Spis treści

1. Przedmowa

2. Rozdział I. W cieniu Kuronia

3. Rozdział II. Moralista, bohater, męczennik

4. Rozdział III. Wejście do głównego nurtu

5. Rozdział IV. Okrągły stół z perspektywy generałów

6. Rozdział V. W środku politycznej gry

7. Rozdział VI. Nowe rozdanie

8. Rozdział VII. Wojna na górze

9. Rozdział VIII. Wejście na czerwone boisko

10. Rozdział IX. Historyczne pojednanie

11. Rozdział X. Naczelny „Gazety”

12. Rozdział XI. Upadek

13. Uwaga końcowa

14. Bibliografia obejmująca fakty i cytaty zawarte w książce

Copyright © Robert Krasowski, Czerwone i Czarne

ISBN 978-83-66219-55-7
Warszawa 2022

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN
Korekta: Agnieszka Gzylewska

Czerwone i Czarne Sp. z o.o. sp. k.
ul. Niedźwiedzia 4C,
02-737 Warszawa

Wyłączny dystrybutor
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Przedmowa

Wpolityce istnieją postaci ważne, istnieją też postaci głośne, co prowokuje pytanie, czy głośne są ważne, czy tylko głośne. Bez wątpienia Adam Michnik należał do postaci najbardziej głośnych, skupiał publiczną uwagę bardziej niż większość premierów i prezydentów, co kazało przyjrzeć mu się uważnie.

Po bliższym wejrzeniu Michnik okazał się postacią ważną, choć odcisnął się na wydarzeniach nie w taki sposób, jak sobie życzył. A zatem sprawiał to, czego nie chciał, zarazem nie osiągał tego, czego chciał. W polityce jest to częste zjawisko, opór materii jest wielki, jednostki zwykle ponoszą porażki. Niemniej porażki mogą mieć sens, mogą go nie mieć. Mają sens, kiedy brały się z trafnej diagnozy, gdy były inteligentną próbą przejęcia kontroli nad biegiem wydarzeń, nie mają, gdy tej inteligencji zabrakło. Nie zdradzając puenty, powiedzmy jedno: w przypadku Michnika moc tej reguły widać z pełną ostrością.

Ta książka nie ujawnia nowych faktów na temat Michnika, ale interpretuje fakty, które są już znane. Celem jest zrozumienie jego politycznych zachowań oraz opis ich wpływu na główny nurt wydarzeń. Nie jest to zatem ani biografia, ani biografia polityczna, ale fragment historii politycznej, który nie mieści się w klasycznym opisie, zarezerwowanym dla decyzji władców.

Michnik opisany został z perspektywy jego własnych przyjaciół, z perspektywy środowisk centrowych i lewicowych. Perspektywa wrogów nas nie interesuje, ponieważ nie łapie istoty problemu. Nie dlatego, że jest zbyt krytyczna, jest raczej bezradna, odsunęła się zbyt daleko od swojego przedmiotu. Utknęła w jałowym schemacie, w którym bez umiaru idealizuje młodego Michnika oraz demonizuje starszego, a potem karmi się tym sztucznie wytworzonym napięciem, które nazywa upadkiem. Optyka politycznych sprzymierzeńców odsłania obraz pełniejszy, bogatszy w szczegóły. Jest to obraz człowieka, który nigdy nie potrafił się utrzymać na ścieżce umiaru i rozsądku. W wyniku działań Michnika porażki ponosili ludzie, którym sprzyjał, oraz sprawy, o które walczył. Mieć w Michniku wroga to pół biedy, ale mieć sprzymierzeńca to klęska prawdziwa, czego boleśnie doświadczyli Bronisław Geremek, Tadeusz Mazowiecki czy Leszek Miller.

Czy obraz nakreślony przez przyjaciół jest trafny? O tym jest ta książka.

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

Rozdział I
W cieniu Kuronia

Michnik polityką zainteresował się jako dziecko. Burzliwe losy młodego kontestatora były barwne, ale dla tematu książki nie są ciekawe. Podobnie jak jego wczesna publicystyka, trzeźwa i dojrzała, którą ożywiał wysiłek wyrwania się z ideologicznych iluzji. Nas w tej książce interesuje nie biografia, nie myśl polityczna, nie refleksja światopoglądowa, ale rola Michnika w polskiej polityce. A ta zaczyna się dopiero w 1980 roku, gdy opozycja nabrała stosownej masy, aby mieć realne znaczenie.

Michnik wkroczył do świata polityki u boku Jacka Kuronia, a raczej pod jego skrzydłami, bo w tamtej epoce Kuroń był silniejszą marką. Przez najbliższych kilkanaście stron czytelnik częściej będzie widział nazwisko Kuronia niż bohatera książki, bo w tamtej epoce Kuroń był twarzą duetu. On przeprowadzał najgłośniejsze akcje, on był bardziej widoczny, ale u jego boku zawsze stał Michnik. Od wielu lat wspólnie pracowali, traktowali się po partnersku. Był między nimi podział pracy, Kuroń bardziej skupiał się na organizacyjnej praktyce, Michnika bardziej interesowały polityczne idee, redagowanie pism, kontakty z twórcami. Niemniej w walce o polityczne znaczenie uczestniczył z równą determinacją co Kuroń. Ich narzędziem był KOR, dziś pamiętany głównie z pomocy robotnikom oraz działalności wydawniczej, jednak z politycznego punktu widzenia ważniejsza była rywalizacja o wpływy na opozycyjnym podwórku, czy raczej próba rywalizacji, bo siły mieli niewielkie. Od dwóch dekad na opozycyjnej scenie królowały środowiska związane z Kościołem i choć wiecznie ponosiły porażki, tylko one miały polityczne znaczenie, zarówno z powodu siły Kościoła, jak i z wyboru partii, która jedynie w Kościele uznawała partnera. W gronie przykościelnych polityków najsilniejszą pozycję zdobył Tadeusz Mazowiecki, który cieszył się osobistym zaufaniem prymasa.

W latach 70. na opozycyjną scenę próbowały się wedrzeć młodsze środowiska. Po omacku szukały dla siebie społecznie nośnego kształtu, ale cel miały jasny – próbowały się przygotować do wybuchu społecznego, aby kolejny bunt przeciw podwyżkom, a taki był zawsze powód strajków, przekuć w coś większego. Zbierały siły, aby w godzinie zero wyprzedzić partię, wyprzedzić Kościół, wedrzeć się w środek wydarzeń z własnymi hasłami i strajk o kiełbasę zamienić w strajk o politykę. Głównymi rywalami byli Leszek Moczulski i Kuroń. Pierwszy był energiczny i wyrazisty, wywieszał sztandary działające na wyobraźnię, narodowe i niepodległościowe. Prawie we wszystkim, co się działo w opozycji, miał swój udział. Założył ROPCiO, KPN, pod jego skrzydłami skupiły się prężne polityczne środowiska, wydawał pisma, organizował robotników. Po drugiej stronie stał równie energiczny Kuroń mający Michnika u boku. Kuroń najpierw wygrał na własnym podwórku, czyli wyrósł na lidera KOR-u, którym zręcznie pokierował w stronę swoich politycznych ambicji, potem stanął do walki z Moczulskim. Środowisko zbudowane po to, aby nieść pomoc prawną i materialną robotnikom z Radomia i Ursusa, brało na siebie kolejne zadania, informowało zachodnie media o sytuacji w Polsce, budowało przyczółki w środowiskach robotniczych. Powstanie Wolnych Związków Zawodowych na Wybrzeżu było kolejnym elementem rywalizacji z Moczulskim, lider KPN-u wyprzedził Kuronia, stworzył wolne związki na Śląsku i pojechał do Gdańska, aby powtórzyć sukces. Kuroń rzutem na taśmę go ubiegł, jako pierwszy założył związki na Wybrzeżu. Był to raczej pozór siły niż mocna struktura, niemniej ta mała grupka odniosła w przyszłości olbrzymi sukces. Nie tylko doprowadziła do strajku w Stoczni, najważniejszego strajku Sierpnia, lecz także utrzymała nad nim kontrolę, a jej wychowanek, Lech Wałęsa, stanął na jego czele.

Moczulski i Kuroń ciągle ścigali się, kopiowali swoje pomysły, ale w 1979 roku Kuroń wysunął się na prowadzenie. KOR był bardziej głośny, bardziej widoczny. Powiedzieć, że był sprawny medialnie, to nic nie powiedzieć. Wszystko zaczęło się przypadkiem, Kuroń zaczął informować zachodnie media o sytuacji w Polsce, podawał proste informacje, kto został zatrzymany, jaki dostał wyrok, ilu demonstrantów pobito, z czasem zaczął dodawać swoją ocenę sytuacji. Z tych komunikatów stworzył instytucję, stał się dla zachodnich mediów głównym źródłem informacji o Polsce, także o polskiej opozycji. Równie sprawny był Michnik, dzięki poparciu polskiej emigracji zbudował sobie kontakty w prestiżowych zachodnich gazetach, w których jako autor zagościł na stałe. Informacja stała się metodą działania KOR-u, ich kapitałem oraz ich siłą. Michnik i Kuroń żartowali między sobą, kto był, a kto będzie jutro na pierwszej stronie „Le Monde”. Dzięki tej ofensywie pod koniec lat 70. Kuroń i Michnik stali się twarzami polskiej opozycji, największe gazety świata przeprowadzały z nimi wywiady, byli stałymi bohaterami Radia Wolna Europa.

