoku. W jamie brzusznej było 750 ml krwi. Trzyletnie dziecko w całym ciele ma jej trochę ponad litr. Badanie wykazuje także rozległe wylewy w przeponie, żołądku, dwunastnicy i trzustce. Do tego krwiaki i otarcia naskórka na głowie, także na twarzy, krwiak podtwardówkowy. Przyczyna śmierci: masywny krwotok po pęknięciu wątroby.

W opinii‍ dla prokuratury biegła pisze: „Tego typu uszkodzenia mogły powstać zarówno w warunkach i okolicznościach ustalonych podczas dochodzenia, tj. wskutek upadku ze schodów, jak i wskutek urazu zadanego w tę okolicę pięścią bądź nogą. W celu bardziej jednoznacznego ustalenia warunków i okoliczności powstania uszkodzeń konieczne jest zapoznanie się biegłej z aktami sprawy”. Chodzi między innymi o zdjęcia z miejsca zdarzenia. Prokuratura występuje o nie do policji, ale otrzymuje je niemal dwa miesiące później. Nikt nie wysyła ich do biegłej, opinia uzupełniająca, która miała przesądzić o przyczynie śmierci Kacpra, nie powstaje.

Policja wnioskuje do prokuratury, by o śmierci w rodzinie zastępczej powiadomić sąd rodzinny i przenieść dzieci w inne miejsce. Śledczy nie informują jednak sądu. Ich zdaniem zebrany dotychczas materiał dowodowy nie daje argumentów, by Annie i Wiesławowi odebrać dzieci.

Po śmierci Kacpra Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Pucku jest w stałym kontakcie z Anną i Wiesławem. Regularnie odwiedzają ich psycholodzy i urzędnicy. Jednemu z nich Anna wyznaje, że przed laty leczyła się psychiatrycznie. Mimo toczącego się śledztwa nikt nie przekazuje tej informacji ani policji, ani prokuraturze. Urzędnicy jedynie wysyłają Annę i Wiesława na zaległe badania psychiatryczne. Tyle że najbliższy termin jest odległy.

Zanim dojdzie do badań, w domu znów coś się wydarzy. 12 września wieczorem rodzina szykuje się do spania. Anna kłóci się z Wiesławem, kto ma umyć dzieci. On tłumaczy, że jest zajęty. Kończy montować kontakt w łazience na piętrze. Anna sama musi się tym zająć. Dzieci myją w wysokim brodziku, ma około 40 cm wysokości. Obok na podłodze stoi stołek, na który wchodzą, by wydostać się z kąpieli. Dwójka już umyta. Maluchy siedzą na nocnikach. Czas na Klaudię. Anna nalewa czystej wody do brodzika. Wlewa płyn do kąpieli. Co jakiś czas krzyczy coś do Wiesława. On jej odpowiada. Kobieta prosi dziewczynkę, by sama nie brała słuchawki prysznicowej, i wychodzi z łazienki.

Nagle do Wiesława przybiega najstarsza córka i prosi, by zszedł do dolnej łazienki. Klaudia leży na płytkach na brzuchu, twarzą do podłogi. Ma przymknięte oczy. Jest blada. Usta robią się sine. O godzinie 20.15 Wiesław dzwoni po pogotowie. Mówi to, co usłyszał od Anny. Dziewczynka przewróciła się w brodziku i zachłysnęła wodą. Znowu reanimacja, znowu zgon.

Wiesław nie może na to patrzeć. Gdy ratownicy przejmują od niego reanimację Klaudii, siada na schodach. Słyszy, że dziewczynka nie żyje. Wychodzi z domu i siada pod płotem.

Wszystko się powtarza. Policja, śledztwo, przesłuchania, sekcja zwłok. Jej wyniki są bardzo podobne do tych, jakie śledczy widzieli w dokumentacji po śmierci Kacpra. Rozległe rozfragmentowanie wątroby, ogromny krwiak w brzuchu o objętości 750 ml. Uszkodzenia i krwiaki jelita cienkiego, wylewy w okolicy dwunastnicy i nadnercza, w przeponie, na głowie i twarzy. Przyczyna zgonu: wstrząs wywołany uszkodzeniem wątroby i masywnym krwotokiem.

Tym razem biegły nie ma wątpliwości. Upadek w brodziku nie wywołałby takich obrażeń. To efekt działania osoby trzeciej. Pozostałe dzieci trafiają do lekarza, który je szczegółowo bada. Notuje między innymi liczne siniaki, otarcia i ciemne ślady na skórze ud i pleców.

Tydzień po śmierci Klaudii Anna i Wiesław zostają zatrzymani. Ich biologiczne dzieci trafiają do siostry Anny, a pozostałe – do nowej rodziny zastępczej. Śledczy już ustalili, co naprawdę działo się w żółtym domu na obrzeżach Pucka.

Kto uderzył pierwszy, które dziecko pierwsze ucierpiało – nie wiadomo. W domu Anny i Wiesława nie wydarzyło się nic szczególnego, co by do tego doprowadziło. W pewnym momencie, najprawdopodobniej w kwietniu 2012 roku, Anna i Wiesław zaczynają regularnie znęcać się nad dziećmi. Na początku co kilka dni, później codziennie. Za karę, ale i za nic. Ich biologiczna córka zezna później, że bili ją jeszcze przed przyjęciem do siebie pięciorga dzieci.

Anna bije dzieci otwartą dłonią i pięścią po całym ciele. Ma czerwony pas, którym je okłada. Czasem przekłada dziecko przez poręcz schodów i wtedy wymierza kolejne razy. Używa do tego także kapci. Kopie je w brzuch, pupę i plecy. Metalową częścią rury od odkurzacza okłada po nogach, głowie, plecach i pupie. Za karę stawia przy ścianie i wymierza kopniaki. Popycha tak, że uderzają o meble i drzwi. We wrześniu tak mocno uderza Sylwię pięścią w twarz, że dziewczynka ma poważne obrażenia prawego oczodołu. Łapie dzieci za rękę, drugą ręką dusi, podnosząc do góry, po czym rzuca na podłogę. Zaprowadza je do kotłowni i bije metalowym pogrzebaczem, nie omija głowy. Zostawia je w zimnej kotłowni bez ubrań. Przypala zapalniczką w okolicach pasa, na udach i twarzy. Każe dzieciom wejść do pieca i grozi, że je spali.

Wiesław bije dzieci ręką i pięścią po całym ciele. Używa do tego pasa. Kiedy trzyletni Kacper nie chce się myć, bo boi się wody, Wiesław na siłę wkłada jego głowę pod silny strumień i przytrzymuje. Powtarza to kilkukrotnie. Każe dzieciom stać przy ścianie lub w kącie bez ubrań. Godzinami.

Poznajmy prawdę‍ o 3 lipca. Anna ubiera Kacpra i mówi mu, by poczekał na kanapie w jadalni na parterze domu. Sama idzie na górę się przebrać. Gdy schodzi do czekającego chłopca, widzi, że się zmoczył. Trzeba go przebrać, a to oznacza, że pewnie nie zdążą do lekarza. Anna zaczyna bić Kacpra pięściami po całym ciele. Zadaje bardzo mocne ciosy w brzuch i żebra po prawej stronie. Chłopczyk upada na podłogę. Anna woła męża. Mówi mu, że Kacper był ubrany do wyjścia, ale się zsikał. Każe Wiesławowi „coś z tym zrobić”. Mężczyzna wali chłopca pięścią w klatkę piersiową i otwartą dłonią po twarzy. Zabiera go do łazienki na pierwszym piętrze i myje. Anna przynosi mu czyste ubrania. Wiesław ubiera Kacpra i schodzi z nim na dół. Chłopiec dziwnie się zachowuje. Ma trudności z utrzymaniem równowagi. Wiesław kładzie go na kanapie i wychodzi. Gdy wraca z Anną, Kacper cicho pojękuje. Źle wygląda. Ma sine usta. Małżonkowie przekładają go na podłogę i próbują cucić. Wszystko trwa już godzinę. W końcu Wiesław dzwoni po karetkę. Anna instruuje, by powiedział, że dziecko spadło ze schodów. Tak robi. Gdy się rozłącza, pomaga Annie reanimować chłopca. Po śmierci Kacpra namawia żonę, by poszła na policję i przyznała się do pobicia chłopca. Bez skutku. Sam też nikomu nic nie mówi.

Teraz,‌ 12 września. Klaudia jest w kotłowni. Zmieniła się od czasu śmierci Kacpra. Zapomina, co się do niej przed chwilą mówiło. Jest nieobecna. Zjada własne odchody. Anna każe jej załatwiać potrzeby w umywalce w kotłowni. Gdy tam wchodzi, dziewczynka patrzy na nią nieobecnym wzrokiem. Anna każe jej iść do łazienki, by tam skorzystała z toalety. Gdy słyszy spuszczanie wody, idzie do niej i nalewa do brodzika wody i płynu do kąpieli. Upomina, by nie sięgała sama po słuchawkę prysznicową.

Reszta domowników jest na piętrze. Anna schodzi do łazienki i widzi, że dziewczynka sięga po słuchawkę prysznicową. Próbuje ją odebrać, ale Klaudia nie chce oddać. Zaczyna krzyczeć na dziecko, szarpie ją i odbiera słuchawkę. Bardzo mocno bije dziewczynkę pięścią w brzuch. Kopie. Wiesław słyszy dobiegający z parteru głos żony: „Co ty na mnie z łapami”. Podejrzewa, że Klaudia nie chce dać sobie umyć głowy, i wraca do montowania kontaktu. Po chwili przychodzi jego córka Marta i mówi, by szybko zszedł do łazienki. Widzi Klaudię leżącą twarzą do podłogi. Anna stoi nad nią i kopie ją po dolnej części pleców. Nie czubkiem klapka, tylko całą stopą, z dużą siłą. – Co ty robisz?! – krzyczy. – Zostaw mnie, ja ją i tak zabiję – drze się Anna. Wiesław odsuwa żonę i podnosi Klaudię. Do łazienki wchodzą Sylwia i Łukasz. Anna odpycha dzieci tak, że się przewracają. Wiesław mówi, by je zostawiła, bo wszystkie pozabija. Prowadzi ledwo idącą Klaudię do kotłowni. Zabiera tam też pozostałe dzieci. Kładzie pięciolatkę na podłodze, opierając jej głowę o stojący obok karton. Klaudia ma siniaki na czole i klatce piersiowej. Usta sine, skóra robi się żółtawa. Wiesław pamięta, że tak samo wyglądał Kacper, i wie już, że Klaudii też nie da się uratować.

Zostawia Klaudię‌ i idzie sprzątnąć łazienkę. Po drodze na górę widzi, że żona siedzi na kanapie w salonie i ogląda telewizję. Mopem wyciera wodę z podłogi. Wraca do Klaudii. Dziewczynka ma przymknięte oczy. Rusza rękami i nogami. Znów ją zostawia i idzie dokończyć sprzątanie łazienki. Kolejny raz zagląda do Klaudii. Pięciolatka nie reaguje. Zanosi ją do salonu i daje na ręce Annie. Ta kładzie dziecko na dywanie i zaczyna reanimować. Wiesław dzwoni na pogotowie, mimo że żona mówi, by tego nie robił. Zgodnie z jej zaleceniem przekazuje dyspozytorowi, że doszło do wypadku w brodziku.

Przez dwa dni Wiesław nie rozmawia z żoną. W końcu mówi Annie, by przyznała się do tego, co zrobiła. Wie, że wersja z brodzikiem jest mało wiarygodna. Żona prosi tylko, by jej nie zostawiał.

W czasie‍ pierwszego przesłuchania Anna mówi, że nikogo nie chciała zabić: – Nie rozumiem, co się stało. Kacpra tylko uderzyliśmy, nie chcieliśmy go zabić. Zdenerwowaliśmy się, bo za dużo było tego wszystkiego. Zdarzało się, że biliśmy dzieci. To było złe, tak nie miało być, potem je przepraszałam. Mąż też czasami bił dzieci. Kochałam dzieci, za chwilę biłam, a za chwilę znowu kochałam. Przyznaje, że zanim przyjęli do siebie piątkę dzieci, czasem bili starszą córkę. Winą za śmierć Kacpra obciąża Wiesława. Twierdzi, że go topił pod prysznicem. Sekcja zwłok jednak tego nie potwierdza. Kilka razy zmienia szczegóły tego, co działo się w domu. Twierdzi, że nie pamięta, że to głosy kazały jej bić dzieci, że nie umie inaczej, bo sama była bita.

Anna nie zgadza się na udział w eksperymencie procesowym, który ma odtworzyć przebieg wypadków. Zgadza się na to jednak jej mąż. Jedzie ze śledczymi do domu. Z łazienki do dużego pokoju niesie lalkę ubraną w ciemne spodenki i białą koszulkę we wzorki. Trzyma ją pod pachy, tak jak trzymał umierającego Kacpra. Kładzie lalkę na małej niebieskiej kanapie. – Był jak ta lalka, może nawet jaśniejszy. Tylko miał strasznie sine usta – mówi obserwującym wszystko śledczym.

Potem bierze tę samą lalkę i odtwarza to, co działo się w dniu śmierci Klaudii. Kładzie na kafelkach w łazience, twarzą do podłogi i pokazuje, jak jego żona kopała dziecko po lędźwiach. Bierze lalkę pod pachy i wynosi do zagraconej kotłowni. Kładzie na podłodze i wychodzi. Nie potrafi powiedzieć, dlaczego nie udzielił jej pomocy.

Krok po kroku pokazuje, jak z żoną znęcali się nad dziećmi. Wskazuje narzędzia, którymi je bili. Czarną rurę od odkurzacza, drewniany kij od mopa z zieloną końcówką, mocno powyginany pogrzebacz, pasy, klapki. W czasie pierwszego przesłuchania przyznaje się do winy. Bił dzieci i ponosi odpowiedzialność za śmierć Kacpra: – Krzyczałem na dzieci, uderzałem je ręką w głowę, w klatkę piersiową, w tyłek, uderzałem je też pasem. To było średnio raz lub dwa razy w tygodniu. Jak dzieci nas denerwowały, były niegrzeczne, to kazaliśmy dzieciom stać w kącie, siedzieć na nocniku, stać w schowku pod schodami. Kary te trwały nieraz po kilka godzin dziennie. Nieraz przykładowo stały pod schodami czy siedziały na nocniku po godzinie, po dwie, a nawet i dłużej.

Później zmienia zdanie. Twierdzi, że wziął na siebie odpowiedzialność za śmierć Kacpra, by ratować żonę. – Uderzyłem dzieci, bo byłem pod wpływem żony. Groziła mi, że odejdzie, że coś zrobi dzieciom i sobie. To żona skłaniała mnie do tego, bym uderzył te dzieci – twierdzi Wiesław. Stał obok żony, gdy ta przypalała dzieci zapalniczką, ale nie próbował jej powstrzymać. Raz tylko powiedział, by tego nie robiła.

Śledczy‌ rozmawiają też z dziećmi przy udziale sędziego i psychologa. Marta, biologiczna córka Anny i Wiesława, ma wtedy dziesięć lat. Ze szczegółami opowiada o tym, jak rodzice bili ją, ale przede wszystkim dzieci, które przyjęli pod swój dach. – Dzieci nie były czasem grzeczne, Łukasz i Kacper najbardziej, no bo jak się do nich krzyknęło, to oni sikali w majtki. Wtedy mama się denerwowała i ich biła. Tata bił pasem. Mama ich kopała w brzuch z nerwów […] Ola z Łukaszem stali w kącie, oni nic nie jedli, mama ich kopała […] rodzice byli w kotłowni i ich wszystkich bili takim czymś metalowym do pieca […] mama wzięła zapalniczkę i chciała im podpalić włosy, wyciągnęła zapalniczkę i powiedziała: „Jeśli nie będziecie skakać, to wam podpalę włosy” […] najbardziej pamiętam karę Sylwii i Łukasza, że mama nie dawała im jeść przez tydzień i stali przy ścianie w samych majtkach […] tata w kąpaniu, żeby Kacper się uspokoił, wkładał mu głowę pod wodę, a on wtedy wyje i wtedy tata jeszcze mocniej tę głowę wkładał pod wodę.

O dniu‍ śmierci Kacpra: – To, co pamiętam, zanim on umarł, to że rodzice, szczególnie mama, go dusiła rękami, ja to widziałam. Wzięła go tak za szyję i go podniosła wysoko po ścianie, a potem go puściła i on upadł na podłogę.

O katowaniu‌ Klaudii: – Była bita, mama nacisnęła na nią nogą, ona krzyczała i była cała żółta i w siniakach. Rodzice chcieli ją ratować, ale już nie żyła.

Z wyjaśnień‍ sześcioletniej Sylwii: – Ciocia Ania nas biła. Jej mąż miał pas i bił nas. Miała specjalny czerwony pas. Klaudię przełożyła przez schody i biła. Dusiła ją […] Wujek miał gruby pas i takie coś, co odciska, jakby było przecięte na pół, taka klamra. Mieliśmy to tak odciśnięte. To było codziennie […] Ona nas podpalała. Miała zapalniczkę i zaczęła podpalać. Łukasz wtedy był cały czerwony od krwi. […] Podpalała nas wszędzie, gdzie się dało. Byliśmy wtedy na golasa […] Łukasz ma z tyłu dwa takie siniaki, to było od zapalniczki […] Uderzyła mnie z pięści i limo mi zrobiła. Rzucała mnie i tak z pięści […] Jak spaliła papierosa, to chciała nas zabić. Wrzucić do ognia. […] Ona chciała, żebyśmy weszli do pieca […] Wujek i ciocia się tak zachowywali, bo chcieli nas zabić.

Jedną‍ z kar, jakie stosowała Anna, były „krzesła”. – Byliśmy wtedy na golasa, bo ona nas chciała wtedy podpalić. Musieliśmy robić krzesła. Poszła do kotłowni zapalić, a my musieliśmy tak stać i nie mogliśmy opuścić rąk – mówi Sylwia. Żeby zrobić „krzesło”, dziecko musiało oprzeć się plecami o ścianę i ugiąć kolana. Nogi złączone. Ręce proste, wyciągnięte przed siebie. – Wujek bił nas pasem, a Kacperka pięścią. Jak ciocia nas biła, to nic nie mówił – dodaje dziewczynka.

Biegli i sąd uznali wyjaśnienia dziewczynek za wiarygodne. Anna i Wiesław zostają oskarżeni o znęcanie się nad dziećmi oraz pobicie ze skutkiem śmiertelnym Kacpra. Dodatkowo Anna ma odpowiadać za zabójstwo Klaudii. Mężczyzna przyznaje się tylko do znęcania, Anna nie przyznaje się do winy. Oskarżycielem posiłkowym w sprawie jest pełnomocnik biologicznych rodziców piątki dzieci. Wnosi o dożywocie dla obojga małżonków.

Hanna i Daniel po śmierci Kacpra organizują mu pochówek. Potem Klaudii. Chcą odzyskać pozostałe dzieci. Występują do powiatu puckiego o milion złotych odszkodowania za śmierć dzieci. Od Anny i Wiesława chcą dwieście tysięcy. Później się z tego wycofują.

Obrońca‍ Wiesława prosi w sądzie o łagodną karę. – Żałuję za to, co zrobiłem – mówi mężczyzna. Z kolei obrońca z urzędu Anny wniósł o jej uniewinnienie, bo „nikt tak naprawdę nie wie, co dokładnie wydarzyło się w domu małżeństwa”. – Nie chciałam, nie zamierzałam, nie godziłam się na śmierć dzieci. Bardzo mi ich brakuje – mówi przed sądem Anna. Na wcześniejszej rozprawie nie chciała składać wyjaśnień ani odpowiadać na pytania. Dwa lata po śmierci dzieci, 4 września 2014 roku, Sąd Okręgowy w Gdańsku skazuje Annę na dożywocie. Jednocześnie uniewinnia Wiesława od zarzutu śmiertelnego pobicia trzylatka i wymierza mu karę pięciu lat więzienia za znęcanie się nad dziećmi.

Obrońcy skazanych i oskarżyciel‍ posiłkowy składają apelację od wyroku. W lutym 2015 roku Sąd Apelacyjny w Gdańsku jest nieco łagodniejszy. Annie obniża wyrok do 25 lat, a Wiesławowi – do czterech. Sędzia Rafał Ryś w ustnym uzasadnieniu tłumaczy, że w przypadku śmierci Kacpra w materiale dowodowym brak podstaw, które pozwoliłyby jednoznacznie stwierdzić, że Anna działała z zamiarem zabicia dziecka. W sprawie Wiesława podkreśla, że pięć lat to zbyt surowy wyrok, bo za znęcanie się nad dziećmi to maksymalna kara, a mężczyzna nie był wcześniej karany i wykazał skruchę.

Po śmierci Kacpra i Klaudii wszczęto kontrolę w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Pucku.

Prokuratura zarzuciła Renacie B., która była jego dyrektorką w 2010 roku, oraz jej następczyni Beacie K., że naruszyły procedury i w efekcie umieszczono pięcioro dzieci w nieprzygotowanej do tego rodzinie zastępczej. Grozi za to do trzech lat więzienia. W marcu 2015 roku Sąd Rejonowy w Wejherowie skazuje obie na rok więzienia w zawieszeniu na dwa lata, dwa tysiące złotych grzywny oraz zakaz pracy na kierowniczych stanowiskach przez kolejne cztery lata.

Kontrolą‍ objęto także Prokuraturę Rejonową w Pucku, która prowadziła postępowanie w sprawie śmierci Kacpra. Wykazała ona uchybienia i zaniedbania. W 2019 roku Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego uznała, że asesor Marcin G. prowadzący sprawę śmierci Kacpra ponosi nieumyślną winę za zaniechanie czynności. – Istotne jest w tej sprawie zaniechanie obwinionego, gdyby nie to, być może nie doszłoby do śmierci drugiego dziecka – powiedział sędzia Jan Majchrowski. Prokurator rejonowy, który nadzorował śledztwo, został uniewinniony. Wobec sędzi sądu rodzinnego, która wydała zgodę na umieszczenie pięciorga dzieci w domu Anny i Wiesława, nie wszczęto nawet postępowania dyscyplinarnego.

– Myślałem,‌ że nikt już wieka tej trumny nie otworzy, bo to była najtrudniejsza sprawa w mojej karierze. Zetknąłem się z nią przez przypadek. Usłyszałem od dalekiego znajomego, że w rodzinie zastępczej zginęło dwoje dzieci, zainteresowałem się tym tematem i pojechałem do rodziców biologicznych. Ich historia mocno mną wstrząsnęła – mówi Piotr Pawłowski, radca prawny, który reprezentował w sądzie oskarżycieli posiłkowych – biologicznych rodziców Klaudii i Kacpra. – To byli prości ludzie. Byli bardzo rozżaleni, że urzędnicy zabrali im dzieci, by zapewnić im lepsze życie, a pozwolili, by ktoś je zabił. Wątek urzędniczy i skala zaniedbań w tej sprawie były absolutnie wstrząsające. Z punktu widzenia społecznego nawet ważniejsze niż proces rodziców zastępczych, bo pokazywała schemat zaniedbań i bylejakości urzędniczej.

Prawnik dodaje,‍ że w czasie procesu na sądowym korytarzu podszedł do prokuratorów i zapytał, dlaczego nic nie zrobili po śmierci pierwszego dziecka. – Zabiliście drugie dziecko – powiedziałem do nich. Bez słowa odwrócili się i odeszli. Oni naprawdę mieli to gdzieś. Ta bezduszność mnie poraziła. Wszyscy zawiedli te dzieci – podkreśla Piotr Pawłowski.

Na cmentarzu w Żarnowcu w alejce przy ceglanym ogrodzeniu stoją dwa białe krzyże. Po lewej stronie nagrobek zbity z brązowych desek. Tu spoczywa Kacper. Po prawej, na kopczyku z piasku biała drewniana skrzynia. To miejsce spoczynku Klaudii. Ich rodzeństwo nie wróciło do biologicznych rodziców. Sąd rodzinny umieścił dzieci w kolejnej rodzinie zastępczej. Tym razem nie złamano żadnych procedur.

Niemowlaka można bić bezkarnie?

Rozmowa z prof.‌ Stanisławem‍ Kwiatkowskim, neurochirurgiem dziecięcym, kierownikiem Oddziału Neurochirurgicznego Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie, pełnomocnikiem rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego ds. klinicznych w Collegium Medicum

Spojrzy pan na dziecko i od razu wie, że jest ofiarą przemocy w domu?

Coś pani pokażę. To obraz Botticellego z XV wieku. Madonna z dzieciątkiem. Nie widać żadnych siniaków, wybroczyn, zadrapań, prawda? Czy coś tu panią niepokoi?

Nie.

Bo nie jest pani lekarzem. Ja od razu widzę, że nad dzieckiem ktoś się znęca.

Na jakiej podstawie?

Dziecko jest podtrzymywane przez matkę, bo jest wiotkie. Głowa mu leci na bok. Ma objaw antyzachodzącego słońca. Patrzy w górę, a nie na wprost.

Co to oznacza?

Zaczyna się‌ u niego proces nadciśnienia śródczaszkowego, które jest efektem przemocy. Matka musiała w złości bardzo mocno przyciskać dziecko do siebie lub potrząsać nim tak, że doszło do urazów mózgu. Kiedyś zwiedzałem muzeum we Włoszech. Na jednym z obrazów było dziecko z klasycznymi objawami guza mózgu. Czasem wystarczy rzut oka, bo ciało daje sygnały, że dzieje się coś złego. Najczęściej jednak dzieci mają też obrażenia zewnętrzne. Do tego siniaki, otarcia, oparzenia.

Co jeszcze może wskazywać na przemoc domową?

Dziecko patrzy tylko w dół i ma nienaturalnie dużą główkę. Od razu mam niemal pewność, że doszło do urazu mózgu. Szybko robimy szczegółowe badania. Niektóre przypadki są tak oczywiste, że badania to tylko formalność. Proszę spojrzeć na to zdjęcie. Malutka dziewczynka. Widzi pani te drobne siniaki na buzi? To odciśnięty protektor buta tatusia. Dziecko pewnie leżało na podłodze, płakało, a on ze złości podszedł i je kopnął. Doszło do złamania wyrostka jarzmowego kości. A na tym zdjęciu tuż nad pośladkami okrągłe oparzenie. Obok siniak o charakterystycznym kształcie.

Czego to kształt?

Metalowej sprzączki. To dziecko nie miało żadnych innych obrażeń. Ale oparzenie i siniak to ewidentne dowody na przemoc. Zgłosiłem sprawę policji. W czasie przesłuchania ojciec przyznał się, że bił dziecko sprzączką, bo go denerwowało.

Dużo ma pan podobnych zdjęć?

Tu kolejne. Posiniaczona buzia dziecka. Zasinienia w różnych kolorach, co oznacza, że powstały w różnych okresach.

Od czego powstały?

Dziecko było bite po twarzy mokrą szmatą. Obok widać świeży ślad.

Też od szmaty?

Nie,‍ ten jest od pięści. To jeszcze pokażę najstraszniejsze. Matka prasowała ubrania. Dziecko ciągle podchodziło do deski. Matka je odganiała. W końcu przyłożyła żelazko do policzka. Oparzenie na pół twarzy. Gałka oczna wypalona. Dziewczynka straciła oko i została wielka blizna. Straszna historia. Pokazywałem to zdjęcie na konferencji policyjnej o przemocy wobec dzieci. Poproszono mnie, bym więcej tego nie robił.

Dlaczego?

Psychologiczny syndrom wyparcia. Niejednemu zdarzyło się klepnąć własne dziecko. Inny wiedział o przemocy, ale nie zgłosił tego służbom. Mają coś na sumieniu i nie chcą oglądać konsekwencji takich zachowań.

Trafia do pana na oddział takie dziecko, jak na powyższych zdjęciach i co dalej?

Mam podejrzenie, że jest ofiarą przemocy, ale muszę mieć pewność. Zaczynamy badania.

Co najpierw?

Sprawdzamy skórę. Czy są obrzęki, zasinienia, oparzenia kontaktowe, czyli powstałe z przyłożenia do skóry czegoś gorącego, papierosa, żelazka, zapalniczki. Jeśli widać urazy o różnym stopniu gojenia, różne kolory siniaków, od sinego po zielony, to zapala się pierwsza czerwona lampka.

Co dalej?

Pytam rodziców, co się stało. Zazwyczaj zaprzeczają, że doszło do jakiegokolwiek urazu. Widzę, że kręcą. Przedstawiają niespójne wersje wydarzeń. Zapala się kolejna lampka. I kolejna, gdy wiele razy zapewniają, że bardzo kochają swoje dziecko. Nie pytam o to, a oni powtarzają, że to takie kochane maleństwo, że kochają je nad życie. Wtedy już mam pewność, że coś jest nie tak. Ale potrzebuję twardych dowodów, żeby to zgłosić. Pamiętam, jak przy okazji głośnej sprawy Madzi z Sosnowca jedna z telewizji poprosiła mnie o wywiad w tej sprawie. Jeszcze nie było wiadomo, że matka zabiła córkę. Od razu im powiedziałem, że jestem przekonany o zabójstwie. Dziecko na pewno nie zostało porwane ani nie doszło do żadnego nieszczęśliwego wypadku. Matkę zdradziło jej zachowanie. To był klasyczny obraz rodzica, który skrzywdził swoje dziecko. Oczywiście wywiadu nigdy nie puszczono, bo wtedy nikt jeszcze nie sądził, że dziecko zostało zabite.

Potrzebuje pan dowodów na swoje podejrzenia. Jak je zdobyć?

Wystarczy jedno badanie i mamy odpowiedź. Dzieciom z podejrzeniem przemocy robimy tzw. babygram, czyli prześwietlenie całego ciała, ale przy użyciu minimalnej dawki promieniowania. Nie ma potrzeby mocno naświetlać dziecka promieniami Roentgena, żeby nie doprowadzić do powstawania nowotworów wtórnych. Uważam, że to błąd w sztuce. Babygram nie pomoże ocenić narządów wewnętrznych, nie da się go użyć do celów leczniczych, ale pokaże nam wszystkie miejsca, w których doszło do urazów z powodu przemocy. Można go wykonać w każdym wieku.

Potem robimy jeszcze bardzo dokładne USG jamy brzusznej, by sprawdzić, czy nie ma uszkodzeń narządów wewnętrznych. Skutkiem pobicia często jest pęknięcie wątroby. Powiększona śledziona może wskazywać, że dziecko miało krwiaka.

Jak odróżnić celowe złamanie od wypadku?

Po pierwsze, pomagają badania. Wynika z nich, że 30 procent złamań u dziecka poniżej trzeciego roku życia to wynik celowego działania. U dzieci poniżej roku to połowa przypadków. Tak małe dzieci rzadko same robią sobie krzywdę. Poza tym urazy z powodu przemocy są bardzo charakterystyczne. Na tym prześwietleniu widać klasyczne złamanie przynasadowe nogi. Tuż pod kolanem. Klasyczny przypadek u dziecka maltretowanego. Maluch zaczyna chodzić. Opiekun wpada w złość z jakiegoś powodu i kopie stojące dziecko. Trafia butem akurat na wysokości tuż pod kolanem.

Jakie jeszcze złamania świadczą o przemocy wobec dziecka?

Na tym babygramie widać dwa sąsiadujące ze sobą złamane żebra. Takie urazy powstają, gdy ktoś bardzo mocno przyciska do siebie płaczące dziecko. Na podstawie stopnia gojenia widać, że do złamania doszło trzy, cztery tygodnie temu. To dziecko musiało bardzo płakać z bólu. Matka bała się jednak przyjechać z nim od razu do szpitala, bo wiedziała, że może wyjść na jaw, że zrobiła mu coś złego. Przyjechała dopiero po kilku tygodniach.

Czy po tych trzech, czterech tygodniach nadal coś ją niepokoiło?

Nie w sprawie żeber. Dziecko miało już nowe obrażenia, a złamania odkryliśmy dzięki babygramowi. Dzięki temu mieliśmy pewność, że w domu jest przemoc. Miesiąc temu też robiliśmy babygram. Maluch trafił do nas z podejrzeniem dziecka maltretowanego. Badanie wykazało powstałe w różnym czasie złamania żeber, ramienia, uda i zespół dziecka potrząsanego.

W jakim było‌ wieku?

Miało cztery miesiące,‍ a już tyle obrażeń. A trafiło do szpitala po raz pierwszy.

Musiało strasznie cierpieć.

Na tym właśnie polega problem u małych dzieci. Są w stanie tylko płakać. Nie poskarżą się nikomu, bo jeszcze nie mówią. Do szpitala trafiają dopiero w bardzo ciężkim stanie. Dlatego takich przypadków jest najwięcej. Niemowlak nie mówi, nie poskarży się, więc można go bić bezkarnie. Im dzieci starsze, tym mniej ciężko pobitych do nas trafia. One mogą powiedzieć prawdę. Dlatego rodzice zaczynają się hamować, gdy dziecko rośnie. Wiedzą, że coraz rzadziej przemoc uchodzi na sucho. Oczywiście są dzieci, które zwyczajnie boją się powiedzieć, co się wydarzyło w domu. Są zastraszone. Wiedzą, że jeśli się poskarżą, to później dostaną jeszcze mocniej. Wyników badań nikt jednak nie oszuka, więc prawda i tak wyjdzie na jaw.

Niestety nie‍ tylko dzieci ukrywają to, co dzieje się w czterech ścianach. Tutaj mam prześwietlenie małego dziecka. Świeże krwawienie w mózgu. Strasznie zdegradowane niemowlę. Ewidentne ślady przemocy. Rodzice pochodzili z arystokratycznej góralskiej rodziny. Policja wszczęła postępowanie, ale nikt nie powiedział słowa. Nawet wtedy, gdy okazało się, że drugie dziecko w tej rodzinie też jest zmaltretowane. Oboje trafili do domu opieki, bo ich stan był zbyt ciężki na to, by mogły przebywać w rodzinnym domu. Nikt nie poniósł konsekwencji.

W pana‌ szpitalu dużo uwagi poświęca się potrząsaniu dzieci, które ma tragiczne skutki, a niewielu rodziców zdaje sobie z tego sprawę.

Takie obrażenia‌ powstają często w sposób niezamierzony. Matka jest wykończona opieką nad ciągle płaczącym niemowlęciem. Nosi je na rękach, to nie pomaga, w końcu przyciska do siebie lub łapie pod pachy i zaczyna mocno potrząsać. To prowadzi do zerwania naczyń krwionośnych w mózgu. Mózg jest zalewany mieszaniną krwi i płynu mózgowo-rdzeniowego. Jeśli dziecko szybko nie trafi do szpitala, skończy się to wodogłowiem, ślepotą. To się fatalnie leczy[1].

Jak możecie‍ pomóc?

Trzeba jak‌ najszybciej oczyścić przestrzeń wokół mózgu. Niech pani spojrzy. Tu wszystko widać. Kładziemy dziecko na wznak, wbijamy igłę w głowę i płyn zaczyna wypływać. Wcześniej robiliśmy to bez znieczulenia. Wiem, że to brzmi strasznie, ale ta metoda była lepsza. Dziecko krzyczało bardziej z powodu tego, że musiało być mocno trzymane, by pozostało bez ruchu, a nie z powodu bólu. Gdy dziecko płakało, płyn dużo łatwiej wypływał. Teraz, gdy robimy to w znieczuleniu, trzeba uciskać ciemiączko, kombinować, by wszystko wyszło. Potem wszczepiamy zastawkę i jest duża poprawa. Liczy się jednak czas. Jeśli nie oczyści się tego odpowiednio szybko, nie nastąpi resorpcja płynu i powstanie wodogłowie pokrwotoczne.

Często styka się‌ pan z przemocą w tak zwanych dobrych domach?

Dużo‌ częściej zdarza się‍ to w środowisku patologicznym, ale co jakiś czas trafiają do nas dzieci z bardzo bogatych, wykształconych rodzin. Na tym zdjęciu na szyi dziecka widać z jednej strony jeden siniak, a z drugiej kilka. To dziecko było duszone. Ten pojedynczy siniak to ślad kciuka, a reszta to pozostałe palce. To niemowlę trafiło do nas w nocy. W centrum Krakowa, w starej, bogatej kamienicy ciągle odbywały się głośne imprezy. Sąsiedzi mieli już dość i wezwali policję. Funkcjonariusze weszli do środka. Ludzie pod wpływem narkotyków i alkoholu, a wśród nich w tym hałasie niemowlę z takimi właśnie śladami. Było duszone, bo pewnie za głośno płakało i przeszkadzało w imprezie. To się tragicznie skończyło dla tego malucha. Od ucisku szyi wzrasta ciśnienie śródczaszkowe i powstają ogniska krwotoczne. Na skutek obrażeń w mózgu powstała dziura, która oznacza pewną padaczkę i wiele innych powikłań.

Rodzice ponieśli‍ konsekwencje?

Od razu‌ zgłosiliśmy, że dziecko jest ofiarą przemocy. Rodzice zostali zatrzymani przez policję. Zatrudnili jednego z najbardziej znanych adwokatów w Krakowie i bardzo szybko zostali wypuszczeni. To była stara, znana rodzina z koneksjami. Zeznawałem w tej sprawie dwa razy, opowiadając o skutkach przemocy wobec dziecka. Rodzice nie ponieśli żadnych konsekwencji i wyprowadzili się z Krakowa.

Ile pobitych‌ dzieci do pana trafia?

Do mnie‌ trafiają te w najcięższym stanie. Większość albo w ogóle nie jest przywożona do szpitala, albo są przyjmowane przez zwykłe oddziały pediatryczne. Dlatego te liczby mogą się nie wydawać duże. Jeszcze kilka lat temu było około 15 dzieci rocznie. Ostatnio sporo mniej. Cztery, pięć na rok. Ludzie już wiedzą, że takie rzeczy nie uchodzą dziś bezkarnie.

Jak wynika‍ ze statystyk, rocznie w Polsce jest około 150 tysięcy wezwań policji do przemocy domowej, a tylko 2600 z tych przypadków jest rozpatrywanych przez sąd. Niestety duża część osób wycofuje zgłoszenie, nie chce zeznawać na niekorzyść swojego partnera. Bo to ojciec i konkubenci są najczęściej sprawcami przemocy. Matki dużo, dużo rzadziej.

Co się‍ dzieje, gdy macie podejrzenie przemocy wobec dziecka?

Mamy pracownika‍ socjalnego, do którego zgłaszam każde takie podejrzenie. Pani Alicja od razu wszczyna procedurę. Powiadamia policję, lekarza rodzinnego, kuratora i wszystkie inne instytucje odpowiedzialne za przemoc w rodzinie.

Rozmawia pan‍ z rodzicami?

Oczywiście. Od razu‍ do nich idę.

Jak reagują?

Wszyscy zaprzeczają.

Nawet gdy‌ widzą jednoznaczne wyniki badań?

Oczywiście.‍ Przekonują, że to niemożliwe.‍ Mam jednak na nich sposób. Gdy dziecko ma krwiaka w głowie, pytam, czy na pewno nie doszło do żadnego urazu. Rodzice zarzekają się, że nie. No to wyjaśniam, że w takim razie krwiak musiał powstać z powodu zaburzeń hematologicznych, na przykład hemofilii. Ta nazwa trochę zaczyna na nich działać. Pytam raz jeszcze, czy nikt nie popchnął dziecka. Dalej zaprzeczają. No to mówię, że w takim razie mam gorszą wiadomość, bo uraz szybko bym wyleczył. Zrobiłbym dwie malutkie dziurki, wypłukał krew i wróciliby do domu. Ale najwidoczniej to jednak hemofilia, więc dziecko czeka ciężka operacja, możliwe jest krwawienie do innych narządów. Jednym słowem dramat.

Dalej zaprzeczają?

Nagle matka‍ lub ojciec mięknie i przypomina sobie: „Chyba ma pan rację, rzeczywiście dziecko uderzyło się główką o barierkę”. Oczywiście wiem, że to nie barierka spowodowała uraz, tylko działanie innej osoby, ale to już jest do ustalenia później. Prawda zazwyczaj wychodzi na jaw.

Zdarza się,‍ że nie ma widocznych obrażeń na ciele, ale coś pana niepokoi?

Trafiło do mnie‌ duże, kilkuletnie dziecko. Krzywa główka. Tak bardzo, że widać to z daleka. Plagiocefalia. Nie miałem wątpliwości, że dziecko jest w domu zaniedbywane. Rodzice mieli je gdzieś: to, że powinno być leczone, to, że w przyszłości będzie musiało się mierzyć z wyśmiewaniem przez rówieśników.

Skąd ta pewność?

Plagiocefalię‍ się bardzo dobrze‌ leczy, ale w wieku niemowlęcym. Wystarczy układać dziecko na specjalnych wałeczkach, które sam wymyśliłem. Skoro matka przychodzi do mnie z dużym, jak na tę wadę, dzieckiem, to wiem, że je zaniedbała. Nie poszła na wizytę do specjalisty, mimo że każdy pediatra musiał to widzieć i zgłaszać jej, że to trzeba leczyć. Od razu wiedziałem, że rodzinie trzeba się lepiej przyjrzeć. Zawiadomiłem pracownika socjalnego, by wszystko sprawdził. Dla mnie sygnałem alarmowym jest już to, że rodzice nie przyjadą z dzieckiem na wizytę kontrolną. Od razu reaguję. Wzywamy ich na wizytę, robię babygram, usg brzucha i wtedy mam pewność, czy dzieje się coś złego. Zazwyczaj się nie mylę. Niestety.

Bywa,‌ że nie jest‍ pan w stanie wyjaśnić, czy doszło do przemocy?

Zdarzają‌ się trudne przypadki.‌ Niejednoznaczne. Obecnie jest u nas czwarty raz dziecko, u którego pojawiają się krwawienia w głowie. Na początku było podejrzenie przemocy, zespołu dziecka potrząsanego. Pacjenta badali też hematolodzy, czy to nie jakieś zaburzenie związane z krwią. Ruszyła procedura dotycząca przemocy, ale w dwóch pismach do prokuratury wyjaśniałem, że nie widzę podstaw do stwierdzenia zespołu dziecka krzywdzonego. Wiem, że matka ma genetycznie uwarunkowaną chorobę hematologiczną. U dziecka jej nie stwierdzono, ale nie jesteśmy w stanie go zdiagnozować.

Jako biegły‍ orzekałem też w sprawie chłopca, który zmarł z powodu obrażeń mózgu. Rodzice go odpieluchowywali, ale dalej sikał w majtki. Ojciec, idiota, się wściekał, sadzał go na nocnik i kazał siedzieć tak długo, aż zrobi siku. Chłopiec ze zmęczenia zasypiał. W końcu spadł, uderzył głową o podłogę i trafił do szpitala z krwotokiem mózgowym. Nie udało się go uratować. Sąd zapytał mnie, czy to mogła być konsekwencja upadku z nocnika. Napisałem w opinii, że jest to możliwe.

Tylko jeden‌ procent przypadków przemocy wobec dziecka jest zgłaszany przez pracowników ochrony zdrowia. Dlaczego tak mało?

Pewnie dlatego,‍ że u nas zgłasza to pracownik socjalny, a nie lekarz. Ale są też inne powody. Część lekarzy może się obawiać takich zgłoszeń z powodu nieprzyjemności ze strony rodziców. Nieraz słyszeliśmy na oddziale groźby, wyzwiska, straszenie sądem. Ci ludzie katują własne dzieci. Raczej nie ma co liczyć, że jak do nich pójdę i powiem, że o tym wiem i zawiadamiam policję, to będą mili. Kiedyś między świętami a Nowym Rokiem zgłosiłem z kolegą sprawę przemocy wobec dziecka. Nawet w mediach nas atakowano. Nasłuchałem się, że jestem kanalią. Poszedłem na sylwestra, to mnie pytali, czy dobrze się bawię po tym, jak podałem rodzinę do sądu. A dwa miesiące później to dziecko w ciężkim stanie wróciło do szpitala. Rodzice się przestraszyli konsekwencji, porzucili je i wyjechali za granicę. Babcia musiała się wszystkim zająć. Od nikogo nie usłyszałem „przepraszam”.

Część lekarzy nie‍ zgłasza takich przypadków także z powodu tajemnicy lekarskiej. Tyle że zgodnie z prawem lekarz może ujawnić tajemnicę lekarską, jeśli uzyska wiarygodną informację o popełnieniu przestępstwa.

Co to‌ może być?

Na przykład‌ wynik babygramu, który wskazuje na przemoc wobec dziecka. Jak tylko mamy takie podejrzenie, pracownik socjalny zgłasza to do sądu rodzinnego i sędzia zwalnia nas z tajemnicy lekarskiej. Wtedy możemy działać i nikt nas nie pociągnie do odpowiedzialności za jej złamanie. Prawo zobowiązuje lekarza do zawiadomienia o podejrzeniu przemocy wobec dziecka. Jeśli w czasie dyżuru lekarz na przykład na oddziale ratunkowym zetknie się z takim przypadkiem, nie musi sam zawiadamiać policji, ale ma obowiązek poinformować o tym przełożonego. Jeśli tego nie zrobi, narazi się na odpowiedzialność karną.

Co się‌ dzieje z dzieckiem, gdy ma pan podejrzenie przemocy i zawiadamiacie policję?

Czasem nawet‌ rok u nas leży. Średnio około pół roku.

Dlaczego tak‍ długo? To musi być ogromny stres dla dziecka.

Minimum kilka‌ miesięcy zajmuje sądowi rodzinnemu ustalenie, co dalej z opieką nad dzieckiem. Oboje rodzice lub opiekunowie są w areszcie, trzeba sprawdzić, czy dalsza rodzina (dziadkowie, ciocie) może się nim zaopiekować. Czasem ktoś z dalszej rodziny przyjdzie na chwilę w odwiedziny, ale zazwyczaj krewni się wstydzą i nikt nie przychodzi.

Niedawno mieliśmy‍ sprawę skatowanego chłopca z Podkarpacia. Trafił do nas, a rodzice do aresztu. Dopiero po pół roku przyjechała po niego karetka, by zabrać go do ośrodka opiekuńczego.

Nie miał‌ żadnej innej rodziny?

Sąd nie zgodził‍ się, by dziadkowie się nim zaopiekowali. Może nie mieli warunków, byli chorzy albo znaleziono inną przeszkodę. Pamiętam, że chłopczyk wychodził od nas przed świętami. Jedna karetka go zabrała, a druga musiała zabrać wszystkie prezenty, jakie dostał od rodziców dzieci, które leżały z nim na oddziale.

Co należy‍ poprawić w systemie służby zdrowia, by jeszcze lepiej mógł pan pomagać swoim pacjentom?

Naprawdę‍ dużo się już poprawiło. Brakuje nam‍ jednak statystyk, monitorowania losów dziecka. Sami nie jesteśmy w stanie tego robić. Przyjmujemy dziecko, leczymy je, potem ewentualnie kontrola. I koniec. Wystarczy, że rodzice się przeprowadzą, zmienią szpital i tracimy je z oczu. Razem z psychologami zastanawiamy się, jakie są losy katowanych dzieci, które od nas wychodzą. Ile z nich podejmuje w przyszłości próby samobójcze? Niestety, wiemy, że sporo, ale nikt nie ma dokładnych liczb. Patologia rodzi patologię. Wiemy, że te małe ofiary w przyszłości z dużym prawdopodobieństwem staną się oprawcami. Obserwuję to od lat. Dziewczyna, która w dzieciństwie była bita, dorośnie i znajdzie sobie partnera, który też ją będzie bił, a potem razem będą bili swoje dzieci. Takie dzieci należałoby objąć monitoringiem i opieką psychologiczną, socjalną, by miały szansę na normalne życie.

Zaniedbać‍ to jak zabić

Damian‌ i Karolina siedzą kilka metrów od siebie na drewnianej ławce. Między nimi dwie osoby, ale jakby nie było nikogo. Co chwilę patrzą na siebie. On jej szepcze, że ją kocha. „Zawsze z tobą” – powtarza cicho kilka razy. Uśmiechają się do siebie szeroko, nawet gdy kolejne osoby opowiadają o czteroletnim synku Karoliny. Nie mogą się dotknąć. Mają po 21 lat. Grozi im dożywocie.

Damian‌ wchodzi na salę sądową w szarej koszulce polo, jasnoszarych spodniach dresowych i kajdankach na nadgarstkach. Głowa ogolona na łyso, tylko na czubku kilkucentymetrowe włosy zaczesane gładko na bok. Karolina ma brązowe włosy niemal do pasa, brązową, welurową, zapinaną na suwak bluzę z kapturem i czarne obcisłe spodnie. Siedzi z założonymi rękami. Między nimi dwoje policjantów.

Naprzeciwko‌ ławy oskarżonych prokurator i oskarżycielka posiłkowa – babcia Karoliny. Patrzy na Karolinę i Damiana. Chowa twarz w dłoniach. Dawniej uśmiechnięta, ciesząca się życiem, w ciągu roku postarzała się o dziesięć lat. Kilka razy zerka na zdjęcie chłopca, które nosi w etui telefonu. Na widowni siedzą matka i brat Damiana. – Kocham cię, mamo – zawoła do niej przed wyjściem Damian. – Będę u ciebie – odpowiada kobieta. – Będziesz? W czwartek? – dopytuje Damian. To za dwa dni. Kobieta potwierdza odwiedziny u syna. Musi do niego jechać z Warszawy do Siedlec. Niemal sto kilometrów. Gdy Damian po aresztowaniu trafił do tamtejszego zakładu karnego, cała okolica słyszała, jak „przywitali” go osadzeni. Karolina od razu znalazła się w ochronce na izolowanym oddziale więziennym dla kobiet, bo była w zaawansowanej ciąży. Ale to było dwa lata temu. Teraz nie ma już śladu po ciąży, dziecka też z nią nie ma. Jest w pieczy zastępczej.

Karolinę,‍ od kiedy skończyła trzy latka, wychowuje babcia Danuta. Jej matka zaczęła nowy związek i postanowiła oddać córkę do domu dziecka. – Ja ją wychowam – powiedziała im Danuta. Matka mieszkała w bloku obok. Urodziła kolejne dzieci, które Karolina spotykała na podwórku. Z córką miała niemal zerowy kontakt.

Pierwszą‌ miłością Karoliny jest Daniel, jej rówieśnik. Chłopak ma problemy z nauką i trafia do Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii „Pałacyk” w Radomiu. Karolina też się tam przenosi i razem uczą się w szkole podstawowej. Mieszkają w internacie. Gdy okazuje się, że trzynastoletnia Karolina jest w ciąży, wracają do Warszawy. Naukę mają kontynuować eksternistycznie.

Karolina‍ znów mieszka z babcią. W styczniu 2018 roku rodzi się Leon. „Mój najukochańszy Aniołek i Skarb” – pisze Daniel na Facebooku przy zdjęciu synka. Dopiero po czterech latach znów wspomni o synku. 27 października 2022 roku udostępnia screeny artykułów z mediów, które komentuje zdaniem: „Może byłem chujowym ojcem, ale to, co zrobiła, to jest patologia”.

Karolina‌ rozstaje się z Danielem pół roku po narodzinach Leona. Zarzuca mu, że nie pomaga w opiece nad synkiem. Chłopcem niemal od narodzin zajmuje się głównie babcia Karoliny, Danuta, i w związku z tym, że dziewczyna nie ma 18 lat, jako rodzina zastępcza sprawuje opiekę prawną nad nią i jej dzieckiem. Daniel jest pozbawiony praw rodzicielskich. Karoliny więcej nie ma w domu, niż jest. Jak to nastolatka. Spędza czas z koleżankami. W mediach społecznościowych nie ukrywa, że ma syna. Często dodaje hashtag „młodamama”, ale to babcia opiekuje się Leonem. Chodzi do lekarzy, karmi, zaprowadza do przedszkola i na place zabaw. – Jej zaangażowanie w wychowanie Leona było niewielkie. Kładłam to na karb tego, że sama była jeszcze dzieckiem – mówi babcia.

W 2019‌ roku, gdy dziewczyna ma 16 lat, poznaje Damiana. Oboje szybko wyznają sobie miłość na Facebooku. „Poznaliśmy się przypadkiem, teraz nie mogę bez ciebie żyć” – pisze Karolina przy ich wspólnym zdjęciu. Damian był wtedy w poprawczaku. „Kocham cię bardzo moja myszko mała” – odpisuje chłopak. Po roku znajomości zaręczają się. Mają wtedy po 17 lat. Babcia Karolina życzy im „szczęścia i wytrwałości”. „Dziękujemy babciu” – odpisuje Damian. Publikuje też wspólne zdjęcia Karoliny i Leona – „moje Maluszki”. Gdy się pokłócą, przeprasza dziewczynę publicznie w mediach społecznościowych i zapewnia o miłości. „Mam nadzieję, że ostatni raz zrobiłeś taką głupotę” – odpowiada Karolina, dodając serduszka. Jest wtedy w ciąży, ale ją traci.

Zbliżają‍ się osiemnaste urodziny Karoliny. Dziewczyna wie, że jako dziecko z rodziny zastępczej może liczyć na wsparcie finansowe, które ma jej pomóc się usamodzielnić. Coraz częściej rozmawia z Damianem o wyprowadzce od babci. To jednak będzie oznaczało, że sama będzie musiała opiekować się Leonem. Danuta się temu sprzeciwia. Leon ma autyzm i jest pod opieką specjalistów, dzięki którym zaczął mówić. O wszystko do tej pory dbała babcia. To wywołuje coraz częstsze kłótnie. – Zmieniła się przez niego. Byli agresywni i mnie wyzywali – mówi Danuta.

Gdy‍ Karolina kończy 18 lat, w styczniu 2022 roku wyprowadza się od babci, przejmuje prawną opiekę nad Leonem jako jego biologiczna matka i zabiera go z przedszkola. Jest wtedy w kolejnej ciąży. Karolina i Damian wraz z Leonem wynajmują mieszkanie w warszawskiej dzielnicy Wesoła. W lutym rodzi im się syn Maks. Utrzymują się z 500 plus na dwoje dzieci. Damian dorywczo pracuje w piekarni. W marcu Karolina składa do Warszawskiego Centrum Pomocy Rodzinie wnioski o świadczenia na usamodzielnienie się. W maju otrzymuje w sumie 15 tysięcy złotych. Musi się jednak rozliczyć z pieniędzy, przekazując urzędnikom odpowiednie faktury na wydatki. Przestaje jednak odbierać od nich telefony. Od czasu wyprowadzki ani ona, ani Damian nie publikują już żadnych informacji ani zdjęć w mediach społecznościowych.

W połowie‌ kwietnia 2022 roku Karolina dzwoni do babci, że Damian ją pobił. Danuta namawia ją, by do niej wróciła. Dziewczyna spędza święta z babcią i rodziną wujka. Danuta cały czas przekonuje ją, by zostawiła partnera i poszła zrobić obdukcję. Karolina nie słucha. Pod koniec kwietnia mówi babci, że wraca do Damiana. Danuta prosi, by zostawiła u niej Leona. – Przekonywałam, że z jednym dzieckiem będzie jej lżej, ale nie zgodziła się. Wtedy widziałam Leosia po raz ostatni – mówi Danuta. Płacze.

W maju‌ w wynajmowanym mieszkaniu dochodzi do awantury. Jego właściciel domaga się m.in. zwrotu kosztów za wymianę zamków. Wzywa policję. Według jego relacji Damian groził mu nożem i obrzucił dom kamieniami. Para z dziećmi ucieka, zostawia zdemolowane mieszkanie. Chłopak jest już wtedy poszukiwany przez policję. Wcześniej przebywał w poprawczaku, ale z niego uciekł. By nikt go nie namierzył, posługuje się danymi brata, który nosi inne nazwisko.

Damian‍ i Karolina uciekają do wsi Górki w powiecie garwolińskim. To 60 kilometrów od Warszawy. Mieszka tam niespełna 500 osób. Wynajmują mieszkanie w dużym białym dwupiętrowym domu, otoczonym świerkami i brzozami. Okoliczni mieszkańcy często widzą Karolinę spacerującą z wózkiem.

Babcia‌ cały czas próbuje nawiązać kontakt z Karoliną, ale ta nie reaguje. W końcu odpisuje, by zostawić ją w spokoju. W połowie czerwca blokuje Danutę na Facebooku. Przypadkiem spotykają się na poczcie. Karolina idzie do babci, by zabrać kilka rzeczy i psa. – Potem go wyrzuciła. Błąkał się po ulicy, to zabrałam go do siebie – mówi prababcia Leona.

Kontakt‌ z parą ma za to matka Damiana. Jej drugi syn mieszka z partnerem w Londynie. W czasie jednej z rozmów mówi mu, że widziała siniaki na rękach Leona. Z kolei jej córka Magda w lipcu przekazuje bratu, że była świadkiem, jak Damian i Karolina zażywają narkotyki. Starszy brat Damiana jest tym poruszony. Jego partner wysyła Karolinie wiadomość: „To nieodpowiedzialne, że ćpacie przy dzieciach”. Dziewczyna odpisuje: „Słuchaj, pedale jebany, pecie, rozjebię ci kurwo łeb, jak myślisz, że 500 plus wystarczy na dziecko, to jebnij się na łeb”.

Przedmioty‌ służące do zażywania narkotyków są też na zdjęciu, które zrobił mężczyzna wynajmujący parze mieszkanie. Leżą tuż obok dziecięcych zabawek. Na fotografii widać też spleśniałe jedzenie, bałagan i brud.

W sierpniu‍ i na początku września Karolina przyjeżdża z młodszym synem do Warszawskiego Centrum Pomocy Rodzinie. Powinna się rozliczyć z faktur za wypłacone świadczenia, ale nie ma ani jednej. Do 5 września miała dostarczyć zaświadczenie ze szkoły, że do niej uczęszcza. Część świadczenia była wypłacona na dalszą naukę. 9 września Karolina przekazuje urzędnikom odręcznie wypisane zaświadczenie bez pieczątki szkoły. Zostaje ono odrzucone.

Wujek‍ wie od babci, że nie ma żadnego kontaktu z Karoliną i prawnuczkiem, o którego bardzo się martwi. 18 sierpnia pisze do dziewczyny: „Przecież możesz czasem zadzwonić i możemy się spotkać”. Karolina odpowiada: „Możemy, ale nie zobaczy już Leona nigdy za to, co ona odpierdala”. W wiadomości chodzi o Danutę.

W tym‍ czasie Danuta wielokrotnie kontaktuje się z Warszawskim Centrum Pomocy Rodzinie i matką Damiana. Próbuje dowiedzieć się, gdzie przebywa jej prawnuczek. W końcu udaje jej się ustalić, że Karolina i Damian są w Sulejówku. Prosi o pomoc koordynatorkę pieczy zastępczej, która od początku zajmuje się sprawą Karoliny i Leona. Ta dzwoni do ośrodka pomocy społecznej w Sulejówku i pyta o jakiekolwiek informacje na temat poszukiwanej rodziny. Dopiero za drugim razem pracownica socjalna przypomina sobie, że dwa tygodnie wcześniej dostali anonimowe zgłoszenie. Starsza kobieta zadzwoniła z informacją, że na tyłach piekarni pomieszkuje kobieta z malutkim dzieckiem.

Po‍ kolejnym telefonie z Warszawy Danuta udaje się do piekarni. Od właścicielki słyszy, że rzeczywiście przebywała tam rodzina z jednym dzieckiem, ale już ich nie ma. Na miejscu zostało tylko dziecięce łóżeczko. Od Karoliny miała usłyszeć, że „drugie dziecko jest u matki”. Koordynatorka pieczy zastępczej przekazuje te informacje Danucie. Ta wypytuje matkę Damiana. Kobieta przekonuje, że nie ma pojęcia o miejscu pobytu syna. To jednak najprawdopodobniej ona ostrzega go, że urzędnicy i policja dzięki Danucie znają już kolejne miejsce ich pobytu. W środku nocy Karolina i Damian uciekają.

Następnego‌ dnia, 20 października, matka Damiana dzwoni do przebywającego w Londynie syna. Przekazuje mu, że Leon zaginął trzy miesiące temu i ma przeczucie, że chłopiec nie żyje. Chłopak bardzo to przeżywa. Pięć dni później jego partner pisze na Messengerze do Danuty: „Jestem partnerem Marcina, brata tego patusa Damiana. Czy coś wiadomo, co z Leonem?” i dalej: „Ewa (matka Damiana – przyp. aut.) to kłamczucha. Cały czas wiedzieli, gdzie oni przebywają”. Babcia odpisuje, że Leona szuka policja.

W połowie‌ października Danuta idzie na komisariat przy ulicy Malczewskiego w Warszawie. Mówi, że obawia się o bezpieczeństwo prawnuka, i podaje adres, pod którym ma przebywać. Funkcjonariusz sporządza notatkę. Nic się jednak nie dzieje. 20 października po południu Danuta znów idzie na komisariat. Mówi, że chce zgłosić zaginięcie Leona. Policjantki dzwonią do koordynatorki pieczy zastępczej i przekonują, że zgłaszanie zaginięcia wieczorem nie ma sensu, bo patrol dotrze na miejsce w nocy i najprawdopodobniej nikt nie otworzy policjantom drzwi. W związku z tym Danuta rezygnuje i wraca na komisariat następnego dnia rano. Policja po raz kolejny dzwoni do koordynatorki pieczy zastępczej z pytaniem, dlaczego babcia zgłasza zaginięcie, skoro dziecko zgodnie z prawem jest pod opieką matki. Urzędniczka tłumaczy zawiłości sprawy. Policjanci postanawiają sprawdzić, gdzie przebywa Leon. Jadą do Sulejówka, ale nikogo tam nie zastają.

25‌ października, piątego dnia poszukiwań, o godzinie 22.30 policja odnajduje Karolinę i Damiana w maleńkiej wsi Gogole Wielkie w powiecie ciechanowskim. Niemal sto kilometrów od Sulejówka, gdzie byli widziani po raz ostatni. W mieszkaniu są we troje, z malutkim synem Maksem. Karolina jest też w widocznej ciąży. Policjanci przeprowadzają rozpytanie, by ustalić, gdzie jest Leon. Karolina i Damian od razu wskazują im miejsce.

Następnego‍ dnia o godzinie 5.40 w pobliżu drogi oddzielającej wsi Górki i Ruda Talubaska, mniej niż sto metrów od najbliższych zabudowań, policjanci odkopują zalany betonem płytki dół. Kilkadziesiąt centymetrów pod ziemią odkrywają zawinięte w koc ciało dziecka.

W czasie‌ przeprowadzonego w nocy rozpytania Damian mówi policjantom, że trzy miesiące wcześniej, w sierpniu, zakopał ciało Leona. Prokuratura przedstawia parze zarzut zabójstwa, ale żadne z nich nie przyznaje się do winy. Oboje zostają aresztowani. Ich synek trafia do pieczy zastępczej. Kilka tygodni później Karolina w areszcie rodzi córeczkę. Ona także zostaje umieszczona w rodzinie zastępczej.

W sądzie‍ poznajemy szczegóły tego, co stało się w sierpniu 2022 roku we wsi Górki. Do tej pory nie udało się ustalić, o jaki dokładnie dzień chodzi. Damian i Karolina zeznali, że nie pamiętają, kiedy Leon zmarł. Przebieg zdarzenia udało się odtworzyć na podstawie zeznań Damiana i Karoliny.

