Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Przedmowa

Rozdział I. Generalny portret demokracji. Cyniczne partie, ogłupiały demos, nieskuteczne reguły

Pierwsze zarażenie

Polskie przygody z partiami

Zachodnie problemy z partiami

Daremność marzeń o lepszych partiach

Kłopoty z koroną

Portret demosu

Udana noga demokracji

Czemu demokracja nie potrafiła polityki naprawić?

Rozdział II. Demokratyczne rządzenie

Mit „rządzenia”, czyli kłopoty ze stemplem

Budowa polskiego kapitalizmu

Co politycy robią? Opis empiryczny z bliskiej perspektywy

Opór rzeczywistości

Rozdział III. Demokratyczne rządzenie gdzie indziej

Czy słabość władzy jest tylko polskim problemem?

Rządzenie w świecie Zachodu

Intencje i skutki. Czy politycy tworzą to, co chcą stworzyć?

Komunizm jako eksperyment „rządzenia”

Wielcy politycy, czyli mit „mężów stanu”

Rozdział IV. Demokratyczna polityka

Polityka jako wojna o władzę

Walka o władzę oglądana od środka

Dzikość walki o władzę

Polityka jako własność prywatna

Rozdział V. Demokratyczne myślenie. Wolność słowa i obywatelskie pasje

Narodziny demokratycznej opinii publicznej

Zmiany przy zgaszonym świetle

O wolności słowa

Obywatelskie myślenie. Emocje oraz rytuały

Rozdział VI. Przebieg walki o władzę. Granice poznania polityki

Czy znamy prawdziwe plany premiera?

Chaos, półmrok, przypadek, intryga

Demos ex machina

Zakończenie

Indeks nazwisk

Okładka

Copyright © Robert Krasowski, Czerwone i Czarne

Projekt okładki
Frycz i Wicha

Korekta
Agnieszka Gzylewska

Skład
Tomasz Erbel

Wydawca
Czerwone i Czarne Sp. k.
ul. Walecznych 39/5
03-916 Warszawa

Wyłączny dystrybutor
Firma Księgarska Olesiejuk Sp. z o.o. sp. j.
ul. Poznańska 91
05-850 Ożarów Mazowiecki
www.olesiejuk.pl

ISBN 978-83-66219-12-0

Warszawa 2019

Skład wersji elektronicznej
pan@drewnianyrower.com

Przedmowa

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

I.

Przebieg historii politycznej III RP, opisany w trzech tomach Po południu, ujawnił wiele sprzeczności. Paradoks udanej rzeczywistości i nieudanej władzy. Fenomen bardzo utalentowanych polityków, zarazem bardzo słabych władców. Przepaść między tym, co w polityce się działo, a tym, co z niej zrozumiano. Kolejne sprzeczności i paradoksy układały się w podejrzenie, że nasze wyobrażenia na temat polityki nie pasują do realnej polityki. Rozziew najmocniej ujawnił się w wyobrażeniu, że polityka dużo może i dużo sprawia. W rzeczywistości była raczej bierna i bezsilna. W wyobrażeniu niemal wszystko zależało od niej, w rzeczywistości zależało niewiele.

Obraz polityki zawarty w Po południu nie był wyrazem uprzednich przekonań autora. Przyszedł sam, niechciany, od strony realiów. Wymusiła go niecodzienna sytuacja – długi kontakt z polityką, która już minęła. Czyli polityką odartą ze słów. Na bieżąco mamy kontakt tylko ze słowem. Władza obiecuje, opozycja straszy, media komentują. Co w tych słowach jest prawdą, możemy tylko zgadywać. Biegu realnej polityki nie widzimy, o nim tylko słyszymy. Gdzieś w tle widać coś trwalszego – jakieś wydarzenia, decyzje, ale nie ma w nich jeszcze ciężaru rzeczywistości. Ich znaczenie, ich skutki nie są jeszcze znane. Gdy Trump zostaje prezydentem, trzęsie się cały świat, ale trzęsie się od plotek, obaw i nadziei. Trzęsienie samej rzeczywistości, o ile do niego dojdzie, swoje skutki ujawni z czasem.

Upływ czasu z polityki odsiewa słowa – przechwałki władzy, kłamstwa opozycji, chybione komentarze. Na pierwszy plan wychodzą prawdziwe plany i prawdziwe czyny. Można zajrzeć za kulisy polityki, przeczytać wspomnienia, skonfrontować relacje. Sprawdzić, co politycy myśleli, czym się kierowali, co zrobili, z jakim skutkiem. I wtedy obraz polityki, zapisany w naszej pamięci, rozsypuje się w pył. Kiedy czas zamienia politykę w historię, wyłania się inny świat. Niby dzieją się w nim te same wydarzenia, niby zaludniają go ci sami ludzie, ale mają inne motywy, podlegają innym regułom, wywołują inne skutki.

Nowy świat jest zupełnie nowy. Tak jak świat Kopernika jest innym światem niż Ptolemeusza. Nie porusza się w rytmie potrzeb społeczeństwa, lecz ambicji i namiętności jednostek. Brud, cynizm i egoizm, których woń unosi się nad bieżącą polityką, w nowym świecie nie jest aurą, lecz tworzywem, z którego ten świat jest zbudowany. Bo polityka jest własnością polityków, a nie społeczeństw. A ci o swoją własność biją się jak zwierzęta o łup. Z początku rodzi to wstręt, ale kiedy się dłużej patrzy, ginie wstręt, ginie niechęć, ginie nawet zdziwienie. Reguły polityki są okrutne, ale nie bardziej niż inne prawa przyrody. Podyktowały je ludzkie słabości – władców, ale też poddanych. Słabości dobrze znane, opisane przez historyków, zanalizowane przez literaturę.

II.

Ciekawsze od samej polityki stają się z czasem złudzenia na jej temat. Ich część stanowią pomyłki zrodzone z potoku słów, których na bieżąco sprawdzić nie można. Ale większość wyrasta z czegoś głębszego. Z kurczowego oporu przed prawdą, który pojawia się zawsze, gdy w centrum uwagi staje polityka własnego kraju i własnej epoki. Ten opór nie jest zwykłym błędem umysłu, jest jego protestem. Odmową przyjęcia do wiadomości obrazu realnej polityki. Odmową, która polityce towarzyszy od zawsze.

Uprawianie polityki oraz myślenie o polityce wyrastają z dwóch różnych porządków. Polityka realna, czyli wychodząca spod rąk polityków, jest owocem politycznego rzemiosła. Natomiast polityka wyobrażona jest społecznym buntem przeciw naturze tego rzemiosła. Pierwszą politykę rodzą realia władzy, drugą obywatelskie pasje. Opis polityki realnej portretuje władzę taką, jaką jest, polityka wyobrażonej taką, jaką powinna być. Pierwsza ujawnia porażkę polityki jako narzędzia kierowania losem społeczeństw, druga w tak rozumianą politykę nadal głęboko wierzy.

Dlatego obywatel realnej polityki nie widzi i dostrzec nie może. Wierzy w inną, lepszą równie mocno, jak inni wierzą w Boga. To go czyni odpornym na fakty. Obywatel broni swoich wyobrażeń wytrwale i zaciekle, wbrew doświadczeniu i wbrew logice. Chętnie zagląda za kulisy polityki, ale równie chętnie zapomina, co tam zobaczył. Bo nie szuka dowodów na to, że jego boga nie ma, ale potwierdzenia, że on tam jest. Że w polityce istnieją narzędzia budowy lepszego świata. I że możliwość tej naprawy jest na wyciągnięcie ręki.

III.

Opis wyobrażeń politycznych prowadzi ku elitom. To one są twórcami tych wyobrażeń. Obywatelsko najbardziej rozbudzone, poświęcają polityce mnóstwo uwagi. Budują własne diagnozy, lepią z nich większe całości, które potem zawzięcie w społeczeństwie krzewią. Robią to, bo nie chcą być bierne. Elity sprawiają, że bunt przeciw politycznemu rzemiosłu przechodzi od myśli do czynu. Stale wywierają presję na polityków – żądają, krytykują, rozliczają.

Po 1989 roku kilka razy zdołały się na polityce odcisnąć, co sprawiło, że uznano je za ważnego gracza. Nawet za współreżysera wydarzeń. Ale to nie była prawda, jedynie sypały piach w szprychy. Fałszywe wyobrażenia na temat politycznego rzemiosła nie pozwalały im sensownie włączyć się do polityki. Nie stworzyły wartościowej oferty. Rewoltowały społeczeństwo niepotrzebnie, atakowały politykę niecelnie. Buntując się przeciw brudowi polityki, elity dodawały kolejny brud. Swój własny. Bo ich pasje polityczne nosiły piętno środowiskowych defektów – narcyzmu, próżności, pychy. Elity były ulepione z podobnej gliny co politycy. Napędzała je ambicja. Oraz niepohamowana potrzeba własnej dominacji. Politycy bili się o dominację nad czynami, elity nad umysłami. Oba środowiska grały nieczysto. Politycy udawali, że walczą o dobro wspólne, elity udawały, że wiedzą, na czym to dobro polega. Światy polityki realnej i polityki wyobrażonej w swych mechanizmach nie były bardzo odległe.

IV.

Ta książka opisuje obie twarze polityki na polskim przykładzie. To wąski wycinek, zarówno przestrzeni, jak i czasu. Ale ten wycinek jest naszym jedynym doświadczeniem. Każdy wysiłek uchwycenia ogólniejszych praw rodzić się musi z obserwacji własnego podwórka. Z wiedzy lokalnej, z obserwacji cząstkowej. Keynes zauważył złośliwie, że doświadczenie dwóch pokoleń ludzie traktują jako synonim wieczności. Ironia celna, ale innej drogi nie ma. Chcąc zrozumieć politykę w ogóle, oglądać ją musimy w szczególe.

Wielu czytelników uzna, że patrząc na polskie podwórko, zobaczyliśmy jedynie polskie podwórko. I to jedynie w przejściowym okresie. Być może. Ale kto zechce, zobaczy więcej. Nasz region przez dziwność swoich losów jest niezłym miejscem poznawania świata. Choć leży na peryferiach, wiele rzeczy jaśniej tu widać. Kiedyś wyraźniej widać stąd było carat, potem nazizm, wreszcie komunizm. A dziś liberalną demokrację. A widać ją wyraźniej, ponieważ pamiętamy, jak żyło się bez niej. Możemy sprawdzić, co naprawdę w polityce zmieniła.

Dla Zachodu jesteśmy barbarzyńcami, którzy dopiero dostali do ręki nowoczesne narzędzia, więc nigdy nas nie spytają o ich ocenę. Jeśli coś nam się nie udaje, obwiniają nas, a nie narzędzia. Mają sporo racji. Co nie zmienia faktu, że my z kolei, patrząc na miałkość polskiej polityki, dostrzec możemy, że jest ona cząstką miałkości powszechnej. Zachód jej nie widzi, bo uciekł w politykę wyobrażoną. Karmi się planami, strategiami, koncepcjami. W każdej wielki sukces czeka za pierwszym rogiem historii. Wystarczy kilka ruchów. Jednak tych ruchów nigdy nie robi.

Narodziny polskiej demokracji zbiegły się z triumfem amerykańskiej. Upadek komunizmu sprawił, że Ameryka stała się światową potęgą na miarę kilku w historii. Od tej chwili kroczymy niejako równolegle. Demokracja amerykańska przez świat, polska demokracja przez swoje małe poletko. Gdy porównamy je obie, nie mamy czego się wstydzić. Nasza polityka była marna, ale amerykańska też. Przez trzy dekady największa na świecie demokracja trwoniła swoją pozycję. Zmieniali się prezydenci, ale Ameryka niezmiennie malała. Każda kolejna kadencja był krokiem do tyłu, zarówno w polityce zagranicznej, jak i w krajowej.

V.

Kiedy Polska zaczęła przygodę z demokracją, mogła wierzyć, że dostała do ręki zaczarowaną różdżkę, zaawansowany produkt rewolucji w politycznej technologii. Po latach wiadomo, że to było złudzenie. Nie dlatego, że Polacy owo cudo popsuli, ale ponieważ różdżki nie było. Demokracja nie pociąga za sobą lepszej polityki. Ani w Polsce, ani gdzie indziej. Bo demokracja z polityką przegrała. Przyniosła społeczeństwom liczne korzyści, ale natury polityki zmienić nie zdołała. Nie wzięła polityki pod swój but, ale sama została wzięta pod niego.

Polityka nie stała się narzędziem w rękach demokracji. To demokracja jest kolejnym narzędziem w rękach polityki. Zmieniają się epoki, zmieniają ustroje, a polityczna profesja oparła się zmianom. Tukidydes, Platon, Machiavelli, Szekspir, Marks, Pareto, Weber – każdy z nich opisał realną politykę swojej epoki. I wszystkie portrety były do złudzenia podobne. Również portret dzisiejszej nie wykroczył poza tamte kontury.

Te kontury, owa wieczna natura polityki, stały się głównym przedmiotem książki. One są tym, co prawdziwe. Resztę stanowią historyczne maski, jakie polityka przywdziewa. Dziś nosi ona maskę demokracji, co sprawia, że wszyscy w polityce szukają jej demokratycznego makijażu – haseł, idei, obietnic. Tak mocno skupiają się na nich, że pod maską nie widzą twarzy. Nie widzą realnej polityki. Czyli walki o władzę, która wraz z sukcesem zamienia się w walkę o utrzymanie władzy. Walki, w której idee, moralność czy dobro społeczne są tylko narzędziem.

VI.

Co na to powie czytelnik? Niejeden stwierdzi, że brakuje mu wymiaru moralnego. Że opis pomija wartości, idee, sprawy. To prawda. Jednak nie dlatego, że autor je lekceważy. Ale ponieważ mimo szeroko otwartych oczu ich obecności nie dostrzegł. W realnej polityce nie zarysowały swojego znaczenia. Również recenzent powinien mieć to na uwadze. Zanim zgłosi pretensję do książki o Księżycu, że nie wspomniała o tlenie, niech przedstawi dowód, że tlen na Księżycu istnieje. Ale dowód uczciwy. Czyli dowód na istnienie tlenu, a nie na istnienie potrzeby tlenu. Bo tak wygląda pisanie o wartościach w polityce. Autorzy słusznie zakładają, że kręgosłup moralny jest polityce potrzebny. Ale od tej myśli przeskakują do zupełnie innej – że polityka ten kręgosłup posiada. Nic bardziej mylnego. Realność potrzeby czegoś wcale nie dowodzi istnienia tego czegoś.

Mieszkańcy demokracji zbyt pospiesznie uwierzyli, że polityka została ujarzmiona. Że demokracja zmieniła ją w udomowione zwierzątko. Dawny lew stał się koniem, pokornym i pracowitym. Nie lubi już smaku krwi, woli koniczynę. Kto chce wierzyć w podobne opowieści, niech wierzy. Ale ta książka nie jest dla niego. Nie podziela ona liryzmu swojej epoki, nie mruczy pogodnych kołysanek. Lwy opisuje jako lwy. Nie potępia ich ani nie usprawiedliwia. Po prostu opisuje. Skąd się biorą, jak się rozwijają, kiedy zaczynają polować, czy ofiar szukają z głodu, czy z radości zabijania. To, co myślą o nich antylopy, do wiedzy o lwach niczego nie wnosi. To, o czym marzą antylopy, również. W ogóle co to za pomysł, aby o lwy pytać antylopy?

Kto chce zrozumieć zachowania władzy, patrzy na władców, a nie słucha podanych.

VII.

I sprawa ostatnia. Książka nie opisuje bieżących wydarzeń. Ale je tłumaczy. Bo to, co się w Polsce dzieje, ilustruje główne tezy książki. Partię traktującą władzę i państwo jak własność prywatną. Zarozumiałe elity, które nic nie pojmują z polityki, przez co są niezdolne stawić jej czoła. Zdezorientowany demos, miotający się w kręgu niemądrych decyzji. I obojętną na nich wszystkich rzeczywistość. Konflikt przeżywany przez wielu jako apokalipsa nie jest niczym nowym. Jest kolejnym rozdziałem tego, co zawsze. Może bardziej gorącym. Ale nawet to nie jest pewne.

Rozdział I

Generalny portret demokracji. Cyniczne partie, ogłupiały demos, nieskuteczne reguły

Pierwsze zarażenie

Przed 1989 rokiem opozycja kontaktu z polityką raczej nie miała. Nie była typową opozycją, nie biła się o władzę. To był kraj komunistyczny, rządzić mogła jedynie PZPR, której prawo do rządzenia przyznał nie naród, ale władca imperium, czyli rosyjscy komuniści. Nawet zmiana szefa partii wymagała zgody ze strony Moskwy. Po co w takim kraju powstała opozycja? Gdyby ją spytać, nie wiedziałaby, co odpowiedzieć. Powstała w celach doraźnych, jej kolejne kształty rodziły się od przypadku do przypadku. Z początku były to kółka dyskusyjne albo małe organizacje niosące pomoc ofiarom politycznych represji.

Z czasem opozycja zwiększyła swą masę. Po co? Nadal nie było to jasne. Władzy wziąć nie mogła. Wpływać na nią również. Mogła ją tylko krytykować, ale musiała to robić z umiarem, aby nie pchnąć ludzi do buntu. Trochę pomagała ofiarom władzy, ale jej możliwości były niewielkie. W porównaniu z dzisiejszymi instytucjami – Caritasem czy Wielką Orkiestrą – w udzielaniu pomocy była skromnym detalistą. Owszem, stworzyła niezależny obieg książek, co było ważne, ale do tego niepotrzebna była opozycyjna otoczka. Po co zatem istnieli, po co działali? Dla siebie. Działali nie dlatego, że mieli coś do zrobienia, ale ponieważ nie potrafili bezczynnie stać. Ich krajem rządziła władza despotyczna i niesuwerenna. Więc wychodzili z domu i konspirowali.

Nie chcieli kolejnego powstania, bo dobrze wiedzieli, że się zakończy rosyjską inwazją. Ale nie chcieli też, aby społeczeństwo do PZPR przywykło. Żeby zapomniało, kto Polską rządzi. Z czasem sprzeczności rozwiązały się same. Życie zrodziło kształt oporu, który polegał na sprowadzaniu represji na samych siebie. To nie był świadomy cel, gdyby tak go im opisać, byliby mocno zdziwieni. Niemniej tak właśnie działali. Posuwali się na tyle daleko, aby władza ich wsadzała do więzień. A szli do tych więzień po to, aby przypomnieć społeczeństwu, kto Polską rządzi.

Daniel Passent pisał złośliwie, że opozycjoniści biją głową w mur nie po to, aby go rozbić, ale pochwalić się guzem. Miał rację. Co nie znaczy, że rację mieli komuniści. Opozycję postrzegali jako radykałów, którzy nie potrafią zrozumieć wyroków historii. Sobie natomiast przypisywali rolę patriotów chroniących Polaków przed Moskwą. Ale to był fragment prawdy, bardziej dla komunistów wygodny. Cała prawda była mocno kompromitująca. Owszem, PZPR chroniła Polaków przed Moskwą, zarazem Moskwa chroniła PZPR przed Polakami. To rosyjskie czołgi przyniosły partii władzę, to one w razie buntu miały pomóc znowu. Patronat Moskwy był geopolityczną koniecznością, którą PZPR witała z dużą przyjemnością. Moskwa nie była dla niej okupantem, lecz sojusznikiem. Czasem natrętnym i męczącym, ale sojusznikiem.

Opozycja biła głową w mur, aby o tym przypomnieć. Podobna była strategia Nelsona Mandeli i wielu opozycjonistów tamtej epoki, którzy złą władzę nauczyli się delegalizować nie społecznym buntem, ale własnym cierpieniem. Rodziło to heroizm nieco teatralny, niemniej odpowiedzialny. Omijający z dala świat polityki. To były protesty obywatelskie, a nie polityczne. To była krytyka władzy, ale bez wyciągania ręki po władzę.

I tak trwało do sierpnia 1980 roku, kiedy fala strajków zalała kraj, zamieniając opozycyjne grupki w organizacyjnego giganta. Na kilkanaście miesięcy zmieniło to logikę ruchu, bo gigant z natury ma polityczne znaczenie. Ale po stanie wojennym opozycjoniści powrócili do dawnych ról. Nadal byli obywatelami, którzy odmawiali władzy moralnego uznania. Nawet w chwilach, gdy „Solidarność” miała większe znaczenie, nie było w niej wiele miejsca na politykę. Przywódca był jeden, górował nad innymi talentem i sławą, więc decydował o wszystkim. Reszta miała status doradców. Istniały środowiskowe gry, walki o wpływy, spory o strategię, ale były to raczej pozory politycznego życia. Bo nie ma polityki tam, gdzie nie ma ani władzy, ani aparatu, ani pieniędzy. Ludzie, którzy działali w opozycji, mogli liczyć na sławę i szacunek. Nic więcej. Ich motywy były obywatelskie, ich pasje były obywatelskie, ich nagrody były obywatelskie. Tylko w marzeniach mogły się rodzić polityczne ambicje.

Wszystko zmieniło się w 1988 roku. Słaniająca się PZPR zgłosiła się do opozycji z ofertą wejścia do gry. Z ofertą pełną: legalizacji opozycji, jej udziałem w wyborach, a potem we władzy. Opozycja się zgodziła i nagle przez obywatelski organizm popłynęły pierwsze polityczne prądy. Nowe energie, nowe siły, ale też nowe prawa. Z początku nikt ich nie zauważył, opozycja skupiona była na nowych wyzwaniach i nowych ryzykach.

Pierwszym efektem działania niewidzialnej ręki polityki było zaostrzenie konfliktów. Wiosną 1989 roku, kiedy opozycja układała listy wyborcze, doszło do ostrego sporu. Przegrał go przyszły premier Mazowiecki. I zareagował w sposób niezwykły, odmówił startu w wyborach. Czy spór był merytoryczny? Na pewno. Ale nie był to pierwszy merytoryczny spór w kierownictwie opozycji. Jednak dopiero ten doprowadził do tak ostrej reakcji. Rodząca się polityka od razu obejmowała władzę nad opozycją. Chwilę potem ruszyła lawina kolejnych konfliktów. Każdy z nich był merytoryczny – co robić ze zwycięstwem wyborczym, czy brać władzę, w koalicji z kim, kto ma zostać premierem. Każdy jednak wykopywał podziały głębsze niż dawniej. Dwa miesiące po wyborach główni gracze prowadzili przeciw sobie zażarte wojny. Nie ujawniali ich jeszcze publicznie, ale obóz solidarnościowy był już wewnętrznie zrewoltowany. Wszyscy mieli poczucie, że biją się o sprawę. Wszyscy kierowali się dobrem ojczyzny. Ale każdemu ojczyzna kazała robić co innego. Tak wiele było ojczyzn? Nie, tak wiele było ambicji. Nie ojczyzna ich rzuciła przeciw sobie, lecz polityka.

Siła polityki swoją drapieżną naturę ujawniła w osobie pierwszego premiera. Nie dlatego, że był mniej odporny. Czas pokaże, że był bardziej odporny niż koledzy. Niż Wałęsa, niż Kaczyński. Jednak on pierwszy dotknął władzy, więc on pierwszy się zaraził. Kilka dni po mianowaniu premierem sześćdziesięciodwuletni Mazowiecki był nie do poznania. Przez całe życie lojalnie działał w opozycyjnej drużynie, ale zostawszy premierem, drużynę odsunął. Twardo, brutalnie. Na kluczowe fotele mianował bliskich kolegów albo ludzi całkowicie nieznanych. Chciał mieć pewność, że nikt w rządzie nie będzie ulegał wpływom jego konkurentów – Wałęsy lub Geremka. W jego intencji była to obrona podmiotowości premiera, ale skutki wybiegły daleko poza jego intencje. Rząd, który miał historyczne cele, budowę demokracji i rynku, na starcie wywołał wojnę z całym swoim obozem.

Mazowiecki nie słuchał nikogo. Zanim Sejm uchwalił skład jego rządu, zdążył zerwać kontakty z Wałęsą i z Geremkiem, z opozycyjnymi liderami, ze związkiem „Solidarność”, z klubem parlamentarnym. Niszczył jedność własnego obozu, aby wzmocnić swoją pozycję. A gdy jedność pękała, oskarżał o to innych. Nie był to cynizm. Premier miał szczere poczucie, że wszystko robi dla dobra kraju. Jak wielu władców dobro kraju utożsamił z samym sobą. Czuł się gwarantem reform. Jedynym odpowiedzialnym za Polskę. Jedynym, który wie, jak stąpać po kruchym, komunistycznym lodzie. Do dziś powtarzają to jego obrońcy, nawet nie słysząc, co mówią: tylko Mazowiecki potrafił…, tylko on dawał reformom osłonę…, inni byli ryzykiem dla kraju… Do demokracji takie strofy niezbyt pasują.

Wytrzyjmy z tej opowieści dane osobowe, bo nie są ważne. Na miejscu Mazowieckiego inni postąpiliby podobnie. Spójrzmy na same praktyki. Zobaczymy polityka, który jeszcze chwilę temu był bezinteresownym opozycjonistą. Ale wyniesiony do władzy, zaczął się bić o całą pulę, włącznie z prezydenturą. Wszystkie wpływy chciał przejąć dla siebie. Zasługi z dawnych lat przestały się liczyć. Geremkowi odmówił kierowania dyplomacją, choć ten był do tej funkcji stworzony. Fotel dostał nieznany profesor. Podobnie było z gospodarką. Mazowiecki o Balcerowiczu nigdy nie słyszał. Na kluczowy fotel, w apogeum kryzysu, zaryzykował osobę, o której nie wiedział nic. Z obawy, że opozycyjni ekonomiści okażą się lojalni wobec jego rywali. No i sprawa najważniejsza, czyli Wałęsa. Został odsunięty od razu. Brutalnie i bezwzględnie. Lider „Solidarności” skład rządu poznał po fakcie. Program również. W exposé nazwisko Wałęsy nie padło. Potem już nie było inaczej. Ani jednej decyzji – w ciągu całej kadencji – Mazowiecki nie skonsultował z Wałęsą. Zerwał z nim wszelkie kontakty. Odrzucił dawną opozycyjną hierarchię. Nowe czasy miały nowego lidera, któremu należało się wszystko.

Nie była to logika intencji Mazowieckiego, jednak taka właśnie była trajektoria jego czynów. Mazowiecki wpuszczony do politycznej maszyny poruszał się nie tak, jak chciał, ale jak ona go prowadziła. Nie miał doświadczenia, obywatelem był wielkim, ale politykiem średnim, więc się szybko pogubił. Nie on jeden. Chwilę później nowymi torami pędzili wszyscy dookoła, bijąc się o pozycję w nowym rozdaniu. Wałęsa coraz mocniej uderzał Mazowieckiego. Zaś młodsze pokolenie całkowicie odrzuciło skrupuły. Kaczyński oskarżał Mazowieckiego i Geremka o współpracę z komunistami. Michnik dowodził, że Jaruzelski jest filarem demokracji, natomiast Wałęsa jako prezydent będzie jej grabarzem. Kilka miesięcy polityki wystarczyło, aby argumenty zamieniły się w miecze. Kilka miesięcy sprawiło, że wszyscy przemówili nie swoimi głosami. Ci, którzy cenili Wałęsę, teraz nim straszyli, ci, którzy zwalczali Jaruzelskiego, teraz go bronili, ci, którzy wybrali Mazowieckiego, teraz ogłaszali go największym złem.

Kto chce, może ważyć tamte racje. Szukać lepszych i gorszych. Gmerać w śmietniku zmyślonych oskarżeń w nadziei, że znajdzie prawdziwe. Ale nie warto. Nadejście polityki wszystkimi rzucało o ściany. Mazowieckim, Wałęsą, Kaczyńskim, Geremkiem. Nie tak miało być. Miała być jedna drużyna, jeden wysiłek i jeden cel, czyli zmiana systemu. Ale polityka posiała nieufność. Kazała kalkulować. Zrodziła ambicje, nad którymi nie potrafili zapanować. Ale też nie mogli, bo taka jest natura profesji.

W dniu wzięcia władzy zaczęła się zaciekła wojna o związek zawodowy, o klub poselski, o komitety obywatelskie, o gazetę, o znaczek „Solidarności”. Nie było w tej szamotaninie lepszych i gorszych. W szczególności nie było w niej postaci ewidentnie złych. Cała awantura, wielka solidarnościowa wojna domowa była nieuchronna. Polska opozycja była zbyt silna. Ze zwycięskiej wojny trojańskiej wróciło zbyt wielu okrytych sławą bohaterów. Aby się podzielić władzą, musieli się wpierw wymordować. Porządek w solidarnościowym obozie zapanował dopiero po piętnastu latach, kiedy Kaczyński i Tusk wszystkich dawnych bohaterów zepchnęli ze skały. Historia obozu solidarnościowego po 1989 roku to pożeranie ruchu obywatelskiego przez politykę. Niszczenie struktury antypolitycznej przez polityczną. Niszczenie przyjaźni, pamięci zasług, wspólnoty celów. Nostalgiczne pytanie – „czemu się podzieliliśmy” – jest bezsensowne. Bo musieli. Z pozoru racjonalne pytanie – „kto zawinił” – też nie jest mądrzejsze. Bo nie było winnego. W ogóle poczucie, że stało się coś złego, jest bezzasadne. Podobnie jak poczucie wstydu z powodu „polskiej anarchii”. Z kokonu ruchu obywatelskiego wyłaniało się nowe, drapieżne życie zwane polityką. Kipiące ambicjami, brutalnością, bezwzględnością. „Wojna na górze” nie była porażką polityki. Była jej narodzinami. Z całą jej obrzydliwością – powiedzą jedni. Z całym jej drapieżnym urokiem – oznajmią drudzy.

Dalsze rozdziały pokażą, że sprawa jest daleko ważniejsza niż historyczna dyskusja. Spór dotyczy natury polityki. Czy jest nią brutalna walka o władzę, która zdziera z polityki maskę odpowiedzialności i troski? Czy odwrotnie? Odpowiedzialność i troska są naturalnym stanem polityki, a brutalne wojny o władzę są tylko marginesem, przejściową chorobą, która czasem politykę dopada. To jest właśnie kwestia kluczowa dla zrozumienia polityki. Która jej twarz jest prawdziwa, a która na pokaz? Odpowiedź, że prawda leży pośrodku, zwykle jest najlepsza. Ale nie w tym przypadku. Tu mamy inną sytuację poznawczą. Trzymamy w ręku zdjęcie jakiegoś przedmiotu. I musimy się zdecydować, gdzie jest góra, gdzie jest dół. Jak trzymać zdjęcie, aby móc jego treści poprawnie zinterpretować. Jeśli na zdjęciu widzimy żółwia, obracamy zdjęcie tak, aby stał na łapach. Jeśli postąpimy inaczej – według logiki trochę tak, trochę inaczej – nie zobaczymy realnego żółwia w jego realnej sytuacji życiowej. Nie zrozumiemy, do czego służą mu łapy, a do czego skorupa. W kolejnych rozdziałach będziemy obracać zdjęcie polskiej demokracji, aby odkryć jego właściwe ustawienie. Po kolei będziemy oglądać główne fragmenty fotografii, aby w ich właściwej pozycji znaleźć podpowiedź co do całości.

Polskie przygody z partiami

Oficjalna dewiza każdej partii brzmiała: musimy stworzyć partię, bo w kilka osób nie zmienimy Polski. Prawda była inna: musimy mieć partię, bo inaczej nie weźmiemy ani jednej posady. Od razu powstało nad Wisłą ponad sto partii. Tylu było chętnych do najwyższych stanowisk. Ich liderzy mówili, że chodzi o idee, o programy, ale nie chodziło. Bo gdyby chodziło, nie byłoby kilku partii konserwatywnych, kilku liberalnych, chadeckich, ludowych, lewicowych. Na początku lat 90. wybuchła nad Wisłą gorączka złota. Władza leżała na ulicy, wziąć mógł ją każdy, o ile miał szczęście. Premierami zostawali ludzie młodzi, nieznani, niedoświadczeni. Czterdziestoletni szef kanapowej partii, szeregowa posłanka, trzydziestotrzyletni rolnik. To rozbudzało chciwość. Każdy szef partii miał poczucie, że niesie w plecaku koronę.

Partie ustawiały państwo pod swoje potrzeby. Bez oporu, bez wstydu, bez skrupułów. Jedną z pierwszych decyzji w 1990 roku było obniżenie progu wyborczego. Tak nisko, aby do Sejmu wejść mogło kilkanaście partii. I weszło. Zbudowanie stabilnej koalicji rządowej na początku lat 90. graniczyło z cudem. Nastała epoka partyjnej anarchii. A działo się to w momencie krytycznym, w czasie przechodzenia od jednego systemu do drugiego, kiedy kraj potrzebował sprawnej i stabilnej władzy. Łatwość politycznej kariery złamała grzbiety, których nie zdołał złamać komunizm. Ci sami ludzie, którzy jako obywatele ryzykowali dla kraju własne kariery, jako politycy ryzykowali kraj dla własnej kariery. To był pokaz mocy, z jaką polityka się odciska na ludziach. Wbrew legendzie o reformatorskim zapale do ambitnego rządzenia nikt się nie palił. Od wiosny 1990 roku rozdrobniony Sejm zaczął blokować większość rządowych decyzji. Co nie znaczy, że rządy były ambitne. One też były oparte na partiach. Kolejni premierzy odmawiali wzmocnienia swojej władzy z lęku przed odpowiedzialnością. Gdy w końcu jeden się zgodził, decyzję zablokowali koalicjanci. Było ich siedmiu, odmówili wszyscy, nie chcieli przegrać wyborów.

Polityka toczyła się egoistycznym torem. A przecież sytuacja w Polsce była niezwykła. Kryzys gospodarczy był największy od końca wojny, polska gospodarka skurczyła się o ponad 20 procent. Hiperinflacja oraz rosnące bezrobocie groziły społecznym wybuchem. Dookoła Polski działy się rzeczy groźne. Na wschodzie rozsypało się radzieckie imperium, nikt nie wiedział, co z niego powstanie. Nad polską granicą pojawiły się nowe państwa – Rosja, Białoruś, Litwa. Po drugiej stronie kraju upadł mur berliński, pięćdziesiąt lat po najeździe Hitlera Niemcy znowu wyrastały na największą europejską potęgę, budząc panikę we Francji i Anglii. Kiedy dziś wzywa się polityków do rozsądku, strasząc Putinem czy rozpadem Unii, warto mieć w głowie, że był czas, kiedy Polska miała dużo większe problemy. I nie sprawiły one, aby politycy odłożyli na bok swoje ambicje. W tamtej dekadzie o niczym nie mówiono równie często, jak o tym, że partie się muszą zjednoczyć. Jednak na przeszkodzie stawały ambicje. Wraz z liczbą partii malała liczba dygnitarzy partyjnych: prezesów, ich zastępców, członków prezydiów… Więc ci, którzy tracili stanowiska, zrywali zjednoczeniowe rozmowy. Zwykle pod pretekstem różnic programowych. Opinia publiczna wiecznie szukała winnego. Ale szukała po wierzchu, szukała konkretnych polityków, konkretnych partii. Nie przyszło jej do głowy, że winni są wszyscy.

Raz jeszcze. Kto szukał partii lepszych i gorszych, wpadał w poznawczą pułapkę. Nie widział samej partii, tego co dla niej typowe, widział tylko różnice między partiami. Widział sprawy drugorzędne. Oddzielał system partyjny od jego skutków, więc potem nie mógł przyczyn odnaleźć. Widział kilku złych ludzi i nadal zdrowy system. Punktowe szukanie zła w polityce jest drogą donikąd.

Zniszczenia wywołane przez partie były duże. Eksplozja ambicji, których owocem był wysyp partii, rozerwała tkankę władzy. Rozdrobniła ją, zmieliła na kawałki. Koalicje rządowe składały się z kilku partii. Bywało, że członkiem koalicji była kolejna koalicja; rekordzista – rządzący Polską przez cztery lata – składał się z czterdziestu partii. To sprawiało, że kilku posłów mogło zablokować rząd, kilkunastu mogło doprowadzić do jego obalenia. Lojalności w tamtych gabinetach były wiotkie. Partie atakowały rządy, które tworzyły, ministrowie krytykowali swoich premierów. Rządy z pozoru większościowe niemal z reguły były mniejszościowe. Przeforsowanie kluczowych ustaw graniczyło z cudem. Budżety uchwalane były ze strachu, że prezydent rozwiąże parlament. Kto rządził w tamtych gabinetach? Trudno było dociec. A też nie warto. Bo ledwo gabinet powstał, zaraz upadał. Mało który trwał dłużej niż rok.

Polityka młodej demokracji nie rozwiązywała problemów kraju. Odwrotnie. Sama stała się dla kraju największym problemem. Elity lamentowały, że winna jest polska kultura polityczna, jej niskie standardy, jej brak dojrzałości do demokracji. Ale prawda była inna. To nie były nadużycia demokracji, lecz jej typowe przejawy. Weźmy Francję, ojczyznę europejskiej demokracji. Przez długie dekady przed pierwszą wojną światową premierzy zmieniali się co dziesięć miesięcy. W międzywojniu co osiem miesięcy. W pierwszej dekadzie po wojnie co sześć miesięcy. To nie były rządy, ale wydmuszki. „Ministrowie – pisał Hobsbawm – pojawiali się i znikali niczym turyści w hotelu”. Dramatyzm sytuacji niczego nie zmieniał. Demokracja francuska grzęzła w małych gierkach, gdy nadeszła pierwsza wojna światowa. Skupiona była na nich w czasie gospodarczego kryzysu. Nie wyszła poza nie, gdy Hitler się szykował do wojny. I nie opamiętała się, gdy po wojnie kraj się znalazł w kompletnym chaosie.

Podobnie było gdzie indziej, bo wszędzie mechanizm był ten sam. W świat strupieszałych XIX-wiecznych monarchii demokracja wrzuciła świeżą kość. Władzę, którą wziąć mógł każdy. Więc o ile treścią dawnych porządków była inercja sytego dworu, treścią nowych stała się gorączkowa walka o władzę. Toczona bez przerwy i bez umiaru. Przez nowe podmioty – przez partie. Trudno winić polityków, trudno winić system. Stało się to, co się stać musiało. Wystawienie na publiczną aukcję tak wielkiego dobra jak władza doprowadziło politykę do wrzenia. To było zaproszenie do stołu. Z szeroko otwartych okien salonów władzy na cały kraj rozeszły się smakowite aromaty. Więc zbiegły się tłumy. Każdy zakładał własną partię albo zapisywał się do partii mającej szanse na sukces. Dawniej apetyt na władzę pojawiał się u nielicznych – u braci następcy tronu, u zwierzchnika armii albo głowy magnackiej rodziny. Teraz oferta była dla wszystkich. Dla wszystkich natur chcących dominować, marzących o władzy. Demokracja je rozbudziła, aby potem nie dać im chwili spokoju. Bo zapach sukcesu unosił się wszędzie. Co chwila były wybory, upadały gabinety, powstawały nowe. Jak w tym odurzeniu, w zapale wiecznej gry, napięciu hazardowej rozgrywki pamiętać jeszcze o państwie? Nie można przed lwem położyć steku i powiedzieć „siad”. Nie tylko w Polsce narodzinom demokracji towarzyszyła gorączkowa walka o władzę, obalanie rządu za rządem. Treścią polityki stało się bardziej zrzucanie z tronu niż siedzenie na nim.

W Polsce lekarstwo na wieczny kryzys rządowy przyszło ze strony partii. Ale nowych, dużo większych, lepiej zorganizowanych. Narodziny partyjnych imperiów – Sojuszu, Platformy i PiS – powitano z radością. Z chaosu, z anarchii, z kurzu wreszcie się wyłaniały wyraźne kształty. Mocne podmioty mające mocnych przywódców. Karuzela gabinetów została zatrzymana, rządy zyskały silnych premierów. Ale walka z jednym złem okazała się tworzeniem innego. Albo inaczej: dawne problemy urosły do większych rozmiarów, tak że wydały się nowe. Pierwszą wielką partię zbudował Miller. On pierwszy zrozumiał, że istotę partii stanowi aparat. Odwiedzał każdego regionalnego barona i mówił mu: „Byłeś nikim, będziesz wszystkim. Koniec z rządowymi posadami dla warszawskiej elity. Ja będę premierem, a ty ministrem”. Utrafił w sedno, dzięki czemu zbudował partyjne imperium. Ale przesadził, aparat się poczuł zbyt silny, kradł bez umiaru, a potem obalił Millera. Dlatego, budując Platformę, Tusk wprowadził korektę. Obiecał aparatowi równie wielkie łupy, ale drastycznie osłabił jego pozycję. Uzależnił go od swojej woli. Jego przekaz do drużyny brzmiał: „Jeśli będziesz lojalny, zajdziesz na szczyt. Gdy przestaniesz, stracisz wszystko”. I tak potem było. Za samą tylko wierność można było zostać w Platformie ministrem, szefem klubu, marszałkiem, a nawet premierem i prezydentem. Każdy skrawek państwa, każda spółka została oddana w ręce działaczy Platformy. Według tego samego schematu działał Kaczyński. Prowincjonalni działacze, z których inni szydzili, szli tłumnie do PiS. Bo Kaczyński witał ich ciepło: „Salon tobą gardzi, zbierasz oklaski jedynie w Radiu Maryja? Takiego mi trzeba. Ale odtąd jesteś moim żołnierzem”.

Tusk i Kaczyński zostawili partiom łupy, ale odebrali wolność. Podmiotowe postacie zostały z partii wyrzucone. Dyskusje zostały zakazane. Wypowiadanie swoich opinii również. Za własne inicjatywy wyrzucano z partii od razu. Za własne zdanie wyrzucano po roku. Partyjne czystki stały się elementem rutyny, wpierw strzyżono głowy niepokorne, potem pierwsze z brzegu. Profilaktycznie, aby wszystkim przypomnieć reguły. Partyjne aparaty zaakceptowały warunki. Bardziej im zależało na łupach niż na podmiotowości.

Liderzy również nie mieli oporów. Bardziej zależało im na własnych partiach niż na własnym państwie. Więc karmili państwem swoją drużynę. W ten sposób zrodziły się warunki udanej symbiozy. Każdy lider pocieszał się, że jego wataha jest mniejszym złem niż wataha cudza. Każdy udawał, że gdy zdobędzie władzę, przeprowadzi swoje projekty. Ale to było złudzenie. Oddając partii stanowiska państwowe, oddali jej również cele państwowe. Władza kierowała się dobrem państwa, o ile było zgodne z dobrem partii.

Partie niszczyły wszystko, czego się dotknęły. Tusk i Kaczyński postanowili odbudowywać władzę wykonawczą, rozdrobnioną w okresie anarchii, co było słuszne. Zbierali nitki władzy, a pola, na których leżały, puszczali z dymem. Nie z zemsty, lecz z ostrożności. Aby nitki władzy tam wrócić nie mogły. Skoro parlament przez dwie dekady paraliżował rząd, kompletnie go pozbawili znaczenia. Wybrali na marszałków postacie mierne, na szefów klubu niezdarne, posłów ostro karali za niesubordynację. Co myślą, dowiadywali się ze ściągawek do głosowania. Co mogą mówić, z codziennych SMS-ów. Tresura była ostra, sygnały stanowcze. Wystarczyło kilka lat, aby zmienić status parlamentu. Dziś posłowie przybywają na Wiejską nie po to, aby rządzić, ale wyrwać się z domu. To centrum rekreacyjne, w którym zabija się czas w miejscowych kawiarniach, restauracjach, siłowni.

Podobny los spotkał inne instytucje. W pierwszych latach demokracji zakwitło ich wiele – Senat, NIK, NBP, Rzecznik Praw Obywatelskich, Trybunał Konstytucyjny. No i najważniejsza – prezydentura. Każdą instytucję uważano za istotną, każda miała wpływ. A potem je wszystkie pomniejszono formatem nowych szefów. Skierowano do nich partyjne pacynki, nawet do Prezydenckiego Pałacu. Aby odbudować stabilną władzę, Tusk i Kaczyński rozdeptali wszystkie instytucje dookoła. Problem słabej władzy rozwiązali, ale w miejsce starego problemu pojawił się nowy. Rząd zyskał pełną swobodę, co sprawiło, że w przypadku Tuska nie robił nic, a w przypadku Kaczyńskiego robił wszystko, co mu przyszło do głowy. Słaba władza została zastąpiona władzą arbitralną, która popadała raz w lenistwo, innym razem w awanturnictwo.

Destrukcyjna działalność trzech wielkich partii była faktem. Jawnym, wyrazistym, krzyczącym. To nie były ekscesy, ale wiecznie powtarzana praktyka. Każdy tydzień był tygodniem partyjnego wandalizmu. Żaden nie był tygodniem pracy dla kraju. Kto chciał wierzyć w partie odpowiedzialne za kraj, musiał mocno manipulować fotografią. Usprawiedliwiać praktyki jednej partii, aby nie musieć oskarżyć wszystkich. Albo zdemonizować jedną, aby resztę wybielić. Fotografię polityki przekręcano zatem w taki sposób, aby przynajmniej jej fragmenty wyglądały zgodnie z pragnieniami. Aby ogon żółwia przez chwilę wydawał się głową. W efekcie obraz tracił nawet pozory sensu. Powtórzmy raz jeszcze: punktowe szukanie zła w polityce jest drogą donikąd.

Zachodnie problemy z partiami

Problemy z partiami przeżywano w Polsce jako lokalny kataklizm. Zwłaszcza niszczenie demokratycznych instytucji. Jednak podobne problemy mieli Węgrzy, Bułgarzy czy Słowacy. A wcześniej Anglicy, Francuzi czy Amerykanie. Prawicowe elity myliły się, dowodząc, że nie ma w Polsce demokracji, bo władzę przejął układ. To nie był układ, to były partie. One tak właśnie działają. Kiedy w XIX wieku partie weszły do gry, zachodnia opinia publiczna była wstrząśnięta. Politykę demokratycznego świata – jak pisał Hobsbawm – wypełnił „szelest wędrujących z rąk do rąk pieniędzy”. To nie było święto demokracji, to była erupcja politycznego brudu. Jawnego, oczywistego, powszechnie dostrzeganego. Ówczesne partie opisywał Weber jako organizacje skorumpowanych „karierowiczów” i „dyletantów”. Pareto polityków nazywał „złodziejami”, a ich rządzenie „tarzaniem się w bagnie korupcji”. Marks mówił o „kaście, dla której utrzymanie rządów jest kwestią dostępu do żłobu”.