Ale miało to swoją cenę, najbardziej słyszalni krytycy PRL-u byli przez partię najbardziej zwalczani. W oficjalnej prasie przedstawiano ich jako liderów kontrrewolucji, których celem jest obalenie porządku w PRL-u. Czy naprawdę byli tak radykalni? Na pewno nie stawiali radykalnych celów, rozumieli, że tu i teraz demokracja i niepodległość są nierealne, co stale powtarzali, domagali się jedynie poluzowania systemu. Radykalne było co innego, nie cele, lecz nowy styl opozycyjności polegający na ujawnieniu własnej antysystemowości, na posługiwaniu się antykomunistycznymi kryteriami normalności, na opisywaniu PZPR-u jako władzy niesuwerennej i totalitarnej. Choć zatem nie mówili, że celem jest odebranie komunistom władzy, każdym zdaniem kwestionowali ich mandat do rządzenia. Przypominali, że PZPR opiera się na aparacie przemocy, że o losach Polski decyduje się na Kremlu, że polscy komuniści rządzą bez zgody narodu. I właśnie ta konwencja mówienia o polityce była radykalizmem, naruszała filar każdego politycznego systemu, czyli obowiązek uznania jego reguł. W komunistycznej Polsce władza tolerowała, choć z trudem, opozycjonistów mówiących językiem korekty systemu.

Kuroń i Michnik znali ten problem, starsza generacja wiecznie go podnosiła. Po co mówicie więcej, niż można, i więcej, niż trzeba? Po co mówicie rzeczy, których władza nie może zaakceptować ani zapomnieć? Odpowiadali na to, że miękka formuła opozycyjności zbankrutowała, że teraz trzeba prowadzić politykę nie z władzą, ale przeciw władzy, w oparciu o społeczeństwo. Dlatego mówili głośno, wyraziście, szczerze. Zarazem kiedy postępowali w ten sposób, stawali się dla władzy nieakceptowalni, wypadali poza ramy systemu, skreślali się z grona potencjalnych partnerów. Tego problemu ani Kuroń, ani Michnik nigdy sobie nie przemyśleli, a ten niedługo stanął przed nimi w całej ostrości.

Sierpniowe strajki zelektryzowały opozycję, narodził się potężny podmiot, w imieniu którego można było działać. Jasne było, że kto robotnikami pokieruje, zdobędzie możliwości, jakich dotąd nikt nie miał. Opozycyjne szyldy jednej nocy straciły znaczenie, liczyła się tylko „Solidarność”, siła tak wielka, że komunistyczny rząd musiał z nią usiąść do stołu i przyjąć jej żądania. Kuroń czuł się naturalnym liderem nowego ruchu, niesłusznie zresztą, bo skala buntu wystrzeliła ponad wszelkie polityczne wysiłki i środowiskowe zasługi. Co nie zmieniało faktu, że ktoś buntem musiał pokierować. Kuroń był jednym z pretendentów, jednak grę o wpływy przegrał, właśnie ze względu na antysystemowość.

Kiedy wybuchł strajk w Stoczni Gdańskiej, liderzy KOR-u i KPN-u zostali zamknięci w więzieniach, władza świadomie odizolowała ich od robotników. Kuroń i Michnik zostali wypuszczeni dopiero, gdy strajk się zakończył. Od razu ruszyli do walki, ale było za późno, wszystkie nowe role były rozdane. „Solidarność” miała swojego lidera, a ten miał swój organizacyjny aparat oraz swoich doradców. Głównymi doradcami Wałęsy zostali Mazowiecki i Geremek, opozycjoniści akceptowalni dla dwóch głównych graczy, dla władzy i Kościoła, mówiący językiem korekty systemu. I obaj nawet nie chcieli słyszeć o wejściu do gry Kuronia, był symbolem politycznego radykalizmu, jego nazwisko działało na władzę jak płachta na byka. Uważali, że z Kuroniem na pokładzie „Solidarność” zostanie uznana przez władze, polskie i rosyjskie, za ruch agresywnie polityczny oraz zuchwale antykomunistyczny. Podobnie brzmiały rady ze strony Kościoła i osobiście prymasa Stefana Wyszyńskiego.

Korowcy byli oburzeni, po latach Michnik tak opisywał swoje emocje: „mieliśmy bardzo gorzkie poczucie, że dokonała się kradzież zwycięstwa. To, co w oczach innych uchodziło za nasze awanturnicze pomysły, teraz wygrało. I właśnie w chwili tego sukcesu zaczęto nam pokazywać drzwi”. Jednak sprawa była bardziej skomplikowana, Kuroń i Michnik od wielu lat grali zbyt ostro, aby teraz się skarżyć. Mało tego, nadal grali ostro i to przeciw obu stronom, przeciw komunistom i opozycji. Konflikt zaczął się jeszcze przed podpisaniem Porozumień Gdańskich, korowcy zażądali, aby stoczniowcy jako kolejny warunek postawili wypuszczenie Kuronia i Michnika z więzienia. Mazowiecki i Geremek stanowczo odmówili, uznali to za szaleństwo, dwutygodniowe negocjacje były na finiszu, po raz pierwszy w historii komuniści gotowi byli podpisać wielką umowę społeczną i nagle pojawia się żądanie, aby wszystko ryzykować dla kilku osób. Zwłaszcza że jasne było, że chwilę potem korowcy, jak również kapeenowcy, opuszczą więzienie. Zdaniem Mazowieckiego problem był stawiany nie po to, aby ratować więźniów, ale po to, aby umieścić KOR w centrum uwagi, uczynić jego obronę sprawą narodową, a w ten sposób uznać KOR za patrona „Solidarności”. To była rozgrywka polityczna, chęć ustawiania się na szczycie w nowym rozdaniu.

Korowcy nie zaakceptowali odmowy, zorganizowali kampanię, dzwonili do znanych postaci ze środowisk opozycyjnych i domagali się, aby wywarli presję na Mazowieckiego i Geremka. Twierdzili, że dwaj główni doradcy Wałęsy kierują się egoistycznymi motywami, że chcą KOR-owi „ukraść zwycięstwo”. Poddany tej presji Mazowiecki był oburzony, jeszcze po latach mówił, że nie rozumie, jak można było zachować się tak egoistycznie. „To środowisko – mówił o Kuroniu i Michniku – ma niesłychanie rozwinięty instynkt interesu grupowego”. Mazowiecki dowodził, że nieważne dla nich było, czy „Solidarność” się potknie na starcie, liczyło się tylko to, aby wpływy trafiły w ich ręce. Mazowiecki nie akceptował tej postawy, przecież – jak mówił – „w pewnych momentach staje pytanie: co jest ważniejsze? Czy to, żeby coś przeprowadzić w interesie ogólnym, czy to, żeby oni w tym byli… Dla mnie… ważniejsze było, aby do takiego porozumienia jak gdańskie doszło, a niekoniecznie, żeby doszło z udziałem KOR-u”.

Kuroń sprawę opisywał inaczej, nie ufał starszemu pokoleniu opozycji, jego zdaniem było zbyt ugodowe, zbyt asekuracyjne, jego przygody z polityką były wiecznie przegrane, bo robiło tylko tyle, na ile partia zezwalała. Kuroń, Michnik i cały młody KOR patrzyli na nich z góry. Mieli za sobą doświadczenie ryzyka, mieli za sobą więzienia, które ich zahartowały, byli rozgrzani do walki. Michnik tak opisywał różnicę: „My mieliśmy background »ludzi podziemnych«, »ludzi więziennych«, »nielegalnych«. To się później zatarło, ale jeszcze w roku 1981 było szalenie istotne. Przychodziliśmy do »Solidarności« z KOR-u, z 1968 roku, z więzień, z komisariatów. Natomiast Tadeusz przychodził z posady naczelnego redaktora legalnego miesięcznika, a Bronek z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk”. Zdaniem Michnika rodziło to ryzyko, że „Solidarność” da się ograć przez władzę. Z kolei Mazowiecki uważał, że lęki przed ograniem były udawane, a jeśli szczere, to wtórne. Głównym powodem był egoizm, gra na siebie, chęć „przyklejenia się” do sukcesu. „Na trudność mojego zbliżenia się do środowiska korowskiego – opowiadał osiem lat później Mazowiecki – wpływ miało istnienie czegoś, co nazwałbym prymatem interesu grupowego nad ogólnym. Myślę, że nie jest to tylko moje wrażenie”. W istocie, to samo mówił Andrzej Celiński, jeden z członków KOR-u. „Moje zwarcia z KOR-em sięgają jeszcze czasów TKN-owskich, a dotyczą wykładów Jacka Kuronia i Adama Michnika”. Zaczęli się na nich pojawiać bojówkarze, co wystraszyło wielu prelegentów i mogło doprowadzić do rozbicia TKN. „Powiedziałem Jackowi i Adamowi, o co chodzi, z… sugestią, że powinni się sami wycofać, albo kompromisowo zostawić jednego. Otóż oni się wtedy temu oparli… To był pierwszy moment, kiedy byłem rozczarowany postawą ludzi KOR-u. Zwyciężyła… prywata”. Podobną reakcję dostrzegł Celiński w 1980 roku. „Po Sierpniu w środowisku korowskim pojawiło się zjawisko, które mnie zaszokowało… Żal… że w nowej sytuacji… nie znaleźli… miejsc, w ich odczuciu im jakby przynależnych”.