Jej‍ rzekomo nie było wtedy w domu. Wyszła z młodszym dzieckiem. On postanowił wykąpać Leona i poszedł do piwnicy rozpalić piec. Po powrocie odkręcił tylko kurek z ciepłą wodą. Zaczął lecieć wrzątek. – Zobaczyłem, że jest gorąca woda, że za bardzo napaliłem. Rury zaczęły puszczać, woda z nich kapała. Pobiegłem do piwnicy sprawdzić, co się dzieje z piecem – mówi Damian. Nie odpowiada na szereg pytań prokuratora: Dlaczego odkręcił tylko gorącą wodę? Dlaczego nie gorącą razem z zimną? Czy zawsze w ten sposób napuszczał wody do brodzika? Dlaczego nie dolał zimnej wody? Gdzie był wtedy Leon? – Gdzieś w domu – ucina Damian. Prokurator nie ustępuje. Powtarza pytanie kilka razy. W końcu Damian mówi: – Oglądał bajkę na telewizorze.

Twierdzi,‍ że do brodzika nalał siedem centymetrów wrzątku. Tak szacuje. Gdy był w piwnicy, nagle usłyszał krzyk chłopca. Dobiegł na miejsce i zobaczył dziecko w brodziku. – Leżał na plecach, nogi miał na zewnątrz, nie mógł się wydostać, próbował się podnieść i upadał na plecy. Próbował wstać, raz na pewno tak było – mówi mężczyzna. Prokurator dopytuje, ile było wody. Damian pokazuje palcami. Prokurator prosi, by zanotować, że siedem centymetrów. – Wyjąłem go. Z tyłu był cały poparzony, na rączkach i na nodze, na plecach, na jąderkach. Bardzo płakał. Przelałem oparzenia zimną wodą.

Gdy‌ Karolina wraca do domu, słyszy od Damiana, co się stało. W internecie sprawdza, jak pomóc dziecku z poparzeniami. Kładą chłopca na brzuchu i smarują rany panthenolem. Gdy zakładają ubrania, te przylepiają się do ran. Zrywają je i zostawiają dziecko gołe. W ciągu dnia Karolina wystawia Leona na słońce, by promienie wysuszyły bąble.

Para‌ nie chce wzywać karetki. Boją się, że to ściągnie na nich uwagę policji, która przecież poszukuje Damiana. – Drugiego dnia zaczął się załatwiać pod siebie. Zaczął wymiotować. Na plecach miał bąble – relacjonuje Damian. Po kilku dniach Karolina znajduje Leona na podłodze. Dziecko leży na brzuchu, wokół wymiociny. Mówi tylko: – Mama.

– Przybiegła‍ Karolina i powiedziała, że coś się dzieje z Leonem. Zabrałem go do zimnej wody, był cały blady. Pod prysznicem zachowywał się jak guma. Nagle przestał oddychać. Ruszyłem z resuscytacją. Jak robiłem usta-usta, to mi zwymiotował w twarz. I już ani razu się nie ruszył… Okryłem go w kocyk – mówi Damian. I dodaje: – Myślałem, że wydobrzeje. Nie wiedziałem, że można od tego umrzeć. Nie słyszałem o chorobie oparzeniowej.

Jedno‌ z głównych pytań, jakie padają na sali sądowej, wypowiada prokurator: – Dlaczego nie wezwaliście lekarza?

Damian:‌ – Baliśmy się, że babcia podejmie działanie, że odbiorą nam dzieci. Nie było po Leonie widać, że jest z nim źle, normalnie się zachowywał, jeździł na hulajnodze, chodził na spacery.

Gdy‌ sędzia dopytuje o stan dziecka i o to, że nie mogło wstawać i wymiotowało, mężczyzna odpowiada: – Myślałem, że po prostu nie chce mu się wstawać.

Karolina:‍ – Nie wiedzieliśmy, że jest z nim tak źle, że go bolało. Był nadpobudliwy, często kłamał, potrafił uderzyć się specjalnie w głowę.

Ciało‌ Leona zawijają w koc. Damian zanosi je pod schody. Karolina idzie tam kilka razy. Odchyla koc. Sprawdza, czy chłopiec może jednak żyje. Ciało leży tam do wieczora. Naradzają się, co zrobić. Są przekonani, że nikt nie uwierzy w wypadek i odbiorą im drugie dziecko, a może i trzecie, które ma się urodzić za kilka miesięcy. – Karolina najpierw chciała wyrzucić dziecko do Wisły. Później upiec i dać do zjedzenia psom. Ostatecznie zgodziłem się, że zakopiemy Leona w lesie – wylicza chłopak. Karolina nie zaprzecza.

Gdy‍ robi się ciemno Damian idzie niedaleko domu, do ustronnego miejsca i kopie dół. Wkładają ciało Leona do dziecięcego wózka, w którym wożą młodszego syna. Niemowlę zostawiają w domu i idą do prowizorycznego grobu. Damian wkłada ciało do dołu i zasypuje ziemią.

Następnego‌ dnia kupuje cement i rozrabia w wiadrze. Rozkopuje dół. Leje beton na ciało przysypane cienką warstwą ziemi. Potem drugie wiadro. – Zalałem betonem, żeby zwierzęta nie odkopały ciała – wyjaśnia.

W mieszkaniu‌ wytrzymują dwa dni. Karolina w kółko powtarza, że Leon będzie ją straszył po śmierci. Boi się tu mieszkać. W końcu pakują wszystko w pośpiechu i uciekają.

Karolina‌ odmawia składania wyjaśnień w sądzie. W związku z tym sędzia odczytuje zeznania, które złożyła w śledztwie: – Byłam głupia i zakochana. Chciałam chronić Damiana, dlatego nie wezwaliśmy policji. Leon zmarł po około tygodniu. Bardzo żałuję tego, co się stało. Dziś postąpiłabym inaczej.

W sądzie‍ żadne z nich nie przyznaje się do zarzutu zabójstwa. Damian: – Zarzucam sobie, że nie dopilnowałem Leona, gdy dolewałem wody do brodzika. To był mój ogromny błąd. Na pewno nie chcieliśmy zabić Leona.

Karolina:‌ – Nie przyznaję się do zarzutów, lecz czuję się winna śmierci Leona, bo mogło być inaczej. Gdybym mogła cofnąć czas, tobym zrobiła inaczej. Przyznaję się, że nie wezwałam pomocy, a nie do tego, że liczyłam się z jego śmiercią. Nie chciałam, żeby umarł. To raczej nie było morderstwo. To nieudzielenie pomocy.

Mówi‍ to samo, co jej obrońca powtarza wiele razy w sądzie i w rozmowach z dziennikarzami.

By‌ ustalić przyczynę śmierci Leona oraz zweryfikować wersję podaną przez Karolinę i Damiana, prokuratura zleca sekcję zwłok. Z powodu ich zaawansowanego rozkładu pierwsze badania nie pozwoliły na ustalenie przyczyny śmierci ani ewentualnych obrażeń. Dopiero w lutym 2023 roku prokuratura otrzymuje od biegłych z Zakładu Medycyny Sądowej Uniwersytetu Medycznego w Warszawie opinię na ten temat. Według nich najbardziej prawdopodobną przyczyną zgonu dziecka były następstwa choroby oparzeniowej. Wyniki badań histopatologicznych nie wskazały na inną możliwą przyczynę. Z powodu poważnych oparzeń u Leona najprawdopodobniej doszło do zakażenia ran, utraty dużej ilości płynów, w tym osocza, zatrucia organizmu i zaburzeń metabolizmu. To wywołało uszkodzenie kolejnych organów wewnętrznych – wątroby, nerek, serca i śmierć.

W opiniach‍ sądowo-psychiatrycznych biegli napisali, że Karolina i Damian byli i są poczytalni. Na jej badanie trzeba było czekać kilka miesięcy dłużej z uwagi na zaawansowaną ciążę, poród i okres połogu.

Karolina‍ i Damian odpowiadają przed sądem za zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem. Grozi za to od 15 lat do dożywocia. „Jako sprawujący bezpośrednią i dobrowolną opiekę nad dzieckiem, po tym, gdy doznało ono rozległych poparzeń, przewidując i godząc się na jego śmierć, przez okres kilku dni zaniechali wezwania pomocy medycznej, na skutek czego w dniu 21 sierpnia 2022 r. nastąpił zgon dziecka”. W akcie oskarżenia prokurator napisał, że „w świetle prawa zbrodnia zabójstwa może być dokonana nie tylko poprzez działanie, ale też przez zaniechanie działania (w tym wypadku udzielenia odpowiedniej pomocy dziecku), jeśli na sprawcy ciąży obowiązek prawny”.

To‍ nieczęsto stawiany w Polsce zarzut. W 2015 roku 58-letnia Elżbieta J. z Bochni została skazana na cztery lata pozbawienia wolności za to, że zostawiła swojego niedołężnego 83-letniego ojca bez opieki i wyjechała na ponad dwutygodniowe wakacje. Zamknęła go w domu, zostawiła niewielkie ilości jedzenia. Nikomu z rodziny ani z sąsiadów nie powiedziała, że zostawia ojca samego, nie przekazała też nikomu kluczy do mieszkania. Po powrocie z wyjazdu znalazła ciało ojca, który zmarł kilka dni wcześniej. W sądzie przekonywała, że musiała odpocząć, ponieważ ojciec był wobec niej agresywny i nie chciał przyjmować pokarmów. Próbowała go umieścić w ośrodku opiekuńczym, ale wolne miejsce miało być dopiero za cztery miesiące. Po śmierci ojca nie zajęła się jego pogrzebem i wyjechała do innego miasta.

W 2005‍ roku Sąd Najwyższy skazał Jadwigę N. na 25 lat więzienia za pomocnictwo w zabójstwie dzieci przez zaniechanie. Chodzi o słynną sprawę „dzieci w beczkach” z Łodzi. Jadwiga i Krzysztof N. uśmiercili czworo swoich dzieci, a ich ciała przechowywali w plastikowych beczkach, które trzymali w szafie. Mężczyzna został skazany na dożywocie.

Najczęściej‍ zarzut zabójstwa lub pomocnictwa w zabójstwie przez zaniechanie słyszą kobiety skazane wraz ze swoimi partnerami za śmierć dziecka. On katuje, ona nigdzie tego nie zgłasza, nie chroni swojego dziecka.

Do‌ czasu wydania ukończenia tej książki proces Karoliny i Damiana jeszcze się nie skończył. – Leona zakopali, a psa wypuścili, wolałabym, żeby zrobili odwrotnie – mówi ze złością w sądzie prababcia chłopca. Z nienawiścią patrzy na Damiana. Nie chce rozmawiać z jego matką, słucha tylko tego, co kobieta ma jej do powiedzenia i odwraca się bez słowa. – Jestem w sądzie, by bronić praw mojego prawnuczka – deklaruje.

Dzieci‌ nigdy nie zapominają

Rozmowa‍ z Tisą‍ Żawrocką-Kwiatkowską, założycielką Fundacji Gajusz

W czasie‍ pisania tej książki byliśmy na procesie rodziców oskarżonych o skatowanie niemowlęcia. By zminimalizować to, co się wydarzyło, adwokat ojca przekonywał: „Przecież to niemowlę nie będzie pamiętało, że stało się coś złego”. Rzeczywiście?

Sama‌ tak kiedyś myślałam. Ale już ponad 20 lat pomagam dzieciom z traumą i wiem, że skrzywdzone dziecko już zawsze będzie miało w sobie traumę. A im młodsze zostało skrzywdzone, tym trauma jest niebezpieczniejsza. Oczywiście dziecko nie będzie pamiętało krzywdy świadomie. Ale będzie ją pamiętało jego ciało i ośrodkowy układ nerwowy.

Jak‌ się przejawia taka trauma?

Dziewczynka‌ trafiła do pieczy zastępczej. Bardzo bała się mleka, śmiertelnie. To nie był taki zwykły strach. Terapeuci nie mogli znaleźć przyczyny tego strasznego lęku. Zaczęli przeglądać wszystkie dokumenty dotyczące tego dziecka. Szukali tego, co wydarzyło się w jego rodzinnym domu. Odkryli, że dziewczynka została zabrana z domu, gdy miała półtora roku. Była wtedy pod opieką mamy. W nocy przyszedł jej kochanek i poderżnął jej gardło. Żyła jeszcze jakiś czas, a ta dziewczynka próbowała ją ratować, dając jej swoje mleko w butelce. To mleko wypływało razem z krwią przez przecięte gardło. Dziecko świadomie tego nie pamiętało, ale ten lęk zapisał się w mózgu. Ten przypadek opisał psychiatra dziecięcy Bruce D. Perry w przejmującej książce O chłopcu‌ wychowywanym jak pies.

Jak‌ można pomóc takiemu dziecku?

Gdy‌ trauma zapisze się w ośrodkowym układzie nerwowym, nie da się jej już „odzapisać”, całkowicie wymazać. Są jednak różne sposoby, by ją zneutralizować. Potrzebna jest pomoc specjalistów, którzy znają się na traumie i praca z nerwem błędnym, w którym zapisuje się najwięcej trudnych emocji.

Trauma‍ może zabić?

Nieleczona‌ trauma zabija. Niszczy życie. W październiku 2020 roku założyłam prywatny dom dziecka dla dzieci, które z powodu swoich chorób lub bolesnych doświadczeń nie mają szans na znalezienie domu w rodzinie zastępczej. Stało się to dzięki Kubie. Kuba od urodzenia doświadczał traumy. Gdy się urodził, został opuszczony w szpitalu przez rodziców, bo miał tylko połowę serca. Trafił do domu dziecka, był kilka razy przenoszony do innych placówek. Poznałam go, gdy miał trzy lata. Znalazł się w prowadzonym przez nas domu dziecka. Szukałam dla niego rodziny zastępczej. Szanse na jej znalezienie dla ciężko chorego dziecka są bliskie zeru, moja mama zaczęła się zastanawiać, czy wziąć Kubę do siebie, ale zależało mi, by miał pełną rodzinę. Ale po roku zdarzył się cud. Tak mi się przynajmniej wtedy wydawało. Znaleźli się rodzice zastępczy. Młodzi ludzie, mama i tata, przyjęli do siebie Kubę. Statystycznie jest to niemożliwe. Miał wtedy cztery lata.

Kuba‍ wreszcie miał dom.

Ale‌ straciliśmy z nim kontakt. Jego nowi rodzice ucięli naszą relację z chłopcem, mimo że mieszkał u nas rok i był z nami związany. Minęło dziewięć lat. Byłam na wieczorku literackim. Podeszła do mnie znana łódzka kardiolożka i powiedziała, że dobrze się składa, bo ma dla mnie pacjenta, który potrzebuje pomocy terapeutycznej. To trzynastolatek w dramatycznym stanie, po próbie samobójczej, który przebywa w szpitalu psychiatrycznym. Odpowiedziałam, że nasi terapeuci mu pomogą. Wróciłam do domu i uświadomiłam sobie, że to może być mój Kuba. Zgadzało się imię, wiek i choroba serca.

To‌ był on?

Następnego‌ dnia zadzwoniłam do szpitala, w którym przebywał chłopiec. Zapytałam, co lubi. Personel powiedział, że banany i mandarynki. Kupiłam owoce i pojechałam tam. Gdy go zobaczyłam, od razu wiedziałam, że to mój Kuba. Rodzice zastępczy wiedzieli, że jest chory i straumatyzowany, ale nie umieli mu pomóc. Kuba był trudnym dzieckiem. Po traumie dzieci są agresywne, wpadają w szał, rozpacz. I Kuba miał wszystkie objawy. Rodzice zastępczy sobie z tym nie poradzili. Zaczęli go bić, znęcali się nad nim. Dostali nawet kuratora w związku z przemocą. Do tej pory nie rozumiem, dlaczego wcześniej nie odebrano im Kuby. Było mu u nich tak źle, że próbował odebrać sobie życie.

Poznał‍ panią?

Z wyglądu‍ nie, ale zaczęłam mu opowiadać o tym, jak u nas był. Zaczął pytać, dlaczego go nie szukałam. Mówił, że bardzo cierpiał, a mnie przy nim nie było.

Co‍ z jego rodzicami zastępczymi?

Kuba‍ cały czas na nich czekał. Odwiedzali go. Błagał ich, by znów go wzięli. Przekonywał, że ludzie popełniają błędy, ale sobie wybaczają. „Mamo, przyjmij mnie z powrotem. Błagam cię” – prosił. Wtedy usłyszał od niej, że oddanie go było najlepszą rzeczą, jaką zrobiła w życiu. Ojciec zastępczy powiedział mi, że Kuba zasługuje na karę śmierci. Roztrzęsiona odpowiedziałam mu, że Kuba się z nim zgadza, bo żeby umrzeć, nie przyjmuje leków na serce. Bez leków w każdej chwili mógł odejść. W końcu matka zastępcza napisała do niego list. To była Wigilia. Na święta wzięłam Kubę do swojego domu. Podejrzewałam, co jest w liście. Bałam się dawać go mu w taki dzień, ale nasza psycholożka powiedziała, że na złe wiadomości nie ma dobrego dnia. Kuba przeczytał list i wpadł w amok, szał. Mama zastępcza napisała mu, że już go nie wezmą, nie wróci do nich. Nie mogłam go uspokoić. Po godzinie przyjechał mój syn i wziął Kubę na męską rozmowę. Po 20 minutach wyszli z pokoju i chwilowo było lepiej.

Pogodził‌ się z decyzją rodziców zastępczych?

Nigdy.‌ Mimo tego listu Kuba cały czas próbował do nich wrócić. Nie wierzył, że to ich ostateczna decyzja. Uciekał i szedł dziesięć kilometrów przez Łódź do domu. Ci ludzie nie chcieli z nim już jednak rozmawiać. Wzywali policję. Wtedy zdecydowałam, że założę Drzewko Pomarańczowe, czyli prywatny dom dziecka. Założenie domu dziecka jest ekstremalnie trudne, zajmuje wiele miesięcy, ale w końcu się udało. 30 października 2020 roku Kuba zamieszkał w Drzewku.

Rodzice‌ zastępczy w każdej chwili mogą oddać dziecko?

Tak.‌ Potrzebna jest tylko rozprawa w sądzie rodzinnym i decyzja o rozwiązaniu rodziny zastępczej. W przypadku Kuby termin wypadł w marcu. Bardzo bał się tego dnia. To było dla niego ekstremalnie trudne, dlatego zadzwoniłam do sędzi, która miała prowadzić rozprawę. Zapytałam, czy mogę przyjechać z Kubą do sądu, by poznał otoczenie i salę, gdzie wszystko się odbędzie. Sędzia nas zaprosiła, pokazała mu sąd, salę rozpraw i miejsce, gdzie będzie stał, kiedy będzie odpowiadał na pytania. To mu trochę pomogło.

Jak‍ zakończyła się rozprawa?

Rodzina‍ zastępcza zdecydowanie odmówiła opiekowania się Kubą, dlatego robiłam, co mogłam, by jak najszybciej powstało Drzewko Pomarańczowe. Kuba cały czas dopytywał, jak będzie wyglądało to miejsce. Chciał tam mieć kaktusy, które kochał. Marzył o swoim pokoju. 30 października 2020 roku wprowadził się do swojego pokoju, z kaktusami i takim kolorem ścian, jaki sobie sam wybrał. Spełniałam wszystkie jego marzenia. O lekcjach rysunku, bo pięknie rysował, o wycieczkach. Był wtedy idealnie szczęśliwy. Trzy miesiące później trafił do szpitala, bo to, że odmawiał przyjmowania leków, odbijało się na jego zdrowiu. Zrobiłam mu wtedy zdjęcie. Siedzi uśmiechnięty na szpitalnym łóżku w tych swoich okularach. Kilkanaście minut później… Zmarł w czasie rutynowego badania, cewnikowania serca. Organizm nie wytrzymał, był bardzo osłabiony. W czasie ostatnich trzech miesięcy spełniły się wszystkie jego marzenia.

Mówi‌ pani o nim jak o własnym dziecku.

Bo‌ to był mój Kuba, moje dziecko. Na pogrzeb poszli wszyscy jego kumple z domu dziecka. Włożyli mu do trumny listy, szachy, najmłodsza dziewczynka laurkę. Jeden z jego kumpli, ośmiolatek, z którym najbardziej się przyjaźnił, chciał powiedzieć z pamięci list, który do niego napisał. Był półprzytomny od płaczu. Cały czas trzymałam go na rękach. Powiedział mi na ucho, że zapomniał, co jest w liście. Zaczął jeszcze bardziej płakać. To był środek mszy, ale weszłam na ołtarz i zapytałam księdza, czy można otworzyć trumnę. Od razu się zgodził. Grabarze odkręcili śruby i zaczęliśmy szukać listu wśród innych. Ośmiolatek zaczął go czytać: „Drogi Jakubie, wszyscy za tobą tęsknimy. Mam nadzieję, że…” i zaczął strasznie płakać. Nie był w stanie czytać. Pomógł mu starszy chłopak: „Mam nadzieję, że się dobrze bawisz z innymi aniołkami. Mam nadzieję, że jeszcze będziemy mogli porozmawiać. Mam cię w sercu. Życzę ci miłego dnia oraz udanej zabawy z aniołkami”. Wszyscy płakali, nawet ksiądz. W czasie mszy zaapelował o hojną ofiarę, którą przekazał na wsparcie naszych dzieci. Dzięki Kubie mamy miejsce, gdzie dzieci, których nikt nie chce, mają ciepło, dom.

Jak‌ do was trafiają?

Są‌ odbierane z domów rodzinnych z powodu przemocy i pogotowie opiekuńcze szuka dla nich miejsca. Czasem sądy rodzinne proszą nas o pomoc. Ostatnio sąd rodzinny zwrócił się do nas, by pomóc dziecku, które zostało opuszczone przez swoich rodziców. Trudno wyobrazić sobie większą przemoc, w tym przypadku psychiczną. Przemoc psychiczna boli tak samo, a często nawet bardziej niż fizyczna. Wielu dorosłych nie rozumie, że pomoc psychologów jest konieczna i niezbędna. Gdy dziecko wpadnie pod samochód, karetka zabiera je do szpitala i lekarze mu pomagają. Ale gdy doświadczy traumy, ludzie myślą, że to minie, że dziecko zapomni. A to nie minie. Potrzebni są specjaliści.

W jakim‍ stanie są dzieci, które do was trafiają?

Wszystkie‌ dzieci z domów, gdzie była przemoc, doświadczyły traumy. Niektóre są tak przestraszone, jakby miały umrzeć. Najbardziej zaskakuje mnie zawsze, że bez względu na to, jak bardzo skrzywdzono dziecko, to ono czuje się winne. Że to się stało dlatego, że nie było dość dobrym dzieckiem, że zawiodło swoich rodziców, że nieodpowiednio się zachowało. To jest dla mnie nieprawdopodobne. Dziecko kocha rodzica, mimo że jest przez niego katowane. Mam teraz rodzeństwo, które było przetrzymywane w piwnicy, bite, gwałcone. Do jednego z rodziców, który nie był sprawcą przemocy, ale był bardzo niewydolnym rodzicem, niedojrzałym, te dzieci wróciły. Potem mu je odebrano, bo nie potrafił się nimi zajmować, nie radził sobie. I te dzieci mają teraz do siebie nawzajem i do siebie samych pretensje, że rodzic nie dał przez nich rady. A przy tym w ogóle nie obciążają tego rodzica, który się nad nimi znęcał.

Jak‍ pomóc dziecku, które do was trafia?

Zaczynamy‌ od pracy z dorosłymi. Dziecko wymaga terapii i ją otrzymuje. Zazwyczaj to godzina w tygodniu, czasem dwie. Jaki to jest procent czasu? Jak idziemy z dzieckiem do pediatry, to od lekarza dostajemy zalecenia i w domu je leczymy. Z leczeniem traumy jest tak samo. Muszą nam pomóc dorośli. Dlatego ich tego uczymy.

Gdy‍ zaczęliśmy pracę z dziećmi po traumie, przychodziło do nas dużo rodziców i w skrócie mówiło: naprawcie nasze dziecko. A to tak nie działa. Cała rodzina wymaga pomocy terapeuty. Mamy wiele dylematów. Przychodzi do mnie mama, która wychowała się w domu dziecka. W dzieciństwie doświadczyła przemocy, traumy, ale teraz chce być dobrą mamą. Tyle że przyznaje, że czasem puszczają jej nerwy i raz czy dwa sprała swoje dziecko. Zgodnie z prawem powinnam to od razu zgłosić do prokuratury. Ale czy to pomoże tej rodzinie? Wiem, że jeśli to zgłoszę, ta mama nigdy już nie zgłosi się po pomoc, nie przepracuje tego, bo nikomu już nie zaufa. Na to pytanie nie ma odpowiedzi. Jeśli tego nie zgłoszę, to nie mam gwarancji, czy ona nie zrobi krzywdy dziecku w czasie, gdy będziemy się starali jej pomóc. Pomagamy jednak, i to z dobrym skutkiem.

Niestety‌ są rodziny, które nie powinny wychowywać dzieci, bo skrzywdzą je na całe życie. Te, którymi się opiekujemy, bo doznały krzywdy w domu, nie będą wspaniałymi rodzicami. Pracujemy z nimi, uczymy ich prawidłowych wzorców, ale czy jako dorośli dadzą radę? Nie wiem. Część z nich prawdopodobnie nie. Gdy zostaną rodzicami, system odbierze im dzieci. To niekończąca się dziedziczność tego wszystkiego. To dla mnie bardzo smutne. Patrzę na dziecko, które jest mi bliskie, które doświadczyło wielkiej krzywdy, i wiem, że jest ryzyko, że powieli wzorce ze swojego domu, że też będzie biło, krzywdziło.

Czy‌ zdarzyło się, że skrzywdzone dziecko wyszło z tego kręgu przemocy?

Tak,‍ zdarzają się czasem takie przypadki. Ale nie wystarczy rok terapii i na tym koniec. Taka osoba już zawsze będzie wymagała mądrego wsparcia. Nie może zostać poza systemem, bez pomocy.

Pamięta‍ pani pierwsze dziecko, które trafiło do Cukinii, czyli waszego centrum terapii dla dzieci i rodzin po traumie?

To‌ był dwunastoletni chłopiec, który był w młodzieżowym ośrodku socjoterapii. Tam doznał przemocy seksualnej. Osoby zarządzające placówką nie udzieliły mu żadnej pomocy. Tłumaczyły, że chłopcy się przeprosili, więc sprawa zakończona, nie trzeba tego zgłaszać do prokuratury. Chłopiec był bardzo okaleczony, straumatyzowany. Sami zgłosiliśmy to służbom. To była historia, dzięki której powstała Cukinia. Nie mogłam znieść, gdy dowiadywałam się o dziecku po traumie i mówiłam osobie, która za nie odpowiadała, że wymaga terapii, a słyszałam od niej: „Ale po co mu o tym przypominać, niech zapomni”. Bo to dziecko nie zapomni. Każdy obszar naszej działalności powstał z potrzeby jakiegoś małego człowieka.

Jeden‌ z tych obszarów to hospicjum dla dzieci, do którego niestety trafiają także malutkie ofiary przemocy w domu.

Mieliśmy‌ czworo takich dzieci. Jedno wróciło do biologicznego rodzica, który go nie krzywdził. Bardzo go wspieramy, bo miłość leczy. Odkąd to dziecko wróciło do domu i na co dzień ma opiekę i miłość, jego stan się poprawia. Wydawało się, że z medycznego punktu widzenia nie jest to możliwe, ale widzimy zauważalna poprawę. Pozostałe dzieci zmarły. Obecnie jest jedno kilkuletnie. Było maltretowane i wielokrotnie gwałcone przez rodziców.

Jak‍ można pomóc takiemu dziecku w hospicjum?

Jeśli‌ dziecko trafia do hospicjum z powodu przemocy, to znaczy, że doznało rozległych urazów neurologicznych. Kontakt z nim jest bardzo ograniczony. Poza pielęgnacją, rehabilitacją zapewniamy opiekę emocjonalną. Prowadzimy projekt, który nazywamy „rozpuszczaniem”. Kiedy dziecko do nas trafia, boi się nawet dotyku. Nawet gdy nie jest do końca świadome. Takiego dziecka nie można od razu wziąć na ręce czy zacząć masować. Zaczynamy od dotknięcia przez ubranie. Na początku dziecko daje sygnał, że się boi, dlatego podążamy za nim. Jeśli po którymś dotknięciu jest zrelaksowane, nie spina się, dotykamy palca u stopy. Raz, drugi, trzeci. Gdy i to przestaje budzić lęk, idziemy dalej. Palec u ręki, dłoń, głaskanie. W końcu, o ile dziecko pozwala, masaże, przytulanie, branie na ręce, kołysanie. Dotyk dawkujemy bardzo wolno. W końcu dotyk przestaje być czymś, co dziecko stresuje, i przychodzi moment, że samo się tego domaga. Wysuwa rękę, by ją pogłaskać. To jest dla mnie bardzo wzruszająca chwila.

Temu‌ gwałconemu dziecku codziennie wolontariuszka czyta bajki. Ma codziennie masaże, bo bardzo to lubi, ale długo do tego dochodziliśmy. Bardzo trudno rozpuścić tę emocjonalną skorupę. Przyjeżdżają do nas dzieci, które były bardzo długo w szpitalu. Niewidome, niesłyszące. Nie wiedzą, co się wokół nich dzieje, dlatego działamy bardzo, bardzo powoli. Dziecko jest najlepszym przewodnikiem i nawet, jeśli nie jest do końca świadome, pokazuje nam, co lubi, a czego nie. Należy jednak pamiętać, że pomaganie dzieciom nie jest intuicyjne. Są opracowane przez specjalistów standardy, na których się opieramy.

Czy‍ rodzice kaci mogą mieć kontakt z dziećmi w hospicjum?

Nie.‍ Żadnego.

A próbują‍ dzwonić, pisać listy?

Tak.‌ Wtedy zbiera się zespół specjalistów i podejmuje decyzję, czy wyrazić zgodę na kontakt. My reprezentujemy dziecko i jego dobro jest dla nas najważniejsze. W przypadku dziecka, które wróciło do drugiego rodzica, sprawca przemocy bardzo domagał się kontaktów. Był bardzo agresywny. Przysyłał mnóstwo pism. Sąd rodzinny kilka razy mnie przesłuchiwał, ale nasze stanowisko było cały czas jasne. Dziecko przeżyło taką traumę, że kontakt z osobą, która je krzywdziła, tylko pogorszy jego stan i zniweczy to, co nam się udało już osiągnąć.

Ile‌ najdłużej dziecko było w waszym hospicjum?

Kilka‍ lat.

Czy‌ dzieci wymagające długotrwałej opieki trafiają do pieczy, adopcji?

Z hospicjum‌ nie. Czasem udaje się to w przypadku dzieci po strasznych krzywdach, ale nigdy nie jest to łatwe. Mam historię małżeństwa, któremu w szpitalu w Łodzi urodziło się dziecko. Na tej samej sali tego samego dnia rodziła inna kobieta. Umieszczono je obok siebie. To małżeństwo obserwowało matkę. Ich uwagę zwrócił fakt, że kompletnie nie radziła sobie z noworodkiem, nie akceptowała go. Dwa miesiące później zobaczyli w wiadomościach, że rodzice malutkiego dziecka zostali aresztowani, bo się nad nim znęcali. Mimo że kobieta miała czarny pasek na oczach, rozpoznali ją. Wiedzieli, że to jest to dziecko ze szpitala. Odezwali się do nas i powiedzieli, że chcą się nim zaopiekować.

Tak‍ się stało?

Tak.‍ Wyprowadzili to dziecko z traumy, zapewnili rehabilitację. Naprawdę włożyli mnóstwo sił i pieniędzy, by mu pomóc. Tyle że nie dali rady z powodów losowych. Musieli oddać to dziecko, ale byli tak odpowiedzialni, że sami znaleźli nową rodzinę zastępczą. Ta rodzina na pół roku z nimi zamieszkała, by dziecko ich poznało i nawiązało więź. Wszystko się dobrze ułożyło.

Jeśli‍ chodzi o dzieci po przemocy, jestem zwolenniczką tego, by trafiały do rodzin zastępczych długoterminowych, a nie do adopcji. To są dzieci, z którymi są związane wysokie koszty, potrzebują pomocy specjalistów, rehabilitacji, terapii. A rodziny zastępcze dostają na to pieniądze. Jeśli dziecko zostanie adoptowane, to rodzice zostają bez żadnej pomocy, także finansowej. A zdarza się na przykład, że ludzie się rozwodzą. Wtedy jeden rodzic zostanie z dzieckiem chorym, niepełnosprawnym i nie da rady zapewnić mu odpowiedniej opieki.

Ile‌ dzieci w Polsce zmaga się z traumą z powodu przemocy?

W pieczy‌ instytucjonalnej w domach dziecka jest kilka tysięcy dzieci. Każde z nich jest ofiarą przemocy i wymaga opieki specjalistów. Mamy siedmiolatka, który przyjechał do nas ze śladami butów ojca na twarzy. Jest czteroletnia dziewczynka, która siada na pralce, rozsuwa nogi i zagląda, czy to białe wypływa. Niewielu jest specjalistów, którzy zajmują się traumą dziecięcą, ośrodków pomocy jeszcze mniej, ale tym dzieciom naprawdę można pomóc, by mogły żyć jak inne. Tyle że nigdy nie zapomną.

Ponad‌ siedem tysięcy dzieci w Polsce do trzynastego roku życia przebywa w domach dziecka, zmaga się ze skutkami traumy i potrzebuje rodziny.

Założona‍ przez Tisę Żawrocką-Kwiatkowską Fundacja Gajusz z Łodzi w 2023 roku przeznaczyła 2,5 miliona złotych na pomoc 61 małym pacjentom hospicjum domowego.

3,3‍ miliona złotych kosztowała opieka nad 19 dzieci, które mieszkają w hospicjum stacjonarnym.

Na‌ terapię dla 641 dzieci z centrum leczenia traumy Cukinia przeznaczono 1,8 miliona złotych.

Więcej‍ o pomocy i wsparciu skrzywdzonych dzieci można przeczytać na stronie: www.gajusz.org.pl

Darowizny‍ na rzecz Fundacji Gajusz można wpłacać na konto:

80124015451111001062571028

Śmierć‍ na raty

05.10.2017‍ r., Bielsko-Biała, godzina 10.10:

Męski‍ głos: – Ratownictwo medyczne, dyspozytor 20, proszę bardzo.

Płaczliwy‍ głos kobiety: – No bo ja chciałam pogotowie zamówić.

– Co‍ tam się dzieje?

– Po‌ prostu dziecko mi nie żyje.

Ratownicy‌ medyczni wbiegają na drugie piętro starej brązowej kamienicy przy ulicy Wyzwolenia. Na szczycie schodów widzą mężczyznę i kobietę. Ona trzyma na rękach dziecko. – Do środka! – krzyczą. Do środka jednak wejść się nie da. Drzwi można tylko trochę uchylić. Blokują je zalegające wokół góry śmieci. Gdy w końcu wchodzą, rejestrują dwie rzeczy. Odór i muchy. W całym mieszkaniu.

Ratownik‍ medyczny: – Drzwi były zatarasowane z powodu nieporządku, zbieractwa. Ciężko było znaleźć miejsce, by dokonać czynności ratunkowych. Warunki bytowe gorsze niż dla zwierząt. Byłem w szoku, że można tak mieszkać.

Kładą‍ dziecko na rogu brudnej kanapy. Leżą na niej skotłowane koce, kołdry i ubrania. Dziewczynka ma długie kręcone włosy i brązowe oczy. Jest ubrana w różowy kombinezon z długim rękawem. Na stopach niebiesko-białe skarpetki. Są zszokowani wyglądem dziecka. Nienaturalnie chude, bardzo wystające kości policzkowe. Po zdjęciu ubrania widzą kości pokryte skórą. Mogą policzyć wszystkie żebra. Nogi i ręce jak patyki. Po badaniu lekarz stwierdza zgon dziecka. Reanimacja nie ma sensu. Na ciele są już plamy opadowe. Dziewczynka musiała umrzeć co najmniej kilkadziesiąt minut wcześniej. Lekarz stwierdza skrajne wyniszczenie organizmu, z zanikami wszystkich warstw w stopniu skrajnym. Klatka piersiowa pozbawiona tkanki podskórnej i mięśni. Kończyny tak samo. Miejscami ubytki naskórka. Na lewej stronie głowy i lewym łokciu odleżyny od kilkudniowego leżenia na boku.

Lekarz‍ sporządza kartę medyczną z adnotacją o zaniedbaniu i zaniechaniu pielęgnacyjnym. Wstrząśnięty stanem mieszkania i wyglądem zwłok dziewczynki wzywa policję. Od rodziców dowiaduje się, że Eliza miała zespół uciskowy rdzenia szyjnego, co skutkowało porażeniem czterokończynowym. W dzieciństwie przeszła operację odcinka szyjnego kręgosłupa. Chorowała też na padaczkę.

W czasie‌ badania zwłok lekarz zauważa, że pod zwiniętą kołdrą coś się rusza. Ukrywa się tam mała trzyletnia siostra Elizy.

Funkcjonariusze‌ szybko przyjeżdżają na miejsce. Widzą zwłoki dziewczynki na rogu kanapy. Ktoś nakrywa je kołdrą. W notatkach służbowych policjanci szczegółowo opisują stan mieszkania.

Na‌ korytarzu śmieci na podłodze. W ubikacji brak umywalki. Kuchnia z częścią do spania i kolejne dwa pokoje. Czuć odór. Latają muchy. W kuchni naczynia z pozostałościami starego jedzenia. Brud i puszki. Stoliki obsypane warstwą śmieci i niedopałków. Wszędzie warstwy śmieci, odzieży w nieładzie. Na pralce głośnik i Xbox 360. Na lodówce telewizor, włączony kanał Polsat HD. Drzwiczki lodówki i pralki zastawione śmieciami do wysokości 25 cm. Pralka cała pokryta plamkami, prawdopodobnie odchodami much.

W lodówce‌ udko z kurczaka na talerzu z widelcem, brunatne. Otwarte foliowe opakowanie z kiełbaskami, biały nalot pleśni. Otwarte opakowanie po jogurcie naturalnym, 400 g, zepsutym. Jogobella z terminem ważności 30.03.2017. Pasztet we flaku. Kiełbaski ze śluzem. Margaryna. Serki homogenizowane, data ważności 17.01.2017. Zepsute mięso. W mieszkaniu nie ma ani jednego produktu żywnościowego, który można bezpiecznie spożyć. Wszystko jest przeterminowane. Niektóre produkty o niemal rok. Karolina twierdzi, że robiła zakupy na bieżąco i od razu zjadali świeże rzeczy.

Na‍ szafce stoi brudna butelka o wysokości 16 cm ze smoczkiem. W środku gęsta beżowa substancja do wysokości 3 cm. Matka Elizy powie później policjantom, że to zblendowana zupa ogórkowa. Ostatni posiłek jej córki. Rodzice przygotowali ją w odciętym spodzie plastikowej butelki po wodzie mineralnej. Podali dziewczynce kilkanaście godzin wcześniej, ok. 23.

Policjanci‍ dalej wpisują do notatek to, co widzą w mieszkaniu. Ogromne ilości składowanych śmieci, butelek, puszek po piwie. Wszędzie pleśń i grzyb. Odpadów jest tak dużo i tworzą tak wysokie warstwy, że po mieszkaniu można się poruszać jedynie wąskimi, wydeptanymi w śmieciach ścieżkami. Jeden pokój przeznaczony na składowisko śmieci. W drugim kojec dla dziecka mniej więcej metr na metr. Policjanci dokładnie go oglądają. Widzą mocno zabrudzone kołderki. Ślady kału, moczu i wymiocin. Larwy owadów. To tu Eliza spędziła ostatnie miesiące swojego życia.

Policjanci‌ przepytują rodziców Elizy. Ojciec Elizy miał spać na kanapie. Obok w kojcu spała Eliza. Około godziny 9.40 obudził go dźwięk dzwoniącego telefonu. Godzinę, o której się obudził i zauważył, że Eliza nie żyje, rodzice będą kilkukrotnie zmieniali. W czasie kolejnych przesłuchań mówili, że to było przed dziewiątą, około dziewiątej i bliżej dziesiątej.

Gdy‍ Damian szedł po komórkę, zauważył, że Eliza nie daje oznak życia. Zawołał ją po imieniu. Nie zareagowała. Poszedł do Karoliny i powiedział, że dziecko nie żyje.

Około‍ 10 sąsiadka z piętra usłyszała pukanie do drzwi. Nie znała Damiana, dlatego nie chciała otworzyć. Przez drzwi dopytywała, o co chodzi. On upierał się, by go wpuściła. Nie chciał podać powodu. W końcu rzucił: „Zmarło mi dziecko”.

Wstrząśnięta‍ sąsiadka otworzyła drzwi i powiedziała, żeby wezwał pogotowie. Damian powiedział, że już to zrobił. Poszedł po partnerkę. Po kilku minutach do sąsiadki przyszła Karolina. Potwierdziła, że wezwali pogotowie. Sąsiadka zaczęła jednak nabierać podejrzeń, bo mijały kolejne minuty, a pomoc nie nadchodziła. Zapytała Karolinę, skąd wie, że jej dziecko nie żyje. „Jest sina i zimna” – odparła matka. Gdy wyszła, sąsiadka od razu zadzwoniła na pogotowie i zapytała, czy było wezwanie z Wyzwolenia. Usłyszała, że nikt nie dzwonił. Podała adres i opisała sytuację. Rozłączyła się i od razu zadzwoniła do Damiana. Dopytywała, dlaczego ją okłamał. Powiedziała, żeby zszedł na dół po lekarzy. „Mieszasz się w nie swoje sprawy” – usłyszała. Policji powie, że mieszka tu od niedawna, nie zna Damiana i Karoliny, nie zauważyła niczego niepokojącego.

Dopiero‌ po rozmowie z sąsiadką, o godzinie 10.10, Karolina zadzwoniła na pogotowie. Dyspozytorka pogotowia dopytywała o stan dziecka. Matka przekazała, że przed chwilą zauważyła, że nie oddycha. W słuchawce słyszała instrukcję, jak rozpocząć sztuczne oddychanie. Dyspozytorka kilkukrotnie prosi, by wypełniała jej polecenia i zaczęła reanimację. Karolina jednak nie słucha. Zamiast tego bierze dziecko na ręce i wychodzi na klatkę schodową, mimo że dyspozytorka prosi, by położyć dziecko na twardym podłożu i robić masaż serca.

Przybyli‍ na miejsce policjanci i ratownicy medyczni zwracają uwagę na nietypowe zachowanie rodziców. Nie okazują żadnych emocji. Są obojętni, inaczej niż zazwyczaj reagują ludzie, którzy właśnie stracili dziecko. Damian co chwilę powtarza: „Jak chcecie, to mnie zamknijcie. To nie moja wina”. Policjanci badają rodziców alkomatem. Oboje są trzeźwi.

Karolina‌ poznała Damiana sześć lat wcześniej. Uciekła z domu w wieku 17 lat z powodu alkoholizmu i przemocy ze strony ojczyma. Miała sześcioro rodzeństwa. Wykształcenie zawodowe: sprzedawczyni. Pracowała w piekarni. On: rzeźnik. Zatrudniony w masarni. Początkowo pomieszkiwali u znajomego w Kętach. Później wprowadzili się do mieszkania na osiedlu 700-lecia, które Damianowi zapisał ojciec.

Nagle‌ zostawili niemal wszystko i wyjechali do oddalonego o 15 kilometrów Bielska-Białej. Wszystko zaczęło się od anonimu. W październiku 2015 roku Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Kętach otrzymał informację, że wówczas dwuletnia Eliza nie ma właściwej pomocy lekarskiej.

Pracownica‌ opieki społecznej poszła pod wskazany adres, ale nikt nie otworzył drzwi. Nie słyszała żadnych dźwięków dochodzących ze środka. Wracała jeszcze dwa razy, ale też bez skutku. Do opieki społecznej trafiło drugie zawiadomienie. Z mieszkania wydobywa się nieprzyjemny zapach. Sąsiedzi zawiadomili odpowiednie służby. Na miejsce udaje się pracownik socjalny. Nie wyczuwa smrodu. Pracownicy socjalnej udaje się zdobyć numer do Karoliny. Gdy do niej dzwoni, kobieta mówi, że wyprowadziła się z Kęt do Cieszyna, a mieszkanie jest puste.

Prawda‍ wygląda inaczej. Karolina i Damian przestraszyli się zainteresowania służb socjalnych. Mimo zaleconych wizyt nie chodzą z Elizą do lekarza ani na rehabilitację. Nie podają jej leków zgodnie z wytycznymi. W środku nocy pakują najpotrzebniejsze rzeczy. Znajomy zawozi ich busem do Bielska-Białej. Wynajmują mieszkanie w starej kamienicy. Jest czyste, dość duże.

Gdy‌ Karolina rodzi drugą córkę, to Damian musi pracować. Łapie dorywcze prace, ale coraz częściej zaczyna wypominać partnerce, że tylko siedzi w domu z dziećmi, a on ciężko haruje. W końcu Karolina nie wytrzymuje. Proponuje, że teraz ona pójdzie do pracy, ale Damian musi zająć się dziećmi. Pracuje w żabce na pół etatu. Dorywczo zatrudnia się też w naleśnikarni. Do kolejnej żabki chodzi na kilka godzin, gdy ma wolny poranek lub wieczór. Poza niskimi zarobkami rodzina otrzymuje też 500 plus na dwie córki oraz świadczenie rodzinne – kilkadziesiąt złotych miesięcznie. Świadczenia nie wpływają jednak regularnie, ponieważ para nie zawsze składa odpowiednie wnioski o przyznanie pieniędzy.

Za‍ mieszkanie w Bielsku-Białej nie trzeba płacić wysokiego czynszu, ale czteroosobowa rodzina ma małe dochody. By poprawić sytuację finansową, Damian odnawia kontakt z przyrodnim bratem. Od słowa do słowa, mężczyzna wprowadza się na Wyzwolenia. Brat z bliska obserwuje, jak żyje Eliza. Damian pije codziennie i często jest zbyt pijany, by zmienić córce pieluchę lub ją nakarmić. Wyręcza go brat, któremu żal jest dziewczynki. Podaje jej butelki z przygotowaną przez rodziców kaszką. Czasem dodają do niej lekarstwa. Widzi, że nikt się nią nie zajmuje. Całymi dniami leży zostawiona sama sobie w kojcu. Karolina też nie za bardzo interesuje się dziećmi. Co dwa, trzy dni sięga po alkohol. Dzieci ciągle są brudne. Rodzice bardzo rzadko je kąpią. Nie jedzą ciepłych posiłków. Nigdy nie ma zupy ani drugiego dania. Młodsza dziewczynka karmiona jest chlebem, pizzą, paluszkami i chipsami. Gdy Damian kupił kurczaka z rożna, córka sama wzięła kawałek mięsa, bo była głodna. Ojciec uderzył ją za to, że ruszyła jego porcję. Dla niej nie było.

Po‍ kilku miesiącach przyrodni brat Damiana miał dość. Nie mógł patrzeć na to, jak żyje rodzina. Eliza miała wtedy cztery lata, a wyglądała jak kilkumiesięczne dziecko, tylko z twarzą kogoś starszego. Nie mówiła, łkała tylko cichutko. Zazwyczaj, gdy była głodna. Mężczyzna wyprowadził się od brata. Nigdzie nie zgłosił, że dzieci są zaniedbywane.

Karolina‌ i Damian zdają sobie sprawę z sytuacji rodzinnej. Dlatego od dawna nie utrzymują kontaktów z najbliższymi. Jeśli już, to tylko telefoniczne. Dzieci zaniedbują coraz bardziej. Na spacer z Elizą wychodzą tylko raz w ciągu dwóch lat pobytu w Bielsku-Białej. Dziewczynki cały czas siedzą zamknięte w coraz bardziej zaniedbanym mieszkaniu. Damian całymi dniami gra na Xboxie i pije. Zaczyna gromadzić w mieszkaniu ogromne ilości śmieci. By oddać butelki do skupu, trzeba ich przynieść 200. Dlatego jeden z pokoi przeznaczył na składowisko odpadów. Trzyma tam także puszki, papiery i złom, który zaczął zbierać w czerwcu 2017 roku. Coraz częściej wychodził z domu na kilka godzin, zostawiał córki bez żadnej opieki. Dziewczynki miały wtedy trzy i pięć lat.

Karolina‍ w tym czasie krążyła między żabkami i naleśnikarnią. Wychodziła z domu rano, wracała późnym wieczorem. Od czerwca 2017 roku zdarzało jej się nie wracać na noc. Damian zaczął podejrzewać ją o zdradę. Nieraz ją uderzył. Nieraz ona uderzyła jego. Koleżance wyznała, że dwa lata wcześniej złamał jej nos, a bić zaczął, gdy była w drugiej ciąży. Para coraz częściej kłóciła się o pieniądze, ale i o rzekomy romans Karoliny. Damian się nie mylił. W marcu 2017 roku na Facebooku Karolinę zaczepił mężczyzna. Pisali do siebie kilka miesięcy, w końcu romans stał się faktem. To u niego kobieta sypiała, gdy nie wracała do domu. Często spotykali się też wieczorami. Gdy w domu Karolina godzinami przesiadywała z telefonem, Damian dopytywał, z kim pisze. Zbywała go, że to nie jego sprawa. Latem coraz częściej kłócili się też o to, kto ma się zajmować dziećmi. Karolina krzyczała, że pracuje po 17 godzin dziennie. Tyle nie było jej poza domem, ale sporą część tego czasu spędzała z kochankiem. – Jak tak dalej waga będzie spadać, to ona umrze – rzuciła o Elizie Karolina. – To ją karm – odparował Damian. W lipcu i sierpniu dziewczynka była już tak słaba, że przestała ruszać rękami i nogami. Wiele godzin, czasem dni leżała w jednej pozycji. Nie miała sił się przekręcić. W mieszkaniu było dużo owadów, które przyciągały zalegające wszędzie śmieci. Robaki chodziły po kojcu Elizy, po dziewczynce i składały jaja. Nawet w jej włosach. Nie miała jak ich odgonić.

Kolejne‌ kłótnie nic jednak nie zmieniły. Karoliny prawie nie było w domu. Damian wychodził zbierać śmieci, gdy wracał, grał na Xboxie i pił. Dziewczynkami nikt się nie zajmował. Nie opuszczały mieszkania. Nie miały żadnego kontaktu z innymi ludźmi.

4‍ października Karolina wróciła do domu późnym wieczorem. Usłyszała, że Eliza cicho kwili. Pewnie była głodna. Podała jej beżową papkę w brudnej butelce. Dziewczynka zjadła niewiele. Zasnęła. Karolina poszła spać z młodszą córką.

W dniu‍ śmierci Elizy prokuratura wszczyna śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania śmierci. By poznać prawdę o przyczynach śmierci dziewczynki, prokurator zleca sekcję zwłok, która odkrywa drastyczne szczegóły. Pięciolatka w chwili śmierci ważyła 7,20 kg. Tyle samo, gdy jako sześciomiesięczne niemowlę opuszczała szpital po operacji szyi. Ciało było bardzo brudne. We włosach larwy owadów. Odwodnienie. Organizm skrajnie wyniszczony. Całkowicie zanikła tkanka podskórna. Tkanka tłuszczowa w skrajnym zaniku. W poważnym stopniu zanikły mięśnie szkieletowe i serca. W złym stanie były wątroba, śledziona, nerki. Bezpośrednią przyczyną śmierci było nieleczone obustronne zapalenie płuc. Śledczy już wiedzą, że Eliza nie zapadłaby na nie, gdyby była prawidłowo karmiona i pielęgnowana. Według nich dziewczynka odczuwała ogromny ból i cierpienie z powodu chronicznego niedożywienia. Umierała kilka miesięcy.

Dzień‍ po śmierci Elizy Karolina pisze na Facebooku: „Dziękuję wszystkim i każdemu z osobna za słowa wsparcia i otuchy… Jednym słowem powiem tyle, że nawet największemu wrogowi nie życzę tego bólu, jakim jest pochowanie własnego dziecka… Nie ma nic gorszego jak strata dziecka”. Kilkanaście dni później: „Niedługo córeczko będę przy tobie”. Później usuwa wpis.

Prokuratura‌ zbiera kolejne informacje o rodzinie. Eliza mimo swojej niepełnosprawności i ciężkiej choroby nie była objęta pomocą finansową ośrodka pomocy społecznej. Rodzice nie zgłosili się po wsparcie w obawie o to, że na jaw wyjdą ich zaniedbania. Mimo padaczki nie chodzili z córką do neurologa. Ostatnią receptę zrealizowali ponad rok przed jej śmiercią. Leku nie podawali według wskazań lekarza, tylko według własnego uznania.

Karolina‍ zostaje zatrzymana szóstego grudnia 2017 roku, dwa miesiące po śmierci córki. Mieszka sama z młodszą córką w wynajmowanym mieszkaniu. Z Damianem rozstała się kilka tygodni wcześniej. Gdy policja zabiera ją w kajdankach, jest w ciąży. Zaszła w nią mniej więcej wtedy, gdy zmarła Eliza. Ojcem dziecka jest jej kochanek, z którym utrzymywała kontakty od kilku miesięcy. Młodsza córka zostaje odwieziona do domu dziecka. Decyzją sądu rodzinnego trafia do rodziny zastępczej. Po śmierci Elizy mogła zostać pod opieką matki. Sąd uznał, że skoro nowe mieszkanie jest czyste, są w nim sprzęty kuchenne i zabawki, to nie ma podstaw do odebrania dziecka. Miał ich tylko odwiedzać kurator.

Karolina‌ zostaje oskarżona o to, że co najmniej od maja 2017 roku znęcała się nad Elizą ze szczególnym okrucieństwem. Śledczy wymieniają długą listę zaniedbań. Brak podstawowych zasad higieny i opieki nad dzieckiem. Przetrzymywanie córki w kojcu pobrudzonym odchodami, wymiocinami i moczem, na których żerowały larwy owadów. Niedostarczanie córce odpowiednich ilości jedzenia i picia, które zapewniłyby jej prawidłowy rozwój. To doprowadziło do skrajnego wyniszczenia organizmu i śmierci. Zarzuty dotyczące znęcania się dotyczą także młodszej siostry Elizy. Karolina nie przyznaje się do winy. Twierdzi, że była bita przez Damiana, miał grozić jej śmiercią, sama też go biła. Nigdzie nie szukała pomocy. O Elizie mówi, że w ostatnich dniach życia nie miała gorączki i nie była chora. Zapytana o to, jakie są konsekwencje niedożywienia człowieka, odpowiada: – Jest to śmierć. Nie zrobiłam wszystkiego, by ocalić dziecko.

Damian‍ zostaje zatrzymany w swoim mieszkaniu w Kętach, do którego wrócił po rozstaniu z Karoliną. Policjanci, którzy po niego przyjeżdżają, są zszokowani stanem mieszkania. Wszystko dokładnie opisują i dokumentują na zdjęciach. W pokojach góry śmieci zalegają niemal do sufitu. – Nie chce mi się sprzątać – odpowiada, gdy funkcjonariusze pytają go, dlaczego tak mieszka. Pracuje dorywczo na budowie. Mieszka sam. Damian zostaje oskarżony o to samo, co jego była partnerka. Także nie przyznaje się do winy. Twierdzi, że karmił Elizę i nawet lekarze by jej nie uratowali. Według niego dwa miesiące przed śmiercią zaczęli lepiej karmić Elizę, dawali jej ziemniaki i mięso, ale i tak chudła. Nie zawsze jednak jadła.

Zaczął‍ znosić do mieszkania butelki, puszki i złom, bo zauważył, że Karolina czasem rzuca odpadki obok worka na śmieci. Usypywał kupki z niedopałków, sięgające kilkudziesięciu centymetrów. Jedna z nich znajdowała się tuż obok miejsca na łóżku, gdzie leżała Eliza. Damian twierdzi, że tęskni za córką. Wspomina moment, gdy trzy tygodnie przed śmiercią oglądała bajkę. Miała się wtedy uśmiechać.

Nie‌ poszedł z córką do lekarza, gdy bardzo chudła, bo bał się, że mu ją odbiorą. Bał się iść z nią do lekarza, gdy zaczęła chudnąć.

„Oskarżeni‌ działali w sposób drastyczny i brutalny, powodując śmierć swojego dziecka na raty” – pisze w akcie oskarżenia prokurator. Oskarża ich o zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem i domaga się dożywocia. Damian i Karolina trafiają do aresztu.

O ich‌ losie decyduje Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej. 4 listopada 2021 roku w ustnym uzasadnieniu wyroku sędzia powie, że Eliza przeszkadzała rodzicom w planach na przyszłość. Nie planowali zabójstwa, choć mieli świadomość, że dziewczynka może umrzeć. Wychowanie w patologicznych rodzinach sędzia uznał za okoliczność przemawiającą na korzyść rodziców. Matka nie była nigdy karana, ojciec był skazany za jazdę pod wpływem alkoholu. Sędzia uznał, że nie są na tyle niebezpieczni, by izolować ich od społeczeństwa przez 25 lat lub więcej. Skazuje ich na 15 lat pozbawienia wolności.

Prokuratura‍ bada, czy pracownicy opieki społecznej dopełnili obowiązków, gdy otrzymali anonimowe zgłoszenie o braku odpowiedniej opieki dla Elizy. Nikt nie śledził ich losów po zapewnieniu Karoliny, że się wyprowadzili. Śledczy uznali jednak, że prawo nie zostało złamane.

Dla‌ prokuratury, ale i dużej części opinii publicznej wyrok był porażką. Do sądu wpłynęła apelacja i ponowne żądanie dożywocia. „Dziecko umierało w męczarniach przez wiele miesięcy. To było wydłużone w czasie, ale zabójstwo” – argumentuje prokuratura. Obrońcy z urzędu z kolei domagają się uniewinnienia ich klientów.

W marcu‍ 2022 roku Sąd Apelacyjny w Katowicach w całości uwzględnia odwołanie prokuratury, odrzuca zaś wnioski obrońców. – Czyn rodziców na szkodę małoletniej i niepełnosprawnej, a więc całkowicie od nich zależnej Elizy, odznaczał się wyjątkową brutalnością. Był bestialski, wręcz barbarzyński – tłumaczy sędzia Wojciech Kopczyński zaostrzenie wyroku dla rodziców dziewczynki do 25 lat.

Prokurator‌ generalny Zbigniew Ziobro wystąpił z kasacją do Sądu Najwyższego. „Nie dawali własnemu dziecko jeść, pić, nie leczyli go. Nie pomogli, gdy dziewczynka umierała. […] Domagam się dożywocia” – pisze Zbigniew Ziobro.

20‌ lipca 2023 roku Sąd Najwyższy podtrzymał kary 25 lat więzienia dla rodziców Elizy. Sędzia Andrzej Tomczyk w ostrych słowach uzasadnia decyzję: – Wiedząc o zbliżającej się nieuchronnie śmierci własnego dziecka z uwagi na skrajne niedożywienie, wygłodzenie, nie zrobili nic, żeby je ratować. Dziecko umierało w warunkach bytowych urągających ludzkiej godności, a proces umierania trwał parę miesięcy. Nawet jeśliby chcieć powiedzieć, że dziecko przebywało na wysypisku śmieci, to wydaje się, że nawet na tym wysypisku śmieci byłaby o tyle lepsza sytuacja, że byłby przynajmniej dostęp do świeżego powietrza, którego dziecko nie miało w mieszkaniu.

Gdy‌ dziecko płacze za mocno

Rozmowa‌ z dr Anitą‍ Franczak-Young, neuropsycholożką pracującą w Klinice Neurochirurgii Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie

Zajmuje‍ się pani dziećmi potrząsanymi, czyli jakimi?

Mama‍ na urlopie macierzyńskim opiekuje się kilkutygodniowym niemowlęciem. Dziecko wchodzi w okres tak zwanej kolki. Codziennie po kilka godzin płacze. Noszenie i bujanie nie pomagają, kołysanki, szum suszarki, ciepłe okłady na brzuszek, w końcu leki od pediatry też nie. Mama jest coraz bardziej zestresowana, bezsilna, zaczyna myśleć, że sobie nie radzi, że jest złą mamą. W końcu w akcie bezsilności bierze dziecko pod pachy i zaczyna potrząsać, żeby w końcu przestało płakać.

Co‍ się wtedy dzieje z dzieckiem?

Dziecko‌ zaczyna się uspokajać.

Mama‍ myśli, że to pomaga.

A jest‌ odwrotnie. Na tym właśnie polega tragizm sytuacji. Wystarczy potrząsać dzieckiem 2–3 sekundy, by się uspokoiło. Ale uspokoi się nie dlatego, że jest mu dobrze, tylko dlatego, że doznało bardzo poważnego urazu mózgu. Niemowlę prawie mdleje od wywołanych wstrząsami obrażeń i zapada w letarg. Podobnie jak w przypadku wstrząśnienia mózgu. To samo dotyczy podrzucania dziecka do góry w ramach zabawy. Nie można tego robić, dopóki mięśnie szyi dziecka nie są na tyle mocne, aby dziecko samodzielnie podtrzymywało główkę.

Mówimy‌ o mamie, a dlaczego nie o rodzicach?

W przypadku‌ potrząsania odnotowujemy trochę wyższy wskaźnik kobiet jako sprawców niż w pozostałych typach przemocy. Wynika to z prostej przyczyny. To mama spędza z dzieckiem zdecydowanie więcej czasu niż tata lub dziadkowie, bo zazwyczaj jest na urlopie macierzyńskim i to na nią spada cały stres, frustracja z powodu płaczącego kilka godzin dziennie niemowlęcia. Z tego samego powodu to zazwyczaj mamy są osobami, które decydują, kogo dopuścić do opieki nad dzieckiem. Warto więc, by były świadome istnienia zespołu dziecka potrząsanego, i ufały swojej intuicji, gdy podpowiada im, że coś może być nie tak z opieką sprawowaną przez nianie, dziadków.

Z pozoru‌ potrząsanie wydaje się mniej groźne niż bicie dziecka, ale konsekwencje mogą być tragiczne. Dlaczego?

Głowa‍ niemowlęcia jest znacznie większa niż u dorosłego. Stanowi aż jedną czwartą masy ciała, a u osoby dorosłej jedną ósmą. Mięśnie szyi i tułowia nie są jeszcze na tyle mocne, by ją sztywno utrzymać. Do tego wokół mózgu jest bardzo dużo przestrzeni z płynem mózgowo-rdzeniowym. Jeśli przez co najmniej 2–3 sekundy będziemy potrząsać dzieckiem, trzymając je pod pachy, to głowa nabierze rozpędu i mózg zacznie się z dużą prędkością obijać o przód i tył czaszki. I to wiele razy. Dlatego tak ważne jest, by chronić główkę i nie doprowadzać do sytuacji, że niezabezpieczona rusza się w przód i w tył.

Jakie‍ są konsekwencje tego, że mózg obija się od czaszki?