Weźmy opis Webera, myśliciela lojalnego wobec demokracji, co w tamtej epoce nie było częste. Równo sto lat temu nakreślił Weber obraz zachodniej polityki. Jak na socjologa przystało, skupił się nie nad tym, co partie mówią, ale nad tym, co robią. Dostrzegł w nich typowe kapitalistyczne przedsiębiorstwa nastawione na zysk. Nawet postać zysku była typowa, czyli pieniądze pochodzące z państwowych pensji oraz z korupcji. Partyjnych działaczy opisał Weber jako zawodowych łowców posad państwowych. Nie są to woluntariusze, mający swoje zawody, którzy po pracy oddają się politycznym pasjom. Oni nie żyją „dla” polityki, lecz „z” polityki. Jest ona źródłem dochodu, jest ich pracą, zawodem. Biorą rano teczkę i idą zarabiać na życie. Zapłatą są pensje w urzędach państwowych, gminnych, w gazetach, w ubezpieczalniach, wszędzie tam, gdzie partie mianują swoich ludzi. W praktyce partie nie biją się o programy, ale o posady. Sklepy się biją o klienta, restauracje o gości, partie o stanowiska.

Tak było wszędzie. Największe emocje w polityce budził dostęp do stanowisk. Weber opowiadał, że w Niemczech główny spór dotyczył tego, kto przejmie władzę nad urzędami – centrum czy władze lokalne. We Francji zmiana prefekta rodziła większy hałas niż zmiana rządowego programu. W Ameryce partie składały się wyłącznie z karierowiczów, którzy wszystko ustawili pod kątem łupów. W Hiszpanii dwie główne partie fałszowały wybory, aby rządząc na zmianę, podzielić się wszystkimi urzędami. Wobec tej inwazji państwo było bezradne. Oddawało partiom coraz większe łupy. System nie uległ załamaniu, bo uchowała się grupa fachowców. Ale jedno nie zmieniało drugiego. Kompetentne kadry podtrzymywały państwo, partyjne kadry je brutalnie eksploatowały.

Weber, twórca modelu nauk społecznych wolnych od ocen i wartości, w jednym przypadku – właśnie partii – nie potrafi zachować chłodu. Ciągle rzucał mocnymi słowami: „walka o dostęp do żłobu”, „karierowicze”, „kliki”, „dyletanci”. Co ciekawe, oceny wychodziły z ust człowieka, którego spojrzenie na politykę było dalekie od sentymentalizmu. Weber uważał, że polityka jest brudna, i akceptował to. Mało tego, pochwalał ten brud, wręcz domagał się go. Bał się polityków, którzy nie potrafią splamić rąk. Polityczna alchemia wymaga zła do produkcji dobra, a zatem polityka wymaga drapieżników. Niemniej zdumiewała go skala bezproduktywnego brudu, jaki stworzyła demokracja.

Dzięki Weberowi możemy oszacować wandalizm polskich polityków. Jego opis początków demokracji angielskiej i amerykańskiej pozwala na porównanie z pierwszym okresem demokracji polskiej. Porównanie, w którym Polska wcale nie wypada źle. Angielska demokracja elegancję zachowała krótko, dopokąd była arystokratyczną zabawką. Parlament był wtedy ważny, wielkie osobowości prowadziły w nim poważne debaty. Ale nadejście demokracji masowej całkowicie zmieniło reguły. Podmiotami polityki stały się partie – wielkie, karne, zdolne do werbowania mas. Ster nad nimi przejęli zawodowcy, polityczni „przedsiębiorcy”, tworzący to, co Anglicy nazywają „machiną”, a Polacy „aparatem”. Machina przejęła wszystkie decyzje – programowe, personalne, taktyczne. Parlament został odstawiony na bok. „Angielscy parlamentarzyści… nie są niczym innym jak dobrze zdyscyplinowanym stadem do głosowania” – pisał Weber. I dodawał, że w Reichstagu parlamentarzyści przynajmniej udają, że działają dla dobra kraju, w Anglii nawet tego nie robią. Drugą zmianą była nowa formuła przywództwa. W masowej demokracji wzrosła pozycja lidera. Musiał być wielkim demagogiem, zdolnym porwać masy za sobą. Jego pozycja nabrała rysu cesarskiego. Ale im przywódca był silniejszy, tym partia bardziej bezwolna, „pozbawiona duszy”, „ślepo posłuszna”. Partie kierowane przez charyzmatycznych przywódców w jeszcze większym stopniu stawały się machiną. Trudno nie dostrzec podobieństw do tego, co z polską polityką robili Miller, Tusk czy Kaczyński.

W Ameryce było jeszcze gorzej. W planach Waszyngtona demokracja miała być wspólnotą dżentelmenów. Rządzić miał parlament złożony z ludzi rozumnych, zainteresowanych życiem publicznym, ciekawych cudzych racji. Ale już kilka dekad później władzę przejęła partyjna machina z demagogicznym przywódcą. Osobliwością amerykańskiej demokracji była instytucja, której europejskie demokracje nie znały. Partyjnego bossa, w którym skupiło się całe zło, ale też inteligencja systemu. Prezydent zbierał dla partii głosy, bossowie zbierali dla niej pieniądze. Prezydent był twarzą, bossowie mózgiem. Oni zbudowali partyjne imperia, dali im materialne fundamenty, zapewnili rozmach. Główną część partyjnych dochodów stanowiły łapówki. Zbierane od wszystkich – od drobnych biznesmenów po wielkich magnatów. Płacili za ustawy, za administracyjne decyzje, za pobłażliwość władzy. Płacili za stanowiska, za honory, za prestiż. Płacili bossom, bo oni byli gwarantem załatwienia sprawy, jak też zachowania dyskrecji.

Weber był pod wrażeniem demonicznej perfekcji ich działania. Boss zawsze pozostawał w cieniu, zwykle był tylko senatorem, nie udzielał się, nie przemawiał, raczej innym dyktował, co mają powiedzieć. Nie dążył do społecznych zaszczytów. Do sławy. Był zimny i wyrachowany. Inteligentny i przebiegły. Nie miał zasad, nie miał przekonań. Skupiony był tylko na budowie imperium. Bossowie wiedzieli, gdzie są korzyści, wiedzieli, jak po nie sięgnąć. Przyciągali do partii nowe twarze, pokonując opór machiny. Jeśli dostrzegli charyzmę, potrafili wskazać na prezydenta postać z drugiego szeregu. Gdy skandale finansowe rujnowały reputację partii, wybierali kandydata żądającego walki z korupcją. Polska demokracja przechodziła z jednych lepkich rąk w drugie, ale równie ponurych postaci nie widziała nigdy.

Demokratyczne partie straciły miarę. Z początku zachodnia opinia publiczna przyczyny zła szukała w konkretnych partiach. Z czasem zrozumiała, że wszystkie są złe. Wielki kryzys demokracji po pierwszej wojnie światowej wziął się z poczucia, że system jest zdemoralizowany. Że pomysł ładny w teorii nie sprawdził się w życiu. Główne instytucje demokracji – parlament, partie i rząd – uznano za porażki. Takie przynajmniej były wnioski dużej części elit – pisarzy, filozofów, socjologów. Uznali, że trzeba szukać nowych rozwiązań. Swoją frustracją zarazili innych, co sprawiło, że wiele europejskich narodów wybrało systemy autorytarne. Czasem w formie miękkiej, czasem w brutalnej postaci faszyzmu. Innym narodom los zesłał komunizm, co część elit powitało jako rozwiązanie lepsze niż demokracja. Wszyscy trafili z deszczu pod rynnę, co dla dziejów demokracji miało przełomowe znaczenie. Hitler i Stalin demokracji dodali skrzydeł. Dzięki nim wyładniała. Jej chroniczne choroby okazały się ceną za ucieczkę od dużo większych nieszczęść. Dopiero jako alternatywa wobec faszyzmu i komunizmu demokracja dowiodła swojej wartości. Co nie znaczy, że się zmieniła. Opis Webera we wszystkich punktach pozostał ważny. Partie są nadal bezczelne, ich liderzy despotyczni, parlamenty są atrapą. Powojenne praktyki mniej krzyczą, bo demokracja – jak każdy dojrzały porządek – dorobiła się manier. Przaśnych karierowiczów zastąpili zawodowcy w dobrych garniturach, z dyplomami elitarnych uczelni. Są bardziej kompetentni, są też bardziej cyniczni. Wiedzą, jak maskować swoje grzechy, jak ukrywać nielegalne dochody, jak uciekać od odpowiedzialności. Ale ciekawsze od tych pozorów jest to, że nie muszą się szczególnie wysilać. Dzisiejsza epoka udaje, że ich notorycznej nieuczciwości nie widzi. Powojenna demokracja nie chce znać swoich chorób, nie chce widzieć swoich defektów. Programowo odmawia patrzenia w lustro. Ciągle żywa pamięć kryzysu z lat 30. sprawia, że następcy Webera demokracji nie chcą analizować. Naukowy obiektywizm zastąpiła polityczna odpowiedzialność. Dzisiejsi badacze opisują demokrację tak, aby jej nie opisać. Jej problemy przedstawiają jako tymczasowe, jako winę konkretnej partii, jako chorobę ostatniej kadencji, jako problem konkretnego kraju. Nigdy system nie jest winny, zawsze lokalne tworzywo.

Daremność marzeń o lepszych partiach

W 1989 roku Polacy tego wszystkiego nie wiedzieli, dlatego chcieli doskonałości. Chcieli skopiować idealny Zachód, o którym tak dużo słyszeli. Dopiero po latach nieliczni zorientowali się, że nie ma czego kopiować. Kongres amerykański był rozdarty przez ostry konflikt partyjny. Partie włoskie czy francuskie były doszczętnie skorumpowane, a ich parlamenty jałowo rozkrzyczane. Idee w polityce angielskiej czy niemieckiej dawno zastąpił oportunistyczny pragmatyzm. Programy partyjne były makulaturą, czytali je tylko politologowie, czyli specjaliści od zjawisk dla polityki nieważnych.

Polaków to nie zniechęciło. Nawet tego nie dostrzegli. Dalej wierzyli w idealną demokrację. Mocno i lojalnie. Siebie oskarżając o wszystkie defekty. Winien był postkomunizm, niedojrzałość, populizm. Winne były elity lub masy. Winien był Tusk albo Kaczyński. Nawet tak niewinna herezja jak oskarżenie partii, ale nie jednej, lecz wszystkich, nie mieściło się w głowach. Wbili sobie do nich, że partia jest jednym z filarów demokracji, więc cierpliwie czekali na wymarzoną. Nie chcieli się zadowolić skompromitowanymi szyldami, więc często dawali szansę nowym. Elity narzekały, że masy popierają każdą bzdurę, że kiedyś niemądrym wyborem demokrację zniszczą. Masy jednak tańczyły do melodii, którą im grały elity. To one dały przesłodzony obraz demokracji, więc ludzie wiecznie szukali cukierków.

Polacy nie wiedzieli, że lepszych partii nie ma i być nie może. Bo te, które istnieją, są naturalnym owocem demokracji. I owocem koniecznym. Demokracja je zrodziła, demokracja je żywi, demokracja ich broni. Cele były ambitne, chodziło o przekazanie władzy w ręce demosu. Ale w praktyce przekazać władzy nie można. Można ją odebrać monopoliście, na przykład zabrać z rąk PZPR. A potem wystawić na publiczną aukcję, czyli obsadzić w wyborach kilkadziesiąt tysięcy stanowisk. Jednak nad tym, kto się zgłosi, demokracja nie ma kontroli. Może to być znowu stara ekipa z PZPR albo inni łowcy stanowisk. Demokracja jest wobec nich bezsilna, nie może zawodowym aparatczykom zabronić startu w wyborach. Nie może, ale też nie potrafi odsiać polityków z powołania od polityków dla zysku.

Ale problem jest szerszy. Kłopotem są nie tylko zawodowcy. W partiach chorobą są wszyscy. Także tłum zwykłych ludzi, którzy do polityki dopiero przyszli i chcą wystartować w wyborach. Są nowi, bez przerwy mówią o dobru wspólnym, ale myślą głównie o swoim. Szukają przygody albo nowej pracy. Nie są szczególnie chciwi. Chcą małej władzy, średnich pieniędzy i sporego prestiżu. Ale ich malutkie egoizmy, skromne apetyty, nieśmiałe marzenia kumulują się. I tworzą żarłocznego polipa. Każdy chce tylko trochę, jednak razem chcą wszystkiego. Chcą całego państwa. Nie krzyczą „jeść”, ale gdy swojego kęsa nie dostaną, zadziobią lidera. Opinia publiczna z wieczną naiwnością stawia to samo pytanie. Dlaczego po swoim zwycięstwie Miller oddał partii państwo? Dlaczego oddał Tusk? Dlaczego Kaczyński? Bo gdyby nie dali partiom pożreć państwa, partie pożarłyby ich. Z partyjnej perspektywy listy wyborcze są listami płac. Kiedy wybory zostały wygrane, przychodzi czas na zapłatę.

Problemem są również idealiści. Społeczny popyt na nich jest duży, więc partie chętnie po nich sięgają. Jednak dokładają oni kolejną porcję zła. Jedni decydują się uczyć rzemiosła. Aby pokonać zawodowców, chcą biegle opanować polityczne techniki. Jednak nowa wiedza ich odmienia, rodzi nowe nawyki. Uczą się, że co innego myślą, co innego mówią. Że kolegów bronią, przeciwników atakują. Wystarczy kilka lat i stają się podobni do innych łowców stanowisk. Inni idealiści po wejściu do polityki postanawiają się nie zmieniać. Mówią własnym głosem. Śmiało, z pasją, z gniewem. Potrafią skrytykować własną partię, jej lidera, jej praktyki. Ale mijają lata, nadal mówią gniewnie, ale nic z tego nie wynika. Oni mówią jedno, partia robi drugie. Pod koniec kadencji partia składa im ofertę dalszego kandydowania. Zgadzają się. Zostają w polityce po to, aby odgrywanym w mediach idealizmem mobilizować poparcie dla partii, która z idealizmem nie ma nic wspólnego. Tak skończyła większość idealistów w polskiej polityce. Jako warstwa lukru ukrywająca prawdziwy smak politycznej oferty. Jako wieczna nadzieja na naprawę politycznej rutyny, która w praktyce jest tej rutyny filarem. Idealiści – na poziomie logiki systemu – są fundamentem partyjnego cynizmu.

Bywali też tacy, którzy na rolę pozornych idealistów byli zbyt dumni. Więc reagowali buntem. Ale nie przeciw brudowi polityki, tylko przeciw własnym zasadom. Z takiej postawy zrodzili się najbardziej cyniczni gracze polskiej polityki. Z ideowych liberałów, katolików, antykomunistów, którzy szli do polityki, aby władzę oddać społeczeństwu, wyrastali najbardziej ponurzy macherzy. Nie było w tym zjawisku uchwytnej konieczności, ale powtarzało się, jakby było żelazną regułą. Jakby najbardziej żarliwi idealiści, nie potrafiąc się nagiąć, musieli się złamać. Jeśli przyszłość będzie podobna do przeszłości, z liderów dzisiejszej młodej lewicy i prawicy kiedyś wyrosną najwięksi cynicy. Oczywiście nie wszyscy tak skończą. Niemniej głównym śladem po dzisiejszych ideowych obozach będzie kilka tego typu karier. W rankingu niemądrych myśli zdanie mówiące, że „ideowa młodzież naprawi politykę”, stoi bardzo wysoko.

Czemu społeczeństwo takie partie akceptuje? Czemu samo władzy nie wzięło? Bo jej wziąć bezpośrednio nie może. Ono tylko głosuje. Może jedynie czekać na nową ofertę. Na ruch, który się ogłosi „społecznym” i obieca politykę naprawić. Polska polityka widziała wiele takich prób, a społeczeństwo chętnie im udzielało poparcia. SLD powstał jako „sojusz” organizacji społecznych. PO jako „platforma” obywatelska wroga partyjnemu złu. PiS został stworzony jako „partia kadrowa”, na tyle mała, aby nie weszli do niej karierowicze. Jednak wszystkie zmieniły się w chciwe i drapieżne partie. Były też antypartie, które w swojej formule wytrwały. Małe ruchy społeczne, które nie stworzyły partyjnych aparatów i próbowały uprawiać alternatywną politykę. Czyli ładnie mówiły, ale nie potrafiły stanąć do walki o władzę. Istniały jedynie w wywiadach z ich sympatycznymi liderami. Nie wyszły poza rolę nadziei. Poza ładną ofertę, która leżąc poza marginesem polityki, udaje własną realność.

Nadzieja, że antypartia wygra i zmieni reguły gry, pozbawiona jest podstaw. Nie jednostki dyktują reguły w tej grze, lecz stawka. Czyli wielka pula smakowitych posad, całe państwo do wzięcia. Grupa ascetów niczego zmienić nie może. Co z tego, że poskromią własne apetyty, skoro inni nie poskromią swoich. Asceci nie wiedzą nawet z czym walczyć. Bo ewidentne zło, jakim są partie, utkane jest ze słabości banalnych i powszechnych, z małych spoconych egoizmów. Dopiero polityczne skutki sprawiają, że rewersem drobnych defektów okazuje się defekt olbrzymi. Partia nie jest Kaligulą, który czyni zło, bo lubi zło. Większość zła jest produktem ubocznym. Powtórzmy raz jeszcze – problem narodził się w chwili, gdy postanowiono rozdać tak wielkie dobro jak państwo. Jeśli kładzie się władzę na ulicy, trudno oczekiwać, że trafi ona w najlepsze ręce. Ale nie tylko. Trudno oczekiwać, że trafi w ręce dobre. Trudno nawet, że w średnie. Po dłuższym namyśle dziwi, że nie trafia w ręce najgorsze. I to dopiero jest ostateczną konkluzją z licznych doświadczeń z demokratycznym partiami.

Po rozstaniu się z nadzieją na lepszą politykę, którą obiecuje demokracja, dziwić zaczyna fakt, że nie dała gorszej. Ten system zdecydował się na ekstremalnie ryzykowne reguły selekcji. Nawet ruletka genów, czyli władza dziedziczna, była bezpieczniejsza. Nie dawała władzy ludziom z ulicy, ale królewskim potomkom, których można było przygotować do władzy. Pałacowe przewroty, w których wybierano komunistycznych przywódców, również były lepszym sposobem rekrutacji, bo decyzje podejmowali ludzie politycznie doświadczeni. Demokracja zniosła merytoryczne ograniczenia. Pozwoliła bić się o władzę każdemu i o wyniku decydować każdemu. A jednak żaden Kaligula nie dochodzi do władzy. Kiedy widok demokratycznych partii przestaje budzić niechęć, a zaczyna rodzić ciekawość, uwaga przesuwa się z tego, jak mało demokracja daje, na to, jak wiele unika. Nawet pesymiści – dziś przerażeni Trumpem – przyznać muszą, że mogło być gorzej. Po władzę wyciągnąć się mogły dużo gorsze ręce.

I to jest drugie oblicze partii. Ściągają do siebie ludzi marnych, ale ostrożnych, o apetytach skromnych i poglądach szablonowych. Co przynosi demokracji liczne korzyści. Dzięki temu partie chronią demokrację, jej instytucje, jej zasady, jej ekonomiczne reguły. System partyjny, czyli sfera, w której wyżywa się egoizm i próżność klasy średniej i wyższej, eksploatuje państwo, ale chroni porządek. Nie dopuszcza do władzy antysystemowych sił. Nie tylko dlatego, że z istniejącego systemu czerpie liczne profity. Typ ludzki gromadzący się w partiach szczerze nie lubi niczego, co ryzykowne. W demokracji polityka rzadko jest wielką przygodą, więc prawdziwi drapieżnicy, żądni silnych wrażeń, wolą iść do biznesu. Działacze partyjni w zdecydowanej większości mają naturę klientów. Skutki widać gołym okiem. Nigdy polityka nie była prowadzona przez bogactwo na tak krótkiej smyczy. Nigdy elita władzy nie była tak pokorna wobec elity pieniądza. Nawet wielu przywódców miało odruchy klientów. Kwaśniewski przed bogactwem zawsze stawał na baczność.

Partie były wystarczająco egalitarne, aby swoich przywódców pociągnąć w dół. Pozbawić ich skrzydeł, stłumić zalety utalentowanych jednostek – odwagę, rozum, ambicję. Zarazem odpowiednio elitarne, aby nie dopuścić do głosu wad tłumu – przesady, brutalności, emocjonalności. Partie to umiar, inercja i banał. Nietzsche powie z pogardą, że to formacja filistrów, czyli zamożnego prostactwa. Nasza epoka powie z dumą, że to ład klasy średniej. Oba zdania znaczą to samo.

Wszystko to sprawia, że choć władza leżała na ulicy, nigdy w ręce ulicy nie trafiła. Partie eksploatowały demokrację, zarazem zagradzały drogę wszystkim, którzy chcieli pójść inną drogą. Nawet radykałów partie przerabiały na swoją modłę. Dlatego pozostały wyłącznym właścicielem demokracji.

Kłopoty z koroną

Mechanizm partyjnej własności jest prosty. Demokracje są zbyt wielkie, aby nimi bezpośrednio rządzić. Więc demos musi wybrać przedstawicieli rządzących w jego imieniu. W ten sposób nie demos zdobywa władzę, lecz partie. Demokracja, zapewniając, że oddaje władzę demosowi, mocno przesadza w opisie rozmiaru prezentu. Demos nie ma korony, nie ma nawet cząstki czegoś, co koronę może przypominać. Ten problem Polacy poznali w praktycznej postaci. Po 1989 roku często chodzili do urn. Media z teatralną radością ogłaszały, że to wielkie wydarzenie, że biorą udział w święcie demokracji. Ale tylko nieliczni dali się porwać radości. Reszta szła głosować z rosnącą frustracją. Czemu trudno się dziwić. Ani uroczystość nie była podniosła, ani nie było solenizanta. Na pewno nie był nim demos. Z roku na rok czuł się coraz bardziej odsunięty, coraz bardziej pozbawiony znaczenia. Głosował na jedno, dostawał drugie. Kilka razy Polacy zagłosowali za zmianą kursu, za każdym razem znowu dostali to samo. Jeśli nawet władza nie miała swobody manewru, nie zmienia to faktu, że demokracja obiecywała coś innego. Demos miał decydować, choćby nawet niemądrze. W rzeczywistości swobody decyzji nie dostał, choć jego apetyt na decydowanie stale był podsycany. Przed każdymi wyborami dowiadywał się, że swoboda manewru istnieje. Że wszystko można robić inaczej. Wierzył, a potem czuł się oszukany. Kwestia, czy lud zasługuje na swobodę decyzji, jest oddzielnym tematem. W tym miejscu mówimy o tym, czy swobodę dostał. Nie dostał. Demokratyczna obietnica brzmiała: lud jest władcą, może decydować, jakiej chce polityki. Realia były inne. Lud mówił jedno, politycy robili drugie.

Politycy nigdy nie próbowali przekazać władzy demosowi. Opozycja demokratyczna chciała odebrać władzę komunistom, była demokratyczna w tym sensie, że chciała monopol PZPR zastąpić wyborami. Chciała rywalizacji elit, ale nie władzy dla mas. W rozum demosu nigdy nie wierzyła. Emocji i poglądów większości nie podzielała. Spełnienia ich nie traktowała jako celu polityki, ale odwrotnie, uważała, że polityka musi narzucić większości własny kierunek. Do 1989 roku opozycja popierała wszystkie społeczne bunty, bo osłabiały one pozycję PZPR. Ale oczekiwania większości uważała za nieracjonalne, szkodliwe i niemożliwe do spełnienia. Gdy w 1989 roku brała władzę, nie myślała o tym, jak dać demosowi wpływ na politykę, ale jak mu go nie dać. Strategie były dwie. Mazowieckiego – narzucić masom bierność, oraz Wałęsy – manipulować ich aktywnością. Dla obu stron było jasne, że przynajmniej do czasu zakończenia reform gospodarczych demosowi wpływu na politykę powierzyć nie można.

Demokracja wiele zmieniła w polskiej polityce, ale jeszcze więcej zostawiła bez zmian. Nie wydaje się, aby pierwszy premier niekomunistyczny chciał dać społeczeństwu większy wpływ na decyzje rządu niż ostatni premier komunistyczny. A nawet gdyby chciał, możliwości miał małe. Zachodnia finansjera wymuszała gospodarczą terapię doskonale obojętną na wrażliwość demosu. Terapię, jakiej zachodnie społeczeństwa u siebie nigdy by nie zaakceptowały. Polska zaczęła swoją przygodę z demokracją od polityki, która nie miała i mieć nie mogła poparcia demosu. Polskie elity mówią: nie było wyboru. To prawda. Mówią: opłacało się. To też prawda. Ale nie o tym mówimy. Nie o korzyściach, ale o zasadach. Mówimy o tym, że demos nie stał za tym projektem. Że został mu narzucony. Na samym starcie polska demokracja musiała podeptać wolę większości. Demokracja zawitała do Polski jako kolejna odsłona politycznego przymusu.

Klimat pierwszej dekady demokracji wyznaczyła rosnąca wrogość większości społecznej wobec nowej, demokratycznej polityki. I nie była to jedynie frustracja z powodu biedy, bezrobocia, recesji. To było przekonanie, że politycy drastycznie występują przeciw woli większości. Nie dając demosowi nawet złudzenia, że stał się podmiotem polityki. Dopiero wielka fala społecznego gniewu, która zmiotła ze sceny pierwsze solidarnościowe partie, a potem obaliła rząd Millera, zmieniła skalę sprzeczności między wolą większości a polityką rządu. Rewolucję przeprowadził Tusk. Miał większą swobodę niż poprzednicy, Polska była już w Unii, wzrost gospodarczy trwał od kilku lat. Niemniej ze swobody skorzystał z rozmachem. Zmienił logikę działania rządu. Dawniej władza była w koalicji z ekonomicznymi żądaniami, jakie stawiały zachodnie instytucje finansowe oraz lokalni ekonomiści. A przeciwnikiem – choć nigdy wprost nienazwanym – był demos. Tusk odwrócił sojusze. Koalicjantem stał się demos, a stroną, której żądania były lekceważone, stała się finansjera i ekonomiści. Nie znaczy to, że Tusk demos uczynił władcą. Ale ograniczył do niezbędnego minimum decyzje wrogie woli większości. Demos nie stał się podmiotem polityki, ale przestał być jej przedmiotem. Nadal nie dostał korony, ale przestał być bity berłem po głowie.

Natomiast przegrał na innym froncie. Partie mu zabrały wybory. Weźmy przykład kampanii prezydenckiej z 2005 roku, w której starli się Tusk i Kaczyński. Polacy nie chcieli żadnego z nich, byli już zmęczeni partiami, woleli stojącego z boku polityka lewicy. Więc partie go wyeliminowały intrygą, korzystając z oskarżeń niepoczytalnej sekretarki. Demos się nie poddał, swoje nadzieje skierował ku szanowanemu kardiochirurgowi. Ten objął prowadzenie w sondażach, wziął kredyty na kampanię i raźno ruszył do walki. Więc partie znowu wyciągnęły pazury. Sztab Tuska postraszył go konsekwencjami kredytów, obiecał ich umorzenie, ale w zamian za wycofanie się. Tak oto kolejny kandydat demosu zniknął ze sceny. Trudno potępiać polityków, takie są reguły ich warsztatu. Niemniej w grze o takich regułach demos zwyciężyć nie może. Niby głosował, ale jego ulubieńców nawet nie było na liście. Wybierać mógł spomiędzy tych, których nie chciał. Wybrał tego, którego nie chciał mniej.

Podobnie było we wszystkich wyborach. Wielkie nadzieje szybko przechodziły w małe kalkulacje. Od początku większość nie miała na kogo głosować. Radość powyborcza pojawiła się od razu w formie skarlałej, jako ulga z powodu uniknięcia większego zła. – Uff, przegrał Tymiński – powiedzieli Polacy w 1990 roku. I tak już zostało. Demokracja okazała się głosowaniem nie „za”, lecz „przeciw”. Wybieraniem nie tych, których się chce, bo ci nie istnieją albo nie mają szans. Lecz skreślaniem tych, których się nie chce. Politycy i media mocno się do tego przyczynili, rozbudzając w wyborcach strach, przesadny i histeryczny. Polacy szli do urn, aby swoim wetem ratować ojczyznę. Oczywiście w każdych wyborach jakaś grupa głosowała ze szczerym entuzjazmem. Ale to był margines wyborców. Większość głosowała przeciw Wałęsie, przeciw Kwaśniewskiemu, przeciw Kaczyńskiemu, przeciw Tuskowi. Korzystając z tego mechanizmu, politycy coraz bardziej obchodzili wolę większości. Tusk wystawił na prezydenta marnego polityka, ale ponieważ przeciwnikiem był Kaczyński, demos ze strachu musiał go wybrać. W następnych wyborach Kaczyński się zrewanżował, przeciw urzędującej miernocie wystawił jeszcze marniejszą figurę. Demos nie miał szansy na sensowny wybór. Na liście wyborczej miał znaną i nieznaną miernotę.

Słowo „wybory” wprowadza w błąd. Wyborcy w demokracji nie tyle wybierają władzę, co władzę odbierają. Tym, co ją mają albo po nią sięgają. W mechanizmie wyborczym poparcie jest efektem ubocznym braku poparcia. Ktoś dostaje krzyżyk, aby ktoś inny go nie dostał. Polska demokracja – podobnie jak zachodnie – na poziomie marzeń wierzy w dobrą władzę. Ale na poziomie czynów jedynie ucieka przed złą. Demokracja dała demosowi kartę wyborczą, ale na tej karcie nie dała dobrej oferty. Więc nie ma na kogo głosować. A jakość oferty ma znaczenie kluczowe. Wybór obiadu w dobrej restauracji jest aktem wolności, w kiepskim barze zaspokojeniem konieczności życiowej. Demokracja miała być restauracją, okazała się barem.

Ten opis może się wydać demaskacją, ale nie jest ani demaskacją, ani pretensją, ani krytyką. Każda rzeczywistość otacza się mitem, podobnie czyni demokracja. W praktyce jest znacząco inna. Nie gorsza, nie lepsza, lecz inna. Obiegowe wyobrażenia – panujące w mediach, wyznawane przez elity, przez masy – prezentują demokrację w schematach mitycznych. Przykładem są właśnie wybory. W powszechnym wyobrażeniu są one wyborem władcy. W istocie, taka była intencja, ale chybiła celu, krzepnąc w coś innego. W rzeczywistości demos ma inne uprawnienie. Nie zakłada korony, ale ją odbiera. Nie brzmi to równie atrakcyjnie, jednak nadal to potężny przywilej. Kartka wyborcza jest zalegalizowaną gilotyną. Pozwala ściąć każdego władcę. Każdego, którego demos ma dość. Każdego, w którym widzi zagrożenie dla siebie. Gdyby Polacy dostali taki przywilej przed 1989 rokiem, byliby w euforii. Obcinaliby głowę za głową.

Dziś nie brzmi to imponująco, jednak niesłusznie. To maksimum tego, co demos może posiadać. Stworzenie narzędzia karania władzy – karania częstego i całkowitego – jest jednym z większych wydarzeń w dziejach polityki. Kto oczekuje bardziej bajkowych sukcesów, kto chce widzieć demos na tronie, ucieka w utopię. Bo czy można racjonalnie oczekiwać, że demos pokieruje władzą? Z tylnego siedzenia? Stawiając jeden krzyżyk co kilka lat? Potoczne wyobrażenia stawiają rzeczywistość na głowie. Obiecują niemożliwe sukcesy, natomiast pomijają realne. Wolność obalania władzy, jakiej doświadczyli Polacy po 1989 roku, łatwość uruchamiania gilotyny, pokazały najbardziej sprawną instytucję ze wszystkich, jakie demokracji się udało zbudować. Instytucję, której partie nie potrafiły ani osłabić, ani ominąć.

Portret demosu

Co na to powie polityk? Tylko się skrzywi boleśnie. Z jego perspektywy demos nazbyt polubił igrzyska. Gilotynowanie dla czystej przyjemności. Karanie z bezmyślnej mściwości. Dla kaprysu. Z nudy. Z powodu plotek. Zdaniem polityka to demos zamienił demokrację w bar. Każdym lepszym obiadem rzucał o ścianę, więc teraz dostaje kaszankę na plastikowym talerzu.

Polacy po 1989 roku pokazali dwa oblicza. Byli społeczeństwem i byli demosem. Jako społeczeństwo pracowali, jako demos głosowali. Jako społeczeństwo wykazali się energią i zaradnością, im Polska zawdzięcza wszystkie sukcesy. Jako demos miotali się od ściany do ściany. Co nie jest zresztą osobliwością Polaków. Demos to rola polityczna, wymagająca rozsądku, którego od milionów nie sposób oczekiwać. Zalew sondaży buduje wrażenie, że demos jest racjonalnym podmiotem, który myśli, pragnie, przewiduje, kalkuluje. Który ma sensowne poglądy i sensowne oczekiwania. Który świat rozumie i rozumnie ocenia. To jednak socjologiczna fikcja, biorąca się z faktu, że socjolog patrzy na demos jak turysta na niedźwiedzia. Z bezpiecznej oddali. Zrobi zdjęcie, jak liże łapy, jak wyjada miód, jak ziewa, imponując kłami. Inaczej na demos patrzy polityk. On musi do niedźwiedzia podejść, musi z nim żyć. Od niego zależy jego los. A naturę niedźwiedzia poznaje nie z ankiet, ale z blizn na własnej skórze. Dlatego widzi nie misia, lecz bestię.

Solidarnościowi politycy z początku nie rozumieli demosu. 4 czerwca 1989 roku był najważniejszym dniem w powojennej historii, można było oddać głos za wolnością i niepodległością. Tego dnia 40 procent demosu do wyborów nie poszło, a 40 procent z tych, którzy poszli, głosowało na PZPR. Rok później co czwarty wyborca poparł awanturnika z Peru. Kilka lat później demos przeszedł samego siebie – jedne wybory po drugich wygrali postkomuniści. Jak zwykle, demos nie wybierał, lecz karał, mścił się na opozycyjnych amatorach. Niemniej władzę oddał ludziom, którzy zrujnowali kraj. Elity szukały głębokich wyjaśnień. Politycy odwrotnie. Pojęli, że nie istnieje tu żadna głębia. Demos nie myśli, ale się miota.

Sondaże próbują uchwycić poglądy demosu. A ten, pytany o zdanie, udaje, że poglądy posiada. Chce dobrze wypaść przed samym sobą. Mówi, że zależy mu na dobrej władzy, na sprawnym państwie, że ceni w politykach kompetencję, że lubi znać prawdę. Mówi wszystko, co mówić wypada. Ale prawda wygląda inaczej. Gazet nie czyta, informacji nie rozumie, polityków ocenia po fryzurze i sposobie mówienia. Potrafi znienawidzić za przypadkowe zdanie albo polubić, bo grzeczny. Z działań władzy wychwytuje niewiele. Z pretensji opozycji przyjmuje co drugą. Którą i dlaczego – nikt nie wie. Wierzy w zarzuty, nawet absurdalne. Wierzy w zapowiedzi, nawet nierealne. W tym, co myśli, nie ma logiki. Ci sami ludzie, którzy w pracy są racjonalni, a w domu odpowiedzialni, jako demos są pogubieni zupełnie.

Z takim żywiołem politycy musieli się dogadać. Zaczęło się żmudne zbieranie doświadczeń. Co myśli demos, nie wiadomo, ale jeść lubi na pewno. Więc w roku wyborczym bestię dobrze karmiono. Rok wcześniej – na wszelki wypadek karmiono również. Mądrość rozwijano dalej – najlepiej ją karmić bez przerwy. Z początku sądzono, że na początku kadencji można podjąć bolesne decyzje. Z czasem uznano, że lepiej ich nie podejmować w ogóle. Polska polityka szybko wkraczała na zachodnie tory. Ekonomiści wiecznie narzekali, że deficyt budżetowy – stale rosnący – stał się narzędziem walki o władzę. Że pieniądze trafiały nie tam, gdzie były potrzebne, ale tam, gdzie dawały wyborczą nagrodę. Ale trudno winić polityków. W sprawie pieniędzy demos wysyłał jasne sygnały. Elity żądały reform, odwagi, kompetencji. Ale demos gusta miał inne. Za reformy polityków karał boleśnie. Zarówno za nieudane, jak i za udane. Bo zawsze się znalazły jakieś ofiary, pokrzywdzeni, niezadowoleni, na których opozycja i media skupiały całą uwagę. Więc wszelki wysiłek władzy nabierał samobójczego wymiaru. Elity żądały odpowiedzialności, szczerości, powagi. Ale tu również demos miał inne potrzeby. Opowieści o układzie lub zamachu dawały trzydzieści procent poparcia. Opowieści o wyzwaniach stojących przed krajem poniżej dziesięciu. Opowieści o krzywdzie wykluczonych dawały jeden.

To właśnie demos wychował dwie najbardziej bezwzględne natury – Kaczyńskiego i Tuska. Przez długie lata obaj się bili o poważne cele. Za co byli przez demos karani: surowo, metodycznie, konsekwentnie. Obaj swoje pierwsze partie musieli złożyć do grobu. Obaj stanęli na krawędzi politycznej śmierci. Ich oferty były nazbyt merytoryczne, niewystarczająco siermiężne. Ale gdy wrócili na czele nowych partii, byli do usług demosu. Rozumieli go jak nikt wcześniej. Dostrzegli jego patriotyzm tani i krzykliwy, satysfakcje małe i tandetne. Poznali jego krótką pamięć, jego naiwność, łatwowierność, lekkomyślność. Jego wrażliwość na słowa i ślepotę na czyny. Zaciekawienie polityczną bzdurą, postaciami małymi, zdarzeniami błahymi. Jego drażliwość, popędliwość i mściwość, która szuka kozłów ofiarnych.

Demos był workiem pełnym wszelkiego śmiecia. Tusk odwoływał się do tego, co w worku było miękkie, leniwe, bezmyślne. Kaczyński do tego, co gniewne, złośliwe, pamiętliwe. Tusk układał demos do snu, Kaczyński mu rozdawał karabiny z tektury. Byłoby to cyniczne, gdyby nie fakt, że każdym nerwem demos przyznawał im rację. Szedł za nimi jak zauroczony. Połykał wszystko z głośnym mlaskaniem. Pokazywał, że wielkie sprawy mało go obchodzą. Wolał iluzję bezpieczeństwa od realnego bezpieczeństwa. Iluzję zmian od prawdziwych zmian.

Elity – swoim zwyczajem – łapały się ciągle za głowę. Co to za dziwne plemię? Ale wcale dziwne nie było. Nie inni byli Austriacy, Francuzi, Włosi czy Amerykanie. Jako społeczeństwa normalni, jako wyborcy pełni frustracji i uprzedzeń, toksyczni i nieprzyjemni, bezmyślni i agresywni.

Nadejście demokracji przyniosło dwie zaskakujące informacje. Po pierwsze, że partie demokratyczne są niewiele lepsze od PZPR. Składają się z marnych ludzi, którzy dla małych korzyści kradną demosowi koronę. Po drugie, że demos na koronę nie zasługuje. Że prawo ścinania głów to maksimum władzy, jaką można mu bezpiecznie powierzyć. Nie wypowiadano tej myśli z pełną otwartością, niemniej lęk przed irracjonalnością demosu panował powszechnie. Od 1989 roku elity przerzucały się pomysłami na naprawę demosu. Trzeba tłumaczyć i edukować, angażować i mobilizować, partycypować i debatować. W szkołach, w mediach, z ambony. W tej litanii istotne były dwie rzeczy. Jej długość, pokazująca skalę problemu. Oraz mglistość recept, ujawniająca głęboką bezradność. Cała reszta stawiała problem na głowie. Rzecz przecież nie w tym, że demos porzucono, więc na uboczu dziczeje. Ale że nawet przez chwilę nie ma spokoju. Demos jest niemądry, bo jest ogłupiany.

Zawsze ludem manipulowano. Gdy cezar toczył walkę z senatem, sięgał po wsparcie ludu. Dowodził, że senat jest zły, a cezar dobry. Senatorowie nie pozostawali dłużni, stawali przed tłumem i przekonywali, że jest odwrotnie. A lud? Nie znając prawdy, nasiąkał kłamstwami. Skołowane masy wierzyły ostatniemu mówcy. I tak się toczyła historia. Ludu nie słuchano, ludem sterowano. Nie tylko z cynizmu. Sama liczba do tego zmuszała. Jak wysłuchać miliony? Tłum trzeba urabiać, bo inny z nim kontakt nie jest możliwy. W ten sposób mijały epoki. Z czasem przyszli nowi władcy. Byli już demokratami, stali na czele demokratycznych partii, ale nadal robili to samo. Manipulowali masami, bo nie mieli wyboru. Im większe były uprawnienia ludu, tym większą presję na lud musieli wywierać. Im ważniejszy był lud, tym mocniej o niego się bili. A poparcia szukali w nim głębiej. Dawniej władza zadowalała się posłuszeństwem ludu, a zatem jego czynami. Ale wraz z wyborami ważne stały się również myśli. Skoro lud może wejść za kotarę i głosować w zgodzie ze swoim rozumem, rozum demosu stał się obiektem politycznych łowów. Wielka machina nowoczesnej polityki skupiła się na nim.

Aby wygrać wybory, partia stara się przekonać demos, że rywale są źli, zaś ona jest dobra. Jedno kłamstwo jeszcze nie ogłupia, kłopot w tym, że rywale robią to samo. Demos zalany został morzem sprzecznych opinii. Wybory muszą być porażką rozumu, bo demosowi nie pozwala się myśleć. Cała propaganda, cała machina wyborcza masakruje mu rozum. Owszem, ta machina uderza w jego wady, kruszy rozum po liniach wewnętrznej słabości, co sprawia, że trudno demosowi współczuć. Nie zmienia to faktu, że takiej presji żaden umysł nie sprosta. Nawet najbardziej wytrenowany. W 2007 roku Leszek Kołakowski ogłosił, że zagłosuje na PSL. Miał dosyć jazgotu prawicowych gigantów, Platformy i PiS. Jednak co wspólnego z rozumem miało głosowanie liberalnego filozofa na anachroniczną, prawicową partię rolników?

Wybory to dzień porażki rozumu. I pułapka bez wyjścia. Mówiąc frazą Kanta – żadna istota rozumna nie może chcieć sytuacji, w której najważniejszą decyzję podejmuje na podstawie zdania tych, którzy nie mówią jej prawdy. A tak właśnie w demokracji się dzieje. Nie chodzi tylko o kłamstwa wyborcze. Ale cały umysłowy klimat, jaki tworzy demokracja. Przez trzydzieści lat demos w Polsce stale był karmiony szalonymi oskarżeniami, zarówno przez polityków, jak i media. Dowodzono, że polską polityką kierują agenci SB. Że Wałęsa przygotowuje zamach stanu. Że prawica chce gilotynować komunistów. Że lewicą steruje KGB. Że krajem rządzi układ. Po takiej edukacji demos był równie ogłupiały, jak w komunistycznej epoce.

Udana noga demokracji

Realna demokracja zaskoczyła brakiem urody. Nikt tego w Polsce nie mówił otwarcie. Nikt nie śmiał. Trochę ze strachu. Ale głównie z nadziei na rychłą poprawę. Niezadowolenie z demokracji przeżywano zatem w formie zastępczej, jako zawód z powodu fragmentów. Nie zdając sobie sprawy, że krytyka dotyczy całości. Liberałowie atakowali populistyczne partie oraz ich roszczeniowy elektorat. W istocie bili we wszystkie partie oraz w naturę demosu. Prawica wiecznie krytykowała status quo, twierdząc że „prawdziwa” demokracja dopiero na Polaków czeka. W istocie mówiła, że realna demokracja nie zasługuje na miano „prawdziwej”. Lewica krytykowała politykę obojętną na społeczną sprawiedliwość. W istocie mówiła, że demokracja jest na nią obojętna.

Ale ciekawsze od powszechnego niezadowolenia było jego wieczne stłumienie. To, że krytyki zawsze były cząstkowe. Nigdy nie przekroczyły granicy zwątpienia w demokrację samą. System – mający wielkie słabości – nadal uwodził, nadal czarował, nadal budował aurę wielkości. Był kulawy, ledwo stał na jednej nodze, a potrafił przekonać, że zaraz mu trzecia noga wyrośnie. I ta wiara okazała się w demokracji nogą najważniejszą. Bo jedyną udaną. Partie i demos były rozczarowaniem. Co za tym idzie, rozczarowaniem był też parlament, rząd i prezydentura. Rozczarowaniem były wybory. Każdy element był rozczarowaniem, niemniej całość cieszyła się pełnym poparciem.

Czemu? Bo demokracja opiera się na czymś poważniejszym niż własne polityczne sukcesy. Jest systemem politycznym, ale nie polityka jest jej atutem. Zacznijmy od historii. Demokracja rozlała się po świecie nie dlatego, że miała sprawne instytucje albo dobrą politykę. Ale ponieważ wyrażała ducha czasu, przekonanie o równości wszystkich klas społecznych. Historia ostatnich stuleci to wielki marsz po drabinie społecznej. Jak pisał Tocqueville – wszyscy, którzy byli na górze (arystokracja i szlachta), maszerowali w dół, wszyscy, którzy byli na dole (lud, mieszczanie), maszerowali do góry. Dlaczego? Nie wiadomo. Jednak wszystkie wydarzenia obie strony zbliżały do siebie. Z taką siłą, z taką konsekwencją, że to zbliżenie stało się głównym nurtem nowożytnej historii. A demokracja okazała się miejscem, w którym do zrównania doszło. Czemu właśnie tam? Tocqueville, aby sprawę zbadać, pojechał do Ameryki. I po długich obserwacjach oznajmił – kategorycznie i przekonująco – że demokracja to świat zbudowany na potrzebie równości.