Po wyjściu z więzienia Kuroń i Michnik ruszyli do walki o władzę. Stawka była zbyt wielka, aby pokornie przełknąć pierwszą porażkę; gdy im zamknięto drogę do związku, zaatakowali tylnymi drzwiami. Podzielili się pracą, Kuroń pojechał do Gdańska, Michnik kierował sprawami w Warszawie, a ponieważ centrum wydarzeń przesunęło się na Wybrzeże, to Kuroniowi przyszło stoczyć główną rozgrywkę. Gdy usłyszał, że nie może zostać doradcą Wałęsy, wdarł się, jak sam opisuje, na posiedzenie władz komitetu strajkowego, a tam już czekała korowska ekipa WZZ-etu. Anna Walentynowicz wygłosiła płomienną mowę na temat talentów Kuronia, otwartym tekstem stwierdzając, że to właśnie on, a nie Wałęsa, powinien pokierować „Solidarnością”, po czym gdańskie prezydium uchwaliło, że Kuroń jest oficjalnym ekspertem związku. Mając pierwszy sukces za sobą, Kuroń postanowił z marszu zagrać o wszystko, tego samego dnia gdańska ekipa WZZ-etu postanowiła obalić Wałęsę. W swoich wspomnieniach Wałęsa opowiada, że spotkali się Andrzej i Joanna Gwiazdowie, Walentynowicz, Bogdan Borusewicz, Kuroń i jeszcze kilka osób. Mówili, że Wałęsa to agent, człowiek małego formatu, że sobie nie poradzi, że to sierżant, którego przypadek wyniósł do góry, a teraz robotnikami muszą pokierować generałowie. Jeden z uczestników spotkania poinformował o nim Wałęsę i Mazowieckiego, Wałęsa nie był więc zaskoczony, gdy kilka dni później to samo grono odwiedziło go w domu. W imieniu grupy przemówiła Walentynowicz, wszyscy stanęli naprzeciw Wałęsy i – jak opowiada Danuta Wałęsa – „pani Ania… stwierdziła, że Wałęsa zrobił swoje, już się nie nadaje i przewodniczącym związku powinien być ktoś taki jak Gwiazda czy Kuroń”. Wałęsa twardo odmówił i natychmiast uciął rozmowę. Kuroń we wspomnieniach pisanych w epoce, kiedy stał u boku Wałęsy, pomniejsza znaczenie tamtych wydarzeń, wspomina o nich jak o towarzyskich spotkaniach, ale Mazowiecki obstaje, że to były próby obalenia Wałęsy: „Oni chcieli się go pozbyć. To nie jest wyimaginowane. Tak było”.

Po nieudanym przewrocie Kuroń się nie poddał, zamieszkał u Walentynowicz i próbował związkiem kierować z tylnego siedzenia. Codziennie przychodziła do niego gdańska ekipa korowców, a on mówił im, co mają robić. W praktyce wyglądało to tak, że Geremek pisał projekt decyzji, który kwadrans później trafiał do Kuronia, ten nanosił swoje poprawki i dopiero wtedy trafiał do prezydium związku. Kuroń nie ukrywał, że chce kierować „Solidarnością”, przynajmniej z tylnego siedzenia. Kiedy przyjechał do Warszawy, aby zdać raport korowcom, oznajmił, że chce być szefem ekspertów „Solidarności”, ponieważ zna robotników oraz ma ich zaufanie. KOR go poparł, choć nie wszyscy, Celiński zarzucił Kuroniowi „wielką nieodpowiedzialność polityczną”, związkowi udało się powstać dzięki obietnicy, że jego celem jest działalność związkowa, nie polityczna, tymczasem KOR jest szyldem jawnie politycznym oraz jawnie radykalnym, co może „Solidarności” potężnie zaszkodzić, wywoła represje ze strony władz, a także wewnętrzne spory w związku. Celiński zażądał, aby Kuroń zrezygnował z funkcji eksperta, zebrani go zakrzyczeli, ale Jan Józef Lipski prosił Kuronia, aby do minimum ograniczył eksponowanie swojej osoby.

Napięcie między Kuroniem i Michnikiem a Mazowieckim i Geremkiem rosło z dnia na dzień. Mazowiecki i Geremek mieli pretensję, że Kuroń przyjechał do Gdańska, że wydarł sobie funkcję doradcy, że naraża związek na wściekłe ataki PZPR-u, że prowokuje Kreml, że kilka dni po wielkim sukcesie może zmarnować wszystko. A już próbę obalenia Wałęsy uznali za kompletne awanturnictwo. Do tego doszły liczne wywiady Kuronia dla zachodniej prasy, bo Kuroń i Michnik przenieśli swoje metody w nowe czasy, dawniej używali mediów zachodnich do walki z PZPR-em, teraz zaczęli ich używać do walki z kolegami z własnego obozu. Największe wrażenie zrobił wielki materiał, który zamieścił „Der Spiegel”. Kuroń opowiadał w nim, że strajk był w całości zasługą KOR-u, Wałęsę przedstawił jako sierżanta, siebie jako kierującego nim generała. Już to wystarczyło, aby wywiad był trzęsieniem ziemi, był to komunikat dla PZPR-u i Moskwy, że „Solidarność” nie jest oddolnym ruchem robotniczym, lecz odgórnym projektem politycznym. Jednak Kuroń powiedział dużo więcej, że to dopiero pierwszy krok, że następne działania związku przyniosą demokratyzację kraju. „Kiedy uzyskaliśmy wolne związki zawodowe, możemy uzyskać wszystko”. Wywiad wywołał olbrzymie oburzenie, można tego wszystkiego chcieć, ale nie można tego mówić, zwłaszcza w takim momencie, tuż po porozumieniu, gdy władza wszystko może odwołać. O tym tekście mówiła cała opozycyjna Warszawa, Kraków i Gdańsk, ten tekst doprowadził do wściekłości Mazowieckiego, Wyszyńskiego, Geremka…

Kuroń bił na prawo i na lewo, aby pokazać, że ma prawa własności do „Solidarności” i z nich nie zrezygnuje. Spotkał się z Mazowieckim, ale jak wspomina Kuroń, „rozstaliśmy się z Tadeuszem skłóceni”. Kuroń wrócił do domu, rozmawiał z dziennikarzem zachodnim, skrytykował Mazowieckiego i Geremka, mówił dziennikarzowi, że eksperci skompromitowali się i powinni się wycofać. Powiedział, że „eksperci uważają KOR za bandę awanturników, natomiast korowcy uważają, że eksperci są gnojami”. Emocje były tak wielkie, że jeszcze po piętnastu latach Michnik mówił ostro: „Uważałem, że Tadeusz odgrywał w Stoczni kluczową rolę dlatego, iż nas aresztowali i dni strajku przesiedzieliśmy w pudle. O układzie wpływów decydowała więc bezpieka. Wystarczyło nas zamknąć, żeby nasze miejsce mógł zająć Mazowiecki. Nie sugeruję, że Tadeusz był jakoś sterowany. Nic z tych rzeczy. Po prostu jemu pozwolono do Gdańska pojechać, a nam nie. I Tadeusz nie miał zamiaru przepuszczać nas przez drzwi, kiedy na mocy Porozumień Sierpniowych w końcu odzyskaliśmy wolność”. I dalej: „Kiedy miałem nastrój szlachetny, uważałem, że Tadeusz dał się zwieść komunistycznym szantażom… Z kolei kiedy szlachetności mi brakowało, wierzyłem raczej, że Mazowiecki chce się pozbyć konkurencyjnych wpływów w Związku… Było dla mnie irytujące, kiedy jak kos siedział na ramieniu Wałęsy, wszędzie się z nim fotografował i – krótko mówiąc – napuszczał Lecha na Jacka”.

W tamtym sporze największą elastycznością wykazał się Wałęsa, uczył się szybko, już w pierwszych tygodniach zrozumiał, że musi mieć wszystkich w swoim garnku, i radykałów, i umiarkowanych. Aby uniknąć rozłamu, aby nikt nie wyrósł za bardzo, aby samemu zajmować wygodą pozycję arbitra. I najważniejsze, aby używać różnych frakcji w zależności od własnych celów. Naciskany przez ekspertów oraz przez prymasa, Wałęsa odmówił Kuroniowi oficjalnych funkcji, odebrał „doradztwo”, a nawet zabronił mu się pojawiać w siedzibie związku, zarazem zaakceptował fakt, że poprzez grupę gdańską oddziałuje na strategię związku. A po kilku tygodniach wpuścił Kuronia do środka i pozwolił oficjalnie działać.