Podobne,‌ a nawet gorsze od tych, wywołanych wypadkiem komunikacyjnym. Rozrywane są naczynia mózgowe, co może prowadzić do wylewów i nadciśnienia mózgowego. To wywołuje uszkodzenia płatów czołowych i potylicznych, a nawet całego mózgu. Życie dziecka jest zagrożone i konieczna jest operacja neurochirurgiczna. W najcięższych przypadkach, gdy dojdzie do masywnego obrzęku mózgu, jedynie szybka interwencja może uratować dziecku życie.

Czy‌ po operacji dzieci wracają do zdrowia?

Niestety‌ mocne potrząsanie ma bardzo poważne konsekwencje i nie da się cofnąć zmian wywołanych obrażeniami mózgu. Operacja może uratować życie, ale dziecko nie wróci do domu zdrowe. Potrząsanie wywołuje urazy w płatach czołowym i potylicznym, a tak naprawdę w całym mózgu dochodzi do mniejszych i większych uszkodzeń. W potylicy znajduje się obszar odpowiedzialny za wzrok. Często dzieci po potrząsaniu do końca życia są mocno niedowidzące lub całkowicie tracą wzrok. Mimo operacji wychodzą do domu z porażeniem czterokończynowym. Ręce i nogi mają częściowo lub całkowicie sparaliżowane. Jest to nieodwracalne.

A w mniej‍ drastycznych przypadkach?

Potrząsanie‌ może wywołać mikrouszkodzenia mózgu, które nie wymagają operacji, ale będą niosły ze sobą różne konsekwencje. Dotyczy to zwłaszcza płata czołowego, gdzie znajduje się obszar odpowiadający za kontrolę naszego zachowania. Może to być lekka niepełnosprawność. Nie zawsze jednak konsekwencje da się zauważyć od razu. Najczęściej rodzice widzą je około piątego roku życia lub gdy dziecko idzie do szkoły. Syn czy córka mają problemy z koncentracją, nauką. Nie radzą sobie z emocjami. Szybko się denerwują. Nie potrafią dokończyć zadania. Często takie dzieci mają podejrzenie ADHD, a przyczyna może tkwić właśnie w potrząsaniu w wieku niemowlęcym. Te wszystkie obrażenia, o których mówiłam, składają się na zespół dziecka potrząsanego.

Czy‍ występuje on tylko w rodzinach, gdzie jest przemoc?

Potrząsanie‍ to jest przemoc wobec dziecka. Panuje powszechne przekonanie, że dochodzi do niej tylko w domach, gdzie są nadużywane alkohol i narkotyki, lub ma związek z istniejącą już przemocą w rodzinie. Wiele osób nadal wyklucza, że w tzw. normalnych rodzinach, dobrych domach to się nie zdarza. Tyle że połowa przypadków potrząsania dziećmi nie ma związku z jakąkolwiek patologią w rodzinie. Wynika po prostu z frustracji, bezsilności osób, które uważają, że nie radzą sobie ze swoim malutkim dzieckiem. Badania pokazują, że tylko połowa rodziców, którzy potrząsają dziećmi, w przyszłości będzie stosowała też inną przemoc, bicie. Druga część przestanie to robić, gdy minie okres płaczu.

Czyli‌ punktem zapalnym jest przedłużający się płacz?

Tak,‌ badania to potwierdzają[2]. Niemowlę‌ ma stan snu, czuwania i płaczu. Bardzo ważne jest uświadomienie rodzicom, że norma płaczu jest bardzo szeroka – od 20 minut do nawet sześciu godzin dziennie. Mało kto o tym wie. Mama czy tata martwi się, bo dziecko dużo płacze. Zaczynają szukać przyczyn. Jeden lekarz, drugi, ale badania nic nie wykazują. W końcu rodzice słyszą od pediatry: „widocznie wasze dziecko tak ma, trzeba przeczekać”. Tyle że wtedy rodzice zaczynają się obwiniać, że nie potrafią uspokoić własnego dziecka.

Rodzicowi‍ bardzo ciężko zaakceptować, że dziecko może płakać i nic nie da się z tym zrobić.

Profesor‌ Ronald Barr, pediatra z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, od dawna zajmuje się płaczem dzieci. Jego badania pokazują, że bez względu na to, czy dziecko jest noszone na rękach, czy odkładane do łóżeczka, płacze tyle samo. Płacz narasta od trzeciego tygodnia życia, a maksymalną ilość osiąga około dziesiątego. Jeśli na tę krzywą płaczu nałożymy dane, że najwięcej przypadków zespołu dziecka potrząsanego stwierdzamy u niemowląt około 12–13 tygodnia życia, to wniosek nasuwa się sam: rodzice nie wytrzymują.

Wciąż‌ pokutuje przekonanie, że macierzyństwo to piękny okres i mama nie ma prawa narzekać, bo jest na urlopie macierzyńskim. A często to ciężka, stresująca praca.

Coraz‍ więcej mówi się o depresji poporodowej, ale wciąż bardzo mało o negatywnych emocjach, jakie może wywoływać niemowlę. Powtarza się, że macierzyństwo to cudowny czas dla mamy, rodziców. Ale przecież tak nie jest. Zajęłam się zespołem dziecka potrząsanego, bo szef wysłał mnie na konferencję i kazał przygotować przemówienie. Nie miałam pojęcia, o czym mówić. Zaczęłam szukać materiałów i okazało się, że na świecie funkcjonuje trochę profilaktycznych programów na temat płaczu i potrząsania. W tym czasie moja córka miała dwa lata. Przypomniałam sobie, że do czwartego miesiąca życia płakała codziennie od godziny 17 do 23. To tak, jakby ktoś krzyczał na drugiego człowieka przez sześć godzin. Czułam ogromną bezradność, byłam bardzo krytyczna w stosunku do samej siebie. W pewnym momencie czułam taką wściekłość i bezsilność, że odłożyłam płaczącą córkę do łóżeczka i wybiegłam na balkon. Musiałam chwilę odetchnąć. Stałam tam zła na siebie, że zostawiłam cierpiące dziecko i nie potrafiłam go uspokoić. Na pewno byłoby mi lżej, gdybym wtedy wiedziała tyle o płaczu.

Chyba‍ każdy rodzic ma momenty takiej bezsilności.

Oczywiście,‌ dlatego musimy zadbać o własne emocje. Spokojny rodzic to spokojne dziecko. Gdy sytuacja zaczyna nas przerastać, emocje są bardzo silne, trzeba poprosić o pomoc męża, dziadków, kogoś bliskiego. Wyjdźmy z domu na godzinę czy dwie i zadbajmy o siebie. Wiem, że to bardzo trudne, ale wyjdzie na dobre. Jeśli nie ma takiej możliwości, wyjdźmy do innego pokoju choćby na kilka minut, by odetchnąć i uspokoić emocje.

Jakie‍ objawy daje zespół dziecka potrząsanego?

Niestety‌ mogą się kojarzyć ze zwykłą infekcją. Dziecko jest ospałe, traci apetyt, wymiotuje. Rodzic idzie do pediatry i najczęściej słyszy, że to jakiś wirus, jelitówka. Daje leki i po kilku dniach jest poprawa. Ogólny stan dziecka jest lepszy, ale obrażenia w mózgu pozostają. Do szpitala trafiają dzieci w najcięższym stanie. Rodzic musiał włożyć dużo siły w potrząsanie, najprawdopodobniej nie robił tego po raz pierwszy. Niemowlę traci przytomność, pojawia się bezdech, obrzęk mózgu i niezbędna jest operacja neurochirurgiczna.

Jak‍ odróżnić jelitówkę od zespołu dziecka potrząsanego?

Lekarze‍ mają świadomość, że istnieje taki zespół. Żeby go potwierdzić, trzeba zlecić badanie okulistyczne dna oka. Jeśli wykaże ono, że na siatkówce są wylewy, zazwyczaj w obu oczach, to jest właściwie 100 procent pewności, że doszło do potrząsania. Upadek z przewijaka czy kanapy nie spowoduje takiego wylewu. Do tego trzeba zrobić rezonans mózgu oraz całego ciała pod kątem złamań, głównie kości ramiennych, bo w czasie potrząsania mogą zostać uszkodzone.

Często‌ diagnozuje pani zespół dziecka potrząsanego?

W ciągu‍ dziewięciu ostatnich lat dzieci z podejrzeniem lub potwierdzeniem zespołu w moim szpitalu było około 40. Najczęściej w wieku trzech–pięciu miesięcy. Tyle że to były same ciężkie przypadki, bo tylko takie trafiają do szpitala. Znaczna część z nich wymagała operacji. Jedno miało tak duże obrażenia mózgu, że zrezygnowano z operacji, bo było już na nią zbyt późno. Dziecko zmarło.

Średnio‌ czworo rocznie. Wydaje się, że dość mało.

Niestety‌ zbyt często lekarze kończą diagnozę na stwierdzeniu, że to jednak infekcja. Poza tym dramatycznie brakuje okulistów, a badanie dna oka powinno być wykonane natychmiast, ponieważ nie wiemy, czy potrząsanie było wczoraj, czy tydzień temu. Jeżeli wybroczyny, krwawienia do siatkówki oka nie są masywne, to mogą zaniknąć w ciągu 24–72 godzin. Jeśli w tym czasie okulista nie zbada dziecka, nie poznamy prawdy. Według statystyk 20 procent dzieci doznających przemocy ma mniej niż rok. U co najmniej 90 procent z nich stwierdzono zespół dziecka potrząsanego. W pewnym badaniu autorzy oceniali grupę dzieci do 15. roku życia z potwierdzonym urazem głowy z powodu przemocy. Aż 73 procent z nich było poniżej pierwszego roku życia.

Ile‌ takich dzieci jest w Polsce?

Nikt‍ tego nie wie. W ICD-11, czyli Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, nie ma takiego rozpoznania, więc nie ma żadnych danych. Lekarz może wpisać, że dziecko ma krwiak podtwardówkowy lub krwiaki siatkówkowe. Jeśli są inne obrażenia na ciele, które wskazują, że nie doszło do nich przypadkiem, można też wpisać kategorię „zespół dziecka maltretowanego”. Sytuację ułatwiłoby nam, gdyby lekarze wpisywali to wszystko jednocześnie. Wtedy wystarczyłoby wyciągnąć z listy przypadków dzieci do pierwszego roku życia i mielibyśmy przybliżoną liczbę przypadków z zespołem dziecka potrząsanego. Byłaby wiarygodna, ponieważ z badań światowych wiemy, że w 80–90 procentach przypadków dzieci do pierwszego roku życia przemocy zawsze towarzyszy potrząsanie. Niestety lekarze nadal robią to zbyt rzadko. W moim szpitalu na 40 dzieci lekarz wpisał „zespół dziecka maltretowanego” cztery razy.

Na‌ pewno są jakieś szacunki na podstawie badań z innych krajów.

Według‌ badaczy z Europy i Stanów Zjednoczonych 14–32 dzieci na 100 tysięcy przypadków ma zespół dziecka potrząsanego. To by oznaczało, że w Polsce takich dzieci jest około 200 rocznie. Tyle że te 14–32 przypadki to są tylko dzieci w stanie bardzo ciężkim, które trafiły do szpitala. Około 18–25 procent z tych dzieci umiera. Do 80 procent niemowląt, które przeżyły, ma jakiś rodzaj deficytów neurologicznych. Według tych samych badań zaledwie 20 procent dzieci nie wykazywało w momencie wypisu oznak problemów ze zdrowiem lub zaburzeń rozwoju.

A ile‍ może być tych, które źle zdiagnozowano?

Przeprowadzono‍ badania[3], które‌ pozwalają to oszacować. Badacze oceniali 16 społeczności z różnych krajów. Prosili rodziców, by anonimowo mówili o tym, co wiedzą o zespole dziecka potrząsanego i czy sami potrząsali dzieckiem. Na koniec porównano, ile w tych społecznościach dzieci było w szpitalach w tym samym czasie, a ilu rodziców przyznało się do potrząsania. Okazało się, że dzieci z zespołem może być 150 razy więcej, tylko wiele z nich nie zostało właściwie rozpoznanych lub miały łagodne obrażenia i nie trafiły do lekarza.

Czyli‍ w Polsce to mogłoby być około 30 tysięcy dzieci rocznie.

Niestety‌ nie jesteśmy w stanie im pomóc, dopóki do nas nie trafią. Nie pomaga fakt, że rodzice nie przyznają się do stosowania przemocy. Gdy opowiadam komuś, nawet znajomym, o tym, czym się zajmuję i jakie konsekwencje wynikają z potrząsania dzieckiem, reagują na dwa sposoby. Albo nic o tym nie wiedzą i nie dowierzają, że można zrobić coś takiego dziecku, albo mówią, że nie chcą o tym słyszeć. W duchu zdali sobie właśnie sprawę, że mogli skrzywdzić własne dziecko. Wprost przyznała się jedna z moich koleżanek. Była przerażona tym, jaką krzywdę mogła zrobić dziecku.

Jak‍ zachowują się rodzice, gdy w szpitalu zdiagnozujecie, że potrząsali dzieckiem?

Jeśli‌ chodzi o urazy do pierwszego roku życia, najczęściej do naszego szpitala trafiają malutkie dzieci, które spadły z przewijaka. Rodzic zmieniał pieluchę, odwrócił się po krem i dziecko się zsunęło na podłogę. W takich wypadkach rodzice od razu jadą na SOR. Przyznają, że doszło do wypadku, są przestraszeni i szczegółowo opowiadają o tym, co się wydarzyło. Po dwóch, trzech dniach obserwacji okazuje się, że dziecku nic nie jest, i wychodzi do domu. W przypadku dzieci, wobec których mamy podejrzenie, że są ofiarami przemocy, potrząsania czy bicia, rodzice zazwyczaj twierdzą, że nie wiedzą, co się dokładnie stało. Mówią, że akurat wyszli do pokoju obok, wrócili i dziecko źle się czuło. 90 procent rodziców przekonuje, że żadnego urazu nie było. Część zrzuca winę na starsze rodzeństwo.

Z moich‌ badań wynika, że jeśli rodzice przyznają, że doszło do urazu, i niczego nie ukrywają, był to zwykły wypadek. Osoby, które stosują przemoc wobec dzieci, odpowiadają niespójnie, zmieniają wersję wydarzeń, z czasem dodają nowe, ważne elementy, a od tego powinni zacząć. Gdy dopytujemy o szczegóły, zaczynają się denerwować. Tylko trzy osoby w naszym szpitalu przyznały się do potrząsania dzieckiem. Istotne jest też to, że 60 procent dzieci, u których potwierdziliśmy zespół dziecka potrząsanego, w ciągu tygodnia, dwóch wcześniej też było na SOR-ze. Oznacza to, że potrząsanie się powtarzało. Kolejne wizyty w szpitalu powinny zaalarmować lekarzy, by dokładniej zbadali dziecko, bo być może przyczyną jego stanu jest przemoc, a nie jakiś rodzaj infekcji.

Czy‌ w przypadku zdiagnozowania zespołu dziecka potrząsanego szpital zgłasza to służbom zajmującym się przemocą w rodzinie?

Tak.‌ Uruchamiamy służby, rodzina ma zalecenie, by zgłaszać się do pracownika socjalnego szpitala za każdym razem, gdy tu trafiają, ale, niestety, nikt nie kontroluje, czy to robią. I zazwyczaj po jakimś czasie dziecko z obrażeniami znów jest u nas. Mieliśmy niedawno pacjenta, którego za pierwszym razem przyjęliśmy w wieku trzech miesięcy. Rodzina była pod opieką służb społecznych. Teraz ma rok i trzy miesiące i znów jest na oddziale. Wciąż zbyt wiele mamy przypadków, kiedy jest podejrzenie zespołu dziecka potrząsanego, ale ktoś nie chce szkodzić rodzicom albo daje im szansę i wypisuje malucha do domu bez żadnych konsekwencji dla opiekunów. System niestety nie działa zbyt dobrze. Jak wynika ze statystyk, tylko jeden procent zgłoszeń z powodu przemocy wobec dzieci pochodzi ze służby zdrowia. A to jest szczególnie ważne w przypadku najmniejszych dzieci, bo one mają kontakt z bardzo ograniczoną liczbą osób, które mogłyby zauważyć, że dzieje się coś złego. Dlatego, gdy już trafiają do lekarza, muszą zostać bardzo dokładnie zbadane. Mimo tylu niedociągnięć, luk w systemie badania nad zespołem dziecka potrząsanego są dla mnie optymistyczne.

Dlaczego?

Bo‌ w wielu przypadkach można temu zapobiec, ale potrzebne są programy profilaktyczne. W krajach, gdzie przeprowadzono je na szeroką skalę, liczba hospitalizacji dzieci z powodu obrażeń wywołanych potrząsaniem w kolejnym roku zmniejszała się o 45 procent. W Stanach Zjednoczonych na porodówkach wiszą plakaty informacyjne, a rodzice dostają ulotki. Przekaz jest bardzo prosty. „Nie tylko twoje dziecko płacze, mimo że jest nakarmione i przewinięte. To normalne, że nosisz je dwie, trzy godziny, bolą cię ręce i czujesz złość. Inni rodzice też przez to przechodzą. Zadbaj o siebie. Płacz minie”.

W 2021‍ roku prowadziła pani taki program w pięciu krakowskich szpitalach. Były efekty?

Niestety‍ z powodu braku statystyk nie jestem w stanie stwierdzić, czy miało to przełożenie na zmniejszenie liczby hospitalizacji. Widziałam jednak zmianę świadomości u mam i położnych. Szkoliliśmy kadrę szpitalną, która pracuje ze świeżo upieczonymi mamami na porodówkach. Daliśmy im broszury o zespole dziecka potrząsanego, ale i o płaczu dziecka. Wiele mam było wstrząśniętych tymi informacjami. Nie miały pojęcia, że coś takiego istnieje. Ale, co równie ważne, dowiedziały się, że płacz dziecka nie oznacza, że robią coś nie tak. Taka wiedza odbarcza rodziców z poczucia winy. Powiedzenie, że to jest normalne, że to nie ich wina, bardzo im pomaga. Także położne przyznawały, że czasem mama sygnalizowała, iż jej dziecko sporo płakało, a nagle zrobiło się ospałe, mało aktywne. Zazwyczaj tłumaczyły to infekcją. Teraz mają świadomość tego, że to może być wynik potrząsania.

Kiedy‍ w Polsce pojawił się temat dziecka potrząsanego?

Na‍ świecie pierwszy przypadek został opisany w 1946 roku, natomiast termin i mechanizm został scharakteryzowany w 1971 roku. Jeśli chodzi o Polskę, to pierwsza kampania informacyjna, prowadzona przez fundację zajmującą się m.in. przemocą wobec dzieci, pojawiła się w 2011 lub 2012 roku. U nas ten temat jest praktycznie nieznany.

Żeby‍ nie było wstydu

– Zaraz‌ go złamię.

– To‌ dobrze, bo w końcu będzie grzeczny.

„Złamanie”‍ miało pomóc w „ułożeniu” Nikodema, bo trzylatek po sobie nie sprzątał. Chłopca próbował „złamać” Paweł K. Z matką Nikodema był od dwóch miesięcy. Zdążyli się już zaręczyć. Mieli wyznaczoną datę ślubu. Agnieszka S. nie reagowała, gdy narzeczony bił jej syna drewnianą miarką, aż się złamała. Obwiązywał go smyczą dla psa tak mocno, że dziecko miało siny brzuch. Kazał mu godzinami stać z wyprostowanymi przed sobą rękami, obciążonymi garnkiem z pięcioma zniczami. Rzucał nim o łóżko. Uderzał swoją głową o jego głowę. Głodził. Podnosił za nogi do góry, obijając głowę dziecka o swoje ciało. Sklejał taśmą ręce i nogi chłopca razem i zostawiał tak na kilka godzin.

30‍ lipca 2019. Wtorek, południe. Telefon na pogotowie. „Dziecko spadło ze schodów i nie oddycha”. Karetka pędzi ulicami Włocławka. Ratownicy wbiegają do czteropiętrowego bloku przy ulicy Chopina. To centrum miasta. Mieszkanie jest małe. Kuchnia połączona z dużym pokojem, mały pokój i łazienka. Widzą chłopca. Nie oddycha. Lekarz ogląda małe ciało. Jest pewny dwóch rzeczy. Na jakąkolwiek reanimację jest za późno. Dziecko nie spadło ze schodów.

Wzywa‍ policję. Do mieszkania przyjeżdża też prokurator. Śledczy zabezpieczają kolejne ślady, dzięki którym później odtworzą ostatnie tygodnie życia Nikodema.

Dwa‍ miesiące wcześniej, 3 czerwca. Agnieszka mieszka z trzyletnim Nikodemem i starszą od niego cztery lata Nikolą. Jej poprzedni partner, ojciec Nikodema, się wyprowadził. Wcześniej sąsiedzi kilkukrotnie wzywali do nich policję. Skarżyli się na nocne hałasy, awantury i libacje. Po kolejnej interwencji, na początku 2018 roku Sąd Rejonowy we Włocławku ograniczył władzę rodzicielską Agnieszce i jej partnerowi, przydzielając im kuratora, który odwiedzał rodzinę raz na cztery tygodnie. W dokumentacji zwracał uwagę na brak pracy, bardzo niskie dochody pochodzące z zasiłków, w tym 500 plus, oraz bałagan i brud w mieszkaniu. Nie ma żadnej adnotacji na temat przemocy wobec dzieci. Najstarszy, dwunastoletni syn Agnieszki mieszka z ojcem.

Agnieszka‍ wreszcie jest szczęśliwa. Mówi o tym znajomym. Na Facebooku oznacza status „w związku”. Poznała właśnie przez internet młodszego o pięć lat Pawła. Mężczyzna niemal od razu się do niej wprowadza. 21 czerwca to ważna data z dwóch powodów. Tego dnia Agnieszka i Paweł zaręczają się i idą do urzędu stanu cywilnego zarezerwować datę ślubu. Termin: 7 września, godzina 14.30. Agnieszka po kilka razy dziennie w mediach społecznościowych pisze o tym, jak bardzo kocha narzeczonego. Nazywa go „Mamedem”, od jednego z najlepszych zawodników MMA w Polsce, Mameda Khalidova. Paweł jest szczupły, wyraźnie umięśniony. Był wcześniej karany za drobne przestępstwa. Oboje nadużywają alkoholu, on często sięga po narkotyki.

Tego‌ samego dnia Paweł zaczyna wymierzać Nikodemowi kary. Nie podoba mu się zachowanie chłopca i jego siostry. Dziewczynka tak się boi, że robi wszystko, co każe jej narzeczony mamy. Mały chłopiec nie rozumie zagrożenia. Paweł nie akceptuje, że trzylatek po zabawie nie sprząta zabawek, mimo że w całym mieszkaniu panuje bałagan. Początkowo, gdy – według Pawła – Nikodem jest niegrzeczny, mężczyzna zamyka go samego w pokoju, zabrania jedzenia słodyczy i oglądania telewizji. Z każdym dniem narasta agresja wobec chłopca. Zaczyna się bicie.

22‌ lipca, jak co miesiąc, rodzinę odwiedza kurator. Poza bałaganem nie zauważa niczego niepokojącego. Dzień później Agnieszka pisze na Facebooku: „Skrzywdzisz moje dziecko, a obiecuję, że znajdę cię szybciej niż Google”. W tym czasie jej narzeczony regularnie znęca się nad Nikodemem. Kobieta nie reaguje. Nie próbuje go powstrzymać. Nie zawiadamia żadnych służb, mimo że ma ku temu liczne okazje, bo Paweł często wychodzi z domu na wiele godzin. Dzień później Agnieszka publikuje zdjęcie Nikodema i pisze: „Moje życie to nie bajka, ale to mój rycerz w lśniącej zbroi”. Poza dwójką dzieci opiekuje się jeszcze najstarszym synem, który przyjechał do niej od ojca na wakacje. Widzą, jak Paweł okłada Nikodema pięściami po całym ciele. Wyzywa go i straszy, że wyprowadzi go na dwór w szelkach dla psa. Bije mokrą ręką lub deską do krojenia po gołej pupie. Bardzo mocno związuje jego ciało tym, co ma pod ręką. Podnosi go wysoko i puszcza na łóżko.

Potrząsa‌ nim bardzo mocno. Szarpie. Polewa kilka razy dziennie zimną wodą, gdy chłopiec jest w ubraniu, i nie pozwala mu się przebrać. Każe stać kilka godzin dziennie z rękami uniesionymi nad głowę. Jeśli chłopiec je opuści, dostaje kolejne ciosy.

Gdy‌ Paweł znęca się nad trzylatkiem, Agnieszka wychodzi do innego pokoju. Nie reaguje, gdy słyszy odgłosy bicia, płacz Nikodema, jego krzyki, wycie, prośby, by Paweł przestał, ani gdy chłopiec woła „mamo”. Nie zabiera go do lekarza, mimo widocznej opuchlizny, krwiaków i ogromnego bólu. Agnieszka chyba tylko dwa razy zwraca uwagę Pawłowi. Raz, gdy obwiązał Nikodemowi taśmą klejącą razem nogi i ręce, a usta zakleił tak, by chłopiec nie mógł jej ściągnąć językiem, mówi, że chyba zrobił to za mocno. Nikodem był tak uwięziony trzy godziny. Nie mógł się ruszyć nawet o milimetr. Za drugim razem, gdy Paweł okłada chłopca pięściami po brzuchu i głowie, aż dziecko jest całe w fioletowych siniakach, Agnieszka boi się, że sąsiedzi coś zauważą. – Żeby nie było wstydu wyjść z nim takim posiniaczonym – mówi do Pawła. Bo jeszcze ktoś wezwie policję i odbiorą jej dzieci.

Agnieszka‍ nie sprzeciwia się katowaniu Nikodema z jeszcze jednego powodu. Chce w ten sposób pokazać Pawłowi, że stoi za nim murem. Mówi nawet synkowi, że nie wybaczy mu, jeśli przez niego Paweł ją zostawi. Gdy ktoś ze znajomych zauważył, że Nikodem jest bity, Agnieszka stwierdziła, że to metoda na „ułożenie” chłopca.

27‌ lipca. Paweł uderza Nikodema „z główki”. Co najmniej dwa razy. Szarpie go i mocno nim potrząsa. Bierze ręce chłopca i wali nimi w jego głowę. Sam także uderza go wiele razy w głowę i brzuch. Bez żadnych hamulców katuje go przez trzy dni. Bije po jądrach. Rzuca mocno na łóżko. Zadaje wiele ciosów w głowę i brzuch. Paweł mówi Agnieszce: – Zaraz go złamię. – To dobrze, bo w końcu będzie grzeczny – odpowiada matka chłopca, widząc spuchniętą i siną głowę skatowanego Nikodema.

Po‍ trzech dniach Nikodem już tylko leży w małym pokoju. Nie rusza się. Jest nieprzytomny. Paweł bierze go na ręce i niesie do łazienki. Widzi to Agnieszka, która z dwójką dzieci siedzi w dużym pokoju. Paweł zostawia otwarte drzwi łazienki i wkłada Nikodema do wanny z wodą. Wychodzi na trzy–cztery minuty. Zapala papierosa. Pije kawę. Wciąga kreskę amfetaminy. Gdy wraca, twarz Nikodema jest pod wodą.

Tego‌ samego dnia Agnieszka i Paweł zostają zatrzymani do wyjaśnienia. Dzień później, 31 lipca, w Zakładzie Medycyny Sądowej w Bydgoszczy odbywa się sekcja zwłok trzylatka. Bezpośrednia przyczyna śmierci: utonięcie. Do tego rozległe obrażenia wewnętrzne. Liczne zmiany pourazowe głowy. Masywny obrzęk mózgu. Krwawienie podpajęczynówkowe i podtwardówkowe. Masywny wylew w miednicy i jamie brzusznej. Rozległe wylewy w okolicy jąder. Uszkodzenia krezki jelita.

Tego‌ samego dnia Pawłowi i Agnieszce prokuratura przedstawia zarzuty. Jemu – dotyczące znęcania się nad dzieckiem i spowodowania u niego ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, skutkującego śmiercią, za co grozi do 25 lat pozbawienia wolności lub dożywocie. Jej – znęcania się nad dzieckiem ze szczególnym okrucieństwem, za co grozi do 10 lat więzienia. Żadne z nich nie przyznaje się do winy. Trafiają do aresztu. Paweł twierdzi, że nie chciał zabić Nikodema. „Dyscyplinował” go, „wychowywał”, „stawiał do pionu”. Brał narkotyki, przez co „zamieniał się w osobę, która dostawała ataków szału”.

Agnieszka‍ przekonuje, że bała się narzeczonego. Twierdzi, że nie wezwała nigdy pomocy, bo nie mogła wychodzić z domu.

W listopadzie‌ 2021 roku Sąd Okręgowy we Włocławku wydaje wyrok w sprawie śmierci Nikodema. Wyjaśnienia jako świadkowie katowania i śmierci trzylatka składają w obecności psychologa jego starsza siostra i brat. Paweł K. został skazany na 20, a Agnieszka na 13 lat pozbawienia wolności. Prokuratura od razu zapowiada apelację, domagając się wyższych wyroków. Rok później Sąd Apelacyjny w Gdańsku wydaje dużo surowszy wyrok, bardzo szczegółowo go argumentując. Żadne z oskarżonych nie stawia się w sądzie. Nie pojawiają się także ich obrońcy. Paweł K. zostaje skazany na 25 lat za zabójstwo, a Agnieszka S. na taka samą karę za pomocnictwo w zabójstwie.

Sąd‍ Apelacyjny w Gdańsku orzeka, że sąd niższej instancji popełnił błąd przy ocenie dowodów, przez co uznał, że Paweł K. działał nieumyślnie, umieszczając nieprzytomne dziecko w wannie z wodą. W uzasadnieniu sędzia pisze, że mężczyzna miał pełną świadomość tego, jakie konsekwencje niesie za sobą kilkudniowe katowanie dziecka oraz zostawienie go samego w łazience. Sąd podkreśla, że Paweł K. doskonale zdawał sobie sprawę, w jakim stanie jest Nikodem. Już kilkadziesiąt godzin przed śmiercią dawał jedynie nikłe oznaki życia (pozostawał w pozycji leżącej z przykurczonymi stopami i dłońmi zaciśniętymi w pięści, charczał, nie odzywał się, nie reagował, kiedy się do niego zwracano, choć miał otwarte oczy, jęczał, czasowo bywał nieprzytomny). I dalej: „wprawdzie nie świadczy to o zamiarze bezpośrednim zabójstwa, ale z pewnością świadczy o przewidywaniu i godzeniu się na śmierć pozostawionego w takich warunkach i w takim stanie 3-letniego dziecka”.

Sąd‌ nie uwierzył w wyjaśnienia Pawła K., że zaniósł nieprzytomnego Nikodema do wanny, by mu pomóc i go ocucić, a pozostawienie chłopca samego w wodzie było nieostrożnością. „Takim niezachowaniem ostrożności mogłoby być uznane pozostawienie w wannie 3-letniego, ale zdrowego i w dobrej formie fizycznej dziecka, nie zaś dziecka nieprzytomnego i skatowanego, które nie było w stanie wykonać żadnych ruchów obronnych, z czego oskarżony doskonale zdawał sobie sprawę”.

– Sąd‍ uznał, że nie była to próba ratowania pokrzywdzonego. Natomiast nie sposób oskarżonemu przypisać, że chciał on, żeby pokrzywdzony zmarł. Dlatego sąd przypisał w zakresie zabójstwa zamiar ewentualny. Wkładając nieprzytomne dziecko do wanny, godził się na to, że pokrzywdzony może umrzeć – uzasadnia sędzia Dorota Rostankowska. Biegli psychiatrzy orzekli, że mężczyzna nie działał impulsywnie. To była przemyślana strategia katowania chłopca. Jeden z nich napisał w opinii, że skrucha Pawła K. miała kształt wyłącznie werbalny, natomiast na poziomie emocji pozostawał bezkrytyczny co do popełnionego mordu.

Ten‌ sam zarzut dotyczy oceny zachowania Agnieszki S. Sąd Apelacyjny w Gdańsku orzeka, że miała pełną świadomość konsekwencji bicia syna i pozostawienia go samego w wannie, a nie zrobiła nic, by powstrzymać narzeczonego. Nie sprzeciwiała się biciu. Nie udzieliła także dziecku pomocy. Jak zeznała: „nie pomyślała o tym, że może poprosić kogokolwiek, żeby wezwać policję”. I dalej: „Nie budzi wątpliwości Sądu Apelacyjnego, że oskarżona jako matka trzyletniego pokrzywdzonego, a zatem osoba prawnie zobowiązana do zagwarantowania mu opieki i bezpieczeństwa, swoim zaniechaniem, działając z zamiarem ewentualnym, ułatwiła oskarżonemu pozbawienie życia pokrzywdzonego”.

Jak‌ napisano w uzasadnieniu, oboje oskarżeni byli w pełni władz umysłowych. Co prawda biegli uznali, że Agnieszce brakuje „dojrzałego podejścia do przeżywania macierzyństwa, ale jednocześnie stwierdzili, że posiada ona dobrą zdolność rozumienia codziennych sytuacji życiowych i znajomości norm społeczno-prawnych. Zdaniem sądu brak dojrzałości w kwestii macierzyństwa „nie uzasadnia tak skrajnego braku reakcji na wyjątkowe bestialstwo, jakiemu był poddawany Nikodem S.”.

Kasację‌ do Sądu Najwyższego składa prokurator generalny Zbigniew Ziobro. We wniosku domaga się dożywocia dla Pawła K. – Katował 3-letnie dziecko, bestialsko torturował, a w końcu utopił w wannie. Działał świadomie, powoli i celowo zadając małemu chłopcu niewyobrażalny ból. To bestia, nie człowiek, ale sąd skazał go tylko na 25 lat więzienia, i to dopiero po apelacji. Skierowałem do SN RP kasację, bo ten morderca powinien pozostać za kratami do końca życia – wyjaśnia ówczesny prokurator generalny.

W marcu‍ 2023 roku Sąd Najwyższy oddala kasację jako bezzasadną. – Przy ustalaniu wymiaru kary za zabójstwo jednym z wiodących elementów jest postać zamiaru. O ile surowsza jest kara przy zamiarze bezpośrednim, to inna jest ocena, kiedy zamiar ma charakter ewentualny. Wobec tego, że sprawca nie chciał śmierci to nie można powiedzieć, że jest do cna zdemoralizowany, że życie człowieka jest mu zupełnie obojętne – argumentuje sędzia Dariusz Świecki.

I zwraca‌ uwagę na młody wiek Pawła K.: – Wiek nie wskazuje na to, żeby był on osobą zdemoralizowaną do końca i straconą definitywnie dla społeczeństwa. Kara nie może być tylko zemstą i odpłatą, ale musi mieć też walor edukacyjny.

Nikodem‍ został pochowany na cmentarzu komunalnym we Włocławku. Miejsce pochówku do tej pory nie doczekało się nagrobka. Stoi tam tylko drewniany, biały krzyż z szarą tabliczką: „Żył trzy latka. Zmarł 30.07.2019 r. Powiększył grono Aniołków”. W wazonie stoją białe sztuczne kwiaty. Wokół wypalone znicze, Tygrysek z bajki o Kubusiu Puchatku i mały fioletowy słonik, przyniesione przez obcych ludzi.

Rodzina‌ bez przemocy nie istnieje

Rozmowa‌ z Justyną‌ Łągiewczyk, terapeutką traumy i psychoterapeutką systemową m.in. w Cukinii, czyli Centrum Terapii i Pomocy Dziecku i Rodzinie działającym w Fundacji Gajusz

W jakim‍ stanie psychicznym trafiają do pani dzieci?

Pracuję‌ w dwóch miejscach. Jedno to mój prywatny gabinet, drugie to Cukinia. Dzieci, które trafiają do niej, są w dużo gorszym stanie.

Czy‍ w prywatnej praktyce zdarzają się takie, które są ofiarami przemocy?

Tak.‍ Najczęściej przyprowadza je mama, a osobą przemocową jest tata, z którym mama jest już po rozwodzie albo w trakcie. Problemy ojców to zazwyczaj alkohol i obciążenia wynikające z wychowywania się w rodzinie z przemocą. Oczywiście zdarza się, że to tata przyprowadza dziecko, które było ofiarą matki, ale takich przypadków jest mniej. Zazwyczaj te sytuacje dotyczą dzieci do 12. roku życia. Potem, w wieku nastoletnim najczęstsze sytuacje to przemoc rówieśnicza i tych spraw jest naprawdę bardzo dużo.

A jakie‍ dzieci trafiają do Cukinii?

To‌ placówka, która współpracuje z domami dziecka i rodzinami zastępczymi. Zapewniamy im opiekę psychologiczną za darmo. I stąd też duża liczba dzieci, którym pomagamy. Dzieci, które do nas trafiają z pieczy zastępczej, opowiadają o tym, że w ich domach była przemoc, zazwyczaj ze strony obojga rodziców.

Jak‌ długo pomaga się takiemu dziecku?

Jestem‍ terapeutką traumy i psychoterapeutką systemową. I jedno, i drugie oznacza, że pracuję długoterminowo. Terapia trwa co najmniej rok, a zazwyczaj dwa lata.

Ilu‍ ma pani takich pacjentów?

Dziennie‌ to pięć osób przez cztery dni w tygodniu. Daje to około 20 pacjentów tygodniowo.

Trafia‌ do pani dziecko i od razu widzi pani, wie, że było krzywdzone?

Dzieci‌ potrafią to ukryć. Ja z kolei lubię patrzeć w oczy. Mogę w nich wyczytać, czy zadziało się coś złego. Często dziecko wchodzi do gabinetu i zaczyna opowiadać dobre rzeczy o rodzicach, wychwalając ich nawet, w oczach jednak widać smutek i strach. Niestety, rozmawiając z dzieckiem, mocno gestykuluję. Gdy spotykam się z nim pierwszy raz i nagle podniosę rękę, wykonam jakiś niespodziewany ruch, widzę u dziecka strach. Wtedy wiem, że w domu nagły ruch ręką rodzica oznaczał przemoc i ból. Dlatego dziecko odbiera to jako zagrożenie. Terapia traumy opiera się częściowo na ruchach ciała. Gdy widzę naprężenie mięśni, specyficzną sylwetkę, nastawioną agresywnie, wyprężoną albo skuloną, ze spuszczoną głową, oczy, które nie nawiązują kontaktu, to mam pewność, że wydarzyło się coś złego, bo tak zachowują się osoby, które się boją.

Czy‌ u dorosłego, który w dzieciństwie doświadczył czegoś złego, z sylwetki, ułożenia ciała też się da coś wyczytać?

Po‌ panu widzę, że jest pan typem wojownika. I może na tym zakończę temat. Z ciała naprawdę można dużo wyczytać.

Wróćmy‌ do pierwszego spotkania ze skrzywdzonym dzieckiem. Jak zaczyna pani taką rozmowę?

Tak‌ jak z panem. Pytam, czy dziecko ma ochotę na herbatę, wodę, i z delikatnym uśmiechem dodaję: „a może masz ochotę na kawę?”. To jest pierwszy moment, gdy dziecko patrzy i sonduje, czy żartuję z tą kawą. Jeśli powie, że ją chce, to odpowiadam, że jednak akurat się skończyła, ale mogę mu zrobić piankę mleczną. Jeśli chce herbatę, to staram się, żebyśmy zrobili ją razem. To pierwszy moment, gdy po ruchach dziecka i tym, jak się zachowuje, co mówi, można odczytać pewne sygnały. Gdy już usiądzie w gabinecie, często ciało wchodzi w stan zamrożenia, zastygnięcia, bo znajduje się w obcym pomieszczeniu, w którym jest obca osoba. Dziecko musi poobserwować, co tu się będzie działo. A przy robieniu herbaty mam naturalną sytuację i dużo mogę wyczytać. Od początku staram się oswoić dziecko ze sobą – najpierw poza gabinetem, dlatego robimy herbatę. Oczywiście nie każdy tak pracuje. Ja wypracowałam sobie ten system właśnie dzięki kontaktom z dziećmi. Bo dziecko od początku chce wiedzieć, kim jestem i po co tu trafiło. Potem to ja pytam, czy wie, co tu robi, po co tu jest. Powoli się poznajemy. Na początku nie zadaję żadnych trudnych pytań, bo jeśli dziecko ma bardzo ciężką historię, takie pytanie może wywołać wtórną traumatyzację. Dlatego zagaduję: co lubisz, co ci sprawia przyjemność, opowiadam o sobie, o tym, że mam psa, że go znalazłam.

W jakim‌ wieku są te dzieci?

Do‍ gabinetu trafiają dzieci mówiące. Pracuję też w Tuli Luli, tam mamy dzieci od razu po urodzeniu, takie, których rodzina nie może lub nie chce wychowywać. Czekają na rodzinę adopcyjną lub rodzinę zastępczą. Są też noworodki po traumie przemocowej czy rozdzieleniu z mamą.

Jak‌ się pracuje z takimi maluszkami?

Przede‌ wszystkim patrzy się na ciało, na oczy. Słucha płaczu i odgłosów, jakie dziecko wydaje. Sprawdza się napięcie mięśniowe. Poprzez bycie przy nim doświadcza się tego, jak reaguje na dotyk. Niektóre dzieci chcą dotyku, łakną go, a niektóre zostały tak skrzywdzone, pobite, że boją się nawet najdelikatniejszych muśnięć. Uczymy je, że dotyk jest dobry, przyjemny, że jest wtedy bezpiecznie. To jest praca kroczek po kroczku.

Gdy‌ poznała już pani trochę dziecko starsze, mówiące i ono zaczyna się otwierać… Czy podczas terapii zadaje się pytania wprost o przeżycia traumatyczne, czy raczej krąży się wokół tematu?

Są‌ różne style terapeutyczne. Ten najnowszy, najbardziej polecany, bazuje na trzech lub czterech fazach. Pierwsza to faza stabilizująca, druga faza konfrontacji traumy i trzecia – integracji życiowej. Ja do tej ostatniej dodaję jeszcze czwartą: psychoedukację. Polega na tym, że nawet tym małym dzieciom opowiada się o tym, jak funkcjonują mózg i ciało.

A jak‌ wygląda konfrontacja traumy?

Jeśli‍ w pierwszej fazie, która jest bardzo długa, nie da się ustabilizować dziecka na tyle, że potrzebna jest faza konfrontacyjna, to wtedy pytamy już bardzo mocno i wnikamy głęboko, pracując z tym złym przeżyciem.

Czy‌ są dzieci, które mimo długiej i zaawansowanej terapii dalej bronią rodziców?

Oczywiście,‍ że tak, a ja „nie zabieram” im tego. Dziecko trafiające do terapii nie zawsze jest na nią gotowe. My, dorośli, myślimy często: „zadziało się coś złego, więc dziecko ma być w terapii”, a rzeczywistość jest taka, że nie każde jest na nią gotowe. Dlatego długa faza stabilizująca ma na celu nauczyć dziecko, aby czerpało z siły wewnętrznej. Ono ma w sobie bardzo często taki „kawałek” broniący rodzica i często trzyma go bardzo długo. Są nawet dzieci, które, jeżeli były wychowywane w domu, gdzie na porządku dziennym była przemoc fizyczna, połączona z psychiczną, uważają, że każdy dom tak po prostu wygląda i funkcjonuje. W momencie gdy trafiają do domu, gdzie przemocy fizycznej nie ma, niektóre dzieci wpadają w zdziwienie: „Jak to, nie bijesz mnie? To znaczy, że mnie nie kochasz!”. Ciężko w to pewnie uwierzyć, ale bicie utożsamiają z poczuciem bliskości i wręcz miłości. Te dzieci mają zapisane głęboko w sobie, że taka przemocowa mama lub przemocowy tata to jest norma, że życie tak po prostu wygląda. I stąd może się brać brak gotowości na terapię.

Czy‍ podczas terapii, gdy terapeuta dociera w końcu do tego, co się naprawdę wydarzyło, ocenia te czyny? Nazywa je wprost złem? Powiedziała pani, że nie zabiera dzieciom tego, że tłumaczą rodziców. Jak pogodzić to z tym, że bardzo skrzywdzili swoje dziecko?

Dopytuję‍ o relację z rodzicami, ale staram się jej dziecku nie zabierać, tylko wzmacniać je w tym, żeby samo w sobie zbudowało to, jak tę relację chce widzieć. Dziecko w końcu dochodzi do tego, że to, co się wydarzyło, było dla niego złe. Następne relacje mają nie mieć tego wzorca. Wypracowujemy więc wewnętrzne poczucie większej pewności siebie, odzyskania kontroli po to, by zbudowało w sobie poczucie i świadomość, że to, co przeżyło, było złe. Nasza relacja również pokazuje dziecku, że może się czuć wreszcie bezpiecznie, że ma wpływ na to, co się dzieje. Na bazie tego uczy się ono szukać zdrowych relacji.

Kiedy‍ dziecko do pani trafia, od razu wiadomo, że stało mu się coś złego. A jak rozpoznać straumatyzowane dziecko, zanim trafi do psychologa? Czy może to dostrzec nauczyciel w szkole albo rodzic obserwujący inne dzieci?

Czasem‌ tak, a czasem nie. Są dzieci, które odkryły, że mogą się bronić. Często idą wtedy w kierunku zachowań skrajnie agresywnych. Przykład: Dzieci bawią się w piaskownicy. Jak to często bywa, jedno dziecko odbiera drugiemu łopatkę. Tylko że to drugie reaguje niewspółmiernie do tego, co się stało. Zaczyna mocno bić. Inny przykład: ktoś do kogoś powiedział, że tamten jest głupi. W odpowiedzi od razu uderzenie. Kolejny: nauczycielka podchodzi do dziecka, dotyka jego ramienia, by coś mu powiedzieć, ale ono od razu wyrywa się, zaczyna gryźć, kopać. Tego typu zachowania powinny nas zaalarmować. Są to tzw. triggery, które wywołują określone reakcje, gdy dziecko niewspółmiernie reaguje np. na dotyk.

Mamy‍ też do czynienia niestety z bardzo cichymi dziećmi, które nic nie mówią. Najczęściej są to dziewczynki. Mówimy wtedy, że są w zamrożeniu, freeze. Często‌ są to bardzo chwalone dzieci, bo w klasie są bardzo grzeczne, nie ma z nimi problemów, a okazuje się, że są ofiarami przemocy w domu.

Czy‍ zachowania kompulsywne u dzieci, tiki powinny zwrócić naszą uwagę?

Ciało‌ stara się różnie radzić sobie z traumą. Organizm broni się i szuka różnych rozwiązań. Są koszmary nocne, tiki, może być niejedzenie lub wręcz odwrotnie, kompulsywne objadanie się. Dziewczynka, która była ofiarą przemocy seksualnej, może próbować uczynić się mniej atrakcyjną właśnie poprzez przybranie na wadze czy okaleczanie się.

Jeśli‍ rodzice byli sprawcami przemocy, to z nimi też pracujecie?

Jeśli‍ to oni szukają zmiany swojego zachowania, czują, że potrzebują pomocy, to z nimi też pracujemy. Oni najczęściej też doświadczyli w dzieciństwie przemocy. U nich wzór: „ale ja dałam tylko klapsa” jest naturalnym przepisem na to, jak się wychowuje dziecko. Poprzez psychoedukację, pokazanie im, jak przemoc wpływa na małe dziecko, zmieniają się. Tym, którzy chcą pomocy i dojrzeli do tego, że jej potrzebują, terapia może dać naprawdę dużo.

Mówimy‌ o osobach z przemocową przeszłością, a te często pochodzą z patologicznych rodzin. Czy przemoc to też rzeczywistość tzw. dobrych domów?

Lepszy‍ status społeczny nie chroni przed przemocą. Dzieci padają jej ofiarami także w domach bez patologii czy biedy.

Jak pomóc dziecku w życiu codziennym, poza terapią?

Dziecko potrzebuje dużo śmiechu. Powinno na nowo poznać swoje granice i granice innych. Nauczyć się tego, że w ogóle jest coś takiego jak granice, szczególnie te dotyczące ciała. Musi mieć świadomość, że są rzeczy, których robić nie wolno, na przykład bić. Dzieci mają potrzebę odzyskania swojej sprawczości i kontroli. Poprzez zabawy i naukę, a także obecność w większym gronie rówieśników uczą się, że są zachowania, na które nie muszą wyrażać zgody.

Czy traumę można tak przepracować, że u dorosłego w przyszłości nie będzie po niej śladu?

Nie. Można ją tylko zrównoważyć, żeby nie przeszkadzała w życiu codziennym. O czymś takim jak trauma nigdy się nie zapomni i zawsze będzie ona towarzyszką życia. Będzie wpływała na to, jak się zachowujemy, jak mówimy, jak reagujemy na pewne rzeczy. Ale można ją przepracować, zrównoważyć bardziej pozytywnymi doświadczeniami.

Czy dzieci po terapii w dorosłym życiu mają szansę nie popełnić tych samych błędów, które popełnili ich rodzice?

Wierzę, że można im pomóc, ale wiem, że nie zawsze jest to możliwe. Niektóre osoby mają w sobie coś takiego, do czego my, terapeuci, nie docieramy, nie umiemy tego rozkodować, nadpisać innymi doświadczeniami. W takich pacjentach, mimo terapii, zostaje to „coś”, co sprawia, że podążają drogą przemocową i w swoim dorosłym życiu popełniają te same błędy, które były udziałem ich rodziców, a może dziadków i pradziadków.

A przecież mówi się, że co cię nie zabije, to wzmocni…

To tak jak z powiedzeniem, że czas leczy rany. Przy traumie czas nie leczy ran. Odgrywa wręcz odwrotną rolę. Jeśli doświadczy się traumy, która idzie w kierunku PTSD[4], to obojętnie, ile czasu minie, to doświadczenie nadal jest zapisane w naszym układzie nerwowym, ciele, mózgu.

Wtedy wystarczy jakikolwiek trigger: bodziec słuchowy, wzrokowy czy zapachowy osoby przemocowej, i obojętne, czy od zdarzenia minął miesiąc, rok czy dziesięć lat, to koszmar wróci. Trauma wraca z taką samą intensywnością. Nawet jeśli ktoś zbudował sobie twardą skorupę, to ona da pewne usztywnienie, ale nie wyleczy traumy.

Osoby, które jej doświadczyły, możemy podzielić na trzy grupy. Pierwsza to ludzie, którzy wprawdzie przeżywają traumatyczne doświadczenie, ale spływa ono po nich jak woda po kaczce. Taka osoba radzi sobie z tą sytuacją bez większego problemu. Są nawet dzieci sześcio- czy siedmioletnie, które działają na tak wysokim poziomie sprawczości, że są w stanie sobie z tym poradzić. Im mniejsze dziecko, tym trudniej. Druga grupa to ta, w której trauma zostaje, ale na bazie doświadczeń z dorosłymi, bliskości przepracowują tę sytuację w ciągu kilku tygodni czy miesięcy. W trzeciej grupie, o której mówimy, po doświadczeniu traumatycznym dochodzi niejako do zapisu tej traumy, z czego wykształca się PTSD.

O PTSD, zespole stresu pourazowego, słyszymy głównie w kontekście żołnierzy.

Po raz pierwszy PTSD poznaliśmy, gdy amerykańscy żołnierze wrócili z Wietnamu, a także u kobiet, które pracowały jako prostytutki. Ten zespół rozpoznajemy również u dzieci, które trafiają do nas. Niestety jest tak, że im młodsza osoba doświadczy czegoś trudnego, tym większe prawdopodobieństwo, że struktura mózgu tej osoby się zmieni. Starsze dziecko ma możliwość „pobrania” różnych wcześniejszych doświadczeń, które mogą zrównoważyć traumę. Paromiesięczne lub paroletnie dziecko nie ma takiej możliwości. Dlatego „zapis” w nich idzie w kierunkach: zmiany struktury czucia, myślenia, działania. Zdarza się, że nawet mózg zaczyna inaczej funkcjonować, produkuje m.in. inne niż normalnie poziomy hormonów, np. kortyzolu, hormonu stresu, którego podaż się zwiększa.

Czy te zmiany są odwracalne?

Jest to bardzo trudne i rzadkie. Najmłodsze dzieci mają traumę wczesnodziecięcą, która idzie w kierunku traumy rozwojowej. Warto sobie uświadomić, że może do niej doprowadzić nawet bardzo ciężki poród, który staje się traumą okołoporodową. Jeśli w okresie od narodzenia do trzeciego roku życia dojdzie do przemocy ze strony rodzica, będzie to wpływać na etap rozwojowy dziecka. Mówimy wtedy o traumie więzi. Tak samo w przypadku, gdy z rodzicem „coś” się stanie – nie dojdzie wtedy do zbudowania bezpiecznej więzi. Takie zakłócenia mogą prowadzić do zaburzeń na poziomie rozwojowym i traumy rozwojowej. Przejawia się ona potem problemami z uczeniem się, trudnościami w nawiązywaniu relacji z rówieśnikami, partnerem czy partnerką, zagubieniem.

Czy są inne konsekwencje zdrowotne, które wynikają z traumy?

Oczywiście, na przykład podwyższony poziom kortyzolu negatywnie wpływa na organizm. W wyniku tego mogą się pojawiać problemy z ciśnieniem czy z sercem. Oczywiście nie mówimy tu o bezpośrednich konsekwencjach zdrowotnych stosowania przemocy wobec dzieci, bo te skrzywdzone fizycznie tracą wzrok, słuch, a czasem i życie.

W jaki sposób dzieci opowiadają o swojej traumie?

To oczywiście zależy od wieku. Starsze dzieci potrafią o tym opowiadać bardzo dokładnie. Im częściej to robią, tym bardziej mechanicznie i pozbawionym emocji głosem. Relacjonują traumę tak, jakby opowiadały o tym, co zjadły rano na śniadanie. Dlatego też w terapii odchodzimy od bezpośrednich pytań o to. Fakty możemy poznać z dokumentacji. Z dzieckiem musimy pracować na tej historii, ale tak, by nie musiało jej powtarzać. Monotonia i dystans podczas przedstawiania przez nie traumatycznych wydarzeń biorą się z tego, że psychika się broni, bo mogłaby sobie nie poradzić z tym przeżyciem. W lekkiej formie mówimy o stanie dysocjacji, oddzielenia się człowieka od tego, co czuje i myśli. W takiej dysocjacji jest stan pustki, potrzebny, żeby daną sytuację móc przeżyć psychicznie. Bez tego bylibyśmy za blisko tej krzywdy, psychika nie wytrzymałaby i taka osoba trafiłaby do szpitala psychiatrycznego.

Depresja i autoagresja wydają się oczywistą konsekwencją traum. Jakie mogą być inne powikłania psychiczne?

Zdarzają się tak trudne stany, często po przemocy fizycznej, że skrzywdzone osoby idą w taką dysocjację, że rozdzielają się osobowościowo na pół lub na wiele osobowości, które o sobie nie wiedzą.

Czy to już choroba psychiczna?

Początek wprawdzie jest ucieczką, ale potem może się to przekształcić w zaburzenie osobowości zwane osobowością mnogą lub wieloraką. Do tego oczywiście dochodzi depresja. Są dzieci, które przestają się myć, dbać o higienę. Chcą śmierdzieć, by osoba, która je krzywdzi, przestała je dotykać. Kolejne zaburzenia to ADHD czy autoagresja. U dziewczynek i kobiet jest to sposób próby przemienienia bólu psychicznego na fizyczny. Okaleczanie się zawsze jest przejawem „czegoś”. Niekoniecznie przemocy ze strony rodziców, ale na przykład rówieśników. Są oczywiście inne formy autoagresji: uderzanie głową w ścianę, podpalanie się, wyrywanie sobie włosów.

Jak się pracuje z takimi zachowaniami?

Musimy dowiedzieć się, gdzie jest źródło autoagresji. Niestety nie zawsze można z nim pracować, bo taka osoba często nawet nie wie, z czego biorą się jej autoagresywne zachowania. Dlatego u pacjentów nastoletnich taka praca to często nie dwa lata terapii, ale nawet pięć.

Poza takimi fundacjami jak wasza, gdzie skrzywdzone dzieci mogą uzyskać pomoc i kilkuletnią terapię?

Narodowy Fundusz Zdrowia nie zapewni pięciu lat terapii, choć trzeba przyznać, że ostatnio świadomość i świadczenia nieco ewoluują w pożądanym kierunku. Natomiast w pół roku nie jesteśmy w stanie pomóc osobie z traumą. Minimum to rozłożenie procesu na półtora roku. Między innymi w Poznaniu powstał ośrodek, gdzie na NFZ przyjmuje się osoby na terapię traumy.

Niestety nie wszystkim dzieciom da się pomóc w ten sposób. Fundacja Gajusz prowadzi hospicjum dla tych, które między innymi w wyniku przemocy umrą. Czy takim dzieciom można jakoś pomóc, ulżyć w cierpieniu?

Jeśli ci mali pacjenci są w takim stanie, że jeszcze słyszą, to często bardzo reagują na głos. Uwielbiają, jak się im śpiewa albo czyta. Mają swoje ulubione „ciocie”, na które czekają. W hospicjum są też dzieci, które w wyniku pobicia nie straciły wzroku. Wtedy kontakt wizualny jest bardzo ważny. Lubią wychodzić na dwór na spacery. Pracujemy z nimi również poprzez dotyk i zapachy. To, co również istotne, to dbałość o tych wszystkich terapeutów, którzy pracują z umierającymi dziećmi.

Czy terapia zakłada, że rodzice, którzy skrzywdzili dziecko, trafili do więzienia, mogą mieć z nim kontakt?

Zawsze idę za tym, na co dane dziecko jest gotowe i czego potrzebuje. Jeśli mimo wszystko chce relacji z rodzicem, to patrzę na obraz tego rodzica, jaki to dziecko w sobie nosi, i nie zabieram mu go.

Przy przemocy seksualnej też?

Czasami dziecko po prostu nie wie, że to, co się stało, to było coś złego. Czasem ma nawet w sobie zapis, że to, co się wydarzyło, to była miłość, sposób, w jaki rodzic spędza z dzieckiem czas. Dopiero późniejsza otoczka przesłuchań, areszt, terapia, dojrzewanie tego dziecka, wchodzenie w pierwsze relacje rówieśnicze otwierają je na to, że tamte zdarzenia były złe. Są dzieci, u których świadomość tego, że były ofiarami aktu przemocy, zostaje nadana dopiero przez to, co się wokół tego potem dzieje. One same z siebie wcześniej nie mają tej świadomości.

Dziecko już wie, że „to” coś złego, mimo wszystko nadal tęskni za rodzicem, jest z nim związane. Jaka jest szansa na relację między nimi?

Wszystko zależy od etapu rozwoju dziecka. Innych rzeczy chce dziesięciolatek, a innych dorosła już osoba. Terapia polega na tym, że zawsze podążam za tym, czego chce ta konkretna osoba. I jeśli chce iść drogą przebaczenia, to ja za tym podążam. Jeśli chce zerwać relację, idziemy oczywiście w tym kierunku. Niczego nie narzucam.

Choć na przykład mój mąż nie może zrozumieć, gdy mówię, że jako terapeutka jestem w stanie pracować z matką, która zabiła swoje dziecko. Staram się w tym wszystkim zobaczyć ją, a nie tylko jej czyn. Jeśli rodzic zwierza mi się, że wielokrotnie pobił dziecko, nie osądzam czynu. Szukam natomiast tego, co mogę wypracować dla tej osoby.

Osoby, które skrzywdziły swoje dzieci, często przekonują, że chciały je tylko skarcić. Na drugim biegunie mamy tzw. bezstresowe wychowanie.

Powinniśmy pamiętać, że dziecka nie można nie wychowywać. Dziecku trzeba jasno stawiać granice. Są sytuacje skrajne, gdy dochodzi do tego, że to ono zarządza rodzicem i domem. Jest pytane o wszystko i może podejmować decyzje. „Chcesz iść na spacer?”. To za dużo. Z jednej strony przemoc, a z drugiej przechył w stronę, która również nie jest dobra. Trafiają do mojego gabinetu również tacy rodzice, którzy twierdzą, że to dziecko ma decydować, kiedy i czego chce. Nie tędy droga.

Jak na przestrzeni lat zmienia się liczba pani pacjentów?

15 lat temu nie miałam tylu dzieci. Więcej było młodych dorosłych. Teraz jest bardzo, bardzo dużo dzieci. One mają coraz większą świadomość, wiedzą, co wolno, czego nie. Coraz lepiej to nazywają. Obecnie więcej dzieci po prostu wie, że nie można ich bić. Kiedyś nawet te krzywdzone miały więcej zrozumienia dla bicia, nie mówiły, że to coś, co jest zabronione.

Czy dzieci są w stanie kłamać w sprawie przemocy ze strony rodziców?

Nie nazwałabym tego kłamstwem. Ani manipulacją. To my, dorośli, tak to nazywamy. Z perspektywy dziecka bardzo długo, nawet do dwunastego roku życia nie ma czegoś takiego jak kłamstwo czy manipulacja na poziomie świadomym. Natomiast jest to dość naturalne, że dziecko chce ochronić swoje bycie przy rodzicu. Wiele lat temu miałam w terapii chłopca, który mówił, że nie może mi powiedzieć, co mu mama robi, bo wtedy go od niej zabiorą.

A czy dzieci fałszywie oskarżają rodziców?

Tak, czasami to się zdarza. Potem się z tego wycofują. To jest dylemat: w która wersję wierzyć? To bardzo trudne wyzwanie dla terapeuty, policji czy sędziego. Praktyka prawna idzie w tym kierunku, że nawet podejrzenie bicia trzeba zgłosić. Niektóre takie sytuacje dobrze byłoby przepracować w gabinecie, nie zgłaszać od razu, bo wtedy dziecko traci zaufanie do terapeuty. Powiedziało coś, nad czym obiecywano mu pracować, a zostało to zgłoszone. Więcej nie przyjdzie, nie zaufa. W innej sytuacji można by nauczyć rodzica innych sposobów reagowania. Uświadomić mu, co się dzieje z dzieckiem, gdy dostaje klapsa.

No właśnie, jak to jest z tym z klapsem?

Wielu rodziców w Polsce nadal nosi w sobie przeświadczenie, że klaps to nie przemoc. Bywa też, że mają taką dysocjację, że nie wiedzą, że biją, że robią to tak mocno, że w tym momencie zabijają swoje dziecko.

Klapsy to przemoc. Klapsy zostawiają ślad w psychice. Ja też się tego musiałam nauczyć. Gdybyśmy rozmawiali dziesięć lat wcześniej, odpowiedziałabym inaczej. Pamiętam siebie, gdy z pełnym zrozumieniem podchodziłam do rodzica, który daje klapsy, i nie nazywałam tego przemocą. Teraz wiem, że jest inaczej. Również cisza w domu jest przemocą wobec dziecka. Krzyk, przezywanie, wyzywanie. Nawet wtedy gdy to rodzice się kłócą i wyzywają nawzajem, to też jest przemoc wobec niewinnego dziecka.

Każde z tych zachowań wywołuje traumę?