To była ważna diagnoza. Porządkująca pojęcia. Mówiąca, co jest przyczyną, a co skutkiem. Dla ludzi pragnących równości polityka nie była najważniejsza. Sięgnęli po demokrację, bo zaspokajała ważniejsze potrzeby. Statusowe. Godnościowe. Zaspokajała powszechną potrzebę uznania. Demokracja dała masom pełnoletność. Przyniosła im herby, nadała tytuły. Wyciągnęła z worka dla ludzi drugiej kategorii. Dała poczucie własnej wartości. I w tej kwestii nie zawiodła nigdy. W demokratycznym barze każdy się czuje ważny. Obsługa jest podła, ale wobec wszystkich. Menu takie samo. Stoliki podobnie się lepią. Demokracja stworzyła obszar równości na skalę wcześniej nieznaną. Marks się oburzał. Dowodził, że demokracja jest fikcją równości. W realnym życiu – w pracy, na ulicy, w domu – ludzie doświadczają tylko nierówności. I tylko w roli obywatela mogą udawać, że są sobie równi. Jednak to, co dla Marksa było pozorem równości, dla demosu było najważniejsze. Demos okazał się powściągliwy, pragnął uznania własnej godności. Nie traktował równości dosłownie. Chciał kultury równości, chciał oficjalnego szacunku.

Frustracje, jakie rodziła demokratyczna polityka, były silne, nawet bardzo. Ale poczucie zadomowienia, jakie dawała demokracja, było jeszcze silniejsze. Wbrew opiniom elit, obsesyjnie skupionych na polityce, rodząca się demokracja nie była wspólnotą polityczną. Ale powszechnym i wzajemnym uznaniem własnej równości. Demokracja działała masom na nerwy, ale nie upokarzała. Rodziła w nich gniew, ale syciła też dumę. Nietzsche dodawał z pogardą, że demokracja zniszczyła wszystko, co wyrastało ponad prymitywizm demosu. Wszystko, co wyższe, co arystokratyczne. Małym ludziom pozwoliła ulepić świat wedle własnych potrzeb, prowadząc do triumfu ludzkiej małości. Ale właśnie ten pogardliwy opis najlepiej ujawniał siłę demokracji. Po tysiącleciach tułaczki masy odnalazły dom. Własny, bezpieczny, przytulny.

Taki był urok demokracji na starcie. Ale z czasem równość oficjalnego statusu stała się faktem nawet w dyktaturach. Wobec kolejnych pokoleń demokracja musiała się wykazać czymś nowym. Tym nowym był dobrobyt. Demokracja krzepła tam, gdzie kwitła gospodarka. Gdy jednak gospodarka się potykała, demokracja traciła większość swojego czaru. Po Wielkim Kryzysie demos wolał raczej faszystów i komunistów. I odwrotnie, gdy po drugiej wojnie demokracja szła w parze z oszałamiającym rozwojem, znowu się stała najlepszym porządkiem. I dla swoich obywateli, i dla reszty świata. Demokracja masowa, czyli dająca powszechne prawa wyborcze, ma dopiero sto lat. Przez większość czasu była twarzą największych gospodarczych sukcesów – amerykańskiego, japońskiego i europejskiego. Większość dyktatorów powie, że mogąc zapewnić obywatelom porównywalne dochody, mieliby równie wysokie poparcie. I chyba się nie mylą.

Widać to było dobrze w Europie Środkowej. Tu dzieła równości dokonał komunizm, który różnice społeczne obalał dużo sprawniej niż demokracja. Gdyby podobną sprawność wykazał w budowaniu dobrobytu, gdyby zamienił się w złotą klatkę, mógłby zyskać nie tylko przyzwolenie, ale nawet szacunek. Z faktami trudno polemizować. Gdyby nie było kryzysu gospodarczego na Węgrzech, nie byłoby powstania w Budapeszcie. Gdyby nie było kryzysu w Czechosłowacji, nie byłoby Praskiej Wiosny. Polacy postrzegają siebie jako pryncypialnych antykomunistów. Jednak również w Polsce głód politycznej wolności rodził się w rytm podwyżek ceny żywności. Gdyby nie było kryzysu ekonomicznego, nie byłoby „Solidarności”. Tę zależność można było obserwować zbyt często, aby ją podawać w wątpliwość. Gdy komuniści chcieli mieć spokój, wystarczyło dobrze zaopatrzyć sklepy. Pełny brzuch był gwarancją spokoju. Brak praw politycznych, cenzura, opozycja w więzieniach – to wszystko mocno uwierało przed obiadem. Po obiedzie znacznie mniej. Komunizm obrażał społeczeństwa jako system narzucony i represyjny, ale prawdziwą wrogość budował dopiero jako system ekonomicznie nieudolny.

Przywiązanie Polaków do demokratycznego ładu jest zapewne silniejsze niż do komunistycznego. Ale czy jest to przywiązanie do nowych ustrojowych reguł, czy do nowej życiowej treści? Tego nikt nie wie. Zwykły Polak, ale również Niemiec czy Francuz też nie wie, co naprawdę popiera – demokrację czy supermarkety. Wolność polityczna zbyt mocno związała się z materialną korzyścią, aby miał okazję postawić sobie takie pytanie. Światowa geografia bogactwa zbyt mocno pokryła się z zasięgiem demokracji, abyśmy mogli sprawdzić szczerość odpowiedzi. Dopóki w kilku miejscach świata oba porządki nie rozjadą się mocno, skazani jesteśmy na intuicję. A ta podpowiada, że podstawą demokracji nadal nie jest polityka. Dawniej była nią równość, teraz dostatek. On sprawia, że demos godzi się z chciwymi partiami, z brakiem realnego wyboru oraz realnego wpływu. Demokracja jest ładem politycznym, ale jej siła, żywotność i stabilność nie ma politycznej natury. Tworzą je zjawiska demokracji towarzyszące.

W uszach elit taka diagnoza zabrzmi ponuro. One szanują reguły demokracji dla nich samych i oczekują tego od innych. Niemniej sytuacja obecna nie wydaje się zła. Dzięki równości i dobrobytowi defekty polityki nie uwierają demosowi zbyt mocno. A nawet mu pozwalają o polityce zapomnieć. Co jest wielką wartością. Myślący, wymagający, zaangażowany demos byłby zjawiskiem groźniejszym. Miliony ludzi zaciekawionych polityką, rozumiejących ją, widzących jej słabości to zjawisko, jakiego w historii nie było. Nie ma dla niego ram politycznych. Na pewno takich ram nie wyznacza demokracja. System uszyty na miarę ludzkich defektów, a nie zdolności.

Ale doprowadźmy tę myśl do końca. Dobrze, że masy mają mglisty obraz demokracji. Ale dobrze, że również elity nie mają ostrego obrazu. Że widzą w demokracji projekt ambitny. To sprawia, że nie szukają alternatyw. Wierzą, że demokracja sama się będzie naprawiać. Że stworzy lepsze partie, lepsze parlamenty, lepszą politykę. A przecież po stu latach już widać, że nie stworzy. Nie taka jest natura tego systemu. On niczego nie chce i nie potrafi naprawić. Demokracja jest defensywna. Chroni wypracowane status quo. Zabezpiecza politykę przez najostrzejszymi formami zła, zwłaszcza przed tyranią. Oraz tworzy ramy, w których wolność oraz praworządność są najlepiej chronione. Dla natur ostrożnych to bogata oferta. Dla natur ambitnych to dreptanie w miejscu. Elity są ambitne, pragną kolejnych sukcesów. Nierealne obietnice, jakie roztacza demokracja, silniej w jej oczach legitymizują demokrację niż realne sukcesy, które uważa za oczywiste. Gdyby wiedziały, że polityka nie stanie się lepsza, że demokracja nie da więcej ponad to, co już dała, los demokracji byłby w opałach. Właśnie z takiej świadomości zrodził się bunt elit przeciw demokracji na początku XX wieku. Masy tracą serce do demokracji, gdy tracą dochody, elity, gdy tracą marzenia.

Czemu demokracja nie potrafiła polityki naprawić?

Wróćmy do głównego wątku. Wiemy już, że demokracja nie naprawiła polityki. Ale nie wiemy dlaczego. Czy gdzieś popełniono błąd? Czy można go jeszcze naprawić? Szukając odpowiedzi, musimy opuścić własną epokę. Spojrzeć na nią z oddali. Odsunąć na bok pojęcia, których używamy na co dzień, gdy o demokracji mówimy. Bo nie opisują one demokracji. W żadnej epoce pojęcia polityczne nie są opisem produktu, lecz jego reklamą. Tak było w monarchii, tak było w komunizmie, tak samo jest dzisiaj. Demokratyczne pojęcia wspierają demokrację. Legitymizują ją, przekonują do niej, opromieniają, usprawiedliwiają. I dobrze swoją pracę wykonują, ale szukanie w nich wiedzy jest naiwnością. Zwłaszcza że problem dotyczy sfer, do których te pojęcia podchodzą z nabożną pokorą – demosu oraz państwa.

Zacznijmy od demosu. W każdej epoce dostrzegano zasadniczy problem, że – owszem – polityka lata nisko, ale też społeczeństwa nie latają wyżej. Obywatele nie podnoszą politykom poprzeczki, raczej odwrotnie, ciągną ich w dół. Weźmy opis Platona. Żył w społeczeństwie, które miało świetne samopoczucie, jak wszystkie demokratyczne społeczeństwa. Mieszkańcy Aten czuli się lepsi od swoich przodków i swoich sąsiadów. Czuli się cywilizowani, myślący, wymagający, wyrafinowani. Jednak Platon rodakom pokazał metrykę i oświadczył, że to nie jest możliwe. Cywilizacja rodzi się z cywilizacji, tymczasem ateńska demokracja była produktem rozpadu. Całej serii społecznych kataklizmów oraz wojennych konwulsji. Upadku monarchicznego świata, rozstroju arystokracji, wojny peloponeskiej, czyli antycznego odpowiednika wojen światowych. Świetne samopoczucie Ateńczyków nie brało się z ich dobrej kondycji, ale z utraty standardów dobrej kondycji. Naprawdę byli rozstrojonym społeczeństwem, którego życie straciło sens. Pustkę i nudę zabijali pogonią za modami. Tymi samymi zresztą, co dzisiaj – albo jedli bez umiaru, albo fascynowali się dietą i sportem. Kapryśni, neurotyczni, nie potrafili na niczym skupić uwagi. Dostali władzę nad krajem, na co zareagowali jak dzieci znudzone zabawką. We własnym kraju zachowywali się jak obcokrajowcy. Nie dźwignęli ciężaru rządzenia, byli jedynie „wielkim zwierzęciem”, które się rozłożyło pośrodku państwa. Nie potrafiąc wyartykułować swoich potrzeb, a tylko humory. Wyrosłe z takiego podłoża elity polityczne nie mogły być lepsze. Cyniczne, egoistyczne, skupione wyłącznie na dominacji i gromadzeniu majątku. Polityka ateńskiej demokracji była do znudzenia monotonna. Zaspokajała prymitywne potrzeby władzy oraz prymitywne potrzeby mas.

Pójdźmy tropem Platona i spójrzmy na korzenie współczesnych społeczeństw. Nadejście demokracji poprzedziło pasmo społecznych kataklizmów. Rewolucja przemysłowa, zniszczenia dawnych form życia, skupienie biedoty w miastach, rozpad dawnych wzorów zachowań, upadek dawnych hierarchii. Mieszkańcy demokracji postrzegają siebie jako owoc procesu społecznego doskonalenia, ale tamte wydarzenia miały logikę rozpadu. Socjologia, nauka będąca owocem tamtej epoki, zrodziła się jako sekcja społecznych zwłok. Potem było jeszcze gorzej. Na poranione społeczeństwa spadły plagi dwóch wojen światowych. Demokracja nadeszła na koniec, swój proporzec zatykając na zgliszczach. Wśród społeczeństw zdeptanych przez wojnę, zdemoralizowanych przez przemoc, jaką stosowały albo jakiej doświadczały. Również w Ameryce było podobnie, bo tam współczesną postać demokracji poprzedziła krwawa wojna domowa. Demokracja nadchodziła w momentach największego upadku. Ale zanim minęła dekada, pokaleczone społeczeństwa ogłaszano zdrowymi. Stawały się roztropnym demosem, który w nowej roli błyszczy cnotami. Oczywiście nagle ogłaszana normalność nie była obrazem epoki, ale ideologią epoki.

Dobrze to widać w Polsce. Nadejście demokracji poprzedził największy kryzys społeczny w polskiej historii. Począwszy od 1939 roku tkankę społeczną niemal wyłącznie niszczono. Podwójna okupacja, wojna domowa, komunizm. Życie straciło miliony ludzi, kolejne miliony zostały przesiedlone, jeszcze kolejne wybrały emigrację. Stare elity zdetronizowano, nowe wyniesiono, co nie byłoby złe, gdyby ich wyniesieniu towarzyszyło inne niż komunistyczne wychowanie. Nie wszystko w PRL było klęską, niemniej trudno komunizm uznać za kuźnię zdrowego społeczeństwa. Po 1989 roku, dzięki wyższym dochodom, społeczeństwo nabrało ogłady. Ale kiedy zdobyło rozum i kręgosłup? Przecież nikt nie wykonał nad nim pracy wychowawczej. Demokracja raczej luzuje gorset, niż go zaciska. Raczej rozpieszcza, niż wymaga. Co nie jest ani głupie, ani złe. Jednak ma swoje konsekwencje. Społeczeństwo nie potrafi sformułować racjonalnych oczekiwań wobec władzy, bo nigdy się tego nie nauczyło. Potrafi jedynie wykrzyczeć swoje emocje. Polityka demokratyczna jest ich zaspokajaniem.

W okolicznościach podobnych do naszych Platon zadał pytanie: czy politykę można naprawić? I odpowiedział, że nie można. Bo nie pomogą ani lepszy ustrój, ani lepsze ustawy, ani lepsi politycy. Potrzebne jest lepsze społeczeństwo. Znacząco lepsze, wychowane w laboratoryjnych warunkach. Był czas, kiedy Platon starał się opisać te warunki. Dzisiejszy czytelnik lubi się z nich pośmiać – rozbite małżeństwa, wspólne dzieci, filozofowie na tronach. Ale dopiero radykalizm tych pomysłów pokazuje rozmiar problemu. Naprawa polityki wymaga radykalnej naprawy ludzi. Ale nie tylko ludzi u władzy, lecz wszystkich. Aby ryby zaczęły latać, nie wystarczy, że wybiorą orła na króla. Im wszystkim muszą wyrosnąć skrzydła.

Drugim problemem, na którym potknęła się demokracja, jest państwo. Mieni się ono własnością społeczną, ale jego przeszłość opowiada inną historię. Najlepiej opisał ją Marks, więc pójdźmy jego tropami. Wszystkie państwa zostały zbudowane przez wąskie koterie, a potem służyły wąskim koteriom. Także państwa dzisiejsze, na przykład współczesne państwo angielskie czy francuskie. Powstały one nie dlatego, że naród francuski czy angielski postanowiły wziąć sprawy w swoje ręce, ale ponieważ przedsiębiorcy francuscy i angielscy postanowili je wziąć. Nowoczesne państwa powstały po to, aby im umożliwić intratne interesy, zwane kapitalizmem. A potem krzepły w kształcie optymalnym dla tych interesów jako ich narzędzie oraz system ochronny. Dzisiejsze państwa były owocem nowego rozdania, w którym gospodarka przejęła pełną władzę nad polityką. W tamtej epoce politycy byli pacynkami w rękach Rothschildów czy Morganów. Kapitalizm stworzył największe fortuny, jakie ludzkość widziała. A te fortuny ujarzmiły politykę bardziej niż kiedykolwiek.

Nowoczesne państwo narodziło się w rytm interesów kapitalistycznych fortun, ale rozwinęło się w rytm interesów własnych, czyli polityków rządzących państwem. Naturę tego procesu opisał Marks na przykładzie Francji, największego wówczas państwa, liczącego pół miliona urzędników. Nieustannie poszerzało zakres swojej władzy o nowe pola i nowe kompetencje. Sięgało po więcej z potrzeby posiadania kolejnych stanowisk i kolejnych pensji. Nie roztaczało nad społeczeństwem opieki, ale szukało własnych korzyści. Wdzierało się na obszary, na których społeczeństwo sobie samo radziło, podbijało niezależne instytucje, aby wszystko zagarnąć dla siebie. Marks opisywał państwo słowami pełnymi obrzydzenia: „potworna organizacja biurokratyczna”, „straszliwy twór pasożytniczy”, który „oplata ciało społeczeństwa i zatyka wszystkie jego pory”. Nadejście demokracji jedynie pogorszyło sytuację. Bo partie uznały państwo za „główny łup zwycięzcy”. Demokratyczna polityka nadal służyła elitom pieniądza, ale już nie tylko im. Państwo zyskało kolejnego właściciela, którego również musi chronić i karmić.

Dlaczego ludzie tej natury państwa nie widzieli? Bo nie chcieli. Bo nie mogli. Bo państwo było ich nadzieją. Ludzkość zażywa dwie pastylki przeciwbólowe – wiarę w Boga i wiarę w państwo. „Bóg cię kocha” oraz „państwo ci pomoże” – to dwie iluzje, którymi odurzają się ludzie. Zdaniem Marksa obie fałszywe. Państwo istnieje nie po to, aby ogół przejął władzę. Ale po to, aby tej władzy nigdy nie przejął. Ale ogół tej prawdy dostrzec nie może i nie chce.

Czytelnik powie, że od tamtych czasów wszystko się zmieniło. Że społeczeństwo przejęło władzę nad państwem. Jednak kiedy to się stało? Na przykład kiedy Amerykanie wyrwali swoje państwo z rąk wielkiego biznesu oraz cynicznych partii? Ich historia nie odnotowuje takiego wydarzenia. Historia Anglii czy Francji też nie. Historia Polski była inna, ale pytanie pozostaje w mocy. Kiedy Polacy uczynili państwo własnością społeczną? Do 1989 roku taką własnością na pewno nie było. Jego głównym celem była ochrona interesów komunistycznej władzy. Kiedy zatem społeczeństwo odebrało państwo politykom? Czy wtedy, kiedy państwo eksploatował Sojusz, czy wtedy, kiedy to robiła Platforma lub PiS? Może jednak Marks ma rację, że wiara w państwo nie ma związku z faktami.

W dzisiejszej epoce zmienił się poziom społecznej zamożności, co sprawia, że praktyki państwa mniej krzyczą. Ale ich natura pozostała bez zmian. Państwo ma nadal dwóch zakulisowych właścicieli, więc interes społeczny stoi na trzecim miejscu. Dochodzi do głosu, gdy nie narusza interesów bogactwa oraz interesów władzy. Gdy się przeciśnie między chciwością rynków a chciwością partii. I dzieje się tak zawsze, nawet w sytuacjach krytycznych. Weźmy kryzys z 2008 roku. Banki namówiły miliony ludzi na ryzykowne kredyty, ale gdy przyszedł kryzys, zapłacili ludzie, nie banki. Wszędzie – dosłownie w każdym kraju – polityka była strażnikiem praktyk, w których finansjera była bezpieczna, a społeczeństwo z pokorą płaciło rachunek.

Nie chodzi o krytykę bogactwa ani polityki. Problem jest poważniejszy. Chodzi o państwo. O jego naturę. Państwo nie jest neutralnym narzędziem, które każdy może wziąć do ręki i po swojemu użyć. To nie jest zwykły miecz, ten Excalibur pasuje tylko do jednej ręki. Ze swojej natury mocniej służy silnym niż słabym. Demokracja niczego nie zmieniła, bo też zmienić nie mogła. Państwa uspołecznić się nie da. Ten miecz dźwignąć potrafią tylko najsilniejsi, a gdy go już trzymają, stają się jeszcze silniejsi. A wtedy nawet skromne przejawy troski o siebie pogłębiają przepaść między nimi i resztą. Nieprzypadkowo dzieje nierówności pokrywają się z dziejami państwa. Co innego mogło powstrzymać tłum głodnych przed złupieniem garstki bogatych? Bez państwa nie można zbudować stabilnej przewagi jednych nad drugimi. A tam, gdzie jest państwo, nie da się tej przewagi zmniejszyć. Państwo jest okazją, która czyni złodzieja. Daje mu siłę oraz bezkarność.

Co pozwala polskim partiom zawłaszczać wielkie fragmenty wspólnego dobra? Co daje im ochronę? Co pozwoliło postkomunistom miękko wylądować? Co pozwoliło oligarchom zbudować fortuny w kilka lat? Co dało tym fortunom bezpieczeństwo? Co sprawia, że interesy bogactwa od 1989 roku zawsze wygrywają z interesami większości? Opinia publiczna wiecznie szuka konkretnych sprawców. Wini Mazowieckiego lub Kwaśniewskiego. Oskarża Wałęsę, że nie miał odwagi wywrócić stolika. Piętnuje chciwość Kulczyka. Każde oskarżenie dotyka prawdy, ale powierzchownie. W Ameryce nie było ani postkomunistów, ani Kulczyka, niemniej praktyki są do złudzenia podobne. Bo nie konkretni politycy czy oligarchowie są ważni. Ale państwo. Czyli narzędzie, które interesy dwóch grup czyni sprężynami rządzącymi krajem.

Państwo ma podwójną naturę. Z jednej strony głęboko cywilizuje społeczne relacje, z drugiej podtrzymuje prymat siły w jej prymitywnym wymiarze – jako przewagi pieniądza oraz nagiej władzy. Według mitu za sprawą demokratycznego państwa słabi stali się silni. Ale nie stali się. Bo państwo potrafi sprawiać jedynie skutek odwrotny. Silnych robić jeszcze silniejszymi.

To, co publiczność traktuje jako próby naprawy sytuacji, jest zwykle przeciąganiem liny. Odwiecznym sporem między elitami władzy a elitami pieniądza o to, kto weźmie większy kawałek tortu. Jednak z tej walki – którą w demokracji stale wygrywa bogactwo – dla społeczeństwa niewiele wynika. Sytuacja jest bowiem bez wyjścia. Państwo jest społeczeństwu żywotnie potrzebne. Dzięki niemu istnieje tort. Dzięki państwu duży kawał tortu wędruje na społeczny stół. Zarazem natura państwa sprawia, że całego tortu społeczeństwo nigdy nie weźmie. Dwa największe kawałki trafią zawsze w ręce wąskich koterii.

Demokratyczny ustrój inaczej umeblował polityczny świat, ale jego mechaniki nie zmienił. Społeczeństwo nie ma ambicji, nie ma zasad, nie ma siły. Niewybredne, nieporadne nie potrafi polityce narzucić wyższych standardów. A naprzeciw stoi władza. Też nie ma zasad, ale ma państwo. Czyli ma wielkie pokusy, małe opory i wielki kastet. Taki podział moralnych oraz siłowych aktywów wyznacza to, co później w polityce się dzieje.

Rozdział II

Demokratyczne rządzenie

Mit „rządzenia”, czyli kłopoty ze stemplem

Mając ogólny portret demokracji, możemy pójść dalej. Przyjrzeć się praktykom władzy. Zacznijmy od rządzenia, czyli od tego, co uważamy za jej główny wysiłek. Nie ma w polityce trudniejszego pojęcia. Mówiąc o „rządzeniu”, mamy poczucie, że stąpamy po twardym gruncie. Że mówimy o czymś, co na własne oczy widzimy. O władcach oraz ich decyzjach. O konkretnych ludziach oraz ich konkretnych czynach. Jednak ten realizm jest pozorny. Bo do opisu dodajemy coś, czego nigdy nie widzimy. Dodajemy przekonanie, że władza panuje nad realiami. Dodajemy wyobrażenie, że premier ma się do rzeczywistości jak przyczyna do skutku. On wydaje rozkazy, ona je wykonuje. Władza jest aktywna, rzeczywistość pasywna. Władza jest stemplem, rzeczywistość papierem, a rządzenie przyłożeniem stempla do papieru, na którym odciska się wszystko albo prawie wszystko, co było na wzorze.

Kiedy się uważniej przyjrzymy temu wyobrażeniu, zobaczymy, że ma dwa źródła. Po pierwsze, przenosimy na politykę nasze doświadczenia z życia codziennego, w którym mamy do czynienia z rzeczywistością całkowicie podbitą. Z posłusznymi narzędziami oraz posłusznymi realiami. Samochód jedzie dokładnie tam, gdzie kierowca go prowadzi. Ziemia w ogrodzie pokornie ustępuje przed łopatą. W przypadku „rządzenia” ingerencja w rzeczywistość ma jednak odmienny charakter. Przede wszystkim rzeczywistością jest coś innego. Są to przedmioty lub ludzie, które odmówiły posłuszeństwa. Gospodarka, która przestała rosnąć, albo ludzie, którzy nie chcą płacić podatków. Właśnie dlatego ingerować musi rząd. Żadne z dostępnych mu narzędzi nie ma ostrości łopaty ani precyzji kierownicy. Są to ustawy, instytucje a przede wszystkim urzędnicy. Mogą oni pracować lepiej, mogą gorzej. Mogą sobie poradzić, ale nie muszą, bo ich zadanie jest trudne. Premier nie wydaje im prostych poleceń, ale im stawia skomplikowane zadania. Na przykład – każe im zmniejszyć bezrobocie albo zwalczyć terroryzm. Owszem, proponuje również metody, ale rzadko prowadzą one prosto do celu. A często nie prowadzą w ogóle. Dlatego realne rządzenie nie jest wpływem na rzeczywistość, ale próbą wywarcia tego wpływu. Raz skuteczną, raz nie.

Drugim źródłem naszego przekonania o władzy, która jak stempel odbija się na rzeczywistości, jest nasza ocena roli, jaką w kształtowaniu realiów ma polityka. Otóż politykę traktujemy jako ich władcę. Uważamy, że polityka nie tylko dużo może, ale też może najwięcej. Nie tylko potrafi mocno się odcisnąć na rzeczywistości, ale też odciska się mocniej niż inne siły działające w świecie. Tak mocno, że „rządzenie” ma znaczenie kluczowe. Świat rozwija się w rytm dobrego „rządzenia”. Gdy przychodzą dobrzy politycy, rzeczywistość dostaje skrzydeł, gdy przychodzą słabi, zaczyna więdnąć. Nie musimy nawet patrzeć na polityków. Jeśli rzeczywistość kwitnie, od razu wiemy, że ogrodnik jest dobry. Stan kraju i stan polityki uznajemy za dwie strony jednej monety.

Taki właśnie zestaw wyobrażeń nazywać będziemy mitem „rządzenia”. Pisanym w cudzysłowie, aby odróżnić czynność wyobrażoną od czynności realnej. W kolejnych rozdziałach przekonamy się, że wyobrażenie z prawdą ma niewiele wspólnego. Dzieje polityki – dawnej i współczesnej – to sekwencja władców, którzy walili stemplem w realia, nie mogąc na nich pozostawić odcisku. Moczyli stempel w tuszu, chuchali, lizali. I uderzali bez większego skutku. Zostawały drobne ślady, jakaś kropka, jakiś zamazany kształt, z którego nie sposób odczytać zamierzonego wzoru. Nawet najwięksi politycy mieli ten problem. Bismarck wyznał, że nawet lekkie odciśnięcie swojej woli na rzeczywistości przychodzi z trudem, więc zdarza się rzadko. Dlatego historycy rzeczywistości – gospodarki, cywilizacji materialnej, państwa i prawa – politykom nie poświęcają większej uwagi. Tak ważni w społecznym wyobrażeniu na temat „rządzenia”, dla rzeczywistości są przechodniami, którzy nie zostawiają po sobie śladu. Ale to, że nie zostawiają, wiedzą jedynie historycy. Reszta tak mocno wierzy w „rządzenie”, że spoza własnych wyobrażeń nie potrafi dostrzec realiów. Tak mocno wierzy w skuteczność władzy, że wszystkie fakty do tej wiary nagina.

Polacy nie byli inni. Podobnie jak inne społeczeństwa mocno wierzyli, że polityka dla realiów ma kluczowe znaczenie. Co miało osobliwe konsekwencje w latach 90., gdy ten mit ostro zazgrzytał w głowach milionów Polaków. To było ciekawe i rzadkie zjawisko, ujawniające się w epokach wielkich zmian. Nagle wszystkie fakty zadały kłam mitowi „rządzenia”. Wszystkie fakty na temat polityki oraz wszystkie fakty na temat rzeczywistości. PRL dla społecznej wyobraźni był spójnym zjawiskiem – nędznej władzy towarzyszyła nędzna rzeczywistość. Jednak nadejście demokracji, potem skok gospodarczy i skok cywilizacyjny całkowicie zbiły Polaków z tropu. Bo przyniosły krzyczącą sprzeczność między małością polityki a wielkością tego, co się rodziło dookoła. Sprzeczność, która z perspektywy mitu „rządzenia” była zjawiskiem niemożliwym. Świat nie może być lepszy od tych, którzy nim rządzą. Udana rzeźba nie może wyjść spod ręki kiepskiego rzeźbiarza. Aby uciec od sprzeczności, Polacy musieli drastycznie zmanipulować fakty. Albo uznać, że rzeźba jest radykalnie gorsza. Albo że rzeźbiarz ma nieskończenie więcej talentu.

Ci, którzy byli pod wrażeniem miałkości polityki, miałkość zaczęli przypisywać również rzeczywistości. Widzieli kolejnych premierów, jedni byli słabi i niezdarni, inni byli cyniczni, skupieni wyłącznie na utrzymaniu władzy. Żaden niczego wielkiego nie rzeźbił. Więc – konkludowali – nic wielkiego w Polsce istnieć nie może. Nie byli ślepi, widzieli, że rzeczywistość rozkwitła. Ale zmiany na lepsze nie pasowały do drugiej części obrazka. Do zachowań władzy. Więc sukcesy w obrębie realnego świata uznali za pozór, pod którym się kryje porażka. To nie był wrodzony pesymizm, to nie była skłonność do spiskowych teorii. Ale owoc mitu „rządzenia”. Patrzyli uważnie na Wałęsę, na Kwaśniewskiego, na Millera. Żaden z nich nie budował ani rynku, ani demokracji. Odwrotnie, każdy zrobił wiele, aby ich reguł nadużyć. Więc demokracji i rynku w Polsce być nie może. Skoro rzeczywistość jest dziełem polityków, to polska demokracja i rynek nie są tym, za co się podają. Są chwastami udającymi szlachetne rośliny. Skupienie wzroku na prawdziwych defektach polityki zrodziło nieprawdziwy obraz rzeczywistości. Doprowadziło do obsesyjnej wrogości. Do tropienia jej chorób, szukania drugiego dna, do ścigania agentów, do wiary w układ.

Przekonanie, że polityka włada realiami, w inną stronę poprowadziło tych, do których wyobraźni mocniej przemawiała rzeczywistość. Widzieli kraj, który się rozwija w tempie zawrotnym, więc uznali, że politycy dokonują wielkich rzeczy. Nie potrafili ich wskazać, więc wychwalali pomniejsze. A gdy nawet pomniejszych nie było, całkowicie zasługi zmyślali. Skoro była demokracja, musiały być kolejne wielkie kroki w jej budowaniu. Skoro był rynek, musiały być kolejne wielkie decyzje, które go stworzyły. Zarazem zamykali oczy na to, co było najbardziej widoczne – na niezdarność władzy, na jej lenistwo, na bierność. Na cynizm, na korupcję, na miałkość. Przez trzydzieści lat zawzięcie wychwalali władzę za urojone sukcesy i starannie przemilczali jej nieurojone porażki. Wspierali niemal każdy rząd, ale nie byli lizusami. Składali hołd władzy, aby złożyć hołd rzeczywistości.

Jedni demonizowali rzeczywistość, drudzy gloryfikowali władzę. Musieli, bo ich umysłami rządziło przekonanie o związku polityki i rzeczywistości. O potędze „rządzenia”. O tym, że mit „rządzenia” jest fałszem – w demokracji i gdzie indziej – mowa będzie później. Na razie interesuje nas Polska po 1989 roku. Epoka, w której mit „rządzenia” był fałszem krzykliwym. Bo rzeczywistość żyła własnym życiem, całkowicie innym niż polityka. Rzeczywistość kipiała energią społeczeństwa, które odzyskawszy swobodę, gorączkowo naprawiało realia. Politycy natomiast do tej naprawy albo nie potrafili się włączyć, albo włączyć się nie chcieli. Gdy próbowali, ich wysiłki były nazbyt wiotkie i nazbyt niespójne, aby przynieść skutki. Rzekomy rzeźbiarz nad niektórymi fragmentami rzeczywistości pochylał się uważnie, jednak do większości nawet nie przyłożył dłuta. Najwięcej wysiłku poświęcił na ścieranie efektów pracy poprzedników. Konsekwentny był w jednym – w pozowaniu do zdjęć z dłutem w ręku. Aby przekonać, że cała rzeczywistość jest jego dziełem.

Sprawa jest zbyt poważna, aby poprzestać na metaforze. Weźmy zatem kluczowy fragment nowej rzeczywistości, czyli kapitalizm. I potraktujmy jego budowę jako studium przypadku.

Budowa polskiego kapitalizmu

W 1989 roku gospodarka była w piętnastym roku ostrego kryzysu. Przez większość tego czasu obowiązywały kartki na żywność i artykuły przemysłowe, rozwiązanie typowe dla gospodarek zniszczonych przez wojnę. Załamał się rynek wewnętrzny, załamał handel zagraniczny. Próby ożywienia gospodarki poprzez kredyty zachodnie zakończyły się porażką. Socjalizm przedsiębiorstwami zarządzał fatalnie. Nie posługiwały się one pieniądzem, nie liczyły swoich kosztów, nie liczyły zysków. Nieważne było, czy produkują tanio, czy działają wydajnie. Gdy przyszedł kryzys, stało się to ważne, ale nikt nie potrafił tego policzyć. Staniszkis opisała to jako paradoks nadmiernej władzy. Socjalizm przejął zbyt dużą kontrolę nad gospodarką i wpadł w poznawczą pułapkę. Przestał gospodarkę „widzieć”. Zniszczył obiektywne mierniki. Decydując samemu, jaką temperaturę ma wskazać termometr, unicestwiamy nie tylko termometr, ale też samo pojęcie temperatury. Otóż w socjalizmie w ten sposób unicestwiono ceny, kursy, płace, koszty. Wszystkie liczby były decyzją władzy. Czyli były fikcją, zza której nie było już widać realnej gospodarki. Władza nie widziała jej silnych punktów, nie widziała słabych. Więc się miotała na oślep.

W ostatnich miesiącach władzy PZPR podjęła rozpaczliwą próbę reformy. Poluzowała kontrolę nad gospodarką, urynkowiła ceny żywności. Skutki były dramatyczne – hiperinflacja oraz śmierć handlu. A cierpliwość społeczna doszła do granicy wybuchu. Dlatego komuniści pokornie oddali władzę. I dlatego wielu opozycjonistów władzy brać nie chciało. Z obawy, że socjalistycznej gospodarki ożywić się nie da. Owszem, nadal istniały fabryki, budynki, maszyny. Ale te fragmenty przestały się łączyć w sensowną całość. Do tego doszły nowe ciosy. Nadszedł termin spłat wielkiego długu oraz 250-procentowa inflacja. Nawet jak na standardy socjalizmu była to katastrofa.

Historia polskiego kapitalizmu rozpoczęła się w malowniczej scenerii nadchodzącej apokalipsy. Co na długie lata zbuduje intrygujący kontrast między dramatyzmem sytuacji a wątłością politycznego wysiłku. W 1989 roku do władzy doszła demokratyczna ekipa. Chciała budować kapitalizm, miała wielkie plany, jednak niewiele zrobiła. Wykonała jeden wyrazisty ruch – zdecydowała o natychmiastowej śmierci komunistycznej gospodarki. To był pomysł Balcerowicza. Inni ekonomiści scenariusze śmierci rozpisywali na wiele etapów. Dla bezpieczeństwa. Balcerowicz postanowił inaczej. Jednego dnia odwołane zostały dawne reguły. Państwo zniosło kontrolę cen, zakaz handlu zagranicznego, zakaz handlu walutą. I najważniejsze – odebrało przedsiębiorstwom wsparcie budżetu. Miały odtąd żyć na własny rachunek, albo sobie radząc, albo bankrutując.

Plan Balcerowicza nie budował kapitalizmu, on obalił socjalizm. Budowa kapitalizmu miała nastąpić w kroku drugim. Wtedy miało dojść do stworzenia reguł nowej gospodarki oraz jej nowego podmiotu, czyli własności prywatnej. Ale do drugiego ruchu nie doszło. Balcerowicz spodziewał się szybkiego sukcesu, po kilku miesiącach gospodarka miała wyjść na prostą. Pomylił się. Produkcja ciągle spadała, a inflacja zbliżyła się do pułapu, przy którym pieniądz staje się fikcją. Rząd stracił kontrolę nad sytuacją. I w przerażeniu czekał, na jakim pułapie gospodarka złapie równowagę. Czy skurczy o 10 procent? Czy o 30? Czekając na koniec recesji, rząd skupił się na wojnie z inflacją. Społeczeństwo bardzo już biedne straciło jedną czwartą realnych dochodów. Z miesiąca na miesiąc rosło ryzyko strajków, na miarę tych z 1980 roku. Rząd kilkukrotnie chciał poluzować politykę, ale Zachód się nie zgodził. Naciskał twardo, brutalnie, bezwzględnie. Międzynarodowy Fundusz Walutowy powtarzał, że odetnie Polskę od kredytów, a to oznaczało bankructwo. Balcerowicz miał wielkie plany, ale pozostały na papierze. Zamiast budować kapitalizm, gasił inflacyjny pożar. Kiedy Milton Friedman, czołowy autorytet liberałów, przyjechał to Polski, nie krył zawodu. „Balcerowicz reformuje socjalizm, zamiast budować kapitalizm” – oświadczył. „Ani jedna firma nie została sprywatyzowana. Wszystkie są państwowe” – mówił Friedman. „Co to za kapitalizm?”

Pierwszy rząd budowę kapitalizmu musiał odłożyć na później. Kolejne nie musiały, niemniej odkładały. Bo terapia szokowa na zawsze zmieniła optykę władzy. Zanim się zaczął 1990 rok, władza chciała budować nową gospodarkę. Zanim się skończył, marzyła, aby tego nie robić. Społeczeństwo było skrajnie wycieńczone, władza skrajnie wystraszona. Przetrwanie kolejnych lat stało się dla polskich polityków jedynym celem. Kapitalizmu nie budował nikt. Żaden premier, żaden rząd, żaden minister. Nikt nie miał na to ani odwagi, ani pomysłu. Ograniczanie wydatków budżetu stanowiło maksimum wysiłku, jakiego rządy się podejmowały. Polityka tamtej epoki była prosta – rządy cięły wydatki, opozycja żądała ich wzrostu. Naturę ówczesnego rządzenia można było przegapić, bo wszystkie wysiłki rządu nazywano wówczas budową kapitalizmu. Całkowicie niesłusznie, bo wszystkie skupione były na polityce finansowej i monetarnej. Czyli na tym aspekcie gospodarki, którego standardy wymuszał Zachód. Nawet najbardziej ambitne plany – jak Balcerowicza, gdy do władzy powrócił, oraz Hausnera – nie wyszły poza logikę naprawy finansów publicznych.

Kto zatem zbudował kapitalizm? Kto wydał rozkazy, kto podjął decyzje? Nikt. Kapitalizm był samosiejką. Gdy przestał być zakazany, sam wyrósł. A potem krzewił się szybko i bujnie. Jak las bambusowy. To było zdumiewające widowisko. Problemy, których nie potrafiło rozwiązać komunistyczne państwo, teraz rozwiązywały się same. Największy problem dwóch dekad – puste sklepy – zniknął w kilka miesięcy. Polacy wystawili na ulice łóżka polowe i handlowali. Zamienili Polskę w bazar, ale problem rozwiązali. W kraju, w którym nie było nic, pojawiło się wszystko. Bez udziału władzy. Z początku rządzący nie wiedzieli, że większość problemów rozwiąże się sama, ale szybko do tego przywykli. I potem odmawiali pomocy nawet tam, gdzie społeczeństwo poradzić sobie nie mogło.

Tak zaczęła się historia polskiego kapitalizmu. Dziwnego pochodu, w którym na czele szło społeczeństwo, a władza zawsze wlokła się z tyłu. Jawnie opóźniając pochód. Los budujących kapitalizm Polaków podobny był do losu pionierów amerykańskich. Wszystko stworzyć musieli własnymi rękami. Samotnie wdzierali się w interior nowego świata. Sami tworzyli własność, sami musieli jej bronić. Kładli się spać z lękiem, co przyniesie jutro. Polska tamtej epoki przypominała Dziki Zachód, jak mawiał ważny liberalny polityk. Władza została z tyłu, więc nie było ani reguł, ani szeryfa. Jedni kradli, drudzy wymuszali łapówki, trzeci musieli je płacić. Państwo, zamiast pilnować porządku, samo stanęło do gry. Przedsiębiorcy musieli się opłacać urzędnikom, politykom, prokuratorom, policji. Kolejne rządy udawały, że są albo ślepe, albo bezradne.

Po dwóch dekadach młode pokolenie lewicy zaczęło liczyć przegranych. Oburzone, że ich było tak dużo. Jednak problem jest ciekawszy, gdy go postawić od drugiej strony. Czemu przegranych było tak mało? Przecież – jeśli uznać władzę za kluczowego gracza – przegrać powinni wszyscy. I wszyscy pracownicy, i cały biznes. Nowym firmom nie pomagał nikt. Nie miały szansy na kredyt, nie miały ochrony przed łowcami łapówek, przed rosnącą biurokracją, przed wielkimi graczami, którzy nadciągali z Zachodu – z wielkimi kapitałami, z dumpingowymi cenami, z przyzwoleniem na monopolistyczne praktyki. Nie dostały też ochrony przed lokalnymi oligarchami, którzy budowali swoje imperia w oparciu o polityczne decyzje i tani dostęp do państwowego majątku.

Firmy będące własnością państwa opowiedzą podobną historię. W 1990 roku władza rzuciła je na głęboką wodę. Nie dostały ani pomocy, ani czasu na zmiany. Większość z nich upadła albo skarlała. Te, które przeżyły, doświadczyły jednej z dwóch form właścicielskiej troski. Pierwszą objęto upadające branże. Wymagały szybkiej naprawy, zamiast tego dostały dotacje. W ten sposób rządy unikały strajków, problem zostawiając następcom. Ale finałem było zazwyczaj bankructwo. W ten sposób władza i pracownicy zniszczyli potężny fragment państwowego majątku. Nie lepiej wyglądał nadzór właścicielski nad firmami, które dobrze sobie radziły. Te musiały opłacać się władzy. Co gorsze, partie przejmowały w nich również zarządy oraz rady nadzorcze. Podział łupów przybrał postać inwazji ekonomicznych analfabetów. Jeśli te firmy nadal prosperowały, to nie dzięki władzy, ale wbrew niej.

Czytelnik może odnieść wrażenie, że opis historii polskiego kapitalizmu zamienił się w akt oskarżenia wobec polityki. Ale tak nie jest. Nie katalogujemy grzechów władzy, jedynie jej czyny. A głównie ich brak. Nie po to, aby potępić jej bierność, ale aby oddzielić pola pozornej aktywności władzy od pól aktywności realnej. Przy budowie kapitalizmu realnej aktywności nadal nie widać. Idźmy więc dalej. Szukajmy uważnie. Przyjrzyjmy się kolejnemu obszarowi – inwestycjom zachodnim. Również ich napływ nie był zasługą władzy. Wielkie koncerny przybiegły same. Zwietrzyły łatwy zysk. W centrum Europy pojawił się rynek na 40 milionów konsumentów, na którym nie obowiązywały żadne reguły. Nie aktywność władzy je skusiła, ale jej bierność. Bo koncernom pozwolono na wszystko. Mogły robić w Polsce, co chciały. Wchodziły w te miejsca rynku, gdzie nie miały konkurencji. Albo kupowały firmy będące głównymi graczami na rynku. Kto kupił największą fabrykę czekolady, przejmował nie tylko fabrykę, ale i cały rynek. I mógł dyktować niszczące dla innych warunki. Bez ograniczeń zachodni gracze nabywali banki albo zakładali swoje, kupowali media albo wprowadzali swoje. Podobnie granic nie miała inwazja wielkich sieci handlowych. Mogły otwierać swoje sklepy, gdzie chciały, nawet w centrach miast. Mogły zmuszać pracowników do pracy w warunkach w ich krajach niedopuszczalnych. Znając finał tej historii, dawne ekscesy można uznać za nieważne. Dziś te firmy przestrzegają większości standardów. Niemniej kiedyś było inaczej.

Podobnie nie ma żadnej politycznej zasługi w zamianie struktury własności gospodarki – z państwowej na prywatną. Od 1990 roku wszyscy premierzy dobrze wiedzieli, że to ich główne zadanie. Główna przysługa, jaką mają wyświadczyć polskiemu kapitalizmowi. Niemniej tej przysługi odmówili. Prywatyzacji towarzyszyła społeczna niechęć, więc rządy prywatyzować nie chciały albo prywatyzację pozorowały. Szumny Projekt Powszechnej Prywatyzacji objął dwa procent majątku. Kolejne rzadkie sprzedaże były albo prezentami dla oligarchów, albo zasypywaniem dziury w budżecie. Warto logikę tego działania jasno uchwycić: władza prywatyzowała w rytm interesu własnego, a nie interesu gospodarki. Prywatyzowała albo dla łapówki, albo dla uniknięcia cięć w wydatkach państwa, co groziło wyborczą porażką. To sprawiło, że większość gospodarki prywatnej w Polsce narodziła się nie za sprawą władzy, ale za plecami władzy.

Kiedy ogląda się kolejne fragmenty polskiego kapitalizmu, wiecznie widać to samo. Bierność władzy. To samo dotyczyło reguł nowego systemu. Niemal wszystkie zostały narzucone z zewnątrz. Pierwsze standardy, naprawiające stan finansów publicznych, pojawiały się nad Wisłą w rytm pomocy udzielanej przez Bank Światowy. Kolejne reguły przyszły wraz z zachodnimi koncernami. Żądały bezpieczeństwa transakcji, jawności decyzji, otwartych przetargów. Biły się o siebie, ale przy okazji uratowały polski biznes. Nowe reguły ochroniły go przed oligarchami oraz arbitralnością urzędników. Kolejna fala standardów przyszła jako warunek wejścia do Unii.