Kuroń i Michnik taktycznie przycichli, próbowali załagodzić konflikt, jak opowiadał Kuroń: „różnych ludzi z Adasiem prosiliśmy o arbitraż”. Bez skutku, Mazowiecki i Geremek nie chcieli z nimi nawet rozmawiać. Bliski współpracownik Mazowieckiego, Waldemar Kuczyński, opowiadał: „Mazowiecki uważa, że są oni nie dość odpowiedzialni politycznie, że skutkiem ich działań może być rozchwianie państwa, nawet jeśli sobie tego nie życzą”. Wspomnienia Kuczyńskiego są ciekawe, był prawą ręką Mazowieckiego, zarazem więzi sympatii łączyły go z KOR-em. Opowiadał, jak w tamtym okresie spotkał się z Michnikiem, ten narzekał na ekspertów. „Wyraźnie namawiał mnie do odejścia od Mazowieckiego i do pociągnięcia za sobą innych. Prosił, bym doprowadził do jego spotkania z Geremkiem. Zgodziłem się, choć wyczuwam u Michnika nie tyle chęć dogadania się z Mazowieckim, ile zamiar rozbicia zespołu ekspertów”. Niemniej Kuczyński załatwił Michnikowi spotkanie z Geremkiem, nie skończyło się ono porozumieniem. „Bronek wykładał Adamowi pretensje do niego i do Jacka. Zarzucił Michnikowi, że nie wiadomo nigdy, czy nie jest się przez niego manipulowanym. Potem zarzucił Jackowi, że niepotrzebnie tak mocno zaangażował się w akcję związkową”.

Rozmowa nic nie zmieniła, Kuroń i Michnik nie rezygnowali z gry o władzę nad „Solidarnością”. Zaczęło się żmudne budowanie pozycji, w Gdańsku KOR był silny dzięki środowisku Gwiazdy, potem udało się pozyskać Zbigniewa Bujaka, szefa regionu Mazowsze, był też pałacowy przewrót w Małopolsce, na Śląsku silny był Karol Modzelewski, który Kuronia wspierał. Jednak największym aktywem był sam Kuroń, który miał niezwykłą energię i zuchwałość, prowadził grę szarpaną, w okresach spokojniejszych grał lojalnie wobec Wałęsy, ale gdy pojawiał się kryzys, atakował zaciekle. Wałęsa związek uspokajał, Kuroń przeciwnie, podrywał do buntu, zaostrzał żądania, próbował przejąć inicjatywę. Był hazardzistą, najmocniej atakował w momentach najbardziej groźnych, gdy strajk generalny i siłowa odpowiedź władzy wisiały w powietrzu. W wielkich kryzysach Kuroń odgrywał rolę kluczową, zawsze podpalając sytuację. Po aresztowaniu drukarza Narożniaka, kiedy pojawiła się groźba strajku generalnego, korowcy zręcznie podbili stawkę gry. Po kilku dniach nie chodziło o uwolnienie konkretnej osoby, ale o krytykę systemu działania MO, SB i prokuratury. Eksperci znowu byli wściekli, to było twarde wejście w politykę, atak na jeden z filarów komunistycznego porządku.

Kuroń bez umiaru kołysał związkową łódką, aby z niej wypadł Wałęsa. Największa próba obalenia Wałęsy była kompletnie awanturnicza, Kuroń postanowił ugrać dwa cele jednocześnie, obalić Wałęsę i pójść z władzą na czołowe zderzenie. Było to wiosną 1981 roku, po kryzysie bydgoskim, kiedy komuniści byli o krok od siłowego rozwiązania, a związkowcy o krok od strajku generalnego. Lont już płonął, miały się odbyć negocjacje ostatniej szansy między Wałęsą a władzami, gdy nagle Kuroń z Modzelewskim przeforsowali warunki niepozwalające Wałęsie dogadać się z rządem; dostał tak wąskie pole manewru, że osiągnięcie ugody było niemożliwe. Kuroń zastawił pułapkę, gdyby Wałęsa ugody nie osiągnął, byłby winny porażki, gdyby zaś osiągnął, byłby winny przekroczenia negocjacyjnego mandatu. Wściekły Wałęsa się nie poddał, doprowadził do porozumienia, warunki negocjacyjne złamał, ale strajkowi generalnemu zapobiegł. Odbył się wielki sąd nad Wałęsą, który poprowadzili korowcy oraz związkowi radykałowie, ale po dramatycznym wystąpieniu Wałęsa zdołał ocalić głowę. Aleksander Hall mówił potem: „Mieliśmy poczucie, że w tym momencie środowisko lewicy… gra w sposób nieodpowiedzialny”, że „udziela poparcia dla strajku generalnego”. Sami korowcy to przyznawali. Celiński mówił, że Kuroń parł wtedy do „frontalnego starcia z władzą”, Lech Kaczyński: „KOR parł wówczas do strajku generalnego”. Później, kiedy emocje opadły, Geremek odczytał bardzo ostre oświadczenie o braku odpowiedzialności, adresując je głównie do Kuronia.

Kuroń stanął po stronie Wałęsy, jak mówi Mazowiecki, dopiero „kiedy przekonał się, że Wałęsy nie można obalić”. Mazowiecki przyznaje, że Kuroń nieraz pomagał gasić radykalne emocje. „Jednak zawsze… zostawiał tlący się żar, po to, żeby go można było w odpowiedniej chwili rozdmuchać. Zawsze”. To była strategia wiecznej rewolucji, której Mazowiecki nie znosił. Mówił, że z komunistami trzeba grać twardo, że „nic się w Polsce bez nacisku nie stanie, ale również w tym nacisku trzeba być obliczalnym”. Aby władza, aby Kreml wiedzieli, „że posuniemy się dotąd, a dalej nie”. Kuroń natomiast stawiał na strategię „nieustannego ruchu, nieustannej rewolucji”, która „omija ten czynnik obliczalności”.

Korowcy uważali, że Geremek i Mazowiecki są anachroniczni, tymczasem to oni nie zdążyli na nową epokę. Pochodzili ze świata, który wraz z narodzinami „Solidarności” zaginął, czyli opozycji pozbawionej politycznego znaczenia, mogącej sobie pozwolić na lekceważenie potęgi komunistycznej władzy. Kuczyński: „Idea samoorganizacji dała świetne rezultaty. Lecz miała zły skutek uboczny, który do sierpnia nie dawał o sobie znać… Utrwaliło się przekonanie, że… odbiór naszych działań przez władze nie może być miarą ich celowości. Miarą była wyłącznie skuteczność w dziele samoorganizacji społecznej, a wprowadzanie do dyskusji tego drugiego elementu było źle widziane. Stało się atrybutem ugodowca, człowieka bojaźliwego i tkwiącego ciągle w iluzjach rewizjonizmu”. Kuroń i Michnik nie zrozumieli, że skala sierpniowego sukcesu zmusza opozycję do całkowitej zmiany zachowań. Celiński: teraz „należało robić wszystko, aby aparat partyjny PZPR i obozowe otoczenie [czyli Układ Warszawski] przyzwyczaić do istnienia »Solidarności«, by uznali, że likwidowanie tego ruchu nie jest konieczne. Tymczasem… moje środowisko korowskie radykalizuje się”.

Michnik dowodził, że on również chce kompromisu z władzą, twierdził nawet, że potrafi do niego doprowadzić. Ale stanie się to możliwe, gdy rewolucja społeczna rozleje się daleko szerzej, a komuniści zostaną mocniej dociśnięci. Nie czuł się radykałem, co przychodziło mu o tyle łatwo, że w „Solidarności” było wielu większych radykałów. Cały związek tętnił poczuciem siły, każdy lokalny lider uważał, że strajkami można wszystko wymusić. Wobec tych zachowań Michnik był niechętny, krytykował oddolną wolę mocy, ale pochwalał odgórną. Zwalczał radykalizm związkowy, ale popierał radykalizm polityczny. Pisał, że myślenie o niepodległości czy demokracji jest w tej chwili nierealne, bo najważniejszym faktem politycznym są „interesy państwowe i ideologiczne ZSRR”. Ale na jednym oddechu dodawał, że realna jest „likwidacja cenzury…, możliwa jest prasa i telewizja oparte na zasadzie konkurencyjności i piszące prawdę, możliwa jest wolność nauki i autonomia wyższych uczelni…, możliwe są niezawisłe sądy”. Tyle że – dodawał – „musimy to wszystko od władz wydzierać i wymuszać”. Po trzech latach w swojej historii „Solidarności” Jerzy Holzer pisał: to był „znakomity tekst”, ale „czy owe ograniczone cele podane przez Michnika dawały się pogodzić z interesami państwowymi i ideologicznymi ZSRR?”. W duchu podobnego realizmu wypowiadał się Kuroń, napisał artykuł Czy grozi nam interwencja? i odpowiadał, że jest mało realna, bo politycznie będzie dla Kremla zbyt kosztowna. Rosjanie muszą zaakceptować to, co się w Polsce dzieje, więc opozycja powinna „wyrywać władzy komunistycznej kolejne dziedziny życia społecznego”. Kuroń dowodził, że można zredukować wpływy partii do wojska, policji i administracji centralnej. W epoce Breżniewa dowodził, że można odebrać komunistom gospodarkę, wymiar sprawiedliwości, media, edukację, kulturę, niemal wszystko. Na koniec pisał: „Jestem przekonany, że interwencji nie będzie”.