Jeśli jest długotrwałe. Są różne typy traumy. Monotrauma, po jednym złym doświadczeniu, na przykład wypadku samochodowym. Dwie osoby go przeżyją, u jednej dojdzie nawet do PTSD, u drugiej nie. Potem jest typ drugi, czyli trauma złożona. Mamy tu do czynienia z wielokrotnym przeżyciem traumy. Najpierw na przykład z rodzicem, a potem z rówieśnikiem. Ostatnio miałam w gabinecie dziewczynkę, która spadła z konia. To przeżycie uruchomiło wszystko, co wydarzyło się wcześniej, ale było odsunięte, wyparte. Upadek z konia przywołał wcześniejsze przemocowe zdarzenia z domu. To była bardzo dobra, cicha uczennica i nikt nigdy nie zwrócił uwagi, że dzieje się tam coś złego. Trzeci rodzaj traumy to ta, gdzie są dzieci po doświadczeniach przemocy seksualnej zrytualizowanej, gdy są na przykład sprzedawane jako żywy towar. W Polsce jest tego mniej, ale pracuję też za granicą, i tam jest to bardziej powszechne. W naszym kraju na szczęście nadal jest mniej tego typu zagranicznych siatek przestępczych.

Są ludzie, którzy mówią: „dostawałem klapsy, ale wyszedłem na ludzi”. Jak pani to ocenia?

Terapia z reguły nie lubi dotykać tego obszaru wychowawczego. W gabinecie patrzę, co dana osoba w sobie nosi, i to właśnie z tym pracujemy. Zawsze jest to subiektywne odczuwanie danej osoby. Obszar wychowawczy nie jest obszarem terapeutycznym. Jeżeli mam rodzica, który tak mówi, to jeśli dowiem się od jego dziecka, że on też stosuje klapsy, to zgłaszam to odpowiednim służbom. Jeżeli rodzic chce, możemy się spotkać na konsultację, pokażę mu wtedy, z czego korzystać, by nie sięgać po klapsy, krzyki i obrażanie dziecka. Ale jeżeli dowiem się, że dalej je bije, to zgłaszam ten fakt.

Co się zmieniło, że 15 lat temu inaczej oceniała pani klapsy?

Pojawiły się nowe badania i wiedza o tym, jak działa mózg dziecka. Również o tym, jak funkcjonuje dorosły, który wyszedł z przemocowego domu. To jest determinizm, przyzwolenie na przemoc i klapsy są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Jeśli któreś z pokoleń nie pójdzie w końcu na terapię, to nie przerwie tego kręgu i przekaże to dalej.

A jakie nieoczywiste zachowania są również przemocą?

Siedmioletni syn bije i gryzie matkę. Ona mi się zwierza, że aby się obronić, odruchowo podnosi na niego rękę, by oddać, ale zatrzymuje się, bo dociera do jej świadomości, że to jest dziecko. Problem w tym, że nie można tego dziecka uczyć, że problem przemocy rozwiązuje się przemocą. Jest nią też cisza, niechęć do rozmowy z dzieckiem. Gdy to się powtarza, to staje się zaniedbaniem, a to też jest przemoc. Oczywiście do tego dochodzą krzyk, ciągnięcie za sobą na zakupach, potrząsanie czy wszystkie odzywki typu: „Czemu się mażesz, przestań beczeć”.

Czy są w ogóle rodziny, w których nie ma przemocy?

Według mnie nie ma. Gdy to sobie uświadomimy, jest to bardzo przerażające. Moim terapeutycznym odkryciem było to, że są dzieci, które narzekały na brak bliskości, bo pochodziły z przemocowego domu, ale były też takie, które tej bliskości i opieki miały za dużo. Nie wolno im było wychodzić na dwór, bawić się z innymi dziećmi, biegać, bo mogły sobie zrobić krzywdę. W kółko słyszały tylko: „zostaw”, „nie ruszaj”. Miały przynosić bardzo dobre oceny i nic poza tym. Takie dzieci również nie radzą sobie potem w dorosłym życiu. Nie potrafią nawet wyjść z domu, iść do sklepu, zrobić zakupów. Dzieci pobite są dla nas widoczne, mają siniaki albo trafiają do szpitala. Krzywd psychicznych poza specjalistami nikt nie widzi.

Nikt nie miał zastrzeżeń

Z Sylwią zawsze były problemy. Chodziła do szkoły specjalnej dla dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności. Uciekała z domu. Samookaleczała się. Biła młodszą siostrę i matkę. Kradła. Cała dziesięciotysięczna gmina o tym gadała. Zwłaszcza sąsiedzi. W 2014 roku Sylwia dostaje orzeczenie o znacznej niepełnosprawności, co oznacza chorobę psychiczną, w tym między innymi zaburzenia psychotyczne, zaburzenia nastroju, zaburzenia lękowe o znacznym stopniu nasilenia czy zespoły otępienne.

By mieć lepszą kontrolę nad córką, matka częściowo ją ubezwłasnowolnia. Odtąd odpowiada za jej leczenie, a Sylwia nie może rozporządzać własnymi pieniędzmi bez zgody matki ani zawierać żadnych umów. Może jednak mieszkać sama. Pakuje rzeczy i wyjeżdża do odległego o godzinę jazdy Torunia. Wynajmuje mieszkanie z niedawno poznanym Przemkiem.

Sylwia ma wtedy niespełna 20 lat i jest w ciąży z innym mężczyzną. Przemek, lat 29, kilka wyroków i odsiadek za przestępstwa przeciwko mieniu. Zaliczają się do nich kradzieże i oszustwa.

Wyrwana spod kontroli matki Sylwia przestaje brać leki. Z powodu zaburzeń emocjonalnych powinna się leczyć psychiatrycznie, ale nie ma kto tego pilnować. W czerwcu 2017 roku toruńska policja pisze do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o trudnej sytuacji Sylwii. Funkcjonariusze informują, że kobieta została pobita przez konkubenta i dwa tygodnie spędziła w szpitalu z objawami wstrząsu mózgu. Była wtedy w siódmym miesiącu ciąży.

W tym samym czasie Sylwia oznacza w mediach społecznościowych, że zaręczyła się z Przemkiem. Do rodziny zostaje przydzielony pracownik socjalny. To osoba, która ma wspierać osoby ubogie, chore, z niepełnosprawnościami czy problemami rodzinnymi. Udziela porad dotyczących możliwości skorzystania z programów i świadczeń socjalnych. Dwa miesiące po porodzie Sylwia zachodzi w drugą ciążę. Wiosną 2018 roku pracownik opieki społecznej przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy, w którym wnioskuje o przydzielenie rodzinie Sylwii asystenta rodziny. W uzasadnieniu pisze, że „klientka pochodzi z rozbitej rodziny, nie miała dobrego kontaktu z matką i nie posiada prawidłowych wzorców wychowawczych. Posiada orzeczenie o niepełnosprawności, w tej chwili nie leczy się”. I dalej: „w trakcie wizyty w środowisku nie było oznak zaniedbania dziecka”. Sylwia zgodziła się na przyznanie asystenta rodziny. Jest wtedy w zaawansowanej ciąży.

Asystent rodziny pomaga rodzicom w wychowywaniu dzieci i radzeniu sobie z codziennymi problemami. Jeśli jest taka potrzeba, uczy, jak karmić i pielęgnować dzieci. Wspiera rodziny w sytuacjach kryzysowych, takich jak przemoc domowa.

Jak piszą urzędnicy, Sylwia otrzymuje pomoc z powodu ubóstwa, bezrobocia, niepełnosprawności oraz potrzeby ochrony macierzyństwa. Od 2017 roku otrzymuje zasiłek okresowy, celowy, pomoc na zakup artykułów żywnościowych w ramach programu rządowego. Ostatnią pomoc finansową na zakup posiłku otrzymuje w kwietniu i maju 2020 roku.

17 czerwca 2018 roku Sylwia drugi raz zostaje mamą. Dziewczynce daje na imię Zuzia. Po trzech miesiącach znów zachodzi w ciążę. Tym razem oczekuje bliźniąt. Rodzina utrzymuje się wówczas z zasiłków i pracy dorywczej Przemka.

Pod koniec marca 2019 roku Sylwia zostaje przyjęta do szpitala. Jest w 26. tygodniu ciąży. Dochodzi do przedwczesnego porodu. Po kilku dniach dzieci umierają. Opieka społeczna i sąd rodzinny uznają, że Zuzię i jej brata należy umieścić w rodzinie zastępczej.

W czerwcu 2019 roku pracownik pisze w notatce służbowej, że Sylwia źle znosi rozstanie z dziećmi i chce je odzyskać. I dodaje, że rezygnuje „z odwiedzin u Sylwii i udzielenia jej pomocy w formie pracy socjalnej, bo ma to zły wpływ na kondycję psychiczną podopiecznej”. W ostatnich miesiącach z powodu ciągłych przeprowadzek z Sylwią pracowało kilku pracowników socjalnych. W rubryce dotyczącej tego, na czym polega praca z rodziną, wpisywali jedynie: „rodzina objęta wsparciem asystenta rodziny”, „rodzinę wspiera asystent rodziny”.

Sylwii i jej bliskim pomagają pracownicy socjalni i asystent rodziny z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Toruniu. Do tego rodzina ma nadzór kuratora społecznego oraz kuratora sądowego.

W maju 2020 roku Sylwia znów zostaje mamą. Chłopcu daje na imię Michał. W styczniu 2021 roku, po niemal dwóch latach pobytu w rodzinie zastępczej, sąd rodzinny wyraża zgodę, by dzieci wróciły do Sylwii. Zuzia ma wtedy trzy latka, jej brat cztery. Rodzina od roku mieszka na Chełmińskim Przedmieściu w Toruniu. Mają spore zaległości z opłatami. Po 29 stycznia 2021 roku urzędnicy nie odnotowują żadnych działań w formie pracy socjalnej. Według relacji urzędników od lutego do maja asystent rodziny odwiedza Sylwię 16 razy. Nie zauważa niczego niepokojącego. W czasie wizyt dzieci „zachowują się wobec rodziców swobodnie. Ich postawa, wygląd, zachowanie – nie budzą zastrzeżeń”.

5 lutego Sylwia publikuje w mediach społecznościowych zdjęcie trójki dzieci opatrzone serduszkami. Takie same wrzuca Przemek. Oboje mają nakładki na zdjęcia profilowe z hasłem „Jestem za życiem” i grafiką przedstawiającą nienarodzone dziecko. Dodają też grafiki wspierające Wielką Orkiestrę Świątecznej Pomocy.

11 maja rodzina znów się przeprowadza. Tym razem do mieszkania w zaniedbanej trzypiętrowej kamienicy na toruńskim Starym Mieście, cztery minuty spaceru od rynku. Sylwia jest w kolejnej ciąży. Urzędnicy z Miejskiego Ośrodka Pomocy rodzinie notują jednak, że rodzina wyniosła się z Torunia.

28 maja, piątek, około godziny 20 Przemek dzwoni na pogotowie. Mówi, że z córką dzieje się coś niedobrego. Gdy dyspozytor dopytuje, słyszy, że dziecko jest całe posiniaczone. Lekarz, który przyjeżdża do mieszkania, po szybkich oględzinach decyduje, by jak najszybciej zabrać trzylatkę do szpitala. Całe ciało ma posiniaczone i opuchnięte. Jej stan jest krytyczny. Szpital zawiadamia policję. Sylwia i Przemek zostają zatrzymani, a pozostała dwójka dzieci trafia do rodziny zastępczej.

Lekarze robią wszystko, by ratować Zuzię. Od razu podłączają ją pod respirator na oddziale intensywnej terapii. Dziewczynka ma obrażenia mózgu i masywny obrzęk, wywołany urazami. Kolejne badania ujawniają, przez co przeszła w ostatnich tygodniach. Poza wieloma siniakami i krwiakami o różnym stopniu gojenia Zuzia ma też wieloodłamowe złamanie kości prawej ręki, do którego doszło znacznie wcześniej. Rodzice nie zgłosili się z nią jednak do lekarza, mimo że dziewczynka musiała się mierzyć z ogromnym bólem. Niczego niepokojącego nie zauważył także asystent rodziny, który miał ją wielokrotnie odwiedzać.

Mimo że w rodzinie wcześniej była przemoc, a Sylwia trafiła nawet do szpitala z powodu pobicia, dopiero dzień po tym, jak Zuzia znalazła się w szpitalu, rodzinie zostaje założona Niebieska Karta. Dokument może być założony przez policję, ośrodek pomocy społecznej lub gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych. Wypełnia ją funkcjonariusz policji po stwierdzeniu, że w rodzinie dochodzi do przemocy. W Niebieskiej Karcie dokumentuje się przypadki przemocy i ocenia zagrożenia. Służy ona jako dowód w sprawach sądowych.

W niedzielę prokurator z Prokuratury Rejonowej Toruń Centrum-Zachód przesłuchuje Sylwię i Przemka. Obojgu przedstawia zarzut usiłowania zabójstwa Zuzi, znęcania się ze szczególnym okrucieństwem i spowodowania ciężkich obrażeń ciała. Oboje zostają aresztowani. Nie przyznają się do winy.

Trzy dni później stan Zuzi pozostaje bez zmian. Lekarze określają go jako agonalny. Oddycha za nią respirator. Jest utrzymywana w śpiączce farmakologicznej. Nie ma żadnej poprawy. Rokowania są bardzo złe. Szanse na uratowanie życia – znikome. Obrażenia głowy powstały nie później niż kilka dni przed tym, jak dziewczynka trafiła do szpitala.

Po dwóch tygodniach, w nocy z 11 na 12 maja, Zuzia umiera. Trzy dni później zostaje przeprowadzona sekcja zwłok. Na początku października, gdy prokuratura dysponuje już jej wynikami i opiniami biegłych, zmienia zarzuty wobec jej rodziców na zabójstwo i znęcanie się ze szczególnym okrucieństwem. Grozi za to nawet dożywocie.

Jak wynika z ustaleń prokuratury i aktu oskarżenia, Sylwia i Przemek znęcali się nad Zuzią co najmniej od kwietnia 2021 roku. Na przełomie kwietnia i maja, uderzając dziewczynkę, doprowadzili do wieloodłamowego złamania kości ramienia i nie zapewnili jej pomocy lekarskiej. Kilka dni przed tym, jak trzylatka trafiła do szpitala, bili ją rękami i tępym lub tępokrawędzistym przedmiotem po ciele. Uderzali także ciałem Zuzi o twarde, duże przedmioty. Uderzali dłonią w szyję i głowę. Chwytali ją rozwartą ręką za szyję, co spowodowało zasinienia i otarcia. Najprawdopodobniej 28 maja rodzice bili Zuzię po głowie lub uderzali głową o ścianę, co doprowadziło do licznych zmian i urazów mózgu, a w konsekwencji masywnego obrzęku i śmierci.

Jednocześnie toruńska prokuratura bada, czy pracownicy opieki społecznej oraz kuratorzy dopuścili się niedopełnienia obowiązków. Żadna z kilkunastu osób zawodowo zajmujących się wspieraniem rodziny nie zauważyła, że w domu Sylwii i Przemka dzieje się coś złego.

Śledczy sprawdzają, czy dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Toruniu sprawował właściwy nadzór nad podległymi mu pracownikami, którzy nie zauważyli oznak przemocy w rodzinie Sylwii. Drugi wątek śledztwa to ewentualne niedopełnienie obowiązków przez kuratorów sądowych, którzy sprawowali nadzór nad wykonywaniem władzy rodzicielskiej przez Sylwię i Przemka.

Prokuratura nigdzie nie dopatrzyła się nieprawidłowości czy złamania procedur i umorzyła postępowanie w sprawie urzędników. Decyzję tę zaskarża wojewoda kujawsko-pomorski, który zlecił wcześniej kontrolę w ośrodku pomocy społecznej. Z pisma wynika, że nikt nie założył rodzinie Niebieskiej Karty, mimo że już w 2017 roku Sylwia trafiła do szpitala po pobiciu. Sprawą zajęła się prokuratura, ale urzędnicy nie wpisali do dokumentów, jak się zakończyła.

Za naganne kontrolerzy uznali, że po tym, jak Zuzia i jej brat wrócili do rodzinnego domu z rodziny zastępczej, „nie odnotowano żadnych działań w formie pracy socjalnej”. „Zespół kontrolny stwierdził poważne nieprawidłowości polegające na niewystarczającej pracy z rodziną, a także współpracy z asystentem rodziny, co wprost przekładało się na brak rzetelnej wiedzy na temat problemów, z jakimi borykała się rodzina” – czytamy w wynikach kontroli zleconej przez wojewodę.

Bardzo źle zostały ocenione raporty pracowników socjalnych: „Nie odzwierciedlały one w ocenie inspektorów problemów i trudności występujących w rodzinie. Nie wynikało z nich m.in., od kiedy w rodzinie jest nadzór kuratora i z jakich powodów, jak również fakt, że rodzina nie radziła sobie w sprawach opiekuńczo-wychowawczych”. Mimo odwiedzin w mieszkaniu Sylwii i Przemka nikt nie zauważył, że trzyletnia Zuzia cierpi z powodu skomplikowanego złamania ręki. Zażalenie wojewody jednak nic nie dało. Żadna z osób, które nadzorowały rodzinę i miały kontrolować, czy nie dzieje się tam nic złego, nie poniosła żadnych konsekwencji.

8 lipca 2022 roku rozpoczyna się proces rodziców Zuzi. Ze względu na delikatny charakter sprawa toczy się za zamkniętymi drzwiami. Nie można ujawniać tego, co dzieje się na sali sądowej. Rodzice Zuzi są konwojowani z aresztu na każdą rozprawę. Sąd opiera się między innymi na zeznaniach świadków i opiniach biegłych. Sylwia i Przemek zostali poddani badaniom sądowo-psychiatrycznym. Przebywali także na obserwacji na oddziale psychiatrycznym. Badający Sylwię lekarze stwierdzili u niej upośledzenie w stopniu lekkim, społeczne niedostosowanie i osobowość nieprawidłową. Do cech tej ostatniej zalicza się między innymi brak umiejętności nawiązywania właściwych relacji międzyludzkich, impulsywność, brak poczucia winy i wyrzutów sumienia i niezdolność do uczenia się. Biegli psychiatrzy wykluczyli u Sylwii i Przemysława choroby psychiczne. Orzekli, że są poczytalni i mogą odpowiadać za swoje czyny.

Prokuratura nie ustaliła, kto zadał Zuzi obrażenia, które doprowadziły do jej śmierci. Gdyby jedno z rodziców się przyznało, drugie mogłoby liczyć na niższą karę. Ich zeznania jednak były sprzeczne ze zgromadzonymi dowodami, żadne z nich nie przyznaje się do winy, dlatego oboje odpowiadają za zabójstwo.

– Ta sprawa nie jest jednoznaczna. W czasie procesu nastąpił przełom w kwestii odpowiedzialności za śmierć dziecka, ale nie mogę mówić o szczegółach. Pani Sylwii nie jest łatwo. Nie należy do osób zbyt wylewnych i nie opowiada o tym za bardzo. Mówi, że tęskni za pozostałymi dziećmi. Ma nadzieję na w miarę pozytywne zakończenie sprawy – mówi mecenas Adam Cieszyński, obrońca Sylwii M.

Prawnik dodaje, że Sylwia i Przemysław nie powinni być jedynymi oskarżonymi w tej sprawie: – Obok nich na ławie oskarżonych powinny zasiąść inne osoby. Pani Sylwia miała kuratora, asystenta rodziny, o pobycie dzieci pod opieką matki decydował sąd rodzinny, czyli były zastosowane wszystkie bariery, które powinny chronić dziecko. Żadna z tych osób nie ma sobie nic do zarzucenia, mimo że dziecko nie żyje. To oczywiste, że jeżeli ktoś czegoś chce, o coś walczy, to zaprezentuje się tak, by wypaść jak najlepiej. Pani Sylwia tak się zaprezentowała, gdy wnioskowała o odzyskanie dzieci. Sąd rodzinny powinien bardziej wnikliwie podejść do tej sprawy – podkreśla. – Ale czy gdybym był prokuratorem, to oskarżyłbym te osoby? Trudno powiedzieć, bo co innego mieć twarde dowody, a co innego potępiać moralnie, co nie zawsze ma odzwierciedlenie w przepisach kodeksu karnego.

1 lipca 2024 roku Sąd Okręgowy w Toruniu ogłosił wyrok. Matka Zuzi została skazana na 15 lat więzienia. Wyjdzie na wolność maksymalnie za 12, ponieważ trzy odsiedziała w areszcie. Ojciec usłyszał wyrok sześciu lat więzienia. Prokuratura domagała się dla obojga po 25 lat za zabójstwo w zamiarze ewentualnym. Toruński sąd inaczej jednak ocenił to, co wydarzyło się w mieszkaniu na Starym Mieście. Uznał, że nie ma mowy o zabójstwie, a zachowanie pary zakwalifikował jako znęcanie się ze szczególnym okrucieństwem. Matka została także uznana winną spowodowania ciężkich obrażeń głowy, które doprowadziły do zgonu.

W czasie procesu Sylwia przyznała, że to ona biła córkę. Robiła to pod nieobecność partnera. Ojciec dziecka wiedział, że matka się nad nim znęca, ale w żaden sposób temu nie przeciwdziałał.

– Matka przyznała się do tego, wyraziła żal i skruchę. Biegli stwierdzili u niej niedojrzałą osobowość. W dzieciństwie sama była ofiarą przemocy domowej i, niestety, taki sposób rozwiązywania problemów stosowała jako osoba dorosła – mówił sędzia Bartosz Sitkiewicz. Wcześniej biegli psychiatrzy badający Sylwię M. stwierdzili, że nie była zdolna do zajmowania się jakimkolwiek dzieckiem. – Ojciec nie bił, ale o wszystkim wiedział. Był w pełni świadomy cierpienia, jakiego doznawała jego córka w domu – stwierdził sędzia.

Bici biją

Rozmowa z Mirosławą Kątną, psycholożką z ponad pięćdziesięcioletnim doświadczeniem, współzałożycielką Komitetu Ochrony Praw Dziecka, pierwszej w Polsce organizacji pomagającej krzywdzonym dzieciom, odznaczoną Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia i Orderem Uśmiechu, w latach 2001–2005 posłanką na sejm z ramienia SLD

Dlaczego rodzice, opiekunowie biją swoje dzieci?

Bo Danielek nie potrafił zasznurować buta. Bo Kamilek strącił telefon ojczyma ze stołu. Bo niemowlę płakało i przeszkadzało rodzicom w piciu. Mogę wymieniać w nieskończoność. Wiem jedno: to nigdy nie jest wina dziecka. Najczęściej rodzice biją dzieci z niemocy, bezsilności. Często nie mają podstawowych kompetencji rodzicielskich. Przyczyną mogą też być zaburzenia psychiczne, uzależnienie od alkoholu, narkotyków. Traumy wyniesione z dzieciństwa. To, że jako dzieci sami byli bici. Gdy rodzic jest cały czas sfrustrowany, nie potrafi zapanować nad własnym życiem i emocjami, wystarczy drobnostka, żeby wybuchł. Niestety są ludzie, którzy nie powinni mieć dzieci, bo nigdy nie dorośli do tej roli.

Jest pani jedną z założycielek Komitetu Ochrony Praw Dziecka, który powstał w 1981 roku. To pierwsza w Polsce organizacja pomagająca dzieciom krzywdzonym w domach. Co was skłoniło do takiego kroku?

Od dawna w głowach psychologów, pedagogów, prawników i lekarzy dojrzewała myśl o tym, że potrzebna jest organizacja pomocowa, interwencyjna. Początkowo spotykaliśmy się towarzysko. Po dyżurach na oddziale chirurgii dziecięcej przyjeżdżała do nas lekarka, profesor Bibiana Mossakowska. Opowiadała o dzieciach, jakie do niej trafiają, i o ich urazach, które na pewno nie powstały przypadkowo. Rodzice mówili, że dziecko spadło z nocnika, szafki, a miało siniaki na obu policzkach. Chcieliśmy pomóc takim maluchom i w końcu pojawiło się coś, co nas zmotywowało do działania.

Co to było?

Ta historia nami wstrząsnęła. To był tak zwany dobry, inteligencki dom. Ojciec inżynier, macocha nauczycielka. Mieszkali w Warszawie. Wychowywali razem syna z pierwszego małżeństwa mężczyzny, sześcioletniego Danielka. Któregoś dnia po powrocie z przedszkola macocha kazała mu zasznurować but. Nie potrafił tego zrobić. Zaczęła go okładać skórzanym pasem z dużą metalową sprzączką. Po trzech godzinach katowania chłopiec leżał bez ruchu. W końcu zmarł z powodu strasznych obrażeń. W czasie procesu okazało się, że był maltretowany od dawna.

Jako dziennikarka opisywałam tę historię. Udało mi się wówczas dotrzeć do przedszkolanki Danielka. Wyznała, że do tej pory ma wyrzuty sumienia, bo widziała siniaki na ciele chłopczyka, ale nic nie zrobiła.

Przedszkolanka Danielka miała prawo nie wiedzieć, że to efekt bicia. Funkcjonował też stereotyp tak zwanej porządnej rodziny. Dziecko do przedszkola przyprowadzała macocha-nauczycielka. Gdy przedszkolanka zwracała uwagę na jego siniaki, kobieta tłumaczyła, że dziecko się przewróciło, że jest niezdarne. W tamtych czasach wiedza o nieprzypadkowych urazach dzieci była zerowa. Przedszkolanka nie miała wiedzy, że jak dziecko ma na jednym policzku jednego siniaka, a na drugim cztery, to znaczy, że ktoś je bardzo mocno chwycił palcami i ścisnął. Nie mogła wiedzieć, że jak małżowiny uszne są od dołu naderwane, to znaczy, że dziecko było mocno szarpane za uszy, a czerwone punkciki na głowie to nie alergia na szampon, jak tłumaczy matka, a ślady po wyrywanych włosach. Ta historia uświadomiła nam, jak bardzo jest źle, jeśli chodzi o bezpieczeństwo dzieci w domach, skoro pod koniec XX wieku w stolicy europejskiego kraju dochodzi do takiej zbrodni.

Władza PRL nie utrudniała wam pracy?

Władza nie pomagała, ale i nie przeszkadzała. Naszą pierwszą inicjatywą było upomnienie się o dzieci internowanych w stanie wojennym. Domagaliśmy się informacji, kto się nimi zajmuje, czy rodziny mają środki do życia. Na szczęście nikt nam za bardzo nie przeszkadzał. Naszym celem było doprowadzenie do stworzenia przepisów o ochronie dzieci. Pierwszy raz udało się to dopiero w 2005 roku, kiedy przyjęto regulacje w tej sprawie. Niestety niewystarczające. Dopiero po kolejnych pięciu latach udało się przeforsować zapis w ustawie, który zabrania stosowania jakichkolwiek kar cielesnych wobec dzieci.

Dlaczego trwało to tak długo?

Szwecja jako pierwsza na świecie wprowadziła taki zapis w 1979 roku. Przebywałam tam dość długo w tamtych latach i pamiętam, co się działo. Gdy przyjęto przepisy o zakazie bicia dzieci, nagle przerwano programy telewizyjne i audycje radiowe, by o tym poinformować. Sztokholm i okolice bardzo szybko zaklejono billboardami o nowym prawie i konsekwencjach, jakie grożą za jego złamanie. Gdy w Polsce przyjęto takie przepisy w 2010 roku, to na pewno nie był news dnia. U nas to nigdy nie był problem priorytetowy, ale coś się w końcu ruszyło.

W nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie z 2010 roku wprowadzono całkowity zakaz kar cielesnych wobec dzieci. Czy to w jakikolwiek sposób ograniczyło ich bicie?

Nie ma żadnych twardych danych. Dopiero od niedawna są prowadzone statystyki dotyczące przemocy w rodzinie. Nie wiemy, jak było 10, 20, 30 lat temu, więc nie można wyciągnąć żadnych wniosków.

A jak wynika z pani obserwacji, doświadczenia?

Mam wrażenie, że jest gorzej.

Czyli przepisy nie działają, kary nie odstraszają?

Potrzebny jest jeden wspólny front walki na rzecz ochrony dzieci. Bez wpływu polityki i światopoglądu. Niestety w Polsce jest to niemożliwe. Gdy w 2010 roku wprowadzono zakaz bicia dzieci, coś się wreszcie ruszyło. Zaczęliśmy masowe szkolenia policjantów, pedagogów, pielęgniarek, nauczycieli, wszystkich, którzy mieli styczność z dziećmi. Uczyliśmy ich, jakie ślady na ciele wskazują, że dziecko jest bite, jak reagować, jak chronić. Tyle że po zaledwie kilku latach, gdy do władzy doszli światopoglądowi skrajni konserwatyści, znów wszczęto tę nieszczęsną debatę publiczną na temat władzy rodzicielskiej. Proszę zwrócić uwagę, że polskie prawo mówi o „władzy”, a nie „trosce”, „opiece” rodzica. Zaczęto grzmieć z mównic, że w Polsce odbiera się rodzicom dzieci z biedy, a przecież one w domu czują się najlepiej. To bzdura. Nie znam żadnego przypadku odebrania rodzicom dziecka, bo byli biedni, a zajmuję się tym ponad 50 lat. Dzieci odbiera się, gdy jest przemoc. A politycy przekonywali, że nie wolno wchodzić z butami do polskich domów. Kościół też nie pomagał. A przecież księża mogliby przeprowadzić genialną akcję profilaktyczną. Wystarczyłoby, że każdy duchowny w Polsce na kilku mszach pogroziłby palcem, mówiąc: „Nie bijcie dzieci, bo to grzech”. A na koniec wychodzą najważniejsi politycy, w tym rzecznik praw dziecka, który maluchy powinien chronić, i mówią, że klapsy to nic.

W 2019 roku ówczesny rzecznik praw dziecka Mikołaj Pawlak, który został powołany głosami PiS, w wywiadzie dla „Dziennika” stwierdził, że „klaps nie zostawia wielkiego śladu” i „trzeba rozróżnić, czym jest klaps, a czym jest bicie”. Przyznał, że nie wolno bić dzieci, ale sam z estymą wspomina to, że dostał od ojca w tyłek. Po tej wypowiedzi kolejni politycy prawicy wypowiadali się na temat przemocy wobec dzieci. Tadeusz Cymański z Solidarnej Polski, która wówczas tworzyła rząd z PiS, przyznał w programie Wirtualnej Polski „Tłit”, że dał swojemu dziecku klapsa, „bo wierzgało przy zakładaniu pieluchy”. Ówczesny minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro w programie WP stwierdził, że „nawet nie chuchnąłby na niemowlaka”, ale jako dziecko sam dostał paskiem od ojca. „Na dobre mi to wyszło” – podkreślił. Czy ta narracja odbijała się jakoś na pani pracy?

Przede wszystkim muszę zaprotestować. To nieprawda, że bicie wyjdzie komukolwiek na dobre. Bite dzieci biją jako dorośli. Potwierdzają to badania. Ponadto bicie nawet w formie klapsa zostawia blizny na psychice. Te traumy wyniesione z dzieciństwa zostają z nami na zawsze. Oczywiście, że słowa tych polityków wpłynęły na ochronę dzieci. Mimo że wcześniej wprowadzono przepisy, które miały je chronić przed przemocą, urzędnicy zaczęli patrzeć na nie przez palce. Coraz częstsza była postawa, że może dajmy rodzicom szansę, może nie jest tak źle, jeszcze nie odbierajmy im dzieci. Ciągle spotykałam się z charakterystyczną postawą „nic nie widziałem, nic nie słyszałem”. Pamiętam, że po śmierci zakatowanego dziecka sąsiadka przyznała, że zimą jeszcze dało się wytrzymać, ale latem dziecko tak krzyczało, że nie mogła okien otwierać. Dlaczego nic nie zrobiła? Bo nie chciała się wtrącać. I tak samo zaczęły działać służby. Ich odpowiedzialność była rozmywana, nie było żadnych konsekwencji służbowych, mimo że ginęły kolejne dzieci. Nawet dziennikarze to lekceważyli. Jedna z dziennikarek zapytała mnie, po co robię taki raban, skoro w skali 40-milionowego kraju dotyczy to 20 dzieci rocznie.

Chodzi o to, że każdego roku w wyniku przemocy domowej w polskich domach jest zabijanych 20–40 dzieci.

Przecież to tak, jakby co roku była zabijana cała szkolna klasa! Nawet gdyby chodziło tylko o jedno dziecko, to i tak będziemy walczyć o jego prawa. Nikt przy tym nie myśli o tej ogromnej liczbie dzieci, które przez lata są bite w domach, i nikt o nich nie wie, bo nigdy nie trafiają do lekarza albo trafiają, ale lekarz nie zauważy, że obrażenia to wynik przemocy. Każde dziecko, które przyjęto do szpitala z obrażeniami wywołanymi przez rodzica, miało ślady starszych urazów. Te dzieci cierpią w czterech ścianach. Tatuś nie idzie z nimi na ostry dyżur, gdy złamie im rękę. Mamusia nie wzywa pogotowia, gdy rozbije dziecku na głowie talerz. Z jakim bólem muszą się zmagać? Bez leczenia, bez środków przeciwbólowych, z połamanymi kończynami, urazami wewnętrznymi, poparzeniami cierpią w ciszy, bo jak zapłaczą, to znów oberwą. Powinniśmy walczyć o to, by żadne dziecko nie zostało zatłuczone we własnym domu.

Zaczęła pani pomagać dzieciom po historii Danielka. W 2023 roku cała Polska żyła sprawą Kamilka, którego ojciec polewał wrzątkiem, rzucił na rozgrzany piec kaflowy, a dziecko w wyniku obrażeń zmarło. Co się zmieniło w sytuacji dzieci przez te 40 lat, które dzielą te sprawy?

Cały czas utrzymywała się liczba 20–30 zabitych dzieci w ich własnych domach, ale nikt z tym nic nie robił. Jako specjaliści biliśmy na alarm, ale nikt nas nie słuchał. Dlatego sytuacja taka jak Kamilka, mimo upływu 40 lat i wprowadzeniu wielu dobrych przepisów, musiała się wydarzyć. Ta historia pokazała, że przepisy, kary nie odstraszają sprawców. Dlatego tak ważna jest reakcja służb, które mają obowiązek chronić dzieci. Bo sąsiedzi jak zwykle powiedzą, że nic nie wiedzieli, nic nie słyszeli, nie chcieli się wtrącać. Tyle że klimat wokół odbierania dzieci z domów sprawił, że urzędnicy z tym zwlekali. W przypadku Kamilka w szkole widziano, że ma jakieś obrażenia, ale wierzono matce, że to wypadek. Opieka społeczna wiedziała, że w rodzinie dzieje się źle, chłopczyk kilka razy uciekał z domu. Ale znowu znaleźli wytłumaczenie. Pojawiały się kolejne tłumaczenia urzędników, że to nie ich kompetencja, nie ich rejon, że sprawę utrudnia ochrona danych osobowych. Ci ludzie, ich argumenty są współwinowajcami śmierci Kamilka.

Po śmierci ośmiolatka przyjęto tak zwaną ustawę Kamilka. Czy ona pomoże?

To dobre przepisy. Mam nadzieję, że będą realizowane, bo zakładają choćby szkolenia sędziów, którzy orzekają w sprawach krzywdzonych dzieci, oraz opracowanie i wdrożenie ścieżki postępowania, gdy zachodzi podejrzenie przemocy wobec dziecka. Ale czy już nie usłyszymy o kolejnym zakatowanym Kamilku? Wątpię. Zwłaszcza że przemoc wobec dzieci to nie tylko przemoc fizyczna.

Wiele dzieci pada ofiarą przemocy emocjonalnej, o której bardzo mało się mówi.

A liczba rozwodów rośnie. Rodzice się rozstają i najbardziej cierpi na tym dziecko. Naprawdę nieliczni rodzice o tym myślą. Gdy dochodzi do rozstania, pamiętają, by zatrudnić prawnika, agenta nieruchomości, ale nie przyjdzie im do głowy, by pójść do psychologa i zadbać o dziecko. Cały czas mam w głowie historię Krzysia. Jego rodzice byli dobrze wykształceni, bogaci. Nagle postanowili się rozwieść. Sąd przyznał opiekę nad synkiem matce. Ojciec nie mógł się z tym pogodzić i uprowadził Krzysia. Wmawiał mu, że u matki stanie mu się krzywda, że zginie. Po kilku tygodniach matka zabrała go od ojca i uciekła do innego miasta. Przekonywała synka, że tata chce go otruć. Mężczyzna wynajął detektywa, namierzył dziecko i znów je porwał. W ciągu pół roku Krzyś był porywany osiem razy. Miał zaledwie pięć lat, gdy usłyszał od matki, że znów muszą uciekać. Nie mógł już tego znieść, podbiegł do okna i wyskoczył. Przeżył, a po kilku tygodniach ojciec znów go porwał, a Krzyś znów skoczył z okna. Udało się go uratować. Lekarze orzekli, że z powodu zachowania rodziców cierpi na psychozę dziecięcą. Odwiedziłam go w szpitalu. Nie było z nim kontaktu. Lekarz powiedział, że rodzice tak go kochali, że prawie zabili. Gdyby go kochali, to przede wszystkim zadbaliby o jego dobro, a nie o swoje. Ciągle też pokutuje przekonanie, że do psychologa chodzą tylko osoby chore psychicznie.

Pamiętam, jak opowiadałam komuś, że mój pięcioletni syn chodzi do psychologa. Usłyszałam: „Z dziecka wariata robisz?”.

Niestety, wciąż wielu rodziców uważa, że udanie się do specjalisty jest ujmą dla ich wizerunku dobrego rodzica. Niestety, konsekwencje dla dzieci są dramatyczne. Pierwszym sygnałem dla rodzica powinno być to, że dziecko zaczyna skubać skórki do krwi, obgryzać paznokcie. Młodsze dzieci uderzają jednostajnie głową w ścianę lub szafkę. Są nadpobudliwe. Wtedy trzeba sprawdzić, czy dziecko nie stosuje czasem mechanizmu obronnego i w sposób symboliczny nie ucieka od tego, co je gnębi. Ucieka w autodestrukcję. U starszych dzieci zaczynają się pojawiać zachowania destrukcyjne, wagary, alkohol, narkotyki. Rolą rodzica jest znalezienie przyczyny. Jeśli sam sobie z tym nie radzi, a ma do tego prawo, to musi szukać pomocy u specjalistów. Bicie tu nie pomoże. Dzieci w wieku dojrzewania potrafią być bardzo prowokujące, trzeba nauczyć się reagować i postępować z nimi. Zamiast tłumić swoje emocje czy rozładowywać je na dziecku, sięgnijmy po pomoc.

„Nie ma trudnych dzieci, są trudni dorośli…”

W kółko to powtarzam. Żadne dziecko nie rodzi się niegrzeczne czy złe. Badacze szacują, że tylko 2 procent dzieci może mieć zaburzenia emocjonalne z powodu mikrouszkodzeń układu nerwowego. A jak wynika z badań dzieci w wieku szkolnym, już 30 procent z nich stwarza spore problemy wychowawcze.

Skąd tak duża różnica?

To my, dorośli, psujemy dzieci. Często zupełnie nieświadomie. Kochamy je tak, jak umiemy, tyle że czasem brakuje nam kompetencji lub jesteśmy zbyt niedojrzali emocjonalnie. Kochamy i jednocześnie je krzywdzimy. Z badań wynika, że mniej niż 10 procent rodziców ma odpowiednią wiedzę na temat wychowywania dzieci. Większość ludzi potrafi zadbać o higienę dzieci, karmienie, ale brakuje im wiedzy na temat ich rozwoju emocjonalnego. Dlatego dzieci są hodowane, a nie wychowywane. I to dotyczy wszystkich domów, nie tylko tych z patologią. W dobrym domu dzieci mają wszystko: super ubrania, egzotyczne wczasy, najnowsze zabawki, ale rodzice nie mają dla nich czasu. Trzecim, zastępczym rodzicem stały się telewizory i tablety. Dziecko chce spędzić czas z mamą czy tatą, a słyszy: idź, obejrzyj bajkę, pograj sobie, bo nie mam czasu. Rodzicielstwo nie może trwać 15 minut dwa razy dziennie, gdy zawozimy i odbieramy dziecko ze szkoły czy przedszkola i wtedy z nim zamienimy kilka zdań. Bądźmy z dziećmi, świadomie. Dzięki temu będziemy bardziej uważni i czujni, łatwiej wychwycimy, że zaczyna się dziać coś niedobrego. Musimy mówić o mądrym wychowaniu. Jestem smutna, że media proszą mnie o komentarz niemal wyłącznie wtedy, gdy zostanie zakatowane kolejne dziecko, a nie wtedy, gdy jest czas na profilaktykę.

Jak reagować, gdy podejrzewamy, że dziecku za ścianą dzieje się krzywda?

Bądźmy czujni i uważni. Krzywdzone dziecko głośno płacze, wyje z bólu. To nie jest zwykły płacz. Lepiej powiadomić odpowiednie służby, powiedzieć o swoich podejrzeniach, niż czekać, aż będzie za późno. Zwracajmy uwagę, czy to dziecko wychodzi na dwór, jak się zachowuje, czy jest czyste, czy ma obrażenia, czy nie jest wychudzone. Ważna jest też rola tak zwanych autorytetów. Każdy polityk, ksiądz, aktor, nauczyciel powinien powtarzać publicznie, że nie można krzywdzić dzieci.

Część ludzi boi się reagować, żeby dzieci od razu nie trafiły do domu dziecka.

Jeśli służby działają właściwie, to pierwszym krokiem jest zbadanie sytuacji, wsparcie, jeśli rodzina tego wymaga, a dopiero później ingerencja. Oczywiście, o ile dziecku nie dzieje się cały czas krzywda. Nikt nie odbierze dzieci rodzicom na podstawie jednego telefonu.

Czy zdarzyło się pani w dzieciństwie dostać klapsa?

Pamiętam tę sytuację bardzo wyraźnie. Miałam 12 lat. Bardzo chorowałam na zatoki. Ciągle chodziłam bez czapki, w śniegu, przemoczona i pojawiały się kolejne infekcje. Po kilku miesiącach starań mama dotarła do jednego z najlepszych laryngologów. Długo czekałyśmy na wizytę, ale w końcu nadszedł ten dzień. Gdy rano wychodziłam do szkoły, mama przestrzegała mnie, bym od razu po lekcjach wróciła do domu. Musiała specjalnie zwolnić się z pracy, żeby ze mną pojechać. Tyle że tego dnia spadł pierwszy śnieg. Po wyjściu ze szkoły wszyscy ruszyli na wojnę na śnieżki na boisku. Wracałam do domu z dwugodzinnym spóźnieniem. W oddali zobaczyłam idącą w moją stronę przerażoną mamę. Wtedy przypomniałam sobie, że miałam szybko wrócić do domu. Oczywiście szłam bez czapki, włosy oblepione śniegiem. Weszłyśmy do domu, mama miała łzy w oczach. Powiedziała, że za coś takiego powinna mnie sprać. Przechodziłam wtedy okres buntu. Chwyciłam psią smycz, która wisiała obok, rzuciłam jej i powiedziałam: „To lej”. Złapała i zaczęła mnie okładać. Trwało to zaledwie kilka sekund. Wbiegła babcia i zaczęła krzyczeć, by przestała. We trzy usiadłyśmy na podłodze i zaczęłyśmy płakać. Do tej pory pamiętam, jak wyglądała smycz. Zachowanie mojej mamy wynikało z bezradności, niemocy. Ale oczywiście przemocy nie można tłumaczyć.

Była kiedyś pani w takim stanie jak mama?

Miewałam załamania, jak każdy rodzic. Czułam, że rozsadza mnie bezradność, złość. Mój syn był tym grzecznym, a córka niekoniecznie. Była małą prowokatorką, patologicznie odważną. Czasem doprowadzała mnie do furii. Zaciskałam zęby, mówiłam: „zaraz ci przyłożę”. Wtedy do akcji wkraczał starszy syn i ostrzegał siostrę w trochę zabawny sposób. Rozładowywał mnie tym, łapałam oddech i było już dobrze.

Rozmawiałam z wieloma dobrymi matkami, które ciężko uszkodziły swoje dzieci. Scenariusz był podobny. Mama wchodzi do pokoju trzy-, czteroletniego synka i prosi, by sprzątnął klocki, bo kolacja czeka. Wraca po kilku minutach, a on nic nie sprzątnął i jeszcze więcej rozrzucił. Mama znów prosi o sprzątnięcie. Wraca, a dziecko dalej się bawi. Znów prosi, wtedy dziecko ją kopie i jeszcze się śmieje. To ją wyprowadza z równowagi. Wpada w szał, daje jednego klapsa, drugiego, trzeci jest tak mocny, że dziecko wpada na róg szafki.

Rodzic powinien mieć świadomość tego, jakie sytuacje wywołują u niego stan bezsilności, co go irytuje i co zrobić, by unikać takich zdarzeń. Czasem wystarczy prosta rzecz. Do szału doprowadza cię to, że za każdym razem gdy ubierasz dziecko, ono kładzie się na ziemi i ani drgnie? Daj mu wtedy jakąś książeczkę i pomóż się ubrać. Opowiedz bajkę, zaśpiewaj coś. Wiem, że to strasznie trudne, zwłaszcza jak spieszymy się do pracy czy lekarza, ale o ile zdrowsza i spokojniejsza będzie nasza głowa oraz relacje z dzieckiem.

Pomagając krzywdzonym dzieciom, wychowywała pani dwójkę swoich. Udawało się pani zostawić te straszne historie w pracy?

To jest praca, która nie pozwala się uodpornić. Dawno temu zapytałam chirurga, jak wraca do normalności po operacji skrzywdzonego dziecka. Powiedział, że widzi tylko pole operacyjne. W mojej pracy to niemożliwe. Ja widzę całe dziecko, jego szklane oczy, słyszę jego słowa. Nie da się o tym zapomnieć. Cały czas widzę krzywdzone dzieci. Mój dom jest skażony ich historiami. Nie byłam w stanie ukrywać tego przed moimi dziećmi, ale chyba dzięki temu wyrosły na bardzo wrażliwych na krzywdę innych ludzi.

Czy wierzy pani, że sytuacja krzywdzonych dzieci w Polsce się poprawi?

Marzę o sytuacji, w której nie musiałabym już pomagać dzieciom i razem z innymi paniami z Komitetu Ochrony Praw Dziecka zajęłybyśmy się robieniem kapeluszy albo układaniem bukietów. Ale wiem, że to niemożliwe.

Niewidzialny

Kamil kilka razy uciekał z domu. Policja: nic złego się nie działo. Kamil nie otrzymywał wymaganej pomocy lekarskiej. Sąd rodzinny: nic złego się nie działo. Kamil chodził do szkoły z nieleczoną, złamaną ręką i kolejnymi obrażeniami na twarzy. Szkoła: nic złego się nie działo. Kamil był notorycznie bity i przypalany papierosami. Opieka społeczna: nic złego się nie działo. Kamil krzyczał z bólu. Sąsiedzi: nic złego się nie działo. Kamil z rozległymi oparzeniami i złamaniami rąk i nogi pięć dni cierpiał na podłodze w domu, gdzie mieszkali jego matka, jej mąż, wujek, ciocia i inne dzieci. Rodzina: nic złego się nie działo. Kamil zmarł 8 maja 2023 roku.

Czerwiec 2023. Magda bierze stary telefon. Od kilku tygodni go nie używa. Wymieniła na nowy. Przegląda stare pliki. W galerii widzi nagranie ze zrzutem z YouTube’a. Klika. Po chwili słyszy radosny chłopięcy śmiech. Tylko dzieci potrafią się tak szczerze śmiać. Szybko wyłącza. Płacze. Jeszcze długo nie będzie w stanie odsłuchać całego nagrania.

– To było 20 lutego. Wtedy widziałam Kamilka po raz ostatni. I pewnie wtedy po raz ostatni się śmiał. Odwiedzili mnie w domu z tatą i Fabiankiem. Wygłupialiśmy się. Kamil zrobił nam dyskotekę. Włączył muzykę z aplikacji i pewnie przypadkiem wcisnął nagrywanie. Dzięki temu na zawsze mam zachowany jego śmiech – mówi Magda, przyrodnia siostra Kamila i Fabiana.

5 kwietnia polskie media informują o poparzonym i skatowanym ośmiolatku z Częstochowy. Część z nich publikuje drastyczne zdjęcie Kamila. Skulony chłopiec siedzi w karetce ze spuszczoną głową. Widać duże oparzenia na tylnej części ud. Klatka piersiowa, plecy i lewa ręka zabandażowane. Wokół głowy bandaże i opatrunki, która zasłaniają niemal całą twarz. Tam, gdzie nie sięgają bandaże, widać oparzenia twarzy, ucha, szyi.

Magda (nie siostra przyrodnia Kamila) i Aneta od zawsze trzymają się razem, mimo że jest między nimi dziesięć lat różnicy. Siostry z powodu niepełnosprawności intelektualnej kończą szkołę specjalną. Najpierw to młodsza, Magda, związuje się ze starszym o 26 lat Wojciechem. Mają razem syna. Rok później rodzi się córka. Przestaje im się układać, gdy Magda coraz częściej spotyka się z 15 lat starszym Arturem. Kończył tę samą szkołę specjalną. Wkrótce spodziewają się pierwszego dziecka. 18 lutego 2015 roku rodzi się Kamil. Jego rodzice biorą ślub. Od tej pory mieszkają razem przy Kosynierskiej w Częstochowie. Mieszkanie wynajmuje Wojciech, który teraz jest związany z siostrą Magdy, Anetą. Mają dwóch synów. Kilka miesięcy później Magda znowu zachodzi w ciążę i na świat przychodzi Fabian.

Żeby dotrzeć do kamienicy, gdzie mieszka rodzina, trzeba przejść wąską zarośniętą drogą. Przejedzie tędy jeden samochód, dwa nie miałyby szans się minąć. Po obu stronach wysokie krzaki. Za nimi zaniedbane domy. Dalej stare kamienice. Do pierwszej, nieotynkowanej, przylepiona druga z szarobrązowym tynkiem. W jednym mieszkaniu stare drewniane okna, wyżej nowsze, plastikowe. Żeby dojść do drzwi wejściowych, trzeba przejść szeroką bramą. W budynku jest siedem mieszkań socjalnych i komunalnych. Za drzwiami wejściowymi zaniedbana klatka schodowa z nierównymi schodami i zardzewiałą barierką. Ściany nieodnawiane od wielu lat. Ciężko określić, jakiego dawniej były koloru. Teraz są miejscami beżowe, brązowe, szare, zielone. Wilgotne i odrapane. Podłoga nierówna. Wszystko brudne, lepiące się, zatęchłe. Na prawo od wejścia, tuż obok schodów brązowe drewniane drzwi z przyklejoną złotą jedynką. Pod nią oko wizjera. Z lewej strony malutka stara skrzynka na listy.

Za drzwiami dwa pokoje. Na podłodze zniszczone panele. Ściany beżowe, z grzybem. Na ścianie nad wąskim tapczanem makatka z Jezusem trzymającym na rękach owieczkę. Wokół stado owiec. Na poplamionym tapczanie kilka kołder i poduszek. Obok brązowa szafa. Wózek dziecięcy. To pokój Magdy i jej rodziny. Za ścianą większy pokój. Na ścianie makatka z dziewczyną. Wszędzie graty i ubrania. Na łóżku koce i kołdry. Na szafach, drzwiach i meblach porozwieszane ubrania. Mieszkanie jest zatęchłe i brudne. Mieszka tu dziesięć osób, w tym sześcioro dzieci. Wszystkie wymagają szkoły specjalnej.

Jeszcze przed narodzinami Fabiana Sąd Rejonowy w Częstochowie przydziela Magdzie i Arturowi kuratora. Rodzina żyje bardzo biednie, w domu jest nieporządek. Dzieci nieprawidłowo się rozwijają. Potrzebne jest wsparcie z zewnątrz. Parze niezbyt się układa. Kłótnie szybko kończą się rozwodem, który sąd orzeka w 2017 roku. Dzieci będą z matką, Artur zostaje pozbawiony praw rodzicielskich.

Magda związuje się z osiem lat młodszym Pawłem B. Mężczyzna nie ma żadnego źródła utrzymania. Żyje z tego, co dostanie od partnerki. Gdy na wolność wychodzi jego brat bliźniak, to on zostaje partnerem Magdy. Wyrok usłyszał za kradzież, rozbój i naruszenie nietykalności fizycznej. Rok później, w 2020, biorą ślub i rodzi się ich pierwszy syn. Rodzina żyje z 500 plus. Zasiłek otrzymują na pięcioro dzieci. Do tego renta Magdy, alimenty i zasiłki z opieki społecznej.

Kilka miesięcy po tym, jak Magda związuje się z Dawidem, w listopadzie 2019 roku, Kamil po raz pierwszy ucieka w domu. Ma wtedy cztery lata. Policja odwozi go do domu i zawiadamia sąd rodzinny. Siedem miesięcy później sąd uznaje, że Kamil może dalej pozostać pod opieką matki. Jego biologiczny ojciec składa do sądu rodzinnego wniosek o umożliwienie kontaktów z synami, ale pismo ma braki formalne. Artur ich nie uzupełnia, dlatego wniosek pozostaje bez rozpatrzenia. W marcu 2021 roku rodzina otrzymuje wsparcie pracownika socjalnego, który pomaga rodzinom bezrobotnym, biednym, takim, w których opiekunowie mieli problemy z prawem.

Kamil i Fabian nie rozwijają się prawidłowo. Wypowiadają tylko pojedyncze słowa i sylaby. Mają afazję, czyli zaburzenia mowy spowodowane uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego. Pracownicy opieki społecznej są bezradni. Rodzina jest niewydolna, warunki mieszkaniowe bardzo trudne, dzieci bez opieki specjalistów, z pomocą których mogłyby się lepiej rozwijać. W związku z tym miejski ośrodek pomocy społecznej zawiadamia o ich sytuacji sąd rodzinny. Urzędnicy dwukrotnie wysyłają do sądu wnioski o umieszczenie piątki dzieci Magdy w pieczy zastępczej. Sąd zapoznaje się z dokumentami MOPS-u i raportami kuratora. Nie ma tam ani słowa na temat krzywdzenia dzieci. Sąd decyduje, że da matce jeszcze jedną szansę.

Magda i Dawid widzą, że opieka społeczna i sąd coraz bardziej się im przyglądają. Boją się utraty dzieci, a co za tym idzie – utraty źródła utrzymania. Tym bardziej że mają już jedno wspólne dwuletnie dziecko, a kolejne jest w drodze. Magda jest w szóstej ciąży. W sierpniu 2022 roku para wynajmuje mieszkanie w Olkuszu na parterze bloku, niemal w centrum miasta. Budynek jest dużo nowszy i bardziej zadbany. Najpierw wprowadzają się do niego tylko Damian i Magda. Pozostała czwórka dzieci została z jej siostrą w Częstochowie.

Pod koniec sierpnia do pary dołączają Kamil, jego młodszy brat i drugi, którego ojcem jest Dawid. Dwoje najstarszych dzieci – 10- i 11-letnie – zostaje z Anetą. 25 sierpnia około godziny 14 ochroniarz jednego ze sklepów widzi na ulicy Kamila. Chłopiec jest bez żadnej opieki. Dzwoni na policję. Od funkcjonariuszy odbiera chłopca matka.

Pod koniec września Magda rodzi chłopca, swoje szóste dziecko. Sąsiedzi ich nie znają. Dzieci w ogóle nie widują. Z mieszkania wychodzi głównie Dawid, by zrobić zakupy.

13 listopada o godzinie 8.20 przechodzień dzwoni na policję, że przy przystanku autobusowym spaceruje bez opieki ubrany w piżamę chłopiec. Pogotowie zabiera wychłodzonego Kamila na obserwację do szpitala. Lekarze zawiadamiają Sąd Rodzinny w Olkuszu. W czasie pobytu rodziny w tym mieście pracownicy ośrodka pomocy społecznej trzykrotnie zawiadamiają sąd rodzinny, że dzieci są zaniedbywane. Po ucieczkach Kamila i informacjach od policji zostaje też wdrożona procedura Niebieskiej Karty. Sąd Rejonowy prowadzi postępowanie w sprawie umieszczenia dzieci w pieczy zastępczej. Nigdzie nie ma słowa o przemocy wobec dzieci, pracownicy socjalni wspominają jedynie o nieporadności życiowej i wychowawczej rodziców.

To wtedy Artur postanawia walczyć o odzyskanie władzy rodzicielskiej. – Widziałem po nich, że w domu nie jest im dobrze. Gdy kąpałem Kamilka, zobaczyłem na nogach i rękach ślady po oparzeniach papierosem. Zgłaszałem to w Częstochowie i w Olkuszu. Zrobiłem zdjęcia, żeby były dowody. Nikt nic nie zrobił. Nikt mi nie uwierzył. Potem już wcale nie chcieli mnie słuchać – mówi Artur. Wiele razy namawiał Magdę, by dała mu synów pod opiekę: – Widziałem, że zajmowała się nimi głównie Aneta. Magdę interesowali tylko ci, których urodziła Dawidowi. Reszta dla niej nie istniała. Ale Dawid mnie przeganiał, groził, że mnie pobije.

W staraniach o prawo do opieki nad dziećmi wspiera go dorosła córka Magda. Od dziecka przebywała w placówce opiekuńczej. Właściwie od urodzenia nie miała kontaktu z tatą. Artur odwiedzał ją przez jakiś czas. Potem przestał. Po latach, gdy już była dorosła, sama się do niego odezwała. – To było trzy lata temu. Chciałam wiedzieć, dlaczego mnie zostawił, nie odwiedzał. Powiedział, że moja matka mu zabroniła – zdradza Magda.

W czasie jednego ze spotkań tata mówi jej, że ma dwóch przyrodnich braci. Od razu chce ich poznać. – To było 29 stycznia. Tata przyszedł z nimi na lodowisko. Pracowałam tam na kasie. Kamil od razu się do mnie przytulił – wspomina Magda. Kamil i Fabian byli wtedy pod opieką taty z okazji ferii zimowych. Ich matka wyjątkowo zgodziła się, by się nimi zajął. Kilka dni później odwiedził z chłopcami córkę w jej mieszkaniu. – Kamil od razu poczuł się jak u siebie. Puszczał sobie muzykę na moim telefonie. Robili dyskoteki. Zamówiliśmy pizzę. Po obiedzie obaj zasnęli. Kamil nie pokazywał tego, co się dzieje w domu. Przy mnie był radosny, uśmiechnięty, szczęśliwy. Czuł się bezpiecznie. Bardzo dużo się śmiał – relacjonuje siostra Kamila.

W czasie spotkania tata chciał jej pokazać obrażenia, jakie zauważył u Kamila. Chłopiec nie zgodził się jednak, by podciągnąć rękawy bluzki. Udało się dopiero po dłuższej chwili. – Były ślady na rękach. Na łopatce Kamilek też miał ślad jakby od uderzenia czymś ostrym. Cały czas żałuję, że sama tego nie zgłosiłam. Ale pewnie też by mi nie uwierzyli. – Młoda kobieta nie kryje łez.

Przy każdym rozstaniu z tatą Kamil i Fabian płaczą. – Prosili mnie, by mogli u mnie zostać. Nie chcieli wracać do domu. Byli tam wyzywani, bici. Mówiłem ich matce o tym, groziła, że więcej nie da mi dzieci. Informowałem o przemocy opiekę społeczną i kuratora, ale nic nie zrobili – mówi Artur. Po wspólnych feriach 5 lutego przed południem Artur odwozi synów do matki, do Olkusza. Kilka godzin później, o 16.38, matka Kamila dzwoni na policję, że syn uciekł z domu. Na ulicy, kilkaset metrów od domu znajduje go przypadkowy przechodzień. Policja odwozi chłopca do matki. Artur próbuje przekonać Magdę, by mógł zabrać dzieci jeszcze na tydzień. Dzień później kobieta się zgadza.

W związku z ucieczkami Kamila i interwencjami policji Magda i Dawid postanawiają wrócić do Częstochowy. Pakują rzeczy i wracają do mieszkania siostry i jej męża. Teraz mieszka tam 12 osób. Pod koniec lutego Kamil i Fabian spędzają czas u ojca. Świętują urodziny chłopców. Są tort, świeczki i wyprawa na wystawę dinozaurów. Artur siedzi na kanapie nakrytej kolorowym kocem. Obok wtuleni w niego Kamil i Fabian. Bardzo do siebie podobni. To wtedy Kamil nagrywa swój śmiech na telefon Magdy. Gdy nadchodzi czas pożegnania, Kamil i Fabian płaczą. Nie chcą wracać do matki.

Gdy rodzina mieszkała w Olkuszu, Kamil nie chodził do szkoły specjalnej. Wraca tam 1 marca. Dzień później mówi nauczycielce, że boli go ręka. Widać kilka siniaków i pękniętą wargę. Nauczycielka pyta o to Magdę. W odpowiedzi słyszy, że chłopiec potknął się o próg i przewrócił. Radzi Magdzie, by poszła z obolałym synem do lekarza. Następnego dnia Kamil znów przychodzi do szkoły z silnym bólem ręki. Nauczycielka dzwoni do jego matki. Słyszy, że Kamil nie był u lekarza. Prosi, by go tam szybko zabrać. Magda idzie z Kamilem do lekarza. Ręka jest złamana. Chłopiec musi chodzić z gipsem. Gdy przychodzi do szkoły, na rozmowę zaprasza go psycholog. Nie widzi w zachowaniu dziecka niczego niepokojącego.

W połowie marca sąd znów obraduje nad losem Kamila i jego rodzeństwa. I znów zapada decyzja, że dzieci zostają z matką, a nad wszystkim ma czuwać kurator. Gdy odwiedza rodzinę, spisuje raport. Nie ma tam ani słowa o przemocy wobec dzieci. Tyle że jeśli nie widać oznak na twarzach lub dłoniach, taka osoba nie ma prawa sama rozebrać dziecka i sprawdzić jego stanu. Mogłaby wezwać pracownika ochrony zdrowia, który może zbadać dziecko pod kątem ewentualnych obrażeń. Ani pracownicy opieki społecznej, ani kurator o to nie wystąpili. Nawet wtedy gdy biologiczny ojciec Kamila zauważył na jego ciele ślady po przypaleniach papierosami.

17 marca, dwa tygodnie po tym, jak Kamil przyszedł do szkoły z obrażeniami, placówka przekazuje informacje na ten temat pracownikowi socjalnemu. Ten odwiedza rodzinę dopiero 29 marca w godzinach porannych. Nie zauważa niczego niepokojącego. Kilka godzin później ze szkoły do domu wraca Kamil. Przechodząc obok stołu, strąca leżący tam telefon Dawida. Mężczyzna wpada w szał. Łapie Kamila i ciągnie pod prysznic. Rozbiera go i zaczyna polewać mu buzię gorącą wodą. Rzuca go na podłogę. Wiele razy uderza słuchawką prysznicową. Zaciąga chłopca do kuchni i rzuca na rozgrany piec węglowy.

Kamil ma rozległe oparzenia i urazy. Mimo że w domu mieszka pięć dorosłych osób (najstarszy syn siostry Magdy ma 21 lat), nikt nie udziela cierpiącemu Kamilowi pomocy. Chłopiec leży skulony głównie w pokoju wujka i cioci. Jest wychudzony, odwodniony. Zbyt słaby, by zwalczać rozwijającą się z powodu oparzeń infekcję.