Za zewnętrznym przymusem nigdy nie stał altruizm. To nie była logika opieki, lecz kolonizacji. Nowoczesnej, niemniej kolonizacji. Zachód rozprzestrzeniał swoje zasady, bo chronił interesy swoich koncernów. Naprawę finansów publicznych narzucono Polsce po to, aby odzyskać część dawnych kredytów i móc bezpiecznie udzielać kolejnych. Uczciwsze standardy prowadzenia biznesu narzucono w celu ochrony swoich inwestycji. Wiele rozwiązań było fatalnych, ich ukrytym celem było osłabienie polskiego biznesu. Niemniej po latach bilans zachodniej kolonizacji wypada korzystnie. Polska na niej ewidentnie zyskała. Interesowna ręka Zachodu działała w sposób bardziej cywilizowany niż bierna ręka polskiej polityki. Po latach łatwo porównać efekt pracy obu. Różnica między kapitalizmem polskim a ukraińskim jest zasługą zachodniej ręki.

Ktoś powie, że jednak potrzebna była ręka władzy. Choćby władzy obcej. Ale historia Zachodu dowodzi, że jest inaczej. W Ameryce, Anglii czy Francji kapitalizm rodził się jeszcze bardziej żywiołowo. Nie było tam żadnej cywilizującej ręki władzy, więc kapitalizm musiał przejść przez najgorsze choroby – przez brutalny wyzysk robotników, przez pracę dzieci, przez finansowe oligarchie, przez monopole. Swoje palce polityka przyłożyła długo, długo później. Sprawność zachodniej ręki pod koniec XX wieku nie była przewagą lepszej polityki, ale wcześniejszego urodzenia. Umiejętnością użycia czegoś, co się od dawna posiada.

Na bieżąco historię polskiego kapitalizmu opowiadano inaczej. Kolejni premierzy obwieszczali swoje wielkie sukcesy. Ten wprowadził VAT, ten otworzył giełdę. Rutynowe ruchy wynoszono do rangi tytanicznych osiągnięć. Każdy premier pozował na demiurga. Każdy udawał, że gospodarkę dźwiga na swoich barkach. Że ją formuje, modeluje, przerabia. Że nią kieruje, rozpędza, omija przeszkody. I każdy z nich w istocie coś zrobił. Każdy dosypał kilka garści własnej zasługi. Ale widząc dziś kopiec wielkości piramidy, wiemy, że nie tym garściom zawdzięcza swój rozmiar. Nie ma w tym zresztą niczego dziwnego. Zjawisko wielkich sukcesów bez wielkich reżyserów dobrze jest znane historii. Największe przedsięwzięcia – jak medycyna czy technika – właśnie w ten sposób powstały. Rozwinęły się bez centralnego nadzoru, bez planu, bez koordynacji. Do życia powoływały je wielkie procesy społeczne, a nie wiotkie polityczne wysiłki.

Skoro rzeczy wielkie mogą powstać bez udziału polityki, małe mogą tym bardziej. Co prowadzi do intrygującego podejrzenia. A może wszystkie rzeczy – i duże, i małe – powstają za plecami polityki? Może wszystkie są dziełem społeczeństwa? Może władza – która nie zrobiła nic dla zbudowania kapitalizmu – nie zrobiła niczego również w innych przypadkach? Może zawsze jest bierna? Może zawsze się chwali cudzym sukcesem? Wzrostem gospodarczym. Demokracją. Wejściem do Unii. Wszystkim, co jest akurat pod ręką.

Nie jest to akademicka łamigłówka. To podejrzenie narzuciła sama rzeczywistość. Stało się to w latach 90., w dziwnej epoce, w której otworzyła się przepaść między realiami a władzą. Patrząc na jedno i na drugie, dostrzec było można dwa niezależne od siebie światy. W jednym ujawniały się wielkie energie, wielkie procesy, wielkie przemiany. W drugim władza tak słaba, że nie potrafiła nie tylko działać, ale nawet trwać. Późniejszy bieg wydarzeń intuicje potwierdził. To było ciekawe doświadczenie. Kto je potrafił uważnie przemyśleć, uczył się sceptycyzmu. Programowej ostrożności w przypisywaniu władzy zbyt wielkich wpływów. Kto je przemyślał, uważniej patrzył na polityków. Nie słuchał tego, co mówią, ale patrzył na to, co wychodzi spod ich rąk.

Co politycy robią? Opis empiryczny z bliskiej perspektywy

Spójrzmy, co robią rządzący. Przede wszystkim chodzą do pracy. Każdego dnia rano biorą teczkę i jadą do biura. Do ministerstwa, do Kancelarii Premiera, do Pałacu Prezydenckiego. Dużą część dnia wypełniają im spotkania. Zwykle mało ciekawe, ale będące wymogiem politycznej rutyny. Przyjmują gości zagranicznych, osobistości z terenu, dziennikarzy, a także zwykłych natrętów, którzy domagają się spotkania z ministrem, nie mając sensownego powodu. Kolejną warstwę czasu wypełnia gaszenie kryzysów – media skrytykowały pracę resortu, ktoś został oskarżony o korupcję, premier ma pretensje, opozycja żąda głów. Również z tego wysiłku nic nie zostaje, ale trudno go nie podjąć, to polityczna konieczność. Kolejne wolne chwile wypełniają kontakty z partią. Niekończące się pielgrzymki kolegów chętnych na posady. Z donosami na tych, którzy pracują, z propozycjami nowych nominacji, ze sprawami do załatwienia. Ich również zlekceważyć nie można, odwracając się od partii, minister ryzykuje posadę. Przy najbliższej rekonstrukcji rządu zostanie wymieniony. Jeszcze bardziej męczący jest udział w wojnach kompetencyjnych, jakimi tętni każdy gabinet. Nie jest to kwestia charakterów, ale natury politycznego stada, w którym wiecznie trwa walka o własną pozycję, niemająca nic wspólnego z ambicją rządzenia. Wojna o wpływy między ministrami nie jest wojną o władzę nad rzeczywistością, ale o pozycję we własnym obozie. W tej wojnie trzeba przynajmniej obronić swoją pozycję. Dla każdego ministra to poważny wysiłek.

Musi też kierować resortem. Uczestniczyć w rutynie, która pożera dzień każdego szefa. Wysłuchiwać skarg podwładnych, łagodzić konflikty, zwalniać ludzi. Ma liczne problemy z posłuszeństwem. Z początku myśli, że każde jego słowo ciałem się stanie. Szybko dostrzega, że jest inaczej. Nie wie, jak nad tym zapanować. Jedne polecenia są wykonane, inne nie. Dlaczego? Czy to kwestia ich treści, czy ludzi? Rozgląda się dookoła. Próbuje zrozumieć. – Kto jest lojalny, kto uparty, a kto po prostu tępy? – pyta siebie minister. Wiele miesięcy mu zajmie, zanim problem rozwiąże. O ile nie ma dużego doświadczenia i determinacji, w tej krzątaninie ugrzęźnie bez reszty. Duże instytucje rodzą tak dużo wewnętrznych problemów, że można w nich zapomnieć o zewnętrznym świecie.

Jest wreszcie samo rządzenie. Na biurko ministra ciągle wpływają papiery do podpisania. Absolutna większość z nich to decyzje administracyjne przygotowane przez jego aparat. Nie są wyrazem planów szefa, ale rutyny resortu. Bez względu na to, kto byłby na jego miejscu, dostałby do podpisu ten sam komplet decyzji. Podpisuje szybko, zwykle nie czytając. Drugą grupę decyzji stanowią sprawy bieżące, wynikające z naruszenia rutyny przez zewnętrzny przypadek. Coś się wydarzyło, coś poszło inaczej. Czasem są to sprawy drobne, czasem duże, jak powódź czy strajk. Wtedy minister swój podpis składa świadomie. Nadal autorem decyzji jest zbiorowa mądrość resortu, która każdemu szefowi podpowie to samo, niemniej tym razem minister miał swój udział. Nie podpisał dokumentów automatycznie, przeczytał je, poprosił o wyjaśnienie, zastanowił się, coś wykreślił, coś dodał.

Istnieje wreszcie grupa decyzji, które – wedle obowiązujących wyobrażeń – uznać można za rządzenie właściwe. Czyli decyzje płynące z planów obozu władzy. Decyzje będące próbą świadomej ingerencji w realia. Wychodzące spoza rutyny i przeciw rutynie. Takie plany nazywa się reformami. Pojawiają się rzadko, w czasie kadencji rządu takich planów jest kilka, najwyżej kilkanaście. Co oznacza, że na ministra przypada jeden taki projekt albo żaden. Reformy żyją głównie na papierze – na czołówkach gazet oraz na drukach sejmowych. Przez wiele miesięcy wszyscy o nich dyskutują, jednak rzadko wchodzą one w życie. Zaciekle rzuca się na nie opozycja, koalicjant, grupy interesów, więc władza schodzi z linii krytyki. Przerabia projekty, łagodzi, wybija im zęby. Sejm, Senat, prezydent – na każdym etapie zaplanowane zmiany topnieją. Wielka reforma staje się średnią, potem małą, a najczęściej żadną, bo trafia do kosza. W Polsce w życie weszło nie więcej niż 10 procent takich projektów. Co sprawia, że większość ministrów nigdy nie wyszła poza granicę resortowej rutyny.

Na bieżąco publiczność ciągle o ministrach mówi. Ocenia każdy ich ruch, każde słowo, każdy plan. Przypisując im wielkie znaczenie. Ale wystarczy rok od ich dymisji, aby dawni władcy realiów poszli w zapomnienie. Nikt już nie pamięta ich nazwisk ani ich osiągnięć. Wszyscy rozpłynęli się w bezosobowym strumieniu decyzji. Kto po latach wymieni nazwiska kolejnych szefów MON? Kto wymieni ich czyny? Ministra edukacji? Zdrowia? Na bieżąco ich decyzje były takie ważne. Miały wszystko odmienić – naprawić albo zepsuć. Po latach nie został po nich ślad. Nie tylko w społecznej pamięci, ale również w rzeczywistości. Archeolog nie znajdzie oddzielnej warstwy z epoki ministra A i oddzielnej z epoki ministra B.

Oczywiście cały czas pracuje państwo. Administruje, reaguje na wydarzenia, produkuje tysiące decyzji. Ale robi to zgodnie ze swoją rutyną, bez związku z ludźmi, którzy zajęli gabinety z tabliczką „Minister Rzeczypospolitej Polskiej”. Najbardziej aktywne jest poniżej poziomu politycznego. W strefie urzędników średniego szczebla, których decyzje rodzi rutyna albo konieczność. Powyżej ich poziomu aktywność państwa znacząco się zmniejsza. Zamienia się w dryf, czasem przerwany pojawieniem się skały. Groźnej przeszkody politycy zignorować nie mogą, więc sięgają po wiosła. Ale w takich przypadkach machają wiosłami w rytm bieżącej potrzeby. Rządzą w podobnym sensie, w jakim dyrektor kieruje szpitalem. Nie uczestniczą w magicznym obrządku modelowania rzeczywistości, ale w rutynowych obowiązkach menedżerskich. Na etap wyższy, czyli ambitnego rządzenia, udało się przejść co najwyżej kilkunastu ministrom. Z kilkuset, którzy zasiadali w rządach po 1989 roku.

Nie inaczej było z premierami mającymi w polskim ustroju władzę największą. Jednak w przeciwieństwie do ministrów fotel premiera zwykle uskrzydlał. Większość premierów miała ambicje, choć nie miała potrzebnej siły, odwagi lub talentu, aby móc je zrealizować. Każdy w prywatnej rozmowie opowie podobną historię. Za plecami miał chciwą partię, a przed sobą brutalną opozycję. Kto jest gorszy, nie potrafi powiedzieć. Partia jest jak trąd – po cichu wyniszcza wolę władzy, opozycja jak malaria – uderza mocnymi atakami. Partia nie chce ambitnych decyzji, bo grożą utratą władzy. Opozycja krytykuje wszystko, bo władzę chce przejąć. W praktyce obie prowadzą premiera w podobnym kierunku – do porzucenia wszelkich ambicji.

Premierzy nie mają jednak poczucia bezruchu. Szef rządu nie przecina wstęg. On wysyła żołnierzy na wojnę, jeździ na szczyty, spotyka z przywódcami mocarstw. Rutyna państwa na poziomie premiera daje mu poczucie własnej powagi, ważności, sprawczości. Na jego poziomie wyzwaniami są wojny i kryzysy. Reagowanie na takie wydarzenia – choćby reakcją było czekanie – daje poczucie aktywnego „rządzenia”. Niemniej takie decyzje premierów nie biorą się z woli zmiany realiów, z własnej agendy politycznej, z własnych poglądów. Są wymuszone sytuacją bieżącą. Nie są ekspresją politycznych planów jednostki, lecz odpowiedzią na bieżące konieczności. Z długiego katalogu rzeczy, które – jak się wydaje – władza zrobić może, premier robi jedynie to, co zrobić musi. To, co nagłe wydarzenie narzuciło jako wymóg chwili.

Reagując na przypadek, premierzy zderzali się z kolejnym murem konieczności. Z geopolityką, z gospodarczą sytuacją, z regułami rzemiosła. A te przycinały decyzje do własnego szablonu. Przycinały zimno i bezceremonialnie. Lewicowi premierzy obniżali podatki albo wspierali interwencje wojskowe Ameryki. Liberalni zwiększali zasiłki i rozdawali przywileje Kościołowi. Wszyscy tańczyć musieli do nieswojej melodii. Wyborcy często zarzucali im zdradę poglądów. W istocie, kiedy patrzy się na każdego premiera z osobna, wydać się mógł skończonym oportunistą. Ale gdy się patrzy na wszystkich, ostrość oceny tępieje. Widać raczej moce, które nimi miotały. Moce, które sprawiły, że rządzenie nie było dla nich sferą swobodnej ekspresji.

Premierom nie udało się rządzić w potocznym sensie. Nie byli stemplami odciskającymi na realiach swoje własne wzory. Nie byli figurami nieważnymi, w tym sensie, że wielokrotnie zdarzało im się podejmować ważne decyzje. Jednak nie było ważne, który premier je podjął. Nie ich indywidualność decyzje podyktowała, lecz sytuacja. Ich poprzednik albo następca podjąłby podobną. Dlatego po latach większość decyzji premierów zlewa się w jedną całość, w bezosobowy strumień aktywności władzy. Nawet najważniejsze są tylko fragmentem tego strumienia. Gdy po latach szuka się momentów, w których zdecydowała jednostka, wypowiedziane przez władcę „ja chcę”, widać ich niewiele.

Najciekawsze było to, że strumień aktywności władzy przepływał daleko od centrów rzeczywistości, że potrafił rzeźbić realia dopiero na jej marginesach. Jednym z przejawów tej bezsilności władzy było to, że nie potrafiła wziąć aktywnego udziału w najważniejszych wydarzeniach epoki. W budowie kapitalizmu, w akcesji do Unii, do NATO. Wszystkie one przetoczyły się za jej plecami. O budowie kapitalizmu była już mowa, polską politykę wyręczyło społeczeństwo i Zachód. W przypadku wejścia do NATO było podobnie. Kluczowe decyzje podjęli Amerykanie. Polscy politycy nie mieli żadnych zasług, raczej odwrotnie. Mimo entuzjastycznych wobec Paktu deklaracji, w czynach ciągle zniechęcali do siebie. To był festiwal wpadek – kolejni ministrowie obrony byli fatalni, związki polityki z armią podejrzane. Im bliżej było daty akcesji, było coraz gorzej. Do władzy wrócili postkomuniści, ich premier okazał się przyjacielem oficera KGB, ich politycy krytykowali interwencje USA. Gdyby sukces zależał od politycznych wysiłków, Polski w Pakcie mogłoby nie być. Na szczęście nie zależał. Dla Amerykanów ważniejsze było położenie Polski na mapie. Chcieli doprowadzili NATO pod rosyjskie granice i to zrobili. Nie inaczej było z Unią Europejską. Niemcy, mocno wystraszone wojną w Jugosławii, postanowiły rozszerzyć Unię. Nie chciały graniczyć z niestabilnym regionem. Naciskał też niemiecki biznes, który chciał nowych i bezpiecznych rynków. Miał rację, wystarczyła dekada, aby obroty handlowe z Polską sięgnęły poziomu jednej trzeciej obrotów z USA. Wejście Polski do Unii było inwestycją na tyle ważną, że Berlin wielokrotnie Polsce pomagał. Bo polscy politycy jak zwykle bardziej entuzjastyczni byli w słowach niż w czynach. Z dziesięciu państw, które wchodziły do Unii, przygotowania do akcesji w Polsce przebiegały najwolniej. Dopiero groźba, że Unia przyjmie dziewięć państw, a Polska poczeka, wyrwała polskie władze z inercji.

W wielkich wydarzeniach epoki polska polityka nie zdołała swojej obecności zaznaczyć. Tylko w jednym miała swój udział, czym politycy lubią się chlubić. W budowie demokracji. W istocie mieli, ale taki sam jak wszyscy. Bo demokracja była powszechnym pragnieniem. Bywały epoki, w których o demokrację trzeba było walczyć. W 1989 roku było inaczej. Wszyscy byli za demokracją, przeciw nie było nikogo. Chciało demokracji społeczeństwo, chciała opozycja, chcieli komuniści, bo w tym systemie czuli się bezpieczniej, chcieli jej wielcy gracze Zachodu, chciała nawet Rosja. W tamtej epoce wystarczyło ogłosić demokrację i odtąd była. Nieważne było, kto ją wprowadza, w jaki sposób i w jakim celu. Polacy za architekta demokracji uznali pierwszego niekomunistycznego premiera. Potrzebowali ładnego symbolu. Ale prawda jest taka, że architekta nie było. Demokracja w 1989 roku była formalnością. Gdyby Kiszczak został premierem, też by ogłosił demokrację, podobnie jak wielu komunistów w sąsiednich krajach.

Polska odniosła wielkie sukcesy nie dzięki polityce, ale historii. Dzięki wielkim energiom epoki – społecznym, geopolitycznym, ekonomicznym – które przez trzy dekady pchały Polskę w jednym, najbardziej korzystnym kierunku. Nie tylko zresztą Polskę, ale cały region. Te energie sprawiły, że wszyscy odnieśli sukces. Zbudowali demokrację i kapitalizm, weszli do Unii i NATO. Nie było ważne, co lokalni politycy robili. Jak sobie radzili. Czy nowe realia budziły w nich entuzjazm, czy niechęć. Tamta sytuacja miała logikę podróży pociągiem. Nieważne jest, co robią pasażerowie, trasa podróży nie od nich zależy. W 1989 roku wszystkie państwa regionu wsiadły do jednego pociągu. Więc wszystkie dojechały w to samo miejsce. Historia wyręczyła politykę. Nie było w tym niczego dziwnego, niczego osobliwego. Tak zwykle wygląda anatomia wielkich sukcesów. Aby politycy mogli się nimi pochwalić, dużo poważniejsze siły muszą do nich doprowadzić. Politycy odgrywają rolę notariuszy – podpisują końcowe traktaty.

Polscy premierzy mieli władzę nad ludźmi. Nad setkami tysięcy swoich urzędników. Ale nie mieli władzy na rzeczywistością. Byli jedną z wielu sił, które na nią oddziaływały. Siłą na tyle słabą, że nowe kształty realiów zaskakiwały premierów równie mocno, jak zwykłych obywateli. Nie kierowali statkiem. Stali na mostku czegoś, czym sterować nie potrafili. Nie wyznaczali kursu, którym podążała rzeczywistość, lecz go symbolizowali. Nie byli sprawcami zmian, byli twarzami zmian. Nie byli władcami realiów, jedynie odgrywali tę rolę. Nie rządzili. Oni wypełniali rytuał rządzenia. Dla własnej korzyści, ale też dla społecznej satysfakcji. Uczestniczyli w liturgii wyrażającej społeczne przekonanie, że rękami wybranego przez siebie przywódcy objęli panowanie nad własnym losem.

Opór rzeczywistości

Politycy nie „rządzą” realiami. Różne są tego powody. Są reguły rzemiosła. Są rządzeni. Jest wieczny brak pieniędzy. Są inne państwa, które krzyżują plany. Wrogie media. Oligarchowie. Gospodarka, która działa, jak chce. Procesy społeczne. A nawet przedmioty, na przykład gaz ziemny, którego brakuje, albo CO2, którego jest akurat w nadmiarze. Niekończącą się listę przeszkód i barier można zastąpić jednym słowem – naprzeciw woli władcy stoi rzeczywistość. Czym ona jest? Odpowiedź urzędnika będzie długa. Odpowiedź eksperta głęboka. Odpowiedź polityka prosta – jest ona oporem. Rzeczywistość jest czymś, co nie słucha rozkazów.

Cała kultura umysłowa naszej epoki opiera się na przekonaniu, że realia są plastyczne, że eksperci służą władzy kompletną wiedzą, a rząd ma narzędzia, aby z niej skorzystać. Wystarczy chcieć, a można zrobić wszystko. Jednak każdy składnik tej diagnozy jest dramatycznie fałszywy. Realia stawiają potężny opór. Każdy ekspert mówi co innego. A narzędzia państwa są zbyt toporne jak na skalę stawianych celów. Bo jak wyglądają ambicje naszej epoki? Nie chodzi o oddech od wojen, o pomoc w czasie głodu, o drogi wolne od rozbojów. Dziś przed władzą stawia się większe zadania. Panowanie nad planetą, nieskończony wzrost poziomu życia, respektowanie dziesiątków rodzajów indywidualnych wrażliwości. Skala oczekiwań wobec losu zwierząt jest dziś większa niż dwa stulecia temu wobec losu ludzi. Tak gigantyczna presja może zmusić politykę do kilku sukcesów. Ale nie zmieni faktu, że oczekiwania wobec władzy szybują wysoko ponad jej możliwościami. Gdyby rządzenie było tak proste i łatwe, władza kupowałaby elektorat nie kolejnymi obietnicami, ale kolejnymi sukcesami. A każda ekipa zostawiałaby po sobie wielkie dzieła.

Z perspektywy polityka rządzenie wygląda inaczej. Weźmy dowolny problem. Wysokie bezrobocie. Zaprasza premier dwudziestu ekspertów i pyta o zdanie. Każdy mówi, że problem można rozwiązać. Ale każdy proponuje inne rozwiązanie. Jak lekarze z Moliera. W takiej sytuacji inteligentny szef rządu nic nie robi. Czeka. Gdy społeczna presja rośnie, sięga po jeden z pomysłów. Połowa ekspertów wychwala premiera za wybór, połowa go za to linczuje. Po roku okazuje się, że pomysł nie przyniósł sukcesu. Eksperci długo się potem spierają, czy pomysł był zły, czy tylko źle go wprowadzono. Jednak talmudyczne spory mało władcę obchodzą. Wie, że natrafił na opór rzeczywistości. Jeśli presja społeczna nie słabnie, musi spróbować kolejnego sposobu. Jego następca trzeciego. Po serii nieudanych prób albo społeczeństwo uczy się żyć z nierozwiązanym problemem, albo nagle pojawia się sukces. Co było powodem sukcesu – zwykle odpowiedź pozostaje nieznana. W Polsce przez półtorej dekady walczono z bezrobociem. Bez skutku. Seria burzliwych sporów politycznych sprawiła, że na kilka lat problem zszedł na plan dalszy. Gdy emocje ucichły, okazało się, że bezrobocie radykalnie zmalało. Właśnie wtedy, gdy przestano z nim walczyć.

Bywają problemy, które nie są technicznie trudne, natomiast oporem okazują się koszty. Podstawą działania nowoczesnego państwa jest wydawanie publicznych pieniędzy. Domagają się ich wszyscy, to dziś podstawowe oczekiwanie wobec polityki. Stąd wielka część pracy rządu dotyczy właśnie krążenia publicznych pieniędzy. Sposobów patrzenia na obieg pieniądza może być wiele – efektywność, inwestycja w przyszłość, sprawiedliwość społeczna, rozwój gospodarczy. Premier chciałby je wszystkie pogodzić, ale ponieważ pieniędzy jest radykalnie mniej niż potrzeb, skupia się na własnym interesie. Na utrzymaniu poparcia dla rządu. Ugina się przed żądaniami w rytmie wyznaczonym przez wysokość politycznej kary. Kiedy do stolicy przychodzą górnicy, premier pieniądze im daje, choć ekonomiści krzyczą, że to bez sensu. Gdy jednak kopalnie zaczną pożerać tyle pieniędzy, że trzeba zabrać nauczycielom i emerytom, premier zamyka kopalnie. Bo nauczycieli i emerytów jest więcej, więc kara za ich gniew będzie większa. Drogą takiej eliminacji rząd podejmuje decyzje. Nie te, które chce, nie te, które planował, nie te, które wynikają z szerszej koncepcji, ale te, które musi ze względu na naturę rzemiosła. Reszcie rzuca ochłapy sugerujące, że wszystkie potrzeby zostały zaspokojone. Rządzenie nigdy nie weszło w Polsce na poziom szerszej strategii. Rzadko wchodziło na poziom jakiejkolwiek strategii. Zazwyczaj było mechaniczną reakcją, ucieczką przed bólem. Nie dążeniem ku czemuś, ale uciekaniem od czegoś. Spory ekonomistów, jak mądrze wydawać pieniądze, były ciekawe, ale z realną polityką większego związku nie miały. Przy całym realizmie nauk ekonomicznych opierają się one na wizji władzy, która korzysta z wolności, podczas gdy realna władza jedynie ulega koniecznościom. W ekonomicznym myśleniu o polityce władza ma luksus oddechu, ambicji, idealizmu, w praktyce jest inaczej. Nie ma oddechu, a swoje ambicje lokuje gdzie indziej. W swoim własnym trwaniu. Robi tylko to, za co jest wyborcza nagroda albo wyborcza kara. Robi tylko to, na co istnieje silna presja społeczna. Jeśli społeczeństwo jest tak wyrafinowane w swoich potrzebach, że gotowe jest ukarać władzę za brak środków na ochronę przyrody, rząd skieruje tam większy strumień pieniędzy. Ale dopiero pod presją społecznej rzeczywistości.

Warto tę logikę wyraźnie uchwycić. Rząd podejmuje się bardziej skomplikowanych zadań nie w logice kruszenia oporu rzeczywistości. Ale pod presją rzeczywistości. Coraz bardziej ambitne projekty, jakie finansuje państwo, biorą się nie z ambicji władzy, ale z ambicji społeczeństwa. Nie władza je wymusza na realiach, ale realia na władzy, w tym wypadku realia społeczne. Tak jest nie tylko w Polsce. Najbardziej aktywne zachodnie państwa, które nad Wisłą stawiane są za wzór, nie są triumfem polityki, ale społeczeństw. To społeczeństwa zmusiły władzę, aby zajęła się tym, co dla nich stało się ważne. A władza dopiero podreptała za nimi.

Nawet w sprawach z pozoru najprostszych – czyli światopoglądowych – władza czuje opór realiów. A tu przecież zmiany są najłatwiejsze. Są proste i tanie. Wystarczy jedno głosowanie w Sejmie. Ale w praktyce sytuacja wygląda inaczej. Weźmy proces instytucjonalizacji wpływów Kościoła. Kluczowe decyzje – wprowadzenie religii do szkół, konstytucyjne zapisy o Kościele i wartościach chrześcijańskich, restrykcyjne przepisy aborcyjne, oddanie majątku kościelnego, zablokowanie in vitro – wszystkie były decyzjami rządów lewicowych i liberalnych. Przyszło im rządzić w kraju, w którym Kościół potrafił mobilizować masy, więc się realiom poddali. Nie tylko nie walczyli z Kościołem, ale mu służyli. Ubiegali prawicę. Lewa strona pierwsza robiła to, co zamierzała zrobić prawica. Usprawiedliwiała się, że dzięki temu trzyma prawicę z dala od władzy. W istocie trzymała, co nie zmienia faktu, że właśnie Mazowiecki, Miller, Kwaśniewski i Tusk byli twórcami potęgi Kościoła. I to właśnie jest przykład mocy rzeczywistości. Wyborcy lewicy mają do nich pretensje, oni tymczasem robili to, co politycy robią zawsze – ulegali rzeczywistości. Podobnie było na Zachodzie. W kwestiach światopoglądowych władza niemal zawsze była bierna. Popularne przykłady są w większości chybione. To nie politycy osłabili pozycję kościołów, nie oni sprawili, że rozwody się stały legalne, że czarne dzieci poszły do szkoły z białymi. Drogę do tych wszystkich decyzji utorowały reakcje społeczne. Czasem burzliwe, czasem powolne, dokonujące się w logice płynnej zmiany poglądów. Dopóki większość społeczeństwa była przeciw, politycy bali się wychodzić przed szereg. Gdy jednak większość zmieniała poglądy, politycy zmieniali ustawy, udając własną odwagę i sprawstwo. Ale nie byli ani odważni, ani sprawczy. Byli jak zawsze konformistyczni. W tych sprawach to nie polityka prowadzi społeczeństwa, ale jest przez nie prowadzona. To kolejna sfera, w której polityka ulega przed oporem rzeczywistości.

Czytelnik, który mocniej poszpera w pamięci, znajdzie wyjątki. Przykłady przełamania przez politykę oporu rzeczywistości. Ale te wyjątki nie są przydatne do opisu normy. Dla zrozumienia polityki. Bo wyjątek nie tylko nie pozwala zrozumieć normy. On nie pozwala samego siebie zrozumieć. Wyjątki – czyli realny polityczny sukces, udane przełamanie oporu realiów – są zagadkowe. Przede wszystkim nie wiemy dobrze, które to są. Czy to, co wydaje się sukcesem, polityk sprawił świadomie, czy może przypadkiem. Czy to, co się wydaje przełamaniem oporu rzeczywistości, nie jest po głębszym wejrzeniu poddaniem się rzeczywistości. Odwracamy zatem problem. O ile porażka w starciu z rzeczywistością nie wymaga wyjaśnień, sukces jest zagadką. Jeśli coś uznajemy za polityczny sukces, na nas spoczywa konieczność dowodu, że to naprawdę zasługa polityki. A gdy już znajdziemy przypadki dające poczucie pewności, nadal nie rozumiemy zbyt wiele. Bo tych sukcesów jest zbyt mało, aby ich mechanizm opisać.

Grzęźnięcie władzy, obumieranie ambicji, porażka w zderzeniu z rzeczywistością – to główna treść polskiej polityki. Przez trzydzieści lat miała ona kilka wielkich celów. Zostanie liderem regionu, związanie Ukrainy z Zachodem, profesjonalne uzbrojenie armii, zerwanie zależności energetycznej od Rosji, sprawną służbę zdrowia. Nie osiągnęła żadnego. Nie znaczy, że nie próbowała. Jednak żadnemu nie sprostała. Miała też sporo celów dużych – odbiurokratyzowanie gospodarki, budowę autostrad, walkę z korupcją, zatrzymanie ucieczki młodzieży z Polski, reformę sądownictwa, poprawę jakości edukacji, budowę służby cywilnej, apolitycznych służb specjalnych, uratowanie stoczni i kopalni, modernizację wsi, lepszą ściągalność podatków. Z tych dużych celów osiągnęła może jedną czwartą. Wyższą skuteczność wykazała dopiero na poziomie celów małych lub doraźnych – jak organizacja Euro, likwidacja mafii, walka ze skutkami powodzi.

Być może ktoś inne cele wymieni jako wielkie, a inne jako średnie. Dla generalnej diagnozy nie ma to znaczenia, bo większości celów nie udało się osiągnąć. Bez względu zatem na ranking celów wnioski będą podobne. Przy sprawach strategicznych – demokracja, kapitalizm, Unia, NATO nie ma zasług władzy. Przy sprawach wielkich głównie porażki. Przy średnich trochę sukcesów. Dopiero przy małych względna skuteczność. To jest empiryczny obraz rządzenia w polskiej demokracji. To jest efekt zmagań władzy z rzeczywistością. Jakkolwiek dziwnie by to brzmiało, kształtowanie rzeczywistości przez władzę było pasmem porażek. Realne rządzenie nie było kontrolą nad rzeczywistością, ale jej brakiem.

Osobliwości tej sytuacji jest wiele. Po pierwsze, w świecie, w którym władza siły ma skromne, można całkiem wygodnie żyć. Bo fakt, że władza przegrywa z realiami, nie znaczy, że również społeczeństwo przegrywa. Odwrotnie, może sobie radzić dobrze, a nawet bardzo dobrze. Po drugie, nieskuteczność władzy nie pociąga za sobą choroby realiów – stagnacji, uwiądu, gnicia. Może tak być, ale nie musi. Po trzecie, nieskuteczność władzy nie oznacza bezradności państwa. Rozumianego nie jako władza polityczna, ale struktura administracyjna. Obojętna na zmiany na szczycie. Mocniej przylegająca do swojej podstawy, do społecznego życia, niż do swojego wierzchołka, czyli polityków. O ile władza dużo mówiła i mało robiła, państwo postępowało odwrotnie. Milczało, ale działało. W jednych przypadkach sprawnie, w innych niezdarnie. W jednych mądrze, w innych głupio. W jednych społeczeństwu pomagało, w innych je eksploatowało. Były obszary, w których państwo uczyło się szybko i reagowało skutecznie. Były takie, w których było bierne i marnotrawne, w innych było opresyjne i bezwzględne. Były wreszcie takie, w których wykazywało niezdarność i prymitywizm, czego przykładem były katastrofy z udziałem premierów, prezydentów, generałów. Dlaczego państwo było takie niespójne? Dlaczego jedne fragmenty kumulowały wiedzę i doświadczenie, pomagając społeczeństwu, a inne je stale raniły? To pozostaje zagadką. Niemniej to kulawe państwo wydało rzeczywistości większość skutecznych rozkazów. Takich rozkazów, którym rzeczywistość się podporządkowała.

Mimo wad wskazanych przez Marksa państwo jest pozytywnym bohaterem ludzkiej historii. O ile władza polityczna jest kruchym narzędziem, administracyjny rozum jest siłą poważną. Jednak bardzo skomplikowaną – ten rozum jest kolektywny, rozproszony po wielu instytucjach, bardziej przypomina mądrość mrowiska niż inteligencję jednostki. Osiąga dużo mniej, niż się mieści w pojęciu „rządzenia”, jednak wystarczająco dużo, aby pomóc społeczeństwu w zmaganiach z losem. Ale pomaga w sposób inny niż w metaforze „rządzenia”. Mniej naiwny, mniej komiksowy, bez superbohatera z jego supermocą. „Rządzenie” i jego podmiot, czyli premier, to personifikacja czegoś, co rozgrywa się na innym poziomie i wedle innych mechanizmów. To uproszczona symbolizacja państwa i jego instytucji.

Państwo jest tworem tajemniczym. Mrowisko, ale na skalę człowieka, nie mrówki. Jak powstaje, jak nabywa tężyzny, jak ją traci – nie wiadomo. Hegel uważał kolejne etapy rozwoju państwa za pochód Boga przez dzieje. Co było tyleż hołdem, co przyznaniem, że tego pochodu człowiek nie potrafi zrozumieć. Polskie doświadczenia niczego nowego do tej niewiedzy nie wnoszą. Niemniej potwierdzają znaczenie państwa. Jego rzeczywistość. Jego ciężar. Jego wpływ. O ile władza polityków istnieje głównie w społecznej wyobraźni, państwo jest ingerencją w realia. To prawdziwe uderzenia łopatą, po których zostają prawdziwe doły. Prawo, reguły, instytucje, szkoły, szpitale, sądy, policja – to ingerencje w rzeczywistość, które stały się bardziej rzeczywiste niż to, w co się wdzierały. Polityka nigdy do takiej skuteczności nie doszła.

„Rządzenie” jest metaforą ludzkiej władzy na realiami. Czyli czegoś, co dokonuje się na innym poziomie. Prawdziwą władzę widać tam, gdzie człowiek stoi naprzeciw realiów. Z kilofem albo z dźwigiem. W zasięgu własnych rąk zdziała, co zechce. Rozbije każdy kamień, postawi dom, wymyśli żarówkę. Przed 1989 rokiem siły jednostek były skrępowane przez komunizm, czego efektem była uboga rzeczywistość. Uwolniona z więzów jednostka dała pokaz swych mocy. Nieskrępowane społeczeństwo siły jednostek spotęgowały. Do skali, która po namyśle naprawdę zdumiewa. Proste formy kooperacji – bo po 1989 roku wszystko było proste – dały efekty niezwykłe. Do tego wysiłku dołączyło państwo. Odziedziczone po komunizmie, mocno zdezelowane. Zwykle przeszkadzało, ale gdy pomagało, kumulowało siły społeczne do skali olbrzymiej. Lepiącej rzeczywistość jak wosk. Jednak państwo było zazwyczaj ostatnim szczeblem, które siły społeczne potrafiło wzmocnić. Etap kolejny, czyli polityczne „rządzenie”, był głównie iluzją, że wzmocnienie społecznej siły może postępować dalej i dalej. Że wystarczy wybrać delegata, który w imieniu 40 milionów krzyknie do realiów: „Niech się stanie!”, a one pokornie posłuchają. Jednak to tak nie działa. Rzeczywistości nie da się zastraszyć. Ani zaczarować słowami. Można jednostkę nazwać premierem. Można faraonem. Można Bogiem. Ale nie stanie się przez to Bogiem. W ten sposób można jedynie budować iluzję, że ludzie mogą więcej, niż mogą naprawdę.

Szczytem społecznej siły Polaków pozostało państwo. Ale nie jako instrument w rękach jednostki. Ale jako struktura bezosobowa, lepiony przez pokolenia golem, bez świadomości, bez jasno postawionych celów, bez własnej woli. Jednym słowem mrowisko. Próba nadania mu świadomości i woli, czyli oddanie mrowiska w ręce jednej osoby, aby jego sił użyło świadomie, nie dało większych rezultatów. Premier nie rządził mrowiskiem, ale w nim pracował. Jako kadrowy.

Rozdział III

Demokratyczne rządzenie gdzie indziej

Czy słabość władzy jest tylko polskim problemem?

Polak, który przez trzy dekady uważnie spoglądał na politykę, miał problem. Czy obserwuje defekty peryferyjnego państwa i peryferyjnych elit, niepotrafiących przejść na poziom skutecznego rządzenia? Czy też problem jest szerszy? Może gdzie indziej władza jest również bezradna? Gdyby żył w epoce marazmu, bez wahania wybrałby odpowiedź pierwszą. Patrzyłby z zazdrością na Amerykanów, Anglików, Francuzów czy Niemców w poczuciu, że lepszą egzystencję zawdzięczają władzy – sprężystej, energicznej, inteligentnej. Jednak w szybko rozwijającej się Polsce powodów do frustracji nie było, a polityczne wieści, które przybywały z centrów świata, nie budziły zazdrości. Już same personalia nie były imponujące. W tamtych latach rządzili młody Bush, Sarkozy, Berlusconi, Schroeder, Blair. Nawet na tle polskich polityków nie mogli udawać gigantów. Ale ciekawsza była skuteczność ich rządów. Stanowczo nie budziła szacunku. Większości wielkich problemów rozwiązać nie potrafili. Paryż wiecznie próbował ożywić gospodarkę, wiecznie bez skutku. Opinia publiczna była zawiedziona, więc rząd smagał gospodarkę kolejnymi rozkazami, które ta przyjmowała z pełną obojętnością. Nie inaczej amerykański rząd walczył o przywództwo nad światem. W tamtej epoce Robert Kagan pisał z dumą, że Amerykanie są z Marsa, nie lękają się wojen. W istocie nie lękali się, ale prowadzić ich nie potrafili. Największa potęga militarna potykała się o Irak, o Afganistan, o Syrię. Patrząc na swoich wyznawców, bóg wojny miał sporo zabawy. We wszystkich ważnych sprawach rządy zachodnie ponosiły porażki: nie radziły sobie z napływem imigrantów, z konfliktami etnicznymi, z terroryzmem. Z bezradną zazdrością obserwowały rewolucję technologiczną w USA oraz narodziny chińskiej potęgi. Potem przyszła lawina jeszcze twardszych ciosów – światowy kryzys gospodarczy, zapaść w sferze euro, inwazja Rosji na Ukrainę oraz wielka fala migracji. Rząd francuski ponosił odtąd same klęski, włoski podobnie. Rząd angielski miał szczęście, gospodarka szybko się podniosła, a wtedy rząd pokazał, że sam jest większym zagrożeniem niż kryzys światowy – pozwolił trzeciorzędnym politykom wyprowadzić kraj z Unii. Rząd niemiecki, uciekający przed większością ważnych decyzji, sprawność mógł udawać jedynie na tle innych. Jednak największe wrażenie robiły wieści ze stolicy Zachodu. Wieloletnia walka Obamy o system ubezpieczeń społecznych pokazała władzę bezsilną, spętaną, powolną. Polak mógł się zastanawiać, czy między rządem w Warszawie a w Waszyngtonie istnieje jakościowa różnica.

Bo to, że jakaś różnica istnieje, było faktem bezspornym. Tamte państwa częściej odnosiły sukcesy w rządzeniu. W sprawach drobnych czy średnich skuteczność niemieckiego rządu była imponująca. Jednak większa sprawność nie wynosiła zachodnich rządów na poziom mitycznego „rządzenia”. Bo w wielkich sprawach stale im się przytrafiały wielkie porażki. Na Zachodzie niechętnie to przyznawano albo czyniono z tego epizod. Znak czasu, owoc kilku dekad, w których zabrakło de Gaulle’a, Adenauera, Churchilla. Logika tego rozumowania była prosta: bywają czasy, w których żyją wielcy politycy, wtedy polityka jest wielka. I bywają epoki pechowe, pozbawione wielkich polityków, wtedy rządzenie jest marne. Ale takie epoki szybko mijają.

Zachodnia wiara w „rządzenie” karmiła się pamięcią wspaniałej przeszłości. A to rodziło ciekawość. Jak było kiedyś? Jak wyglądała wielkość? Jak działała? Co sprawiała? Jak wyglądało jej dumne „rządzenie”? Jak brzmiały rozkazy, których rzeczywistość słuchała pokornie. Jednak nawet pobieżna wyprawa w przeszłość budziła rozczarowanie. Doświadczenia Zachodu nie mniej niż polskie podważały wiarę w „rządzenie”. A dowodów nie trzeba było szukać głęboko. Leżały na każdym historycznym zakręcie. Mit „rządzenia” kruszył się nawet w przypadkach, które uchodziły za jego najwspanialsze przejawy.

Rządzenie w świecie Zachodu

Skupmy się na ostatnich stu latach. Okres rozpoczyna pierwsza wojna światowa, kataklizm pod każdym względem. Rządy europejskie popełniły trzy fundamentalne błędy – przystąpiły do wojny, nadały jej charakter totalny i wbrew dawnym regułom nie chciały jej przerwać. Kazały swoim armiom zabijać nie do pierwszej krwi, ale do krwi ostatniej. Robiły to tak długo i skutecznie, że poniosły największe w dziejach straty. Bywało, że straty ostateczne. Imperium Austro-Węgier zniknęło z mapy. Imperium osmańskie również. Car, najsilniejszy polityk Europy, stracił władzę, system i głowę. Inni przeżyli, ale krwawili strasznie. Ledwo zbudowana potęga Niemiec rozpadła się. Anglia straciła pozycję władcy świata, Francja – ostatecznie pożegnała się z rolą władcy kontynentu. Wszystkie potęgi europejskie, które w 1914 roku ochoczo przystąpiły do wojny, kilka lat później uznały wojnę za największy kataklizm w swych dziejach. Historycy spierają się dziś tylko o to, którym rządom przypisać winy większe, a którym mniejsze. Ale bezrozumny udział polityki w tym wydarzeniu jest dla wszystkich bezsprzeczny. Rządzący podpalili swój świat. XX wiek zaczął się od klęski polityki na dziejową skalę.

Z tego upadku polityka nie podniosła się szybko. Już sam sposób zakończenia wojny – czyli traktat wersalski – historycy zgodnie uznają za początek drugiej. Nadmiernie triumfujący wygrani, nadmiernie upokorzeni przegrani. Droga do faszyzmu w Niemczech i Włoszech stanęła otworem. Ale aby faszyści mogli doprowadzić do kolejnej wojny, rządy Francji i Anglii musiały popełnić wszystkie możliwe błędy. Od bierności wobec Hitlera po brak przygotowania do wojny. Efektem była druga wojna. Nie tylko tragiczna, ale i dramatyczna. Jej wynik długo się ważył, skończyć się mogła zarówno triumfem Hitlera nad Europą, jak i podobnym triumfem Stalina. Zachód stracił resztki kontroli nad swoim losem. O jego przyszłości decydował pojedynek jego dwóch śmiertelnych wrogów. Zachód miał szczęście – siły obu wrogów były wyrównane, więc zwycięzcy nie starczyło mocy, żeby podbić całą Europę. Jeśli w latach 40. ktoś wierzył, że jego rząd panuje nad losem własnego narodu – to tylko Amerykanie i Rosjanie. Reszta kipiała pretensjami do swoich przywódców. W istocie, sekwencja ich porażek była niezwykła. Trzy dekady wypełnione klęskami – najpierw jedna wojna, potem zły pokój, potem bezradność wobec kryzysu gospodarczego, potem bezradność wobec Hitlera, aż wreszcie przegrana z Hitlerem, z której Europę musieli ratować inni. Jeśli to jest „rządzenie”, jeśli to jest kontrola nad rzeczywistością, pojęcia te znaczyły coś bardzo skromnego.