Tekst Kuronia rozwścieczył prymasa, na spotkaniu z delegacją z „Solidarności” oznajmił, że przeczytał artykuł cztery razy, czego „nie należy traktować jako komplementu dla autora”. I dalej: „Są tu powiedziane słowa, których mówić nie można, po prostu nie można. Można tak myśleć, robić tak można, ale mówić – nie”. Niedługo potem Wyszyński wkroczył do akcji, PZPR zgodziła się na wydawanie „Tygodnika Solidarność”, więc Wyszyński uznał, że gazeta nie może się dostać w ręce KOR-u, bo to zbyt niebezpieczne dla kraju. Kuroń i Michnik byli zaskoczeni, traktowali jako pewnik, że dostaną gazetę, zdążyli już wszystko zaplanować, od składu redakcji po kształt pisma, widzieli w nim wielką polityczną szansę dla siebie. Ale Wyszyński nacisnął na Wałęsę, aby naczelnym został publicysta katolicki Andrzej Micewski. Kuroń poszedł do Geremka, aby wspólnie zmusić Wałęsę do cofnięcia nominacji, ten jednak twardo odmówił, powiedział, że ma dość ciągłych nacisków na związek, zarówno ze strony Kościoła, jak i KOR-u. Kuroń i Michnik spróbowali więc innej metody, poszli do Micewskiego i powiedzieli, że poprą go, ale pod warunkiem że pozwoli sobie w całości skompletować redakcję. Wymienili kilkanaście nazwisk (m.in. Helenę Łuczywo, Seweryna Blumsztajna, Joannę Szczęsną). Mogli sporo ugrać, jednak Michnik nacierał zbyt mocno. Biskupi właśnie wezwali wszystkich do umiaru, a ich rzecznik, ksiądz Alojzy Orszulik, oświadczył, że to apel nie tylko do władzy, ale też do opozycji, z nazwiska wymienił Kuronia oraz jego niedawny artykuł. A wtedy Michnik poszedł do Micewskiego i zażądał, aby się odciął od słów Orszulika, a potem zorganizował kampanię w środowiskach opozycyjnych, przekonując, że słowa Orszulika są zgodą Kościoła na aresztowanie Kuronia. Oskarżenie było nie tylko brutalne, ale również całkowicie zmyślone, Wałęsa i Wyszyński byli tak wściekli, że już po kilku dniach naczelnym został Mazowiecki, a został dlatego, że było wiadomo, iż do redakcji nie wpuści ani jednej osoby związanej z Michnikiem. W istocie nie wpuścił, zamknął łamy nawet na gościnne teksty. Michnik po latach skarżył się: „Mazowiecki… nigdy nie zaproponował mi napisania artykułu do »Tygodnika Solidarność«”.

Michnik uważał zachowanie swoich oponentów za małostkowe, koteryjne, strachliwe, nawet po latach powtarzał: „Nie bardzo wiedziałem, co ci eksperci naprawdę kombinują. Mazowiecki i Geremek zawsze mieli miny sfinksów. I nic nie chcieli powiedzieć… Wciąż powtarzali: »trzeba odpowiedzialnie, poważnie, roztropnie«. Nikt nie wiedział, dokąd naprawdę sterują. Wiadomo było tyle, że ich zdaniem korowców trzeba izolować”. Tamto niezrozumienie sytuacji było symptomatyczne, pojawi się w życiu Michnika jeszcze wiele razy, dlatego warto na nie zwrócić uwagę. W Michniku stale ujawniał się defekt utrudniający zrozumienie prawd w polityce najprostszych. Przecież stanowisko Mazowieckiego czy Geremka było oczywiste: wszystko już zostało wywalczone, w sierpniu powstanie narodowe się zaczęło i w sierpniu się zakończyło. Wszystko, co było do zdobycia w ramach sowieckiego imperium, zostało zdobyte. Co gorsza, przez przypadek opozycja zdobyła więcej, niż zdobyć powinna, co grozi rychłym odebraniem zdobyczy. Logika Mazowieckiego i Geremka opierała się na czymś, co politycy polscy i zachodni widzieli gołym okiem, ludowe powstanie wygrało na imponującą skalę, więc trzeba natychmiast wygasić konflikt i zachować zdobyte wolności. U podstaw tego myślenia leżało przekonanie, po latach bezsporne, że samo powstanie „Solidarności” pogwałciło wszystkie reguły radzieckiego bloku. Od pierwszych dni związek istniał na kredyt, zaś wszystkie moce systemu szykowały się do egzekucji. Dlatego doradcy robili wszystko, aby zniknąć z radarów Breżniewa, Susłowa, Andropowa. Aby ci przywykli do nowej sytuacji, oswoili się z nią, aby uwierzyli, że nie narusza ona strategicznych interesów Moskwy.

Kuroń i Michnik lekceważyli groźbę siłowego zdławienia „Solidarności”, często o niej mówili, ale jako czymś odległym, co nie ogranicza w bieżących działaniach. Wściekły atak na siebie w komunistycznych mediach traktowali jako propagandową rutynę. Uważali, że oficjalnie władza w nich bije, zaś nieoficjalnie słucha z uwagą, analizuje ich kompromisowe oferty. Czuli się realistami, bo uważali, że składają władzy bezpieczną dla niej ofertę, powtarzali przecież na wiecach, że Polska jest częścią imperium, że decyzje narzuca jej Moskwa, a ten fakt należy zaakceptować. Uważali, że taka deklaracja uspokaja komunistów, kłopot w tym, że mieli nierealistyczną ocenę tego, co jest dla komunistów bezpieczne. I nierealistyczny obraz tego, jak ich władza postrzega. Po latach, na podstawie archiwów PZPR i KPZR, wiadomo, że się mylili, nie trochę, nie bardzo, lecz całkowicie. Skłonność komunistów do kompromisu, zwłaszcza Kremla, była zerowa, jedynym scenariuszem analizowanym przez komunistów było użycie siły. Spór dotyczył tylko dwóch kwestii: kto jej użyje oraz kiedy. A zatem kto spacyfikuje bunt: Rosjanie czy Polacy, oraz kiedy to zrobią – natychmiast, jak chcieli Rosjanie, czy później, jak woleli Polacy. Kompromis był możliwy, o ile w ogóle, tylko w oparciu o linię Mazowieckiego i Geremka, czyli wygaszania konfliktu.

Dzięki archiwom wiadomo coś jeszcze, Kuroń i Michnik nie tylko się mylili, ale od początku byli jednym z głównych powodów, dla których Jaruzelski i Breżniew twardo odrzucali kompromis. Nie ze względu na polityczną siłę Kuronia i Michnika, bo jej nie mieli, ale ze względu na logikę systemu. Ich krzykliwa obecność była oficjalnym zalegalizowaniem postaw antysystemowych, a nie po to Moskwa trzymała Sacharowa na zesłaniu, aby w Polsce jemu podobnym pozwolić na prowadzenie polityki. Nazwiska Kuronia i Michnika padały z ust nie tylko Stanisława Kani i Wojciecha Jaruzelskiego, ale też Leonida Breżniewa, Jurija Andropowa, Michaiła Susłowa. Gdy Kania przyjechał do Moskwy, Breżniew odczytał mu notatkę. „Nie wolno dłużej zwlekać z podjęciem aktywnych działań przeciwko elementom antysocjalistycznym. Przecież zdeklarowani antykomuniści, tacy jak Kuroń i Michnik, nie cofają się już przed żądaniem rozprawy z członkami PZPR i zmiany ustroju państwowego”. Podobnych dokumentów zachowały się dziesiątki. Na bieżąco też mieli sygnały, że grają stanowczo za ostro, Kuroń opowiada, jak zadzwonił do niego z Paryża Eugeniusz Smolar: „Jacek, jest niedobrze. Jest bardzo źle. Prasa radziecka wymienia ciebie z nazwiska jako wroga socjalizmu. To po Sołżenicynie i Sacharowie pierwszy wypadek, że wymieniają z nazwiska”.

Rzecz nie w tym, aby dwie osoby oskarżyć o doprowadzenie do stanu wojennego. Ale o uchwycenie ostrości ich politycznego stylu oraz ich pewności siebie, znacznie większej niż ich zdolność zrozumienia realiów. Opis władzy, jaki przedstawili Kuroń i Michnik, miał niewiele wspólnego z rzeczywistością. Nie zrodził się z próby zrozumienia tego, co władza robi, co mówi, jakie wysyła sygnały, ale był upartym powtarzaniem własnych myśli sprzed kilku lat, które legły u podstaw KOR-u. Myśli, których podtrzymywanie miało znowu postawić KOR w centrum wydarzeń. Tymczasem rzeczywistość dostarczała innych informacji, Wałęsa, Mazowiecki, Geremek ciągle rozmawiali z komunistami, opowiadali potem, co ci ludzie mówią, czego chcą, czego się boją. Kuroń i Michnik tych relacji nie przyjmowali do wiadomości, mówili, że komuniści blefują, a doradcy dramatyzują. Obaj dowodzili, że jest możliwa większa (Kuroń) lub mniejsza (Michnik) finlandyzacja, czyli stworzenie w Polsce reguł radykalnie innych niż w reszcie bloku.