Dzień później matka chłopca informuje szkołę, że Kamila nie będzie w szkole ani na basenie. Tłumaczy, że wylał sobie na twarz gorącą herbatę. Nauczycielka radzi, by pójść z nim do lekarza. Kilka godzin później matka Kamila dzwoni do niej, że chłopiec dostał dwie maści na oparzenia i wróci do szkoły za dwa tygodnie. Tego samego dnia mieszkanie odwiedzają dwaj pracownicy socjalni z grupy roboczej, którzy zajmowali się rodziną w czasie jej pobytu w Olkuszu. Nie widzą niczego niepokojącego.

Następnego dnia nauczycielka wysyła do Magdy wiadomość z pytaniem o stan Kamila. Dostaje odpowiedź: „Trochę schodzi, prawie dobrze”. W tym czasie Artur wiele razy dopytuje Magdę, kiedy może odwiedzić syna i zabrać go na święta, które zaczynają się 9 kwietnia. Kobieta nie chce jednoznacznie odpowiedzieć.

2 kwietnia, w niedzielę, Ewa, partnerka Artura, wysyła do Magdy SMS-a z pytaniem, czy mogą zabrać Kamila i Fabiana. Kobieta odpisuje, że Fabian wylał na Kamila gorącą wodę. Ewa pyta, gdzie jest poparzony. „W buzię, plecy, ręce i nogi”. Ewa prosi o zdjęcie chłopca. Magda nie chce go wysłać. Tłumaczy, że jeśli to zrobi, Artur zawiadomi kuratora i ośrodek pomocy społecznej. Pisze, że smaruje mu oparzenia maścią. Ewa zapewnia, że nic nikomu nie powiedzą. Po kilku godzinach dostaje zdjęcie poparzonego Kamila. Widać na nim skulonego na podłodze chłopca. Na twarzy ma rany. Ubranie jest poplamione krwią. Artur decyduje, że następnego dnia pojedzie do syna. Zanim to zrobi, dostaje wiadomości od Magdy, by zabrał go do lekarza, bo ona wychodzi z domu.

– Pojechaliśmy tam. W drzwiach zacząłem pytać, co z Kamilem, gdzie on jest. A ona coś kręci, że się oparzył przypadkiem i że jeszcze do tego brat go pobił. Zamiast mi pokazać dziecko, chciała pieniędzy z alimentów. Kilka razy o to pytała. Tylko to było dla niej ważne. Znalazłem Kamilka w pokoju. Pół siedział, pół leżał na kocu i poduszce tuż przy piecu. Brudny, zasikany, bo już nie wstawał. Śmierdziało strasznie. Nikt nie pomógł mu się przebrać. Miał rany na twarzy, plecach. Nic nie mówił. Widać było, że bardzo cierpi. Leżał cichutko. Zaczęliśmy go obmywać wodą, ale zaczął wyć z bólu. Krzyczał: „Tata, pomóż”. Ubranie miał przyklejone do ran. Próbowaliśmy ciąć nożyczkami, strasznie cierpiał. Materiał był przyklejony do poparzonej skóry. Zadzwoniłem po karetkę – relacjonuje Artur. W tym czasie Magda wyszła z domu.

Przybyły na miejsce lekarz, widząc stan chłopca, wzywa Lotnicze Pogotowie Ratunkowe. Helikopter ląduje na boisku szkolnym, 150 metrów od domu, w którym mieszka Kamil. Ratownicy zabierają chłopca do najlepszego szpitala dziecięcego w regionie, Górnośląskiego Centrum Zdrowia Dziecka w Katowicach. Gdy wynoszą go z domu, wraca Magda z Dawidem.

– Byłam wtedy w pracy. Około godziny 14.40 zadzwonił tata i powiedział, że Kamilek jest cały poparzony i połamany. Przysłał mi jego zdjęcie. To był koszmar – mówi Magda, siostra Kamila i Fabiana.

W szpitalu lekarze wprowadzają Kamila w stan śpiączki farmakologicznej, by nie odczuwał bólu, a medycy mogli zająć się jego obrażeniami. – Chłopiec trafił do nas z rozległymi oparzeniami. Był brudny, odwodniony i wychudzony. Był w stanie ciężko średnim, wydolny krążeniowo i oddechowo. Stwierdziliśmy u niego oparzenia głowy, tułowia, kończyn oraz złamania kończyn. Chłopiec po wstępnym ustabilizowaniu został przekazany na oddział intensywnej terapii dzieci, gdzie lekarze anestezjolodzy walczyli o jego życie – informuje dr Andrzej Bulandra, koordynator Centrum Urazowego dla Dzieci w Górnośląskim Centrum Zdrowia Dziecka w Katowicach.

Następnego dnia Kamil przechodzi operację, w czasie której lekarze usuwają część martwych tkanek i zakładają opatrunki. W następnych dniach chłopiec przechodzi kilka taki zabiegów. Konieczny będzie przeszczep skóry. Ośmiolatek jest w stanie ciężkim, ale stabilnym.

Lekarze zajmujący się chłopcem są zszokowani jego obrażeniami. – W naszej opinii złamania powstały w ciągu ostatniego miesiąca, natomiast oparzenia – kilka dni przed przyjęciem dziecka do szpitala. Oparzenia obejmują jedną czwartą powierzchni ciała Kamila. Ból, jaki odczuwało dziecko, zanim do nas trafiło, był wyjątkowo dotkliwy. Sądząc po spalonych włosach na głowie, było to między innymi oparzenie płomieniem – mówi dr Andrzej Bulandra. – To właśnie rany oparzeniowe, które mogą wywołać bardzo groźną chorobę oparzeniową, są największym zagrożeniem dla życia dziecka. Choroba oparzeniowa rozwija się po poważnych oparzeniach. By jej uniknąć, trzeba jak najszybciej po urazie usunąć martwe tkanki i założyć opatrunki. Jeśli do tego nie dojdzie lub nastąpi to zbyt późno, może dojść do rozwinięcia choroby oparzeniowej i uszkodzenia narządów wewnętrznych – podkreśla.

3 kwietnia wieczorem siostra Kamila Magda pisze na Facebooku: „Proszę was, drodzy, pomódlcie się za mojego brata Kamila. Ma dopiero 8 lat i jest w ciężkim stanie przewieziony dziś przed 15 helikopterem do Katowic. Został poważnie pobity i czymś poparzony, ma trzeci stopień poparzenia. Jest pod respiratorem, nie wiadomo, czy się wybudzi. Dziękuję za każdą modlitwę”.

Następnego dnia rano publikuje kolejny post: „Właśnie się dowiedziałam, że Kamil ma tylko 50 procent szans na przeżycie. Jest operowany od rana. Jest cały połamany i poparzony od samej głowy. Jak można być takim skurwysynem i tak skrzywdzić dziecko. Kamilku, jesteś silny, walcz, kochany braciszku”.

– Stan chłopca jest ciężki, ale stabilny. W okresie świątecznym jego stan się nie pogorszył, we wtorek chłopiec przeszedł kolejną operację – mówi w środę 12 kwietnia Wojciech Gumułka, rzecznik katowickiego szpitala. Jak podkreślił, Kamil nadal przebywa na oddziale intensywnej terapii, jest w śpiączce farmakologicznej, by nie cierpiał. Chłopca, który przeszedł już trzy operacje, czekają kolejne zabiegi – głównie związane z usuwaniem martwych tkanek po oparzeniach. Nie będzie więc konieczności wybudzania i usypiania go do kolejnych zabiegów.

7 kwietnia do szpitala jedzie siostra chłopca. Lekarze zgodzili się na odwiedziny: – Pojechałam z tatą. On wszedł do Kamilka pierwszy. Czekałam na swoją kolej na korytarzu. Po kilku minutach wyszedł zapłakany. Nie był w stanie mówić. Lekarz, który z nim był, powiedział, że mnie nie wpuści, bo właśnie reanimują Kamila. Jego serce się zatrzymało, gdy tata do niego wszedł. Lekarzom udaje się przywrócić funkcje życiowe chłopca. Jego stan zaczyna się poprawiać, co pozwala na przeprowadzenie kolejnych operacji. W ciągu kilku dni chłopiec przechodzi trzy zabiegi, w czasie których lekarze usuwają martwe tkanki.

24 kwietnia lekarze przekazują dobre wieści: „Ostatnie dni były dla chłopca stabilne. Jeśli ta sytuacja się utrzyma i choroba oparzeniowa nie będzie u Kamilka postępować, to pod koniec tygodnia rozważane będzie stopniowe wybudzanie małego pacjenta ze śpiączki farmakologicznej”.

Lekarze zaczynają zmniejszać dawki leków usypiających, ale cztery dni później sytuacja znów się zmienia: „Wybudzanie Kamilka zostało wstrzymane z powodu kolejnych problemów infekcyjnych. Długo nieleczone, rozległe oparzenia powodują zakażenie organizmu chłopczyka, połączone z niewydolnością wielonarządową. Przy poważnym przebiegu choroby oparzeniowej takie problemy występują często, ale są do przezwyciężenia. Kamilek pozostaje więc w śpiączce farmakologicznej na oddziale intensywnej terapii. Najbliższy czas poświęcony będzie na ustabilizowanie stanu zdrowia małego pacjenta” – informuje 28 kwietnia Górnośląskie Centrum Zdrowia Dziecka w Katowicach.

– Był moment, że Kamilek lepiej się czuł. Mieli go wybudzać, ale w pewnym momencie znów stan się pogorszył. Modliliśmy się za niego cały czas. W pierwszych dniach maja tata zadzwonił do mnie po rozmowie z lekarzem. Powiedział, że Kamilek ma mniej niż pięć procent szans na przeżycie. Cały czas wierzyłam, że jednak da radę – mówi siostra chłopca.

4 maja szpital przekazuje kolejny komunikat: „Stan Kamilka w ostatnich dniach jest bardzo ciężki. U chłopca postępują choroba oparzeniowa, ostra niewydolność oddechowa oraz rozwija się ciężkie zakażenie całego organizmu. W związku z tym konieczne było wdrożenie u dziecka zaawansowanych procedur medycznych. Kamilek jest obecnie podłączony do wysokospecjalistycznej aparatury ECMO, zapewniającej wspomaganie krążenia i pozaustrojowe natlenianie krwi. Cały czas pozostaje w śpiączce farmakologicznej na oddziale intensywnej terapii”.

– Lekarz powiedział mi, że serce Kamilka pracuje tylko w trzech procentach. Jego mózg działa prawidłowo, ale inne organy wewnętrzne wysiadają. Jeśliby przeżył, to byłby cud. Ja się o ten cud modliłem i wierzyłem, że Kamilek z tego wyjdzie. Rozmawiałem z Kamilkiem. Mówiłem do niego, bo lekarze tak mi podpowiadali. Na pewno mnie słyszał. Wierzę w to. Poprosiłem księdza, by go odwiedził. Dał ostatnie namaszczenie – opowiada tata chłopca.

8 maja, 8 rano. Do siostry Kamila dzwoni Ewa, partnerka jej ojca. – Odebrałam i od razu zapytałam, co u Kamilka, czy do niego jadą. Powiedziała, że jadą, bo lekarz do nich zadzwonił, że… że Kamilek odszedł o 7.00. – Magda płacze. – Walczył w szpitalu 35 dni, ale już nie miał siły. Śnił mi się dzień wcześniej. Prosiłam go, by do nas wrócił, mówiłam, żeby się nie wygłupiał i znów był z nami. Odpowiedział: „Madzia, wreszcie jest mi dobrze, nie chcę wracać” – dodaje.

O odejściu Kamila informuje opinię publiczną szpital, w którym chłopiec był leczony: „Kamilek zmarł dziś rano. Bezpośrednią przyczyną śmierci chłopca była postępująca niewydolność wielonarządowa. Doprowadziła do niej poważna choroba oparzeniowa i ciężkie zakażenie całego organizmu, spowodowane rozległymi, długo nieleczonymi ranami oparzeniowymi. Kamilek przez cały czas pobytu w szpitalu był głęboko nieprzytomny. Nie zdawał sobie sprawy z tego, gdzie jest ani co go spotkało. Ani przez chwilę nie cierpiał. Kamilek otrzymał w Górnośląskim Centrum Zdrowia Dziecka wszelką możliwą pomoc medyczną. Korzystał z zaawansowanych metod leczenia, m.in. z respiratoterapii, dializoterapii oraz wysokospecjalistycznej aparatury ECMO, zapewniającej wspomaganie krążenia i pozaustrojowe natlenianie krwi. Był pod ciągłą, niezwykle troskliwą opieką naszego personelu medycznego. To wszystko niestety nie wystarczyło, aby uratować chłopca. W imieniu personelu szpitala przekazujemy wyrazy głębokiego współczucia biologicznemu ojcu dziecka. Dziękujemy też wszystkim tym osobom, które tak bardzo przejęły się losem chłopca. Wspólnie z państwem, jako personel szpitala, dzielimy dziś wielki smutek z powodu odejścia Kamilka”.

12 maja, dzień przed pogrzebem, siostra Kamila i Artur żegnają się z chłopcem. – To był szok. Kamilek miał na twarzy zagojone rany, ale widać było, że były ogromne. Nie chciałam go zostawiać, ale w końcu zamknęli trumnę – wspomina Magda. Dzień później odbywają się uroczystości pogrzebowe. Przychodzi tłum. Większość zgromadzonych o Kamilu dowiedziała się z mediów. Nigdy go nie poznali. Zgodnie z wolą bliskich na pożegnanie przynieśli białe róże. Na cmentarzu rzuca się w oczy jeden z wieńców z białych róż, który na szarfie ma napis: „Zawiedliśmy. Wybacz. Dorośli”. Na pogrzebie nie ma matki Kamila ani jej męża. Oboje przebywają w areszcie. Nie przychodzą także ciocia i wujek chłopca, u których w pokoju leżał skatowany przez ojczyma. Poza kwiatami przy grobie chłopca żałobnicy zostawiają maskotki, w tym ogromnego brązowego misia. W niebo puszczają białe i niebieskie baloniki.

Gdy Kamil trafia do szpitala, prokuratura wszczyna postępowanie w sprawie maltretowania chłopca. Śledczy zatrzymują jego matkę i jej męża. Dawid B. słyszy zarzut usiłowania zabójstwa Kamila, a Magda B. – narażenia dziecka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia i zdrowia, a także o udzielenie mężowi pomocnictwa w znęcaniu się nad chłopcem. Oboje trafiają do aresztu. Prokuratura prowadzi także postępowanie w sprawie niedopełnienia obowiązków służbowych w działaniach instytucji zobowiązanych do nadzoru nad rodziną dziecka oraz instytucji odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji procesowych i opiekuńczych wobec rodziny.

Ośrodki pomocy społecznej w Częstochowie i Olkuszu, sądy, które zajmowały się sprawą Kamila i jego rodzeństwa, a także szkoła, do której uczęszczał, zgodnie twierdzą: nie było żadnych sygnałów o przemocy wobec dzieci ani żadnych nieprawidłowości. Kilkadziesiąt osób z opieki społecznej, sądów, policji i szkoły miało kontakt z Kamilem i jego rodziną, ale nikt niczego nie zauważył, nie ma sobie nic do zarzucenia, a ewentualne uchybienia nie miały wpływu na śmierć Kamila. Gdy rzecznik prasowy Sądu Okręgowego w Częstochowie mówi dziennikarzom: „Nie było w tej rodzinie w ogóle mowy o przemocy wobec dzieci”, w internecie pojawiają się zdjęcia Kamilka ze szkoły. Pierwsze jest z 8 marca. Chłopiec stoi wśród dzieci z rozciętą dolną wargą. Ma siniaki na twarzy i rękach. Za ramię trzyma go nauczycielka. Na drugiej fotografii, z 20 marca, Kamil ma prawą rękę schowaną pod ubraniem. Jest złamana.

Pozostałe dzieci Magdy zostają przebadane przez lekarzy. Nie mają śladów przemocy. Dwaj najmłodsi chłopcy, synowie Dawida, zostają umieszczeni w pieczy zastępczej. Pozostała trójka w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Pod koniec kwietnia Magda pisze list do sądu, w którym prosi o spotkanie z dziećmi. Sąd orzeka, że na czas prowadzonego postępowania matka ma całkowity zakaz kontaktów z dziećmi.

14 kwietnia prokuratura przedstawia siostrze Magdy Anecie J. zarzut nieudzielenia pomocy rannemu Kamilowi. Kilka dni później taki sam słyszą Wojciech J., jej mąż oraz ich 21-letni syn Artur.

Po śmierci Kamila prokuratura zleca sekcję zwłok Kamila. Przyczyną śmierci chłopca są rozległe oparzenia ciała. W ich wyniku doszło do wstrząsu pooparzeniowego, infekcji ogólnoustrojowej, a ostatecznie do niewydolności wielonarządowej. Jak wynika z opinii biegłych, istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między oparzeniami a zgonem dziecka. W związku z tym prokuratura zmienia zarzuty wobec jego ojczyma. Dawidowi B. stawia zarzut zabójstwa ze szczególnym okrucieństwem. Zarzuty obejmują też trwające od listopada 2020 roku do 3 kwietnia 2023 roku znęcanie się psychiczne i fizyczne ze szczególnym okrucieństwem nad małoletnim pasierbem poprzez m.in. bicie go rękoma po całym ciele, rzucanie o podłogę i meble, kopanie po ciele i głowie, przypalanie papierosami, skutkujące szeregiem obrażeń ciała doznanych przez dziecko. Zarzut obejmuje także dokonane w tym samym czasie psychiczne i fizyczne znęcanie się ze szczególnym okrucieństwem nad drugim pasierbem, 7-letnim Fabianem. Dawid przyznaje się do niektórych agresywnych zachowań.

Matce Kamila prokuratura zarzuca pomocnictwo do zabójstwa ze szczególnym okrucieństwem przez zaniechanie działania i niepodejmowanie reakcji chroniących dziecko przed przemocą ze strony ojczyma oraz nieudzielenie pomocy chłopcu, który znajdował się w stanie bezpośredniego zagrożenia życia. Zarzuty obejmują także pomocnictwo do fizycznego i psychicznego znęcania się ze szczególnym okrucieństwem nad jej synami Fabianem i Kamilem poprzez niepodejmowanie reakcji chroniących dzieci. Kobieta miała akceptować, wyrażać zgodę i tolerować przemoc ze strony Dawida wobec jej dzieci. Magda nie przyznaje się do zarzucanych jej czynów.

Śledztwo początkowo prowadzi Prokuratura Okręgowa w Częstochowie, ale na polecenie ówczesnego prokuratora generalnego Zbigniewa Ziobry zostaje przeniesione do Prokuratury Regionalnej w Gdańsku.

Po śmierci Kamila Krajowa Rada Sądownicza decyduje o lustracji spraw w sądach rejonowych w Częstochowie, Olkuszu i w Sądzie Okręgowym w Częstochowie. Sądy te prowadziły sprawy dotyczące sytuacji w rodzinie Kamila. Nie dopatrzono się jednak nieprawidłowości w ich działaniu: „W oparciu o przedstawione ustalenia, po zapoznaniu się z całokształtem dokumentacji zawartej w wymienionych aktach spraw Zespół stwierdza, że w przedmiotowej sprawie Sąd Rejonowy w Olkuszu i Sąd Rejonowy w Częstochowie podejmował co do zasady czynności sprawnie oraz niezwłocznie i brak jest podstaw do przypisania obu Sądom bezczynności; zaniechania podejmowania działań bezpośrednio po uzyskaniu informacji”.

Śmierć ośmiolatka wywołuje ogólnopolską debatę na temat ochrony dzieci przed przemocą w ich domach. W efekcie powstaje tak zwana ustawa Kamilka, która wchodzi w życie 15 lutego 2024 roku. Nowe przepisy wprowadzają standardy ochrony dzieci we wszystkich placówkach, gdzie przebywają; wysłuchanie dziecka w sądach, kwestionariusz oceny bezpieczeństwa dziecka, który ma pomóc ocenić, czy jego zdrowie i życie jest zagrożone; analizę śmiertelnych przypadków krzywdzenia dzieci, by wyciągnąć z nich wnioski i zapobiec kolejnym tragediom. Niektóre zapisy zaczęły funkcjonować wiele miesięcy po śmierci Kamilka.

Kilka miesięcy później powołana po zmianie władzy w Polsce Monika Horna-Cieślak, rzeczniczka praw dziecka, współautorka tak zwanej ustawy Kamilka, zwraca się o ponowną analizę prowadzonych przez sądy spraw w związku z licznymi wątpliwościami. Sądy nie zapoznały się z dokumentacją medyczną Kamila, w której opisane były jego urazy, i nie interesowały się losem rodziny po zmianie miejsca zamieszkania.

– Co mi zostało po Kamilku? Zdjęcia, nagranie jego śmiechu i buty. Takie sportowe, na rzepy. Czarno-zielone. Bardzo je lubił. Nosił je, gdy spędzał czas z tatą. Wtedy, gdy się uśmiechał. No i mamy Fabianka, może kiedyś będzie z nami – mówi jego siostra.

Artur cały czas próbuje odzyskać opiekę nad Fabianem. Chłopiec potrzebuje jednak stałego nadzoru wielu specjalistów. – Nie wiem, czy uda się go zabrać z placówki. Bardzo się boję, że Fabian zostanie tam do pełnoletności, ale z drugiej strony nie wiem, czy tata poradzi sobie ze specjalistyczną opieką, jakiej on wymaga. Niestety, wiem, jak wygląda życie w placówce. Gdy od niego wychodzimy, płacze i krzyczy, chce, żebyśmy zabrali go ze sobą. Przechodziłam przez to. To koszmar. Na razie zostają nam odwiedziny – przyznaje siostra Kamila. Artur: – Gdy jesteśmy w odwiedzinach u Fabianka i musimy już wychodzić, on łapie swoją kurtkę, zakłada i też chce z nami iść. Mam nadzieję, że nadejdzie dzień, kiedy nie będę musiał odwiesić jego kurtki na wieszak i zamknąć drzwi.

Przemoc zapisana w mózgu

Rozmowa z dr Anną Krawczak, badaczką i członkinią Interdyscyplinarnego Zespołu Badań nad Dzieciństwem Uniwersytetu Warszawskiego, specjalistką do spraw ochrony dzieci w Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę

Czy często dzieci, które doświadczyły przemocy w domu, trafiają do pieczy zastępczej?

Miażdżąca większość dzieci, które znajdą się w pieczy, jest ofiarami przemocy domowej. Żadne dziecko nie trafia tam przez przypadek. Gdybyśmy jednak zapytali, czy każde dziecko doświadczające przemocy w domu będzie w pieczy, to niestety odpowiedź brzmi: nie. Wszystkie dzieci, które tracą życie w swoich domach, to dzieci, których na czas stamtąd nie zabrano.

Tych wszystkich tragedii dałoby się uniknąć?

Nie mam wątpliwości, że te dzieci by żyły, gdyby w Polsce został wprowadzony choćby kwestionariusz oceny ryzyka przemocy w rodzinie. Sama przygotowałam taki dokument i wypełniłam go dla 17 dzieci, które zostały zabite w swoich domach. Co ważne, nie wypełniałam dokumentu na dzień śmierci dzieci, tylko na trzy miesiące przed tragedią. Za każdym razem wynik wskazywał, że zdrowie i życie dziecka jest zagrożone i należy je jak najszybciej zabrać z rodzinnego domu. Pierwszą historią, dla której testowałam kalibrację kwestionariusza, była historia Kamilka z Częstochowy. Mąż matki rzucił go na rozgrzany piec i pobił. Chłopiec zmarł. Gdyby urzędnicy dysponowali kwestionariuszem oceny ryzyka w rodzinie Kamila, już trzy miesiące wcześniej wiedzieliby, że trzeba go ratować. I musieliby to zrobić, ponieważ kwestionariusz daje odpowiedź wprost: życie dziecka jest zagrożone. Wątpię, czy dowolny urzędnik nie podpisałby się pod tym, żeby Kamila zostawić w rodzinie z maksymalnym wynikiem ryzyka w kwestionariuszu. A co słyszy opinia publiczna? Częstochowski ośrodek pomocy społecznej mówi, że nie widział przemocy.

Do dziś pamiętam słowa obrońcy ojca zabitej Blanki z Olecka, który w sądzie powiedział, że „nie da się przewidzieć pewnych tragedii, które mogą się wydarzyć dziś, jutro”. Wręcz przeciwnie: te tragedie dało się przewidzieć, bo na świecie istnieją narzędzia, które w tym pomagają.

Co kilka tygodni w mediach słyszymy o kolejnym zakatowanym dziecku. Skoro mógłby je uratować kwestionariusz, to dlaczego go nie ma?

Po wyborach nowe kierownictwo Ministerstwa Rodziny ogłosiło, że pracuje nad tym, by wprowadzić kwestionariusz, ale nie wiadomo, kiedy będzie on gotowy.

Na czym polega ten kwestionariusz?

To jest szereg pytań ułożonych nieprzypadkowo, jeśli chodzi o kolejność, ale i treść. Dotyczą czynników ryzyka w rodzinie, takich jak uzależnienia od alkoholu i narkotyków, problemów z prawem itd. Na podstawie odpowiedzi przydziela się określoną liczbę punktów. Potem się je sumuje i w ten sposób wiadomo, jak wysokie jest ryzyko skrzywdzenia dziecka. Jeśli ryzyko jest bardzo wysokie, należy jak najszybciej zabrać dziecko z rodziny, ponieważ jego zdrowie i życie jest zagrożone. To narzędzie pomogłoby nie tylko krzywdzonym dzieciom, ale i osobom, które wykonują zawody mające je chronić. To praca narażona na wypalenie. Gdy niemal codziennie widzi się krzywdę dzieci, próg wrażliwości się obniża, nasz osąd przestaje być obiektywny. A kwestionariusz jest zobiektywizowanym narzędziem, które pomaga „wyskalować” interpretację. Z tego też powodu decyzji o interwencji w rodzinie nie podejmuje się w pojedynkę, tylko robi to grupa osób.

Czy rodzina zastępcza wie, że dziecko, które do niej trafia, doświadczyło przemocy?

Rzadko, ponieważ nie zawsze w momencie interwencyjnego zabezpieczenia dziecka poza rodziną system dysponuje pełną wiedzą o tym, czego konkretne dziecko doświadczyło. Przytoczę historię z mojego życia. Wyjeżdżałam z przyjaciółką na wczasy. Ona miała wówczas bardziej liczną rodzinę. Dwa tygodnie wcześniej przyjęła dwoje dzieci, bo była rodziną zastępczą. My jechaliśmy jednym samochodem, ona i jej bliscy – dwoma. Jedno z tych aut po drodze się zepsuło. Zadzwoniła do mnie i poprosiła, bym położyła jej dzieci z drugiego samochodu do snu, bo nie zdąży dotrzeć. Zgodziłam się. W tej grupie był chłopczyk, który został przyjęty dwa tygodnie wcześniej. Poszłam z nim do łazienki i mimo swojego doświadczenia popełniłam karygodne błędy. Weszłam z nim do łazienki i zamknęłam drzwi. Chłopiec zastygł. To powinno mnie zaalarmować, ale wtedy popełniłam drugi absurdalny błąd. Powiedziałam, żeby umył zęby i się rozebrał. Jego spojrzenie, gdy to usłyszał, było tak wymowne, że od razu zorientowałam się, o co chodzi. Natychmiast wyszłam.

Był ofiarą przemocy?

Tak, seksualnej. Ani moja przyjaciółka, ani ja o tym nie wiedziałyśmy. Dopiero jego zachowanie w łazience to ujawniło. Okazało się, że ten pięciolatek był masywnie wykorzystywany seksualnie. Dla niego znalezienie się z osobą dorosłą w prywatnej przestrzeni, jaką jest łazienka, i usłyszenie: „rozbieraj się”, to był tak zwany trigger traumatyczny. Słowa, które przywołały wcześniejszą traumę. Niestety, krzywdzenie seksualne dzieci bardzo często jest niezauważane nie tylko dlatego, że ludzie nie znają symptomów, ale też nie chcą ich widzieć.

Jakie to symptomy?

Na przykład akty odtwórcze. Małe dzieci odtwarzają sytuacje seksualne, których doświadczyły lub – jeśli były krzywdzone pośrednio – które widziały na materiałach pornograficznych. Szansa na to, że prawidłowo rozwijający się pięcio-, sześciolatek będzie odtwarzał ruchy frykcyjne genitalne lub oralne, jest równa zeru.

Rodzice zastępczy powinni być chyba wyczuleni na zachowania odbiegające od normy?

Wielu jest, ale nawet ja czasem popełniam błędy. Dlatego tak ważne jest ciągłe kształcenie się. To zadziwiające, jak duża jest elastyczność fantazji dorosłych, którzy próbują wytłumaczyć zachowania świadczące o przemocy seksualnej, by wskazywały na coś innego. A przecież nawet jeśli założymy, że dziecko nie było krzywdzone bezpośrednio, czyli dotykiem, to samo pokazywanie dziecku pornografii jest przestępstwem. Należy to zgłaszać organom ścigania. Osoba, która tego nie zgłosi, sama podlega sankcji karnej do trzech lat pozbawienia wolności.

Dlaczego tak reagują?

Znam wiele przypadków rodzin zastępczych, które były zniechęcane przez urzędników do złożenia zawiadomienia. Słyszały: „Po co to rozgrzebujecie?”, „Dla dobra dziecka zostawcie to w spokoju”. Niestety przemoc seksualna jest bardzo niedoszacowana. Znam masę historii, w których zachowania odtwórcze były bardzo drastyczne. Nie tylko symulowanie aktów seksualnych, ale też próby penetracji przez bardzo małe dzieci. Krzywdzenie seksualne najmłodszych jest w Polsce praktycznie bezkarne.

Dlaczego?

Musi dojść do kilku zbiegów okoliczności, by taka sprawa znalazła finał w sądzie. Dziecko musi zdać bardzo wiarygodną relację z krzywdy, jakiej doświadczyło, muszą być bardzo przekonujące dowody albo jest bardzo zdeterminowany dorosły, który zrobi wszystko, by to doprowadzić do końca. W pracy, na przykład w czasie szkoleń, często zadaję pytanie, jakie są bezwzględne z punktu widzenia prokuratury przesłanki wykorzystania seksualnego dziecka: ciąża u osoby poniżej 15. roku życia, choroba przenoszona drogą płciową, obrażenia w okolicy genitaliów, wiarygodna relacja dziecka na temat przemocy seksualnej czy obecność wydzielin, w tym spermy, w jamach ciała dziecka.

Jak odpowiadają?

Niemal wszyscy wskazują ciążę, do tego obrażenia ciała i relację dziecka.

A co jest przesłanką dla prokuratury?

Ciąża, choroba przenoszona drogą płciową i obecność wydzielin. Przy czym ten ostatni przypadek prawie nigdy się nie zdarza. Problem polega na tym, że nawet jeśli występują te przesłanki, sprawę bardzo trudno udowodnić. Pamiętam historię sześcioletniego chłopczyka z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim. Lekarze zdiagnozowali u niego kiłę, co zgodnie z prawem jest przesłanką bezwzględną do tego, że doszło do przemocy seksualnej. Dziecko bardzo dokładnie opowiadało, jak było krzywdzone. Zacytuję to jego słowami: „wujek wkładał mi chuja w dupę”. Mimo takich dowodów sprawa została umorzona.

Dlaczego?

Matkę chłopca odwiedzało w domu wielu mężczyzn. Biegła zakwestionowała zeznanie chłopca, bo nie był w stanie wskazać, który z nich go gwałcił. Prokuratura umorzyła postępowanie, uzasadniając, że dziecko mogło się zarazić kiłą na basenie.

Na co powinni zwrócić uwagę rodzice zastępczy, gdy trafia do nich dziecko?

Najłatwiej jest zidentyfikować przemoc fizyczną, choć też nie każdy to potrafi. Jeśli na ciele dziecka widać punktowe oparzenia, to mamy pewność, że było przypalane papierosami. Choć znam przypadki, że dorośli uznali to za ukąszenia owada. Inne jednoznaczne ślady to oparzenia rękawiczkowe i skarpetkowe. Dorosły zanurza pośladki dziecka we wrzątku lub gorącej wodzie, by w ten sposób na przykład ukarać za zmoczenie się. Wówczas małe dziecko wygina się w łuk i w ten sposób dochodzi do charakterystycznych oparzeń: stopy, dłonie oraz owalne oparzenie pośladków. Jest to klasyczny symptom opisywany w literaturze medycznej. Do tego charakterystyczne ślady po wyrywaniu kępek włosów na głowie. Niestety dorośli, i to jest naturalne, łatwiej utożsamiają się z osobą dorosłą niż z dzieckiem. Dlatego często szukają innego wytłumaczenia dla symptomów uprawdopodabniających krzywdzenie. Jeśli jednak dorosły poważnie podchodzi do swojej roli rodzica zastępczego lub pracownika służb socjalnych, cały czas podnosi swoje umiejętności. Jeśli ma się świadomość, że trzeba się postawić w sytuacji dziecka, spojrzeć na to jego oczami, to dużo łatwiej wychwycić różne symptomy.

Czy zdarza się, że dzieci kłamią na temat przemocy?

Tak, ale nie w sposób, w jaki o tym myślimy. To kolejny temat, który poruszam na szkoleniach. Zadaję pytanie, ile dzieci kłamie, że zostało skrzywdzonych, a tak naprawdę nic złego się nie wydarzyło. Można wybrać spośród odpowiedzi: 25 procent, 75 procent, 50 procent, 2–6 procent.

Jaka najczęściej pada odpowiedź?

Zazwyczaj ludzie wskazują trzy pierwsze, a prawdziwa jest ta ostatnia. Bardzo mało dzieci kłamie, że było ofiarą przemocy. Natomiast ponad 70 procent dzieci mówi, że nie było krzywdzone, a tak naprawdę ukrywa, chroni sprawcę, który je skrzywdził.

Czy jest rodzaj przemocy, z którego nie zdajemy sobie sprawy?

Najbardziej niedocenioną i niedoszacowaną kategorią przemocy jest zaniedbanie. To najbardziej widać w ośrodkach pomocy społecznej, tam gdzie pracuje się z rodziną na poziomie gminy. Wśród pracowników socjalnych panuje mit, że jeżeli rodzic stosował przemoc fizyczną, to jest bardzo źle, jeżeli przemoc seksualną, to fatalnie, ale jeśli zaniedbywał, to „tylko zaniedbywał”. A zgodnie z badaniami jest dokładnie odwrotnie. Dziecko ofiara przemocy seksualnej jest najlepiej rokującym przypadkiem, o ile sprawca jest osobą zewnętrzną, czyli nie jest to rodzic bądź rodzeństwo. Jeżeli rodzina staje wówczas po stronie dziecka, uznaje krzywdę, sprawca jest odseparowany i dziecko jest otoczone opieką, mamy sporą szansę na to, że uda się ten system rodzinny wzmocnić i pomóc dziecku. Przemoc seksualna może być incydentalna, a zaniedbanie nigdy takie nie jest. Potrzeba czegoś więcej niż chwili zapomnienia, krótkiego kryzysu, by doprowadzić do sytuacji, że dziecko przez dwa lata ma wszy albo zostawia się dwulatka samego na dwie doby ze starszym rodzeństwem.

Niemal we wszystkich opisywanych przez nas historiach jest podobny schemat. Uzależnienie rodziców lub/i opiekunów, konflikty z prawem, choroba psychiczna, przemoc wobec rodziców w dzieciństwie. Czy takie rodziny nie powinny być objęte lepszym nadzorem, by chronić dzieci?

One są otoczone opieką. Mają zazwyczaj asystenta rodziny i kuratora. Polską specjalnością są wieloletnie nadzory kuratorskie. Rekordziści potrafią mieć kuratora przez 20 lat, a on za każdym razem pisze, że rodzina dobrze funkcjonuje.

To dlaczego tyle lat ma kuratora?

No właśnie… W takiej rodzinie przez kilkanaście lat dziecko jest w ciągłej ekspozycji na krzywdzenie. To są najbardziej uszkodzone dzieci. One wyrastają w przekonaniu, że świat dorosłych zawsze będzie je krzywdził, ale też nigdy nie udzieli im skutecznej pomocy. Na dodatek, gdy dorosną i same będą miały dzieci, jest wysokie ryzyko, że zaczną je krzywdzić. Wiemy z badań, że rodzice, którzy doświadczyli w dzieciństwie więcej niż czterech rodzajów tak zwanych negatywnych wydarzeń dzieciństwa (adverse childhood experiences, ACE’s), na przykład przemocy fizycznej, seksualnej, psychicznej, zaniedbania, wychowywania się z chorym psychicznie rodzicem, uzależnionym lub karanym, siedmiokrotnie częściej zostają sprawcami przemocy wobec własnych dzieci.

Gdy dziecko zostaje zakatowane w domu, przez kilka dni piszą o tym media, trwa dyskusja, potem wszystko cichnie. A po kilku tygodniach ginie kolejne dziecko i nic się nie zmienia. Dlaczego?

Rzeczywiście tak było wcześniej. Sytuację zmieniła jednak śmierć Kamilka z Częstochowy. To była pierwsza śmierć dziecka, która spowodowała zmianę przepisów. Przygotowano tak zwaną ustawę Kamilka, w której znalazły się zapisy o wprowadzeniu procedury Serious Case Review. Walczyliśmy o to od lat. Wiadomo, że to nie była ostatnia śmierć dziecka w domu, ale coś drgnęło.

Czy ta procedura już działa?

U nas nic nie dzieje się szybko. Ministerstwo Sprawiedliwości potrzebowało miesięcy, by powołać zespół, który ma realizować założenia tej procedury.

Na czym ona polega?

Procedura Serious Case Review wychodzi z założenia, że sensem nie jest karanie urzędników, kuratorów, gdy dojdzie do śmierci dziecka, a uczenie się na błędach. Oczywiście ta procedura toczy się obok postępowania prokuratorskiego, nikt przez nią nie uniknie odpowiedzialności, jeśli złamał prawo. Ojczyzną podejścia do oceny sytuacji jak w Serious Case Review jest medycyna. Tam dosyć wcześnie zauważono, że jeśli lekarzy będzie się straszyć konsekwencjami za popełnione błędy medyczne, to nie będą ich zgłaszać. Jeżeli jednak zamiast kary zaproponuje się analizę przypadku, to łatwiej będzie w przyszłości wyeliminować takie błędy. Procedura Serious Case Review zakłada, że specjalnie powołany zespół złożony z osób różnych specjalizacji analizuje każdy przypadek śmierci dziecka w domu rodzinnym, by znaleźć luki w systemie, jakie mogły do tego doprowadzić i je wyeliminować.

Gdy w rodzinie otoczonej opieką społeczną umrze dziecko, urzędnicy odpowiedzialni za ochronę dzieci prawie nigdy nie ponoszą odpowiedzialności. Zazwyczaj takie postępowania są umarzane. Jeden z nielicznych przypadków to sprawa rodziców zastępczych z Pucka, którzy zabili dwoje dzieci.

Sprawa z Pucka pokazała nam, gdzie w systemie istnieją dziury. Ta rodzina zastępcza była rekrutowana na starych zasadach, które już nie istnieją. Dlatego teraz sito rekrutacji kandydatów na rodziców zastępczych jest skuteczniejsze. Po tej historii nie doszło już do podobnej tragedii. Ale rzeczywiście w większości przypadków sprawcy błędów, które ważą na życiu dzieci, nie są pociągani do odpowiedzialności.

Dlaczego?

Polskie przepisy są tak skonstruowane, że bardzo trudno jest wskazać odpowiedzialność urzędników. Jeżeli pracownik socjalny odwiedza rodzinę, ma podejrzenie, że rodzice biją dziecko, a nie przeprowadza oględzin jego ciała, zawsze może powiedzieć, że nie ma do tego uprawnień. I to będzie prawda. Ale z drugiej strony może wezwać pracownika ochrony zdrowia, by to zrobił. Czy w takim razie ten urzędnik może być ukarany za to, że podjął decyzję, do której miał prawo, a nie podjął innej, do której też miał prawo?

W przypadku Zuzi z Torunia służby socjalne i kuratorzy nie zauważyli, że kilka tygodni przed śmiercią miała skomplikowane złamanie ręki. Jak to możliwe?

Pracownicy socjalni i kuratorzy mają wiele możliwości, ale nie wszyscy z nich korzystają. Nie mogą rozebrać dziecka, ale może to zrobić lekarz. Mogą popytać sąsiadów, czy słyszą płacz i krzyki albo widzą dzieci z siniakami. Zamiast odwiedzać rodzinę w standardowym terminie od poniedziałku do piątku w godzinach południowych, mogą zajrzeć w tak zwanym czasie krytycznym, czyli w poniedziałek rano lub w piątek po południu. Są jednak urzędnicy, którzy wcześniej dzwonią i uprzedzają o swojej wizycie. Co niepokojącego mogą wtedy zauważyć? Można też, a nawet trzeba zadzwonić do przychodni i zapytać, w jakim stanie było dziecko w czasie ostatnich wizyt, czy rodzice wykonują obowiązkowe szczepienia, realizują zalecenia lekarskie i wykupują przepisane leki. Możliwości jest wiele, ale to od pracownika socjalnego czy kuratora zależy, czy z nich skorzysta, bo żadna z nich nie jest obowiązkowa.

Dlaczego tak to wygląda?

Powodów jest wiele. W polskim prawie nie ma żadnego dokumentu, ustawy, instytucji, która byłaby poświęcona dzieciom. Nie ma żadnej służby chroniącej najmłodszych. W Wielkiej Brytanii komitety ochrony dziecka zostały ustanowione po drugiej wojnie światowej i od razu zaczęły działać na poziomie, powiedzmy, gminnym, czyli głęboko w terenie. W naszym kraju rodzice mają pracownika socjalnego, asystenta rodziny i kuratora, a dziecko – nie. Jeśli zostało skrzywdzone, jego rodzic oprawca dostanie swojego reprezentanta w sądzie, czyli adwokata z urzędu, a dziecko – nie. Wszystko przez to, że ciążą na nas orzeczenia Sądu Najwyższego sprzed ponad 50 lat, w których sędziowie orzekali, że w Polsce dziecko nie może być w postępowaniu opiekuńczym reprezentowane przez kogoś innego niż rodzic.

W polskim prawie funkcjonuje sformułowanie „władza rodzicielska”. Nie ma u nas zakorzenionego myślenia o dziecku jako podmiocie prawnym. Wszystkie przepisy mają wspierać rodzinę, a nie ma mowy o wsparciu dziecka, wyjątkiem jest tu procedura karna, co też się ostatnio zmieniło dzięki ustawie Kamilka. Najważniejszym celem w ustawie o pieczy zastępczej jest wspieranie rodziny biologicznej. Kiedy dochodzi do zabezpieczenia dziecka poza rodziną biologiczną, pierwszy punkt mówi o tym, że trzeba dążyć do powrotu dziecka do rodziców. Na drugim miejscu jest adopcja, a na trzecim pozostanie w środowisku pieczy zastępczej.

Jak się to przekłada na statystki?

Przepisy nie przystają do rzeczywistości. Do rodziny biologicznej wraca niespełna sześć procent dzieci, do adopcji trafia około trzech procent, a 90–91 procent zostaje w pieczy zastępczej. Lwia część dzieci wychowuje się w rodzinach zastępczych, a one nie są zauważane w polskim prawie. Nie ma terminu rodziny długoterminowej, pomimo że 63 procent rodzin zastępczych pełni taką rolę. To jest jedyny dom dla tych dzieci, a w Polsce cały czas się udaje, że ich sytuacja jest tymczasowa.

A co z rzecznikiem praw dziecka?

To tylko papierek lakmusowy. Powołano go tylko dlatego, że dzieci nie mają niczego ani nikogo innego. Rzecznik nie ma żadnej władzy.

W marcu 2024 roku w Świebodzinie w domu został zakatowany siedmiomiesięczny chłopiec. Sąd wcześniej zdecydował o umieszczeniu go w rodzinie zastępczej, ale jej nie znaleziono. Jak to możliwe?

Jeśli ktoś szuka rodziny zastępczej kilka miesięcy, to znaczy, że jej nie szuka. Ustawa jest jedna, a są rejony w Polsce, gdzie piecza funkcjonuje, nie ma problemu ze znalezieniem rodziny zastępczej, i są takie, gdzie urzędnicy nie mogą jej znaleźć. Wszystko zależy od tego, kto się tym zajmuje i jaką ma determinację. Są powiaty, w których urzędnicy siedzą z założonymi rękami i nic nie robią, a czasami wystarczą naprawdę proste ruchy.

Co mogą zrobić?

Jestem wstrząśnięta, że przedstawiciele powiatów nie znają podstawowych możliwości. Widzę ogromne zdziwienie, kiedy mówię osobom zajmującym się zawodowo pieczą, że gdy mają do zabezpieczenia dziecko, to pierwszym ruchem powinien być kontakt z dyrekcją szkoły lub przedszkola tego dziecka. Na dyrekcję można scedować rozmowy z rodzicami innych przedszkolaków, uczniów, czy może przyjęliby do siebie kolegę lub koleżankę swojego dziecka. Jest naprawdę spora szansa, że ktoś zdecydowałby się utworzyć rodzinę zastępczą dla dziecka, które zna. Ta myśl dla urzędników jest oszałamiająca. Dopóki kadry nie zaczną pracować rzetelnie, nie zaczną się dokształcać na temat rekrutacji rodzin zastępczych, tego, jak budować oferty dla rodzin, te oferty będą pozostawać mało adekwatne. W centrum pomocy rodzinie siedzą pani Bożenka, pani Renata i pan Władek. I nawet gdy pomyślą o czymś wspólnie, nie znajdą rozwiązania, jeśli nie będą mieli wiedzy i determinacji.

W Polsce od dawna powinien działać rejestr rodzin zastępczych, który pokazywałby urzędnikom, gdzie są wolne miejsca, ale nadal go nie uruchomiono. Dlaczego?

Nie mam pojęcia. System został zakupiony przez Ministerstwo Rodziny kilka lat temu za grube pieniądze. Jest gotowy do użytku. Wystarczy go uruchomić, zasilić danymi i zacznie działać. Ale przez kilka lat nikt tego nie zrobił i nadal nie robi. Gdy o to pytam, zawsze słyszę jedną odpowiedź: „Już za chwilę ruszy”…

Co ten rejestr by zmienił?

W styczniu 2024 w Polsce 1400 dzieci czekało na umieszczenie w rodzinie zastępczej. Sąd rodzinny wydał orzeczenie, że należy je zabrać z domu, bo nie są tam bezpieczne, ale nikt nie znalazł dla nich miejsca. Gdyby rejestr działał, pokazałby wolne miejsca. Obecnie wiele powiatów blokuje wolne miejsca. Są rodziny, które mają już jedno lub więcej dzieci w ramach rodziny zastępczej, ale chciałyby i mogły przyjąć kolejne. Urzędnicy z powiatu mówią im jednak, że nie mogą przyjąć dziecka spoza ich obszaru, bo jeśli za dwa lata w ich powiecie jakieś dziecko będzie w potrzebie, to to miejsce będzie już zajęte.

Dużo miejsc jest też „pozaszywanych” i nikt nie robi niczego, by je uwolnić. Są rodziny, które wcześniej przyjmowały dzieci, ale na przykład zostały zniechęcone przez urzędników i się wygasiły. Praktycznie nikt w razie pilnej potrzeby nie zwraca się do takich rodzin z pytaniem, czy wznowią swoją pracę, bo dziecko wymaga pilnego zabrania z domu. Możliwe, że część osób by się zgodziła. Trzeba się jednak do nich odezwać. I załóżmy, że w każdym mieście są dwa, trzy takie „zaszyte” miejsca. Jeśli policzyć je w skali kraju, to ta kolejka 1400 dzieci szybko by znikła.

By sytuację jeszcze bardziej poprawić, można wykorzystać potencjał osób oczekujących na adopcję. Niektórzy rodzice czekają na dziecko latami, bo nie ma ono uregulowanej sytuacji prawnej. Nikt ich nie informuje, że w tym czasie mogliby zrobić kurs uzupełniający na rodzinę zastępczą i dziecko trafiłoby do nich dużo szybciej. Z puntu widzenia dziecka to najlepsza sytuacja, bo nie będzie musiało po raz kolejny zmieniać rodziny. To nie jest oferta dla wszystkich kandydatów na rodziców adopcyjnych, ale my nie rozmawiamy o rozwiązaniu uniwersalnym, bo takie nie istnieje. Rozmawiamy o szukaniu wolnych miejsc na różne sposoby, w różnych punktach, przy korzystaniu z różnych zasobów.

Ile trwa procedura od momentu odebrania dziecka rodzicom biologicznym do uregulowania jego sytuacji prawnej i zgłoszenia go do adopcji?

Średnio trzy lata i siedem miesięcy.

Co się w tym czasie dzieje z dzieckiem?

To często bywa dramatyczne. Dwuletnie dziecko jest zabierane z domu, bo było ofiarą przemocy. Znajduje się w rodzinie zastępczej przez niemal cztery lata, bo tyle zajmuje sądowi uregulowanie jego sytuacji. Gdy to dziecko ma pięć czy sześć lat, znów jest wyrywane z rodzinnego domu, bo wtedy tym są dla niego rodzice zastępczy. Trafia do rodziców adopcyjnych kompletnie zdestabilizowane, okaleczone emocjonalnie, a nowa rodzina i urzędnicy zastanawiają się, skąd te wszystkie zaburzenia i problemy z dzieckiem. To kolejny błąd, z którego nikt nie rozlicza ludzi z niekompetencji merytorycznych.

Gdyby wprowadzić te wszystkie zmiany, rejestry, kwestionariusze, przemoc wobec dzieci zostałaby znacznie ograniczona?

Nie, to wciąż za mało. To działa jak system naczyń połączonych. Najpierw trzeba się zająć pierwszym naczyniem, którym jest kodeks opiekuńczy. Należy wyrzucić z niego sformułowanie „władza rodzicielska” i wprowadzić „odpowiedzialność rodzicielską”. Drugim naczyniem jest wzmocnienie pozycji dzieci. Muszą dostać swoją ustawę, a co najmniej swoich przedstawicieli. Dopiero gdy te dwie rzeczy zostaną wprowadzone, można się zająć zmianą pozostałych aktów prawnych. Na przykład przygotować ustawę o prawach dziecka w pieczy zastępczej, z której jasno będzie wynikało, że system jest ustawiony w oparciu o potrzeby dziecka, a nie żądania czy błagania jego rodziców, że sędzia sądu rodzinnego nie będzie czekał, aż stos dokumentów w konkretnej sprawie urośnie do wysokości metra, tylko wcześniej zdecyduje, że dziecko musi trafić do bezpiecznego domu.

Czy krzywda, której dzieci doświadczają w domach, w nich zostaje?

Zostaje na całe życie. Przemoc wobec dziecka jest na zawsze zapisana w strukturach mózgu. Bardzo dobrze widać ją na obrazowaniu neurologicznym. Mózgi dzieci, które doznały krzywdzenia w dzieciństwie, rozwijają się inaczej niż mózgi osób bez takich doświadczeń. Osoby, które w dzieciństwie doświadczyły czterech lub więcej ACE’s, 12 razy częściej podejmują próby samobójcze, chorują na depresję i samookaleczają się. Tacy ludzie siedem razy częściej stają się sprawcami przemocy i trzy razy częściej chorują na raka jelita grubego, doznają zawału i udaru. Krzywdzenie dzieci bardzo mocno przekłada się nie tylko na zdrowie psychiczne, ale i na fizyczne. Rocznie zaniedbania w zakresie wczesnego wykrywania i interweniowania w przypadku krzywdzenia dzieci kosztują Polskę 16,7 miliarda dolarów. Krzywdzone dzieci noszą rany przez całe życie. Do śmieci wyrzućmy powiedzenie, że „co nas nie zabije, to nas wzmocni”. Jeśli krzywdzenie nie doprowadzi do śmierci dziecka od razu, to zabije je w wieku późniejszym.

Gdy matka obdziera dziecko żywcem ze skóry

Nieuleczalnie chorej Julce współczuła cała Polska. Rzadka genetyczna choroba pokrywała bąblami jej twarz. Ból był nie do wytrzymania, pisk cierpiącego dziecka też. Nieuleczalnie chorej Julce pomagała cała Polska. Jej mama założyła zrzutkę, na którą wpłacono setki tysięcy złotych. Teraz „nieuleczalnie” chorej Julce znowu współczujemy. Bo prokuratura oskarża matkę, że to ona oszpecała dziewczynkę, aby tym oszustwem kruszyć twardość naszych serc i otwierać nam portfele.

WTEDY

Przeglądasz internet. Plotkarskie artykuliki, jakieś fotki na Instagramie, zabawne filmiki na TikToku. Nagle bum. Zazwyczaj nie zwracasz uwagi na reklamy, ale od tej nie możesz oderwać wzroku. „Choroba obdziera Julkę żywcem ze skóry”. Tytuł, jakich wiele w klikbajtowych portalikach. Ale to nie jest historia wyssana z palca przez łowców sensacji. To dzieje się naprawdę.

Na zdjęciu kilkuletnia dziewczynka. Taka jak inne dzieci w jej wieku, gdyby nie cierpienie odciśnięte na jej twarzy sączącymi się strupami i ranami. Owrzodzenie jest wszędzie: na powiekach, policzkach, zachodzi na usta. „Bywają chwile, kiedy Julcia krzyczy z bólu. Nie pomagają nawet silne sterydy” – podpis pod zdjęciem to cytat z Moniki, mamy dziewczynki.

Dlaczego to ją spotkało, czy świat musi być tak niesprawiedliwy? – myślisz. I czytasz dalej, zanurzasz się w świadectwo cierpienia niewinnego dziecka. „Skóra odchodząca płatami i ból, który nie ustępuje nawet na chwilę […] Mimo leczenia rany stale się odnawiają” – napisano w opisie zbiórki w jednym z popularnych serwisów, które pomagają ludziom w potrzebie.

Julka ma wtedy pięć lat, pochodzi z małej wsi, znajdującej się nieopodal małego miasta. Jak relacjonuje jej mama: problemy zdrowotne ma już od czwartego miesiąca życia. Cierpi na lekooporną padaczkę. Po drugim roku życia pojawiły się u niej biegunki z krwią, którym towarzyszyła wysoka gorączka. Pierwsze diagnoza? Zapalenie skórno-mięśniowe. Kolejna? Podejrzenie pęcherzowego oddzielania się naskórka. Nieuleczalnej choroby genetycznej. W międzyczasie dochodzi gronkowiec. „U Julii pojawiają się pęcherze na twarzy, a nawet w jamie ustnej. To tak bardzo boli, aż Julia płacze i piszczy z bólu” – zwierza się matka, której też zaczynasz współczuć.

Nad zdrowiem dziewczynki czuwa sztab medyków. Jak relacjonuje matka, Julka stale jest pod opieką neurologa, dermatologa, nefrologa, genetyka i specjalisty chorób metabolicznych. Kobieta opiekuje się nią 24 godziny na dobę przez 7 dni w tygodniu. Julka musi mieć cały czas posmarowaną buzię specjalną maścią, do tego bierze sterydy i przeciwbólowo czopki. Gdy owrzodzenie przenosi się do wewnątrz jamy ustnej, konieczny jest szpital i kroplówki, bo dziewczynka z bólu przestaje jeść.

Matka skutecznie i umiejętnie wykorzystuje media internetowe do walki o zdrowie i lepsze życie córki. Historia dziewczynki staje się viralem. Pani Monika robi wszystko, żeby podtrzymać zainteresowanie mediów i ludzi tą sprawą. Jest bardzo aktywna na Facebooku. Wrzuca do sieci chwytające za serce zdjęcia. „Tak wygląda matka chorej córki po nocach nieprzespanych”, dwa dni później zdjęcia dziewczynki bez śladów widocznej choroby. Julka jest jeszcze zdrowa, na twarzy nie ma żadnej zmiany. Próbuje stać na za dużej hulajnodze. Śliczna buzia małej dziewczynki.

Oprócz poruszających fotografii i wpisów matka zamieszcza też apele i wyjaśnienia: „Kochani. Staję przed Wami, prosząc o pomoc dla mojej córeczki Julki. Trudno jest to robić, jednak gdy chodzi o zdrowie dziecka, wszystko inne trzeba schować głęboko w sobie…” – uderza w tony, które zrozumie każdy rodzic, bez wyjątku. „Nie jestem w stanie wyobrazić sobie, co czuje Julia każdego dnia, ale kiedy pyta mnie: Mamusiu, kiedy przestanie mnie boleć?, pęka mi serce […] Gdy choruje dziecko – choruje cała rodzina. Jako rodzice zmagamy się z wieloma trudnościami, ogromnym lękiem, poczuciem bezradności, wściekłości, że to nasze dziecko spotkała choroba”. Jej post podaje dalej 2 tysiące ludzi. Ty w komentarzu wpisujesz słowa otuchy i klikasz w link do zbiórki, też chcesz pomóc. Machina finansowej pomocy dla dziewczynki rozkręca się na dobre.

Do pomocy wkracza Caritas jednej z diecezji. „Bardzo proszę wszystkich znajomych i tych, co mają chęć wspomóc moją córkę Julię. I wszystkim bardzo serdecznie dziękuję” – pisze mama w poście, w którym zamieszcza logo organizacji i najnowsze zdjęcia córki. Niestety widać, że choroba postępuje. Dziewczynka ma na twarzy więcej ran niż poprzednio.

„Jak córka ma atak, nie możemy zapalić światła, siedzimy po ciemku, bo w oczy ją razi i boli. Wyłączone jest wszystko, nie może nawet radio grać. Ona nie płacze, tylko piszczy”[5] – w „Uwadze!” TVN trudną codzienność relacjonuje Marian, tata Julki. Sam jest na rencie inwalidzkiej (dyskopatia i przepuklina kręgosłupa), żona musiała porzucić pracę, by móc opiekować się dziewczynką. Pobiera na nią zasiłek pielęgnacyjny. To wszystko złożyło się jednak na rosnące zadłużenie rodziny. „Pieniędzy na leczenie nie będę liczyć. Siada mi tylko psychika” – zwierza się mężczyzna.

Chorobę za to dzielnie znosi sama Julka. „Ona chyba jest taka po mnie. Jak mnie wyganiają, to wchodzę drugimi drzwiami, aby dla niej. Jak ja się poddam, to i ona się podda” – opowiada matka. Dziewczynka trafia również pod skrzydła Fundacji TVN „Nie jesteś sam”, specjalnie dla niej można wysłać SMS-a wspierającego walkę z chorobą. Oprócz głównej zrzutki na Siepomaga.pl dołączają kolejne: na Zrzutka.pl, Pomagam.pl, pieniądze na dziewczynkę zbierają samorządy uczniowskie, żłobki, księża. Organizowane są koncerty charytatywne, Caritas uruchamia nawet specjalne subkonto, na które nie tylko można wpłacać datki, ale też przekazać coroczny 1 procent podatku.

Na Facebooku powstaje grupa: „Licytacje dla Julci”. To tam jej mama zamieszcza wpis:

„Jestem mamą chorego dziecka i dając mu życie, czuję całą sobą, że je zawiodłam. Wiem, pewnie powiecie, że to nie moja wina, że choroba mojej córki to coś, na co nie miałam wpływu, ale to nie ukoi mojego bólu, który stał się już dla mnie codziennością.

Prawda jest taka, że większość ludzi, jakich często widuję, nie posiada wyrozumiałości i obarcza mnie winą za stan mojej córki. Widzą okaleczone dziecko i nie szczędzą mi okropnych słów, ponieważ nie rozumieją, że taka jest choroba mojego dziecka.

Każda mama powinna być obronną tarczą i superbohaterką dla swojego dziecka, a ja nie mam jak uchronić własnej córki przed cierpieniem. Co noc budzi mnie jej rozpaczliwy krzyk, a ja biegnę do niej, wiedząc, że nie jestem w stanie nic zrobić.

Pościel jest cała we krwi, a moja córka, wyjąc z bólu, wbija mi swoje maleńkie paznokcie w przedramiona, bo nie jest w stanie tego bólu wytrzymać. Kolejny płat skóry odchodzi z jej pięknej twarzy, a ja nie posiadam sensu w byciu mamą, bo nie potrafię tego zatrzymać.

Nie mam nic, nic z tego, co mogłabym zrobić bądź powiedzieć, aby zatrzymać ten koszmar.

Nie otrę jej łez i nie przytulę, a to właśnie robi każda mama, która widzi cierpienie swojego dziecka.

Jestem w sytuacji bez wyjścia, dlatego błagam Was o pomoc dla mojej małej córeczki.

Rany na jej ciele przyklejają się do ubrań, a ta okropna choroba nie ma dla niej żadnego współczucia. Błagam, nie pozostawiajcie nas bez pomocy. Nie mam nic w zamian, po prostu chciałabym to wszystko naprawić. Bez Waszej pomocy nic więcej mi nie pozostaje jak tylko patrzenie na cierpienie mojej córeczki”.

POTEM

Najwięcej pieniędzy, bo ponad 208 tysięcy zł, uzbierano na Julkę w serwisie siepomaga.pl. „Potrzebująca została zweryfikowana na podstawie wiarygodnej dokumentacji medycznej od lekarzy specjalistów, tym samym potwierdzających stan potrzebującej”. Do tego dochodzi jeszcze co najmniej 115 tysięcy zł z pozostałych zbiórek i aktywności.

Kolejne tysiące złotych nie wpływają jednak na poprawę stanu zdrowia dziewczynki. Pojawiają się pomysły leczenia za granicą, to w Niemczech, a to znowu we Francji. Rodzina w desperacji zasięga porad w kolejnych krajowych ośrodkach medycznych. – Niewątpliwie charakter zmian skórnych, które obserwujemy, odpowiada pęcherzycy […] Zleciliśmy szczegółową analizę kilkunastu genów, które warunkują wszystkie poznane do tej pory dziedziczne postacie pęcherzowego złuszczania naskórka. Trzeba się liczyć z kilkumiesięcznym okresem oczekiwania na wynik końcowy – informuje jedna z genetyczek Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie.

Rodzina w końcu trafia też do Kliniki Dermatologii, Wenerologii i Dermatologii Dziecięcej Szpitala Klinicznego nr 1 w Lublinie. Nikt chyba nie spodziewał się, że tam wreszcie nastąpi znaczący zwrot w sprawie leczenia Julki. Nie chodzi jednak o niestandardową terapię czy nowoczesny sposób leczenia. Chodzi o diagnozę.

Lubelscy lekarze od początku mieli podejrzenia co do przyczyn choroby dziewczynki. Potwierdziły to kolejne badania. O ich wyniku jeden z lekarzy poinformował przełożonego. – Zmiany na skórze dziecka nie były wynikiem choroby, a działania innej osoby. Pod koniec 2021 roku zgłosiliśmy to do prokuratury – mówi nam lekarz, który badał dziewczynkę.

Śledczy z Prokuratury Okręgowej w Lublinie, do którego dotarł list lekarzy, zebrał ich wyjaśnienia i dokumentację medyczną. Następnie polecił biegłym sądowym, by wypowiedzieli się w sprawie. Sprawa się przeciągała, ponieważ w Polsce na opinie biegłych ekspertów czeka się miesiącami, a nawet latami.