Pretensja do własnych rządów z czasem utonęła w terapeutycznym gniewie na Hitlera. Zwłaszcza że po 1945 roku nastąpiło kolejne trzydziestolecie, tym razem szczęśliwe. Przynosząc cztery wielkie sukcesy – gospodarczą prosperity, demokrację, rozbudowę państwa opiekuńczego oraz Unię Europejską. Te trzy wyjątkowe dekady opromieniają stulecie, będąc współczesnym oparciem dla mitu „rządzenia”. Dla wiary, że polityka dużo potrafi. Kłopot w tym, że wkład polityki do tych sukcesów był bardzo skromny. Zacznijmy od demokracji. Odrodziła się wedle tego samego schematu, co w Polsce po 1989 roku. Została ogłoszona i była. Nie trzeba jej było krzewić, nie trzeba jej było bronić. Nie miała wrogów, była systemem politycznym Ameryki, nowego patrona regionu. Więc trwała. Powierzchowna denazyfikacja Niemiec i zupełny jej brak w Austrii pokazały, że w nowej epoce demokracja nie wymaga demokratycznej żarliwości. Wystarczył konformizm. Dawni pracownicy państwa Hitlera pracowali dla państwa demokratycznego. Funkcjonariusze rządu Vichy dla liberalnej Francji. Podobnie po kilku dekadach postępować będą urzędnicy reżimu Franco albo polscy komuniści. Po pierwszej wojnie demokracje w Europie wszędzie upadały, po drugiej wszędzie kwitły. Same z siebie. Demokracji nie zbudowali pierwsi powojenni premierzy Niemiec, Włoch czy Francji. Odwrotnie. To demokracja zbudowała ich. Dała im władzę. I pozwoliła zostać symbolem demokracji.

Powtórzmy raz jeszcze, aby siła mitu nie przysłoniła realiów. W 1945 roku żaden „ojciec założyciel” nie napotkał sprzeciwu. Nie musiał tworzyć partii walczącej o demokrację. Nie musiał organizować demokratycznej partyzantki. Nie musiał jeździć po kraju i przekonywać ludzi. Stając po stronie demokracji, nie płacił żadnej politycznej ceny. Niczego dla niej nie poświęcał. Niczego nie ryzykował. Nie musiał się też szczególnie wysilać. Nie wymyślał nowych instytucji – albo przywracał dawne, albo kopiował cudze. Więcej wysiłku wkładała kanclerz Merkel w przygotowanie rocznego budżetu, niż włożył kanclerz Adenauer w budowę niemieckiej demokracji.

Pierwsza z czterech herkulesowych prac tamtej epoki po bliższym wejrzeniu okazuje się prostym zadaniem. Natomiast druga jest autentycznie olbrzymia, jednak Herkulesa nie widać. Chodzi o gospodarkę, która po 1945 odrodziła się w tempie zawrotnym. Aby startując z poziomu ruin, doścignąć amerykańską. Sukces był wielki, ale nie widać powodu, aby go uznać za owoc politycznej reżyserii. Znając finał, wielki rozwój całej Europy Zachodniej, lokalne – czyli narodowe – zasługi sprowadzić można do tempa rozwoju. Jedne kraje drogę do prosperity przemierzyły szybciej, inne wolniej. Jeśli nawet całość efektu przypiszemy polityce, nie uzyskamy obrazu władzy panującej nad gospodarką, a jedynie zdolnej gospodarce nieco pomóc albo nieco zaszkodzić. Dowiodły tego zresztą kolejne dekady, bo gdy w latach 70. gospodarka zatrzymała się, polityka zamieniła się w festiwal bezradności. Oczywiście zarówno w czasach dobrych, jak i złych panowało przekonanie, że sukces zależy od politycznych narzędzi. Spierano się, które są lepsze, czy wolny rynek, czy interwencjonizm. Ale pół wieku później ekonomiści są mocno sceptyczni. Piketty oświadcza, że wybór terapii był kompletnie nieważny. Liczyły się naturalne potencjały zachodnich gospodarek, do których wracały po zniszczeniach wojennych. I do których wracać mogły różnymi drogami, bo nie droga była ważna. Gdy jednak wróciły, zatrzymywały się. I wtedy nie pomagał ani liberalizm, ani interwencjonizm. Czyli nie pomagała żadna polityka.

Ani decyzje rządów, ani ich ideowa konceptualizacja nie były sprężynami gospodarczych wydarzeń. Były tylko społeczną percepcją. Społecznym wyobrażeniem na temat sprężyny. Iluzją, której ulegali także politycy, próbując znaleźć klawisz, w który należy uderzyć. I uderzali, szczerze wierząc, że to działa. A późniejszy stan gospodarki przypisywali wyborowi klawisza. Ale w kraju obok politycy uderzali w inny klawisz. W jeszcze innym nie uderzali w żaden, bo nie potrafili wybrać. A jednak wszędzie wyniki były podobne. Skoro podobne, to nie od klawisza zależały. I nie od polityków walących w klawisz.

Zatrzymajmy się na chwilę, aby wyklarować cele wywodu. W powyższym rozumowaniu nie chodzi o to, że władza nie ma wpływu na gospodarkę. W sposób oczywisty ma. Rządy sprawiają wiele skutków, jednych dobrych, innych złych. Ale sprawiają na inną skalę niż wyobrażenia na ten temat. Powiedzmy tak: władza potrafi kształtować kilka procent dostępnego jej świata, natomiast w wyobrażeniach zdolna jest wyrzeźbić całość. Nie chodzi o konkretne liczby, ale o różnicę, jaką ilustrują. Fakt, że władza wpłynęła korzystnie na fragment gospodarki, nie znaczy, że jutro może zmienić następny fragment, a pojutrze wymodelować całość. Jest różnica między stwierdzeniem Archimedesa, że mając punkt podparcia, potrafi poruszyć Ziemię. A wyobrażeniem, że można Ziemię przesunąć w dowolne miejsce w kosmosie. Powszechne wyobrażenia na temat władzy należą do drugiego gatunku.

Co więcej, nawet te kilka procent wpływu na rzeczywistość jest sukcesem osobliwym. Możliwym dzięki wsparciu ze strony rzeczywistości. Kolejny, trzeci sukces zachodniej polityki – czyli budowa państwa opiekuńczego – jest wydaniem rzeczywistości rozkazu, na który rzeczywistość czekała. Którego wręcz żądała, podobnie jak w przypadku demokracji. We współczesnym myśleniu o polityce, zwłaszcza lewicowym, budowa państwa opiekuńczego traktowana jest jako triumf politycznej woli oraz ideowych przekonań. Ale prawda historyczna jest inna. Państwo opiekuńcze nie było owocem ideowej żarliwości. Ani jego zręby, które powstały przed pierwszą wojną, ani jego reszta dobudowana po drugiej wojnie. Zacznijmy od fundamentów zbudowanych pod koniec XIX wieku. Logikę ich powstania opisało wielu autorów, również lewicowych, jak Polanyi. W jego ujęciu pierwsza połowa XIX wieku była erupcją leseferystycznego szaleństwa, druga połowa wieku była reakcją na nie. Powołanie państwa opiekuńczego było powszechnym odruchem samoobrony społecznej. Obroną elit przed rewolucją, zarazami, przestępczością. Oraz obroną mas przed głodem, nędzą, chorobą. Idee nie miały nic do rzeczy. Rynek ograniczały wiktoriańska Anglia, Prusy Bismarcka, Austria Habsburgów i Francja III Republiki. Opiekę społeczną wprowadzali konserwatyści, liberałowie, reakcjoniści. Oczywiście pomysł państwa opiekuńczego zrodził się w lewicowych głowach, ale lewica nie była zdolna go przeprowadzić. Państwo opiekuńcze musiało się stać konieczne, aby się stało możliwe. Wyrosło z czegoś dużo silniejszego niż pryncypializm opozycji oraz mądrość władzy.

Podobnie było potem. Państwo opiekuńcze po 1945 roku budowali wszyscy. Głównie chadecy, ale też socjaldemokraci i liberałowie. I znowu budowali z powodów głębszych niż ideowe. Budowali z panicznego strachu przed nawrotem faszyzmu. Oraz z panicznego strachu przed nadejściem komunizmu. Budowali z powodu wojny, która mocno, choć na krótko, zrównała klasy społeczne. I najważniejsze – budowali, bo mieli zgodę elit bogactwa. Dwa razy w historii kapitalizmu wpadły one w tak wielki popłoch, że były gotowe choć trochę się podzielić dochodem. Pod koniec XIX wieku, gdy masy dostały prawa wyborcze. I po drugiej wojnie, widząc czołgi Stalina w Berlinie. Kto nie dostrzeże paniki wielkiego kapitału, nic nie zrozumie z tamtych wydarzeń.

Sukces władzy stał się możliwy nie dlatego, że władza chciała, ale dlatego, że musiała. Tamte rządy działały w sytuacji wyjątkowej – w atmosferze paniki, moralnego przymusu, mając wszystkie potrzebne środki oraz powszechną zgodę. Tamci politycy nie mieli poczucia, że narzucają rzeczywistości nowe instytucje, ale że ustępują pod jej naporem. Nie czuli też, że robią coś wyjątkowego, bo wszyscy dookoła robili to samo.

Budowa państwa opiekuńczego to modelowy przykład „rządzenia”. Polityka tworzy coś wielkiego, gdy jest sługą sił dużo potężniejszych od siebie. W innych sytuacjach staje się bezradna. Doświadczyła tego lewica, która w następnych dekadach nie potrafiła pójść za ciosem i zbudować kolejnych form społecznej opieki. Nie potrafiła, bo jej woli nie wspierał już nacisk rzeczywistości. Wielka terapia była owocem wielkiej tragedii. Konkretnej sytuacji, konkretnych warunków. Gdy warunki się zmieniły, niemożliwe stały się zarówno wielkie terapie, jak i polityczne „wielkości”. Co pokazuje, że tylko w wyjątkowych momentach polityka zdobywa wyjątkowe moce. Czy też – mówiąc precyzyjnie – może się wielkim mocom poddać i wziąć udział w budowie wielkich rzeczy. Politycy wygrywają, gdy płyną z prądem, gdy uginają się przed koniecznościami swojego czasu. Gdy jednak sami mają wystąpić w roli prądu historii, stają się bezradni.

Nie znaczy to, że w trakcie budowy państwa opiekuńczego działania polityków były nieważne. Były ważne, nawet bardzo. Jedne rządy potrafiły zbudować lepsze państwa opiekuńcze, drugie gorsze, co dla obywateli jest wielką różnicą. Problem w tym, że po latach nie o tym się mówi. Rzemieślników – lepszych lub gorszych – zamienia się w stwórców. A ich nadzór nad wykonaniem projektu w triumf politycznej woli. Realne wydarzenia historyczne zostały przesunięte w sferę mityczną. Powojenne demokracje, jak dawne ludy, wymyśliły sobie wielkich założycieli – swojego Romulusa, Tezeusza, Mojżesza. Historycznym postaciom odebrano cechy politycznej normalności, pierwsi powojenni przywódcy zostali ustylizowani na tytanów, którzy z samych siebie – z własnej woli i rozumu – wykuwali nowe kształty świata.

Intencje i skutki. Czy politycy tworzą to, co chcą stworzyć?

W zestawie powojennych sukcesów najciekawszy jest sukces czwarty, czyli stworzenie Unii Europejskiej. Sukces bez wątpienia największy, jednak niezamierzony i niespodziewany. Jeden ze znawców tematu, Tony Judt, pisze: „Europa państw postnarodowych, opiekuńczych współpracujących ze sobą nie zrodziła się z optymistycznego, ambitnego, wybiegającego w przyszłość planu, jak teraz, z perspektywy czasu, naiwnie wyobrażają sobie euroidealiści”. I dalej: „Nowa Europa nie była przyjętym z góry przedsięwzięciem – nikt nie zamierzał doprowadzić do jej powstania”. Był jedynie zrujnowany kontynent, upokorzony strzęp dawnej wielkości, istniejący dzięki wsparciu Ameryki, niewierzący w siebie, z polityką pozbawioną oferty, z ideologią pozbawioną życia, z apatyczną prawicą, z apatyczną lewicą. Podziwiany potem europejski model życia i współpracy pojawił się po fakcie, ku powszechnemu zaskoczeniu. Judt pisze, że trzydzieści lat po wojnie – w 1975 roku – w Europie nikt jeszcze nie wiedział, że rodzi się coś, co w latach 90. przez cały świat zostanie uznane za sukces i kontrofertę wobec amerykańskiego stylu życia.

Co zatem było? To, co zawsze, czyli narodowy egoizm. Bajką jest opowieść, że kiedy ojcowie założyciele patrzyli na zniszczenia wojenne, przeszył ich metafizyczny dreszcz. Nagle poczuli, że są nie tylko Francuzami, Niemcami, Włochami, ale również Europejczykami. I postanowili stworzyć nowy ład – bez granic, bez wojen, bez rywalizacji. Nie było nawet grama wspólnotowego liryzmu. Francuzi po wojnie nie chcieli wspólnoty, a już na pewno z Niemcami. Chcieli dalszych rozbiorów Niemiec, a nie ich odbudowy. Chcieli brutalnej eksploatacji ekonomicznej i wiecznej odmowy państwowej suwerenności. Jednak Amerykanie postawili twarde weto, chcieli odbudowy Niemiec, chcieli przeciwwagi dla potęgi Stalina. Wybuch zimnej wojny sprawę przypieczętował. Lęk przed Rosją sprawił, że Europa zaczęła się integrować.

Jednak cały czas Europejczycy działali bez sentymentów. Europejska Wspólnota Węgla i Stali, od której się wszystko zaczęło, była narzędziem międzynarodowej kontroli nad niemieckim węglem i stalą, czyli nad zasobami, które uzbroiły armię Hitlera. A także pomysłem Francji na to, jak samemu zdobyć dostęp do niemieckiego węgla, bez którego francuska gospodarka nie mogła stanąć na nogi. Niemcy zgadzały się na wszystko, bo wspólnota była dla nich prezentem od losu. Za niską cenę – biorąc pod uwagę skalę ich zbrodni – odzyskiwały suwerenność, przełamywały międzynarodowy ostracyzm i wracały do wielkiej gry. To był wielki interes – wykupić się za Hitlera tak niewielkim kosztem.

De Gaulle czy Adenauer nie różnili się od poprzedników, znali jedynie narodowe interesy. Bili się o nie twardo i wytrwale. Modelowo to widać na przykładzie Francji, przez długie dekady lidera jednoczącej się Europy. Jej motywy były zawsze egoistyczne, projektowała Unię pod własne potrzeby. To były sny de Gaulle’a o odrodzeniu francuskiej potęgi, o Francji, która stojąc na czele Europy, będzie silniejsza od Ameryki. De Gaulle mówił to otwarcie: „Europa jest dla Francji środkiem, aby stała się tym, czym nie jest od czasów Waterloo: numerem jeden na świecie”. Egoizm de Gaulle’a był ostentacyjny. Francuzi przez dekadę blokowali przyjęcie do wspólnoty Anglików, bo nie chcieli się dzielić przywództwem i korzyściami. Robili to brutalnie, lekceważąc protesty innych członków Wspólnoty. O tym, że Anglia w końcu znalazła się we Wspólnocie, również zdecydowały egoistyczne interesy. Francuzi wystraszyli się szybko rosnącej gospodarki niemieckiej. Uznali, że potrzebują Anglików, aby wspólnie równoważyć Niemców.

Na przykładzie Francji najlepiej widać paradoksalną naturę Unii. Dziwnej budowli, która nie wyrosła z planów swoich twórców, ale wbrew nim. Gdy w latach 60. pojawiły się pomysły dalszej integracji, Francja zagroziła wyjściem ze Wspólnoty. Bojkotowała wszystkie jej prace, spotkania, szczyty. De Gaulle twardo mówił, że istnieją tylko państwa, zaś reszta jest „mitem”. Zarazem ta sama Francja na niższych poziomach zacieśniała wspólnotę, aby z niej czerpać coraz większe profity. Oczywiście byli również liczni marzyciele, idealiści, żarliwi Europejczycy. Ale nie oni podejmowali decyzje, lecz politycy, dla których wspólnotowa retoryka była sztandarem wyciąganym dopiero po ubiciu interesów. Tak było nie tylko na początku, tak było zawsze. Czterdzieści lat później wprowadzono wspólną walutę. Nie z idealistycznej potrzeby zacieśnienia wspólnoty, ale ze strachu przed potęgą gospodarczą zjednoczonych Niemiec. Z egoistycznych, narodowych motywacji. Gdyby nie upadek muru berlińskiego, projekt wspólnej waluty pozostałby na papierze. Bo marzenia poza papier nie wychodzą.

Unia Europejska, jaką znamy, nie była planem, lecz produktem ubocznym. Nie była celem wędrówki, ale miejscem, w którym wędrowcy się po latach znaleźli. Świadomym celem Unia stała się wtedy, gdy już była w pełni gotowa. Za sprawą całego szeregu zbiegów okoliczności politycy pozorujący wspólnotowe cele zbudowali realną wspólnotę. Zbudowali ją „przypadkiem”, jak mówi Judt. Oczywiście była to długa seria przypadków. A mogły zastygnąć w rzeczywistość, bo wszystkim pozwalały zarobić. Polityka, będąca do tej pory grą o sumie zerowej, wszystkim zaczęła przynosić korzyści. Pojawiła się gra, w której każdy wygrywa. Nawet gracz, który zasnął przy stole, wyciągał z puli więcej, niż włożył. Pełna tego świadomość pojawiła się dopiero w latach 90. Dopiero wtedy politycy poczuli, że mają w ręku niezwykłą maszynę. Dopiero wtedy nauczyli się wierzyć we wspólnotę.

Powstanie Unii Europejskiej nie było przejawem „rządzenia”. Odwrotnie. Choć wymagało setek politycznych decyzji, dokonało się za plecami polityków. Było skutkiem mechanizmu, który Smith nazywał „niewidzialną ręką”, a Hegel „chytrością rozumu”. Jednak odebranie zasługi ojcom założycielom nie jest ich krytyką. Odwrotnie. Oni postępowali racjonalnie. Szli drogą przetartą przez historię, innej nie znali, a wierzyć w nową nie mieli powodu. Lojalnie pilnowali interesu swoich obywateli. Nie zamierzali traktować ich jako mięsa armatniego dla politycznych eksperymentów. Politycy europejscy w 1945 roku nie mieli ani jednego powodu, aby sobie ufać. Francuzi Niemcom, Belgowie Francuzom, Niemcy Włochom. To nie były fobie, ale racjonalne oceny. W tej sytuacji wspólnota mogła być jedynie narzędziem. A wiązane z nią cele musiały być tylko doraźne. Wyrwać coś dla siebie, osłonić przez chwilę własne granice, odbudować zniszczenia. Małe państwa chciały się zabezpieczyć przed dużymi, duże przed sobą nawzajem. Tamci politycy nie byli ani mądrzejsi, ani głupsi niż ich poprzednicy. Byli tacy sami, jedynie sytuacja była inna. Przedwojennym politykom wiatr wiał w oczy, powojennym zaś w plecy. Pierwszym przyniósł wojnę, drugim Unię.

Pochylając się nad każdym wydarzeniem epoki, zawsze znajdziemy to samo. Kolejne argumenty przeciw mitowi „rządzenia”. Kolejne dowody, że politycy nie kontrolują rzeczywistości. Weźmy ostatni przykład, największe wydarzenie drugiej połowy stulecia – zimną wojnę oraz jej finał, czyli upadek Związku Radzieckiego. Był to łańcuch przypadków, pomyłek i braku kontroli. Poczynając od samego początku, od pomyłki w ocenie przeciwnika. Zimna wojna zrodziła się z fałszywego odczytania wzajemnych intencji. Amerykanie byli przekonani, że celem Moskwy jest atak na świat zachodni i dokończenie światowej rewolucji. Podobnie Moskwa spodziewała się rychłego najazdu. Była przekonana, że celem Ameryki jest zniszczenie Związku Radzieckiego. Po latach wiemy, że żadna ze stron nie planowała ataku. Największy w ludzkich dziejach wysiłek zbrojeniowy wziął się z pomyłki. A potem trwał, bo strony nie potrafiły skorygować błędu. Oczywiście, mając trafny ogląd, nadal byłyby sobie wrogie, nadal by się zbroiły, ale bez paniki i na inną skalę. Związek Radziecki zapłacił za to bankructwem. Popadł w gospodarczą ruinę nie dlatego, że go zaatakowała Ameryka, ale dlatego, że na jej atak chciał się przygotować. Trudno o to winić polityków. Nie widząc całości obrazka, zakładali wariant najgorszy. Niemniej trudno to nazwać kontrolą nad sytuacją.

Jeszcze trudniej nazwać kontrolą finał tej historii. Przejąwszy władzę, Gorbaczow próbował uratować Związek Radziecki. Nigdy jego celem nie były demokracja, kapitalizm czy suwerenność narodów. Od pierwszego dnia swojej władzy po jej dzień ostatni próbował wzmocnić komunizm. Próbował w swoich intencjach, jednak w czynach stale go niszczył. Kto nie wierzył w opór, jaki rzeczywistość stawia władcy, teraz mógł uwierzyć. Nie lepiej było po drugiej stronie. W ostatnich latach Amerykanie zmienili strategię. Prezydent Bush nie chciał upadku Związku Radzieckiego, panicznie się bał próżni władzy, która może nastąpić, chciał komunizm osłabić, ale nigdy dobić. Stanął po stronie Gorbaczowa i do ostatniej chwili go wspierał. Dopiero gdy Związek Radziecki upadł, Bush nagle ogłosił, że to Ameryka go obaliła. Może obaliła, ale wbrew własnej woli.

Jeszcze raz. To nie jest krytyka polityków, to krytyka wyobrażeń na ich temat. Zachodnia opinia publiczna oczekuje od polityków czynów wielkich. I głęboko wierzy, że wielkie rzeczy kiedyś robili. To jest przecież refrenem dzisiejszej analizy politycznej: „Kiedyś potrafiliście obalić nazizm i komunizm, zbudować demokrację, państwo opiekuńcze, Unię Europejską. A teraz wam się nie chce”. To jednak iluzja. Władza nie była sprawcą tamtych wielkich wydarzeń. Mało tego, wcale nie ma pewności, że władza skacze dziś niżej niż w epoce wielkich wydarzeń. Po prostu wtedy prąd historii podrzucał władzę w górę, a dzisiaj nie.

Komunizm jako eksperyment „rządzenia”

Szukając odpowiedzi na pytanie, czy niska skuteczność rządzenia w polskiej demokracji jest lokalną osobliwością, czy powszechną normą, porównanie z zachodnią polityką jest płaszczyzną kluczową. Ale niejedyną. Pozostaje jeszcze doświadczenie komunizmu, największego wydarzenia współczesności. Zostało ono przemyślane od wielu stron: personaliów, idei, systemu, ekonomii, represji. Ale ciągle pomijany jest najbardziej uniwersalny aspekt – skuteczności władzy. A przecież w przeciwieństwie do klasycznej tyranii, gdzie celem władzy jest dominacja nad ludźmi, a nie nad rzeczywistością, komunizm był tyranią mającą ambicję zmiany świata. Był największą w ludzkich dziejach koncentracją władzy mającą na celu najgłębsze w dziejach przeoranie realiów. Był najbardziej ambitną w ludzkiej historii próbą „rządzenia”. Próbą przegraną.

Komuniści do dzieła zabrali się metodycznie. Chcieli zmienić świat, więc zagarnęli całą pulę władzy. Zgodnie z wyobrażeniem, że kluczem do zmiany rzeczywistości jest polityka. Usunęli wszystkie przeszkody na drodze politycznej woli. Potencjalnych przeciwników politycznych, ale też społecznych, intelektualnych, duchowych. Pierwszy sekretarz komunistycznej partii miał absolutną władzę nad absolutnie wszystkim. Nad każdym fragmentem państwa – nad rządem i parlamentem, nad prokuraturą i sądami. Miał władzę nad gospodarką. Miał nad umysłami – nad mediami, nad uczelniami, nad kulturą. Mógł podyktować każde zdanie, jakie padnie publicznie – w gazetach, w filmach, w książkach. Mógł swoich przeciwników osadzić w więzieniu, mógł ich torturować, mógł ich zabić.

Odłóżmy na bok moralne oceny. Popatrzmy na tak skumulowaną władzę jak na narzędzie. Jak na dłuto i młot. Nigdy władza nie szła przeciw rzeczywistości tak dobrze uzbrojona. A jednak przegrała. Nie udało się ulepić rzeczywistości wedle własnej woli. W fazie początkowej komunizm mocno przeorał realia, jednak potem równie mocno w nich zarył. Bo toporne narzędzia władzy bardziej potrafiły niszczyć, niż tworzyć. Trochę trwało, zanim to wyszło na jaw. Z początku władza totalna odnosiła wielkie sukcesy na elementarnym poziomie. Potrafiła skutecznie mobilizować proste siły i wykorzystywać proste rezerwy. Potrafiła zmusić ludzi – ale też zachęcić – do nieludzkiego wysiłku. Do stworzenia kołchozów, ciężkiego przemysłu, do budowy tysięcy czołgów zamiast troski o własne brzuchy, które były coraz bardziej puste. Starcie z Hitlerem pokazało, że komunistyczna władza potrafi z ludzi wycisnąć więcej wysiłku niż jakakolwiek inna. Jedni harowali jako ludzie wolni, inni jako niewolnicy w gułagach. Jedni walczyli, bo rozbudzono w nich odwagę, drudzy, bo rozbudzono w nich strach przed zemstą idącego z tyłu NKWD. Skuteczność mieszanki idei z terrorem pozwoliło ZSRR wziąć na siebie 90 procent wysiłku wojennego. Nawet na Zachodzie uwierzono, że komunizm może być alternatywą. Że jest zdolny zbudować organizm nie tylko lepiej uzbrojony, ale też lepiej rozwinięty.

Było inaczej. Gdy wyczerpały się proste rezerwy mobilizacji, komunizm zaczął przegrywać. Ale dramatycznie. Spektakularnie. Upokarzająco. Potrafił przejąć władzę nad ludźmi, ale nie potrafił nad rzeczywistością. Mógł zbudować olbrzymie fabryki, ale nie mógł sprawić, aby ich produkty były dobrej jakości. Mógł zmusić chłopów do kolektywizacji, mógł im dać traktory, ale nie mógł sprawić, aby kołchozy produkowały więcej zboża niż chłopi z sierpami na swoich poletkach. Z początku sądzono, że to sabotaż, i rozstrzeliwano odpowiedzialnych urzędników. Po czym pierwszy sekretarz oznajmiał, że w ciągu pięciu lat problem będzie rozwiązany. Jednak mijało pięć lat i było jeszcze gorzej. Z czasem sławne pięciolatki odmierzały kolejne etapy komunistycznej porażki. Na szczytach władzy kruszyła się wiara w projekt, upadał komunizm rozumiany jako projekt budowy nowego świata. Ale pozostał komunizm jako system władzy. Rządy mało zainteresowane ideą, ale bardzo swoim przetrwaniem. Ale to również okazało się trudne.

To był eksperyment jeszcze ciekawszy. Naprawdę intrygujący. Komunistyczne rządy miały problem z utrzymaniem się w siodle. A przecież miały władzę niezwykłą. Nie była to już władza totalna, poluzowano liczne rygory, ale nadal była to koncentracja wpływów, jakiej nie znały rządy autorytarne, nie mówiąc już o demokratycznych. Nadal panowała nad sądami, nad mediami, nadal była właścicielem całej gospodarki. No i miała za sobą potęgę Armii Czerwonej. I ta wielka władza nie potrafiła wytworzyć skromnego pakietu dóbr potrzebnych do utrzymania władzy. Wielka kumulacja wpływów przerodziła się w całkowitą bezsilność. W Polsce, jak pisał Łagowski, rząd był tak silny, że dyktował ceny, zarazem tak słaby, że podnosząc ceny, musiał wyprowadzić milicję na ulicę. Brutalność była ostatnim aktywem władzy.

Koncentracja władzy doprowadziła do sytuacji, w której rząd, mogąc zrobić wszystko, nie potrafił zrobić niczego. Większej władzy rzeczywistość stawiała większy opór. Różne ponosiła porażki, czasem banalne, kiedy z powodu ideologii stawiała księżycowe cele, sprzeczne z prawami rzeczywistości. Ale były też porażki bardziej ciekawe. Kiedy władza brała dłuto, cel stawiała prozaiczny – na przykład zwiększenie produkcji mięsa – a jednak rzeźbienie kończyło się klęską. A przecież wszystko było większe niż w demokracji, większe dłuto, większa siła, większa bezkarność władzy. Jednak rzeczywistość nie chciała drgnąć. Okazało się, że władza nie jest kluczowym czynnikiem w panowaniu nad rzeczywistością. Nie jest nawet czynnikiem ważnym. Mówiąc dobitnie – okazało się, że w panowaniu nad rzeczywistością władza bardziej przeszkadza, niż pomaga. Staniszkis radziła polskim komunistom: musicie rozluźnić władzę, aby odzyskać sterowność. Ale wydarzyło się coś innego, dużo ciekawszego. Zwinięcie władzy pozwoliło rozwinąć się społeczeństwu. Pozwoliło mu samemu rozwiązywać własne problemy. Władza – już demokratyczna – nie odzyskała tej sterowności, o którą chodziło Staniszkis. Nie przejęła kontroli nad realiami. Ona jedynie – dyskretnie i nieświadomie – abdykowała z „rządzenia”. Ciężar panowania nad rzeczywistością zdjęty został z rządu i przekazany społeczeństwu.

W komunizmie nie pozwolono ludziom karmić się samemu i samemu szukać schronienia. I to władzę zabiło. Okazało się, że rząd może pracować tylko na gotowych produktach. Może eksploatować albo modelować owoce spontanicznego wysiłku społecznego, ale nie potrafi wystąpić w roli reżysera tego wysiłku. Jest zbyt daleko od frontu, na jakim się ściera jednostka z rzeczywistością. Do społecznej aktywności rząd może się dołączyć dopiero na pewnym etapie, dodając swoje instytucje i prawa. Do działalności gospodarczej podobnie. Może ją pobudzać, może schładzać, może poszturchiwać, zachęcać i zniechęcać. Może trzymać w rękach bat, może marchewkę, ale nigdy lejce. Jego pakiet wpływu na realia z konieczności musi być mniejszościowy. Komunizm przeciw temu się zbuntował. Poległ, bo uwierzył w „rządzenie”.

Wielcy politycy, czyli mit „mężów stanu”

Nie inaczej wygląda „rządzenie”, gdy od szerszych procesów przejdziemy do konkretnych postaci. Czyli do wielkich polityków zwanych „mężami stanu”. Mit ich osiągnięć jeszcze bardziej zgrzyta. I wcale nie trzeba się zagłębiać w historyczne szczegóły. Główne wątpliwości krzyczą już z oddali. Pierwszą jest to, że mężów stanu nigdy nie widzimy na własne oczy. Tak się składa, że wszyscy żyli dawno temu. Ich nazwiska wymienimy bez trudu: Piłsudski, Roosevelt, Churchill, de Gaulle. Ale – i jest to druga wątpliwość – nigdy nie pamiętamy, co konkretnie zrobili. O każdej z tych postaci potrafimy powiedzieć zaledwie kilkanaście zdań, zawsze do złudzenia podobnych. Co buduje trzecią wątpliwość – wszystkich mężów stanu opisujemy, jakby byli klonami jednej postaci. Wszyscy własnym talentem, odwagą i determinacją poprowadzili swoje narody do zwycięskiej walki z losem. Wszyscy mało myśleli o sobie, a dużo o ojczyźnie. Wszyscy „rządzili”, nadawali nowe kształty rzeczywistości, omijali pułapki losu, odsuwali nieszczęścia, ratowali z biedy. Wszyscy byli świadomymi siłami historii. Nie historia nimi miotała, ale oni kierowali historią.

Mamy poczucie, że wiedzę o mężach stanu czerpiemy od historyków. Ale – co stanowi czwarty problem – jest to złudzenie. Żaden historyk nie pisze, że gdyby nie było Piłsudskiego, Polska by nie odzyskała niepodległości. Żaden nie pisze, że gdyby nie Churchill, Hitler wkroczyłby na wyspę. Żaden nie pisze, że bez de Gaulle’a Francuzi nie wyszliby cało z dekolonizacji. Żaden nie mówi, że gdyby nie Thatcher, Anglia by popadła w gospodarczą ruinę. Albo że bez Adenauera Niemcy byłyby dziś w innym miejscu, niż są. Epokę wychwalania wielkich mężów za wielkie czyny historia ma już dawno za sobą. Dokładnie od chwili, kiedy historycy przestali służyć polityce. Wtedy przestali widzieć mężów stanów. Odtąd opisują silne osobowości uwikłane w konflikty swojej epoki.

Mężów stanu nie widzieli również – i to jest piąta wątpliwość – mieszkańcy epoki. Dla współczesnych byli więksi od swoich rywali, ale nie byli wielcy. Churchill przegrał wybory nie po długich latach władzy, gdy nawet bohater może się znudzić, ale dwa miesiące po zakończeniu wojny. Anglicy go szanowali, ale nie widzieli w nim zbawcy. Dopiero gdy czas zamazał jego realne zasługi, a następcy wzbudzili głęboką frustrację, Churchill został mężem stanu. Thatcher wzbudziła sympatię swoją stanowczością, ale nikt nie widział w niej postaci o historycznym znaczeniu. Częściej widziano w niej córkę sklepikarza opisującą świat pojęciami zza sklepowej lady. Reagan mówił mocno, trafiał w sedno, ale nawet twardzi wyborcy nie widzieli w nim postaci na miarę historii. Za życia mężom stanu rzadko towarzyszył kult, raczej społeczna ulga. Pojawiali się po okresach marazmu, upadku, wstydu. Churchill po latach bierności wobec Hitlera, de Gaulle po Vichy oraz po dekadzie partyjnej anarchii, Piłsudski po długiej utracie niepodległości. Byli symbolami powrotu do normalności, ale nie wielkości, nie „rządzenia”.

Nie chodzi o umniejszenie tamtych postaci. Nie zasługują na to. Swoim formatem wyrosły daleko ponad przeciętność. Niemniej bez względu na to, jak bardzo wyrosły, nadal nie dorosły do poziomu wyznaczonego przez wyobrażenie „męża stanu”. Żaden z tych przywódców nie był dowodem na istnienie wielkich mocy polityki. Na możliwości rzeźbienia narodowego losu. Oni robili coś innego. Z wielką klasą asystowali swoim narodom w trudnych chwilach. Dawali nadzieję, zachęcali do wysiłku, szukali nowych rozwiązań. To bardzo dużo, o wiele więcej, niż od polityków można oczekiwać. Ale nadal to nie jest lepienie rzeczywistości wedle własnej woli. Tak rozumiani „mężowie stanu” są ideałem, który po ziemi nie stąpał.

Tocqueville pisał we wspomnieniach: „Wszyscy przywódcy stronnictw, jakich znałem… w równym stopniu wydali mi się niegodni przewodzenia. Jedni skutek ułomności charakteru lub umysłu, zaś większość dla braku jakichkolwiek przymiotów”. A przecież w jego epoce Francja była stolicą światowej polityki. Wielcy politycy to coś, o czym w kółko się słyszy, ale na własne oczy nigdy nie widzi. Jak „Kreml” w pijackim majaczeniu bohatera Moskwa-Pietuszki. Oczywiście jest seria postaci, którymi ludzie się zachwycają. Jest Gandhi, Mandela, jest Martin Luther King, jest Wałęsa. Ale czy to byli politycy? Raczej wielcy przywódcy społeczni, którzy wystąpili przeciw istniejącej polityce. A ich wielkość trwała, dopóki pozostawali w antypolitycznej logice. Gdy któremuś udało się zdobyć władzę, stawali się wielkim rozczarowaniem.

To, co pamięć społeczna przypisuje „mężom stanu”, nie jest obrazem rzeczywistości, ale owocem społecznej wiary w moc polityki. Weźmy Niemców. Pierwszego kanclerza po Hitlerze ogłosili „mężem stanu”. Mniejsza z tym, że Adenauer miał sporo talentów, ale żadnego na miarę wielkości. Ciekawsze jest co innego. Zamiast zasługę powrotu do normalności przypisać sobie, laur oddali swojemu przywódcy. Zamiast uczcić przeciętnych Niemców, na ołtarze wynieśli politycznego lidera. Podobnie było z odrodzeniem gospodarczym. Całą zasługę przypisali ministrowi gospodarki Erhardowi. A przecież Niemcy przed wojną byli największą potęgą przemysłową Europy oraz drugą świata. Mieli świetnych robotników, kadrę kierowniczą, technologie. Ich powrót do dawnej pozycji nie był niczym dziwnym, zwłaszcza po otrzymaniu amerykańskiej pomocy. W tamtych wydarzeniach polityka może być ciekawa tylko z jednego punktu widzenia. Czy minister gospodarki mógł zaszkodzić niemieckiej gospodarce? Czy istniała zdolna do wyobrażenia porcja niekompetencji lub niezdarności, która mogła powstrzymać wzrost? Erhard jako ojciec cudu gospodarczego to owoc logiki, która ruch drzew czyni przyczyną wiatru. Ale społeczeństwa tak właśnie rozumują. Wierzą w siebie okrężną drogą – poprzez wiarę w swoich przywódców. Same sprawiają wielkie rzeczy, ale zasługę przypisują politykom. Kreując w każdym kraju tuzin bohaterów z przypadku. Każdy, kto pierwszy ogłosił niepodległość albo po wojnie stanął na czele rządu, zostawał ojcem wolności i niepodległości.

Po obsadzeniu w roli „mężów stanu” wszyscy wyglądają tak samo. Bo nie są realni, bo powołały ich do życia aprioryczne schematy społecznej wyobraźni. „Rządzenie”, „mąż stanu”, „wielkie reformy” do realnego świata, do narodowych historii wprowadzają coś, czego tam nie ma, czyli wielkie polityczne sukcesy. Wprowadzają po to, aby rzeczywistości nadać porządek i sens. Nie są opisem realnych zachowań realnych polityków, ale idealnych zachowań idealnych polityków. Jako takie są warunkiem sensowności wiary w politykę. Upewniają ludzi w tej wierze. Kant powiedziałby, że są to idee regulatywne, wyobrażenia, które produkuje nasz rozum, aby wypełnić lukę racjonalności, na jaką natknął się w świecie. Człowiek tworzy te idee, a potem w nie wierzy, bo bez tej wiary upadają jego najważniejsze przekonania na temat własnego losu.

Dlaczego te idee dotyczą polityki? Bo dziś to ona stanowi centrum rzeczywistości. Dawniej ludzie, patrząc na świat, mówili sobie: skoro jest świat, musi być jego stwórca. I w nim lokowali swoje nadzieje. A wokół niego tworzyli swoje idee regulatywne. Dziś boga zastąpili politycznym przywódcą. I rozumują tak: skoro kwitnie ogród społecznego życia, musi być ogrodnik. Ktoś, kto się ogrodem opiekuje. Tego politycznego opiekuna nadal opisują na podobieństwo boga, a wokół niego tworzą idee regulatywne. Kiedy Schmitt i Voegelin pisali, że pojęcia polityczne mają teologiczne korzenie oraz spełniają teologiczne role, ich obserwacje dotyczyły politycznej teorii. Dziś są trafne również wobec pojęć potocznych. Pojęcia polityczne, jakimi mieszkańcy demokracji opisują politykę, pozwalają stworzyć galerię świeckich świętych, przypisać im cudowne czyny, obdzielić nadprzyrodzonymi zdolnościami. A wszystko po to, aby stworzyć – jak pisał Voegelin – świecką koncepcję raju. Aby uzasadnić wiarę, że za pomocą polityki ludzie mogą sobie zbudować raj na ziemi. Demokracja nie jest zimna, racjonalna, naukowa, jak lubi się przedstawiać. Jest owocem wyobraźni żarliwej, konfesyjnej, misyjnej. Niecierpliwie oczekującej ostatecznego triumfu – nadejścia świata sprawiedliwego, wygodnego, opiekuńczego, dającego satysfakcję ludzkiemu ciału oraz ludzkiej godności. Wielcy politycy, ich wielkie czyny, ich wielkie moce to filary tej wiary.

Rozdział IV

Demokratyczna polityka

Polityka jako wojna o władzę

Przypomnijmy główne wątki analizy. W Polsce po 1989 roku zobaczyliśmy polityków zacięcie walczących o władzę. Nie byli skończonymi cynikami, ale walka o władzę tak mocno ich absorbowała, że na rządzenie czasu nie mieli. Gdy jednak czasem próbowali rządzić, odnosili głównie porażki. Nie z własnej winy, po prostu natrafiali na ścianę. Raz był to opór polityki – złośliwość opozycji albo oportunizm własnego zaplecza – innym razem był to opór ze strony rzeczywistości. To sprawiło, że państwo w swoich działaniach rzadko wykraczało poza administracyjną rutynę. Poza działania podejmowane poniżej poziomu politycznego, wyznaczone przez aktywność urzędników oraz nacisk rzeczywistości, lokalnej i globalnej. Mimo tak wątłego udziału polityki rzeczywistość niezbyt ucierpiała. A przecież przez kraj przetaczały się wielkie procesy. Kruszyła się władza autorytarna, załamała się gospodarka komunistyczna, tworzyła się demokracja, wolny rynek oraz prywatna gospodarka. Na geopolitycznej mapie również zmieniało się wszystko – nowi sąsiedzi za granicami, wprowadzający nowe porządki, co rodziło nowe sojusze. Trwający przez pół wieku układ z Moskwą został zamieniony na wojskowy sojusz z Waszyngtonem, polityczny z Brukselą i ekonomiczny z Berlinem. Tak wielkie zmiany nawet w skali długiego życia państw zdarzają się rzadko. A jednak powiodły się w całości, mimo że polscy politycy nawet nie próbowali nimi pokierować.

Zdziwienie kazało rozejrzeć się dookoła. Jak to możliwe? Czy mogą istnieć sukcesy bez reżyserów? Czy w innych krajach coś takiego również się zdarza? Okazało się, że dookoła jest podobnie. Że wielkie sukcesy Zachodu dokonały się bez znaczącego udziału polityków. To kazało odrzucić przekonanie, że wielkie zmiany – społeczne, ekonomiczne, cywilizacyjne – wychodzą spod ręki polityków. Kazało odejść od ideologicznych złudzeń epoki, że polityka jest siłą napędową rzeczywistości. A politycy pasterzami społecznego losu. Nie są. Bo nie chcą. Ale też nie mogą. Bo głębsze rzeźbienie rzeczywistości wykracza poza ich możliwości. Nie widać tego tylko dlatego, że postrzeganie polityki jest zaburzone przez dwa silne filtry. Przez mit rządzenia oraz przez mit demokracji. Przez wiarę, że każda władza dużo może, zaś władza demokratyczna może wręcz wszystko.

Do tego miejsca doszliśmy. Do miejsca, w którym się rodzi kolejne pytanie. Skoro politycy nie rządzili, skoro ta praca wykonana została za nich, co w takim razie robili? Czym się zajmowali? Skoro rządzenie jest iluzją, którą roztacza przed nami wyobraźnia, co robili politycy za zasłoną iluzji? Czym była polska polityka w rzeczywistości odczarowanej z mitów? Czym się zajmowała?

Otóż zajmowała się sobą. Była skupiona na sobie. Na osobistych ambicjach polityków, na ich karierach, na ich interesach. Polska polityka była wieczną walką o władzę albo – w przypadku sukcesu – o władzy utrzymanie. Była walką o władzę, ale nie w tym emocjonalnym ujęciu, które potępia polityków w przekonaniu, że robią coś, czego nie powinni. Była walką o władzę, bo właśnie tym się politycy zajmują. Bo takie są reguły ich rzemiosła. Kto się o władzę nie bije, ten z polityki odpada. Kto się bije, nie może już przestać. Gdyby się spytać polityka, czemu się bije, bardzo by się zdziwił. Podobnie jak miliarder spytany, czemu nadal pomnaża fortunę, albo sportowiec, czemu chce wygrać. Po prostu każdy polityk chce władzy. Co w niej ceni najbardziej? Osobisty triumf. Sławę i dominację. Insygnia i łupy. Większość energii władcy poświęcają celebrze oraz rytuałom publicznego potwierdzania własnej dominacji. Natomiast codzienne rządzenie nie jest ich pasją. Raczej obowiązkiem, ceną za koronę. Konsekwencją sytuacji, w której koronę można wziąć jedynie w pakiecie z narzędziami rządzenia.

W Polsce przez długi czas te dwa aspekty władzy były częściowo rozdzielone, co pozwoliło sprawę wyraźniej uchwycić. Nad Wisłą powstał ustrój nietypowy, prezydencko-gabinetowy. Prezydent został głową państwa i dostał większość funkcji dominacyjnych, z kolei premier dostał mniej splendoru, natomiast wszystkie narzędzia rządzenia. To sprawiło, że przez dwie dekady główni gracze – Jaruzelski, Wałęsa, Mazowiecki, Kwaśniewski, obaj Kaczyńscy oraz Tusk – bili się o prezydenturę. Mając możliwość wyboru, woleli dominować, niż rządzić. Z czasem ustrój się załamał. Praktyka pokazała, że separacja dominacji oraz rządzenia na dłuższą metę jest niemożliwa. Że sprawny premier może prezydenta osaczyć. Korzystając z narzędzi rządzenia, może go pozbawić większości dominacyjnych przywilejów. Okazało się, że nieprzypadkowo posiadanie narzędzi rządzenia jest kluczem do posiadania korony. Pierwszy odkrył to Tusk, więc zrezygnował z ponownej walki o prezydenturę. Wybrał fotel premiera, ale na tym fotelu zachowywał się jak prezydent. Panował i dominował, rządzenie ograniczając do niezbędnego minimum. Z uprawnień premiera korzystał nie do tego, aby aktywnie rządzić, ale aby się jak najdłużej u władzy utrzymać.

W polskiej demokracji najważniejsze były cele dominacyjne. Dzierżenie władzy, a nie rządzenie. Poczucie własnej ważności, a nie społecznej służby. Dostęp do państwa jako do łupu, którym się opłaca lojalność drużyny oraz zaspokaja własne potrzeby, a nie dobra publicznego, które się chroni. Czytelnik przyzwyczajony do demokratycznego mitu odpowie, że to nadmierna generalizacja. Że tak się zdarzało, ale tylko czasami. Nic bardziej mylnego. Tak było zawsze. Żadna wielka wojna polityczna nie dotyczyła materii rządzenia. Wszystkie toczyły się o polityczne wpływy jednostek. Taką logikę miała wojna na górze, taką miały wojny Wałęsy z premierami, wojna Tuska z Lechem Kaczyńskim czy bratobójcza wojna między Kwaśniewskim a Millerem. Bito się nie o sprawę, ale o to, kto komu stopę postawi na karku. Strony czasem wierzyły, że pełen sukces otworzy nową epokę. Ambitnej polityki i społecznej służby. Ale nigdy do tego nie doszło. Zwycięzca, zdobywszy więcej sił, poszerzywszy wpływy, skupiał się na tym, jak tych wpływów nie stracić.