Sprawa jest ciekawa, bo nawet wiele lat później, w pierwszych latach panowania Gorbaczowa, ta wizja była nierealistyczna. Stała się realistyczna, jak słowo podpowiada, dopiero wraz ze zmianą realiów, gdy sama Moskwa podjęła decyzję o zwijaniu imperium. W 1980 roku weto Moskwy wobec autonomii politycznej Polski było tak oczywiste, jak to, że słońce wschodzi na wschodzie; inaczej myśleli tylko antykomunistyczna młodzież oraz związkowi działacze. To nie jest tak, że dopiero stan wojenny przyznał rację jednej ze stron, że przed jego wprowadzeniem można było myśleć na różne sposoby. O twardej postawie Moskwy i nadchodzącym rozwiązaniu siłowym mówiono w Waszyngtonie, Watykanie, Londynie, Paryżu i Bonn; „Solidarność” była stale ostrzegana przez zachodnie stolice przed radykalizmem. Wałęsa wiecznie domagał się od Kuronia, ale też od Michnika, aby przestali jeździć po kraju i przedstawiać radykalne tezy, które potem trafiają na czołówki zachodnich i wschodnich gazet, bo to się skończy katastrofą. Wybuchały o to dzikie awantury, ale na wszystkie zarzuty Kuroń i Michnik odpowiadali z wyższością weteranów. Dowodzili, że w 1976 roku było podobnie, wszyscy wtedy mówili, że nie można jawnie wystąpić przeciw władzy, a jednak KOR-owi się udało.

Michnik nie zmienił zdania nawet po latach, kiedy przeczytał komunistyczne archiwa. Dowiedział się wtedy, jak błędnie opisywał perspektywę komunistów, ich wyobrażenia, ich interesy, ich skłonność do kompromisu. A co za tym idzie, jak błędnie wykreślał strategię dla opozycji. Poznawszy fakty, uznał, że to on miał rację, a winę przerzucił na komunistów: „Wiele lat później przeczytałem tom dokumentów Biura Politycznego z lat 80–81. Kiedy dziś się te dokumenty czyta, ma się wrażenie, że są to zapisy rozmów między pacjentami domu dla umysłowo ociężałych. Państwo się rozlatywało, a członkowie politbiura, odpowiedzialni za losy Polski, bez przerwy zastanawiali się, czy Kuronia i Michnika aresztować, czy ich nie aresztować, czy zatrzymać, czy nie zatrzymywać. Te dokumenty dowodzą całkowitej niedojrzałości ich politycznego myślenia”. Rozżalony Michnik dodaje, że Jaruzelski był nie lepszy. „Idea reformy systemu w sensie odkomunizowania państwa była całkowicie poza ich horyzontem”. No właśnie – poza ich horyzontem. To jest myśl, którą powtarzali wszyscy, poczynając od Mazowieckiego i Geremka. To jest diagnoza, przeciw której Michnik i Kuroń poszli na wojnę.

W ostatnich miesiącach „Solidarności” rozeszły się drogi Kuronia i Michnika. Kuroń oprzytomniał, rozejrzał się dookoła i zrozumiał, że poszedł za daleko, a wtedy poparł linię ekspertów, zaakceptował przywództwo Wałęsy. Michnik odwrotnie, jeszcze mocniej się radykalizował, a ponieważ nie tolerował różnicy poglądów, nawet u przyjaciół, zaatakował także Kuronia. Zaczęło się od usunięcia Walentynowicz, od samego początku sławna suwnicowa toczyła osobistą wojnę z Wałęsą, pełną personalnych oskarżeń, od agentury po obyczaje. Ataki były tak zaciekłe, że Wałęsa usunął ją z prezydium gdańskiej „Solidarności”. Kuroń pisze o tamtym wydarzeniu: „Ania zupełnie oszalała i nieodpowiedzialnie miotała wyzwiska”. Dalej Kuroń pisze: „Moi korowscy przyjaciele w Warszawie potraktowali sprawę Ani jako naruszenie zasad moralnych i domagali się ode mnie, żebym publicznie wystąpił przeciw Wałęsie. Tłumaczyłem, że członkostwo we władzach związku nie jest prawem człowieka, a publiczny atak na Wałęsę w tym momencie jest zwyczajną polityczną głupotą. Nie chcieli mnie słuchać… Nawet Adam Michnik”.

Konflikt zaostrzył się przed zjazdem „Solidarności”, gdy Kuroń przestał wspierać szykującego się do walki o przywództwo Gwiazdę. Michnik był wściekły, chciał obalenia Wałęsy, domagał się od Kuronia, aby poparł Gwiazdę. Kuroń opowiada: „Moje stosunki z nim zaostrzyły się wtedy bardzo. Uważał, że stojąc po stronie Wałęsy, a nie Gwiazdów, kompromituję się jako przyjaciel. Zarzucał mi, że jeżdżąc po kraju i gasząc strajki, nieustannie wysuwając ugodowe propozycje, skończę się wkrótce jako wiarygodny opozycjonista”. Kuroń opisuje jedno ze spotkań: „Adaś napadł na mnie… Rozstaliśmy się w gniewie”.

Michnik miał wówczas do Wałęsy taki stosunek, jaki w przyszłości mieć będzie wobec Jana Olszewskiego. Bił bez umiaru, z apokaliptycznym przekonaniem, że Wałęsa doprowadzi związek do zguby. Atakował Wałęsę nie tylko za polityczną linię, podważał całą jego osobistą wiarygodność, przez całą epokę „Solidarności” powtarzał, że Wałęsa zdradzi, że wyda przyjaciół, że dogada się z komunistami. Dziś trudno w to uwierzyć, ale Michnik mówił językiem Antoniego Macierewicza, językiem tropienia agentów i spisków. Ta zresztą praktyka mówienia o Wałęsie, która stanie się głośna w latach 90., w środowisku gdańskiego KOR-u już wtedy była rutyną. W dniu wyborów przewodniczącego, w trakcie sławnego Zjazdu w hali Olivia, Walentynowicz zaczepiała delegatów w kuluarach, powtarzając, że Wałęsa to agent. Gwiazda zagrał jeszcze ostrzej, zaatakował go przed całą zjazdową publicznością. W rundzie pytań między kandydatami zapytał Wałęsę, czy uważa za możliwe dogadywanie się Polaka z Polakiem, „gdy jeden z nich jest zdrajcą”. Wałęsa odparł: „Kogo masz na myśli? Może jaśniej powiesz”. Gwiazda z uśmiechem odpowiedział: „Wycofuję pytanie”. Tego dnia w kuluarach aktywny był też Michnik. Wiadomo, że ostro krytykował Wałęsę, choć nie zachowały się relacje, co dokładnie mówił. Wiadomo natomiast, że zaplanował specjalny numer „Krytyki”, do którego wywiady z Gwiazdą, Walentynowicz i Borusewiczem zaczął przygotowywać Tomasz Jastrun. Ten po latach opowiadał, że w miarę jak spływały kolejne materiały, Michnik je czytał i „był zachwycony, bo mogły załatwić Lecha”. Zresztą już wcześniej Michnik brutalnie atakował Wałęsę, kiedyś przyjechał do Stoczni Gdańskiej z referatem Spór o Stalina. Ale referat był o Wałęsie, o tym, że to on sam zamienił się w Stalina. Michnik opowiadał później: „Referat… był tak skonstruowany, że była to opowieść o robotniczym przywódcy, który stał się dyktatorem, mimo że udawał człowieka bardzo sympatycznego. Lubił dzieci, bo miał ich wiele, miał wąsy i palił fajkę. Słowem robiłem Wałęsę na Stalina”. „Robotnikom – kontynuuje Michnik – bardzo… się to podobało. Wałęsa miał autorytet, ale ja też miałem autorytet! Wałęsa był bardzo popularny, miał masę zwolenników i był równocześnie bardzo niepopularny i miał masę przeciwników. Ja byłem człowiekiem Andrzeja Gwiazdy. Uważałem, że Wałęsa wszedł w układy z komunistami, że nas sprzeda. Po 13 grudnia codziennie czekałem na komunikat, że Wałęsa się sprzedał”.