Prokuratura ze wsparciem policji badały sprawę półtora roku. Wreszcie 12 lutego 2024 policjanci weszli do domu rodziców Julki. Małżeństwo zostało zatrzymane, choć ojciec po złożeniu wyjaśnień został szybko zwolniony.

Wszystko wskazuje na to, że budowany w mediach obraz kobiety walczącej o życie i zdrowie ciężko chorego dziecka nie tylko był żerowaniem na emocjach ludzi wprowadzonych w błąd. To sama Monika B. miała oszpecać Julkę, by napędzać finansową machinę oszustwa na zbiórkach.

Z opublikowanego stanowiska prokuratury możemy dowiedzieć się, że proceder trwał blisko 7 lat, od lutego 2017 do stycznia 2024 roku. 43-latka „znęcała się fizycznie i psychicznie ze szczególnym okrucieństwem nad swoją małoletnią córką […] w ten sposób, iż doprowadzała do kontaktu skóry dziecka w obrębie twarzy i karku z bliżej nieustaloną płynną substancją toksyczną o cechach drażniących/żrących, powodując rozległe zmiany skórne…”. Śledczy uznali, że Julka została trwale oszpecona. Dziewczynka ma między innymi duży ubytek ucha.

– Od kilku lat niczego podejrzanego nie zauważyłem, żeby ktoś jej jakąś krzywdę robił. Na pewno dziecko by powiedziało coś, dało jakiś znak. Według mnie to jest nie do pomyślenia […] Do tej pory jestem pewny, że moja żona nic takiego nie robiła – zarzekał się pan Marian, gdy po raz kolejny rozmawiał z „Uwagą!” TVN.

Wraz z zatrzymaniem matki Julki usunięto lub zamknięto wszystkie zbiórki na leczenie dziewczynki. Część mediów usunęła artykuły namawiające do finansowego wsparcia jej leczenia.

„Ze względu na doniesienia medialne Fundacja wypowiedziała 14 lutego 2024 r. porozumienie w trybie natychmiastowym. Jednocześnie wszystkie środki są zabezpieczone w Fundacji na potrzeby Julii […] Dotychczasowe wydatkowanie środków było przeznaczone na opiekę medyczną…” – napisało w oświadczeniu Siepomaga.pl.

TERAZ

Julka wraca do zdrowia. – Zmiany się goją. Od lutego nie ma nowych ran. Nawet ucho się zagoiło, ale jest z dużym ubytkiem – mówi nam osoba pomagająca dziewczynce i jej tacie. Dermatolog i chirurg plastyczny walczą o to, by zostało jak najmniej śladów krzywdy. – Julka jest teraz zdrowym dzieckiem. Ma tylko braki edukacyjne, bo nie chodziła do szkoły, uczyła się w domu. Matka izolowała ją od innych dzieci i dorosłych. Teraz w szkole została bardzo ciepło przyjęta. Z chęcią do niej chodzi. Musi tylko nadrobić braki w czytaniu i pisaniu. Stopniowo odstawiane są też leki na padaczkę, których nie potrzebuje – dodaje. Lekarze podejrzewają, że Julka nigdy nie chorowała na padaczkę, a matka faszerowała ją lekami tylko po to, by wyłudzić jeszcze więcej pieniędzy na leczenie.

Przed Julką i jej tatą nie tylko wyzwania zdrowotne i edukacyjne. Z biegiem czasu na jaw wychodzą kolejne długi zaciągane przez osadzoną w areszcie matkę. Gdy została aresztowana, okazało się, że pan Marian może nawet stracić dom i gospodarstwo. – Dług został odkupiony przez inny podmiot i został wystawiony nakaz zapłaty. Prawdopodobnie Monika B. podrobiła podpis męża. Udało mi się porozumieć z komornikiem i fundacją Siepomaga.pl. Zarząd zgodził się, by z zebranej kwoty pokryć długi – informuje nas Agnieszka Malon, radca prawny pomagający teraz rodzinie.

Co ciekawe, zasiłki na Julkę jeszcze długo po zatrzymaniu matki wpływały na jej konto. Ojciec dziewczynki przez dwa miesiące był pozbawiony środków do życia. Gdzie podziały się pieniądze z pozostałych zbiórek i akcji charytatywnych? – Tego nie wiem ja ani pan Marian. Nie wiadomo nawet, ile ich było. Co się z nimi stało? To już pytanie do matki – wyjaśnia Agnieszka Malon.

Kobiecie po raz kolejny przedłużono areszt. To nie pierwszy jej konflikt z prawem. W przeszłości była notowana za kradzież, oszustwa, fałszywe zeznania i posługiwanie się podrobionymi dokumentami.

Śledczy zlecili jej badania psychiatryczne. Chcą sprawdzić, czy była i jest poczytalna, a także potwierdzić lub wykluczyć tzw. zespół zastępczy Münchhausena. To zaburzenie psychiczne, które zazwyczaj występuje u rodziców lub opiekunów dzieci. Polega na wywoływaniu u nich objawów chorób tak, aby zostały one diagnozowane lub leczone.

Osoby cierpiące na ten zespół są głęboko zaburzone emocjonalnie. Dziecko jest dla nich tylko narzędziem służącym do zwrócenia na siebie uwagi. W 95 procentach występuje u matek, a w Polsce jego ofiarami jest troje na 100 tysięcy dzieci.

W 2009 roku do Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie trafiła półtoraroczna dziewczynka, która mimo karmienia przez sondę nie przybierała na wadze. Lekarze nie byli w stanie stwierdzić, dlaczego tak się dzieje, ale ich podejrzliwość wzbudziło dziwne zachowanie matki-pielęgniarki, która ożywiała się, gdy dziecku wykonywano bolesne badania. Postanowiono zastosować fortel i poinformowano kobietę, że dziecko zostanie wypisane do domu. Stan dziewczynki nagle się pogorszył. Gdy poinformowano służby i oddzielono ją od matki, zaczęła zdrowieć. Później okazało się też, że pierwsze dziecko kobiety zmarło w podejrzanych okolicznościach.

– Możliwości wprowadzenia lekarza w błąd przez rodziców maltretujących tak swe dzieci są nieograniczone. Częste jest duszenie i zgłaszanie lekarzom zaburzeń oddychania. Kolejną metodą jest trucie: rodzice podają dzieciom środki wymiotne, środki na przeczyszczenie[6] – opowiadała o zespole zastępczym Münchhausena dr Joanna Cielecka-Kuszyk na łamach miesięcznika „Focus”.

W przypadku matki Julki nie zgadza się jedno: słownikowa definicja tego zaburzenia wyklucza działanie rodzica lub opiekuna w celu uzyskania korzyści majątkowych…

Adwokat aresztowanej Moniki B., Karina Włoszczak-Bociarn, nie chciała komentować sprawy i nie odpowiedziała na nasze pytania. Matce Julki, Monice B., grozi 20 lat więzienia.

Miłość w powijakach. Od chłosty do klapsiczków w sieci

„W srogości je chowaj i w karności,

Chceszli po nich doczekać radości.

Bo cię uczy pismo święte tego,

Sprawujże się pilnie według niego”[7].

Ciało drętwieje. Nie może się poruszyć. W skórę wrzynają się krawędzie pasów lnianego płótna. Ciało zaczyna swędzieć. Musi pozostać w bezruchu. Każda kończyna z osobna jest spętana. Każda pozostała część ciała również. Suma spętanych kończyn, brzucha, klatki piersiowej – dodatkowo szczelnie i mocno owinięta materiałem. Kokon, z którego nie wykluje się piękny motyl. Nie kiwniesz nawet palcem, gdy ta misterna konstrukcja z ludzkiego ciała i płótna dodatkowo jest jeszcze przytwierdzona do prostej deski. Zero ruchu. Tylko przepona, jeśli tułów nie jest ściśnięty zbyt mocno, i usta, więc krzyk. Godzinami. Po nich często wywichnięte stawy, odparzenia i rany od fekaliów i moczu oddawanych pod siebie. Mumie, choć w środku nie trup przecież, a żywy człowiek. Dziecko. I tylko kręgosłup ma prosty. Tak wprost, jak i w przenośni. Moralny nienaruszony, bo miejsc „wstydliwych” w tym spętaniu nie sposób dotknąć.

„Skoro się dziecię urodzi, onego członki mają powijać, aby prosto, a nie krzywo rosło”[8]. Praktyka pętania w ten sposób dzieci, nie tylko w Polsce, ale i na świecie, miała wielowiekową tradycję. Czy motywacje tego procederu mogły być dobre, a tylko dziś wydają nam się barbarzyńskie? Ci, którzy chcieliby tak sądzić, chyba nazbyt łatwo szukają rozgrzeszenia. Choć nie ma się czemu dziwić, skoro przedstawiciele Kościoła katolickiego pytani o sceny przemocy wobec dzieci w „świętej księdze”, sami często wskazują na rzekomy błąd w odbiorze, który nie bierze pod uwagę kontekstu danych czasów. W jakich kontekstach maltretowanie czy zabijanie słabszych lub bezbronnych byłoby właściwie? – tego już nie tłumaczą.

„Dla swoiéto raczéy wygody, uwiiamy dzieci, iak mumiie, ażebyśmy wolni byli od strzeżenia ich […] dręczy (to[9]) dzieci i przywodzi ie do rospaczy, że sobą władać nie mogą […] Ale spowiymy wielkiego człowieka, a zobaczymy, czy on nie będzie krzyczał i czy nie wpadnie w frasunek i rospacz” – prawdziwe powody pętania małych dzieci zdradzał sam Immanuel Kant w dziele O pedagogice[10]. Z kolei amerykański psychoanalityk i historyk społeczny Lloyd deMause dostrzegał w tych zachowaniach wpływ przekonań religijnych. Dzieci krępowano, aby „unikały zła” i nie czołgały się po ziemi „niczym zwierzęta”. Dla niektórych ojców Kościoła sam płacz dziecka był grzechem. – „Dziecko powinno być związane, albo urwie sobie uszy, wydłubie oczy, połamie nogi albo dotykać będzie swoich genitaliów”[11] – deMause opisywał przekonania związane z koniecznością powijania. Opisując w swoich pracach w latach siedemdziesiątych XX wieku historię ewolucji dzieciństwa, oceniał zresztą, że jest ona „koszmarem, z którego dopiero zaczynamy się wybudzać”. Miał o to pretensje m.in. do historyków, którzy „za bardzo koncentrowali się na głośnej piaskownicy historii, z fantastycznymi zamkami i wspaniałymi bitwami, ale kompletnie ignorowali to, co się działo w domach wokół tego placu zabaw”[12].

A działo się i niestety dzieje dużo złego, o czym świadczy dziecięcy płacz tak często przez nas przecież ignorowany. Skąd wzięło się w Polsce przekonanie o świętości rodziny i szczególnym statusie dzieci, tak często podkreślanym przez obrońców „życia nienarodzonego” i przeciwników odbierania dzieci rodzinom przemocowym i dysfunkcyjnym? Na pewno nie z lektury źródeł historycznych. Zresztą oddajmy głos ich badaczom: „Rodzina staropolska raczej mało się nadaje do idealizacji czy przyjmowania za aktualny wzór wychowawczy”[13] – twierdził profesor Janusz Tazbir, o którego spostrzeżeniach napiszemy jeszcze w dalszej części rozdziału.

I tak: jeśli chodzi o powijanie, to może ten proceder nie trwał wprawdzie u nas najdłużej: „O ile jednak w państwach Europy Zachodniej zwyczaj ten utrzymywał się długo, o tyle w naszym kraju najprawdopodobniej już w XVIII w. nie był aż tak powszechny […] Jednakże jeszcze w XIX w. w polskiej sztuce pojawiały się wizerunki dziecka zawiniętego w powijaki, co może oznaczać, że również na naszych ziemiach zwyczaj ten był kontynuowany”[14], a dzieci przedstawiane w ten sposób zawsze były anielsko spokojne, o tyle inny, makabryczny akt przemocy doprowadziliśmy w Polsce niemal do perfekcji, jeśli możemy używać tego terminu wobec haniebnego procederu, a nad koniecznością jego stosowania toczono filozoficzne dysputy.

Mowa oczywiście o chłoście, która towarzyszyła nam przez wieki, ale właśnie w stosunku do dzieci nabierała transcendentalnego wymiaru, a nie była jedynie formą kary. Sam Hugo Kołłątaj, polski polityk, o którym każdy z nas jako dziecko uczył się w szkole, twórca Konstytucji 3 maja, którego imię szkoły noszą do dziś, twierdził wprawdzie, że chłosta jest środkiem niewolniczym, jednak wobec dzieci i wychowania – koniecznym.

Ale po kolei. Nie sposób rozpatrywać samego aktu chłosty bez tego, co nawet bardzo małe dzieci na to batożenie mogło narazić. A były ku temu przesłanki oczywiście związane z zachowaniem, ówczesnymi normami społecznymi, wpływem Kościoła katolickiego, jak i takie, które dziś wzbudziłyby podejrzenia, czy nie stały za nimi jakieś nieposkromione i ukrywane żądze seksualne, które w tym sadystycznym akcie przemocy znajdowały ujście.

Dziecko na przestrzeni wieków nie było tym, kim jest dzisiaj. Dość powiedzieć, że w „łagodnych” osądach uważano dzieciństwo za okres słabości fizycznej i umysłowej (bito je, by szybciej z niego wyrosły), a w tych najdalej idących odmawiano człowieczeństwa. „Dziecko jest poniekąd tylko ludzkim zwierzątkiem”[15] – jeszcze na początku XX wieku przekonywała Cecylia Plater-Zyberkówna, katolicka publicystka, która zajmowała się kształceniem i wychowywaniem młodzieży.

Nic więc dziwnego, że stosunek do dzieci stanów wyższych, jak i tych im służących, był podobny. Wokół „ludzkich zwierzątek” nie tylko nie kręcił się świat, ale często zdawał się nie dostrzegać nawet ich istnienia. Częstym zwyczajem bogatszych obywateli było oddawanie dzieci na wychowanie mamkom, czyli kobietom, które w tym czasie urodziły też własne dzieci. To, co u pociech się potem działo, stało na tym samym stopniu w hierarchii ważności, co buchalteryjne notki o stanie majątku. „Informacje o śmierci dziecka przychodziły do rodziców w raportach dotyczących stanu gospodarstwa, między wiadomościami o wielkości zbiorów, zmianach w inwentarzu i stanie kasy”[16] – pisze w książce Dzieciństwo w cieniu rózgi Anna Golus. Autorka zwraca też uwagę na jeszcze gorszą sytuację rodzonych dzieci mamek. „Jeszcze na początku XX wieku śmiertelność dzieci mamek w Polsce wynosiła bowiem ok. 80 proc.”[17].

Wcześniej, na przestrzeni XVI–XVIII wieku, sytuacja dzieci była jeszcze gorsza, choć na przykład w literaturze i malarstwie zaczęto w ogóle dostrzegać różnice w anatomii dziecka. Wcześniej to byli po prostu dorośli przedstawiani w mniejszej skali.

Człowiek jednak miał wciąż pozostawać pod wpływem trzech ośrodków władzy: państwa, Kościoła, rodziny. Musiał bezwzględnie słuchać rodziców, a krynicą surowości miał być ojciec. Wzorce zachowania mógł czerpać ze Starego Testamentu: „Bowiem karci Pan, kogo miłuje, jak ojciec syna, którego lubi”, „Nie kocha syna, kto rózgi żałuje, kto kocha go – w porę go karci” czy „Ćwicz syna, dopóki jest nadzieja, nie unoś się aż do skrzywdzenia go”[18].

Choć nie tylko aspektem wychowawczym Biblia tłumaczy stosowanie przemocy wobec dzieci, ale także „troską” o jego duszę: „Karcenia chłopcu nie żałuj, gdy rózgą uderzysz – nie umrze. Ty go uderzysz rózgą, a od Szeolu[19] zachowasz mu duszę”[20]. „W niektórych klasztorach w pewne dni wydzielano chłostę wszystkim, winny czy niewinny. Była to generalna ekspiacyą za grzechy niepopełnione”[21].

Te religijne motywacje bicia potomków towarzyszyły nam jeszcze przez stulecia: „Pomnijcie ojcowie, że Pan Bóg wspominając o obowiązku karania dzieci za złe, zwraca się z tem wprost do was!”[22] – przekonywał jeszcze u zarania poprzedniego stulecia ksiądz Bolesław Żychliński, i wciąż nam towarzyszą: „W chrześcijańskiej tradycji wychowawczej kary cielesne miały zawsze swe miejsce i opierały się na wyraźnych wskazaniach ksiąg dydaktycznych Starego Testamentu, za którym i później poszła praktyka wieków. Nie ma zatem podstaw, aby dziś pedagogika chrześcijańska miała się ich wyrzekać dla bezpodstawnych uprzedzeń, jakie sieją fałszywe kierunki filozoficzne”[23] – można było przeczytać w wydanej w 1986 roku w Katolickiej etyce wychowawczej autorstwa nieżyjącego już wtedy dominikanina.

Nic więc dziwnego, że nawet ojcowie nieskorzy do przemocy musieli przywdziewać maski srogich panów domów. Przy ojcu nie można było odezwać się bez pytania, rozpocząć posiłku przed nim, jedząc, garbić się przy stole, nie można było stać tyłem do ojca lub w ogóle stać w jego obecności. To ojciec odpowiedzialny był za wymierzanie kar starszym dzieciom, młodsze karciła matka.

Profesor Janusz Tazbir w jednej ze swoich książek przypominał instrukcję dla spowiedników dotyczącą bicia kobiet w ciąży przez ich mężów:

„– Spowiednik: A nie poroniła też kiedy przeto?

– Penitent: Jedno poroniła, a drugie nie żywe miała, ale ja temu nie winien, Boska to wola.

– Spowiednik: Jeżeli z ciężkiej roboty albo z bicia, toś dzieci zabił i na duszy, i na ciele.

– Penitent: Kiedy to bieda z niemi, to człek i rad, że się nieżywe urodzi. Uczciwszy Waszmości częstom z nią i sprawę tak miewał, żeby dzieci nie było”[24].

Co ciekawe, a zarazem przerażające, batożyło się czasem również te nieżywe już dzieci. „[…] istniało nawet przekonanie, że dziecko, które nie odebrało za przewinienia swoje za życia należnej kary, nie znalazło po śmierci wiecznego odpoczynku, jeśli dodatkowo na zwłokach nie wykonano jego zaniedbanej kary”[25] – praktyki, tu akurat z okresu średniowiecza, opisał w rozprawie Jak u nas chowano dzieci Gustaw Doliński.

Skoro chłosta była tak powszechna, stanowiła niemalże część oferty edukacyjnej w jezuickich szkołach (z mottem: „Jeden bity wart dziesięciu niebitych”), to warto zwrócić uwagę, że dzierżykije, kaci, rzeźnicy (tym mianem określano wykonujących kary) nie bili czym popadnie. Tak jak batożenie dzieci było obiektem pseudointelektualnych dysput, tak i ogromną wagę przykładano do narzędzia, którym zadawano ból.

Różczka, pyda, bacik, siedem boleści, dyscyplina, psia skóra czy „Bożem dopomogej”, czyli uchwyt z sarniej nóżki (czasem koziej), do której przymocowano rzemienne paski, którą można oglądać między innymi w jednej z gablot Muzeum Etnograficznego w Krakowie[26] – to różne nazwy i odmiany narzędzia służącego do chłosty. Czasem trzymano je jeszcze w miskach z osoloną wodą, aby po przecięciu skóry dziecka rozciągniętego na zydlu (rodzaj twardego krzesła – przyp. aut.) lub ławie spotęgować jeszcze ból. Zazwyczaj bito po pośladkach lub plecach. Rózgi i im podobne narzędzia można było zrobić na zamówienie lub kupić na straganie. „W sklepie były dyscypliny, ale było to za drogo i mąż zrobił sam […] Dziecko dostawało lanie bacikiem – kijek z czterema rzemieniami, szerokości pół palca. To bolało bardzo”[27] – snuła wspomnienia jedna z łódzkich tkaczek na początku XX wieku.

Kto bił? Oprócz nauczycieli, wychowawców czy duchownych oczywiście również rodzice, choć przez lata krąg osób, które mogły bezkarnie stosować przemoc wobec dzieci, się zmieniał. „Zgodnie z prawem miejskim skarcić dziecko mogła oprócz rodziców także osoba obca. Jeżeli złożyła przysięgę, iż dokonała tego czynu sprowokowana złym zachowaniem nieletniego, nie podlegała karze, nawet jeśli dziecko zostało mocno pobite […] Zwłaszcza w prawie chełmińskim śmierć dziecka lub uszkodzenie ciała w takich okolicznościach było bezkarne. Ograniczenia w tym względzie przyniosła pod koniec XVI wieku rewizja toruńska” – pisała Małgorzata Delimata w książce Dziecko w Polsce średniowiecznej[28]. I to właśnie od XVI wieku zaczęła rodzić się świadomość zagrożeń zdrowotnych w kontekście bicia. Nie znaczy to oczywiście, że rozważano odpuszczenie kar cielesnych, namawiano zaś, żeby nie bić już dzieci pięściami po głowie. Pierwsze refleksje dotyczące psychicznego uszczerbku bitych dzieci to dopiero wiek XVIII. Debaty dotyczące przemocy wobec dzieci zatem były, ale raczej dotyczyły sposobu ich wymierzania i dotkliwości, a nie zaprzestania.

Tak więc na przestrzeni wieków chłostano dzieci bezkarnie. Garbowano skóry chłopcom bez względu na to, ile mieli lat: „Chłosta między 10. a 15. rokiem życia jest obowiązkowa, wywiera największe wrażenie”[29]. W nieco lepszej sytuacji były dziewczynki, gdzie „wiek różczkowy” kończył się czasem już po szóstym roku życia. Zresztą chłopcy w kontekście kar cielesnych byli obdarzani szczególnym zainteresowaniem. Również w kwestii przemyśleń, porad czy nakazów, na które dziś pewnie spojrzelibyśmy, zastanawiając się, czy aby nie były wyrazem zaburzeń seksualnych ich autora. Tu prym wiódł Jan Sobolew, który w książce Karanie wychowawcze jako oddziaływanie na duszę w okresie chłopięcym. O istocie i stosowaniu kary cielesnej pisał w 1933 roku między innymi: „[…] karany chłopak cierpi bardzo dotkliwy ból, ale ten ból leczy duszę jego i jest dla niego dobrodziejstwem, bo daje mu zbawienne owoce poprawy, ratuje go od zmarnowania się i zejścia na manowce, a duszę jego od piekła”[30], a także: „Aby pomóc nastolatkowi poprawić się, należy kazać mu obnażyć i wypiąć pośladki, po czym porządnie wychłostać, a następnie zażądać przeprosin i pocałunku w rękę”[31] i jeszcze: „Chłopak w głębi duszy pragnie bolesnej, upokarzającej pokuty, ukorzenia…”[32].

Tego typu przekonania doprowadzały do mniejszych i większych tragedii, zarówno dotyczących jednostek, jak i całych społeczności. Jednym z pierwszych, który opisał znęcanie się nad dziećmi i przeprowadzał sekcje zwłok tych zakatowanych, był geniusz polskiej medycyny sądowej Leon Waholtz.

„Zewnętrznie: Zwłoki chłopca dobrze zbudowanego, licho odżywionego, 73 ctm. długie, okazują: na czole trzy sińce, w środku tyłogłowia i nad kością boczną lewą po jednym sińcu wielkości halerza, na policzku prawym przeczos krwią podbiegnięty wielkości dużego grochu, nad i pod prawą gałęzią żuchwy po sińcu wielkości korony, na lewym policzku trzy ustępujące sińce wielkości grochu, na wewnętrznej powierzchni środka wargi górnej trzy rany pionowe o brzegach strzępiastych, krwią podbiegniętych, z tych środkowa 1½ ctm. długa, drążąca do skóry, boczne zaś ½ ctm. długie przenikają tylko błonę śluzową. Na szczycie barku lewego, na ramieniu lewem z przodu i zewnątrz, na biodrze lewem, łokciu prawym, na przedniej powierzchni uda prawego, na kolanie i pośladku prawym razem 19 sińców, dochodzących do wielkości korony […] Wewnętrznie stwierdzono obfite wynaczynienie krwi między oponą twardą a miękką oraz podbiegnięcie krwawe pod oponą miękką szczytu półkul mózgu i podstawy płata potylicznego i skroniowego lewego. Prócz zserowacenia gruczołów oskrzelowych, miernego rozszerzenia komórek bocznych mózgu i niedokrwienia narządów wewnętrznych był obraz sekcyjny z resztą ujemny. Orzeczenie opiewało: Przyczyną śmierci dziecka był krwotok śródczaszkowy, wywołany, sądząc z licznych sińców, liczniejszymi urazami, zadanymi przez drugą osobę narzędziem tępem, niedającym się bliżej określić”[33] – opisywał w 1908 roku sądową sprawę, w której oskarżony ojciec bronił się, twierdząc, że dziecko spadło z łóżka.

Były też przykłady i sprawy dotyczące całych społeczności. Tu warto wspomnieć chociażby o wydarzeniach w domu poprawczym w Studzieńcu pod Skierniewicami, które doprowadziły do trwającego 4 lata procesu (1927–1931) oprawców, którzy de facto przekształcili placówkę w obóz koncentracyjny dla dzieci i młodzieży. Ta i podobne jej tragedie prawdopodobnie doprowadziły do wstrząsu sumień, co poskutkowało wyrokiem Sądu Najwyższego w 1938 roku, zakazującym bicia dzieci przez obcych, w tym samym roku wprowadzono też zakaz bicia dzieci w szkołach[34]. To, że nie był respektowany nawet do późnych lat 80. XX wieku, słynne „bicie linijką po łapach”, to już tylko dowód na to, że jak to często bywa: prawo sobie, rzeczywistość sobie. I jak podkreśla wielu badaczy tematu: zwierzęta wcześniej „wywalczyły” sobie prawa niż dzieci.

Oczywiście na przestrzeni wieków w Polsce dzieci nie tylko chłostaliśmy i biliśmy. „Robiliśmy też aniołki”, jak na wsiach nazywano proceder brania sierot pod opiekę, za co dostawało się pieniądze, a następnie dzieci ginęły w niewyjaśnionych okolicznościach. Opisywał to nawet w Chłopach Władysław Reymont:

„– U Kozłów byłem, dziecko się im oparzyło na śmierć. Wołała mnie, ale tam już jeno trumny potrza i pochowku.

– Któreż to?

– A to mniejsze, co je na zwiesnę przywiezła z Warsiawy. Wpadło do grapy z ukropem i prawie się ugotowało.

– Cosik nie wiedzie się jej z tymi znajdami.

– A nie wiedzie. Nie traci ona na tym, dają na pochowek!…”[35].

Nad dziećmi znęcaliśmy się także psychicznie. Jak? Najczęściej strasząc. Tu repertuar był ograniczony tylko wyobraźnią. By wzbudzić w dzieciach przerażenie, opowiadano o: wilkach („wilk cię zje!”), Żydach, dziadach, szewcach („oddam cię Żydowi/dziadowi/szewcowi”), czarownicach, bobach (strachach), diable, piekle, upiorach, wampirach, zmarłych, topielcach, nieochrzczonych zmarłych dzieciach, groźnych chorobach (straszono, że podniesiona na rodzica ręka uschnie albo po śmierci dziecka wystawać będzie z grobu), strzygach, kominiarzach (porywających niegrzeczne dzieci), workach (do których wkładano dzieci i topiono). Może pamiętacie coś jeszcze?

Opowieści rodziców to jedno, ale machinę strachu wspomagała też literatura. W 1857 roku wydano w Polsce anonimowo książkę Złota różdżka, która była swobodną adaptacją powiastek Niemca Heinricha Hoffmanna. Bohaterowie książeczki ponosili surowe kary za swe rzekome występki. Juleczkowi ssącemu palec wymierzył ją krawiec, oczywiście obcinając nożycami ssane palce. Kasia bawiła się zapałkami, zginęła więc w pożarze. Grzesia, który nie chciał wrócić z dworu, porwał wiatr. Michaś niejadek zmarł z głodu.

Zresztą, jak widać, o ile fizyczny ból niosły ręka, ojcowski pas lub rózga, o tyle pasem transmisyjnym uzasadniającym filozoficznie i praktycznie stosowanie przemocy wobec bezbronnych były właśnie książki. Jak celnie zauważyła przywoływana tu niejednokrotnie Anna Golus: „nawet w momencie wprowadzenia w Polsce ustawowego zakazu bicia dzieci (2010 r.) w naszym kraju wciąż wydawano książki do tego bicia namawiające: I kto tu rządzi? Poradnik dla sfrustrowanych rodziców Roberta Barnesa, czy Jak trenować dziecko? Trening czyni mistrza Debi i Michaela Perlów”[36].

Co prawda po protestach, dwa lata później, zostały wycofane ze sprzedaży, ale my w 2024 roku bez większych problemów kupiliśmy również wycofaną z obiegu kontrowersyjną książkę Betty N. Chase Mądra miłość. Jak wychowywać dzieci, ucząc je odpowiedzialności. Zresztą sam wydawca, podejmując decyzję o zrezygnowaniu z jej dystrybucji, podkreślał, że nie zgadza się z zarzutami. „Pragnę jednak podkreślić, że zarzuty stawiane publicznie tym książkom[37] nie odpowiadają faktycznemu ich przesłaniu, którym jest mądre i świadome wychowanie dzieci w miłości i dyscyplinie, o jakiej mówi Pismo Święte” – przekonywał w oświadczeniu Piotr Wacławik z wydawnictwa Vocatio[38].

W polskich księgarniach na półkach z książkami dla najmłodszych dzieci cały czas dostępna jest książka wydawnictwa Papilon Zwierzaki wierszaki z wierszykiem Danuty Wawiłow o małych kotkach.

„– Zgubiłyście śliniaczki?

Ach, paskudne kociaczki!

Za to wszystkim należy się lanie!

Miau, miau, miau

Co za wstyd!

Za to nikt

Z was na deser dziś nic nie dostanie!”

Nie dziwi jednak zachowanie niektórych środowisk religijnych w kontekście bicia dzieci, skoro nawet żaden z papieży stojących na czele Kościoła katolickiego nigdy nie zanegował prawa do stosowania przemocy wobec najmłodszych (choć trzeba przyznać, że znaleźli się również odważni duchowni, jak choćby współczesny jezuita Grzegorz Kramer, który przypominał, że Jezusa rodzice nie bili[39]). Mało tego – uważany do pewnego czasu za postępowego i liberalnego – papież Franciszek niechlubnie zasłynął w tym kontekście wypowiedzią cytowaną przez Radio Watykańskie: „Słyszałem kiedyś, jak podczas jakiegoś spotkania rodzinnego ojciec stwierdził: ja czasem muszę sprawić lanie dzieciom, ale nigdy nie biję po twarzy, by ich nie poniżyć. To piękne, bo ma wyczucie godności. Jeśli ma ukarać, to robi to odpowiednio i idzie dalej”[40] – nauczała głowa Kościoła podczas katechezy ogólnej w 2015 roku.

W Polsce nie mieliśmy też szczęścia między innymi do rzeczników praw dziecka. Kojarzony z prawą częścią sceny politycznej Mikołaj Pawlak, pozując do zdjęcia w gazecie w kolorowych okularach, które miały zapewne sprawić wrażenie, że dziecięcy świat nie jest mu obcy, wypalił w wywiadzie: „Trzeba rozróżnić, czym jest klaps, a czym jest bicie. Klaps nie zostawia wielkiego śladu”[41]. Później oczywiście zapewniał, że jest przeciwny biciu dzieci, ale: „Sam z estymą wspominam to, że dostałem od ojca w tyłek”. Zapewne nie znał konkluzji przeprowadzonych trzy lata wcześniej badań (2016) autorstwa Andrew Grogana Kaylora i Elizabeth Gershoff, które podkreślały, że nawet klapsy wpływają na poziom agresji, zwiększają niebezpieczeństwo stosowania przemocy wobec własnych dzieci w przyszłości, zostawiają trwały ślad psychiczny, intelektualny i moralny. A co najważniejsze – nie dają żadnego skutku wychowawczego. Są po prostu bezskuteczne[42].

Z najnowszej „Diagnozy przemocy wobec dzieci w Polsce” Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę[43] wynika, że:

– 79 procent dzieci i nastolatków doświadczyło w życiu choć raz przemocy lub zaniedbania,

– 66 procent doświadczyło przemocy rówieśniczej,

– 32 procent – przemocy ze strony rodziców,

– 26 procent zostało wykorzystane seksualnie bez kontaktu fizycznego,

– 8 procent zostało wykorzystane seksualnie z kontaktem fizycznym,

– na przemoc bardziej narażone są dziewczynki (36 procent) niż chłopcy (29 procent),

– dziewczynki również częściej (34 procent) były wykorzystywane seksualnie niż chłopcy (17 procent) bez kontaktu fizycznego, jak i z nim (13 procent do 3 procent),

– przemoc psychiczną i fizyczną ze strony dorosłych najczęściej stosowali rodzice: ojcowie (39 i 35 procent), matki (43 i 31 procent),

– sprawcami wykorzystywania seksualnego są najczęściej mężczyźni.

Jak widać, przebyliśmy w Polsce już długą drogę i trochę zajęło nam „budzenie się z koszmaru historii dzieciństwa”. Wciąż jednak wiele pracy przed nami: wprawdzie nie ma już chłosty, ale dzieci cały czas często są bite (czasem na śmierć), a urzędnicy, politycy czy zwykli ludzie wciąż rozdzielają przemoc wobec bezbronnych od klapsów, klapsików i klapsiczków, jak „pieszczotliwie” bicie dzieci określa się na internetowych forach. Warto pamiętać słowa wybitnego przyjaciela dzieci Janusza Korczaka: „Dzieci i młodzież stanowią trzecią część ludzkości, dziecięctwo stanowi trzecią część życia. Dzieci – nie będą dopiero, ale już są ludźmi”[44].

Specjalnie na potrzeby tej książki Ogólnopolski Panel Badawczy Ariadna przeprowadził badanie[45] dotyczące stosunku Polaków do kar cielesnych:

Czy kiedykolwiek dałaś/-eś dziecku klapsa?

Tak – 39 procent

Nie – 41 procent

Nie pamiętam – 13 procent

Odmowa odpowiedzi – 7 procent

Czy uważasz, że dawanie klapsów, bicie dzieci jest skuteczną metodą wychowawczą?

Tak – 11 procent

Nie – 71 procent

Trudno powiedzieć – 18 procent

Czy klapsy to przemoc?

Tak – 32 procent

Nie – 49 procent

Trudno powiedzieć – 19 procent

Czy gdybyś był/-a świadkiem tego, że ktoś bije dziecko, zgłosiłbyś/-abyś to policji lub innym służbom?

Tak – 47 procent

Nie – 20 procent

Trudno powiedzieć – 33 procent

Czy dzieci powinny być odbierane rodzicom, jeśli są przez nich bite?

Tak – 54 procent

Nie – 13 procent

Trudno powiedzieć – 33 procent

Czy uważasz, że małe dziecko (do trzeciego roku życia) będzie pamiętać w przyszłości, że było bite?

Tak – 48 procent

Nie – 25 procent

Trudno powiedzieć – 27 procent

Czy dawanie klapsów dzieciom wyrządza jakąkolwiek inną krzywdę poza chwilowym bólem?

Tak – 43 procent

Nie – 37 procent

Trudno powiedzieć – 20 procent

Czy w dzieciństwie dostawałaś/-eś klapsy?

Tak – 64 procent

Nie – 16 procent

Nie pamiętam – 17 procent

Odmowa odpowiedzi – 3 procent

Dzieci cierpią w milczeniu

Rozmowa z profesor Bibianą Mossakowską, chirurżką dziecięcą, która 55 lat pracowała na oddziałach dziecięcych, przez 35 lat była ordynatorką oddziału chirurgii dziecięcej w Szpitalu Bielańskim w Warszawie

Pamięta pani to pierwsze dziecko?

To był 1968 rok. Na mój oddział trafiła pięcioletnia dziewczynka z katolickiej, bardzo wierzącej rodziny. Całe ciało miała w siniakach. Była zaniedbana. Obolała. Wygłodzona. Jej rozwój umysłowy nie odpowiadał wiekowi. Wołała: „chleba”. Prześwietlenie wykazało między innymi dawne złamanie kości ramiennej. Nie miałam wątpliwości, że była maltretowana. Wtedy pierwszy raz wpisałam do historii leczenia „zespół dziecka maltretowanego”.

Wcześniej nie stykała się pani z pobitymi dziećmi?

Niestety, dzieci są katowane w swoich domach od zawsze. Tyle że wcześniej było to dla mnie nie do pomyślenia, że rodzice mogą tak krzywdzić własne dzieci. Ja w to po prostu nie wierzyłam. Inni lekarze też nie. Oczy otworzył mi dopiero wyjazd na staż z chirurgii noworodka do Liverpoolu w 1964 roku.

Naprawdę lekarze wcześniej nie zastanawiali się, skąd u malutkich dzieci, które nawet nie siedzą, złamania i ciężkie urazy?

Ich bliscy tłumaczyli, że dziecko wyślizgnęło im się z rąk, starsze rodzeństwo zepchnęło z kanapy, zaklinowało się w szczebelki łóżeczka. Wiem, jak to teraz brzmi, ale ta sytuacja nie dotyczyła tylko Polski. Tak było na całym świecie. Dopiero w 1962 roku Henry Kempe, amerykański pediatra, wprowadził do literatury medycznej pojęcie „zespół dziecka bitego”. Nie znając jeszcze jego publikacji, dwa lata później wyjechałam na roczne stypendium Ministerstwa Zdrowia do Liverpoolu i dopiero tam nauczyłam się rozpoznawać przypadki bitych dzieci.

W jaki sposób?

Na każdym obchodzie szefowa oddziału chirurgii dziecięcej pytała lekarzy o uraz: „accidental or non-accidental?”, „przypadkowy czy nieprzypadkowy?”. Wiadomo, że wypadki się zdarzają, ale niektóre obrażenia, historia leczenia mogą wskazywać, że uraz powstał nieprzypadkowo, że ktoś się do tego przyczynił. Na początku nie rozumiałam, o co szefowej chodzi. W Polsce nikt nie używał takich określeń. Dlatego postanowiłam nauczyć się w Anglii wszystkiego, co tylko możliwe. Wywiesiłam na oddziale kartkę z ogłoszeniem, by powiadamiano mnie o każdej operacji dziecka, bez względu na porę dnia i nocy. Stanie przy stole operacyjnym to była najlepsza nauka. Dzięki temu spotkałam swoich idoli, zespół The Beatles.

Jak do tego doszło?

Byłam nimi zafascynowana. Tak bardzo, że chodziłam pod ich domy w Liverpoolu. Raz grali koncert w swoim mieście i nagle wybuchła panika. Sporo osób zostało rannych, a tych poniżej 18 roku życia przywieźli na oddział, gdzie miałam staż. Zespół chciał jakoś zrekompensować fanom cierpienie i odwiedził ich w naszym szpitalu. Moja szefowa nie znosiła Beatlesów. Wiedząc, że ja ich uwielbiam, poprosiła mnie, bym oprowadziła ich po oddziale. Mało brakowało, a byłabym też przy operacji króla, a wtedy księcia Karola.

Był wtedy chyba nastolatkiem?

Miał około 15 lat. Akurat wyjechałam z Liverpoolu do londyńskiego szpitala na krótkie szkolenie. W późnych godzinach wieczornych przywieziono księcia. Miał zapalenie wyrostka. Od razu zgłosiłam się do operacji, ale niestety nie dopuszczono mnie do niej. Wymagany był najbardziej doświadczony personel.

Co się zmieniło w pani podejściu do pracy po powrocie z Anglii?

Miałam już doświadczenie. Zaczęłam czytać fachową literaturę. Dotarłam do publikacji Kempego. Znalazłam też pierwsze w polskiej literaturze fachowej opisy dzieci maltretowanych. W 1908 roku medyk sądowy Leon Waholtz w „Przeglądzie Lekarskim” opisał przypadki zakatowanych w domach dzieci na podstawie przeprowadzonych sekcji zwłok. Zaczęłam działać. Niestety, musiało upłynąć dobrych kilka lat, zanim udało się wprowadzić w Polsce jednostkę chorobową T-74, czyli zespoły maltretowania.

Jak rozpoznawała pani zespół dziecka maltretowanego?

Najpierw dokładnie oglądaliśmy dziecko i zwracaliśmy uwagę na wszelkie zasinienia, obrzęki, zadrapania, oparzenia. Podstawą było badanie RTG. Zapadło mi w pamięć zdanie Kempego, że te badania pokazują historię dziecka, które samo nie umie o niej opowiedzieć. Małe dziecko samo tak łatwo sobie nie zrobi krzywdy, nie połamie się. Podejrzenia budzą oparzenia o regularnym kształcie w okolicy pupy i twarzy, a także oparzenia na dłoniach.

Dlaczego na dłoniach? Dzieci często nieświadomie sięgają po szklankę z gorącą herbatą.

Gdy dziecko zbliży się do gorącej wody, zanurzy palec i szybko zabierze rękę, bo poczuje, że to parzy. Dlatego wiemy, że jak trafia do nas mały pacjent z oparzoną całą dłonią lub stopą, to samo jej sobie tak głęboko nie wsadziło. Takie oparzenie może powstać tylko, gdy ktoś działa z premedytacją.

Pamiętam czteromiesięczne dziecko, które trafiło do nas z obrzękiem głowy i krwawieniem z nosa. Na klatce piersiowej miało sporo zasinień. Matka twierdziła, że jej partner karmił dziecko i przypadkiem je upuścił. Od razu zrobiliśmy RTG głowy. Badanie wykazało pęknięcie kości ciemieniowej. Uraz i siniaki nie pasowały do tego, co mówiła matka. Tym bardziej że wywiad rodzinny uprawdopodabniał nasze podejrzenia.

Co wykazał?

Kobieta została matką przed 18. rokiem życia. Dziecko niemal od początku było podrzucane innym osobom i karmione z butelki. Ojciec biologiczny dziecka nieznany. Konkubent bezrobotny, alkoholik. To w takim środowisku najczęściej dochodzi do przemocy w rodzinie. Zgłosiliśmy sprawę odpowiednim organom. Śledztwo wykazało, że płaczące dziecko denerwowało opiekuna. Bił je więc po twarzy, głowie. Miał na ręku gips, wystarczyło więc jedno mocne uderzenie, które doprowadziło do pęknięcia czaszki.

Czy po leczeniu dziecko mogło wrócić do domu?

Już było wiadomo, że się nad nim znęcano. Nie mogło więc wrócić do domu. Opieka społeczna wysłała ojca na odwyk, matka dostała wsparcie psychologiczne. Niestety nie wykorzystali danej im szansy i dziecko trafiło na stałe do domu dziecka.

Wspomniała pani o wywiadzie rodzinnym. Można wytypować rodziny, w których dochodzi do przemocy?

Oczywiście. Znamy czynniki ryzyka, które do tego prowadzą. Przede wszystkim jest to zła sytuacja ekonomiczna rodziny. Dorośli nie radzą sobie życiowo, są niedojrzali emocjonalnie, długotrwale bezrobotni, uzależnieni od alkoholu lub/i narkotyków. Dużo częściej maltretowane są niechciane dzieci, z przypadkowych kontaktów seksualnych. Ojciec lub partner stosuje przemoc nie tylko wobec partnerki, ale i wobec dzieci. Z kolei kobieta samotnie wychowuje dziecko lub nie ma pomocy ze strony męża. Jest przemęczona, sfrustrowana i zaczyna się przemoc. W krajach wysoko rozwiniętych, na przykład w Stanach Zjednoczonych, takim osobom pomaga się nie tylko finansowo, ale przede wszystkim otrzymują one wsparcie socjalne, psychologiczne, by potrafiły swoje dziecko obdarzyć uczuciem i się nim zaopiekować. Tego u nas brakuje.

Dużo maltretowanych dzieci trafiało na pani oddział?

Pewnie blisko tysiąc. Coraz częściej udawało nam się odkryć prawdziwą przyczynę ich obrażeń, więc liczba rosła. Oczywiście na początku rodzice nigdy nie mówili prawdy. Widzę dziecko całe w krwiakach, opuchnięte, ma bardzo dobrze widoczne odciśnięte okrągłe ślady na ciele. Rodzice mówią, że spadło z rowerka. Dopiero potem przyznają, że ojciec tłukł je tłuczkiem do mięsa. Pamiętam sprawę małego chłopca. Matka pracowała jako pomoc kuchenna w Pułtusku. Obierała kartofle, zmywała. Nie skończyła nawet siedmiu klas podstawówki. Miała pięcioro dzieci. Każde z innym. Jedno oddała pod opiekę swojej matce, inne były w domu dziecka. Opiekowała się jednym chłopcem. Do drugiego roku życia nie wychodziła z nim nawet na spacer. Nikt go nie widział. Trafił na mój oddział z olbrzymim krwiakiem na głowie. Uraz był już zropiały, zaczynała się sepsa. Dalszy wywiad wykazał powybijane zęby, które dopiero co wyrosły. Do tego ślady po przypalaniu papierosami, wychudzenie. Brak rozwiniętej mowy.

Jak to tłumaczyła matka?

Nie tłumaczyła, bo to sąsiadka przywiozła dziecko. Matka uważała, że lekarz nie jest potrzebny. Powiedziała sąsiadce, że dziecko spadło z szafy. I to dwa razy. Teraz i dwa tygodnie wcześniej. Jak dwulatek miałby tam wejść? Badania wykazały stare, źle zrośnięte złamanie kości ramiennej i wiele innych urazów. Dziecko było potłuczone od stóp do głów. Złożyłam zawiadomienie do prokuratury. Pokazywałam zdjęcia z tymi obrażeniami na konferencjach naukowych. Byłam wstrząśnięta, że inni chirurdzy nie chcieli słuchać o tym, jak powstały te obrażenia, tylko jak je leczyłam. Nie poddawałam się. Uświadamiałam lekarzy, co to są urazy nieprzypadkowe i jak je rozpoznawać, ale wciąż nie uznawali zespołu dziecka maltretowanego za chorobę społeczną.

W końcu udało się jednak rozpowszechnić ten temat.

Spotykałam się z innymi lekarzami, psychologami, pracownikami opieki społecznej i opowiadałam o przemocy wobec dzieci, o kolejnych drastycznych przypadkach. Działaczka społeczna na rzecz dzieci profesor Maria Łopatkowa zaprosiła mnie do współtworzenia Komitetu Ochrony Praw Dziecka. To był początek lat 80. Dopiero w 1991 roku prezydent Lech Wałęsa podpisał Konwencję o Prawach Dziecka Organizacji Narodów Zjednoczonych. To był pierwszy ważny krok. Władza wreszcie uznała, że dzieci wymagają ochrony także w czterech ścianach swoich domów.

Zbierała pani dane z całej Polski. Ile wówczas było przypadków maltretowania dzieci?

Lekarze wciąż nie potrafili tego właściwie diagnozować. Nie wiemy więc, jaka była prawdziwa skala problemu. Z danych, które udało mi się zebrać, wynikało, że w latach osiemdziesiątych rocznie na oddziały chirurgii trafiało około 500 dzieci, które miału urazy spowodowane przez rodziców lub opiekunów. Aż 50 z nich umierało.

Bardzo dużo…

Tak, to 10 procent.

Dlaczego śmiertelność była tak wysoka?

Bo do szpitala trafiały tylko dzieci w bardzo ciężkim stanie. Te lżej ranne rodzice ukrywali w domach.

Czy dzieci jakoś sygnalizują, że zostały pobite w domu?

Najczęściej są tak małe, że nie potrafią tego jeszcze zrobić. Te starsze zazwyczaj są zastraszone lub zwyczajnie się wstydzą. Cierpią w milczeniu.

Czy lekarze są przygotowani do rozpoznawania dziecka maltretowanego?

Niestety często nie są. W krajach lepiej rozwiniętych co dwa, trzy lata przechodzą specjalne szkolenia na ten temat. U nas odbywają się konferencje, jakaś fundacja przygotuje raport o przemocy. I tyle. Sami musimy się uczyć.

Ma pani syna. Zdarzyło się pani dać klapsa w dzieciństwie?

Gdy był dzieckiem, klapsy, lanie za karę były w Polsce czymś normalnym. Z bólem muszę przyznać, że dwa razy dostał za karę. Zaraz jednak przyszło opamiętanie i ogromne wyrzuty sumienia. Dawniej o biciu dzieci nie mówiło się w negatywnym kontekście. To była powszechna metoda wychowywania. Media nie informowały o tym, że jakieś dziecko zostało w domu pobite na śmierć. Gdy telewizja zaproponowała mi krótkie wywiady na temat maltretowania dzieci, puszczano je o 8 rano, a wtedy oglądalność wynosiła 0,4 procent. To była inna rzeczywistość. Media przygotowywały materiały o żniwach, o ciężkiej pracy rolników, a ja dostawałam białej gorączki.

Dlaczego?

Bo w tym samym czasie na mój oddział przyjmowaliśmy dzieci, które zostały ranne na polach. Nigdy nie zapomnę, jak przywieźli kilkuletnią dziewczynkę. Ktoś podał mi wiaderko. Patrzę, a tam jej ręka ucięta przez maszynę rolniczą. Nie wytrzymałam i zadzwoniłam wtedy do telewizji, by powiedzieć, co myślę o tych materiałach wychwalających prace na polu.

Nazywano panią chirurgiem w spódnicy.

Na pewno nie z powodu tego, że byłam jedyną kobietą chirurgiem. Na moim oddziale było dużo lekarzy kobiet. Wydaje mi się, że to z przekory. Chodziłam głównie w spodniach, by ukryć konsekwencje polio, które przeszłam w dzieciństwie. Ta choroba naznaczyła moją rodzinę, ale też dzięki temu zostałam chirurgiem.

Ile miała pani lat, gdy o tym zdecydowała?

Byłam małą dziewczynką. Na początku lat czterdziestych w czasie epidemii polio zachorował mój dwa lata młodszy brat Grześ. W ciągu czterech dni choroba tak się rozwinęła, że niestety nie udało się go uratować. U mnie też pojawiły się objawy. To był dla mnie dramat, bo marzyłam o byciu artystką. Tańczyłam, śpiewałam, a choroba sprawiła, że zostałam kaleką. Konieczne były trzy operacje nogi. Przez rok miałam założony gips. Rodzice bardzo pilnowali rehabilitacji i nie mam dużych śladów choroby. Te tragiczne doświadczenia sprawiły, że postanowiłam leczyć dzieci.

Tuż przed studniówką trafiłam do szpitala z powodu zapalenia wyrostka robaczkowego. Chirurg, który mnie operował, zapytał, czym się zajmę po maturze. Odpowiedziałam, że idę na medycynę, by leczyć dzieci. Zaśmiał się i powiedział, żebym lepiej poszła do zakonu, bo jestem za mała i za chuda. Odparłam, że tam to na pewno się nie nadaję i że jeszcze mu pokażę.

Dostała się pani na medycynę i wtedy wróciło polio.

W czasie kolejnej epidemii, w 1958 roku, zachorował mój niemal trzyletni syn. Prognozy lekarzy były takie, że będzie skazany na wózek inwalidzki. Rehabilitowałam go przez kolejne sześć lat i po chorobie nie zostało żadnego śladu. To był mój największy życiowy sukces.

Skafander na krze z dwoma brązowymi butami

Krzysztof jest odpowiedzialny za utwardzanie brzegów Wisły. Chodzi wzdłuż rzeki i sprawdza, czy gdzieś nie osunęła się ziemia lub kamienie. Tego dnia jest bardzo zimno. Przy brzegu sporo lodu i kry. Gdy dochodzi do 518,5 metra Wisły, w wodzie widzi coś, co tu nie pasuje. Trochę ponad metr od brzegu w bryle lodu utknął turkusowy skafander. Wystają z niego dwie nóżki w brązowych butach.

Telegram od Komisariatu Rzecznego Policji do Stołecznego Stanowiska Kierowania Komendy Stołecznej Policji, Warszawa, 20.01.2001 r.:

„Na 518 km Wisły po stronie lewej ujawniono zwłoki n/n chłopca w wieku ok. 6 lat. Wzrost ok. 113 cm. Ubrany był w kurtkę ortalionową kol. turkusowy z napisem »AMADEO« na prawym rękawie, spodnie dresowe kol. czarny z napisem »Top kids« na lewej nogawce, czapka we wzory różnokolorowe z pomponem wiązana pod szyją, buty typu trzewiki, kol. ciemnobrązowy, sznurowane, z napisem »Dazhongxin« na językach, rękawiczki kol. ciemnozielony z kol. granatowym na palcach, podszewka kurtki kol. czerwony we wzory misie, króliki. Ustalenie bardziej szczegółowego rysopisu jest niemożliwe z uwagi na grubą warstwę lodu pokrywającego zwłoki”.

W protokole oględzin policjanci z komisariatu rzecznego piszą, że ciało zaklinowało się między kamieniem a bryłami lodu. Muszą go rozkruszyć, by je wydobyć. Zwłoki zostały znalezione około 30 metrów od drogi dojazdowej, która prowadzi przez las do skrzyżowania ul. Krasińskiego i Wybrzeża Gdyńskiego.

Dzień wcześniej. Barbara ciepło ubiera synka. Trzy dni temu miał czwarte urodziny. Wychodzą z sześciopiętrowego bloku przy ul. Wolskiej w Warszawie. Jeden przystanek autobusem i już są pod przedszkolem przy Monte Cassino 5. Wchodzą do szarego parterowego budynku. Barbara pomaga zdjąć Michałowi turkusową kurtkę i czapkę z pomponem. Ściąga mu brązowe buty i zakłada kapcie. Czterolatek biegnie do sali grupy pierwszej. Barbara wraca do domu, robi sobie kawę i włącza telewizor. Akurat leci kolejny odcinek Zbuntowanego anioła.

Po godzinie 15 dzwoni do swojego partnera Roberta. Prosi, by do niej przyszedł, to razem pójdą odebrać Michała z przedszkola. Na Monte Cassino docierają około 15.50. Barbara dzwoni przedszkolnym domofonem i mówi, że przyszła po Michała. W odpowiedzi słyszy, że chłopiec został odebrany około 13. Jest zaskoczona. Chce wyjaśnień, bo nikogo o to nie prosiła. Dyrektorka dzwoni do przedszkolanki, która wydawała chłopca. Kobieta tłumaczy, że odebrał go młody, dość wysoki mężczyzna z wąsami, który już wcześniej to robił. Poznała go po głosie. Barbara płacze. Opis pasuje do jej byłego męża, z którym nie ma najlepszych relacji. Już raz zabrał Michała bez jej wiedzy. Pewnie dzisiaj znów to zrobił. Barbara od dłuższego czasu nie ma kontaktu z byłym mężem i nie zna jego adresu. Próbuje się do niego dodzwonić, ale numer jest już nieaktualny. Musi powiadomić policję. Pociesza ją partner. – Wszystko będzie dobrze – powtarza Robert.

Razem wracają do jej mieszkania. Barbara zabiera zdjęcia synka i dokumenty rozwodowe. Po 17 dociera na pobliski komisariat Warszawa-Wola, by zgłosić zaginięcie. Funkcjonariuszowi tłumaczy, że obawia się o syna. Policja przyjmuje zgłoszenie i rozpoczyna poszukiwania chłopca, ale i jego ojca Piotra. Rysopis dziecka: wzrost 110–115 cm, lewa dwójka ukruszona.

Następnego dnia po południu Barbara odbiera telefon. Ma jak najszybciej przyjść na komisariat. Od funkcjonariuszy słyszy, że znaleziono ciało dziecka. Musi obejrzeć zdjęcia. Kobieta widzi na nich chłopca w turkusowej kurtce. Na twarzy sporo lodu. Zadrapania na lewym policzku, ustach i nosie. To od ocierających się o ciało kawałków kry – dowie się później.

Barbara krzyczy. Płacze. Policjanci notują, że rozpoznała syna Michała.

Poznała Piotra, gdy miała 15 lat. Był cztery lata starszy. To był dla niej trudny czas. Nie dogadywała się z matką. Łyknęła za dużo leków. W dokumentacji szpitalnej lekarze wpisali: próba samobójcza. Dwa lata później zaszła w ciążę. Michał urodził się 16 stycznia 1997 roku. W lipcu para wzięła ślub. Zamieszkali w Warszawie. Ona zajmowała się dzieckiem, a on pracował między innymi jako śmieciarz. Barbarze przeszkadzało, że nadużywał alkoholu, co wywoływało coraz większe awantury. Gdy Michał miał niemal rok, Piotr zniknął na dwa tygodnie. Barbara nie miała za co żyć. Pomagała jej kobieta, u której wynajmowali mieszkanie. Gdy mężczyzna wrócił, wyrzuciła go z domu. W marcu 2000 sąd orzekł rozwód.

Dwa tygodnie wcześniej w kultowym klubie motocyklowym Dwa Koła przy ul. Prądzyńskiego w Warszawie Barbara poznała Roberta. Świętował 21. urodziny. Ona była rok młodsza. Od razu coś do siebie poczuli. Zaczęli się spotykać. Oboje mieszkali z matkami i rodzeństwem, ale szybko zaczęli planować wspólną przyszłość. Ślub i drugie dziecko. Na początku Barbarze nie przeszkadzało, że Robert jest bardzo zazdrosny. Zaczęła mu zwracać uwagę, gdy partner oskarżył ją o zdradę tylko na podstawie tego, że rozmawiała z innym mężczyzną. Taka sytuacja coraz częściej się powtarzała. Robert widział zdradę za każdym razem, gdy jego partnerka miała kontakt z kimś innym. Gdy raz dał Michałowi klapsa, Barbara natychmiast go upomniała. Widziała, że partner nie lubił bawić się z Michałem. Przeszkadzało mu, że gdy wieczorem chciał gdzieś z nią wyjść, często musiał czekać, aż Barbara uśpi Michała. Chłopiec nie lubił zasypiać z nikim innym. Raz Robert przyłożył chłopcu pięść do szyi i powiedział, że go udusi. Ale nawet Michał wziął to za żart i powiedział: – To wtedy ja uduszę ciebie.

Gdy policjantom w końcu udaje się skontaktować z ojcem Michała, słyszą, że mężczyzna od dawna nie widział syna i nie odbierał go z przedszkola. Funkcjonariusze zatrzymują go do wyjaśnienia. W tym czasie przesłuchują także Barbarę, pracownice przedszkola i matkę innego dziecka, która około 13 odbierała je z przedszkola. Nie ma żadnego dowodu na to, że Michała odebrał ojciec. Żaden ze świadków go nie rozpoznaje. Rysopis pasuje też do kogoś innego. Tym bardziej że matka jednego z kolegów Michała z przedszkola podaje także dokładny opis ubrania, które miał na sobie mężczyzna odbierający chłopca.

Osiem godzin po odnalezieniu ciała Michała policja zatrzymuje partnera Barbary i jego kolegę Daniela. W czasie pierwszego przesłuchania Robert twierdzi, że w dniu zaginięcia chłopca pojechał do podwarszawskich Janek, by szukać pracy. Podaje nazwy firm, w których pytał o możliwość zatrudnienia. Do domu wrócił około 15.10, co potwierdza jego matka. Niczego podejrzanego nie zauważyła. Zachowywał się normalnie. Przygotował sobie posiłek i wtedy zadzwoniła Barbara, by poszedł z nią po Michała.

W tym samym czasie śledczy przesłuchują kolegę Roberta – Daniela. Prowokują mężczyzn, przekazują im, że jeden drugiego obciążył. Robią wszystko, by poznać prawdę.

21 stycznia. Robert podaje więcej szczegółów tego, co wydarzyło się 19 stycznia. Z każdą kolejną rozmową zaczyna zmieniać wersję wydarzeń.

Jeszcze tego samego dnia zeznaje, że gdy spotkał na ulicy Daniela, ten zaproponował, żeby poszli odebrać z przedszkola Michała, bo ma dla niego cukierki i lizaka. Około 13 odebrali chłopca. Rozstali się godzinę później. Daniel powiedział, że zajmie się dzieckiem, a później odprowadzi je do domu, a Robert pojechał do Janek w poszukiwaniu pracy. Nie wspomniał o tym ani Barbarze, ani policji, gdy zgłaszali zaginięcie chłopca. Wieczorem, około 22, walił w kratę prowadzącą do mieszkania Daniela, bo chciał się dowiedzieć, gdzie jest Michał, ale nikt mu nie otworzył.

Daniel z kolei zeznaje, że odebrał Michała razem z Robertem, a w drodze powrotnej rozstał się z nimi i poszedł do sąsiadki.

W tym czasie policjanci jadą do Janek i w firmach wskazanych przez Roberta sprawdzają, czy ktoś pamięta mężczyznę pytającego o pracę. Pracownica Praktikera mówi, że nikogo takiego nie było. Kobieta z Office Depot także twierdzi, że nie było takiej sytuacji.

Policjanci coraz bardziej dociskają Roberta i Daniela, przedstawiając im kolejne dowody, które wskazują na ich kłamstwa. W końcu Robert przyznaje się do winy. Razem z Danielem wrzucili Michała do Wisły.

Dzień później znów zmienia wersję. Tym razem zeznaje, że za wszystkim stoi Barbara. – Namawiała mnie i sama chciała wcześniej, żeby Michał jej nie zawadzał. W listopadzie chciała się go pozbyć. Mówiła, że już dawno zrobiłaby z nim porządek. Wówczas bylibyśmy tylko razem. Dokładny plan pozbycia się Michała zrodził się w listopadzie. 17 stycznia mówiła, że ją to wkurza, że musi siedzieć z Michałem i nie może ze mną spędzać czasu. Namawiała mnie, żebym wywiózł Michała poza Warszawę i przywiązał do drzewa. 18 stycznia postanowiła, żebym z dzieckiem zrobił porządek – mówi śledczym Robert.

I zaczyna opowiadać, co wydarzyło się 19 stycznia. Po 12 przyszedł z Danielem do przedszkola. Wszedł do szatni. Zauważyła go matka innego dziecka. Zwróciła uwagę, że zachowywał się nienaturalnie. Stał chwilę, w końcu wyszedł na zewnątrz. Tam – według zeznań kobiety – podszedł do drugiego mężczyzny, stojącego za ogrodzeniem. „Nikt mi nie wyda dziecka z przedszkola” – usłyszała mama dziecka. Robert wszedł do szatni po raz drugi i zadzwonił domofonem. Poprosił Michała. Przedszkolanka stwierdziła, że chłopiec jest już rozebrany do leżakowania, ale zaraz go ubierze. Po kilku minutach mały przyszedł do szatni. Robert założył mu turkusową kurtkę.

We trzech pojechali autobusem na Dworzec Zachodni. Chcieli sprawdzić ofertę pracy w kiosku z gazetami. Stamtąd z przesiadkami pojechali w kierunku lewego brzegu Wisły. Dotarli tam około 13. Gdy zeszli po betonowych schodkach i stanęli nad samą wodą, podnieśli Michała do góry. Robert za nogi, Daniel pod pachy. Zamachnęli się i wrzucili dziecko do wody około półtora metra od brzegu. Chłopiec wołał: „tata, tata, tata”. Nie tonął. Na wodzie utrzymywała go zimowa turkusowa kurtka. Daniel krzyknął: „uciekaj”. Pobiegł w kierunku Cytadeli, a Robert w kierunku Żoliborza.