Rewoltowano masy hasłem wielkich zmian jedynie po to, aby zdobyć koronę. Nigdy jednak nie chodziło o realne zmiany. Wałęsa poprowadził wielką kampanię przeciw Mazowieckiemu, aby dzień po wygranej ogłosić, że nowy rząd ma robić to samo. Sojusz dwa razy wziął władzę, brutalnie krytykując poprzedników, aby potem robić wszystko, co krytykował. Tusk zwalczał IV RP jako reżim zbrodniczy, aby objąwszy władzę, oświadczyć, że nie ma problemu IV RP. Każdy przypadek izolowano, każdy traktowano jako wyjątek. Ale rzekome wyjątki były jedynym, co w polskiej polityce było trwałe, powtarzalne, niezmienne. W każdym roku największe spory toczyły się o dominację i wpływy. W każdym roku dobro publiczne było na drugim planie. Dziesiątki ministrów odwołano tylko po to, aby dowieść swojej pozycji. Setki decyzji zablokowano, aby utrzeć nosa rywalom. Nie było natomiast ani jednego przypadku, aby któryś z czołowych graczy poświęcił swoje apetyty dla dobra publicznego. Ograniczył, owszem. Poświęcił nigdy. A przecież w całym morzu sporów tylko jeden – obok dominacji – miał państwowy sens. Czyli wojna Wałęsy o ustrój znoszący dwuwładzę.

Walka o władzę oglądana od środka

Od środka walka o władzę wygląda inaczej. Ulatnia się jej egoizm, blaknie jej cynizm, zostają reguły gry. Równie zimne, neutralne, techniczne, jak reguły każdej sportowej gry. To, co oglądane z zewnątrz jest brutalnością, cynizmem czy miłością własną, od środka jest wolą wygranej. Naturalną postawą w każdej rywalizacji. Zawodnicy nie mają poczucia dziwności własnych zachowań. Politycy też nie. Robią tylko to, co do zwycięstwa prowadzi. A gdy je odniosą, robią to samo, co robili wcześniej.

Polityka oglądana od środka zawsze wygląda tak samo. Wchodząc do polityki, trzeba przemierzyć tor przeszkód, który prowadzi do władzy, a potem pozwala władzę utrzymać. Przebieg toru przeszkód nie zmienia się od tysięcy lat. Początkujący polityk musi się przyłączyć do jakiejś politycznej drużyny – koterii, książęcej rodziny, partii. Tam się uczy. Ale nie tego, jak rządzić, ale jak awansować we własnym obozie. Społeczeństwo wyobraża sobie polityków w starciu z ideowym przeciwnikiem. To błąd. Przez większość życia polityk poluje we własnym stadzie. Jego rywalami są koledzy. Stojący wyżej, których trzeba przeskoczyć, i stojący niżej, którym nie wolno dać się przeskoczyć. Z nimi się bije o partyjne awanse, o miejsce na listach wyborczych, o państwowe nominacje. Większość polityków nie zraniła żadnego przeciwnika, natomiast zgubiła wielu politycznych przyjaciół. Nawet ostateczny sukces, pokonanie wszystkich, niczego nie zmienia. Bo zostawszy królem stada, trzeba pozycję obronić. Nieustannie zerkać do tyłu, aby wypatrzyć Brutusa, który chowa sztylet w kieszeni. Demokracja jedynie wyostrzyła bratobójczą naturę polityki. Ułatwiła ją. Nieustanne wybory to nieustanne okazje do zmiany hierarchii. Co sprawia, że stado pozostaje głównym przedmiotem w polu widzenia każdego polityka.

Publiczność z życia politycznego wyłapuje wąski fragment, ciekawy dla siebie. Czyli sprawowanie władzy. Rozumiane jako możliwość pracy dla ogółu. I ten fragment absolutyzuje. Z drobnej części polityki robi jej całość. Tymczasem całość jest inna. Jej zasadniczy kształt wyznacza fakt, że o ile publiczność żyje w społeczeństwie, polityk żyje w stadzie. To jest jego środowisko życia. Jego świat. Horyzont działania. Warunek istnienia. Choć w stadzie panuje brutalna rywalizacja, wyłącznie w stadzie może polować. Zdobywać środki do życia. Bez stada jest niczym. Nawet wylatując na najwyższą orbitę, zostając władcą, nie może się polityk ze stada wypisać. Dostał władzę nad państwem dzięki temu, że był królem stada. I tylko jako król stada może ją dłużej zachować. Rządząc państwem, czuć się musi tyleż królem państwa, co królem stada. Jeszcze mocniej więź ze stadem odczuwa minister, wojewoda, poseł czy radny. Nie demos dał mu stanowiska, ale stado. I stado je może odebrać. A chętnych jest wielu.

Nie chodzi o diagnozę układowego charakteru polityki. Choć prawdziwa nie jest szczególnie ciekawa. Ważniejsze są ciśnienia, które do tego stanu prowadzą. Potężne moce wiążące polityka dużo silniej ze stadem niż z państwem i społeczeństwem. Sprawiające, że wyjście poza logikę stada jest wielkim wysiłkiem. Wymagającym zręczności i ofiarności, której publiczność nawet nie doceni. Bo rezultat jest zawsze zbyt skromny. Oczekiwania społeczne wobec polityków są wielkie. Wymaga się od nich idealizmu i heroizmu. Mają się zbuntować przeciw swojej grupie, przeciw regułom profesji, przeciw wygodzie swojej rutyny. Tymczasem kto w społeczeństwie tak postępuje? Kto w pracy bije się o interes ogółu? Ryzykując karierę? Dochody? Wypadnięcie z zawodu?

Co więcej, wymaga się idealizmu od tych, którzy go mają najmniej. Oczekuje się moralnych motywacji od przedstawicieli zawodu, który takich motywacji najmocniej pozbawia. Weźmy banał. Sławne zdanie premiera Węgier: kłamaliśmy rano, kłamaliśmy w południe, kłamaliśmy wieczorem. Żadne to odkrycie, kłamstwo jest w polityce naturalną metodą. Jednak korzystanie z takich metod ma swoje skutki. Niełatwo jest kłamać rano, w południe i wieczorem, i nadal zachować moralne odruchy. Niełatwo przez pół życia bić się o korzyść własną, a na końcu drogi za najważniejszą uznać korzyść ogółu. Niełatwo przez całą karierę manipulować społeczeństwem, a zarazem zachować wobec niego szacunek. Realia walki o władzę wykuwają typ ludzki, który nie może sprostać społecznym oczekiwaniom. W ogóle te oczekiwania opierają się na błędnym kole. Postrzegają politykę jako zjawisko wyrastające z troski o dobro kraju. Więc założywszy coś takiego, wiecznie tej troski oczekują, a jej brak przyjmują ze szczerym zdumieniem. Tymczasem realna polityka, którą uprawiają realni politycy, nie wyrasta z troski o ogół, ale z troski o grupę. Premierzy urodzili się w Polsce, ale pracowali w partii. Więc myśleli o Polsce jak wszyscy Polacy. Po pracy.

Zakres swobody w walce o władzę wydaje się wielki. Świadczy o tym wielość partii, programów, ludzi, charakterów. Co sprawia wrażenie, że do polityki można przyjść z różnych miejsc, a potem uprawiać ją na różne sposoby. Ale po fakcie obraz tej różnorodności układa się w jednostajne ramy konieczności. Na każdym etapie kariery politycy mówili to, co mówić musieli. I robili to, co robić mogli. Mieli poglądy, gdy to było potrzebne, tracili je, gdy to było konieczne. Idąc do władzy, mówili to, co pomaga w walce o władzę, rządząc, robili to, co pomaga w utrzymaniu władzy. Wszystkie partie, wszyscy liderzy mieli dwa osobne życia – jedno na czas walki o władzę, drugie na czas bycia u władzy. W pierwszym życiu kipieli poglądami oraz ambicjami, w drugim nie mieli ani poglądów, ani ambicji. Dlatego zmiany władzy nie były cezurami w życiu państwa. Ani partie, ani premierzy nie byli nośnikami istotnych różnic. Reguły walki o władzę kazały im różnić się od siebie, a potem – gdy władzę mieli – zakazały im się różnić. Gdy tracili władzę, znowu odzyskiwali i poglądy, i ambicje. Często inne niż dawniej.

Prawa polityki nie są tak bezwzględne jak prawa przyrody, każące jabłku spadać po linii, której nawet o milimetr zmienić nie może. Pozostawiają więcej swobody. Politycy mogli się wyłamać ze schematów rzemiosła, mogli iść własną drogą. Ale bunt wymagał dodatkowego wysiłku. Aby iść pod prąd, musieli zrywać kolejne pęta i okowy. Ich marsz był trudniejszy, wymagał więcej inteligencji, więcej siły, więcej szczęścia. Żaden z polityków, którzy poszli przez politykę na własnych warunkach, nie doszedł do władzy. Natomiast kilku – idąc na liczne kompromisy – zdołało do niej dojść. Ale posiadając władzę, odkryli, że teraz marsz pod prąd jest jeszcze trudniejszy. Pętało ich stado, pętała opozycja, pętała rzeczywistość. Chcąc rządzić ambitnie, zderzali się ze ścianą. Na tyle twardą, że żaden nie zdołał jej rozbić.

Dzikość walki o władzę

Demokracja chciała zmienić władców w pokorne sługi. Nie udało się. Chciała zapanować nad dzikością politycznych zachowań. Również przegrała. Władza nie stała się udomowionym zwierzątkiem. Ton polskiej demokracji nadały jednostki egoistyczne, brutalne i mściwe. Nie mogły folgować swoim namiętnościom tak ostentacyjnie jak dawni monarchowie. Ale natura ich zachowań pozostała bez zmian. Rywalizacja o dominację, napędzana dumą, ambicją i podejrzliwością, brak umiaru w niszczeniu przeciwnika, zachłanność na władzę, trzymanie się jej do końca, a po utracie wieczne szukanie możliwości powrotu. Sposób korzystania z władzy też się nie zmienił. Nadal używana była jako osobiste trofeum, jako własność, używana w sposób niepohamowany, budzący lęk w elitach, a podziw w masach. Żaden z wielkich graczy nie szanował ustroju, dla żadnego świętością nie była ani konstytucja, ani praworządność. To był zastany system reguł, który przyjmowali do wiadomości i którym manipulowali wedle własnych korzyści. Zamiast szacunku była zimna kalkulacja, jak daleko się można posunąć. Reguły nie były dla nich kompasem, ale kagańcem, który szarpali słabiej lub mocniej.

Żaden nie był rycerzem sprawy. Miotały nimi nie idee, lecz ich własne charaktery. Polacy sądzili, że po 1989 roku polityka ulegnie zasadniczej zmianie, że nigdy już nie zobaczą ataku wściekłości Gomułki. Zobaczyli dużo więcej. Osobiste wendety, dokonywane ostentacyjnie na oczach społeczeństwa. Zaciekłe wojny prywatne. Wściekłe niszczenie instytucji państwa. Rekordy bił Jarosław Kaczyński, ale nie był jedyny. Okrucieństwo Tuska czy brutalność Wałęsy szybowały na poziomie dzikości Kaczyńskiego.

Opinia publiczna buntowała się przeciw tym praktykom. I do dziś się buntuje, widząc w nich aberracje. Ale to nie były aberracje, to nie były naruszenia praktyki, zaskakujące swoją nienormalnością. Tak właśnie wyglądała norma, tak wyglądała natura polskiej polityki. I nie tylko polskiej i nie tylko dzisiaj. Lubimy myśleć, że dzisiejsza polityka pożegnała się z tą dzikością, jaką znamy z opisów Machiavellego. Z politykami, którzy nosili pod płaszczem ampułki z trucizną oraz długie sztylety. Z korytarzami władzy śliskimi od krwi. Z mordem będącym głównym narzędziem władzy, a także główną przyjemnością władców. Jednak patrząc na dzisiejszą demokrację, Machiavelli powiedziałby, że stłumione w jednym miejscu okrucieństwo musiało wypłynąć gdzie indziej. Skoro nie można sięgać po truciznę i sztylet, bez opamiętania sięga się po służby specjalne oraz główny oręż epoki – wszechobecne kłamstwo.

Żegnając się z komunizmem, Polacy chcieli się pożegnać z całym brudem polityki. Mazowiecki czy Geremek szczerze wierzyli, że polityka może być elegancka, opozycja odpowiedzialna, a społeczeństwo rozumne. Więc przegrali. Do władzy doszli brutalniejsi gracze. Ale oni też byli zbyt łagodni. Więc przyszli jeszcze twardsi. Historię polityczną III RP można opisać jako stały wzrost brutalności metod służących do walki o władzę. Ta brutalność nie była obyczajowym marginesem. To był główny nurt polskiej polityki. Jej zasadnicza treść. Ciągły „wyścig zbrojeń” stanowił jej główny wysiłek. Najpierw oskarżano przeciwnika o nieodpowiedzialność, potem o bycie agentem SB, aby skończyć na zdradzie oraz zamachu na prezydenta.

W czasach PRL kulisy władzy były przykryte szczelną zasłoną cenzury, można było uwierzyć, że politykę prowadzą bezkrwiści biurokraci. Po 1989 roku wszystko się zmieniło. Ujawniły się barwne natury, ich silne emocje, ich osobiste dramaty. Był Wałęsa, który skłamał w sprawie swojej agenturalnej przeszłości, a gdy był legendą, nie potrafił się z kłamstwa wycofać. Był tłum jego dawnych przyjaciół, który próbował go za to zlinczować. Było dwóch braci bliźniaków, którzy sprawowali urząd premiera i prezydenta, co sprawiło, że relacje polityczne zastąpiły emocje rodzinne. Był Tusk, który te emocje wykorzystał do zadawania im bólu. Była katastrofa smoleńska, po której polska polityka stała się areną prywatnej zemsty za brata. Opinia publiczna wierzyła, że w tych sporach chodzi o materię państwową. Że element personalny był daleko w tle. Ale nie był w tle. To państwo było w tle.

Polityka buduje specyficzne osobowości. Dumne, mściwe, próżne, podejrzliwe. A potem te dzikie natury zamyka w jednej klatce. Uprawiają politykę w jednym kraju, więc się wiecznie ze sobą biją. Wygrana jednego jest upokorzeniem drugiego. Upokorzenia się nawarstwiają, emocje między nimi gęstnieją, urazy przechodzą w nienawiść. Tak rodzą się moce, które nimi miotają. Chęć triumfu nad resztą. Odwet za dawne urazy. Lub przynajmniej zepsucie radości zwycięzcy. Te osobiste namiętności nadawały walce o władzę ostrość, zaciętość i tempo. Nie da się zrozumieć polityki, jeśli się te emocje pominie.

W polityce najważniejsze jest nie to, co polityka robi z państwem, ale co robi z samym politykiem. Co robi z jego człowieczeństwem. Ten wymiar polityki opisał Szekspir i jest to najlepszy portret polityki, jaki kiedykolwiek powstał. Nie dlatego, że jest barwny. Ale ponieważ chwyta istotę rzeczy. Dopiero oglądając politykę z perspektywy Szekspira, zobaczymy prawdziwych polityków. Zza reguł rzemiosła, które są równie dzikie, co powtarzalne, wyłoni się to, co w polityce najbardziej realne. Konkretna jednostka miotająca się pod ciężarem swej roli. Każdy władca jest inny. Ma inne atuty, inne słabości, skrywa inne tajemnice. I ten „powieściowy” element jest najważniejszy. Nie decyzje w sprawie losu obywateli są esencją polityki. Ale los jednostki, która spoczęła na tronie.

Polityka jako własność prywatna

Polityka nie stała się w demokracji własnością społeczną. I nie o los społeczeństwa w niej chodzi. Polityka pozostała własnością polityków, jest ich prywatnym światem, w którym się biją o swoje prywatne cele. To, że stoją na czele państwa, które świadczy liczne usługi na rzecz społeczeństwa, nie znaczy, że oni te usługi świadczą. Odwrotnie, spore fragmenty państwa istnieją tylko po to, aby ochronić społeczeństwo przed politykami, aby ich zaciekłość w walce o władzę nie przekroczyła bezpiecznych granic. I nawet mimo tych barier połowa przywódców francuskich czy włoskich usłyszała kryminalne zarzuty.

W swoim prywatnym świecie politycy nie mają komfortu pełnej prywatności. Emocje społeczne dały im władzę, emocje mogą ją odebrać. Bezrobocie, kryzys gospodarczy, fala imigrantów – to kolejne wydarzenia, które mogą pozbawić ich władzy albo otworzyć drogę do niej. Jednak główna reguła ich świata – walka o władzę – buduje ich sposób reagowania na świat zewnętrzny. Społeczeństwo myśli, że skoro nadszedł kryzys, rząd próbuje go pokonać. Skoro pojawił się problem, rząd go próbuje rozwiązać. Ale premier działa inaczej. On się bije o utrzymanie władzy. Nie pochyla się nad problemem, ale nad sobą. Stara się wywołać wrażenie, że rząd zrobił wszystko, co potrzebne. Jego celem nie jest kuracja, ale iluzja kuracji. Przekonanie demosu, że nie warto słuchać opozycji, gdy mówi, że lepiej sobie z problemem poradzi.

Czy premier nie chce rozwiązać problemu? Chciałby. Ale do bierności zmusza go sytuacja. Po kilku rozmowach z doradcami wie, że sprawa jest trudna. Że kuracji jest wiele, żadna nie jest pewna, koszty każdej są duże, a wyniki będą widoczne dopiero po wyborach. To sprawia, że premier nie ma wyboru. Bardziej musi się skupić na iluzji niż na rzeczywistości. Dwa razy po 1989 roku podejmowane były próby głębszej kuracji. Przez Balcerowicza, kiedy po raz drugi został wicepremierem, oraz przez Hausnera. Chwilę później projekty wylądowały w koszu, zablokowane przez własne zaplecze. Bo oznaczały utratę władzy w najbliższych wyborach.

Czy premier chciałby ludziom pomóc? Oczywiście. To przecież najkrótsza droga do kolejnej kadencji. Problem leży w tym, że niemal wszystko, co społeczeństwu można było rozdać, na bieżąco zostało rozdane. Wszystko, co bez ryzyka można było zrobić, już zostało zrobione. Więc kolejne potrzeby, które społeczeństwo zgłasza, stać się muszą przedmiotem pozorowanych starań. Całej tej krzątaniny, która opinia publiczna nazywa polityką – rządowych zapowiedzi, sejmowych dyskusji, społecznych konsultacji, potoku ustaw i rozporządzeń, niecichnącego zgiełku konferencji prasowych. Kiedy rosła presja na budowę autostrad, premierzy potrafili powołać ministerstwo do budowy autostrad. Niczego ono nie budowało, ale robiło tyle hałasu, że ludzie uwierzyli, że cel jest bliski.

To, co jest realne, co jest możliwe, państwo robi zazwyczaj na poziomie administracyjnym. To, co się dzieje powyżej, na politycznym poziomie, w większości jest teatrem. Tak wyglądało ratowanie górnictwa i stoczni, walka z bezrobociem, z korupcją, z biurokracją. Tak wyglądała pomoc dla biednych, dla niepełnosprawnych, dla młodych matek. Budowa mieszkań, naprawa systemu edukacji czy służby zdrowia. Każde kolejne exposé nowego szefa rządu jest listą tego wszystkiego, czego społeczeństwo oczekuje od władzy, a czego od niej nie dostanie.

W tym sensie polityka jest własnością prywatną. Toczy się w niej walka o władzę bez większych skutków dla społecznego losu i bez większej troski o ten los. Opinia publiczna wierzy, że jest władcą. Że politycy są po to, aby jej służyć. Nic podobnego. Społeczeństwo jest politykom potrzebne po to, aby głosowało. Jest ono podrzuconą do góry monetą, która pokaże, kto władzę dostanie, a kto straci. Patrzą na monetę uważnie nie dlatego, że im na niej zależy, ale ponieważ wypatrują orła lub reszki.

Umysłowe elity, które mocno wspierają złudzenia demokratycznej epoki, mają poczucie, że głoszą oczywiste poglądy. Powołują się na umysłową tradycję Zachodu. Niesłusznie. Idea władzy służącej ogółowi to pomysł, który w przeszłości pojawiał się rzadko i tylko na marginesie. Przez długie tysiąclecia władza była głównie własnością prywatną, od której nikt nie oczekiwał większej troski o dobro poddanych. W republikach było inaczej, ale również tam państwo nie służyło obywatelom, ale obywatele państwu. Bycie obywatelem oznaczało poświęcenie się na rzecz państwa. Dobry obywatel nie pytał się, co państwo mu da, ale czego państwo od niego oczekuje. We wszystkich epokach, we wszystkich systemach społeczeństwo było sługą, nie panem.

Elity zawsze się zastanawiały, jak politykę naprawić. Ale szukając recept, nie myślały o wygodzie poddanych. Nie myślały o tym, jak państwo ma rzeźbić realia, ale jak ma rzeźbić charaktery poddanych. Czynić ich lepszymi, większymi, godniejszymi. Lepsza polityka nie oznaczała moralnej tresury władców, ale moralną tresurę poddanych.

We władzy nie pokładano większych nadziei. Władzy się bano. Gdy rodził się liberalny ustrój, lęk przed władzą był większy niż zwykle. Toczyły się wojny religijne, nikt nie wierzył w dobre rządzenie. Od władzy oczekiwano jednego – zapewnienia społeczeństwu bezpieczeństwa. Dopiero narodziny nowoczesnego państwa, radykalnie większego i aktywniejszego, oraz nowe legitymizacyjne potrzeby, związane z powszechnym prawem wyborczym, stworzyły wizję polityki jako sługi poddanych. Nietzsche powie, że masy postanowiły narzucić polityce swoją niewolniczą wrażliwość. Wymusić na niej perspektywę opieki społecznej. Ambicje władczych jednostek i dumną służbę państwu zamieniły na płaczliwą wrażliwość na los maluczkich. Za politycznie ważne uznały swoje krzywdy i lęki, swoje małe cele i puste brzuchy, swoje łzy i cierpienia. Nowe pojęcia były ekspresją nowych marzeń o władzy. Całkowicie bezkrwistej, pozbawionej własnych ambicji i drapieżności. Natomiast sprawnej w adaptowaniu rzeczywistości do masowych potrzeb, czyli do usług na rzecz ludności. Władzy mającej dawać pracę, wyższe pensje, lepszą opiekę lekarską, edukację dzieciom i wysoką emeryturę na starość.

Wychowani wśród tych pojęć mamy poczucie ich oczywistości. A zawarte w nich oczekiwania traktujemy jako naturalne. Jednak nie są naturalne. Są ekscentryczne. Oraz naiwne. Kto patrzy na politykę z perspektywy historii, kto ją prześledzi od tyłu, widzi to wyraźnie. Za rewolucją w społecznych wyobrażeniach na temat polityki nie mogła pójść rewolucja w samej polityce. Zawsze była własnością koterii bijących się o władzę. I tym pozostała. Nie naprawa świata, nie służba obywatelom jest celem polityków. Nie machanie berłem, lecz jego trzymanie. I bicie nim rywali po głowach. Dziś zmienił się tylko mandat do władzy. Dawniej politycy mówili, że go dostali od Boga, potem, że od narodu, historii lub wielkiej idei. Dziś mówią, że mają go od ludu, aby służyć ludowi. Ale nie służą.

Iluzja, że służą, związana jest z istnieniem wielkiego państwa dysponującego połową narodowego majątku i utrzymującego jedną trzecią obywateli, co w sposób oczywisty odciska się na życiu większości. Ale ten wpływ nie jest polityką. To nie decyzje premiera sprawiają, że działają szkoły a emerytury są wypłacane. Lecz rutyna państwa. Politycy to cienka warstwa na szczycie tej rutyny. Dość luźno z nią związana. Natura praktyk w obrębie tej warstwy, czyli polityka właściwa, pozostała podobna jak kiedyś. Nowoczesne państwo raczej ukryło istotę polityki, niż ją zmieniło.

Rozdział V

Demokratyczne myślenie. Wolność słowa i obywatelskie pasje

Narodziny demokratycznej opinii publicznej

Przypomnijmy sobie miejsce, w którym jesteśmy. Natura demokratycznej polityki skryła się przed publicznym wzrokiem. Z powodów oczywistych i nieoczywistych. Oczywistymi są kłamstwa polityków, którzy reguły swojej profesji przed publicznością ukrywają. Mniej oczywiste są ideały demokracji sugerujące, co w polityce mamy zobaczyć. One sprawiają, że politykę widzimy w kapciach – grzeczną, ujarzmioną, zaprzęgniętą w służbę społeczną. Teraz mowa będzie o najmniej oczywistych powodach. Zrodzonych przez wolność słowa. Wolne media umożliwiły codzienny kontakt z polityką. Przeniosły opinię publiczną w centrum wydarzeń. Pokazały, co władza robi. Pozwoliły jej słuchać i na nią patrzeć. Jeszcze niedawno społeczeństwa twarze swoich władców znały tylko z portretów. Teraz poznały je lepiej niż twarze sąsiadów. Ale nie tylko. Wolne media nie poprzestały na tym, co władza mówi o sobie. Same weszły za kulisy władzy, aby sprawdzić, co tam się dzieje naprawdę. O tym, co zobaczyły, informowały. Sens odkrytej prawdy komentowały. Efekt pracy wolnych mediów był jednak zaskakujący. Okazało się, że im swobodniej można o polityce mówić, tym trudniej ją zrozumieć.

Opis problemu zacznijmy od sprawy najprostszej. Od liderów opinii publicznej. Już w 1990 roku, zaledwie kilka miesięcy po wprowadzeniu w Polsce wolności słowa, okazało się, że społeczeństwo patrzy na politykę własnymi oczami, ale myśli o niej cudzymi myślami. Myślami liderów opinii. Kilkudziesięciu znanych dziennikarzy, komentatorów, ekspertów. Błyskawicznie nadali ton. Nawet ludzie o rześkich i samodzielnych umysłach, mówiąc o polityce, nie potrafili wyrazić osobistej opinii, ale powtarzali ich tezy. Nie to jednak było najciekawsze. Ale to, że liderzy opinii mieli większy wpływ na myślenie o polityce niż sami politycy. Zwolennicy Mazowieckiego nie mówili zdaniami i myślami Mazowieckiego, ale zdaniami i myślami liderów opinii popierających Mazowieckiego. Podobnie było w przypadku niechęci do polityków. Obywatele niechętni Wałęsie nie mówili językiem polityków zwalczających Wałęsę, ale publicystów wrogich Wałęsie. Opinia publiczna wypowiadała myśli, które gdzieś w mediach usłyszała lub przeczytała. Tezy liderów opinii. Okazali się liderami nie tylko z nazwy. O ile demokratyczna polityka była własnością polityków, społeczne wyobrażenia na jej temat były własnością liderów opinii. Jedni politykę uprawiali, drudzy ją objaśniali. Żaden z osobna lider opinii nie rządził społeczną wyobraźnią, było ich zbyt wielu i oferowali zbyt wiele różnych wyjaśnień. Niemniej razem zakreślali ramy rozumienia polityki. Jeśli oni czegoś nie widzieli, nikt tego nie widział. Jeśli oni wszyscy coś widzieli, wszyscy to widzieli.

Pierwsze pokolenie polskich liderów opinii wywodziło się z jednego środowiska. Wszyscy związani byli z opozycją demokratyczną. Tam poznali polityków, którzy za chwilę zajmą najwyższe stanowiska w państwie. Wspólnie z nimi działali, wspólnie dyskutowali, wspólnie pisali do opozycyjnych pism. Nie było między nimi wyraźnej różnicy. W latach 80. nie byliby w stanie odgadnąć, kto z nich w przyszłości będzie premierem, a kto liderem opinii. Nie tylko dlatego, że nikt nie wiedział, jak się przyszłość potoczy. Po prostu w tamtej epoce pisanie i uprawienie polityki było tym samym. Z braku dostępu do politycznych instytucji politycy i publicyści urabiali opozycyjną opinię publiczną. Dyskutowali, pisali, kierowali podziemnymi pismami. W 1989 roku z fotela redaktora naczelnego Mazowiecki przesiadł się na stanowisko premiera, a jego miejsce w redakcji zajął Jarosław Kaczyński. Zajął nie dlatego, że się z polityki wycofał. Poprosił Wałęsę o tygodnik, aby wzmocnić swoją polityczną pozycję. Podobnie kilka miesięcy wcześniej Michnik poprosił Wałęsę, aby go mianował szefem gazety codziennej. Też nie po to, aby się z polityki wycofać. W tamtej epoce wielu przyszłych publicystów brało bezpośredni udział w polityce.

Z czasem uznano, że obu aktywności mieszać nie wolno, co nie znaczy, że mieszać przestano. Od początku polskiej demokracji czwarta władza zamiast pilnować zasad politycznej gry, sama weszła do gry. U podstaw tego wyboru leżały obywatelskie pasje. W Polsce działy się wielkie rzeczy, więc liderzy opinii nie chcieli stać bezczynnie. Opisywanie tego, co politycy robią, wydawało się im zbyt skromnym zadaniem. Chcieli się aktywnie włączyć. Ambicje mieli duże. Nie chcieli polityków wspierać, lecz na nich wpływać. Nie byli partyjnymi propagandzistami. To byli aktywiści próbujący narzucić polityce swoje własne cele, dużo bardziej ambitne. Oni na polityków naciskali, oni ich mobilizowali. A gdy nie słuchali, byli zwalczani. Przy tak aktywistycznym nastawieniu realna polityka rzadko bywała przedmiotem analizy. Liderzy opinii nie opisywali świata, ale go zmieniali. Materialna prawda nie była dla nich wartością, analityczny chłód kojarzył im się z obojętnością, nie z rzetelnością. Sytuację Polski uznawali za zbyt kruchą, aby o polityce pisać z pozycji bezstronnej. Wydarzenia traktowali jako okazję do formułowania własnych ocen i do forsowania własnych strategii. Do mobilizowania dla nich społecznego poparcia.

Zaczęło się w 1990 roku, kiedy Mazowiecki i Wałęsa stanęli do pojedynku o władzę, co pierwszy opisał potrzebą obrony reform, drugi ich przyspieszenia. Na ich realny spór oraz jego oficjalne motywy liderzy opinii nałożyli swoje interpretacje. Ich zdaniem spór był znacznie poważniejszy, jego stawką była demokracja, którą Mazowiecki już prawie zniszczył albo Wałęsa zniszczy za chwilę. Powtarzali to tak często i tak sugestywnie, że większość Polaków uwierzyła, że Wałęsa i Mazowiecki walczą, aby uratować Polskę przed sobą nawzajem. Oni sami tak nie myśleli. Wałęsa nie widział w Mazowieckim zagrożenia dla demokracji. Tuż po wygranej zaproponował, aby dalej kierował rządem. Mazowiecki odmówił, on też nie uważał, żeby musiał ratować Polskę. Ich egzystencjalny spór został wykreowany przez liderów opinii. Włączyli się w realny konflikt, zmienili jego przedmiot, zmienili jego stawkę. Przekształcili wojnę polityków w swoją własną wojnę. W wojnę liderów opinii.

To postępowanie stało się odtąd normą. Politycy robili jedno, liderzy opinii widzieli drugie. Pierwsi grali w szachy, drudzy opisywali warcaby. Nie dlatego, że reguły polityki przerastały ich rozum. To było bardziej skomplikowane. Z jednej strony reguły polityki obrażały ich wrażliwość. Były zbyt trywialne, a cele polityki zbyt płytkie. Liderów opinii interesowały sprawy większe – historyczne pojednanie, moralne przebudzenie, sprawiedliwość dziejowa. Z drugiej strony reguły polityki rodziły w nich strach. Brutalność polityków wywoływała w nich autentyczną panikę. Korupcja władzy wydawała im się piekielną praktyką. Manipulowanie masami traktowali jako igranie z ogniem. Rządy postkomunistów jako naruszenie praw przyrody. Mieli katastroficzną wyobraźnię, nieustannie obawiali się tragedii. Wszędzie widzieli jej widmo – układ, zdradę, ciemnogród, polowanie na czarownice, upiory przeszłości. Zachowanie polityków traktowali jako najkrótszą drogę do materializacji tych widm. Uważali, że większość polityków pcha kraj ku katastrofie. Jedni pchają nieświadomie, drudzy z pełnym rozmysłem. Po latach może się to wydać niewiarygodne, ale demoniczne intencje – włącznie ze zdradą albo puczem – liderzy opinii przypisywali Wałęsie, Olszewskiemu, Kwaśniewskiemu, Oleksemu, Millerowi, Tuskowi i Kaczyńskiemu. A ponieważ ci politycy przez większość czasu rządzili Polską, liderzy opinii zamiast politycznej rutyny widzieli walkę o życie. O życie demokracji, o zachowanie niepodległości, o obronę wolności. To sprawiało, że ich ataki na polityków były bezwzględne. Sami politycy nieraz ze sobą walczyli brutalnie. Ale – z wyjątkiem Kaczyńskiego – nigdy nie bili z taką ostrością jak liderzy opinii.

Sukces ich zachowań był olbrzymi. Kilku liderów opinii znalazło się w centrum uwagi. Prześcignęli znaczeniem polityków. W mediach nie oni komentowali czyny polityków, ale politycy ich myśli. Sprawy bieżące – kryzys finansowy, recesja, bezrobocie – zeszły na dalszy plan. Ich racje okazały się bardziej nośne. Ich walkę publiczność uznała za realną politykę. Więc uderzali mocniej i mocniej. Wybierali toksyczne idee, które głęboko poruszały emocje społeczne. Obrażały i straszyły. A dzięki temu wciągały i mobilizowały. Nie uznawali wojny klasycznej – ograniczonej i konwencjonalnej, prowadzili wojnę totalną. Eskalowali społeczny gniew bez umiaru, zwłaszcza że ich wojna nie miała wyraźnego celu. Szybko się więc zatracili. Nie wiedzieli już, z kim walczą – czy z politykami, czy z publicystami, czy ze społeczeństwem. Nie wiedzieli, o co walczą – czy o sukces swych pomysłów, czy o pokonanie swoich wrogów. I najważniejsze – nie wiedzieli, kiedy walkę skończyć. Żaden sukces, choćby największy, nie kończył wojny, żadna porażka, choćby kompletna, nie zniechęcała. Polubili swoją wojnę, dzięki niej znaleźli się w centrum uwagi. Gdyby jedynie komentowali politykę, ich znaczenie byłoby dużo mniejsze, natomiast jako gracze próbujący wpływać na politykę stali się ważni. Nie rozumieli, że ich ważność brała się z radykalizmu, że wzbudzili autentyczny strach. Lewicowa opinia publiczna patrzyła na prawicowe pióra z przerażeniem, prawicowa na lewicowe podobnie. Bo rozpaleni politycznie intelektualiści, publicyści, twórcy mobilizowali społeczeństwo do czołowego starcia.

Nie znaczy to, że w telewizji czy gazetach nie było neutralnych informacji. Były. Nie znaczy to, że nie było spokojnych komentarzy. Były, nawet stanowiły większość. Niemniej ton nadawały wiecznie powracające krucjaty. Kilkudziesięciu autorów, którzy co kilka miesięcy przerywali informacyjną rutynę, podnosząc kolejny alarm. A wtedy inni ruszali za nimi. Nagłaśniali każde słowo, rozdrapywali każdą ranę, przypisywali każdemu detalowi kosmiczne znaczenie. Polacy dowiadywali się, że państwo polskie już nie istnieje, że demokracja nie jest demokracją, a niepodległość niepodległością.

Nazywano to „polskim piekłem” albo „polską anarchią”. Jednak słowo „polski” było na wyrost. Zjawisko miało wyraźną społeczną geografię. Korzenie przesadnych emocji zawsze prowadziły ku wąskiej grupce liderów opinii. Czemu to robili? Czemu tak reagowali? Nauczyli się tego w młodości, gdy działali w opozycji demokratycznej. Byli kolejnym pokoleniem zaangażowanej inteligencji. Ich formacyjnym doświadczeniem był środkowy PRL, kiedy inteligencja masowo wsparła opozycję. Dziś tamten wybór traktuje się jako oczywisty, ale wcale taki nie był. Sceptyczny był na przykład Miłosz. Jawnie wrogi Walicki, który twierdził, że inteligencja znowu trafiła pod jarzmo polityki. Po przymusowej polityzacji komunistycznej teraz poddała się dobrowolnie antykomunistycznej. Konwicki i Mrożek dodawali kolejny problem. Inteligencja za bardzo polubiła swoją rolę. Rozsmakowała się w swoim znaczeniu, co pchało ją do teatralnego heroizmu i patetycznego gestu. Ratowanie Polski i Polaków weszło inteligencji w nawyk, nie potrafiła już przestać. Nieustannie ogłaszała narodowe alarmy, nie z patriotycznej konieczności, ale z narcyzmu. Jak pisał Szpotański, wdrapywała się na „pluszowe krzyże”, „bo to ważne przecie wisieć na krzyżu, który cię nie gniecie”, i stamtąd rzucała „okrzyki rozpaczy”.

Kto uzna to za pamflet na polskie elity, ten się pomyli. To fragment szerszego problemu, jaki stanowi polityczne zaangażowanie inteligencji. Zjawisko typowe dla całego XX wieku i dla całego świata. Różne inteligencja wybierała sztandary, były faszystowskie i antyfaszystowskie, komunistyczne i antykomunistyczne, były też demokratyczne. Inteligencja służyła różnym bogom, czasem dobrym, czasem złym. Ale nawet służąc dobrym, nie miała szczególnych zasług. Wiecznie ujawniała cechy, które opisywał Aron u komunizujących intelektualistów francuskich – oderwanie od prozy życia, nadmierny krytycyzm, mierzenie polityki ideałem oraz potrzebę własnej ważności. Zaangażowana inteligencja traciła swoje intelektualne przewagi. Chciała służyć dobru wspólnemu, ale im bardziej się angażowała, tym słabiej owo dobro dostrzegała. Rozpolitykowana inteligencja popadała w stan, który Simmel określał jako „jałowe podniecenie”. W nerwowość, krzykliwość, moralizatorstwo. A także – dodawał Weber – w polityczny dyletantyzm i nieodpowiedzialność.

To, że od pół wieku inteligencja angażuje się po stronie demokracji, nie znaczy, że angażuje się mądrzej. Problem nie leży przecież w wyborze celu. Ale w tym, że im bardziej się w politykę angażuje, tym mniej ją rozumie. W stanie zaangażowania inteligencja przestaje myśleć, nawet oczywistych faktów nie potrafi zdiagnozować poprawnie. Terror, gułagi, obozy koncentracyjne, plan mordowania Żydów i Słowian. Tylko zaangażowany inteligent mógł nie zrozumieć, o co w tym chodzi. Potem opisywano inteligencję jako ofiarę zwodniczego czaru idei stojących za Hitlerem i Stalinem. Ale to stawiało problem na głowie. Nazizm i stalinizm nie były przecież powodem inteligenckiej ślepoty, one były jej miarą. W stanie politycznego rozpalenia inteligenci nie potrafili rozpoznać nawet oczywistego zła. W XX wieku zaangażowana inteligencja stanowiła najbardziej irracjonalny i najbardziej radykalny żywioł społeczny. Nie ciemni chłopi, nie zrewoltowana ulica, nie zahukani odbiorcy populistycznej propagandy.

Polska inteligencja nie uniknęła pułapki „jałowego podniecenia”. Zarażając opozycję teatralnością i patosem. A także moralizmem i pryncypializmem. Z czasem okaże się, że wiele problemów polskiej demokracji było skutkiem tamtych inteligenckich postaw. Bo po 1989 roku zaangażowana inteligencja zdominowała życie publiczne. W polityce zdobywając sporo, zaś wszystko w sferze opinii. Więc gdy doszło do pierwszych politycznych sporów, przemówiły dawne odruchy. Inteligenci rzucili się ratować ojczyznę. A ponieważ nie było komunizmu, ratowali ją przed sobą nawzajem. Spory polityczne były okazją do odegrania własnej roli. Do wspięcia się na pluszowy krzyż, do teatralnej obrony ojczyzny.

Nie znali miary. Z początku co rok, potem co kilka lat obwieszczali, że Polska stanęła na krawędzi katastrofy. Że za chwilę demokracja zginie. Że niepodległość zostanie stracona. To był stały rytuał. Lewicowi liderzy opinii narodowy alarm ogłosili cztery razy: gdy Wałęsa stanął do walki o prezydenturę, gdy Olszewski został premierem, a potem dwukrotnie, gdy PiS doszedł do władzy. Za każdym razem wieszczyli nie pomniejsze klęski, ale apokalipsę. Prawicowi zarażali paniką jeszcze częściej i jeszcze mocniej, bo zwykle ogłaszali, że katastrofa już nastąpiła. W 1990 roku alarm ogłoszono z powodu Mazowieckiego, dwa lata później z powodu Wałęsy. Obaj mieli zmarnować zwycięstwo 4 czerwca. Trzeci alarm podniesiony został w 1993 roku, po wygranej Sojuszu. Uznali go za ostateczny koniec marzeń o demokracji i niepodległości. Nie przeszkodziło to im dwa lata później, po sukcesie Kwaśniewskiego, raz jeszcze ogłosić końca tego, co już się ponoć skończyło. Diagnozę katastrofy powtórzyli potem jeszcze dwa razy – po aferze Rywina oraz po katastrofie w Smoleńsku.

Powody do alarmu rzadko były poważne. Po prostu to pokolenie nie potrafiło reagować inaczej. Wspinało się na pluszowe krzyże, skąd broniło ojczyzny przed katastrofą. Broniło nie dlatego, że ojczyzna była zagrożona, ale ponieważ do tej roli nawykło. Przez trzydzieści lat polska demokracja dziesięć razy zmagała się ze śmiertelnym zagrożeniem. To częściej niż Izrael czy Ukraina. Zmagała się nie z powodu zagrożeń realnych, lecz wyobrażonych. Zmagała się, bo nad Wisłą przywoływanie katastrofy stało się sposobem reagowania na polityczne zmiany. To, że apokaliptyczne prognozy były chybione, nie przeszkadzało w stawianiu kolejnych.

Zmiany przy zgaszonym świetle

Do 1989 roku zaangażowana inteligencja wykazywała brak zainteresowania dla prozy życia państwowego oraz realiów życia gospodarczego. Po 1989 roku ci, którzy wybrali polityczną karierę, starali się braki nadrobić. Ci natomiast, którzy politykę komentowali, nadrabiać nie chcieli. Świata nadal nie oglądali z perspektywy gruntu, ale od strony chmur. Nie pochylili się nad zachodnimi realiami. Nie szukali wiedzy na temat demokracji i kapitalizmu, nie interesowała ich konstrukcja nowoczesnego państwa. Nie starali się polskiej modernizacji zrozumieć, nie starali się jej opisać. Ich uwagi były powierzchowne, ich rady oczywiste. Zarazem chcieli odgrywać ważną rolę. Bili się o status duchowych liderów. W Polsce nie było to dziwne, warstwa duchowych przewodników istniała tu od wielu pokoleń. Dziwiła natomiast jakość oferty. W tym pokoleniu potrzeba przewodzenia była stanowczo silniejsza niż wysiłek poświęcony przygotowaniu koncepcji.

Liderzy opinii pilnowali kursu polskich zmian, nie wiedząc, jak ten kurs ma wyglądać. Występowali więc w roli strażników, ale nie modernizacji, lecz modernizacyjnego entuzjazmu. Mechanicznie reagowali na słowa polityków. Jak mówili o „bolesnych reformach”, byli chwaleni, jak nie, byli krytykowani. Czy reformy są sensowne, a ból niezbędny, nigdy się nie spytali. Nie z obojętności. Nie z okrucieństwa. Ale z naiwności. Mieli tak nieskomplikowaną wizję świata, że nie przyszło im do głowy, że można modernizować lepiej lub gorzej. To sprawiło, że przez krytyczne lata przemian opinia publiczna nawet nie spojrzała władzy na ręce. W głównym nurcie debaty mówiono same banały. Wszystkie błędy modernizacji były pomijane. Nie dlatego, że nie były widoczne, sama Staniszkis opisała połowę z nich. Ale liderów opinii poważne diagnozy nie interesowały, lekceważyli je, nie wprowadzili ich do szerszego obiegu. Mieli swoje wojny, swoje tematy, swoje problemy. Ludzie, którzy czuli się mózgiem polskich zmian, byli tych zmian intelektualnie najsłabszym ogniwem. Nie zwrócili uwagi na sprawy najważniejsze. Na pełną żywiołowość dystrybucji majątku. Na zawłaszczanie rynku przez oligarchów. Na korupcję, która z patologii zastygała w system. Na błędy wymuszanej przez Zachód terapii – nadmierne okrucieństwo wobec społeczeństwa, przesadne restrykcje w polityce finansowej, zbyt szybkie wtłaczanie polskiej gospodarki w ramy globalizacji. Podobnie było w przypadku państwa. Lekceważyli kolejne przejawy jego słabości. Państwo odziedziczone po komunistach uważali za nazbyt silne, więc każdą abdykację, każde wyzbycie się kompetencji traktowali jako sukces.

Z czasem się sporo zmieniło. Pojawiła się młodsza generacja liderów opinii, którą zainteresowały popełnione błędy. Ale tylko błędy. Gdy ich pytano o ocenę całej rzeczywistości, nie wiedzieli, co odpowiedzieć. Oni też nie próbowali zrozumieć zmian, a jedynie je skrytykować. Nie zajmowali się rzeczywistością. Nie opisywali modernizacji. Oni rozliczali konkurentów, czyli starsze pokolenie liderów opinii. Rozpoczęli kolejną inteligencką wojnę. Odsunąć złych liderów opinii, to był ich program. Przegonić ich z salonu do przedpokoju.