Radykalizm Michnika miał różne źródła, ale głównym była frustracja, w szesnastomiesięcznej historii „Solidarności” nie znalazł dla siebie miejsca. Reszta korowskiego środowiska szybko się odnalazła w strukturach związku, niektórzy – jak Celiński, Kuroń, Henryk Wujec, Zbigniew Romaszewski – zajmowali bardzo ważne miejsca i robili ważne rzeczy, Michnik nie robił, jedyne, co zdobył, to funkcje doradcy regionu Mazowsze oraz eksperta w Nowej Hucie. Koledzy grali w lidze krajowej, on w lokalnej. Był bardzo głośny i bardzo widoczny, odbywał dziesiątki spotkań, udzielał wywiadów, skutecznie bił się o popularność, do tego był na celowniku komunistycznych mediów, niemniej w gremiach decyzyjnych „Solidarności” był doskonale nieważny. Po roku postanowił mocniej się zaczepić w „Solidarności”, zostać delegatem na zjazd. Sprawa była skomplikowana, aby zostać delegatem, trzeba było mieć status pracownika, z tego powodu wielu opozycjonistów rezygnowało z walki o mandat. Michnik jednak się uparł. Opowiada Romaszewski: „Udało mu się załatwić, że został wybrany przez pewną spółdzielnię mleczarską spod Góry Kalwarii… Ale w ramach drugiego stopnia procedury wyborczej nie zatwierdzono go. Oficjalny argument był taki, że przecież w ogóle nie jest członkiem związku. Ale w szeptance mówiło się – bo to Żyd z KOR-u. To była granda i rzeczywista krzywda”. Michnik, opowiada dalej Romaszewski, strasznie to przeżył. Marianowi Brandysowi wyznał z goryczą, iż „w tym kraju nigdy nie będzie mógł zostać prezydentem, bo jest Żydem”.

Ciekawe są tamte ambicje, ciekawe są także urazy, jakie się wówczas zrodziły. Michnik stracił do „Solidarności” resztki sympatii, stracił też zaufanie do społeczeństwa. W rozmowie z Jackiem Żakowskim i Józefem Tischnerem, w książce napisanej w 1995 roku, mającej charakter autobiografii, rozdziały poświęcone latom 1980–1981 są uderzające, z wyjątkiem kilku akapitów jest to zapis osobistych rozczarowań, poczynając od Sierpnia. „Dla mnie to… był przede wszystkim dramat – opowiada Michnik. – Miałem poczucie, że w »Solidarności« jestem niechciany”. I dalej: „Pamiętam… takie spotkanie w KIK-u, na którym Bronek Geremek, Andrzej Wielowieyski i Jadzia Staniszkis opowiadali o strajku w Stoczni. Mówili z taką wyższościową ironią wobec korowców, że nie wytrzymałem i w trakcie przemowy Wielowieyskiego wyszedłem, trzaskając drzwiami. Myślę, że mówili bez złej woli. Dla nich naprawdę w tym czasie KOR nie był niczym ważnym. Ale dla KOR-owców, których właśnie wypuszczono z więzienia, ta ironia była i bolesna, i niedopuszczalna”.

Opowiadając o tym okresie, Michnik jest rozżalony. „Dość szybko zacząłem być z tego wielkiego »my« wyłączany. Pod hasłem »związek dla związkowców« pojawił się postulat eliminowania korowców. Musiałem sobie odpowiedzieć, jaka jest rzeczywista natura tego »my«. Rozumiałem, że… w samej »Solidarności« są siły, które ze względu na moją tożsamość, mój system wartości, moją biografię nie chcą być razem ze mną… Odkryłem w niej tendencje, które w istocie rzeczy niczym nie różniły się od tego, co głosiło Zjednoczenie Patriotyczne »Grunwald« łączące komunizm z nacjonalizmem. Różnił te dwa nurty stosunek do komunizmu, ale nienawiść wobec KOR-u była dokładnie ta sama”.

Ciekawe są te opowieści, nikt w podobny sposób nie zapamiętał tamtej epoki, a przecież wspomnień napisano mnóstwo. Ani Kuroń, ani Modzelewski, ani Geremek, ani Jan Lityński, jakby Michnik przeżył inną historię, całkowicie osobną, indywidualną, prywatną. Mówiąc o tamtej epoce, Michnik ma pretensję do wszystkich poza Hallem, do lewicowych ekspertów, do prawicowych ekspertów, do mas, do władzy, do biskupów. Próbuje nazwać swoje pretensje, odwołać się do obiektywnych kryteriów, ale mu się nie udaje. Zwykle robi to sprawnie, w tym wypadku nie potrafi, czytelnik dostaje relacje składające się wyłącznie z urazów. Żali się na związek: „Podczas gdańskiego zjazdu okazało się nagle, że to wszystko, co wydawało mi się oczywistą zasługą, może być winą. Słowo »kornik« stało się obraźliwym epitetem”. „Ci, którzy to rozpętali, chyba naprawdę wierzyli, że istnieje jakiś korowski spisek mający na celu przejęcie władzy w »Solidarności«”. Potem żali się na ekspertów. „Ślady tej mistyki słyszałem nawet u Mazowieckiego, Geremka czy Wielowieyskiego, nie mówiąc już o Wałęsie. Oni też trochę wierzyli w tę zabobonną i kompletnie absurdalną wizję korowców, którzy wszędzie są, wszystko radykalizują, pchają Polskę ku zgubie”. Tę samą pretensję ma do biskupów, do komunistów. „Kościół i władza były zgodne co do tego, że korowcy są najbardziej wywrotowym i destrukcyjnym składnikiem »Solidarności«”.

Klucz do każdej pretensji jest ciągle ten sam: poczucie własnego odrzucenia, do 1980 roku byliśmy ważni, podziwiani, po Sierpniu wszystko się zmieniło. Z osobistymi wrażeniami trudno polemizować, niemniej jako zapis realnej historii nie jest to obraz prawdziwy. Zarówno KOR, jak i korowcy cieszyli się dużym uznaniem, potężna pozycja Celińskiego u boku Wałęsy była jednym z wielu przykładów. Problem dotyczył modelu działania wybranego przez Kuronia i Michnika. Jesienią drzwi dla korowców zostały w związku otwarte, Wałęsa ciągle powtarzał: włączcie się do „Solidarności”, ale jak wszyscy inni, nie traktujcie „Solidarności” jako przybudówki dla KOR-u, pracujcie z nami nie jako grupa mająca własne cele, ale jako fragment całości. Oferta za każdym razem była odrzucana z powodu ambicji Kuronia i Michnika. Powstał dziesięciomilionowy związek, największa opozycja w dziejach komunizmu, a oni uznali, że na jej pokład wejść mogą tylko jako sternicy. Byli uskrzydleni sukcesami w drugiej połowie lat 70., Kuroń czuł się naturalnym przywódcą całej opozycji, przeznaczonym do czynów na miarę historii, Michnik czuł się prawą ręką Kuronia i więcej niż połową jego mózgu. Nie chcieli się roztopić w „Solidarności”, nie chcieli uzgadniać z innymi politycznych pomysłów, nie chcieli uchylić karku przed Wałęsą ani musieć przekonywać Mazowieckiego i Geremka. Zaczęli grę o narzucenie „Solidarności” własnych celów, oczywiście nie narzucili, bo narzucić nie mogli, ale ich wyraziste głosy były najbardziej słyszalne i w uszach komunistów, którzy zastanawiali się nad tym, kiedy użyć siły, i w uszach opozycji, która rozlewu krwi chciała uniknąć. To postawiło ich w centrum uwagi oraz ściągnęło na nich wielką krytykę, ale krytykę postawy, a nie korowskiej tożsamości. Gdy kilka lat później zmienią postawę, KOR znajdzie się w centrum wydarzeń jako najważniejszy gracz ekipy Wałęsy.

W epoce „Solidarności” Kuroń pogubił się mocno, natomiast Michnik pogubił się bardzo mocno. Kiedy do jego drzwi po raz pierwszy zapukała wielka polityka, nie miał nic do zaoferowania, jedynie frustracje, pretensje i żale. Za jego pogubieniem stał wielki intelektualny błąd popełniony w obszarze, w którym Michnik czuł się najbardziej kompetentny, czyli analizy komunizmu, a dokładniej mechanizmów jego kruszenia. Na początku lat 70. Leszek Kołakowski, intelektualny patron środowiska, postawił tezę, że system komunistyczny jest niezdolny do reformowania samego siebie. Można natomiast, dowodził Kołakowski, zmusić komunizm do reform od zewnątrz, poprzez stałą presję, poprzez społeczny nacisk. Kuroń i Michnik uznali tekst za proroczy, opublikowali serię własnych artykułów kontynuujących tę myśl, próbujących na jej podstawie nakreślić nową strategię opozycji. Michnik pisał, że porażkę ponieśli zarówno ci, którzy próbowali przekonać komunistów od środka, czyli rewizjoniści, jak i od zewnątrz, czyli katoliccy pozytywiści. Trzeba zatem zmienić strategię, skupić się na społeczeństwie, organizować je do wywierania stałej presji. „Uznanie władzy za podstawowy punkt odniesienia” – pisał Michnik – to założenie, z którym trzeba się rozstać. Podmiotem ewolucji systemu, siłą wymuszającą zmiany, może być tylko społeczeństwo. Michnik głosił, że „możliwy jest system-hybryda, skrzyżowanie totalitarnej organizacji państwa z demokratycznymi instytucjami społeczeństwa”. Ale choć pisał ciekawie, jego teza nie była prawdziwa, taka hybryda nie była możliwa, nie powstała nigdzie ani wcześniej, ani później. Cała koncepcja była jedynie sposobem na przydanie powagi i sensu grupowej potrzebie aktywności.