Robert twierdzi, że opowiedział o wszystkim Barbarze, jeszcze zanim poszła do przedszkola, by odebrać chłopca: – Powiedziała, że teraz musimy zrobić wszystko, żeby nie było na nas.

Śledczych przekonuje, że przed ucieczką chciał wskoczyć do Wisły, bo Michał leżał na wodzie na plecach i nie tonął. Do zeznań dodaje jeszcze jeden szczegół. W kwietniu 2000 roku, miesiąc po tym, jak się poznali, Barbara zaszła z nim w ciążę. Twierdzi, że chciał tego dziecka, ale ona naciskała, żeby zrobić aborcję. Razem pojechali do podwarszawskiego Halinowa na zabieg. Robert zapłacił za niego tysiąc złotych.

Tego dnia śledczy zatrzymują Barbarę. Kobieta nie przyznaje się do winy. Nie wie, dlaczego Robert ją obciąża.

Sekcja zwłok Michała wykazuje, że przyczyną śmierci było utonięcie. 24 stycznia odbywa się wizja lokalna. Nad Wisłę w obstawie policji są konwojowani Daniel i Robert. Ten drugi ma na sobie kamizelkę ratunkową. Wcześniej groził, że rzuci się do Wisły, bo nie chce już żyć. O godzinie 14.01 mężczyźni łapią z dwóch stron worek wypełniony piaskiem tak, by oddawał wagę Michała, biorą zamach i wrzucają do Wisły. Nagranie prokuratura udostępnia mediom. Cała Polska ogląda w wiadomościach, jak Robert i Daniel odtwarzają to, co zrobili.

Barbarę bada biegły psycholog. „Jej zeznania są nieszczere. Przy ocenie wartości jej zeznań należy zachować szczególną ostrożność” – pisze w opinii dla prokuratury.

Daniel kilka razy zmienia swoje zeznania. Twierdzi, że Robert zrzucił Michała do Wisły z mostu Poniatowskiego. Później, że wrzucił go sam do wody, gdy stali na brzegu. Śledczy organizują ich konfrontację. Daniel twierdzi, że przed wrzuceniem do wody huśtali dzieckiem, Robert, że nie brali zamachu. Obaj zaczynają powtarzać, że przyznali się do winy, bo policja zmusiła ich do tego biciem.

Robert dodaje, że gdy szli z Michałem nad Wisłę, zadzwoniła do niego Barbara: – Cicho zapytała, czy wrzuciliśmy już Michała do wody.

25 stycznia prokuratura przedstawia zarzuty. Barbarę oskarża o to, że poleciła zabójstwo syna i nim kierowała. Robert i Daniel zostają oskarżeni o zabójstwo chłopca. Wszyscy przebywają w areszcie.

Pięć miesięcy później Barbara pisze list do matki. „Podświadomie cały czas mi się wydaje, że ktoś po prostu ze mnie zażartował i po powrocie do was wszystko będzie po staremu […] przytulę się do Michasia i trochę się pośmiejemy i pobawimy. Będę chciała zrobić wszystko, żeby udowodnić, że jestem niewinna, bo kim ja bym musiała być, żeby zrobić mojemu Michasiowi coś tak strasznego. […] Mamo, dlaczego ja wcześniej nie zauważyłam, że on jest zazdrosny o każde przytulenie Michasia do mnie. A kiedy pomału zaczęłam odsuwać się od niego i mówić, że zazdrość jest straszną chorobą, z której nie można się wyleczyć, to on mógł mi przecież coś zrobić, a nie mojemu Maleństwu. Co takie małe dziecko mu zrobiło?”.

W grudniu 2001 roku rusza proces w sprawie śmierci Michała. Zainteresowanie mediów i opinii publicznej jest bardzo duże. Postać matki, która zleciła zabójstwo własnego dziecka, budzi ogromne emocje i żądzę zemsty. Ówczesny minister sprawiedliwości Lech Kaczyński, wypowiadając się o tej sprawie, mówi o konieczności przywrócenia kary śmierci. Oskarżycielem posiłkowym jest biologiczny ojciec Michała. Oskarżający w sprawie prokurator najostrzej atakuje Barbarę: – Matka czterolatka miała w pełni kontrolowany kontakt ze sprawcami. Rozmawiała z nimi przez telefon komórkowy. W każdej chwili mogła przerwać to przestępstwo – dowodzi prokurator Leszek Woźniak. O winie Barbary mają przesądzać bilingi telefoniczne, z których ma wynikać, że kobieta rozmawiała z Robertem tuż przed zabójstwem Michała.

W czasie śledztwa Robert osiem razy zmienia wersję wydarzeń. W sądzie i on, i Daniel odwołują swoje przyznanie się do zabójstwa. Twierdzą, że zmusiła ich do tego policja. Barbara od początku nie przyznaje się do winy.

Robert przekonuje, że do śmierci Michała doszło w wyniku nieszczęśliwego wypadku: – Poszliśmy we dwóch z Michałkiem nad Wisłę. Ja odszedłem na chwilę, żeby się załatwić. Gdy wróciłem, ujrzałem Michałka leżącego na krze. Musiał chyba się poślizgnąć. Kra się przechyliła i spadł do wody. Nie wiedziałem, co robić. Byłem w szoku. Wszystko trwało ułamki sekund – mówi Robert.

Gdy sędzia pyta, dlaczego nie wezwał wtedy pomocy, nie potrafi odpowiedzieć. Sąd chce jednak sprawdzić każdą wersję. Wysyła zapytanie do Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, czy w dniu śmierci Michała na Wiśle była kra. „Tego dnia nie zanotowano kry” – przychodzi odpowiedź. Sąd obala także twierdzenie Roberta, że „wszystko trwało ułamki sekund”. Powołany do sprawy biegły wylicza, że od momentu wrzucenia Michała do wody do jego śmierci upłynęło 240 sekund.

Drugi z oskarżonych mężczyzn zeznaje w sądzie, że wszystko zmyślił: – Pomogłem Robertowi odebrać dziecko z przedszkola. Rozstałem się z nim jednak, by załatwić swoje sprawy. Jestem oskarżany z pomówień Roberta i z moich wymuszonych zeznań.

Jedną z kluczowych ról w procesie odgrywa Zofia P., u której Barbara wynajmowała pokój, zanim poznała Roberta. Kobieta bardzo często opiekowała się Michałem i cały czas miała bliski kontakt z rodziną. – Ona była złą matką. Wcale nie chciała Michała, gdy dowiedziała się o ciąży. Jak już się urodził, źle się nim opiekowała. Wcale nie przejęła się śmiercią dziecka. Nie rozpaczała – mówi w sądzie Zofia P.

Niemal trzy miesiące później Sąd Okręgowy w Warszawie wydaje wyrok. 25 lat dla Roberta i Barbary za zabójstwo jej syna oraz 15 lat więzienia dla Daniela. Prokuratura domagała się dla nich dożywocia. – Wina oskarżonych jest ewidentna. Sprawcy targnęli się na najwyższe dobro, przecięli życie dziecka, które wiele mogło osiągnąć i nic nie mogło tego usprawiedliwić – mówi sędzia Irena Nowicka-Albin. Roberta nazywa „narzędziem” Barbary, który wykonywał jej polecenia. Daniel dostał mniejszy wyrok, bo był „mniej zaangażowany w sprawę”.

– Nie wierzę w sprawiedliwość. Boże, ja nie jestem niczemu winna – krzyczy Barbara z ławy oskarżonych. Rzuca się na podłogę między ławkami. Sąd nakazuje wyprowadzić ją z sali.

Wydając wyrok, sąd nie bierze pod uwagę między innymi opinii psychologa, który stwierdził, że Barbara nie jest zdolna do zlecenia zabójstwa, ani zeznań świadków, według których Barbara była bardzo dobrą matką i nie zaniedbywała dziecka.

Obrońca Barbary składa apelację od wyroku. Sąd Apelacyjny w Warszawie orzeka, że dowody przeciwko Barbarze nie są wiarygodne. Sędzia podkreśla, że sąd niższej instancji wybrał tylko te dowody, które mogły świadczyć o winie kobiety, na przykład jedną z wielu wersji zeznań Roberta. Podważył także zeznania Zofii P., która była bardzo negatywnie nastawiona do Barbary. W każdym kolejnym zeznaniu dodawała szczegóły, o których przeczytała w mediach, a przedstawiała je jako własne obserwacje. Okazało się także, że nie ma żadnych bilingów, które miałyby świadczyć o tym, że Barbara rozmawiała z Robertem tuż przed zabójstwem syna. W związku z tym sąd uchyla wyrok pierwszej instancji wobec Barbary, zwalnia ją z aresztu i nakazuje ponowne rozpatrzenie sprawy.

W drugim procesie Sąd Okręgowy w Warszawie uniewinnia Barbarę. Z powodu kasacji prokuratury sprawa dociera do Sądu Najwyższego, który zwraca sprawę do ponownego rozpatrzenia.

W czasie trzeciego procesu Barbara przed sądem przekonuje, że nigdy nie chciała pozbyć się syna: – Nie rozważałam oddania Michasia do adopcji, pod opiekę krewnych – on był dla mnie najważniejszy. Wolałabym sama zginąć – mówi. W tym czasie ma małą córeczkę.

Surowo na jej temat wypowiada się biologiczny ojciec Michała, który cały czas jest oskarżycielem posiłkowym: – Ona kłamie. To aktorka. Chcę, by prawda wyszła na jaw, i chcę dla niej maksymalnej kary – przekonuje w sądzie.

Przekonujących dowodów na winę Barbary jednak nie ma. O jej uniewinnienie wnosi nie tylko obrońca, ale także prokurator.

Po ośmiu latach od śmierci Michała, w dniu, gdy kończyłby 15 lat, Sąd Okręgowy w Warszawie ostatecznie uniewinnia Barbarę. Wnosiła o to nawet oskarżająca wcześniej prokuratura: – Oskarżenie musi mieć dowody, które nie budzą żadnych wątpliwości. Ja te wątpliwości mam – mówi w sądzie prokurator Barbara Wierzbieniec.

Wydając wyrok, sędzia zwraca uwagę na atmosferę wokół tej sprawy: – Wokół niej narosło wiele emocji, które miały wpływ na jej obraz w mediach i w oczach opinii publicznej. Myśląc o ofierze tej zbrodni, w wielu osobach budziła się żądza odwetu, a kiedy okazało się, że oskarżoną jest matka dziecka, gniew był jeszcze większy – podkreśla sędzia i przypomina o medialnym linczu na Barbarze. – Szkoda, że dziś na tej sali jest tak mało dziennikarzy. Jedyny słuszny i sprawiedliwy wyrok w tej sprawie to uniewinnienie. Spisku na życie chłopca nie było – dodaje Barbara i występuje o odszkodowanie za niesłuszny areszt. Sąd przyznaje jej 110 tysięcy złotych za to, że spędziła za kratami 20 miesięcy. – Barbara próbuje ułożyć swe życie, ale trauma nie zniknęła – mówi jej obrońca mecenas Grzegorz Lewański.

Dzieci przegrywają z głosem dorosłych

Rozmowa z Moniką Horną-Cieślak, rzeczniczką praw dziecka, prawniczką, która reprezentowała w sądzie krzywdzone dzieci, byłą przewodniczącą Sekcji Praw Dziecka przy Okręgowej Radzie Adwokackiej w Warszawie oraz byłą członkinią Komisji Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej

Jest pani współautorką tak zwanej ustawy Kamilka, przyjętej po śmierci ośmiolatka z Częstochowy. Dlaczego akurat ta historia sprawiła, że zmieniono przepisy?

Sprawa Kamilka wstrząsnęła wszystkimi. Chłopiec uciekał z domu, dawał wyraźne sygnały, że jest osobą pokrzywdzoną przemocą, że jest bity. W internecie są dostępne zdjęcia, na których widać ślady pobicia, złamaną rękę. To klasyczny przykład z podręcznika o krzywdzonych dzieciach. Gdy dowiedziałam się o jego śmierci, powiedziałam: „Dość!”. Albo się obudzimy, albo z poziomem ochrony dzieci w Polsce będzie coraz gorzej. Przepisy były właściwie gotowe. Od ponad roku pracowałam nad nimi z sędzią Agnieszką Matysek. Obie zdawałyśmy sobie sprawę, że potrzebne jest nowe prawo, które będzie lepiej chroniło dzieci przed przemocą. Od dziewiętnastego roku życia zajmuję się tym tematem, sędzia Matysek przez lata była karnistką. Zależało nam szczególnie na profilaktyce, zapobieganiu przemocy i na podmiotowości dziecka, usłyszeniu jego głosu, a nie tylko głosu osób dorosłych. Niestety, w Polsce reagujemy na przemoc, gdy już do niej dojdzie, gdy dziecko zostanie skrzywdzone, czasem zabite. Media zaczynają się tym interesować, jest społeczne oburzenie, ale już jest za późno, by to dziecko uratować. Wcale też nie jest łatwo przekonać polityków do tego, żeby zmienić system w zakresie ochrony dzieci, a przez lata rozmawiałam z ludźmi z różnych partii politycznych.

Ustawa została przyjęta rok temu, ale nie wszystkie rozwiązania, które wprowadza, zostały wdrożone. Nie wprowadzono choćby kwestionariusza oceny ryzyka przemocy w rodzinie, który – zdaniem ekspertów – uratowałby Kamilka i inne dzieci, jeśliby wtedy działał.

Czy kwestionariusz by uratował te dzieci? Nie wiem, z pewnością by pomógł, ale dzieci nie ratują kwestionariusze, tylko ludzie, którzy są wokół. Nawet gdyby nie było kwestionariusza ani ustawy Kamilka, a chłopiec miałby wokół siebie mądrych dorosłych, toby nie zginął. Nie możemy oczekiwać, że prawo wszystko za nas zrobi, załatwi. My sami musimy być odpowiedzialni nie tylko za siebie, ale za ludzi wokół nas.

Ma pani na myśli członków rodziny, pracowników opieki społecznej, szkoły?

Nie mogę odpowiedzieć na to pytanie, ponieważ znam akta tej sprawy, a są one objęte tajemnicą śledztwa. Dzieci są ratowane przez mądrych dorosłych. Przepisy dają nam tylko ramy działania. Nawet jakby nie było przepisów, każdy z nas jest prawnie i społecznie zobowiązany do ochrony dzieci przed przemocą. Kwestionariusz jest o tyle ważny, że daje jednoznaczną odpowiedź, czy należy uratować dziecko, bo jego zdrowie, życie jest zagrożone w rodzinnym środowisku. Bardzo mało jest spraw, gdy dziecko przestaje być w rodzinnym środowisku, choć może nie było aż takiej potrzeby, a bardzo, bardzo dużo takich, w których nie zostało uratowane, choć powinno. Ten kwestionariusz ma być jasnym komunikatem dla ludzi podejmujących interwencję w przemocowym domu: „Nie można już czekać, reaguj, ratuj dziecko”. Decyzja o zmianie środowiska dziecka jest często bardzo trudna. Kwestionariusz ma to ułatwić i dać jednoznaczną odpowiedź. Pamiętam jedną z prowadzonych przeze mnie spraw. Chodziło o krzywdzoną dziewczynkę. Usiedliśmy z psychologiem, który prowadził jej terapię, kuratorem sądowym, który zajmował się rodziną, przedstawicielem szkoły i pracownikiem socjalnym, by podjąć decyzję, czy dziecko może zostać w rodzinnym domu. Zauważyłam nawet po sobie, że cały czas chcemy dawać szansę rodzicom, a musimy dać żyć dziecku. Rodzice tej dziewczynki byli niewydolni wychowawczo, był alkohol. Do tego doszło do krzywdzenia dziecka ze strony dalszego członka rodziny. Rodzice mieli lepsze okresy i gorsze.

Co się stało z tą dziewczynką?

Ostatecznie trafiła do placówki opiekuńczo-wychowawczej. Przeciąganie tej sytuacji, dawanie kolejnych szans rodzicom sprawiało, że nie nabierała prawidłowych wzorców funkcjonowania. Powiedziała mi później, że gdyby nie trafiła do domu dziecka, to pewnie skończyłaby jak jej rodzice. Z uzależnieniem, przemocą. Cieszyła się, że dostała szansę na inne życie, choć bardzo przeżywała to, że rodzice są właśnie tacy.

Powiedziała pani, że dzieci ratują mądrzy dorośli. Tyle że w opisywanych przez nas historiach nie było żadnego mądrego dorosłego. Członkowie rodziny, sąsiedzi, pracownicy socjalni, kuratorzy, nauczyciele widzieli obrażenia, połamane ręce, siniaki, ślady po przypalaniu papierosem i nikt nie zareagował. Nikt.

Na to składa się kilka czynników. Ludziom naprawdę bardzo trudno sobie wyobrazić, uświadomić, że blisko nich jest krzywdzone dziecko. Przez lata moją mentorką była Jolanta Zmarzlik, która mówiła, że najbardziej współczujemy dzieciom, które są krzywdzone w Elblągu, ale już tym za ścianą? Zaczynamy mieć wątpliwości, bo włącza nam się mechanizm obronny, że obok nas, tak blisko dzieje się tragedia, a my na tę tragedię nie jesteśmy emocjonalnie przygotowani. Także u członków rodziny można zaobserwować mechanizm, który sprawia, że nie chcą widzieć, że dziecko jest krzywdzone. Pamiętam sprawę dziewczynki, która doświadczyła wykorzystania seksualnego. Dochodziło do tego w domu, gdy matka była za ścianą. Ona przysięgała, że nie miała o tym pojęcia. Pamiętam moją wściekłość na nią, że mogła tego nie widzieć, ale psychologicznie da się to wytłumaczyć.

A co z osobami, które zawodowo zajmują się ochroną dzieci przed przemocą? Pracownikami socjalnymi, kuratorami?

Niestety, w czasie przyuczania do zawodu w wielu dziedzinach pomijane są aspekty psychologiczne. W toku nauczania za mało jest wiedzy o zjawisku krzywdzenia dzieci. Każdy musi świadomie wybrać swoją ścieżkę zawodową i cały czas się edukować. Niezbędne jest też wsparcie psychologiczne dla pracowników opieki społecznej i sądów – kuratorów, prokuratorów, sędziów rodzinnych czy karnych, adwokatów, radców prawnych. Wszystkie te osoby powinny obowiązkowo podlegać superwizji, bo to praca, która wypala i wymaga ogromnej odwagi.

Czy w Polsce nie pokutuje hasło, że rodzina jest świętością, że nie wolno zabierać dzieci od rodziców? W ustawie o pieczy zastępczej główny zapis mówi, że odebrane dzieci w pierwszej kolejności powinny wrócić do rodziny, a dzieje się tak tylko w sześciu procentach przypadków, bo rodzice nie chcą dzieci z powrotem, nie porzucają nałogów czy przemocowych zachowań.

Rodzina zawsze jest najważniejszym fundamentem funkcjonowania dziecka. Największą potrzebą dziecka jest przynależność. Nie wiem, czy rodzina jest święta. Rodzina na pewno może być różna. Może być kochająca, a może być przemocowa. Obecnie punkt ciężkości jest gdzie indziej. Nadal nie do końca wierzymy dzieciom, gdy mówią, że zostały skrzywdzone. Dzieci przegrywają z głosem dorosłych. Z natury bardziej wierzymy dorosłemu.

Czy przepisy, które wprowadziła ustawa Kamilka, wystarczą, by dobrze chronić dzieci przed przemocą?

Nie.

To czego jeszcze potrzebujemy?

Działalność na rzecz dzieci nigdy się nie skończy, bo świat, nasze funkcjonowanie cały czas się zmienia. Nie lubię odpowiadać, co jeszcze jest potrzebne pod kątem prawnym. Raczej skupiam się na tym, co jeszcze musi się zmienić pod kątem mentalnym. Mamy naprawdę dobre prawo, ale gorzej z jego stosowaniem. Badałam, jak sądy wydają postanowienia opiekuńcze, kiedy jest zagrożone dobro dziecka, i jak wygląda przesłuchiwanie dziecka. Naprawdę jest tu dużo do poprawy. Nadal w czasie przesłuchań dzieci krzywdzonych padają pytania: „Może tata cię bił, bo zasłużyłeś?”, „A może dlatego, że byłeś niegrzeczny?”. To wywołuje ogromne poczucie winy u dziecka. Obecnie w biurze mamy sprawę krzywdzenia dziecka, gdzie postępowanie jest prowadzone pod kątem tego, czy dziecko nie prowokowało przemocy. Dziecko może się zachowywać w różny sposób, ale żadne zachowanie nie usprawiedliwia tego, że można je uderzyć. Ciekawe, że jak mówimy o głosie dziecka i dorosłego, to głos dziecka przegrywa, a jak mówimy o ich zachowaniu, to zachowanie dziecka, a nie dorosłego, jest częściej oceniane jako niewłaściwe. Warto też przyjrzeć się systemowi przyznawania świadczenia 800 plus. Znam przypadki, gdzie te pieniądze bardzo pomagają, ale znam też takie, gdzie rozwijały niedopuszczalne zachowania w rodzinie.

W Polsce nie ma statystyk, ile dzieci ginie z rąk rodziców i opiekunów. Możemy się tylko opierać na doniesieniach medialnych. Według nich w tym roku zostało zabitych w domach 17 dzieci. Rocznie jest to 20–40 dzieci. Czy jest szansa, że specjaliści wreszcie będą mieli do dyspozycji wiarygodne dane?

Niedawno byłam na spotkaniu z przedstawicielami Komendy Głównej Policji, by te konkretne dane zbierać. Zapewniono mnie, że wkrótce będzie to możliwe. Policja musi jedynie wprowadzić do systemu odpowiedni algorytm, by zbierać te dane. Niestety i to nie pokaże nam prawdziwej skali przemocy wobec dzieci, ponieważ do krzywdzenia dochodzi w czterech ścianach domu. Nigdy nie dowiemy się, ile tak naprawdę dzieci jest bitych. Dowiadujemy się o tym dopiero, gdy dziecko trafia do szpitala lub ktoś powiadomi służby.

Czy jest szansa, że mniej dzieci będzie ginęło z rąk rodziców?

Bardzo wierzę w zespół do spraw analizy zdarzeń, na skutek których małoletni poniósł śmierć lub doznał ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, który na mocy tzw. ustawy Kamilka został powołany przy Ministerstwie Sprawiedliwości. Zasiadają w nim wybitni specjaliści. To rozwiązanie powstało na bazie doświadczeń Wielkiej Brytanii. Gdy tam powołano taki zespół, statystyki dotyczące śmierci krzywdzonych dzieci bardzo zmalały.

Zespół przygotuje sprawozdanie i na pewno będą potrzebne zmiany w przepisach.

Zespół nie ma inicjatywy ustawodawczej. Na podstawie analizy przypadków ma przygotować sprawozdanie, w którym wskaże, co zawiodło, że te dzieci zginęły w domach, a także przygotuje rekomendacje, co należy poprawić, by uniknąć tego w przyszłości. Następnie sprawozdanie trafi do ministra sprawiedliwości, który przedstawi je w sejmie. Bardzo wierzę, że polski rząd weźmie na siebie odpowiedzialność i wprowadzi w życie rekomendacje zespołu. Zespół, który został niedawno powołany, także potrzebuje teraz czasu na analizę spraw krzywdzonych dzieci.

Gdy pytaliśmy ludzi, członków rodziny, sąsiadów, dlaczego nie reagowali, mimo że wiedzieli o krzywdzeniu dziecka, często mówili, że nie donosi się na policję. Może dobrym rozwiązaniem byłby ogólnopolski telefon do zgłaszania przypadków przemocy poza strukturami wymiaru sprawiedliwości?

W sprawach, które prowadziłam, ludzie akurat zgłosili sprawę krzywdzenia dziecka policji. Ale rzeczywiście obserwuję taki sposób myślenia, że donoszenie to jest coś bardzo złego. Na szczęście niedługo zacznie w praktyce działać ustawa o sygnalistach, która promuje inne nazewnictwo. Na pewno trzeba pokazywać, że zawiadomienie o krzywdzeniu dziecka to nie jest donosicielstwo, a ratowanie życia. Potrzebujemy dużej kampanii, która będzie o tym mówić. Mam taką w planach.

Dlaczego w Polsce jest tak duże przyzwolenie na bicie dzieci? Pani poprzednik mówił, że trzeba rozdzielić dawanie klapsów od bicia…

Nie popieram słów mojego poprzednika. Przemoc jest przemocą i koniec, nie ma dyskusji. My jako dorośli nie mamy wystarczających umiejętności dbania o swoje emocje. Nikt nas tego nie uczył. Sama jestem po terapii. Wiedziałam, że zajmując się tematyką krzywdzenia dzieci, muszę dobrze poznać siebie, dowiedzieć się, jak ja i moje ciało reagujemy na trudne sytuacje. Umiem się sobą zaopiekować, gdy zaczyna dziać się coś złego. Nie muszę odreagowywać na innym człowieku. A na dziecku najłatwiej się wyładować, bo jest mniejsze, słabsze i jest pod ręką. Na szczęście wkrótce w szkołach pojawi się nowy przedmiot, na którym dzieci będą się uczyły o tym, jak dbać o swoje zdrowie, w tym o emocje.

„Mam na imię Nikodem, mam 14 lat i razem z młodszym bratem jesteśmy w domu dziecka. Rodzice już przestali nas odwiedzać, a brat tęskni za mamą. Szukam dla nas mamy i taty. Bardzo proszę o pomoc” – taki wpis kilka dni temu pojawił się na grupie skupiającej centra pomocy rodzinie i rodziny zastępcze. Nastoletnie dzieci z domów dziecka praktycznie nie mają szans na nową rodzinę. Czy widzi tu pani dla siebie pole do działania?

To, że w ogóle rozmawiamy o tym, że nastolatki nie mają szans na nową rodzinę, adopcję, to jest porażka systemu. To oznacza, że albo za późno zostały uratowane, albo sąd rodzinny zbyt długo dawał szansę rodzicom. Na pewno musimy zadbać o to, by powstawało jak najwięcej rodzin zastępczych. Przyglądam się też tematowi przewlekłości postępowań sądów w sprawie uregulowania sytuacji prawnej dzieci, które trafiają do pieczy. Niestety często trwają – jak dobrze pójdzie – rok, dwa, a dziecko nie może tyle czekać. Chcemy cyklicznie przeprowadzać zmasowaną akcję na temat tego, by sądy szybciej rozpatrywały te sprawy. Jestem też w kontakcie ze środowiskiem rodzin zastępczych i szukamy rozwiązań, także tych dotyczących przyszłości i usamodzielniania się dzieci z pieczy zastępczej. Niestety część z nich po ukończeniu osiemnastego roku życia trafia na ulicę, ponieważ nie dostały odpowiedniego wsparcia. Sprawdzamy w biurze, co się dzieje z 800 plus, które te dzieci otrzymują w rodzinach zastępczych, i czy po uzyskaniu pełnoletności otrzymują świadczenia finansowe na usamodzielnienie.

W przypadku trzymiesięcznego chłopca z Przemkowa wniosek o zabezpieczenie z powodu przemocy trafił na wielką górę akt i zanim sędzia się do niego dokopał, chłopiec został przyjęty do szpitala i zmarł z powodu obrażeń.

Nie ma wątpliwości, że potrzebna jest pilna reforma sądownictwa rodzinnego. Bez tego nie pójdziemy dalej. Do aplikacji należy wprowadzić naukę o psychologicznych aspektach rozwoju dziecka, tego, jak funkcjonuje dziecko krzywdzone. Trzeba uczyć ludzi, że głosu dziecka należy słuchać. Konieczne jest też zwiększenie liczby osób pracujących w wydziałach rodzinnych. I nie mówię tylko o samych sędziach, których jest za mało, ale także o pracownikach sekretariatów. Jestem w tej sprawie cały czas w kontakcie z ministrem sprawiedliwości i walczę, by wprowadzić te zmiany. Wiem, że chcą to zrobić.

Dostała pani kiedyś klapsa?

Usłyszałam, że mogę go dostać. W dzieciństwie uwielbiałam rysować. Czasem nawet po ścianach. W czasie jednej z takich sytuacji rodzice powiedzieli, że jeśli nie przestanę, to dostanę klapsa.

Pytam o to, bo sporo osób jest przekonanych, że małe dzieci w przyszłości nie będą pamiętały, że dostały parę klapsów za karę.

Niestety, pokutuje błędne przekonanie, że dzieci niczego nie pamiętają. Dzieci pamiętają i pamięta bardzo mocno też ich ciało.

„Oskarkowa”

Najpierw trzeba przejść przez odrapaną bramę. Za nią skosem w lewo przez ciemne podwórko do drzwi prowadzących na klatkę. Zniszczonymi schodami na trzecie piętro. W starej kamienicy nie ma windy. Po lewej stronie są podwójne drzwi z wieloma zadrapaniami i odpryskami farby. W pierwszych drzwiach dwa zamki. W przejściu stoi wózek spacerowy dla dziecka bez kółek. Granatowy. Obok piecyk elektryczny. Brązowy. Dalej wirnikowa pralka Frania, w której leżą wilgotne ubrania w rozmiarze dziecięcym: spodnie, kamizelka wełniana, getry. Na odzieży plamy koloru brunatnoczerwonego. Na parapecie nożyczki i nóż z drewnianą rękojeścią. Lodówka. W środku tylko butelka bez etykiety z bezbarwnym płynem. Z kuchni przechodzi się do pokoju. Przy ścianie stoi piecyk typu koza. Na lakierowanej ławie popielniczka z 23 niedopałkami. Obok segment i telewizor Grundig. Dalej fotel, na którym leżą dziecięcy sweter, czapeczka, narzutka oraz ścierka z plamami brunatnoczerwonymi. Przy ścianie stoi rozłożona wersalka. Na niej kołdra, dwa ręczniki, spodenki dziecięce, poduszka oraz prześcieradło koloru różowego z wieloma plamami koloru brunatnoczerwonego o nieregularnym kształcie. Dalej, za wersalką, stoi jednoosobowy rozkładany fotel, z którego zwisają dziecięce rajtuzy koloru czerwonego. Na rajtuzach i skarpetkach widoczne są plamy koloru brunatnoczerwonego. Obok leży dziecięcy sweterek koloru szarego w białe poprzeczne pasy z plamami koloru brunatnoczerwonego. Na rozkładanym fotelu zwłoki dziecka w pozycji na plecach przykryte kocykiem. Ciało odżywienia miernego. Stężenie pośmiertne słabo wykształcone. Plamy opadowe tylko na tylnych małżowinach. Włosy ciemny blond. Brak siekaczy górnych przednich. Na powłokach widoczne liczne cieliste blizny. Ustalono widoczne obrażenia ciała: złamanie ręki prawej, ranę ciętą podbródka głęboką do kości żuchwy, ranę ciętą głęboką nadgarstka ręki lewej, ranę ciętą czoła, zasinienia ciała, w szczególności twarzy, pleców i pośladków. Dzieckiem okazał się Oskar M. Lat 4.

Do badań zabezpieczono grzejnik elektryczny, spodnie dżinsowe, kamizelkę wełnianą, śpiochy, getry, nożyczki, żelazko, nóż z metalową rękojeścią, nóż z drewnianą rękojeścią, książeczki szczepień dzieci, niedopałki papierosów, ścierkę, prześcieradło, rajtuzy, skarpetki, sweterek, książeczkę wojskową.

Zatrzymano do wyjaśnienia matkę dziecka i jej konkubenta. W czasie konwojowania mężczyzny na jego odzieży policjanci zauważyli plamy koloru czerwonobrunatnego. Zwłoki dziecka zostały przetransportowane do szpitalnego prosektorium. Drugie dziecko umieszczono w tym samym szpitalu na oddziale dziecięcym.

Sekcja zwłok: mierne odżywienie, długość ciała 95 cm, waga 10,9 kg (prawidłowa waga w tym wieku powinna wynosić między 14 a 22 kg).

Przyczyna śmierci: wstrząs krwotoczny w następstwie doznanego urazu tępego brzucha z uszkodzeniem obu nerek u chłopca wyniszczonego, silnie zanemizowanego, z licznymi obrażeniami i licznymi śladami po dawno przebytych urazach. Obraz wskazuje na pobicie oraz zespół dziecka maltretowanego. Istniały szanse na uratowanie chłopcu życia, pod warunkiem że krótko po doznanym urazie zostałaby udzielona pomoc lekarska.

Joanna trafia do domu dziecka, gdy ma dwa lata. Starszy brat zawiadamia policję, że ojciec ich bije. Oboje rodzice są alkoholikami. Matki nie pamięta. Chyba już nie żyje. Z ojcem ma kontakt kilka razy. Przychodzi, gdy babcia zabiera ją i brata na przepustkę z domu dziecka. Po sześciu latach rodzeństwo zostaje adoptowane przez małżeństwo z Piotrkowa Trybunalskiego. Mają duży dom jednorodzinny. Dają dzieciom swoje nazwisko. Joannie jest tam dobrze, ale tylko przez pięć lat. Gdy dziewczyna ma 13 lat, umiera jej matka adopcyjna. Wtedy starszy brat zaczyna sprawiać problemy wychowawcze. Nadużywa alkoholu, okrada adopcyjnego ojca, który coraz gorzej radzi sobie z parą nastolatków. W końcu oddaje ich do pogotowia opiekuńczego. Po dziewięciu miesiącach Joanna zostaje przeniesiona do znajdującego się pod Piotrkowem domu dziecka. Gdy jej brat znajdzie się w zakładzie poprawczym, dziewczyna podejmuje próbę samobójczą. Lekarz zapisuje jej leki psychotropowe.

Gdy ma 16 lat, ucieka z domu dziecka. By mieć za co żyć, staje na trasie wychodzącej z Piotrkowa. Nie zarabia dużo. Tyle, żeby przeżyć. Kilkanaście miesięcy później poznaje Ireneusza. Wprowadza się do niego. Mężczyzna zabiera jej pieniądze, które zarabia na trasie. W międzyczasie Joanna poznaje prawie 30 lat starszego Marka. Sypia z oboma. W końcu zachodzi w ciążę. Ma wtedy 20 lat. Nie wie, czy dziecko jest Marka, czy Ireneusza. W dokumentach każe wpisać: ojciec nieznany. Ale chłopiec, którego urodziła, jest podobny do tego drugiego.

Gdy Ireneusz trafia do zakładu karnego, Joanna wprowadza się do Marka. Gdy jej partner wychodzi, wraca do niego. Szybko jednak kolejny raz pakuje rzeczy i godzi się z Markiem. Bo Ireneusz bije zbyt mocno i zbyt często. Z Markiem mieszkają w suterenie domu wielorodzinnego. Gdy rodzi się synek, Joanna daje mu na imię Oskar. Marek namawia ją na chrzciny. Żadne z nich nie ma bliskiej rodziny. Na rodziców chrzestnych biorą więc sąsiadów z góry. Razem pozują do sesji fotograficznej. Malutki Oskar w bufiastym białym ubranku i dużym białym czepku krzywi się i płacze na kolejnych zdjęciach.

Marek wtedy pije już codziennie. Gdy wsiada pod wpływem za kółko, zatrzymuje go policja. Na pół roku trafia do więzienia, a Joanna z synkiem do otwartego niespełna cztery miesiące wcześniej przez lokalną fundację domu samotnej matki. Po pięciu miesiącach otrzymuje mieszkanie socjalne w tak zwanych piotrkowskich familiakach. To stare, zaniedbane kamienice. Wszyscy się tu znają. Prawie wszystkich zna opieka społeczna. Mieszkanie, a właściwie jeden pokój, ma zaledwie 14 metrów kwadratowych, ale jest tylko dla Joanny i jej synka. Przez dwa lata żyją z zasiłków opieki społecznej.

Joanna przestaje je pobierać, gdy poznaje rok starszego Artura. Mężczyzna mieszka z rodzicami. Szybko wprowadza się do Joanny. Jego matka jest jednak przeciwna temu związkowi. Nie podoba jej się, że „synowa” ma nieślubne dziecko. Akceptuje ją, gdy kilka tygodni później słyszy, że zostanie babcią.

– Od samego początku Oskar sprawiał problemy wychowawcze. Krzyczał, płakał bez powodu, prosił co chwilę o jedzenie, był uparty, nie przyjmował żadnej odmowy. Takie zachowanie bardzo mnie denerwowało, jak i jego matkę. Postanowiłem wychować dziecko po swojemu i zacząłem stosować dyscyplinę karną, polegającą na biciu dziecka po pupie, twarzy i plecach. Takie metody zaczęła stosować też matka dziecka – zeznaje Artur, gdy niemal dwa lata później zostaje zatrzymany przez policję.

Bicie nieraz widzą sąsiedzi. Budynki stoją tu blisko siebie. Czasem okno w okno. A że wszyscy się znają, jeden powtarza drugiemu, co widział. W końcu się zgadują i łapią Artura, gdy wraca do domu. Dostaje solidną nauczkę, ale nie starcza na długo. Artur przyprowadza do mieszkania pięcioletnią córkę siostry, by pobawiła się z Oskarem. Chłopiec jest głodny i sięga po zupę dziewczynki. Artur łapie go za prawą rękę, wykręca do tyłu i łamie. Mimo że w Piotrkowie jest szpital, para jedzie z Oskarem do chirurga do oddalonego o 30 kilometrów Bełchatowa. Lekarzowi mówią, że dziecko spadło z rowerka. Oskar ma wtedy 2,5 roku. Rodzina i sąsiedzi dopytujący o gips u chłopca słyszą, że spadł z szafki. Nie wierzą. Artur znów dostaje bolesne „upomnienie”. Nikt jednak nie zawiadamia opieki społecznej ani policji. Tu się na nikogo nie donosi. Tu się samemu załatwia takie sprawy.

Artur i Joanna boją się jednak, że ktoś ich zdradzi. Tym bardziej że córka siostry wie, co się naprawdę stało. Mówi o tym babci i mamie. Matka Artura pyta o stan chłopca, bo już wcześniej widziała u niego siniaki. W odpowiedzi słyszy, że to nie jej sprawy. – Słyszałam od matki, że Artur złamał Oskarowi rękę. Moja córka to widziała. Był agresywny, gdy był pijany. Od matki słyszałam, że często bił Oskara. Nie widziałam siniaków, bo ich nie odwiedzałam – mówi policji Magdalena, siostra Artura. – O tym, że Artur złamał Oskarowi rękę, dowiedziałem się od córki i żony. Nic z tym nie zrobiłem ani nigdzie nie zgłosiłem. Widziałem zasinienia u Oskara. Rozmawiałem o tym z Arturem, ale nigdzie tego nie zgłosiłem. Mówiłem teściowej, by to zgłosiła na policję, ale nie wiem, czy to zrobiła. Teściowa i żona ukrywały przede mną dużo, bo bały się, że pójdę na policję – to wersja szwagra Artura.

Coraz trudnej ukryć siniaki u Oskara. Artur boi się kolejnych „upomnień” sąsiadów. Namawia Joannę na przeprowadzkę. Rodzina przenosi się do nowego mieszkania. Kamienica znowu jest stara i zaniedbana, ale teraz mają chociaż pokój z kuchnią. Są już we czworo, miesiąc wcześniej urodził się ich wspólny syn.

Od momentu jego narodzin nie ma dnia, by Oskar nie był bity. Dostaje coraz częściej i coraz mocniej. Cały czas chudnie. Matka i jej partner bardzo ograniczają mu jedzenie. Do tego stopnia, że chłopiec nocami zakrada się do lodówki i zjada to, co tam znajdzie. Jeśli lodówka jest pusta, wyjada odpadki z kosza. Z czasem robi się bardzo szczupły, ma jednak bardzo wydatny brzuch.

Z nowego mieszkania Oskar już właściwie nie wychodzi. Matka i jej partner boją się, że sąsiedzi znów zauważą siniaki i wezmą sprawy w swoje ręce. Chłopiec kilka razy bawi się w dzieckiem sąsiadki, która mieszka pod nimi. – Często prosił o jedzenie mimo drobnej budowy. Nigdy nie zauważyłam na ciele ran ani siniaków. Był spokojny, skryty, zamknięty w sobie. Słyszałam czasem kłótnie Artura i Joanny. Nie słyszałam nic, co wskazywałoby na bicie dzieci. Raz, gdy stałam na klatce schodowej, usłyszałam, że ktoś uderzył dziecko, bo był to odgłos klapnięcia, a potem płacz dziecka. Poszłam do ich mieszkania. Otworzył Artur. Joanna była w środku. Zapytałam, czy uderzyła Oskara i dlaczego on płacze. Powiedziała, że dała mu klapsa, bo ma biegunkę i któryś raz narobił do łóżka. Weszłam do pokoju, Oskar leżał w łóżku przebrany. Nie widziałam obrażeń. Dzień wcześniej Artur był u mnie zapytać, czy mam lek na biegunkę – mówi śledczym sąsiadka. I dodaje: – Joanna niechętnie wypuszczała Oskara z mieszkania. Mówiła, że nie chce, by gdzieś chodził, bo dużo je.

Chyba gdzieś w grudniu – ani Joanna, ani Artur nie potrafią dokładnie określić, Oskar traci dwa przednie zęby. Jest bardzo głodny. Gdy szuka jedzenia w lodówce, podchodzi Artur. – Kopnął go w twarz i zęby mu się zaczęły ruszać. On jednego zęba to mu normalnie wyciągnął – opowiada Joanna.

W styczniu matka Artura widzi u Oskara siniaki na twarzy i rozcięcie na czole. – To moje sprawy – słyszy od Artura. – Chętnie oddałabym go do domu dziecka – rzuca Joanna. W odpowiedzi słyszy od niedoszłej teściowej, że jest „szmatą” i skończy na policji.

– Syn mówił, że Oskar jest nerwowy i nocą wyjada jedzenie z lodówki. Nie zgłaszałam nic policji. Gdy rozmawiałam z Oskarem, nie skarżył się, że jest bity – powie potem matka Artura. A jej mąż doda: – Artur przychodził do nas. tylko gdy brakowało mu pieniędzy lub jedzenia. Gdy kiedyś zobaczyliśmy siniaki u Oskara, syn powiedział, że Aśka go zbiła, bo był niegrzeczny.

Zimą Oskarowi jest ciągle zimno. Często staje przy piecu węglowym, by się ogrzać. – Zwracałam mu uwagę, by odszedł, bo się oparzy, ale nie reagował. Miałam w ręku miotłę, którą chciałam go odepchnąć od piecyka, wtedy zachwiał się i poleciał na piecyk. Poparzył brzuch i nogę. Leczyłam go kremem i oliwką dla dzieci. Bałam się wezwać pogotowie. – Joanna próbuje przekonać śledczych, że liczne obrażenia to efekt wypadków. Gdy pytają o głęboką do kości ranę na brodzie, twierdzi, że Oskar się przewrócił i uderzył o piecyk.

Gdy Joanna rodzi drugie dziecko, znów zaczyna pobierać zasiłki. Nawet kilka razy w miesiącu odwiedza ich pracownica ośrodka pomocy społecznej. – Nie było awantur ani śladów bicia. Oskar był miłym chłopcem. Tylko jakby za spokojnym. Nigdy nie bawił się zabawkami. Ciągle siedział przed telewizorem – zauważa Wanda W. Dodaje, że gdy zaproponowała chłopcu, by porysował kredkami, odmówił. Nie zauważyła, że miał wówczas złamaną prawą rękę.

W czasie jednej z wizyt Joanna skarży się, że Oskar nocami wyjada jedzenie z lodówki i ciągle jest głodny. Kobieta radzi, by zabrała dziecko do specjalisty. Do Przychodni Zdrowia Psychicznego Dzieci i Młodzieży w Piotrkowie Trybunalskim z Oskarem 2 stycznia idzie Artur. Pedagog nie widzi niczego niepokojącego, ale wysyła dziecko na wizytę do neurologa. Termin: kwiecień.

Tydzień później do mieszkania Oskara przychodzi pedagożka. Chce porozmawiać z jego matką, bo Artur nie był w stanie odpowiedzieć na jej pytania. W notatkach zapisuje, że mieszkanie jest zadbane. Widzi, że Joanna ma podbite oko. Siniaka miał jej nabić głową siedmiomiesięczny synek. Matka Oskara wyznaje pedagożce, że w przeszłości leczyła się psychiatrycznie, jest nerwowa i chciałaby zacząć leczenie. W czasie rozmowy kobieta próbuje nawiązać jakikolwiek kontakt z Oskarem, ale bez skutku. Chłopiec siedzi w kącie i wzdycha. Gdy pyta go, czy jest głodny, kiwa głową. – Nic nie wskazywało na to, że ma duży apetyt. Był szczupły. Widziałam u niego bliznę na górnej wardze. Matka powiedziała, że uderzył się o piec, a potem gryzł wargę. Nie widziałam u niego siniaków – zezna później pedagożka.

Do mieszkania Joanny wraca po trzech tygodniach. Widzi kolejne sińce na jej twarzy. Mówi, że przewróciła się na lodzie. W czasie wizyty Oskar siedzi na kanapie. Jest bardzo grubo ubrany. Pedagożka widzi, że ma drgawki. Matka tłumaczy, że ciągle mu zimno. Chłopiec chce pić, prosi też rodziców o czekoladę. Pracownica opieki społecznej kilka razy widzi obrażenia u Joanny. Jej tłumaczenia budzą wiele wątpliwości. Mimo to nikomu nie zgłasza, że w domu może dochodzić do przemocy.

Od czasu narodzin młodszego brata Oskar jest bity coraz częściej. Za marudzenie, proszenie o jedzenie, za płacz, gdy brzuch boli go po poprzednim biciu. – Biłem go po całym ciele pięściami. Kopałem po całym ciele. Uderzałem w głowę. Potem nawet tydzień narzekał na bóle głowy i brzucha. Jego matka też go biła po całym ciele. Mówiła mi, żebym go uciszył i uspokoił, bo ona nie ma już na to siły – mówi śledczym Artur.

W ciągu dnia Oskar bardzo często nie dostaje jedzenia wcale albo w minimalnych ilościach. Wygłodzony, często ukradkiem sięga do lodówki. To jedna z rzeczy, która wywołuje największą złość u Artura. Mężczyzna złości się, że chłopiec wyjada jego jedzenie. Najczęściej bije go wtedy po rękach pogrzebaczem. Raz zahacza o skórę na nadgarstku tak mocno, że powstaje kilkucentymetrowa dziura.

1 lutego Oskar zaczyna mieć problem z załatwianiem potrzeb fizjologicznych. Do tej pory korzystał z wiaderka. Coraz częściej jednak sika w majtki, także w nocy. Artur ma swój sposób, by temu zaradzić. Gdy zauważy, że chłopiec zmoczył łóżko, bije go pięściami po brzuchu. 28 lutego rano idzie do chłopca, który właśnie się obudził. Znów widzi mokrą pościel. Leżącego jeszcze Oskara uderza dwa razy bardzo mocno w brzuch. – Oczy mu się przewróciły do góry. Stęknął tylko, nawet nie płakał ze strachu – mówi. Wszystko widzi matka Oskara.

Chłopiec czuje się coraz gorzej. Cały dzień skarży się na silne bóle brzucha. W nocy z 28 lutego na 1 marca płacze z bólu. Matka bije go i krzyczy, żeby się uspokoił i zasnął. Następnego dnia Oskar krzyczy z bólu. Artur idzie po leki do kolegi. Dostaje od niego krople żołądkowe. Gdy podaje je Oskarowi, chłopiec zaczyna wymiotować. Nie rusza rękami ani nogami. Od poprzedniego dnia się nie odzywa. Tylko przewraca oczami. Tego dnia do mieszkania puka pracownica opieki społecznej. Nikt jej nie otwiera. Kobieta powie później, że nie słyszała żadnych dźwięków dobiegających z mieszkania.

– Oskar był słaby. Nie chodził. Po południu zaczął wymiotować. To trwało około dwóch godzin. Nie odpowiadał. Ok. 17.30 wrócił pijany Artek. Zjadł zupę i zasnął obok Oskara. Położyłam się z drugiej strony. Oskar nie spał. Powiększyły mu się źrenice. Miał dziwne oczy. Otwarte. Wyglądało, jakby się bał. Jak zacisnął buzię, to ciężko oddychał przez nos – relacjonuje Joanna.

Około pierwszej w nocy się budzą. – Tej nocy spaliśmy może dwie, trzy godziny. On tylko ruszał oczami, ciężko oddychał, tak charczał. Nic nie mówił. To chyba było spowodowane tym, że dwa dni wcześniej uderzyłem go dwa razy z pięści w brzuch. Uderzyłem go, bo co noc sikał w łóżko, nie wołał siku – przyznaje Artur.

Joanna: – W nocy zaczął stękać. Dostał jakby oczopląsu. Zdenerwowało to Artka. Uderzył go z całej siły dwa razy w brzuch, mówiąc, że ma przestać. Po tym uderzeniu zaczęła mu ciec krew z ust. Wytarłam mu usta i nosiłam na rękach, bo cały czas mu się odbijało. Znów się położyliśmy. Oskar dalej stękał. Zaczęłam na niego krzyczeć, żeby przestał. Artur znów go uderzył w brzuch. Oskar tylko ruszył ręką. Od dwóch dni nic nie mówił.

Artur i Joanna nie chcą wzywać pogotowia. Zamiast tego o czwartej rano mężczyzna idzie do mieszkania matki po leki dla dziecka. Dostaje jedną tabletkę działającej rozkurczowo no-spy. Gdy wraca, Oskar jest w bardzo złym stanie. Ma siną i zimną twarz. Artur rozpala w piecu. Matka kładzie chłopca przy ogniu na kocu. – Ruszał tylko głową, rękoma próbował dotknąć okolic serca – mówi.

W końcu decydują się wezwać pogotowie. Lekarzowi powiedzą, że nie znają przyczyny choroby Oskara. Pogotowie ma wezwać Artur, dzwoniąc z budki niedaleko domu. Gdy odbiera dyspozytor, Artur przedstawia się fałszywym nazwiskiem, podaje adres i mówi, że w mieszkaniu jest pobite dziecko w złym stanie. Nie wraca do domu. Z Joanną ustalił, że pójdzie do matki i na razie nie będzie się pokazywał w wynajętym mieszkaniu.

Karetka przyjeżdża w ciągu kilku minut. Lekarz zaczyna reanimację, choć wie, że już jest za późno. O godz. 5.20 stwierdza zgon. Widzi liczne obrażenia na ciele dziecka. Zawiadamia policję. Pytana o stan dziecka Joanna twierdzi, że Oskar w nocy upadł na włączony piecyk elektryczny, który stoi w kuchni, i zaczął wymiotować. Gdy zobaczyła, że źle się czuje, wyszła na ulicę. Poprosiła przechodnia, by wezwał pomoc. Artura nie widziała od miesiąca.

Tego samego dnia Artur słyszy zarzut umyślnego zabójstwa ze szczególnym okrucieństwem i wielomiesięcznego znęcania się nad Oskarem za pomocą różnych narzędzi. – Przyznaję się do tego, ale nie całkowicie. To znaczy nie używałem nieustalonych narzędzi, tylko biłem ręką i nie mam nic wspólnego z brodą – mówi śledczym.

Gdy opowiada o ostatnich miesiącach, nie okazuje żadnych emocji: – Oskar dostawał bicie codziennie. Biliśmy go z konkubiną gdzie popadnie. Na oślep. Dostawał w głowę, plecy, nogi. Biliśmy po całym ciele. Pięścią, otwartą ręką. Dostawał też paskiem. Nie wiem, skąd ma rany cięte, nie było mnie przy tym. Ranę na podbródku ma miesiąc. Aśka powiedziała, że upadł na piec. Kiedy biliśmy, to on płakał, właściwie stękał. Przy mnie był spokojniejszy. Chyba się mnie bardziej bał. Chciał rozkazywać swojej matce. Mnie nie rozkazywał. Oskar nie miał żadnych kolegów. Nikt obcy do nas nie przychodził. Jedynie członkowie mojej rodziny mogli widzieć siniaki. Sytuacja, że Oskar dostaje bicie codziennie, jest od około dziesięciu miesięcy, tuż przed narodzeniem drugiego syna. Oskar był coraz bardziej niegrzeczny. My go coraz częściej biliśmy. Zdarzały się kradzieże jedzenia z lodówki. Wyjadał wszystko, co znalazł, i za to dostawał bicie. Do lekarza z nim nie chodziliśmy, nie było takiej potrzeby. Uważałem, że metoda bicia, karcenia będzie skuteczna, i dlatego ją stosowałem. Jak zaczął wymiotować w nocy krwią, to myślałem, że to baton, czekolada, którą zjadł dwa dni temu. Poszedłem wezwać pogotowie, jak znów zaczęła mu lecieć krew z ust. Aśka też używała siły wobec Oskara. Biła go, tak jak ja. Młodszego syna nie biliśmy. Wiem, że Oskar nie żyje. Jest mi przykro. Chciałbym cofnąć czas.

Artur nie przyznaje się do tego, że w nocy z 1 na 2 marca uderzał Oskara pięścią w brzuch. – Jak charczał, to mu naciskałem brzuch, bo powietrze mu się zatrzymywało i nie wypuszczał go – odpowiada na słowa Joanny, która zeznała, że bił chłopca, gdy ten konał na wersalce.

Joanna słyszy od prokuratora, że ma odpowiadać za wielomiesięczne znęcanie się nad synkiem oraz podżeganie do zabójstwa: – Przyznaję się częściowo. Do bicia się przyznaję. Do nakłaniania do zabójstwa nie przyznaję się. Oskar w pewnym momencie zaczął dużo jeść. Cztery miski zupy na obiad, wyjadał okruchy z pieca. Z tego powodu dostawał uderzenia klapkiem w tyłek czy uderzałam go w głowę otwartą dłonią. Pyskował i był niegrzeczny. Artek też bił Oskara, zwłaszcza gdy był pijany. Biłam Oskara za to, że zeszczał się lub zrobił kupę w majtki. Artur bił po rękach pogrzebaczem i złamał mu rękę. Żałuję tego, co się stało. Gdybym wiedziała, że dojdzie do czegoś takiego, to nie byłabym z Arturem. Żałuję, że nie oddałam Oskara do domu dziecka. Może wtedy by żył.

Opinia sądowo-psychologiczna Artura: – 25 lat. Wykształcenie średnie. Skończył liceum zawodowe, z zawodu mechanik naprawy maszyn. Inteligencja nieco ponadprzeciętna. W chwili popełniana czynu poczytalny.

Opinia sądowo-psychologiczna Joanny: – 24 lata. Wykształcenie podstawowe. Nie pracowała. Jedna próba samobójcza. Blizna na grzbiecie nosa: „nożem we mnie rzucał”. Blizny na podudziu: „bił mnie młotkiem do mięsa”. Sprawność intelektualna na pograniczu upośledzenia umysłowego. Zaburzenia osobowości o typie bierno-zależnym. Zmiany organiczne w ośrodkowym układzie nerwowym.

Arturowi i Joannie grozi dożywocie. Przed sądem obrońca Artura domaga się oddalenia zarzutu zabójstwa, a przedstawiciel prawny Joanny wnosi o uniewinnienie z powodu jej dysfunkcji umysłowych i trudnego dzieciństwa. Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim skazuje ich na 25 lat pozbawienia wolności. – Widząc obrażenia, jakich doznało dziecko, trudno sobie wyobrazić, że takie zachowanie mogło mieć miejsce w stosunku do małego dziecka ze strony matki i człowieka, który miał zastąpić ojca. Matka nigdy nie wzięła syna w obronę. Nie próbowała powstrzymać konkubenta, uznając, że przekroczył miarę, zważywszy, że była naocznym świadkiem uderzeń, kopnięć. Nie można wywodzić, że nie akceptowała tych zachowań. Była więc kimś więcej niż świadkiem, była współsprawczynią znęcania się – mówi sędzia Jacek Gasiński.

Apelacje od wyroku składają obaj obrońcy, którzy chcą zmiany zarzutu z zabójstwa na pobicie ze skutkiem śmiertelnym. Z kolei prokurator domaga się podwyższenia kary do dożywocia. – W sposób brutalny, a nawet totalny, oskarżony dokonał ingerencji w całe jestestwo tego bardzo małego człowieka. Oskarżona w pełni to akceptowała i sama biła dziecko niejednokrotnie z takim użyciem brutalności, że dochodziło do powstawania blizn. Dziecko było karcone za chęć jedzenia czy ogrzania się przy piecu – mówi sędzia Jacek Błaszczyk, utrzymując wyrok sądu niższej instancji.

Żadnych konsekwencji nie ponoszą pracownicy opieki społecznej, którzy zajmowali się rodziną.

– Nic nie wskazywało na to, że dziecko było maltretowane. Moje częste wizyty nic nie wykazały. Rodzina była spokojna i normalna – usłyszeli śledczy od Wandy W. z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Piotrkowie Trybunalskim.

Joanna odsiaduje wyrok na oddziale, na którym przebywają inne kobiety skazane za zabójstwo swoich dzieci. Od jednej z nich, która już wyszła na wolność, systematycznie otrzymuje paczki. Współosadzone mówią na nią „Oskarkowa”.

22 czerwca 2023 roku bierze ślub z odbywającym karę dożywocia Arturem F. i przyjmuje jego nazwisko. Zgodę na ślub wydają dyrektorzy więzień, gdzie para odsiaduje wyroki. Poznali się przez jedną z osadzonych. Zaczęli pisać do siebie listy i rozmawiać przez Skype’a. Artur F. w 2005 roku został skazany w bardzo głośnej sprawie zabójstwa 21-letniej Anny Dybowskiej.

Kobieta jechała pociągiem, do którego w Toruniu wsiedli obchodzący tego dnia urodziny Artur F. i jego kolega Dariusz M. Wcześniej ustalili, że obrabują jednego z pasażerów, by zdobyć pieniądze na imprezę. W pociągu zauważyli kobietę, która podróżowała samotnie. Wsiedli do jej przedziału. Zasłonili okna, zablokowali drzwi i zaczęli się nad nią znęcać. Zakneblowali ją i dusili. Ukradli jej telefon, pierścionki i 90 złotych. Gdy dojechali do Warszawy, zmusili ją, by przesiadła się z nimi do pociągu do Bydgoszczy. W pociągu zaciągnęli ją do toalety. Potem otworzyli drzwi boczne i Artur F. wypchnął ją z pociągu. Anna Dybowska zginęła na miejscu.

W dniu ślubu Joanna M. zostaje przewieziona ze swojego zakładu karnego do więzienia w Sztumie, gdzie dożywocie odsiaduje jej wybranek. W uroczystości biorą udział wskazani przez nich świadkowie oraz więzienny wychowawca. Joannie M. i Arturowi F. ślubu udziela urzędnik Urzędu Stanu Cywilnego. Para młoda powtarza przysięgę i podpisuje akt zawarcia małżeństwa. Po złożeniu przysięgi odbywa się widzenie z poczęstunkiem, po którym Artur F. wraca do swojej celi, a Joanna z nowym nazwiskiem zostaje odwieziona do swojego zakładu karnego. Ich obrączki jako przedmioty wartościowe zostają zdeponowane w dziale finansowym zakładów karnych. Para może wystąpić do dyrektorów więzień o zgodę na przechowywanie obrączek w celach.

Obydwoje przebywają w zakładach zamkniętych. Nie mogą więc się widywać. Będzie to możliwe dopiero, gdy Joanna zakończy odsiadywanie wyroku i będzie mogła odwiedzać męża. Do tego czasu pozostaje im kontakt listowny, telefoniczny i za pośrednictwem komunikatora Skype.

O Arturze w komentarzach pod tekstami o śmierci Oskara ktoś pisze, że mężczyzna powiesił się kilka miesięcy po wyroku. To nieprawda. Nadal odsiaduje wyrok. Jego rodzina wyprowadziła się z Piotrkowa Trybunalskiego.

Z akt sprawy

Obliczenie kary pozbawienia wolności:

Joanna M., obecnie F. – początek: 02.03.2006, godz. 5.10, koniec: 24.02.2031, godz. 5.10

Artur N. – początek: 02.03.2006, godz. 6.50, koniec: 24.02.2031, godz. 6.50

Oboje starają się o przedterminowe zwolnienie.

Żeby nie umarły powtórnie

Dzień Dziecka. 1 czerwca 2018 roku. Ewa Stawska niesie pluszowego misia i niebieskie baloniki. Zabawki powinny wywoływać radość, ale jej się raczej zbiera na płacz. Z daleka widzi buzię Oskarka z wielkimi oczami i blond czupryną. Przy jego zdjęciu wyrytym w płycie nagrobnej stawia białe znicze. „Chciałem tylko, żeby ktoś mnie kochał” – czyta napis pod datą jego śmierci.

Ewa jest po czterdziestce. Prowadzi własny biznes. Studiowała na wydziale prawa. Jej mama całe życie pracowała w pogotowiu opiekuńczym. Bardzo przeżywała historie krzywdzonych dzieci, z którymi miała styczność. – Te historie były obecne w naszym domu. Poznawałam je już jako dziecko i chyba stąd moje zainteresowanie kryminalistyką, a także wybór kierunku studiów – mówi Ewa.

Koniec stycznia 2018 roku. Ewa przegląda internet. Przypadkiem trafia na artykuł o Oskarze M. „Oskarek”, „Oskaruś” – teraz już tylko tak o nim mówi.

– Zobaczyłam zdjęcie małego chłopca, blondynka z podbitym okiem. To mnie bardzo poruszyło. Zaczęłam czytać jego historię. Znów wróciłam do zdjęcia. To wywoływało we mnie tak silne emocje, że musiałam czytać na raty. Przeżyłam coś w rodzaju załamania nerwowego. Nie byłam sobie w stanie wyobrazić, jak ktoś mógł robić takie rzeczy dziecku – wyznaje.

Swój ból postanowiła przekuć w działanie. Wzięła trzy miesiące wolnego i zaczęła zbierać informacje o sprawie Oskara. Gdy zobaczyła zdjęcie jego zaniedbanego nagrobka, wiedziała już, co zrobi. Od 16 lat mieszka w Wielkiej Brytanii. Kupiła bilet do Polski i pojechała do Piotrkowa Trybunalskiego, by zająć się nagrobkiem. Początkowo chciała go tylko odnowić. Był jednak zrobiony z piaskowca, który nie jest zbyt wytrzymały. Ostatecznie zdecydowała, że postawi nowy nagrobek: – Musiałam znaleźć dysponentów grobu. To nie było łatwe, bo jego matka przebywa w więzieniu, nie miała rodziny. Wychowywała się w domu dziecka. Władze cmentarza były bardzo oporne i nie chciały w żaden sposób pomóc. W końcu po kilku tygodniach odnalazłam matkę chrzestną Oskarka, która odpowiadała za grób. Nie była spokrewniona z rodziną. Mieszkała w tej samej kamienicy.

Chrzestna Oskarka zgodziła się, by odnowić nagrobek Oskara. Po aresztowaniu jego matki i jej partnera nikt z rodziny nie zgłosił się, by pochować czterolatka. Dlatego pogrzeb zorganizował Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Piotrkowie Trybunalskim. Matka chrzestna jako osoba niespokrewniona mogła jedynie pomóc w zorganizowaniu uroczystości. Na pogrzebie też nie było nikogo z rodziny. Tłumnie pojawili się za to sąsiedzi Oskara i mieszkańcy miasta, których poruszyła historia chłopca.