Praktyki liderów opinii sprawiły, że główny nurt wydarzeń nie znalazł się w centrum publicznej uwagi. Polacy żyli w nowym świecie jako osoby prywatne, natomiast jako obywatele większość uwagi kierowali tam, gdzie ich pchali liderzy opinii. Czyli ku wojnom w obrębie ich własnego środowiska. To było zaskakujące. Wydawać się mogło, że dzieją się rzeczy wielkie. Waliły się stare porządki, powstawały nowe. I te wielkie zmiany przeżywali Polacy tylko jako osobiste problemy. Jako społeczeństwo, jako naród, jako opinia publiczna byli głową gdzie indziej. W tematach ciekawych dla liderów opinii.

Raz jeszcze. Realną polityką była walka o władzę. Realnym tłem dla niej były zachodzące zmiany. Otóż to wszystko liderów opinii mało interesowało. Nie opisywali polityki, jaką była, ale jaką chcieli, aby była. Nie opisywali politycznych sporów, ale się do nich włączali, z własnymi wizjami, które uważali za ciekawsze. Nie opisywali polityków, ale jednych zwalczali, a drugim mówili, co mają robić. Nie recenzowali polityki, ale próbowali ją politykom odebrać. Ale było coś jeszcze. Za politykę uznali swoje własne spory. Teksty traktowali jako polityczne wydarzenia. Rywale po piórze wysunęli się na pierwszy plan. Zasłonili realnych polityków. Ważniejsze od tego, co robi PiS, stało się to, co piszą liderzy opinii sympatyzujący z PiS. W publicystycznych tezach szukali politycznych faktów. Stworzyli alternatywny świat, w którym ratowali Polskę już nie przed politykami, ale przed sobą nawzajem. Oczywiście byli też chłodni intelektualiści, byli publicyści analizujący mechanizmy polityczne, byli eksperci zanurzeni w realiach, byli dziennikarze śledczy pokazujący trzewia zmian. Ale nie oni przyciągali uwagę opinii publicznej, nie oni nadawali jej ton. Byli zbyt merytoryczni, zbyt nudni, zbyt oderwani od realiów. Bo realiami nie były już wydarzenia realne, ale ich publicystyczne zamienniki.

Jeszcze gorzej było w okresach narodowych alarmów. Na długie miesiące decyzje władzy w ogóle przestawały się liczyć. Przez jedną grupę liderów opinii władza była mechanicznie zwalczana za wszystko, co robi oraz czego nie robi. Przez drugą równie mechanicznie broniona. W tych okresach jeszcze bardziej dewastowano społeczną zdolność rozumienia polityki. Opis wydarzeń redukowano do mobilizującej emocje propagandy. W pierwszej dekadzie przerwy między alarmami bywały długie, potem zaczęły się kurczyć, a czas alarmów znacząco wydłużać. Narodowe alarmy zastygły w rutynę. Po aferze Rywina alarm trwał ponad rok, po objęciu władzy przez PiS dwa lata, po katastrofie smoleńskiej cztery, po powrocie PiS do władzy trwa już trzy lata. Przez połowę swojego krótkiego istnienia polska demokracja opisywana była w logice stanu wyjątkowego.

O wolności słowa

Przed 1989 rokiem prawda o polityce była zasłonięta przez manipulacje władzy. Przez zorganizowany wysiłek propagandowej machiny mającej informacyjny monopol. Po 1989 roku machina została zniszczona, w sferze wypowiedzi zapanowała wolność. A jednak nowe praktyki informacyjne zasłoniły prawdę niemal równie szczelnie, jak cenzura kiedyś. Nowa kołdra, pod którą skryła się polityka, utkana była z innego materiału. Nie z decyzji władzy, ale z poglądów i emocji liderów opinii. Nie położono jej siłą, ale Polacy sami po nią sięgnęli. Nie zmienia to faktu, że z poznawczego punktu widzenia nadejście demokracji niewiele zmieniło. Realna polityka nadal się toczyła poza zasięgiem społecznego wzroku. Wolność słowa miała służyć społecznej kontroli nad władzą, w praktyce była narzędziem w rękach wąskich grup rywalizujących o wpływy. Demos miał dostać wszystko, tymczasem politykę zabrały mu partie, a wolność słowa liderzy opinii. Polityka stała się własnością polityków, a wolność słowa własnością rozpolitykowanych literatów. Owszem, każdy mógł mówić, co chciał, ale słychać było tylko dwa rozemocjonowane głosy. Wolność słowa nie pozwoliła sformułować lepszych diagnoz, nie poprawiła debaty publicznej, władzę kontrolowała powierzchownie, raczej zaciekłą krytyką niż ujawnianiem faktów. Władza straciła monopol na propagandę, ale przekaz nadal zachował propagandowy charakter. Monopol kłamstwa zastąpiła oligarchia fałszywych świadectw. To, co nazywa się wolnością słowa, brzmi szumnie. Ale w praktyce nie udało się wyjść poza zniesienie cenzury.

Wrogiem wolności okazali się ci, którzy wolność dostali. Po 1989 roku największych manipulacji wobec prawdy dopuszczali się nie politycy – kłamiący może nie tyle z umiarem, co wedle zrozumiałych reguł – ale właśnie obrońcy wolności słowa. Czyli ludzie pióra. Co bystrzejsi już wcześniej to podejrzewali. Kisielewski mówił, że prasa socjalizmu jest gorsza od socjalizmu. Nie chodziło mu o toporność politycznej propagandy. Ale o „gorszość” pochodzącą od ludzi pióra. O przesadę, o zjadliwość, o żółć będącą ich własnym dodatkiem do politycznych rozkazów. O nadgorliwość będącą cechą profesji. Po 1989 roku tamto podejrzenie okazało się prawdą. Bo choć zginęły polityczne rozkazy, choć powstały nowe media i przyszli nowi autorzy, dawne praktyki się nie zmieniły. Przeciwnika nadal bito w twarz. Wyciągano sprawy rodzinne. Lustrowano przeszłość. Przypisywano brudne intencje. A gdy przeciwnikiem nie był polityk, lecz kolega po piórze, agresja nie znała granic. Ale teraz jasne były reguły ataków – nie pisano ich na rozkaz, ale z własnej, wewnętrznej potrzeby. Okazało się, że język, którym dawniej mówiono o paryskiej „Kulturze” albo o Radiu Wolna Europa, nie rodził się w gmachu KC, ale w publicystycznych głowach. Wolność słowa okazała się prezentem dla środowiskowych słabości. Nowi liderzy opinii mogli teraz bić każdego, kogo chcieli.

Dla samej polityki ciekawsze było co innego. Również w demokracji mówienie o polityce okazało się polityką. A przynajmniej próbą wzięcia w niej udziału. Od początku polskiej demokracji liderzy czwartej władzy czuli się władzą i zachowywali się stosownie do tego poczucia. Działali z taką energią, że politycy dostrzegli w nich rywali. Mieli poczucie, że media dokonują inwazji na politykę. Nie tyle ją kontrolują, co wymuszają własne żądania – programowe, taktyczne, personalne. W istocie tak było. Analityków zastąpili dyrygenci. Samozwańczy i natarczywi. Liderzy opinii chcieli dyktować decyzje. Naciskali na ministrów, na premierów, na prezydentów. Czasem szli jeszcze dalej i brali czynny udział w polityce. Uczestniczyli w partyjnych wojnach, w walkach rządowych koterii.

Polityczną siłę liderów opinii trudno ocenić. Ich wpływ na rzeczywistość był niewielki. Większość wojen przegrali. Nawet nie dlatego, że politycy się opierali, ale ponieważ chcieli niemożliwego. Inaczej było z ich wpływem na politykę w sensie ścisłym. Czyli na przebieg walki o władzę. Tu siła mediów była olbrzymia. A jeśli za miarę uznać opinię samych zainteresowanych – czyli polityków – do inwazji wielokrotnie doszło. Kilku premierów jest przekonanych, że to media ich obaliły albo że w ich upadku miały wielki udział. Kilku kolejnych uważa, że wobec nich media taką próbę podjęły. Zaś wszyscy postrzegają media jako politycznego gracza, dużo groźniejszego niż opozycja. Nawet najwięksi – Kwaśniewski, Miller czy Kaczyński – widzieli w mediach głównego wroga. Stąd wieczne próby podbicia mediów, podejmowane przez wszystkie ekipy. Na poziomie świadomości polityków nie było to pogwałcenie ustrojowych kompetencji. Nie była to inwazja na cudze pole, ale samoobrona w obliczu ciągłych najazdów na własne. To była lokalna osobliwość. W Polsce polityka i wolność słowa były w ciągłym konflikcie z powodu tej drugiej. Z powodu kształtów, jakie nad Wisłą przyjęła wolność słowa.

Co nie znaczy, że lokalną osobliwością były nikłe sukcesy wolności słowa. Polskie temperamenty jedynie wyostrzyły uniwersalne zjawisko. Czyli fiasko wolności słowa. Głównym jej celem nie było przecież to, żeby każdy mógł mówić, co zechce. To było raczej kosztem. Celem było stworzenie podstaw dla nowej polityki. Wolność słowa miała podnieść społeczne rozumienie polityki na same wyżyny. Stworzyć świat wykształconej opinii publicznej, która dyskutując państwowe sprawy, rewolucjonizuje dotychczasową politykę. Czyni ją kompetentną, racjonalną, przejrzystą. Wolność słowa miała sprawić, że prawda o sprawach publicznych – po pierwsze – zostanie poznana. Po drugie – ujawniona. Po trzecie – w logice oczywistości narzucona władzy. Wolność słowa miała uzbroić ludzi rozumnych. Dać im narzędzia, które sprawią, że prawda i rozum przestaną być w polityce bezsilne. Najważniejszymi miały być parlament i gazety.

Nadzieje pokładane w parlamencie zawiodły od razu. Z miejsca został podbity przez polityków. Intuicja ich nie myliła. Jeśli debatowanie o sprawach publicznych odda się nie ludziom mądrym, lecz głupim, społeczeństwo nie zauważy różnicy. W istocie, nie zauważyło. Parlamenty zaroiły się od partyjnych aparatczyków, których chytrość nie miała nic wspólnego z mądrością, od popularnych aktorów i sportowców, którzy zbierali dla partii poparcie, od biznesmenów, których stać było na kampanię. Parlamentarne debaty miały być dyskusjami o sprawach kraju toczonymi przez ludzi najmądrzejszych i najbardziej doświadczonych. Zamiast tego są, czym są.

W przypadku gazet wolność słowa również przegrała, co było klęską dotkliwszą. To była najważniejsza część idei zwanej „debatą publiczną”. Czyli próby stworzenia nowej społecznej siły, która politykę naprawi. W epoce oświecenia wydawało się, że elita społeczeństwa organizuje się właśnie w taką siłę. O nowej naturze. Nie w siłę pieniądza, pozycji czy przywileju, ale w siłę rozumu. Z tej wiary wzięła się presja na likwidację cenzury. Nowa elita potrzebowała zarówno dostępu do informacji, jak i swobody dyskusji. Debata publiczna powstała wraz z wolną prasą. To było jej środowisko życia. Początki były więcej niż udane i zapowiadały wielkie korzyści. Ale się zmieniły realia. Pierwszym ciosem było upowszechnianie praw wyborczych. Ledwo elita zdobyła wiedzę, stając się idealnym demosem dla elitarnej demokracji, do jej świeżo umeblowanego świata wtargnęły masy. One również korzystały z wolności słowa. Powstały nowe gazety. Schlebiające wrażliwości nowego odbiorcy, jego przesądom, jego ignorancji. Wystarczyło kilka dekad, aby problemem stała się nie władza, lecz opinia publiczna. „Tyrania większości”, jak wówczas mówiono, narzucająca władzy niemądre cele. A to był dopiero początek. Odtąd wolność słowa często zmieniała swoje funkcje i swoich panów. Chwilę potem była narzędziem politycznej manipulacji masami. Narzędziem, którym najsprawniej posługiwali się cyniczni władcy oraz fanatyczni radykałowie – narodowcy, faszyści, komuniści. Potem do gry weszły pieniądze. Narodziny przemysłu reklamowego pokazały, jak wielkie zyski przynosi słowo. Więc gazety poszły na służbę do wielkiego biznesu, aby chwilę potem samemu stać się wielkim biznesem, który dla zysku informację zamienia w rozrywkę. Były kraje, w których te fazy następowały jedna po drugiej, były takie, w których się mieszały ze sobą. Jedno było stałe. Wolność słowa okazała się własnością najsilniejszych graczy. Media były kolejną przestrzenią, w której toczyli swoje wojny o wpływy. Przestrzenią o tyle ciekawą, że nie obowiązywały w niej żadne zasady. Dzikość walki ekonomicznej, którą Marks przypisywał rynkowi, przeniosła się do debaty publicznej. Walczą tu wszyscy – wielki biznes, politycy, liderzy opinii, lobbyści, służby specjalne. Walczą tu ze sobą egoizm, chciwość, potrzeba dominacji, ale też troska o dobro publiczne. Niemal wszyscy sięgają po fałsz, insynuacje, manipulacje. W tym gąszczu niełatwo prawdę odnaleźć. W takim towarzystwie ona sama jest podejrzana.

Wolność słowa miała być gruntem, na którym wyrośnie prawda. W istocie wyrosła. Ale gdzieś na boku, jako najbardziej wątła roślina. Wszystko inne pleniło się dużo mocniej, silniej, bujniej. To było zaskakujące, odszukanie tej rośliny nie stało się łatwiejsze niż wcześniej. Co nie znaczy, że cenzura była lepsza. Nie była. Ale jakkolwiek dziwnie by to brzmiało – wolność słowa służyła wolności, nie służyła prawdzie. Bez wątpienia przyniosła liczne korzyści. Temperowała bezczelność polityków i oligarchów, utrudniała im kradzież, nie pozwalała władzy sięgać po przemoc, a państwu tolerować krzyczących patologii. Nie zmienia to faktu, że te ważne korzyści nadal nie są prawdą. Dzięki wolności PZPR stracił monopol na ogłupianie ludzi, teraz mogli robić to wszyscy. Demokracja miała przybliżyć społeczeństwo do prawdy o polityce. W praktyce otoczyła politykę szczelnym murem fałszu. Bardziej przewrotnego niż komunistyczna propaganda. Bo sprawniej udającego prawdę.

Obywatelskie myślenie. Emocje oraz rytuały

Ton demokratycznemu myśleniu nadają nie tylko liderzy opinii, ale również obywatele. Oba światy są do siebie zbliżone i mocno podobne. Wrażliwość obywateli kształtują liderzy opinii, zarazem liderzy opinii są produktem obywatelskiej kultury. Pochylmy się zatem nad obywatelami. Nad tym fragmentem demosu, który polityce poświęca najwięcej uwagi. Obywatel śledzi uważnie jej przebieg, słucha dyskusji na jej temat, czyta, ogląda, wymienia poglądy. Więcej wie o tym, co w ostatnim tygodniu robił premier, niż co robiła jego matka. A gdy matkę odwiedza, też więcej rozmawiają o sprawach publicznych niż osobistych. Dla obu stron to temat ważniejszy. Gdy spotyka nowych ludzi, stara się poznać ich polityczne sympatie. Dla obywateli to główna forma autoprezentacji, przedstawiają się sobie poprzez politykę. Kilka aluzji do ostatnich wydarzeń szybko pozwala wysondować poglądy. W bliższe grupy też dobierają się wedle klucza politycznego. O ile znajomości w pracy są przypadkowe, kręgi prywatne są politycznie spójne. Są wspólnotami politycznych poglądów.

Dlaczego polityka jest dla obywateli tak ważna? Bo poprzez polityczne identyfikacje dają wyraz swoim najgłębszym przekonaniom. To, co inni wypowiadają poprzez działalność społeczną, religię albo styl życia, obywatele manifestują poprzez polityczne pasje. Dyskusje polityczne są sposobem ekspresji najgłębszych przekonań. Mówiąc o Tusku czy Kaczyńskim, obywatele wypowiadają swoje poglądy na temat sprawiedliwości, dobra, wolności. Ale nie tylko. Mówiąc o polityce, chcą innych do swoich poglądów przekonać. Bo obywateli cechuje postawa misyjna.

Gdy obywatele mówią o polityce, więcej myślą o wartościach niż o usługach publicznych. Po tym odróżniamy obywateli od innych mieszkańców demokracji. Demos myśli głównie o sobie. Jego stosunek do polityki jest egoistyczny, ale przez to bardziej racjonalny, bardziej konkretny. Demos po prostu liczy własne satysfakcje. Obywatele myślą o innych ludziach. A jeszcze bardziej o wartościach. Myślą o nich z pasją. Są pryncypialni i zaangażowani. Ważne jest dla nich, co polityka robi, ale też jak robi. Z jakimi ludźmi, o jakich poglądach, o jakich biografiach, pod jakimi sztandarami. Mówiąc w skrócie: demos patrzy na korzyści, obywatele na symbole. Demos czuje przyjemność lub przykrość. Emocje obywateli lokują się na zupełnie innej skali. To duma lub wstyd, euforia lub przygnębienie, strach lub egzaltacja. Nie ma chłodnych obywateli. Jeśli przemawiają zgryźliwym tonem szydercy, jest to konwencja przyjęta wobec przeciwnika. Ale za szyderstwem kryją się własne moralne sztandary. I własna moralna drażliwość. Obywatel jest postacią, którą poglądy innych obrażają, gniewają i bolą.

Za sprawą obywateli demokracja skupiła się na wartościach. Co wcale nie było oczywiste, ani kiedyś, ani dziś. To raczej historyczna anomalia niż norma. Identyfikacje, które od początku nadały ton zachodniej demokracji – lewicowa, konserwatywna, narodowa, liberalna, chadecka – były na wskroś moralistyczne czy też ideologiczne, jak kiedyś mówiono. Chciały rzeczywistości nadać moralny kręgosłup. Broniły społecznych korzyści, ale jeszcze mocniej broniły społecznych wartości. Mogły to być wartości narodowe, liberalne prawa jednostek, wartości religijne, sprawiedliwość społeczna. Ale zawsze było to dużo więcej niż interesy. Bogactwo moralnych żądań jest w demokracji olbrzymie. Znajdziemy tu obyczaje seksualne, postawy rodzicielskie, zachowania w pracy, postawy wobec licznych mniejszości, wobec zwierząt, reguły języka publicznego, stosunek do historii, do przyrody. To, co dawniej było mechanicznie spełnianym obyczajem, dziś jest obszarem świadomych wyborów, których treść stanowi przedmiot ciągłych sporów. Są obywatele, dla których ważnych jest kilka spraw, ale stanowią rzadkość. Zwykle ważnych jest kilkadziesiąt.

Do 1989 roku Polacy takich pasji nie znali. Państwo regulowało wszystkie kwestie, nie dopuszczając społeczeństwa do głosu. Co sprawiało, że ludźmi kierowało jednostkowe sumienie. I tylko własne sumienie było w centrum ich uwagi. Po 1989 wszystko się zmieniło. Wystarczyło kilka politycznych sporów, zwłaszcza wokół aborcji, aby obywatele poczuli się prawodawcami. I z tej pozycji spojrzeli na politykę. Jako na współudział w rzeźbieniu powszechnych norm. Ich sumienie wyszło na zewnątrz. Nie biło się już ze sobą, ale z sumieniem innych. Problemem przestała być postawa kobiety wobec własnej ciąży, to, czy może i chce się poddać aborcji, ale czy inne kobiety mogą móc i mogą chcieć. Kobiety, które wcześniej rozstrzygały ten problem na własny użytek, mężczyźni, którzy o problemie często nie wiedzieli, wszyscy przystąpili do walki o powszechną zasadę. Chwilę później obywateli wciągnęły spory o edukację seksualną, o religię w szkole, o prawa kobiet, o dostęp do narkotyków. Równie mocno poruszały ich problemy moralne związane z historią. Z początku były prostą reakcją na przeszłość – czy komuniści powinni ponieść karę albo czy powinni ją ponieść agenci SB. Z czasem obywatele problem skomplikowali. Ciekawsza od karania zła stała się dla nich wrażliwość na zło. Zaczęli dyskutować, które zło społeczeństwo powinno pamiętać. Zbrodnie polskich komunistów wobec Polaków? Zbrodnie Polaków wobec Żydów? Niemieckie i rosyjskie zbrodnie wobec Polaków? Ekscesy przedwojennych nacjonalistów? Obywatele spierali się, pamięć którego zła uczyni Polaków lepszymi, zapomnienie którego uczyni ich nikczemnymi. Domagali się od polityków, aby jedne krzywdy pamiętali, o drugich zapomnieli.

Spory o wartości przykuwały uwagę obywateli dużo mocniej niż bieżące rządzenie. Aborcja, dekomunizacja, obecność lub nieobecność prezydenta w Katyniu lub w Jedwabnem były dla nich najważniejsze. Jeszcze na początku, w latach 90., niektóre sprawy z obszaru rządzenia miały porównywalne znaczenie, zwłaszcza gospodarcze reformy. Potem wartości spektakularnie wygrały. Polska upodobniła się do innych krajów demokratycznych. Obywatele nad Wisłą śledzili całą politykę, ale emocjonowali się jej wymiarem moralnym, godnościowym, symbolicznym, ideowym. Liczyły się imponderabilia. Symbolika okrągłego stołu, stosunek do postkomunistów, moralna rewolucja przeciw III RP, postawa wobec katastrofy smoleńskiej, obrona państwa prawa. Demos te sprawy kompletnie ignorował, obywatele żyli wyłącznie nimi. One przykuwały ich uwagę. One ich pchały do urn. One dyktowały, na kogo głosować. Oraz wyznaczały politycznego wroga. Partię, wobec której czuli odrazę, wstyd i strach. Trzech negatywnych bohaterów polskiej demokracji – postkomunistów, Platformę i PiS – wskazały obywatelom moralne pryncypia.

Co ciekawe, obywatele nie wiedzieli, że kierują nimi moralne pasje. Czuli się raczej strażnikami rozsądku. Byli nieświadomymi moralistami. I takimi pozostali. Po trzydziestu latach demokracji są moralistami jeszcze bardziej i jeszcze mniej to widzą. To zresztą generalna prawidłowość. Wszędzie w demokracji słabną religijne fanatyzmy, wszędzie natomiast rośnie moralny pryncypializm, właśnie ten bezwiedny. Dawniej obywatele byli poruszeni decyzjami władzy. Dziś są obrażeni jej słowami, jej gestami. A nawet brakiem spodziewanych gestów lub słów. Wydarzenia z obszaru etykiety mocniej elektryzowały obywateli niż polityczne decyzje. Były dla nich ważniejsze. To one były prawdziwą polityką. Niosły wyrazisty przekaz moralny, budowały czytelny symbol.

W ten sposób dochodzimy do sedna problemu. Choć obywatele bardzo się polityką interesują, niewiele z niej pojmują. Bo pojmować nie chcą. Najważniejsze w polityce jest dla nich to, co dla samych polityków jest najmniej ważne. Nie śledzą polityki uprawianej przez polityków, ale jej cień rzucany na świat wartości. Na ich obywatelskie potrzeby. Skupiają się na czym innym, więc widzą co innego. Patrząc na łąkę, człowiek widzi kwiaty, bocian widzi żaby. Politycy biją się o władzę, obywatele biją się o wartości. Co sprawia, że obie strony się ze sobą mijają. Politycy uprawiają politykę wedle reguł swojego rzemiosła. Obywatele opisują politykę wedle reguł swojej wrażliwości. Będącej buntem wobec reguł politycznego rzemiosła.

Nie są całkowicie zamknięci na realny świat. Część informacji przyjmują do wiadomości. Ich otwartość można było obserwować w latach 90. Tuż po 1989 roku obywatele, jak całe społeczeństwo, byli całkowicie naiwni. Nową politykę opisywali w bajkowej konwencji. W tamtej epoce politycy nie byli ludźmi, ale żywymi pomnikami. Po kilku latach obywatele przejrzeli na oczy. Pojawili się dziennikarze, którzy sprawnie objaśniali zasady politycznej gry, ucząc sztuki analizy wydarzeń. Obywatele nową wiedzę przyjmowali chętnie, ale zawsze wyrywkowo. W odniesieniu do pojedynczych faktów, do nielubianej partii, do konkretnego czasu. Ale odmawiali jej zastosowania do opisu całości. To było ich poznawczą barierą. Podobna bariera ujawniała się później u młodszych pokoleń. Dojrzewając, uczyły się chłodnej analizy fragmentów polityki, aby pod koniec nauki odmówić takiej analizy wobec całości. Zawsze musieli wykroić sobie obszar dla obywatelskich mitów. Dla partii, której sprzyjali. Dla kilku polityków, których szanowali. Dla bliskich sobie wartości. Albo dla przyszłości, która nie wiadomo czemu musi być inna niż przeszłość.

Można powiedzieć, że obywatele rozumieli politykę częściowo. Ale można też powiedzieć, że nie rozumieli jej w ogóle. Zbyt często stosowali wyjątki, aby naprawdę rozumieć reguły. Nie trzeba otwarcie kwestionować prawa powszechnego ciążenia, wystarczy uwierzyć, że kilka jabłek nie spada na ziemię. Kilka poznawczych kompromisów wyprowadza ze świata Newtona. A przenosi do takiego, w którym jedne jabłka spadają, a drugie latają. Właśnie tak wygląda logika obywatelskiego myślenia o polityce. W swojej istocie oparta jest na wierze w cuda – teraźniejsze, przeszłe lub przyszłe. Obywatel A mówi: „Miller był oportunistą, Tusk był oportunistą, ale Kaczyński żyje dla sprawy”. Obywatel B: „Kaczyński nie różni się od Tuska. Ale Mazowiecki robił rzeczy wielkie”. Obywatel C: „Oni wszyscy byli źli, ale kiedyś przyjdzie ktoś sensowny”. Wszyscy trzej mówią to samo. Są jabłka, które latają. Są politycy, którzy potrafią chodzić po wodzie. Wprowadzenie do opisu realnej polityki ludzi potrafiących chodzić po wodzie rujnuje obraz rzeczywistości. Podważa jej mechanikę. Rodzi wieczne pretensje o to, że inni politycy po wodzie nie chodzą. Oraz oczekiwania, że nowi się tego nauczą.

Obywatele nie analizują realnej polityki, oni kurczowo bronią swojej. Potęga ich oporu jest nie do skruszenia. Potrafią patrzeć, a nie widzieć. Potrafią zobaczyć i chwilę potem zapomnieć. Nie można ich uświadomić ani przez uszy, ani przez oczy. Z tej postawy zrodziły się po 1989 roku nowe obywatelskie praktyki. Ich głównym mechanizmem było zapomnienie. Skupieni na marzeniach, obywatele nie chcieli pamiętać przeszłości. Każdego dnia polityka zaczynała się dla nich na nowo. Dzień w dzień czytali tą samą powieść. Zawsze ciekawi, jak tym razem się skończy. Zapominali, że każdy polityk, w którego wierzyli, ich zawiódł. Zapominali, że żaden nie zrobił tego, co zapowiedział. Zapominali, że małe figury nieraz rządziły Polską i nic się nie stało. Zapominali, że gdy wielkie rządziły, również nic się nie działo.

Dzięki temu demokratyczne praktyki ciągle były dla nich świeże, elektryzujące i pełne znaczenia. Mimo że kalendarz obywatelski jest nudny i powtarzalny, jak każdy kalendarz. Nowy rok wyznaczają w nim wybory, które zawsze przynoszą obywatelską gorączkę. Jakby świat się zaczynał od nowa. Obywatele zgadują, kto zostanie premierem, kto ministrami. Gdy personalia wyjdą na jaw, rusza kolejna fala ekscytacji. Zgadywanie, co za tymi ludźmi się kryje. Co robili, gdzie pracowali, jakie mają doświadczenie. Jakie mają poglądy i co zrobią. Chociaż poprzednicy prawie nic nie zrobili, w następcach się widzi nowy gatunek. Mocnych ludzi, którzy dużo naprawią albo dużo zniszczą. Obywatele słuchają ich zapowiedzi w poczuciu, że mogą się spełnić.

Nadchodzi pierwszych sto dni, późnej pierwszych sześć miesięcy. To kolejny materiał do stawiania wróżb, co jest główną rozrywką obywateli. Zgadują, co rząd zrobi, czego zrobić nie może, a do czego zrobienia zostanie zmuszony. To ostatni moment wiary, że nowa kadencja przyniesie wielkie decyzje. Nie dalej niż po roku pojawia się poczucie, że takiego marazmu jeszcze nigdy nie było. Ale to nie prowadzi do głębszej depresji. Choć rządzenie obywateli zawiodło, polityka nie. Swoją wrażliwość, swoje potrzeby, swoją uwagę skupiają na bohaterach sezonu. Każda kadencja ma swoje cudowne dzieci. Jedno olśniewa młodością i zapałem. Drugie dojrzałością i mądrością życiową. Trzecie zmieniło legitymację partyjną, co dało mu czar, którego wcześniej nie miało. Każda kadencja ma też swoich pajaców, oszustów, swoje ofermy. Jeden obraża wszystko i wszystkich. Drugi niezdarnie idzie od wpadki do wpadki. Trzeci jest bohaterem obyczajowych skandali. Obywatele ich czyny mocno przeżywają, martwią się, że polityka sięgnęła dna. Że moralność publiczna upada. Że tak źle jeszcze nigdy nie było. Każda kadencja rodzi fale nadziei na przebudowę sceny politycznej. Na nową, lepszą partię i nową, lepszą politykę. Nie ma tak małej inicjatywy, tak małej postaci, tak małej partii, żeby nie poświęcono jej długich miesięcy uwagi. Po 1989 roku prób przebudowy było sto, może dwieście, ale to nie przeszkadzało ekscytować się każdą następną. Mało tego, po 1989 roku przebudowa sceny dokonała się kilka razy, nigdy nie przynosząc znaczącej zmiany. Mimo to oczekiwanie na przebudowę – albo lęk przed nią – nigdy nie słabły. Podobnie wyglądają reakcje na kryzysy rządowe, na kolejne afery. Obywatele przeżyli ich wiele, co nie przeszkadza każdej nowej przeżywać z tym samym obywatelskim dreszczem. Podobnie reagują na rekonstrukcje rządu. Zmienia się minister obrony lub edukacji, a wszyscy zamierają z ciekawości, jakby zmiana ministra kiedyś coś istotnego zmieniła.

Im bliżej do wyborów, tym napięcie rośnie. Politycy znowu się wydają sprawczy. Stawka wyborów, zdaniem wszystkich, jest olbrzymia. Gdyby obywatelom powiedzieć, że za kilka lat nie będą pamiętać, jaka to była stawka, byliby oburzeni. „To przecież jeden z najważniejszych momentów w najnowszej historii” – odpowie każdy. W oczekiwaniu na rozstrzygnięcie wszyscy zamieniają się w strategów. Śledzą każdy etap kampanii, każde wydarzenie, doradzają, co robić, przewidują skutki. Na ogłoszenie wyników czekają w napięciu. A ich treść przyjmują z mocnym wzruszeniem. Z entuzjazmem albo z depresją.

Gdy z kolejnych kadencji wykreślimy nazwiska i twarze polityków, zobaczymy wiecznie to samo widowisko, tę samą fabułę, ten sam kalendarz. Zobaczymy zachowania, które pozornie ogniskują się wokół konkretnych wydarzeń i konkretnych polityków. Ale naprawdę są rytuałami odklejonymi od realnych wydarzeń i od realnych polityków. Obywatele nie śledzą polityki. Nie próbują jej zrozumieć. Odmawiają zapamiętywania dawnych doświadczeń. Ich zachowania są rytuałami wiary w znaczenie polityki. Są rytuałami jak każde święta – co roku te same piosenki, te same rekwizyty, te same stroje. Obywatele pozbawili politykę treści, zostawiając sobie czyste emocje.

Obywatele są dumni z siebie. Mają poczucie swojej wyższości. Bo zależy im na kraju, na innych ludziach, bo nie są bierni, bo mają ambicje. Politykę śledzą przecież nie dla własnej korzyści, chcą przypilnować, aby dbała o wszystkich. Jednak ich aktywizm jest pozorny, ich entuzjazm jałowy, ich troska bezużyteczna. Dla realiów nic z ich wysiłku nie wynika. Obywatele wyżywają się w świecie obywatelskich fikcji, nie zostawiając po sobie rzeczywistych śladów. Literatura potrafi portretować ten typ ludzki: to popadający w „smutek obywatelski” stary Wierchowieński albo wiecznie mówiący o „nieszczęśliwym kraju” książę z Lalki. Niczego nie naprawiają, nikomu nie pomagają. Bo realni ludzie żyją w realnym świecie. Więc o ich dobro można zadbać jedynie w realnym świecie. Coś robiąc dla nich, a nie wiecznie dyskutując. Zwykli ludzie naprawiają świat, natomiast obywatele jedynie zbierają laury.

To jest zasadnicza różnica między obywatelem dawnym a współczesnym. Dawniej obywatelem był ten, kto służył. Swoim czasem, mieniem i życiem. Dziś obywatelem jest ten, kto służby odmawia. Zamiast tego dyskutuje, jak służyć mają inni – państwo, partie i demos. Natura tego zjawiska jest zagadkowa. Żadna wyraźna przyczyna nie separuje społecznej użyteczności od obywatelskich pasji. A jednak obie rzadko idą w parze. Ludzie społecznie aktywni zazwyczaj są obojętni wobec polityki. Naprawiają świat w zasięgu swoich rąk, bez szerszych wizji, w oparciu o własne sumienie. Ci natomiast, którzy polityką żyją, którzy troszczą się o cały kraj, w swojej abstrakcyjnej trosce bez reszty się spełniają.

W dyskusji publicznej obywateli traktuje się jako filar demokracji. Fragment demosu, który demosem naprawdę się stał. Wyszedł z gnuśności życia prywatnego, z egoizmu osobistych kalkulacji, zainteresował się sprawami ogółu. To prawda, ale nic pożytecznego z tego nie wynika. Nie tylko dlatego, że obywatele jedynie gadają. Ale ponieważ niemądrze gadają. Władzy racjonalnie ocenić nie potrafią. Postawić jej sensownych żądań również. Zarazić innych polityczną kompetencją, również nie. Owszem, obywatele mocniej niż inni szanują reguły publicznego świata – demokrację, państwo, prawo, sprawiedliwość. Są gotowi ich bronić. Ale ta gotowość jest równie abstrakcyjna, jak ich troska o kraj. Chcą bronić, ale nie wiedzą przed kim, nie wiedzą kiedy, nie wiedzą jak. Obywatele reprezentują podobny gatunek, co liderzy opinii. Lubią się martwić. Pokazywać sobie i światu, że troska o Polskę spać im nie daje.

Rozdział VI

Przebieg walki o władzę. Granice poznania polityki

Czy znamy prawdziwe plany premiera?

Jest wreszcie ostatnia grupa fałszywych wyobrażeń o polityce. Niepochodzących ani od polityków, ani od ideologii, ani od mediów, ani od obywateli. Lecz od nas samych. Od każdego z nas, bez względu na to, kim jesteśmy i co myślimy. Mnogość politycznych informacji, właściwa dzisiejszej epoce, zrodziła w nas poczucie łatwości zrozumienia polityki. Butną wiarę we własne zdolności poznawcze. Możliwość codziennego podglądania władzy, często na żywo, zbudowała wrażenie, że politycy niczego przed nami ukryć nie mogą. Że uważny odbiorca powszechnie dostępnych informacji jest w stanie ich przejrzeć na wylot. Jednak nic bardziej mylnego. Mieszkaniec dzisiejszej epoki zna plany premiera w podobnym stopniu, co mieszkaniec Rzymu znał plany Juliusza Cezara. Czyli nie zna ich wcale.

Interesuje nas teraz polityka w sensie ścisłym, czyli walka o władzę. Weźmy prostą sytuację. Premier podjął ważną decyzję. Od razu zaczynamy ją interpretować. Z kilku podejrzeń budujemy mocną tezę. Mówimy: premier zrobił A, bo zmierza do B. Przy czym B stanowi jakiś konkretny plan – chęć skrócenia kadencji, pozbycie się rywala z partii, rekonstrukcję rządu. Plan, o którym premier ani słowa nie powiedział. A jednak przypisujemy mu go. Nie znamy premiera, nigdy z nim nie rozmawialiśmy, a jednak znamy jego intencje. Z kilku zdań wypowiedzianych publicznie rekonstruujemy jego sekretne plany. Co ciekawe, wiemy, że politycy manipulują, że dezinformują, że zwodzą przeciwników, media i społeczeństwo. Wiemy, że sprawnie ukrywają swoje myśli, że są zagadką nawet dla najbliższych doradców. Ale wiedząc to wszystko, nadal mówimy, że znamy rzeczywiste plany premiera. Że polityka jest dla nas przejrzysta.

Nie tylko wiemy, co polityk robi, wiemy również, co mógłby zrobić lepiej. Znamy błędy, jakie popełnia premier, znamy błędy, jakie popełnia lider opozycji. Gdy Tusk rządzenie zamienia w bierność, wszyscy wiemy, że błądzi. Że musi coś zrobić, nawet nie dla Polski, ale dla siebie. Bo leniwa władza utrzymać się nie może. Wiemy nawet, co premier powinien zrobić, od jakich decyzji rozpocząć. Gdy Kaczyński sięga po radykalizm – od walki z układem po smoleńską histerię – dobrze wiemy, że to błąd. Że go skompromituje. Że musi iść w stronę centrum. Jednak gdy Tusk nadal robi swoje, a mimo to bije rekordy długości rządzenia, gdy Kaczyński raz za razem władzę zdobywa, nie mamy poczucia porażki. Nadal lepiej od nich wiemy, jak powinni politykę uprawiać. Krytykujemy ich błędy taktyczne, personalne, programowe. Jesteśmy tak pewni swoich racji, że potrafimy się o nie pokłócić. Dziwi nas, czemu inni nie widzą oczywistości. Tego, że Kaczyński musi zrobić A i B, a wycofać się z C. Dziwi nas, czemu sam Kaczyński tego nie widzi. Ale nie dziwi nas, skąd my to wszystko wiemy.

Nigdy nie pochylamy się nad naszym poczuciem pewności. Nie wracamy do tego, co myśleliśmy tydzień temu, rok temu, dziesięć lat temu. I co z tamtych diagnoz okazało się prawdą. A przecież baliśmy się tego, co straszne się nie okazało. Wyczekiwaliśmy tego, co nie nastąpiło. Głosowaliśmy na polityków, których sami z czasem uznaliśmy za fatalnych. Cenimy zaś tych, na których nigdy nie chcieliśmy głosować. Wielokrotnie wierzyliśmy, że wybory zmienią wszystko, rzadko zmieniły cokolwiek. Przed każdymi wyborami wiedzieliśmy, kto wygra. Ale niemal zawsze wygrywał kto inny. Politycy, którym wróżyliśmy wielkie kariery, z polityki odpadli, ci zaś, którym nie dawaliśmy szans, wdarli się na szczyty. Nasze poczucie rozumienia polityki było równie silne, jak bezpodstawne. Jego rewersem było pasmo pomyłek.

Nie jesteśmy wyjątkiem. Mylą się niemal wszyscy. Także zawodowcy – politologowie, socjologowie – których oglądamy w mediach. Oni też polityków opisują jak otwartą książkę. Wiedzą, co myślą, czego chcą, co zrobią. Wszystkie sytuacje są dla nich przejrzyste, wszystkie pytania mają odpowiedź. Nad polityką pochylają się jak nauczyciel nad zeszytem ucznia, pewnymi ruchami pióra poprawiając w nim błędy. Wiedzą, co powinna zrobić władza, aby przetrwać, co opozycja, aby władzę obalić. Od nich dowiedzieliśmy się wszystkich rzeczy, które stać się miały, a nigdy się nie stały. Albo stać się nie miały, a jednak się stały. Oni zapewniali, że Kaczyński do władzy nie wróci, brexitu nie będzie, a Trump przegra wybory. Gdy rodził się PiS, dawali mu kilka miesięcy życia, gdy tworzyła się Platforma, dawali jej rok.

W opisie polityki błędów unika grupa bardzo wąska i bardzo szczególna. To gatunek, który opinia publiczna zna słabo, bo rzadko gości w popularnych mediach. Na pytania odpowiadają: „nie wiem”, „być może”, „jest wiele możliwości”. Odpowiadają nie dlatego, że o polityce wiedzą mniej, ale ponieważ wiedzą więcej. To niektórzy dziennikarze polityczni, dziennikarze śledczy oraz garść ludzi pracujących na zapleczu polityki – doradcy, spin doktorzy, lobbyści. Mają oni bezpośredni dostęp do polityków, znają ich zachowania od kulis, blisko współpracują z nimi. Patrzą na nich okiem chłodnym, bo od trafnej oceny polityki zależą ich dochody, ich reputacja, ich sukces. Stanowią grupę większej wiedzy. Mają bezpośredni dostęp do faktów. Nie do ich publicznych zastępników, czyli do informacji, ale do faktów samych. Widzą je na własne oczy, słyszą na własne uszy, poznają bez pośredników. To ich oduczyło pewności. Zrozumieli, że powszechna wiedza niewiele jest warta. Że wiedzą jedynie to, co sami sprawdzili. A sprawdzić mogą niewiele. Mogą poznać treść kilku narad w gabinecie premiera. Kulisy kilku decyzji, kilku intryg. Większej wiedzy jedna osoba zdobyć nie może. Mając sporo twardych danych, wiedzą zarazem, jak wiele im brakuje, aby zdobyć pełen obraz. Aby na bieżąco śledzić przebieg całości. W politycznych szachach mogą przejrzeć jedną czy drugą figurę, jednego czy drugiego piona. Ale to za mało, aby objąć wzrokiem całą szachownicę. Ich sceptycyzm nie jest programowy, ale techniczny. Politykę uważają za możliwą do poznania. Problemem jest zebranie kompletu faktów. Masy krytycznej tworzącej wiedzę. Polityka zbyt wartko się toczy i zbyt wielu ma graczy, aby na bieżąco ją śledzić. Niemal każde wydarzenie jest poznawalne, ale poznanie każdego zabiera czas.

Weźmy dowolny przykład. Poszukiwacz wiedzy dowiaduje się, że Kaczyński chce się pozbyć bardzo ważnego ministra. Informację potwierdza mu kilku ludzi z najbliższego otoczenia Kaczyńskiego. Ale to nie jest dowód. Być może Kaczyński ten scenariusz dopiero testuje. Chce sprawdzić, jak zareaguje minister, jego zwolennicy, koalicjant. Ale nie tylko. Sam poszukiwacz wiedzy też jest potencjalnym narzędziem kolportowania informacji. Nie wie, czy sam nie jest obiektem manipulacji. Szuka więc dalej. Sprawdza w otoczeniu ministra. Dowiaduje się, że pogłoski o dymisji już doszły do niego. Zareagował twardo. Odgraża się, że wtedy stworzy własną partię. Czy to prawdziwe plany? Czy jedynie sonduje swoje zaplecze? A może chce, aby wieści o jego buńczucznych zamiarach dotarły do Kaczyńskiego i odmieniły jego decyzję? Poszukiwacz prawdy zrobił wszystko, co w praktyce możliwe. Ale nadal nie ma pewności.

Nawet gdy dymisja stała się faktem, pozostają pytania. Czy to odsunięcie na zawsze? Czy test lojalności przed wielkim awansem? Co ciekawe, prawdą może być jedno i drugie. Decyzja, której intencją była polityczna śmierć, może się zamienić w decyzję o wielkim powrocie. Politycy nie rozumują w kategoriach albo-albo. Lubią sytuacje, z których mogą wyjść na różne sposoby. Poszukiwacz wiedzy nadal nie ma pewności, co jest celem gry Kaczyńskiego. Prawdę zrekonstruuje dopiero po latach, kiedy pozna kolejne fakty. Być może raz jeszcze będzie musiał dotrzeć do uczestników wydarzeń. Ale nawet wtedy nie będzie miał pewności, czy poznał pełną prawdę. Gdy polityka zastygnie w historię, odtworzy wszystkie wydarzenia, ale politycznego planu może nigdy nie odnaleźć.

W ten sposób wygląda poznawanie wydarzeń z obszaru walki o władzę – zmagań między opozycją a rządem, roszad gabinetowych, walki o przywództwo w partii, rozłamów, wojen politycznych między premierem i prezydentem. To skomplikowane gry, które na bieżąco nie są przejrzyste. A i po latach zostawiają margines niepewności. Oczywiście im bardziej rośnie stawka, im gracze są silniejsi, tym bardziej obraz się komplikuje. A gdy zdarzy się tak, że naprzeciw siebie stoją dwaj przewrotni gracze, jak Kaczyński i Tusk, nic nie jest jasne. Każda zdobyta wiedza jest punktowa, każde ustalenie może być podważone przez kolejne wydarzenia.

Nieprzejrzystość politycznego świata ma – podobnie jak nieokreśloność świata fizycznego w opisie Heisenberga – podwójną naturę. Po pierwsze, to ułomność narzędzia poznania, w tym wypadku poszukiwacza wiedzy politycznej, który nie może wszędzie być i wszystkiego sprawdzić, a tam, gdzie jest, nie potrafi ustalić wszystkiego, choćby dlatego, że swoją obecnością prowokuje do dezinformacji. Po drugie, jest to nieprzejrzystość samej rzeczywistości politycznej, która nie tylko przed poznającym się chowa, to jeszcze ze swojej natury nie jest kompletna. Nie tworzy łańcucha przyczyn i skutków. Nawet poznawszy zamiary wszystkich graczy w danym momencie, nie znamy politycznej logiki tego momentu. Nie potrafimy porównać skuteczności ich planów, nie potrafimy wskazać zwycięzcy. Jeden cios może zostać zręcznie odparty, inny trafić śmiertelnie. Do tego wszystkiego dochodzi sprawa najważniejsza: scena polityczna nie jest układem izolowanym. Wpływ mają na nią wydarzenia zewnętrzne – nastroje społeczne, wydarzenia losowe, publikacje medialne. Czyli wydarzenia, których pojawienia przewidzieć nie możemy, a ich znaczenia na bieżąco nie potrafimy ocenić.