Na nagrobek zrzuciły się anonimowe osoby na wieść o śmierci chłopca, którego nie miał kto pochować. Z zebranych pieniędzy – ok. 9 tys. zł – została sfinansowana rzeźba anioła trzymającego małego chłopca, który tuli misia. U stóp postaci rozpościerała się płyta w kształcie rozwiniętego pergaminu. Po dwunastu latach, gdy Ewa pierwszy raz przyszła na piotrkowski cmentarz, grób Oskara był mocno zaniedbany. Zamówiła u kamieniarza nowy nagrobek, płytę w kształcie serca ze zdjęciem Oskara i wychylającego się zza niej misia. Odnowiono też stojącą obok rzeźbę anioła. Ewa za wszystko zapłaciła z własnych pieniędzy. Odtworzyła losy Oskara i odwiedziła mieszkanie, w którym zginął. Rozmawiała z sąsiadami.

– Komuś się to jednak nie podobało. Dostałam wiadomość, żeby zostawić tę sprawę i w niej nie grzebać. Nie wszystkim jest to na rękę. Jego matka i jej partner starają się o przedterminowe zwolnienie z odbywania kary. O nim rozpuszczano nawet w internecie informacje, że wkrótce po wyroku powiesił się w więzieniu. To oczywiście nieprawda. Najwidoczniej ktoś chce, by ta sprawa została zapomniana – zauważa Ewa.

Nawet w dniu stawiania nowego nagrobka, gdy kamieniarz przyjechał na cmentarz, władze cmentarza robiły problemy. – Przybiegła do nas kierowniczka i zaczęła krzyczeć, że to samowola. Pokazałam jej dokumenty, zgodę od dysponentki grobu i odeszła bez słowa. Mam wrażenie, że w Piotrkowie ludzie wstydzą się sprawy Oskara. Gdy z kimś rozmawiam, zazwyczaj udaje, że nie wie, o co chodzi. Jakby ludzie wstydzili się tego, że nie zareagowali, mimo że wielu sąsiadów widziało, jak rodzice go biją – podkreśla Ewa.

Wspierają ją prawnicy, z pomocą których pilnuje, by kaci dzieci za wcześnie nie wyszli z więzienia. Występowała do sądu penitencjarnego między innymi w sprawie matki Oskara i jej partnera, gdy oboje po 15 latach odbywania kary złożyli wnioski o przedterminowe zwolnienie.

Po tym, jak postawiła Oskarowi nagrobek, utworzyła na Facebooku grupę „Ku pamięci zakatowanych dzieci”. Jej patronem jest oczywiście Oskar. Początkowo założenie było takie, by przypominać historie zakatowanych dzieci: – Zależało mi na nagłośnieniu historii Oskarka oraz innych tragicznie zmarłych dzieci. Chciałam spróbować pokazać do czego – tak często – prowadzi brak zwykłej ludzkiej reakcji. Miałam i mam cały czas nadzieję, że dzięki tym dramatom ludzie zaczną widzieć szerzej. I kiedy zajdzie konieczność, zareagują.

Na grupie publikowane są posty z opisem kolejnych spraw, czasem z drastycznymi zdjęciami. – Nie chcemy pozwolić, by zapomniano o tych tragediach. Wiele osób, które pierwszy raz czytają o danej sprawie i widzą zdjęcia dzieci, chce nam pomóc. Problem znęcania się nad dziećmi w Polsce jest ogromny. Wiadomo, że wiele osób ucieka od takich tematów, bo to jest bolesne, ale jeśli udajemy, że czegoś nie ma, to nie znaczy, że to znika. Trzeba o tym mówić i być świadomym skali problemu, przekonuje.

Z czasem grupa ewoluowała. Jej członkowie zaczęli odwiedzać groby dzieci zabitych przez opiekunów, poszerzać świadomość społeczną na ten temat i podpowiadać, jak reagować, gdy ktoś jest świadkiem przemocy. Powstała grupa osób, które mają pod opieką jeden lub więcej nagrobków w pobliżu swojego miejsca zamieszkania. W sumie 30 nagrobków. – Zależy mi na tym, by te dzieci nie umarły powtórnie – przez zapomnienie. Gdy giną i ich rodzice trafiają do więzienia, często nie ma nikogo, kto zająłby się ich grobami. Pozostała rodzina się wstydzi, mieszka daleko albo po prostu jej nie ma. Dlatego stworzyliśmy mapę nagrobków i każdy może je odwiedzić w dniu urodzin, śmierci czy w Dniu Dziecka – mówi Ewa. Za każdym razem, gdy jest w Polsce, jeden dzień poświęca na to, by odwiedzić cmentarz w Piotrkowie i inne miejsca pochówku zakatowanych dzieci. Powtarza, że Piotrków to od kilku lat jej trzeci dom. Pierwszy to Wrocław, skąd pochodzi. Drugi – Havant w Wielkiej Brytanii, gdzie mieszka od 16 lat.

Zazwyczaj członkowie grupy to jedyne osoby, które odwiedzają nagrobki. Mimo to nie wszystkim się to podoba. Gdy w Łodzi zostawiają zabawki i znicze na nagrobku Wiktora, który zmarł z powodu pobicia przez opiekuna, ktoś je zawsze wyrzuca.

W ciągu sześciu lat grupa „Ku pamięci zakatowanym dzieciom” zgromadziła niemal dziesięć tysięcy członków. Ewa i wspierające ją osoby postawiły nagrobki dziesięciorgu dzieci, w tym między innymi Bartusiowi z Kamiennej Góry, Adasiowi z Wrocławia, znanemu jako Chłopiec z Muchoboru, Fabiankowi z Piotrkowa Trybunalskiego, Marcelkowi z Chodzieży, Jasiowi z Nowej Soli i Jędrusiowi ze Starogardu Gdańskiego.

Wkrótce stanie jedenasty. Chodzi o grób rocznej Eweliny. W 1983 roku w sylwestra matka chciała iść na imprezę i nie miała jej z kim zostawić. Utopiła córkę, by jej nie pokrzyżowała planów. Na cmentarzu zamiast nagrobka była dziura w ziemi z wyłamanym krzyżem. Członkowie grupy uporządkowali miejsce pochówku, a wkrótce stanie tu nowy nagrobek. – Mamy już zgodę prezydenta miasta, dysponent grobu nie zgłosił sprzeciwu, więc wkrótce będziemy mogli go postawić – zapowiada Ewa.

Przyznaje, że trafia do niej coraz więcej spraw znęcania się nad dziećmi, zwłaszcza nad niemowlętami. Takie przypadki obserwuje także w Wielkiej Brytanii. W 2023 roku chodziła na rozprawy po śmierci 15-letniego Sebastiana. Jego matka wyjechała z Polski, gdy miał trzy lata. Gdy skończył 15, postanowiła go ściągnąć do siebie, mimo że w tym czasie widziała go zaledwie trzy razy. Mieszkała wówczas z partnerem, także Polakiem. Para zaczęła znęcać się nad Sebastianem. Bili go listwą od łóżka, biczowali przedłużaczem i kłuli igłą. W mieszkaniu zamontowali monitoring, aby kontrolować chłopca. Na jednym z nagrań, które pokazano w sądzie, widać, jak partner matki uderzał Sebastiana ponad sto razy. W pewnym momencie przerwał, żeby otrzeć pot z czoła, po czym wrócił do katowania chłopca. Matka w tym czasie oglądała telewizję i jadła tosty. Para wezwała pogotowie dopiero po tym, jak Sebastian przez niemal trzy godziny leżał nieprzytomny. Zmarł w szpitalu z powodu infekcji wywołanej nieleczonymi powikłaniami po wielokrotnych złamaniach żeber. Jego matka Agnieszka i jej partner Andrzej zostali skazani przez brytyjski sąd na dożywocie, a o wcześniejsze zwolnienie będą mogli się ubiegać dopiero po upływie 39 lat.

Upamiętnianie zmarłych dzieci to jedno. Ewa ma jeszcze jeden cel. Chce uświadamiać ludzi, by reagowali na krzywdę dzieci. W niemal każdej historii zakatowanego dziecka ktoś widział, że dzieje mu się krzywda: sąsiad, ciocia, dziadek. Ale nikt nie zgłosił tego odpowiednim służbom. – Dlatego cały czas podkreślam, że każdy może się z tym zgłosić do mnie. Jeśli ma choćby cień podejrzenia, że jakieś dziecko cierpi, a boi się gdzieś to zgłosić, niech napisze. Przez te kilka lat miałam trochę takich zgłoszeń, zawsze reagowałam. Pisałam do opieki społecznej lub sądu rodzinnego i udało się kilkoro dzieci wyrwać z piekła. Uważam, że to największy sukces tej grupy. Nasza reakcja może dziecku uratować życie – mówi.

Ewa znów jest w Polsce. Jedzie na grób Oskara ze swoim dziewięcioletnim synem. Chłopiec zna jego historię, oczywiście bez drastycznych szczegółów. Dzięki mamie wie, że trzeba reagować na krzywdę innych. Gdy w sklepie widzi, że ktoś niewłaściwie zachowuje się wobec dziecka, mówi do Ewy: – Mama, nie zareagujesz?

Rodzina na chwilę

Joanna siedzi w gabinecie na piętrze. Patrzy na tablicę korkową, na której co jakiś czas przyczepia kolejne zdjęcia. Na fotografie dzieci. W sumie dziewiętnaścioro w każdym wieku. Uśmiechnięte, zamyślone, robiące śmieszne miny. Obok ich imiona i wiek. – Zawsze gdy do nas trafiają, tłumaczymy im, że być może jesteśmy dla nich tylko rodziną na chwilę. Bardzo nam zależy, by trafiły do adopcji. Wtedy będą miały zapewnione dziedziczenie, poza rodzicami też ciocie, wujków, dziadków. Jeśli jednak dziecko woli u nas zostać, to zostaje – mówi Joanna Krell. Mieszka z mężem Marianem w dużym domu na wsi niedaleko Głogowa.

Od niemal sześciu lat są rodzicami zastępczymi dla kolejnych dzieci. Obecnie prowadzą rodzinny dom dziecka dla Zuzi – lat 17, Adama – lat 16, Natalii – lat 16, Jakuba – lat 13, Justyny – lat 12, Tomka – lat 11, Ani – lat 10, Janka – lat 8, Pawła – lat 5 i trzytygodniowego Łukasza. Kolejnych dwóch trzylatków jest obecnie „na styczności”. To znaczy, że przebywają w swoich przyszłych rodzinach adopcyjnych, by je lepiej poznać. To czas próby. Rodzice adopcyjni mogą się jeszcze rozmyślić i oddać dzieci. Prawo daje im taką możliwość.

Joanna: – Jak jedziemy nad morze, to ludzie nas liczą palcem i pytają, czy to wszystkie nasze. Odpowiadam, że przecież nie zabrałam sąsiadom (śmiech). Uwielbiamy takie sytuacje. Dzieci też to bawi. Idziemy i drą się: „Mamo, mamo!”. Wszyscy ludzie na ulicy się oglądają. Kiedyś starsza pani zaczepiła męża, czy w wózku też jest dziecko, bo nie może dobrze policzyć, ile my tych dzieci mamy. Jak spacerujemy, to starszaki mówią: „Mamo, zobacz, ta pani już nas liczy”. Nie sprawia nam to przykrości, ale też nigdy nie mówimy, że to dzieci pieczowe, tylko zawsze mówimy, że nasze.

W rodzinnym domu dziecka może zgodnie z prawem przebywać maksymalnie ośmioro dzieci. Jeśli jest ich na przykład siedmioro, a pilnie potrzebna jest rodzina zastępcza dla czwórki rodzeństwa, to prawo dopuszcza możliwość ich przyjęcia i przekroczenia limitu. Mimo że Joanna jest obecnie mamą dla dwanaściorga dzieci, jej telefon i tak dzwoni. Bo rodzin zastępczych brakuje, a dzieci, które muszą zostać zabrane z rodzinnego domu z powodu przemocy, przybywa.

Kuba. Miał dziewięć lat, gdy próbował się powiesić. Joanna i Marian na szczęście go uratowali. Ratowali go raz jeszcze. Nocami nasłuchiwali, czy nie wstaje, by kolejny raz zrobić sobie krzywdę. Chłopiec nie mógł się pogodzić z tym, że poprzednia rodzina zastępcza zostawiła jego i jego rodzeństwo bez słowa. Wyciągnęli go z samego dna. Był bardzo buńczuczny. Mówił, że życie nie ma sensu, jest do dupy. Dwa razy w tygodniu chodził na terapię do psychologa i psychiatry. Początkowo nie chciał nawet wejść do gabinetu. Jechali na wizytę i siedzieli z nim pod drzwiami. Raz, drugi, piąty. W końcu Joanna powiedziała mu, że tylko od niego zależy, jak długo będą tam jeździć. Wszedł, rzucił do psychologa „dzień dobry” i wyszedł. – Wszedłem, zadowolona jesteś, mamo? – powiedział. Następnym razem wszedł na minutę, potem na pięć. W końcu zostawał na całą sesję. Po dwóch latach terapeuci powiedzieli, że już ich nie potrzebuje. Teraz Kuba ma 13 lat, jest przewodniczącym szkoły i wzorowym uczniem. Startuje w zawodach sportowych i zajmuje miejsca na podium. Ma swoje plany na życie, wie, kim chce być. – Mam gęsią skórkę, gdy o nim mówię. Jestem z niego bardzo dumna, tak jak ze wszystkich naszych dzieci. Już nie pytam, na chuj mi to było. Jak mam gorszą chwilę, to idę pokopać w ogródku – przyznaje Joanna.

Siostra Kuby przez długi czas po tym, jak trafiła do Joanny i Mariana, moczyła się w łóżko. Miała wtedy siedem lat. Bała się pójść sama do łazienki. W rodzinnym domu, gdy w nocy budziła się i szła zrobić siku, w korytarzu czekał na nią ojciec. Rodzice zastępczy pozwolili jej załatwiać potrzeby tam, gdzie chciała. W końcu poczuła się u nich na tyle bezpiecznie, że zaczęła korzystać z toalety.

W domu Joanny i Mariana panuje zasada, że gdy przyjmują nowe dziecko, ma dwa tygodnie na poznanie domu, by poczuć się bezpiecznie. Po tym czasie jest wpisywane do grafiku obowiązków, żeby poczuło przynależność do grupy. Ktoś wynosi śmieci, ktoś wstawia zmywarkę czy włącza pralkę. Nastoletnie dzieci uczą się codziennych czynności, bo w ich rodzinnych domach nigdy się nie gotowało, nie sprzątało. Jeden z chłopców pierwszy raz w życiu zjadł u Joanny mięso z ziemniakami i surówką. Przez dziewięć lat matka karmiła go tylko zupkami chińskimi. Nigdy nie nauczył się poprawnie gryźć i przeżuwać. Jest u Joanny już dwa lata, a do tej pory potrafi gryźć jedzenie tylko przednimi zębami. Ma problemy z żuciem i często się dławi. Wyeliminowanie takich zaburzeń trwa latami.

Franek. Urodził się z alkoholowym zespołem płodowym. Jego matka piła w ciąży. Joanna i Marian bardzo dużo z nim pracowali. Teraz objawy FAS są niemal niewidoczne. – Gdyby nie to, raczej nikt nie chciałby go adoptować. Pani, która go adoptowała, powiedziała mi, że gdyby przeczytała jego dokumenty, zanim go poznała, na pewno by go nie wzięła. Ale dzięki temu, że najpierw go poznała, wiedziała, że jest wspaniały i nie ma prawie śladu po zaburzeniach – mówi Joanna.

Justyna. Wychowywała ją upośledzona umysłowo mama, która nie potrafiła zajmować się domem. Córka brała jej pieniądze i wydawała, na co tylko miała ochotę. Teraz podkrada pieniądze Joannie i Marianowi. Wynosi z domu cenne rzeczy i sprzedaje za paczkę orzeszków, bo akurat ma ochotę je zjeść. Nie ma poczucia winy. Kłamie, nawet gdy zostanie złapana na gorącym uczynku. Nic nie pomaga. Dziewczynka skończyła już 11 lat. Za kradzież może odpowiadać prawnie. Była już na rozmowie z dzielnicowym. Tłumaczył jej, co grozi za kradzież. Zna konsekwencje, ale dalej to robi. Centrum pomocy rodzinie musiało wysłać do sądu pismo w sprawie demoralizacji. Ostatni krok to wsparcie kuratora sądowego. Jeśli to nie pomoże, dziewczynka zostanie zabrana od Joanny i Mariana i umieszczona w młodzieżowym ośrodku socjoterapii.

Natalia. Z upośledzeniem umysłowym i zaburzeniami więzi rodzinnej. Nie potrafi nawiązywać relacji z rówieśnikami. Nie ma przyjaciół. Jej babcia i matka wychowywały się w domu dziecka. Ona też tam trafiła. Joanna i Marian postanowili przerwać ten krąg. Wzięli ją do siebie. Gdy dziewczynka pojechała na kolonie z innymi dziećmi z rodzin zastępczych, w kryzysowych sytuacjach pomagała opiekunom, gdy ktoś sprawiał problemy. Wróciła z dyplomem, a Joanna i Marian otrzymali specjalne podziękowania za zachowanie Natalii.

Marcel. Od początku przysparzał trosk. Dyrektorka Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie podjęła decyzję, by zabrać go do domu dziecka. Joanna i Marian nie zrezygnowali jednak z opieki prawnej nad chłopcem. Cały czas go odwiedzali. Marcel przez pierwsze trzy miesiące był obrażony. W końcu zaczął pisać do Joanny SMS-y. Zawsze dodawał „mamo”. Gdy opiekunowie z domu dziecka uznali, że jest gotowy, wrócił do rodziny zastępczej. Od tej pory nie ma z nim żadnych problemów. Chłopiec żałuje jedynie, że stracił rok. Na tyle został zabrany od Joanny i Mariana.

Zuzia. Trzy tygodnie temu została mamą. Jest w domu od niedawna. Dopiero się poznają. Pewnie dlatego jako jedyna mówi do rodziców zastępczych „ciociu”, „wujku”. Pozostałe dzieci z własnej woli bardzo szybko zaczęły mówić „mamo”, „tato”. Joanna i Marian są opiekunami prawnymi nastoletniej mamy i jej dziecka. Gdy dziewczyna skończy 18 lat, będzie mogła wystąpić do sądu o przejęcie opieki nad synkiem. Zuzia prawie całe swoje życie spędziła w domu dziecka. Gdyby na miesiąc przed porodem Joanna i Marian nie przyjęli jej do swojego domu, zostałaby rozdzielona z synkiem.

Patrycja. Trafiła do Mariana i Joanny z malutkim dzieckiem. Po trzech dniach powiedziała, że idzie na dwór wyrzucić pampersa, bo dziecko zrobiło kupę. Kilka ulic dalej czekał na nią samochód. Uciekła do oddalonego od 120 kilometrów Wałbrzycha, do partnera. Dziecko porzuciła. O trzeciej w nocy policjanci przywieźli ją skutą kajdankami. Po kolejnych trzech dniach znów uciekła. Tydzień później znów została znaleziona w Wałbrzychu. Znów policja, kajdanki. Odwiezienie do rodziny zastępczej. Zanim Joanna i Marian się nią zaopiekowali, miała skierowanie do młodzieżowego ośrodka socjoterapii z uwagi na demoralizację. Małżeństwo chciało jej pomóc. Jednak gdy chce tego tylko jedna strona, to się nigdy nie udaje. Kiedy po raz trzeci zaczęła planować ucieczkę, Joanna powiedziała, że nie będą jej trzymać na siłę. Odwieźli ją do domu dziecka w Wałbrzychu. Zdążyli wrócić do domu, zadzwoniła pracownica ośrodka. Patrycja uciekła w samych kapciach bez kurtki przez okno. Był drugi grudnia.

– Nie da się wszystkim pomóc. Podczas pierwszej ucieczki od nas Patrycja zaszła w drugą ciążę. Urodziła drugiego syna. Rozstała się z toksycznym partnerem. Ma nowego i wychowuje z nim drugie dziecko. Co jakiś czas do mnie dzwoni i przeprasza za to, co było. Widocznie potrzebowała czasu, by dojrzeć – mówi Joanna.

Starszy chłopiec, którego Patrycja zostawiła u Joanny i Mariana, po 11 miesiącach trafił do adopcji. Był zdrowy, mimo że dziewczyna w ciąży miała kontakt z narkotykami i w ogóle nie chodziła do lekarza. – Gdy dziecko jest dłużej, trudniej się rozstać, ale nawet gdy opuszcza nas po mniej niż roku, dziura w sercu jest nie do opisania. Kochamy wszystkie nasze dzieci. Nawet te, które przychodzą do nas tylko na chwilę – mówi łamiącym się głosem Joanna i zerka na tablicę korkową ze zdjęciami.

Joanna i Marian mają troje biologicznych dzieci. Wszystkie już dorosły. Joanna pracowała w sklepie, który był czynny do południa. Miała dużo wolnego czasu, więc została wolontariuszką w domu dziecka. Wracała do domu i opowiadała mężowi o dzieciakach. Zaczęli się zastanawiać. Może wezmą kilkoro do siebie? Przez kilka lat ta myśl wracała. Częściej, gdy wybudowali większy dom. Jeszcze bardziej zaczęła im doskwierać pustka. Wtedy Marian dowiedział się, że od 20 lat ma rodzeństwo ze strony ojca. Odnalazł je. Gdy dowiedział się, że jego najmłodsza przyrodnia siostra wychowywała się w domu dziecka, nie mógł sobie wybaczyć, że nie odnalazł jej wcześniej i nie zaopiekował się nią.

W tym czasie Joanna i Marian pracowali na zmiany w wielkiej firmie. W domu się mijali. Gdy jedno szło do pracy, drugie właśnie wracało. Joanna nie wytrzymała. Po pracy pojechała do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Polkowicach i zapytała, co może zrobić, by zostać rodziną zastępczą. To był czwartek. Okazało się, że w poniedziałek rusza kurs na rodziny zastępcze. Wróciła do domu, powiedziała mężowi, że idą na kurs. Usłyszała: „ok”. I razem pojechali po zaświadczenia o niekaralności.

Szkolenie? Raczej wykład profesorski. Z praktyką miało niewiele wspólnego. Zgodnie z prawem od kandydatów na rodziców zastępczych wymagane jest 30 godzin praktyki. – Zawsze odbywają się w domu dziecka. Chodzimy z dziećmi na spacery, gramy w gry. I koniec. Dużo więcej dowiedzielibyśmy się, gdyby praktyki były w rodzinach zastępczych, bo taką mamy przecież tworzyć – przyznaje Joanna.

Gdy dopełnili wszystkich formalności, postanowili wziąć trójkę rodzeństwa z domu dziecka. – Ludzie odradzali nam ten krok, mówili, że łatwiej będzie z dziećmi z interwencji, bez obciążeń z placówki. Ale dlaczego dzieci z domu dziecka mają być poszkodowane? Przecież one nie chcą tam być – mówi Joanna. I dodaje: – Mąż nawet usłyszał, że robimy to dla pieniędzy, że na tym zarabiamy nie wiadomo ile. Nie rozumiem tego stereotypu. Bierzemy na siebie odpowiedzialność za czyjeś życie. Za trzy życia. Nie pracujemy na taśmie i nie odbijamy karty po ośmiu godzinach, tylko jesteśmy dla dzieci całą dobę, a innej pracy nie mogę podjąć.

Nikt im nie powiedział, jak mają sobie dalej radzić. – Dziecko, które przychodzi z rodziny przemocowej, może się bać kobiety lub mężczyzny – w zależności od tego, kto stosował przemoc. Nawet przez pół roku może mieć problem, by nawiązać relację z rodzicem zastępczym. Trzeba iść do specjalistów, postawić diagnozy. Nasze dzieci były przez pięć lat w domu dziecka. Przez ten czas nikt z nimi nie pracował nad traumą, problemy się zakorzeniły. Gdy biorę dziecko do domu, powinnam wiedzieć, co mu dolega i jak mu pomóc. Brakuje takiej wiedzy. Dziecko trafia do nas, pół roku czekamy na wizytę w poradni, a to czas stracony – mówi Joanna. Dlatego jej zdaniem konieczne jest wprowadzenie obowiązkowej diagnozy dzieci odbieranych z rodzinnych domów. Obdukcja, by wykryć wszystkie urazy, także wewnętrzne, by później leczyć je u specjalistów, i konsultacja psychologa oraz psychiatry: – My nie jesteśmy się w stanie domyślić, że ojciec złamał synkowi nos i trzeba mu naprawić przegrodę. Jedno z naszych dzieci zostało zdiagnozowane poprawnie dopiero po pięciu latach, wcześniej otrzymywało niepotrzebne leki i złą terapię. Dopiero teraz udało mu się pomóc.

Jako rodzinny dom dziecka Joanna i Marian mają prawo wystąpić do sądu o udostępnienie sprawozdania z sytuacji w domu rodzinnym dziecka. Nigdy tego nie robią. Przepisy nakładają na nich obowiązek podtrzymywania więzi rodzinnej z biologicznymi rodzicami, którzy nie są pozbawieni praw rodzicielskich i chcą odwiedzać dzieci. – Ciężko by mi było siedzieć w jednym pokoju z mamą biologiczną, która katowała swoje dziecko, i znałabym szczegóły tego, co mu robiła. Wiemy, dlaczego dziecko zostało zabrane, ale nie zagłębiamy się w szczegóły. Jest nam też łatwiej pracować z nimi, nie litując się z powodu tego, co je spotkało – wyjaśnia Joanna.

Początki były bardzo trudne. Po trzech miesiącach od przyjęcia dzieci, gdy poszły już spać, Joanna zeszła na dół, zrobiła sobie drinka, usiadła na kanapie i włączyła telewizor. Zaczęła płakać. Do męża rzuciła: – Na chuj mi to było?

Ich życie całkowicie się zmieniło. Musieli porzucić swoje pasje, relacje z przyjaciółmi. Byli ludźmi aktywnymi, a nagle wyjścia, imprezy się skończyły. Zniknęła większość znajomych. Dla dzieci musieli być lekarzami, psychologami, nauczycielami, a problemy i bagaż doświadczeń kilkulatkowie mieli dużo większe niż doświadczeni przez życie ludzie. Nie da się na nie machnąć ręką i przeczekać, bo jakoś to będzie.

Obecnie w Polsce na umieszczenie w pieczy zastępczej z powodu przemocy w rodzinnym domu oczekuje ponad tysiąc dzieci. Tylko w Gdańsku około 50, w Poznaniu 80, w Warszawie ponad 100. Nie wszystkie doczekają bezpiecznego domu. W marcu 2024 roku w Świebodzinie zmarł siedmiomiesięczny chłopiec. Sekcja zwłok wykazała, że przyczyną śmierci było trzy- lub czterokrotne uderzenie dziecka w głowę, najprawdopodobniej dłonią. W wyniku ciosów doszło do pęknięcia czaszki i zgonu. Policja zatrzymała 26-letniego konkubenta matki dziecka, który się nim opiekował. Rodzina była objęta wsparciem ośrodka pomocy społecznej. Siedem miesięcy wcześniej urzędnicy skierowali do sądu wniosek o natychmiastowe odebranie dzieci. Sąd się do niego przychylił i przekazał postanowienie Powiatowemu Centrum Pomocy Rodzinie w Świebodzinie. Urzędnicy nie znaleźli jednak nigdzie miejsca dla dzieci. Udało się to dopiero szóstego marca. Wówczas urzędnicy wysłali pismo do matki, informujące o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej. Dzień później, zanim pismo dotarło pod właściwy adres, chłopiec zmarł.

Gdy trzeba ratować dzieci, których zdrowie i życie jest zagrożone, Agnieszka Woźniak, dyrektorka Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Polkowicach, obdzwania wszystkie rodziny zastępcze. Jest ich około 95. Wśród nich Joanna i Marian. W każdej jest więcej dzieci, niż przewidują przepisy. Pod opieką mają ich łącznie 180. Wolnych miejsc – brak.

– Robimy kampanie zachęcające do utworzenia rodzin zastępczych, szkolimy kandydatów. Pomagamy im, jak możemy. Jeszcze pół roku temu było kilka wolnych miejsc, ale po sprawie skatowanego 11-tygodniowego chłopca nie mamy żadnego – mówi Agnieszka Woźniak. Gdy dowiedziała się o pobiciu dziecka, w internecie zaapelowała o zgłaszanie każdego sygnału mogącego świadczyć o przemocy wobec dzieci. Podziałało. Ludzie zaczęli dzwonić.

– Takie telefony były od zawsze. Nasze centrum interwencji kryzysowej ma całodobowy telefon, pod który można dzwonić, ale po historii tego malutkiego dziecka zgłoszeń bardzo przybyło. Reagujemy od razu. Zgłoszenie natychmiast trafia na policję i jest weryfikowane tego samego dnia. Na miejsce jadą funkcjonariusze. Jeśli dziecko jest zagrożone, od razu je zabezpieczamy, mimo że nie ma miejsc. Nie mogłabym spać spokojnie, wiedząc, że maleństwo jest w rodzinie dysfunkcyjnej, bo nie mamy miejsca. Działamy natychmiast. Nigdy następnego dnia czy po weekendzie, bo dziecko może tego nie dożyć – podkreśla stanowczo. Mniej więcej połowa zgłoszeń się potwierdza i trzeba ratować dzieci.

Jak informuje prezes Sądu Rejonowego w Głogowie, po sprawie pobicia 11-tygodniowego chłopca zabezpieczono 19 dzieci z innych rodzin.

Nie wszystkie odbiera się interwencyjnie z powodu zgłoszenia o przemocy. Do Centrum trafiają także postanowienia sądu o umieszczeniu w pieczy zastępczej. – Szukamy miejsca w całej Polsce. Jeśli to nie przynosi efektu, piszemy wniosek do wojewody, by wyraził zgodę na umieszczenie dziecka w pieczy instytucjonalnej ponad stan, bo tam też jest przepełnienie. Wtedy zatrudniamy dodatkowego wychowawcę do opieki większej liczby dzieci. Niestety zdarza się, że umieszczamy w placówce dzieci poniżej dziesiątego roku życia, choć jest to niezgodne z prawem. Przepisy mówią, że powinny trafiać do pieczy rodzinnej. Wolę jednak złamać przepisy i umieścić je w placówce niż zostawić w przemocowym domu – przyznaje dyrektorka Centrum.

Liczba zabezpieczanych dzieci wskazuje, że przemoc rośnie. – Każde dziecko, które do nas trafia, ma z powodu przemocy obciążenia zdrowotne, w tym psychiczne. Często jest głodne, nieleczone i wymaga natychmiastowej pomocy wielu specjalistów. Mamy teraz chłopca, który wymaga wielotorowej pomocy. Zmaga się z ogromną traumą. Opowiada, że gdy miał 5–6 lat, ojciec zamykał go na noc w ciemnej komórce i musiał tam siedzieć sam do rana. Zimą wyciągał go z łóżka i zostawiał na balkonie bez ubrania. Potrzeba lat, by mu pomóc wrócić do normalności – mówi Agnieszka Woźniak.

Dlatego apeluje, by społeczeństwo oraz instytucje szybciej reagowały: – Trafia do nas coraz więcej dzieci w wieku 16–17 lat. Mają ogromne obciążenia zdrowotne, nie chodziły do szkoły przez 4–5 lat. O czym to świadczy? Skoro dziecko nie chodzi pięć lat do szkoły, od dawna jest zaniedbane, to trzeba je jak najszybciej zabrać, a nie przeciągać latami, dając kolejne szanse rodzicom. W takich domach nic się nie poprawi. Zamiast dawać szansę rodzicom, dawajmy szansę dziecku na adopcję. Jeżeli rodzinie zależy na dziecku, to będzie starała się je odzyskać, zrobi wszystko, aby dziecko wróciło do środowiska domowego, wiele jednak sytuacji pokazuje, iż rodzice biologiczni nie zgłaszają się do nas, jest im dobrze, że pozbyli się dziecka. Nie możemy przyzwalać na takie sytuacje, wsparcie rodzin biologicznych jest bardzo ważne, u nas też otrzymują duży wachlarz pomocy, tylko czy tego chcą? Pamiętajmy o tym, że dziecko nie jest winne, zasługuje na miłość, bezpieczeństwo, każde chce być kochane. Nie pozwólmy, aby dzieci doznawały krzywdy.

Gdy na początku marca 2024 roku do Agnieszki Woźniak dotarła informacja, że poszukiwany jest dom dla 11-tygodniowego chłopca, który po pobiciu przebywa w szpitalu w Zielonej Górze, od razu zaczęła dzwonić. Odebrała Joanna.

– Asia, jest pobity chłopiec. 11 tygodni. Nieprzytomny. Musimy wskazać opiekuna prawnego. Wiem, że masz już dwanaścioro u siebie…

– Pisz mnie. Jeśli będzie trzeba, weźmiemy go do domu.

Gdy Joanna usłyszała, o co chodzi, nie musiała się zastanawiać. Nie konsultowała się nawet z mężem. Zgodziła się zostać opiekunką prawną dziecka. – Dyrektorka zadzwoniła, że prokurator prosi o wskazanie opiekuna prawnego, bo trzeba dokonywać formalności w związku z opieką nad dzieckiem. Wiedziałam tylko, że jest w śpiączce. Sytuacja była pilna. Dyrektorka rozmawiała ze mną, a jednocześnie na drugim telefonie miała prokuratora. Zapytała mnie, zgodziłam się. Wymieniłyśmy raptem cztery zdania – wspomina Joanna.

Nie wiedziała o chłopcu nic poza tym, że ma 11 tygodni i został pobity przez opiekunów. Po krótkim czasie otrzymała e-mailem postanowienie sądu o ustanowieniu jej prawną opiekunką zastępczą dziecka. Od razu ruszyła do szpitala, by go odwiedzić.

Zanim zobaczyła chłopca, lekarz prowadzący zaprosił ją do pokoju dla rodzin. Joanna usłyszała, że stan dziecka jest bardzo ciężki, ale stabilny. Mózg w dużej mierze uszkodzony, z uszkodzeniami wtórnymi. Rezonans wykazał, że był bity od dłuższego czasu. Może nawet od urodzenia. Potwierdziło to wykryte na prześwietleniu zrośnięte już po złamaniu żebro. Lekarz dawał Joannie nadzieję. Mówił, że dzieci mają plastyczny mózg, który może się w pewnym stopniu zregenerować, pewne funkcje mogą powrócić. – Nie zapytałam, czy odzyska przytomność. Chyba bałam się usłyszeć odpowiedź. Wiedziałam, że będzie leżący. Chciałam wierzyć, że za jakiś czas odzyska przytomność. Będziemy mieli z nim kontakt, może nauczy się mówić. Chciałam tylko, żeby żył – mówi Joanna.

Rodzice nadali chłopcu imię po ojcu. Marcin. Ale dla Joanny od początku był Piotrusiem. Nie chciała, żeby nosił imię swojego kata. Złożyła wniosek do sądu o zmianę. Na decyzję trzeba było poczekać, ale nawet lekarze poruszeni historią dziecka zaczęli je nazywać nowym imieniem.

Chłopiec z rodzinnego domu w Przemkowie w województwie dolnośląskim trafił do szpitala w Zielonej Górze 29 lutego. Lekarz z karetki pogotowia reanimował go 30 minut. Gdy udało się przywrócić dziecku funkcje życiowe, karetka zawiozła go do szpitala. Lekarze zaczęli go badać i zawiadomili policję. Obrażenia głowy i klatki piersiowej wskazywały, że został pobity. 5 marca rodzice chłopca, 34-letnia Monika M. i 40-letni Marcin G., zostali zatrzymani. Poza 11-tygodniowym dzieckiem mieli jeszcze prawie dwulatka, który też miał na ciele ślady świadczące o tym, że był bity. Znaleziono mu rodzinę zastępczą. Z powodu obrażeń mózgu musiał przejść dwie operacje.

Prokuratura Rejonowa w Głogowie przedstawiła rodzicom zarzut znęcania się nad osobą nieporadną ze względu na wiek oraz w przypadku mniejszego chłopca – zarzut spowodowania poważnych obrażeń ciała skutkujących poważną chorobą. Para trafiła do aresztu. W czasie przesłuchania matka dzieci raz przyznawała się do ich bicia, innym razem zaprzeczała. Ich ojciec twierdził, że młodszego syna uderzył tylko raz, i to przez przypadek, bo celował w matkę.

W czasie śledztwa matka zeznała, że płacz młodszego dziecka bardzo denerwował jej partnera. By je uciszyć, kładła je twarzą do poduszki. Chłopiec był tak mały, że nie był w stanie sam podnieść główki do góry, by nabrać powietrza. Sąsiedzi informowali opiekę społeczną o tym, że Marcin G. jest agresywny, nadużywa alkoholu i bije dzieci.

Rodzina była objęta wsparciem Ośrodka Pomocy Społecznej w Przemkowie. Miała przydzielonego asystenta rodziny i kuratora. Gdy pracownik socjalny spotkał na spacerze Monikę M., kobieta przekazała, że jej partner poddusza młodsze dziecko. Uznano, że to konfabulacje. W czasie jednej z wizyt w mieszkaniu Marcin G. powiedział pracownicom socjalnym, że zabił swoją matkę i ma ochotę to powtórzyć. Kobiety poczuły się zagrożone i opuściły dom. Podczas innego spotkania pracownica zwróciła uwagę Marcinowi G., że dziecko leży na krawędzi łóżka i może spaść. – Jak się spierdoli, to może się wreszcie nauczy – odpowiedział.

Kuratorka widziała siniaki na głowie starszego dziecka. Wszyscy sporządzali jednak kolejne notatki. Nikt nie wszczął alarmu, że zdrowie i życie dzieci jest zagrożone. W końcu urzędnicy wysłali notatkę do sądu. Dokument trafił na biurko sędziego w kolejkę, z innymi sprawami. Nigdzie nie było informacji, że to pilne.

Gdy Piotruś miał dwa miesiące, został przyjęty do szpitala z powodu zachłyśnięcia. W dniu wypisu, po kilku godzinach od powrotu do domu, do mieszkania została wezwana karetka. To wtedy dziecko zostało pobite.

– Niestety system nie zadziałał. Sędzia nie zdążyła zapoznać się z notatką. Jesteśmy przeładowni sprawami, w moim referacie jest ich 700. Gdyby urzędnik zadzwonił, że to pilne, że dziecko trzeba natychmiast ratować, zadziałalibyśmy natychmiast. Zabrakło bezpośredniego kontaktu i pomoc przyszła za późno. Tej tragedii dałoby się uniknąć. Nie wystarczy napisać notatki, wysłać i sumienie czyste. Jeden telefon sprawiłby, że chłopiec by żył. Wszystkich zgubiła rutyna – mówi Katarzyna Dąbrówny, prezes Sądu Rejonowego w Głogowie.

Po trzech miesiącach aresztu matka została wypuszczona na wolność. Z nieoficjalnych informacji wynika, że sąd w Legnicy wziął pod uwagę to, że ma umiarkowany stopień upośledzenia, a partner latami znęcał się nad nią fizycznie i psychicznie. Miała być zastraszona. Informowała też pracowników opieki społecznej, że dzieci są ofiarami przemocy, ale nikt jej nie uwierzył.

– Jako prawnik rozumiem tę decyzję, jako człowiek jestem zdruzgotana. Kuratorka ma postępowanie dyscyplinarne za tę sprawę, a matka, która też podduszała dziecko, jest na wolności – mówi sędzia Katarzyna Dąbrówny.

Joanna i Marian odwiedzali Piotrusia w szpitalu codziennie. Cały czas był nieprzytomny. Lekarze odłączyli go od respiratora i założyli rurkę tracheostomijną. Oddychał samodzielnie, ale jego oddech był wspomagany. Nie był w stanie przełykać, nie miał odruchu ssania, dlatego konieczne było założenie PEG (Percutaneous Endoscopic Gastrostomy – przezskórną endoskopową gastrostomię). Lekarze wytworzyli przetokę nad pępkiem bezpośrednio do żołądka i umieścili w niej rurkę, przez która strzykawką podawane było jedzenie. Z powodu obrażeń mózgu Piotruś nie był w stanie odkrztusić żadnej wydzieliny, konieczne było używanie specjalnego ssaka. Chłopiec wymagał całodobowego monitorowania tętna, ciśnienia, poziomu tlenu we krwi i aktywności mózgu, co pozwalało na szybką reakcję w chwili pogorszenia parametrów.

Joanna i Marian próbowali ustalić, czy Piotruś był ochrzczony. Pojechali do Przemkowa, by sprawdzić w księgach parafialnych. Gdy okazało się, że nie ma żadnej wzmianki na ten temat, chrztu chłopcu udzielił szpitalny ksiądz. – Czuliśmy się jego rodzicami. Jego stan momentami był krytyczny, dlatego się na to zdecydowaliśmy – tłumaczy Joanna.

Kiedy lekarze przekazali jej, że może zabrać Piotrusia do domu, natychmiast zaczęła przygotowania. Chłopiec miał zamieszkać w pokoju, w którym do tej pory przebywali dwaj trzylatkowie skierowani do adopcji. Ściany były pomazane kredkami, wszędzie plastelina i plamy. Konieczny był generalny remont. 2 kwietnia Piotruś został przeniesiony ze szpitala w Zielonej Górze do Głogowa. Jego stan pozostawał bez zmian. Joanna i Marian szykowali pokój i zbierali pieniądze na specjalistyczny sprzęt medyczny.

W domu Piotruś potrzebował czujnika oddechu, ssaka medycznego, aparatu wspomagającego odkrztuszanie, zabiegów rehabilitacyjnych kilka razy w tygodniu, wózka, materaca przeciwodleżynowego i ogromnych ilości środków higienicznych. Joanna założyła zbiórkę z prośbą o wsparcie. Pieniądze zaczęły tak szybko spływać, że trzeba było zablokować zbiórkę. Licznik zatrzymał się na 150511,42 zł. Pieniądze wpłaciło 2276 osób.

Na Piotrusia czekał już nowy pokój z białym łóżeczkiem i pościelą z żyrafą. Do tego dużo nowych ubranek i przytulanek. Chłopiec zawsze miał w łóżeczku pod ręką małego pluszaczka.

19 kwietnia Piotruś za zgodą Sądu Rejonowego w Głogowie otrzymał nowe imię i nowy dom. Wcześniej chłopiec miał trafić na dziecięcy oddział rehabilitacji, ale żaden ośrodek w Polsce nie chciał go przyjąć ze względu na zbyt duże obrażenia mózgu. „Może, jeśli dożyje roku” – padała odpowiedź. – Wszyscy zdawali sobie sprawę z jego stanu, tylko ja nie. Nie dopuszczałam tego do siebie. Może gdybym od razu sobie to uzmysłowiła, byłoby mi łatwiej? Nie, na pewno nie. Brałam go na ręce, tuliłam, całowałam. Na początku był bardzo spięty. Zaczęliśmy rehabilitację. Masowaliśmy go, rehabilitantka przyjeżdżała cztery razy w tygodniu. Trzeba było rozluźnić spięte od porażenia mięśnie. Gdy się udało, Piotruś zrobił się bardzo wiotki. Mięśnie się nie napinały. Widać było, że jest bardzo chory – mówi z trudem Joanna.

W domu Joanna na zmianę z Marianem opiekowali się Piotrusiem. Odciągali wydzieliny z rurki tracheostomijnej, karmili strzykawką bezpośrednio do żołądka. Monitorowali parametry. Lekarze przeszkolili ich, jak opiekować się chłopcem. Pomagało także pobliskie hospicjum. Gdy Piotruś miał atak padaczkowy, nie odstępowali jego łóżeczka. Do pokoju wstawili kanapę, na której na zmianę spali w nocy.

– Po atakach zazwyczaj był spokojniejszy. Spał dwie–trzy godziny. Ale i tak cały czas wstawaliśmy, by odessać rurkę. Brałam go na ręce. Mąż szedł za mną z butlą z tlenem i tak z nim spacerowałam. Gdy z dzieciakami siedzieliśmy w salonie, Piotruś zawsze nam towarzyszył. Kupiliśmy specjalne łóżeczko na kółkach i przewoziliśmy go razem z całym sprzętem medycznym. Nie po to wzięliśmy go do domu, by leżał samotnie w pokoju, jak w szpitalnej sali – podkreśla Joanna.

Dzieci cały czas zaglądały do niego i opowiadały mu różne historie. Jeden z trzylatków przychodził z przedszkola i od razu pytał: „Gdzie jest Piotruś?”. Zdejmował buty i natychmiast biegł się przywitać. Łapał chłopca za rękę i się przytulał.

Gdy Joanna patrzyła na Piotrusia, w głowie miała jedno pytanie: „Dlaczego nikt nie zareagował wcześniej?”. – Po śmierci Kamilka z Częstochowy powstała ustawa. I co z tego, skoro nie ma ludzi, którzy by ją stosowali? Pracownicy opieki społecznej piszą tylko notatki, zamiast podjąć decyzję. Podejmując decyzję, dajemy szansę dziecku, bo rodzice mają ją cały czas. Gdy dziecko zostanie zabezpieczone, nic mu już nie grozi, rodzice mogą poprawić swoją sytuację, znaleźć pracę, zerwać z nałogiem. A dziecku odbieramy szansę, gdy zostawiamy je w dysfunkcyjnej rodzinie. Trzeba reagować szybciej. Mam dzieci, które pięć lat były pod kuratelą opieki społecznej. Gdyby były zabrane pięć lat wcześniej, nie miałyby później prób samobójczych w wieku dziewięciu lat, nie moczyłyby się w łóżku w wieku lat siedmiu. Doprowadzono do tego, bo ich rodzicom dawano kolejne szanse – zauważa Joanna.

O zmianach, jakich wymaga piecza zastępcza, mogłaby mówić godzinami. Najbardziej oburzają ją rzeczy, które łatwo zmienić. Gdy dziecko z pieczy zgłosi komuś, że jest bite przez rodzica zastępczego, od razu powiadamiane jest centrum pomocy rodzinie lub sąd rodzinny. – Nikt nie sprawdza, czy dziecko mówi prawdę, tylko od razu zabiera się rodzinie wszystkie dzieci. Nawet jeśli pozostałe mówią, że nikt ich nie bije. Dzieci trafiają do domu dziecka, postępowanie wyjaśniające trwa wiele miesięcy. W końcu okazuje się, że dziecko wkurzyło się na rodzica zastępczego, bo zabrał mu telefon na kilka godzin za złe zachowanie. I dopiero po roku te dzieci mogą wrócić do rodziny. Ale ta rodzina już się boi. Bo w szkole gadają, że oni biją dzieci. Bo sąsiedzi plotkują, że biorą tyle kasy na dzieci i jeszcze je biją. Taka procedura bardzo zniechęca rodziców zastępczych – wyjaśnia Joanna. I podaje rozwiązanie: – Wystarczyłoby od razu po zgłoszeniu dziecka zrobić obdukcję i zorganizować rozmowę z psychologiem. Dzieci nie są w stanie tak bardzo kłamać i manipulować. Szybko dałoby się ustalić prawdę, a nie bez wahania je zabierać. Przecież gdy do takiej sytuacji dojdzie w rodzinie biologicznej, nikt od razu nie zabiera dzieci.

Joanna mówi o problemach, ale gdy tylko pada imię jednego z jej dzieci, od razu wraca jej uśmiech: – Bycie rodzicem zastępczym naprawdę nie jest łatwe. Zazwyczaj zajęć jest tyle, że nie ma czasu na podstawowe czynności, jak pójście do fryzjera. Ale gdy przychodzi wolny dzień i jedziemy na wycieczkę rowerową całą gromadą, to nie zamieniłabym tego na nic innego. Albo gdy dzieci siedzą cicho w pokojach, a potem nagle przybiegają z namalowanymi dla nas serduszkami czy nazrywanymi na łące kwiatami. Wszystkie trudy odchodzą na bok. Tym bardziej gdy widzę, jakie sukcesy osiągają.

Po trzech tygodniach pobytu w domu stan Piotrusia nagle się pogorszył. O pierwszej w nocy zaczął ciężej oddychać. Saturacja zaczęła spadać. W rurce tracheostomijnej zbierało się bardzo dużo flegmy. Joanna z mężem stali przy łóżeczku do rana, na zmianę co chwila odciągali ssakiem wydzielinę i sprawdzali parametry. Zadzwonili do lekarki z hospicjum. Kazała wezwać pogotowie.

– Bardzo panią przepraszam – powiedział po wejściu do pokoju Piotrusia lekarz z karetki. To on reanimował chłopca w jego rodzinnym domu tuż po pobiciu. Mózg dziecka był długo niedotleniony, co spowodowało nieodwracalne zmiany. Czuł się winny, że trwało to tak długo.

Gdy lekarz pytał o szczegóły zdrowia Piotrusia, Joanna była tak zdenerwowana, że połączyła go z lekarką z hospicjum. – Ale wie pani, że on jest DNR? – zapytał. Joanna zamarła. W tym momencie uświadomiła sobie to, co odpychała od siebie przez ostatnie tygodnie. Lekarze nie będą ratować Piotrusia.

DNR, czyli z angielskiego do not resuscitate – „nie reanimować”. Kodeks Etyki Lekarskiej mówi, że „w stanach terminalnych lekarz nie ma obowiązku podejmowania i prowadzenia reanimacji lub uporczywej terapii i stosowania środków nadzwyczajnych”. Taką decyzję podjęli lekarze ze szpitala w Głogowie i wpisali do akt Piotrusia. Jego stan był tak zły, że uporczywa terapia tylko przedłużyłaby jego cierpienie. Nie było szans na to, by wyzdrowiał.

– Lekarz z karetki powtórzył mi to, co powiedział lekarce. Poczułam, jakby dał mi w twarz, ale byłam mu wdzięczna, bo wreszcie do mnie dotarło, jak bardzo jest źle. Wcześniej cały czas podtrzymywano moje nadzieje. To nie było złe, bo dano nam szansę, byśmy prawdziwie go pokochali, byśmy choć przez chwilę byli jego rodzicami. – Joanna płacze.

Po zbadaniu Piotrusia lekarze stwierdzili szmery w drogach oddechowych. W związku ze złym stanem ogólnym zabrali go do szpitala. Po dwóch dniach u chłopca rozwinęło się zapalenie płuc. Wdrożono antybiotyki. Pomagały, zapalenie płuc się nie pogłębiało, ale saturacja i serce były coraz słabsze. Piotruś szybko tracił siły.

Joanna i Marian krążyli między domem a szpitalem. Wieczorem, gdy siedzieli z dziećmi, około 21 zadzwonił telefon. Lekarz przekazał im, by przyjechali się pożegnać. Towarzyszyła im psycholożka z hospicjum.

Takich momentów załamania było kilka, ale za każdym razem Piotruś z nich wychodził. – Gdy brałam go na ręce w szpitalu, tuliłam, saturacja rosła, oddychał lżej. Potem znów było gorzej. Siedziałam z nim całą noc. Ciężko było patrzeć, jak się męczy, jak z trudem łapie każdy oddech. O trzeciej nad ranem ksiądz udzielił dziecku ostatniego namaszczenia. Ale jego stan znów się poprawił.

Rano Joanna wróciła do domu. Razem z Marianem zabrali dzieci na pizzę. Przygotowywali je do tego, że Piotruś może nie wrócić do domu.

Kolejne dni i znów załamanie. O godzinie 16 do Joanny zadzwoniła lekarka, że jest bardzo źle. Pojechała, siedziała z Piotrusiem całą noc. Był moment, że monitor pokazywał płaską linię, ale wtedy chłopiec złapał dwa głębokie oddechy. Walczył, choć miał coraz mniej sił. Joanna wróciła do domu.

Następnego dnia rano, 20 maja, odebrała telefon. Piotruś odszedł o piątej. – Lekarka powiedziała, że dobrze, że mnie przy nim nie było. Mógł spokojnie odejść. Bo jak przy nim byłam, to bardzo walczył, choć sił mu już brakowało. Lekarka mówiła, że często to widzi. Przy mamie dziecku się poprawia. Wymyka się, gdy ona wyjdzie choćby na chwilę. Nie chciałam go puścić, ale wiem, że teraz jest dla niego lepiej. Gdyby z tego wyszedł, to byłby jeszcze bardziej osłabiony. Poprawiłby się na kilka dni i znów by trafił do szpitala. Może lepiej, że już nie cierpi. Jest mi ciężko, że go nie ma, ale wiem, że już jest spokojny – przyznaje Joanna.

Po śmierci Piotrusia jego sprawą zajęła prokuratura. Śledczy zlecili sekcję zwłok, by ewentualnie zmienić zarzuty jego rodzicom. Joanna i Marian dowiedzieli się o tym z mediów: – Myśleliśmy, że ktoś do nas zadzwoni, jako do opiekunów prawnych. Gdy przeczytałam w internecie, że już jest po sekcji, od razu ruszyliśmy do prokuratury. Chcieliśmy pochować Piotrusia obok naszej rodziny. Prokurator nawet do nas nie zszedł. Przez sekretarkę przekazał, że ciało zostanie wydane cioci, bo nie jesteśmy stroną w sprawie, nie mamy prawa, by go pochować. Załamałam się. Usłyszeliśmy, że nawet jak ciotka nie chciałaby go pochować, to oddaliby go do pochówku opiece społecznej, a nie nam.

Dopiero później dowiedzieli się, że mogli złożyć wniosek o wydanie ciała opiekunom prawnym. Nikt ich jednak o tym nie poinformował. Ciocia, której wydano ciało, nigdy nie poznała Piotrusia. Nigdy go nie widziała. Mimo mediacji z sędzią sądu rodzinnego nie zgodziła się, by to Joanna i Marian zorganizowali pogrzeb dziecka.

Joanna poprosiła ciocię, by zgodziła się na jej uczestnictwo w pogrzebie. Pożegnanie Piotrusia odbyło się w kościelnej kaplicy, bez mszy. Później chłopiec został pochowany w rodzinnym grobie, obok babci.

– Sami zorganizowaliśmy mszę. W kaplicy postawiliśmy zdjęcie Piotrusia, by rodzina mogła zobaczyć, jak wyglądał i co zrobili mu jego rodzice. Może to złe z mojej strony, ale miałam taką potrzebę. Na cmentarzu przytuliłam się do trumienki i pożegnałam się z Piotrusiem ostatni raz. Na koniec podeszłam do jego cioci i podziękowałam, że nie zabroniła mi przyjść. Chyba ją sumienie ruszyło, bo przytuliła się do mnie i wybuchła płaczem. Podziękowała mi – opowiada Joanna.

Joanna ogląda zdjęcie ze szpitala. Trzyma na rękach Piotrusia. Tuż obok jej mąż. – Zapytał mnie wtedy: „Jak można było tak szybko pokochać tak mocno?”. Rozpłakaliśmy się oboje – wspomina. W ich domu stoi duży, nierozpakowany karton. W środku fotel bujany kupiony na przyjazd Piotrusia. Mieli go w nim bujać do snu. Nie zdążyli rozłożyć.

– Chyba tam już zostanie.

– Może pojawi się kolejne dziecko i rozpakujecie?

– Pewnie tak, ale dopiero, jak przejdzie mi złość i żal. Rzeczywiście trzeba go rozpakować.

Zamiast zakończenia

Porównaj własną wielką, twardą rękę z małą rączką dziecka, porównaj zgrubiałą skórę z jej gładką i cienką. Przyjrzyj mu się, małemu i tak beznadziejnie zależnemu od ciebie. Ani sił się bronić, ani prawa. Nie znajduję porównania w życiu dorosłego człowieka. Już nie najsilniejsze w pasji wyrżnięcie, ale każde uderzenie przypomina katowanego w więzieniu skazańca […]. Pamiętać należy, że to niesilne uderzenie jest również karą brutalną – bijemy bezbronnego[46].

Dziecko ma własne, ciche smutki, troski i zawody, ma swój świat samotny. Dziecko mniej wie, mniej doznało, a więc silniej czuje. Czuje silniej, bo wrażliwe, niezahartowane, niedoświadczone jeszcze w cierpieniu. My zachowujemy w pamięci cięższe momenty niż ten, który przeżywamy obecnie, wiemy, że czas leczy rany. Dziecko staje wobec klęski jak piorunem rażone[47].

Pięść, groźba, drwina, zaczepka, fałsz, niedotrzymana obietnica, lekceważenie, lizusostwo, kłamliwy frazes – a cóż jest z paskudztw życia, czembyśmy nie deprawowali duszy dziecięcej?[48].

Janusz Korczak

[1] Więcej o zespole dziecka potrząsanego w rozdziale: Gdy dziecko płacze za mocno, s. 118–131.

[2] Barr R.G., Lee C., Catherine N., Wicks A., Age-related incidence of publicly reported shaken baby syndrome cases: is crying a trigger for shaking? J Dev Behav Pediatrics. 2007; 28(4): 288–93.

[3] Runyan D.K. et al., International variations in harsh child discipline. Pediatrics. 2010; 126:e701–e711.

[4] PTSD (ang. post-traumatic stress disorder) – zespół stresu pourazowego, zaburzenie psychiczne, które może zostać spowodowane przez traumatyczne wydarzenie. Za: Royal College of Psychiatrists.

[5] „Podczas ataków piszczy z bólu. Julka potrzebuje waszej pomocy”, „Uwaga!”, TVN, 25.11.2020, dostęp: 15.02.2024, artykuł został usunięty.

[6] „Zespół Münchhausena. Dlaczego matki dręczą swoje dzieci?”, Focus.pl, https://www.focus.pl/artykul/zesp-mnchhausena-czyli-dlaczego-matki-drcz-swoje-dzieci, dostęp: 30.06.2024.

[7] Wirzbięta Maciej, Gospodarstwo dla młodych a nowotnych gospodarzów teraz na ten Nowy Rok poprawione y rozszerzone, Kraków 1596, s. 24.

[8] Narodowe Centrum Kultury, NCK.pl, Powijaki.

[9] Od autorów.

[10] Kant Immanuel, O pedagogice, 1819, wyd. dr. F. T. Rynka w Wilnie, tłumaczenie J. Bobrowskiego, s. 36–37.

[11] deMause Lloyd The evolution of childhood, 1975, wyd. Harper Torchbook, tłumaczenie własne autorów, s. 10–11.

[12] Tamże, s. 1.

[13] Tazbir Janusz, Bici biją, Wydawnictwo Akademickie Żak, 2000, s. 32.

[14] Golus Anna, Dzieciństwo w cieniu rózgi, Helion, 2019, s. 9.

[15] Plater-Zyberkówna Cecylia, Kilka myśli o wychowaniu w rodzinie, Warszawa 1903, s. 263.

[16] Golus Anna, Dzieciństwo w cieniu rózgi, Helion, 2019, s. 14.

[17] Tamże.

[18] Stary Testament, Księga Przysłów: 3,12; 13,24; 19,18.

[19] Szeol (hebr.) – miejsce pobytu zmarłych pozbawione wszelkiej radości, otchłań.

[20] Stary Testament, Księga Przysłów: 23,13–14.

[21] Doliński Gustaw, Jak u nas chowano dzieci, 1898, s. 31.

[22] Żychliński Bolesław, Słowo do ojców o wychowaniu dzieci, Lwów 1910, s. 12.

[23] Woroniecki Jacek, Katolicka etyka wychowawcza, Lublin 1986, t. II, cz. 2, s. 391.

[24] Tazbir Janusz, Okrucieństwo w nowożytnej Europie, Warszawa 1993, s. 134.

[25] Doliński Gustaw, Jak u nas chowano dzieci, 1898, s. 31.

[26] Przedmiot wykonany na zamówienie rodziny pani Koczy-Walewskiej ze wsi Markowice (obecnie dzielnica Raciborza) był używany do celów „wychowawczych” jeszcze w latach 50. XX wieku.

[27] Sosnowska Joanna i Deredas Anna, Dzieciństwo w rodzinie robotniczej międzywojennej Łodzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego AZE B 1913, s. 158.

[28] Delimata Małgorzata, Dziecko w Polsce średniowiecznej, Poznań 2004, s. 104.

[29] Sobolew Jan, Karanie wychowawcze jako oddziaływanie na duszę w okresie chłopięcym. O istocie, potrzebie i stosowaniu kary cielesnej, Wilno–Poznań–Warszawa–Lublin 1933, s. 17.

[30] Tamże, s. 74.

[31] Tamże, s. 70.

[32] Tamże, s. 17.

[33] Waholtz Leon, „Przegląd Lekarski”, 1908, s. 119.

[34] Golus Anna, Dzieciństwo w cieniu rózgi, Helion, 2019, s. 119–120.

[35] Reymont Władysław, Chłopi. Część czwarta – Lato (1902–1908), Wolnelektury.pl, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/chlopi-czesc-czwarta-lato.html, dostęp: 20.06.2024.

[36] Golus Anna, Dzieciństwo w cieniu rózgi, Helion, 2019, s. 80.

[37] Oficyna Wydawnicza Vocatio wydała zarówno Mądrą miłość Chase, jak i Jak trenować dziecko Pearlów.

[38] Chrześcijanin.pl, https://chrzescijanin.pl/kontrowersje-jak-trenowac-dziecko/, dostęp: 19.06.2024.

[39] Jezuici.pl, https://jezuici.pl/2016/12/czy-maryja-i-jozef-bili-jezusa/, dostęp: 19.06.2024.

[40] PolskieRadio24.pl, https://polskieradio24.pl/artykul/1371065,kontrowersje-po-slowach-papieza-o-roli-ojca-i-biciu-dzieci, dostęp: 19.06.2024.

[41] Gazetaprawna.pl, https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/1418200,mikolaj-pawlak-rzecznik-praw-dziecka-wywiad-rigamonti.html, dostęp: 20.06.2024.

[42] Grogan-Kaylor Andrew i Gershoff Elizabeth Spanking and child Outcomes: Old Controversies and New-Meta Analyses, National Institutes of Health, 2016, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7992110/, dostęp: 20.06.2024.

[43] Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce, 2003, s. 6.

[44] Korczak Janusz, „Opieka nad Dzieckiem”, 1923, nr 2.

[45] Ogólnopolski Panel Badawczy Ariadna, ogólnopolska próba licząca N=1106 osób, kwoty dobrane wg reprezentacji w populacji Polaków w wieku 18 lat i więcej dla płci, wieku i wielkości miejscowości zamieszkania, termin realizacji: 28–30 czerwca 2024 roku, metoda: CAWI.

[46] Korczak Janusz, Dwa razy dwa – cztery, 1927, za „Bici biją” pod redakcją Jadwigi Bińczyckiej, Wydawnictwo Akademickie „Żak” 2001, s. 81.

[47] Tamże, s. 86.

[48] Korczak Janusz, Wiosna i dziecko, „Opieka nad dzieckiem”, 1923, nr 2, za „Bici biją” pod redakcją Jadwigi Bińczyckiej, Wydawnictwo Akademickie „Żak” 2001, s. 88.

MUZA SA

ul. Sienna 73

00-833 Warszawa

tel. +4822 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF sp.j., Bydgoszcz