To sprawia, że stan politycznego świata poszukiwacz wiedzy poznaje z opóźnieniem. Niektóre jego fragmenty po kilku dniach, inne po kilku miesiącach, a niektóre po kilku latach. Są też takie, których nie pozna nigdy. Nawet dla badacza o nadludzkim standardzie perfekcji – znającego nie tylko słowa polityków, ale nawet ich myśli – polityka staje się względnie przejrzysta dopiero jako historia. Podobnie jak kosmos, którego obraz pochodzi z przeszłości, sprzed długich lat potrzebnych, aby światło do nas dotarło. Co oznacza, że na co dzień opisujemy polityczny świat, zanim światło – czyli wiedza – do nas dotarło. Mówiąc precyzyjnie: nie tyle zatem opisujemy, co zgadujemy. Czasami celnie, zazwyczaj niecelnie.

Jak to wygląda w praktyce? Weźmy dowolnego polityka. Na przykład Tuska. Poszukiwacz wiedzy miał nikłe szanse jego zrozumienia, bo Tusk przepadał za inscenizacjami. Ostrożny, nieufny, ukrywał przed światem wszystkie swoje plany. Kiedyś ogłosił, że premierem zostanie Rokita. Przez półtora roku wszyscy komentowali politykę Platformy przez pryzmat pomysłów Rokity. Po latach okazało się, że był to blef. Po pierwszym zwycięstwie PiS Tusk przystąpił do rozmów w sprawie stworzenia koalicji. Jeszcze przez długie lata spierano się, kto był winny fiaska tamtych rozmów. Ale nie było fiaska, bo rozmowy też były blefem. Decyzję o rezygnacji z koalicji Tusk podjął, zanim przystąpił do rozmów, co z czasem ujawniło jego otoczenie. Będąc u władzy, postępował podobnie. Zarzucał świat fałszywymi sygnałami. Plan przyjęcia euro wymyślił, lecąc w samolocie. Nawet nie skonsultował go z ministrem finansów, bo nie o realną decyzję chodziło. Ale o skupienie na czymś publicznej uwagi. Udało się. Przez kilka lat traktowano wejście do euro jako rządowy priorytet. Postępując w ten sposób, Tusk zdołał ukryć przed światem większość swoich decyzji. W tym najważniejsze. To, że zrezygnował z prezydentury i pozostanie na fotelu premiera. A potem, że nie chce już być premierem i szuka międzynarodowej posady. Równie trudne było zrozumienie jego planów jako lidera partii. Przez długie lata zarządzał partią za pomocą triumwiratów. Z ich składu odczytywano linię partii oraz jej plany. Po latach okazało się, że kolektywne przywództwo zawsze było pozorem. Liczyły się wyłącznie decyzje Tuska.

Tak wygląda sprawny polityk. Oraz bieżąca wiedza na jego temat. Większość realnej aktywności Tuska skryła się przed publicznym wzrokiem. Nie było roku, w którym by trafnie odczytano jego plany, w którym by uchwycono realne motywy jego decyzji. Owszem, część publicznej wiedzy była prawdziwa. Ale stanowiła zbyt mały fragment, aby zrekonstruować całość. Aby dostrzec najważniejsze czyny i plany. Wyraźnie widziano tylko rutynę, codzienną polityczną krzątaninę, pozbawioną większego znaczenia. Nie widziano natomiast punktów dla polityki węzłowych.

Równie trudne było zrozumienie działań Wałęsy czy Kaczyńskiego, którzy talenty taktyczne łączyli z siłowymi metodami walki. Prowadzili wojny na wielu frontach i różnymi technikami. Bywało, że prowadzili finezyjną rozgrywkę, ale bywało, że bili na oślep. Świadomie tworzyli chaos, wzbijali tumany kurzu, w których niczego nie było widać, aby w chwili opadania kurzu zadać cios temu, kto najwolniej otwierał oczy. Logika tych wojen ujawniała się po fakcie. Dopiero cały szlak bitewny tworzył jednostkę mającą sens. Ale bywało, że dopisywał sens czemuś, co było ruletką. Co nie wyszło poza logikę chaotycznego ataku lub chaotycznej obrony. Żaden z utalentowanych polityków, dotyczy to również Millera i Kwaśniewskiego, nie prowadził gry, która była dla świata przejrzysta. Były oczywiście sytuacje, w których ich gra nie miała drugiego dna. Ale obserwator o tym nie wiedział. To zresztą w poznawaniu polityki stanowi problem największy. Nawet mając komplet informacji, obserwator nigdy nie wie, że jest to komplet.

Dzięki telewizji mamy poczucie, że walka o władzę toczy się na naszych oczach. Niemal każdego dnia widzimy jej bohaterów, wiemy o ich spotkaniach, widzimy ich twarze, gdy z nich wychodzą. Mamy wrażenie, że ktoś, kogo stale mamy na oku, nie może skryć przed nami większej tajemnicy. A jednak może. Może ukryć decyzje kluczowe dla swojej gry. Pięciu dużych graczy, o których tu mowa, robiło to stale. A przecież ta piątka zdominowała historię III RP. Oczywiście byli też politycy pozbawieni tego talentu. Ich intencje były czytelne, więc każdy potrafił ich ograć.

Demokracja chlubi się tym, że uczyniła politykę przejrzystą. W pewnym sensie jest to prawdą. W czasach komunistycznych władza miała komfort pełnej izolacji od świata. Układ sił w PZPR zgadywano na podstawie kolejności zabierania głosu na partyjnych zjazdach. Demokracja pozwoliła wejść za kulisy władzy. Dziennikarzom, wymiarowi sprawiedliwości, posłom, senatorom. Demokracja zmusiła też władców, aby przyszli do parlamentu, do studia telewizyjnego, nie tylko z napisanym na kartce przemówieniem, ale aby odpowiedzieć na niewygodne pytania. To dużo, ale niewystarczająco, aby politykę odsłonić. Z tego, że władcy stale muszą mówić, nie wynika, że mówią szczerze. A już na pewno nie wynika, że ujawniają plany, od których zależy ich istnienie. W demokracji całkiem sprawnie możemy obserwować obóz władzy – jego zachowania, jego decyzje, niektóre nadużycia. Ale nie widzimy rdzenia tego wysiłku, czyli przebiegu walki o władzę. Plany demokratycznego władcy są równie mocno skryte przed okiem obserwatora, jak plany autokraty.

Chaos, półmrok, przypadek, intryga

Jest jeszcze jeden problem. Nie tylko mamy za małą wiedzę, aby politykę na bieżąco zrozumieć. Ale szczupłe zasoby tej wiedzy wtłaczamy w fałszywe schematy. Próbujemy uporządkować i zracjonalizować coś, co nie poddaje się uporządkowaniu ani racjonalizacji. Coś, co politycy postrzegają jako przypadek.

Zacznijmy od tego, że doświadczony polityk nie zgodzi się na szachową metaforę polityki. Z jego punktu widzenia szachy to gra przejrzysta. Mająca jasne i sztywne reguły. Jedynym problemem jest odgadnięcie planów przeciwnika. Przed politykiem stoi znacznie więcej zagadek. Przede wszystkim ma więcej rywali. Przeciwnikiem jest również własna drużyna. W polityce własna wieża, królowa czy koń nie wykonują posłusznie rozkazów. Czasem z powodu niezdarności, czasem ambicji, czasem wreszcie z powodu intrygi, co jest najbardziej niebezpieczne. Kilku premierów zginęło od ciosu w plecy. Polityka ma również więcej pól gry. Szachista nie musi się rozglądać dookoła, skupia wzrok na szachownicy. W polityce nie ma takiego komfortu. Tu przeciwnicy mogą zrobić wszystko. Rozrzucić kompromitujące zdjęcia, nasłać służby specjalne. W szachach publiczność jest bierna. W polityce jest kolejnym graczem. W każdej chwili może wtargnąć, wywrócić stolik, wygonić graczy. W polityce nawet podłoga ma zęby. Tąpnięcia w realnym świecie – recesja, bezrobocie, strajki, klęski żywiołowe – podrzucają szachownicę w rytmie, którego nie sposób przewidzieć.

Politycy widzą świat inaczej niż my. Bo żyją w innym świecie. Wszędzie dookoła leżą miny, czają się wrogowie, przyjaciele organizują spiski, a kapryśny demos czeka, aby zadać cios. Tusk dzień w dzień gasił pożary. Realne i potencjalne. Obawiał się, że każdy gorszy sondaż, każda medialna publikacja, każdy atak opozycji może uruchomić lawinę. Ciągle zbierał się sztab i dyskutował, jak ominąć ryzyko. Równie mocno bał się ciosu w plecy, więc prewencyjnie eliminował rywali. Panicznie bał się spisków z zewnątrz, zwłaszcza ze strony mediów i służb specjalnych. Ktoś powie, że Tusk miał wyobraźnię paranoiczną. Ale podobnie patrzył na świat Kwaśniewski. Uważał, że wszyscy na niego polują – prawica, służby, dziennikarze. Nie mówił o tym publicznie, bo wiedział, że to mu odbierze powagę, ale jego otoczenie ten fakt potwierdza. Podejrzliwość Kaczyńskiego była legendarna, bo jej nie ukrywał. Jego opis polityki był pełen spisków, układów, tajnych porozumień, zamachów na życie własne i brata. Wielu polityków miało z początku naturę spokojną, ufną, pogodną. Ale kolejne doświadczenia oduczyły ich tego. Ich obraz świata nabrał dramatycznych rysów, zapełniły go ostre narzędzia. Kto chce, może uznać, że politycy mają obsesje. Ale mądrzej jest uznać, że od środka świat polityczny wygląda inaczej.

Poruszanie się po tym świecie jest dużo trudniejsze. Panuje w nim półmrok. Przeszkód jest wiele, żadna nie jest dobrze widoczna. O ciosie w plecy polityk dowiaduje się zwykle, gdy jest już zadany. O intrydze rywala, gdy zatacza pierwsze kręgi. O wybuchu społecznym, gdy się już dokonał. O ataku mediów na kilka godzin wcześniej. Ponieważ dookoła jest ciemno, głównym źródłem wiedzy są plotki. Że służby kręcą się wokół niego, że jakaś gazeta przygotowuje mocny materiał, że konkurent coś planuje. Większość plotek jest nieprawdziwa, niemniej właśnie one są w centrum uwagi. Nimi polityk najbardziej się interesuje, o nie wypytuje rozmówców, nimi się dzieli z najbliższym otoczeniem. Kto dopiero poznaje polityków, jest mocno zaskoczony. Zwłaszcza że większość tych plotek brzmi absurdalnie.

Opinia publiczna wyobraża sobie polityka pochylonego nad analizami, raportami, nad zagranicznymi gazetami. Nic bardziej mylnego. Interesują go wyłącznie wieści zza kulis. Co się dzieje w jego partii, która koteria rośnie w siłę, kto awansuje w spółkach skarbu państwa, nad czym pracują służby, z kim i o czym rozmawiają oligarchowie. Ta mapa zainteresowań pokazuje, gdzie się dzieją rzeczy dla niego ważne. Gdzie się znajdują informacje kluczowe dla jego losu. Od wiedzy na temat rządzenia ma doradców oraz każdy problem streszczony na jednej kartce papieru. I to mu w zupełności wystarcza. Natomiast do uprawiania polityki potrzebuje innej wiedzy. Takiej, z której może odczytać intrygi rywali. Takiej, której może użyć do obrony swojej pozycji. Albo do zniszczenia cudzej. To, że politycy polegać muszą na plotkach, jest koniecznością narzuconą przez naturę rzemiosła. Przez zawód, którego istotą jest skrajny deficyt wiedzy w sprawach najważniejszych. Politycy mają poczucie, że z punktu widzenia kontroli nad własnym losem większość informacji jest im niedostępna.

Konwencjonalną wiedzą na temat swojego zawodu politycy głęboko gardzą. Nie dlatego, że nietrafnie odczytuje ich decyzje i plany. To byłoby znośne. Ale ponieważ nietrafnie opisuje ich świat. Nie rozumie jego mechaniki oraz panujących w nim warunków życia. Na przykład tam, gdzie obiegowa wiedza widzi przyczyny, polityk widzi przypadek. Weźmy dwa najważniejsze wydarzenia w życiu polityka – zdobycie władzy oraz jej utratę. Oglądane z zewnątrz oba wydarzenia mają jasne przyczyny. Polityk poprowadził dobrą kampanię, więc wygrał. Przeprowadził złą, więc przegrał. Od środka sprawa wygląda inaczej. Każdy doświadczony polityk w wyborach wziął udział kilkanaście razy. Za każdym razem mocno się starał. Dlaczego tylko raz się udało? Albo dwa? On sam tego nie wie. Kaczyński przez całe lata 90. szedł od porażki do porażki. Metodę miał podobną, co później, gdy zaczął wygrywać. Uderzał w najsilniejszego gracza, oskarżając go o wszystko, co mu przyszło do głowy. A jednak przegrywał każde wybory. Chciał już odejść z polityki. I nagle krótki epizod rządowy brata – klasyczny przypadek – wszystko odmienił. Kaczyński zbudował nową partię, a po kilku latach przejął całą pulę władzy. Co było znowu przypadkiem – bo Kaczyński nie oczekiwał wygranej. Potem nadszedł kryzys. Blisko dekada porażek. Kolejni liderzy opuszczali partię. A przecież Kaczyński przy każdych wyborach robił, co mógł. I nagle w 2015 roku znowu wygrał. Choć twarzą wyborów uczynił podrzędnych polityków. Zręczność czy znowu przypadek?

Po każdych wyborach eksperci pewnym tonem objaśniali wyniki. Wygrał ten, kto miał lepszą kampanię. Wygrał ten, kto lepiej zmobilizował swój elektorat. Wygrał ten, kto miał lepsze hasło, lepszy program. Mniejsza z tym, że to nie wyjaśnienia, ale tautologie. Mniejsza z tym, że to wszystko eksperci wiedzieli dopiero po fakcie, nigdy na bieżąco. Prawdziwy błąd leży w założeniu, że istnieje uchwytna przyczyna, która sprawia, że jeden wygrywa, a drugi przegrywa. Politycy jej nie widzą, a przynajmniej nigdy wyraźnie. Gdyby widzieli, toby wygrywali. Owszem, mają poczucie, że sporo od nich zależy. Że można kampanię prowadzić lepiej lub gorzej. Niemniej wybory są dla nich przede wszystkim ruletką.

Śmiano się z Wałęsy czy z Kwaśniewskiego, że nie potrafią się z polityką pożegnać. Że po utracie władzy ciągle próbowali do polityki powrócić. Że startowali, aby otrzymać śmiesznie niskie poparcie. Albo popierali inicjatywy, które kończyły się fiaskiem. Patrzono na nich jak na amatorów, którzy nie rozumieją politycznego rzemiosła. Tymczasem oni wiedzieli coś, czego nie wie ogół. Poznali siłę przypadku. Wielokrotnie go doświadczyli na sobie, więc nadal na niego liczyli. Z punktu widzenia polityków wybory są grą, w której mądrych nie ma. Zresztą nie tylko wybory, lecz cała polityka. Oleksego trzy razy ogłaszano politycznym trupem. On tymczasem się podnosił, zostając marszałkiem, potem premierem, potem wicepremierem i znowu marszałkiem. Podobnie było z Millerem.

Przypadek ma różne oblicza. Polityk widzi, że wedle sondaży w wyborach prezydenckich ma szanse na piąte miejsce. Czyli wedle konwencjonalnej wiedzy szans nie ma. Wedle jego oceny jest zupełnie inaczej. Możliwe jest wszystko. Rywale w ostatniej chwili mogą się wykruszyć. Jednego zniszczą media. Drugi się skompromituje w kampanii. A wtedy on wejdzie do drugiej tury, gdzie możliwe jest wszystko. A nawet jeśli nie wejdzie, w zamian za przerzucenie poparcia może wejść do gry. Walka o władzę to rozgrywka, w której zdarzyć może się wszystko. Ludzie bez szans mogą wskoczyć na sam szczyt. Każde zakręcenie ruletki może przynieść wygraną. Trzeba ciągle obstawiać, bo nigdy nie wiadomo, kiedy przyjdzie sukces.

Są też obroty ruletki, których znaczenia publiczność nie potrafi dostrzec. Niezwiązane z wyborami, lecz z polityczną intrygą. W konwencjonalnym opisie polityki intrygę traktuje się jako niezdrową sensację. Ale jest ona mechanizmem walki o władzę równie ważnym, co wybory. To, co publiczność nazywa aferą, jest zainicjowaną przez kilku polityków intrygą, którą potem kolejni politycy próbują wykorzystać do kolejnych intryg. Do zmiany układu sił w państwie, w rządzie, w partii. Kiedy wybucha wielka afera – w rodzaju Rywina, Orlenu czy afery hazardowej – aktywizują się wszyscy. Publiczność panikuje, ale politycy kwitną. To dla nich wielka okazja. Nie tylko dla opozycji, która chce zniszczyć przeciwnika i przerwać mu kadencję. Ale również dla obozu władzy. Premier, nawet jeśli mu się pali pod nogami, ma pretekst, aby się pozbyć rywali. Z kolei jego rywale mogą się pozbyć premiera. Skorzystać z okazji i samemu zostać szefem rządu lub partii. W polityce każde nieszczęście, zwłaszcza we własnym obozie, dla kogoś jest szczęściem. Tam, gdzie jedni upadają, tam drudzy wyrastają. Z hasłem naprawy państwa, polityki i partii.

Politycy wiecznie próbują sprowokować kryzysy, co wcale nie jest łatwe. Więc do znudzenia eksploatują jeden lub dwa sprawdzone scenariusze. Przez pierwsze półtorej dekady pretekstem do intryg była niedawna historia. Głównie kwestie agenturalne. Liderzy opinii spierali się, czy lustracja jest dobra, czy zła, natomiast politycy archiwami bili się o władzę. Oskarżenia o agenturę stały się metodą dokonywania pałacowych zamachów w państwie, w rządach, w partiach. Teczkami uderzono w Wałęsę i w marszałka Sejmu. Teczkami obalono trzech potężnych wicepremierów. Teczkami próbowano wyeliminować Kwaśniewskiego. Można udawać, że polityka to walka programów toczona w rytmie wyborczego kalendarza. Ale realna polityka wyglądała inaczej. Rytm polskiej polityce nadały intrygi i prowokacje, lustracja czołowych polityków, oskarżenia o pracę dla KGB. Gdy skończyły się tematy związane z historią, stworzono nowe. Nowoczesnym przykładem intrygi była afera hazardowa. Typowa afera korupcyjna w otoczeniu władzy. Ale drapieżnie rozegrana przez służby, otwarcie próbujące obalić premiera. A potem równie drapieżnie wykorzystana przez premiera, aby przeprowadzić czystki w rządzie, w partii i w służbach.

Publiczność wyobraża sobie, że władzy na ręce patrzą opozycja i media. Że to one ujawniają nadużycia władzy. Nic bardziej mylnego. Większość oskarżeń pochodzi z obozu władzy. To główna metoda wewnętrznych rozgrywek. Jedni ministrowie podrzucają mediom informacje na temat drugich ministrów. Czasem robią to sami, czasem poprzez służby. Druga część podawanych przez media oskarżeń pochodzi od oligarchów albo od lobbystów, których interesy blokuje obecny układ władzy, więc starają się go zmienić. Dziennikarze nie odkrywają wielkich afer. Oni jedynie sprawdzają prawdziwość podrzuconych im informacji.

Wszystkie wydarzenia w walce o władzę mają drugie dno. Brudne, mroczne, ukryte przed okiem publicznym. Nawet rutynowe wydarzenia, jak wybory władz partii, nie mają nic wspólnego z poczciwą logiką głosowania. To brutalne wojny, pełne targów oraz intryg. Głosowanie poprzedza wielodniowe ustawianie kongresu, kaptowanie rywali, obietnice awansów w partii i w państwie, a przede wszystkim rwanie więzi przyjaźni i lojalności. Zmiany na fotelu szefa mają zazwyczaj logikę zdrady. A także zemsty. Starego szefa nie tylko się porzuca, ale i dobija. Po kilku dniach, najpóźniej kilku miesiącach zostaje zniszczony. Odsunięty, pozbawiony wszelkich funkcji, tytułów, dochodów. Zwykle nie ma szans nawet na emeryturę w Senacie.

Kiedy te wszystkie brudne gry się przetoczą, przychodzi konwencjonalna wiedza i udaje, że wydarzenia rozumie. Ale rozumie tyle, co dziecko patrzące na prostytutkę idącą w południe do sklepu. Nawet się nie domyśla, co ta pani robi nocami. Powszechna wiedza o polityce, nawet gdy jest mocno krytyczna, jest opisem tego, co oficjalne. Jest krytyką tego, co polityk robi w dzień. Ale nie sięga w prawdziwą noc. Publicystyczne oskarżenia o zamach na demokrację nie są opisem nocy. Ale krzykliwym opisem dnia. Niespecjalnie dla polityków szkodliwym. A nocą się dzieją całkiem inne rzeczy.

Charakter świata, w jakim żyje demokratyczny polityk, wyznaczają nieprzewidywalne ciosy demosu oraz nieprzewidywalne ciosy rywali. Można to nazwać „ruletką”, można „losem”, ale chyba najlepiej „przypadkiem”. To pojęcie dobrze opisuje grupę zjawisk, których nie można ani przewidzieć, ani kontrolować, ani się przed nimi zabezpieczyć. Światem polityków, światem walki o władzę, rządzi przypadek. Po 1989 roku stale widzieliśmy jego siłę. Nieustannie rozrywał scenę polityczną, wynosząc jednych, a strącając drugich.

Tam, gdzie opinia publiczna szuka u polityków planu albo krytykuje ich brak, zazwyczaj jest czekanie na przypadek. Na rozstrzygnięcia, jakie przyniesie. Jedni politycy cierpliwie zastygają w bezruchu. Ich strategią jest balansowanie na krze. Ustać jak najdłużej, przetrzymać rywali, doczekać swojej koniunktury. Inni wolą aktywność. Wałęsa, Kaczyński czy Miller, zamiast stać na krze, skakali z jednej na drugą. Pędzili do przodu. Z politycznym przypadkiem radzili sobie, dołączając się do niego, aby wspólnie siać spustoszenie w szeregach rywali. Zamiast czekać na ciosy, sami je zadawali. Zamiast skupić się na trzymaniu ust nad wodą, podtapiali rywali. Konwencjonalna mądrość widziała w nich awanturników. Bo w każdym ich ciosie szukała celu i sensu, a tych odnaleźć nie mogła. Tymczasem sens nie był w jednym ciosie, ale w generalnej postawie. Aby w ruletce nie dać innym równych szans, wytrącali rywalom żetony, a krupiera łapali za rękę. Nie byli zwykłymi awanturnikami. Ich polityczne awanturnictwo było adaptacją do świata mającego inną mechanikę. Było intuicyjnym powiększeniem własnych szans na sukces.

Konwencjonalna wiedza nie wychwytuje głównych parametrów walki o władzę. Bo się przeciw nim buntuje. Buntuje się przeciw brudowi jej motywacji, brutalności metod, przypadkowości rozgrywki. Inteligentni obserwatorzy buntują się najmocniej, co sprawia, że w opisie polityki mylą się najbardziej. Mają większy głód racjonalności, więc ją dodają od siebie. Dorzucą trochę porządku, odnajdą jakieś dobro wspólne, pomniejszą rolę intrygi. Po kilku takich retuszach polityka nie przypomina już siebie. Owszem, jej nowy portret wreszcie spełnia minimum potrzeb naszego rozumu. Ale kto powiedział, że realna polityka to minimum spełnia?

Mieszkańcy demokracji nie opisują polityki. Ale swoje warunki akceptacji dla niej.

Demos ex machina

Równie mocno obywatelski rozum buntuje się przeciw irracjonalnej naturze demosu. A przecież każde wybory pokazywały, że demos nie myśli. Że nie kierują nim poglądy, lecz kaprysy. Potwierdzały to sondaże, których słupki zmieniały się szybko i chaotycznie. W jednym tygodniu wybory wygrywała prawica, w drugim lewica, w trzecim inny gracz. Trudno było uwierzyć, że demos na początku miesiąca był prawicowy, w środku lewicowy, a pod koniec neutralny. Raczej nigdy nie był ani prawicowy, ani lewicowy. Jego decyzje były czymś na kształt humoru, jaki się ma danego dnia. Albo apetytu.

Tej prawdy obywatelski rozum nie chciał zaakceptować. Po każdych wyborach pojawiało się morze opinii na temat tego, co demos myślał, co powiedział, czego chciał. Każda opinia była inna, ale wszystkie miały wspólną genezę. Rodziły się z potrzeby dodania polityce racjonalności. Skoro istnieje wynik wyborczy, musi mieć sens. Suweren nie może grać w kości. Jego decyzje muszą być ekspresją głębszych przekonań. Powrót postkomunistów do władzy nie może być owocem kaprysu. Albo objęcie władzy przez PiS. Albo wypadnięcie lewicy z gry. Mówiono zatem, że demos dokonał postkomunistycznego zwrotu albo zażądał rewolucji, albo przesunął się na prawo. Oczywiście, wyjaśnienia były naciągane i to od wielu stron. Nie tylko przydawano demosowi głębi i powagi, ale też przeinaczano fakty. Postkomuniści przejęli władzę, mając dużo mniejsze poparcie niż antykomuniści. Władzę dał im nie demos, lecz ordynacja. W 2005 roku PiS wygrał śladową większością, gdyby 150 tysięcy niezdecydowanych zamiast na PiS zagłosowało na PO, premierem byłby Tusk. Lewica cierpi na brak lidera, a nie na brak elektoratu. I tak dalej. I tak dalej.

Nie chodzi o historyczne detale. Ale o ujawniającą się w naszym myśleniu potrzebę. Chcemy, aby świat polityczny był uporządkowany jak świat fizyczny. Żeby rządziły nim jasne zasady i jasne przyczyny. Aby nasz rozum patrzył na niego z poczuciem komfortu. A ponieważ tak nie jest, przypisujemy politykom zdolności, których nie mają. A gdy nadal pozostają luki w wyjaśnieniu, wprowadzamy demos, który z równą hojnością obdarzamy zdolnościami, których nie posiada. Demos ocenia, myśli, decyduje. Chaos walki politycznej, ruletka wyborczych wyników, ciągle nieusuwalny przypadek – wszystko zostaje wyprostowane dzięki woli wyborców. Ale w ten sposób nie opisujemy realnego demosu. Ale wyobrażony. Demos ex machina. Demos potrzebny do bieżącego użytku, aby nasze myśli mogły się gładko poruszać.

Najczęstszym zabiegiem jest personifikowanie demosu. Zachowania wyborców są irracjonalne, chaotyczne i nieprzewidywalne, ale wystarczy wyborców nazwać demosem i wszystko się zmienia. Bezwładna masa staje się podmiotem. Jako demos zaczyna myśleć, czuć i chcieć. Wybierać i decydować. Może się mylić, może błądzić, ale nawet błędy są dowodem jego racjonalności. Mówiąc o wyborcach jak o jednostce, wszyscy wiedzą, że demos jest podzielony, że ludzie mają różne poglądy. Ale przyjmuje się, że w każdych wyborach ujawnia się coś, co można nazwać wolą większości. Wolą demosu.

Przywykliśmy do tej personifikacji równie mocno, co błędnie. Przypomnijmy więc sprawy podstawowe. Decydować może rodzina, na przykład gdzie pojedzie na wakacje albo co zje na obiad. Myśleć – w sensie podzielać poglądy – mogą nauczyciele. Na przykład mogą myśleć, że dostają zbyt małe pensje. Poglądy może mieć całe społeczeństwo, kiedy mówimy o sprawach, które jednostki zamieniły w całość, choć nie zawsze jednomyślną. Na przykład społeczeństwo może pochwalać obyczaj grzebania zmarłych, potępiać stosowanie przemocy albo różnić się w ocenie aborcji. Naród może przeżywać sukcesy swoich rodaków albo swoją historię. Jednym zdaniem – większej grupie można przypisać myślenie, czucie, wolę, gdy w danej sprawie stanowi zwartą całość. Gdy, mówiąc językiem logiki, jest zbiorem kolektywnym. Ale mało który zbiór ludzi jest taką całością. Nie są nią na przykład pasażerowie pociągu z Gdańska do Warszawy. Choć los ich zjednoczył wspólną podróżą, nie można powiedzieć, że wspólnie coś myślą, coś czują, czegoś chcą. Bo, wracając do języka logiki, są zbiorem dystrybutywnym, czyli zbiorem luźno powiązanych elementów. Podobnie jest ze zbiorem Polaków noszących nazwisko zaczynające się na literę „A”. Czy można powiedzieć, że ta grupa popiera PiS? Albo czegoś chce? Nie, bo takie zdanie jest pozbawione sensu. Jednak gdy do ludzi o nazwiskach na „A” dodamy ludzi o nazwiskach na wszystkie kolejne litery, nagle okazuje się, że mogą oni wspólnie myśleć i chcieć.

Ktoś powie: mogą, bo nie są luźnym zbiorem, bo są Polakami. I jako Polaków dużo ich łączy. Owszem, jako Polaków, ale jako demos występują w innej roli. „Demos” nie opisuje więzi narodowych, ale więzi polityczne. Demos to coś innego niż naród czy społeczeństwo. Dość powiedzieć, że do 1989 roku w Polsce nie było demosu. Do 1989 roku Polacy istnieli jako naród, istnieli jako społeczeństwo, ale nie istnieli jako demos. Demos nad Wisłą narodził się dopiero trzydzieści lat temu wraz z realnymi prawami wyborczymi. Pojawił się wtedy nowy zbór ludzi, którzy co rok szli wybierać posłów, prezydentów albo radnych. Czy ta praktyka ich połączyła, czy stali się czymś więcej niż pasażerami pociągu? To pytanie ma charakter empiryczny. Odpowiedzi nie możemy założyć, lecz musimy ją sprawdzić. Demokracja tworzy możliwość zawiązania politycznej wspólnoty, ale czy ta wspólnota realnie powstaje, jest kwestią odrębną, jest kwestią praktyczną. Kilkanaście dekad temu wszędzie w Europie ogłoszono istnienie narodów. Każdy został Włochem albo Polakiem, ale został potencjalnie. Bo przez długie lata, kiedy pytano ich, czy są Polakami albo czy są Włochami, odpowiadali: „Nie, ja jestem tutejszy”. Z czasem narody stały się wspólnotami. Ale są zbiory, które wspólnoty nigdy nie stworzyły. Na przykład obywatele Unii Europejskiej. Mimo licznych więzi wspólnotą się nigdy nie stali. Jak jest zatem z polskim demosem?

Zacznijmy od tego, że po żadnych wyborach niczego o demosie nie potrafiliśmy powiedzieć. Czy mogliśmy powiedzieć, że w 1989 roku demos miał dość komunistów? Nie, bo 40 procent wyborców na nich głosowało. Czy mogliśmy powiedzieć, że demos cenił PZPR? Też wątpliwe, bo nie mogliśmy sprawdzić, czemu tamci wyborcy na PZPR głosowali. Czy z sympatii, czy z geopolitycznego strachu, czy z niewiary w możliwość zmian. Każda stanowcza diagnoza na temat sympatii wyborców była arbitralna. Żadnej nie można było zweryfikować. Podobnie było w kolejnych wyborach. Po każdych spierano się o to, co powiedziała nam Pytia. Co oznajmił nam demos. Każdy proponował swoje wyjaśnienie, każde było inne, żadnego nie sposób było dowieść. Co przyniosło ważną informację. Demos wybiera, ale my nie rozumiemy dlaczego. Wyniki są konkretne, ale motywy mgliste. Nawet generalny nastrój demosu, jego dominującą emocję, trudno było uchwycić. W pierwszej dekadzie przypisywano demosowi zarówno niechęć do zmian, jak i chęć ich dokończenia. W drugiej uważano, że demos się buntuje albo że popadł w apatię. W trzeciej wskazywano na smoleńskie szaleństwo oraz na optymistyczną konsumpcję. Diagnozy rozjeżdżały się całkowicie, wyraźnie dowodząc, że nikt demosu nie widzi. Ani socjologowie, ani dziennikarze, ani opinia publiczna. Nie było żadnego narzędzia, które pozwalało do demosu się zbliżyć. Żadnego teleskopu, żadnego mikroskopu. Demos był zawsze za horyzontem. Socjologowie często organizowali wyprawy, aby jego oblicze zobaczyć, ale nigdy nie dotarli do celu. Potrafili opisać różne grupy społeczne, potrafili analizować subtelności ich działania, ich myślenia, ich emocji. Jeden demos pozostał zagadką. Dużo lepiej rozumiemy zachowania szympansów niż zachowania demosu. Dlaczego? Bo stado małp jest zwartą całością. Natomiast demos jest sztucznym zlepkiem rozmaitych grup. Nietworzących sensownej całości. Mówiąc najprościej – stado istnieje, demos nie istnieje. Jest fikcją. A co za tym idzie, ta fikcja nie myśli, nie wybiera. Istnieje tylko tłum wyborców, którzy się miotają.

Zajrzyjmy do polskiego garnka. Widzimy 40 procent ludzi, którzy konsekwentnie wybory ignorują. Na drugim biegunie jest 30 procent lojalnych wobec jednej z dwóch największych partii, a zatem wciągniętych w główny spór epoki. Oraz 30 procent takich, którzy nie akceptują głównego sporu. I albo głosują na inne partie, albo w logice mniejszego zła popierają kogoś z głównego nurtu. Czy tak rozstrzelone postawy można opisywać jako jedność? Dwie grupy liczące po 15 procent są wobec siebie stabilnie wrogie. 40 procent ich wrogość lekceważy. 30 procent ucieka od tej wrogości w chaotyczne decyzje, albo głosując na tuzin różnych partii, albo głosując wbrew sobie. W praktyce oznacza to, że o wyniku wyborów zawsze decyduje grupa nie większa niż kilka procent, która zwykle w ostatniej chwili popiera przyszłego zwycięzcę. Tak podjętą decyzję nazywamy głosem demosu. Decyzją większości. To już bardziej przekonująco brzmi zdanie, że Abel wspólnie z Kainem podjął decyzję co do swojej przyszłości.

Nie istnieje w Polsce demos rozumiany jako podmiot, coś jakkolwiek spójnego. Nie istnieje w Polsce wspólnota polityczna. I nie chodzi o wielkie podziały, o wielką nienawiść wyborców PiS i PO. Ale o całą siatkę kolejnych podziałów i różnic. A także całą siatkę obojętności i pogubienia. Ktoś powie, że jednak ci ludzie mają wspólną historię, wspólne przeżycia, żyją w jednym kraju. Oczywiście. Polacy w czasach komunizmu też mieli wspólną historię, wspólne przeżycia i też żyli we wspólnym kraju. A przecież demosem nie byli.

Polacy nie są wyjątkiem. Amerykanie po dwóch wiekach demokracji też nie stworzyli wspólnoty politycznej. Francuzi również. Włosi podobnie. W kwestiach polityki łączy ich tylko poparcie dla instytucji wyborów. W innych sprawach rozpadają się na drobne grupy, wzajemnie wrogie lub obojętne. Różnią ich poglądy, różnią wrażliwości, różnią hierarchie spraw ważnych. Jedni rozumują korzyścią własną, inni bronią wartości, trzeci lubią brunetów. A wszyscy są obrażeni na siebie nawzajem. Bo demokratyczna polityka ich nie połączyła, ale poróżniła. Jeśli na chwilę opuścimy świat mitu, zobaczymy, jak mocno ludzi potrafią połączyć rodzina, obyczaje, język, zainteresowania, a nawet kuchnia, a jak mocno dzieli ich polityka, zwłaszcza demokratyczna. Potężne zasoby społecznej spójności, wyprodukowane poza polityką, są zużywane tylko po to, aby polityka nie rozsadziła społeczeństwa. Demos nie tylko nie stał się wspólnotą, on aktywnie niszczy inne wspólnoty. Im bardziej temperatura politycznych emocji rośnie, tym większe koszty one płacą. A gdyby ich nie było, gdyby ludziom pozostała sama polityka, Amerykanie, Francuzi czy Polacy już dawno rozeszliby się na różne strony. Wystarczy się chwilę zastanowić, aby zrozumieć, że demos narodzić się nie może. Nie można ludzi osobiście angażować w polityczny spór, a potem oczekiwać, że ich to połączy.

Pomysł budowania politycznej wspólnoty nie jest realistyczny. Nie jest też mądry. Co wiemy o wspólnotach politycznych? Że w ludzkiej historii pojawiały się rzadko i rodziły się w warunkach odmiennych od demokratycznych. Budowała je zawsze surowa i okrutna dyscyplina, która od dziecka uczyła służby dla państwa, a za jej odmowę karała śmiercią albo wygnaniem. Najbardziej podziwiane wspólnoty polityczne – Sparta oraz Rzym – kwitły w skoszarowanych elitach. Były owocem nie tyle wychowania, co tresury. Nie miały też nic wspólnego z tym rozpolitykowaniem, jakie znamy z demokracji. Wspólnoty polityczne nie brały się z potrzeby osobistego wpływu na politykę. Odwrotnie, one były wspólną służbą polityce. Służbą fanatyczną i niewolniczą. Nic dziwnego, że w nowszych czasach do ideału wspólnoty politycznej najbardziej udało się zbliżyć Mussoliniemu, Stalinowi i Hitlerowi. Nie znamy wspólnot politycznych, których nie scaliła siła. Ale załóżmy, że włączył się przypadek. I zespolił wyborców we wspólnotę. Miliony niekompetentnych i zacietrzewionych jednostek połączył jedną wolą. Oraz jedną ambicją, aby tym razem nikomu nie służyć, ale samemu panować. To przecież przepis na katastrofę. Optymistyczne założenie, że ogół zjednoczy się dla celów, które będą rozsądne i dobre, nie ma żadnych podstaw. Wystarczy spytać historyków, jak często się to zdarzyło. Nie znajdą ani jednego przykładu.

Lepiej niech demos pogrąża się w bierność i apatię, a jego ruchliwe części niech się blokują nawzajem, niż gdyby miał je przeszyć wspólny dreszcz i potrzeba wspólnego działania. Demokracja realna jest często sensowniejsza niż demokracja idealna. Polityka nie jest sferą, w której warto gonić za marzeniami, tu lepiej uciekać przed niebezpieczeństwem.

Zakończenie

Bezsilne rządy, cyniczne partie, dzikość walki o władzę, ruletka wyborczych nastrojów. Czytelnik powie, że nie chce takiej polityki. Że woli inną. Ma rację, inna byłaby lepsza. Ale innej nie ma. Co nie jest informacją depresyjną. Bo tam, gdzie polityka zawodzi, społeczeństwo radzi sobie bez niej. Utrata wiary w politykę nie oznacza utraty wiary w to, co za pomocą polityki chcemy osiągnąć. Przy dobrej koniunkturze bez polityki można się obejść. Przy złej niewiele ona pomaga. Społeczeństwu potrzebne jest szczęście, a nie dobra polityka. Tego rachunku nie zmieniają wielkie kryzysy czy wojny. Nawet wtedy polityka rzadko sięga powyżej stanu „poprawna”, zwykle jest tylko trywialna. Ale historia trywialna już nie jest. Zmagania narodów potrafią być dramatyczne. Nie podważamy tu powagi narodowej historii, jedynie znaczenie asystującej jej polityki.

Czy warto było zmieniać ustrój w 1989 roku? Czy warto było zmieniać jedną kiepską politykę na drugą kiepską politykę? Warto, bo nie polityka jest ważna, nie demokracja ze swoimi instytucjami, ale to, co demokracji towarzyszy – wolność społeczna, wolność jednostkowa oraz praworządność. Demokracja jest raczej narzędziem do celu niż samym celem. Oglądana osobno nie sprawia dobrego wrażenia. Głównym atutem demokratycznej polityki jest nie to, co robi, ale to, czego robić nie może. Nie może ludziom mówić, jak żyć, nie może decydować, jak mają zarabiać na życie, nie może przed nimi zamykać granic, nie może wsadzać do więzień. W demokracji wartościowe są kagańce nałożone na politykę oraz swobody przyznane społeczeństwu.

Rzeczywista logika demokracji jest inna niż deklarowana. W intencjach miała oddać politykę w ręce społeczeństwa. Nie oddała. Ale oddała rzeczywistość. Społeczeństwo może ją rzeźbić w miarę własnych sił, a władza nie może w tym przeszkadzać, czasem musi wręcz pomóc. Sukcesy demokracji nie są triumfem polityki, lecz społeczeństwa. Sukcesy demokracji nie są owocem lepszej polityki, lecz marginalizacji polityki. Cała ta dziwaczna fauna – ci wszyscy demokratyczni politycy – są jedynie kosztem w rachunku. Ale nie tylko oni. Kolejne fragmenty demokratycznego świata to kolejne porażki. Egzaltowana opinia publiczna, wojownicze media, żałosne parlamenty, pozorne wybory. W żadnej z tych sfer troska o dobro publiczne nie materializuje się.

Nie jest to zjawisko nowe. Dobro publiczne przegrywało w monarchiach, przegrywało w republikach, przegrywało w komunizmie. Wiecznie czekamy, aż polityka zadba o dobro wspólne, nigdy się nie możemy doczekać. Co podpowiada zmianę logiki myślenia. Akceptację faktów. Przyjęcie do wiadomości, że polityka nie jest sferą, w której potrafimy zadbać o dobro wspólne. Szerszy opis przyczyn porażki wykracza poza ramy tej książki, ale warto problem zasygnalizować. Przede wszystkim zbyt łatwo przychodzi nam mówienie o „dobru wspólnym”, choć nie wiemy przecież, czym ono jest, jak o nie zadbać i komu tę misję powierzyć. W historii testowano liczne rozwiązania – wiele rozmaitych instytucji, wiele wariantów podziału władzy – zawsze bez sukcesów. Demokracja przyszła ze swoim pomysłem. Ogłosiła: ty, demosie, głosujesz; ty, elito, doradzasz; ty, polityku, rozkazujesz; ty, świecie, słuchasz rozkazów. Ale ten podział pracy też się nie sprawdza. Ludzie wartościowi w życiu społecznym, rodzinnym, zawodowym w życiu politycznym zawsze zawodzą. Jakość wysiłku, którego troską jest ogół, wiecznie rozczarowuje.

Czemu rozczarowuje? Bo chęć pracy dla dobra wspólnego jest chęcią pójścia drogą na skróty. Skutecznie pracować można w zasięgu swoich rąk i swojej wyobraźni. Można się opiekować grupą ludzi, ale raczej wąską niż szeroką. Można się zajmować realiami, ale fragmentem, nie całością. Dobro wspólne jest czymś, co powstaje w wyniku tworzenia dóbr cząstkowych. Marzenie, aby przejść na poziom wyższy, aby jednym ruchem tworzyć dobro wspólne, aby wybrać jedną osobę, która za nas to zrobi, jest zrozumiałe, niemniej naiwne. Tu nasze oczekiwania szybują stanowczo powyżej naszych możliwości. Bo dla człowieka konieczność patrzenia na cały kraj z góry nie jest przywilejem, ale bezsilnością. Z tego poziomu niewiele widać, z tego poziomu trudno jest działać, na tym poziomie trudno zachować uczciwość. W ogóle naiwne jest myślenie, że można rozwiązać ludzkie problemy, tworząc wielkie narzędzia. Nie pokona się chorób, wręczając lekarzom strzykawki wielkości armaty. Nie zwiększy się dobra wspólnego, tworząc silne państwa. Są one przydatne do kilku rzeczy, ale nie do produkcji dobra wspólnego.

Czytelnik zapyta, co mieszkaniec demokracji powinien robić. Czy ma głosować? Czy ma się angażować? Czy stać bezczynnie? Odpowiedź jest prosta. Może robić, co chce. Może stać. Może usiąść. Może działać. Nic to nie zmieni. Nie można racjonalnie zachować się wobec polityki. Ani wobec tej małej, partyjnej, bieżącej. Ani wobec tej wielkiej zwanej historią. Za mało rozumiemy, za mało potrafimy, za mały mamy wpływ. I – przede wszystkim – za mało ważnych rzeczy w polityce się dzieje. Polem sensownego wysiłku jednostek oraz społeczeństw pozostaje ich własna aktywność, a nie wgapianie się w aktywność kilku osób w stolicy.

Indeks nazwisk

A

Adenauer Konrad

Archimedes

Aron Raymond

B

Balcerowicz Leszek

Berlusconi Silvio

Bismarck Otto von

Blair Tony

Bush George, ojciec

Bush George, syn

C

Cezar (Gajusz Juliusz Cezar)

Churchill Winston

E

Erhard Ludwig

F

Franco, generał

Friedman Milton

G

Gandhi Mahatma

Gaulle Charles de

Geremek Bronisław

Gomułka Władysław

Gorbaczow Michaił

H

Habsburgowie

Hausner Jerzy

Hegel Georg Wilhelm Friedrich

Heisenberg Werner

Hitler Adolf

Hobsbawm Eric

J

Jaruzelski Wojciech

Judt Tony

K

Kaczyński Jarosław,

Kaczyński Lech

Kagan Robert

Kaligula

Kant Immanuel

Keynes John Maynard

King Martin Luther

Kisielewski Stefan

Kiszczak Czesław

Kołakowski Leszek

Konwicki Tadeusz

Kopernik Mikołaj

Kulczyk Jan

Kwaśniewski Aleksander

Ł

Łagowski Bronisław

M

Machiavelli Niccolò

Mandela Nelson

Marks Karol

Mazowiecki Tadeusz

Merkel Angela

Michnik Adam

Miller Leszek

Miłosz Czesław

Mojżesz

Molier

Morganowie

Mrożek Sławomir

Mussolini Benito

N

Newton Isaac

Nietzsche Friedrich

O

Obama Barack

Oleksy Józef

Olszewski Jan

P

Pareto Vilfredo

Passent Daniel

Piketty Thomas

Piłsudski Józef

Platon

Polanyi Karl

Ptolemeusz

Putin Władimir

R

Reagan Ronald

Rokita Jan

Romulus

Roosevelt Franklin Delano

Rothschildowie

Rywin Lew

S

Sarkozy Nicolas

Schmitt Carl

Schroeder Gerhard

Simmel Georg

Smith Adam

Stalin Józef

Staniszkis Jadwiga

Szekspir William

Szpotański Janusz

T

Tezeusz

Thatcher Margaret

Tocqueville Alexis de

Trump Donald

Tukidydes

Tusk Donald

Tymiński Stan

V

Voegelin Eric

W

Walicki Andrzej

Wałęsa Lech

Waszyngton Jerzy

Weber Max

Wierchowieński Stiepan