Michnik mówił dawnej opozycji: nic nie potraficie; opinii publicznej: razem wszystko możemy; władzy: koniec dyskusji i kompromisów. I dowodził, że w ten sposób można kruszyć komunizm. Hasła brzmiały krzepiąco, ale jako diagnoza były wielką pomyłką, komunizm ani wcześniej, ani później nie kruszył się w wyniku presji oddolnej. Wszystkie poluzowania miały charakter odgórny, przeprowadzane były pod sztandarami naprawy komunizmu, powrotu do zapomnianych źródeł, gdy natomiast pojawiała się oddolna presja na liberalizację, natychmiast ją pacyfikowali Rosjanie. Nie tylko z wrodzonej brutalności, kolejne doświadczenia, pisali o tym liczni historycy, choćby Holzer, pokazały, że wszelkie liberalizacje są ryzykowne, zaś oddolne liberalizacje, jak węgierska czy czeska, są absolutnie nie do przyjęcia. Są zbyt groźne, zbyt żywiołowe, nie pozwalają zachować kontroli, nie pozwalają parze ujść z kotła, jedynie mocniej podnoszą ciśnienie w kotle. Budzą masy, a co gorsza, potrafią uwieść lokalnych komunistów, którzy sami zaczynają w nie wierzyć. Dlatego wszystkie dopuszczalne liberalizacje musiały być odgórne, a także musiały spełnić kilka dodatkowych warunków. Dla Moskwy nie do przyjęcia były reformy obce komunistycznym tradycjom, czyli zniesienie cenzury lub demokracja partyjna. Wszystkie liberalizacje musiały również mieć zgodę Kremla, bo lokalne reżimy dość szybko przestały być dla nich wiarygodne. Późniejszy bieg wydarzeń, już po 1981 roku, pokazał, że tych strategii Kreml nigdy nie zmienił, cała ewolucja komunizmu, aż po jego upadek, miała charakter odgórny. Od góry, z Kremla, przyszła pierestrojka, od góry, z Kremla, przyszła decyzja, że lokalni komuniści mogą robić, co chcą, od góry, od Jaruzelskiego i Kiszczaka, przyszła decyzja o okrągłym stole. Dla losów komunizmu ostatnia fala odgórnych liberalizacji okazała się samobójcza, niemniej taka właśnie była logika upadku komunizmu. Był on przypadkowym samobójstwem ratującego siebie systemu, a nie zwycięstwem pragnących wolności społeczeństw. To zresztą tłumaczy, dlaczego samobójstwo komunizm popełnił także w krajach, w których nie było ani jednego opozycjonisty, a społeczeństwo nie wywierało żadnej presji na wolność.

Pomysł Michnika i Kuronia na walkę z komunizmem poprzez społeczną presję był atrakcyjny, zwłaszcza terapeutycznie. Dawał pole do działania, dawał sens działaniu, pozwalał stworzyć własny świat, normalny, niezależny od władzy, wolny od miałkich kompromisów, od pokory, od konformizmu. Oferta była bardzo pociągająca, natychmiast podbiła umysły elit i młodzieży. Jako metoda wychowawcza była również pożyteczna, niemniej jako polityczna analiza była fałszywa. Mazowiecki i Geremek rację mieli po swojej stronie, w komunizmie graczem byli komuniści, nigdy antykomuniści. Taka była natura tego systemu, taki podział siłowych aktywów, dający władzy nieskończoną przewagę nad społeczeństwem. Opozycja mogła wyrywać władzy małe kąski, jak niezależny ruch wydawniczy, ale wielkie kęsy – jak referat Chruszczowa, destalinizacja, Październik, gierkowskie poluzowanie – przychodziły tylko od góry. KOR, zbudowany na otwartej wrogości wobec władzy, mógł być sukcesem tylko dlatego, że był mały. Składało się na niego, wraz z wszystkimi współpracownikami, może trzystu ludzi. Wizja pomnożenia KOR-u razy tysiąc lub milion, a takim schematem myślowym operował Michnik w 1980 roku, była kompletną pomyłką. Michnik i Kuroń w 1980 roku wbiegli na szachownicę w poczuciu, że mogą wziąć udział w wielkiej grze, ale nie mogli, bo nie rozumieli zasad gry. Wejdą w połowie lat 80., gdy zasady zrozumieją, gdy dołączą do ekipy Wałęsy i zaczną grać na jej warunkach.

Hall opowiada: „11 grudnia 1981 roku spotkałem przypadkowo Michnika… Był zirytowany zbyt kunktatorską – jego zdaniem – polityką przewodniczącego »Solidarności«… Gdy po raz kolejny spotkałem go w sierpniu 1984… mówił o Wałęsie w samych superlatywach, tytułował go wodzem”.

Rozdział II
Moralista, bohater, męczennik

Stan wojenny powołał do życia nową postać, Michnik postanowił zostać narodowym sumieniem, narodowym wzorem i narodowym męczennikiem. Sprawa jest delikatna i trudna w opisie, bo można się obsunąć w łatwe szyderstwo, jak też w łatwy podziw. Poprzestańmy zatem na minimalistycznej metodologii: nie oceniamy tutaj ambicji Michnika, ich zasadności lub bezzasadności, a tylko je opisujemy. Nie poprzez oceny innych osób, które były różne, od zachwytu po sprzeciw, ale głównie poprzez fakty z życia Michnika oraz jego własne wypowiedzi.

Zacznijmy od kilku fragmentów z autobiograficznej rozmowy z Żakowskim i Tischnerem. Michnik opowiada: „Kiedy w 77 roku siedziałem w więzieniu, napisałem, że paru moim kolegom z KOR-u i mnie Pan Bóg złożył na plecy szczerbaty polski los, który musimy nieść”. Kilka lat później, kiedy w stanie wojennym siedział w więzieniu, pojawiło się u Michnika podobne poczucie, ale tym razem w odniesieniu już tylko do siebie. „Czułem, że znalazłem się w specyficznej… sytuacji – że jestem tym człowiekiem, któremu na pięć minut Pan Bóg powierzył honor Polaków”. W obu wyznaniach Bóg nie jest metaforą, słowa padają w rozdziale, w którym Michnik opowiada o swojej religijności, niesformalizowanej sakramentami, niemniej silnej. Michnik opowiada dalej: „W więzieniu miałem wrażenie, że Pan Bóg do mnie przemówił i powiedział mi: »Ty się masz zachowywać przyzwoicie, a resztę ja biorę na siebie. Pilnuj tylko jednego. Zachowuj się przyzwoicie i… nie idź na żadne kompromisy… Nie wolno ci ustąpić. Nigdy!«”.

„Więc przyszedł do ciebie Pan Bóg…” – mówi zaskoczony Żakowski. Michnik potwierdza: „To było bardzo metafizyczne przeżycie. Kiedy na początku września 1982 roku… wieźli mnie z Białołęki na Mokotów, w milicyjnej suce zastanawiałem się: dlaczego?. I przeszło mi przez myśl, że w tym jest sens. »Trzeba, żebyś siedział. I nie jest obojętne, jak będziesz siedział«. Można naturalnie powiedzieć, że jest objawem pychy nazywanie tego impulsu Panem Bogiem. Ale uważam, że od tego czasu w więzieniu zachowywałem się dużo mądrzej, niżby to wynikało z moich intelektualnych predyspozycji. O tyle mądrzej, że nie można tego wytłumaczyć jako prostego splotu przypadkowych okoliczności”. „Nie boisz się tego wysokiego tonu?” – dopytuje Żakowski, na co Michnik mówi: „Opowiadam to po raz pierwszy w życiu, bo mnie do tego zmusiłeś”. „Ale ja pytam – ciągnie Żakowski – czy nie boisz się tego tonu w sobie?…” „Boję się. Wolałbym przypisać moje czyny własnemu rozumowi, własnej odwadze, osobistej dzielności. Ale to by nie było uczciwe. Bo to nie jest moja zasługa”.

Już w latach 70. Michnik sygnalizował, że poczuwa się do wypełnienia szczególnej misji moralnej i historycznej. Na każdym etapie swojego życia powtarzał, że nie jest politykiem, i chyba mówił szczerze. Uważał, że jest kimś więcej, że jest sumieniem narodu, jego duchowym przewodnikiem, a także jego męczennikiem. Nie wiadomo, kiedy te ambicje się zrodziły ani po jakiej drodze wzrastały, ale niektóre okoliczności są oczywiste. Zacznijmy od sprawy najprostszej, od wzorów z młodości. Jego ojciec siedział w więzieniu sześć lat, bohaterowie jego dojrzewania, Kuroń i Modzelewski, ponad trzy. W środowisku rewolucyjnej lewicy, w którym wyrastał, więzienia nie traktowano jako dolegliwości, lecz jako obowiązek, miejsce, przez które od pokoleń przechodzą wszystkie wartościowe jednostki. Michnik szybko trafił do więzienia, co dało mu wielką sławę i autorytet. Polubił tę sławę, polubił ten autorytet. Są różne postaci bohaterstwa, jest ciche, pokorne, anonimowe, właściwe ludziom, dla których liczy się tylko osąd własnego sumienia, jest też dumne, lubiące wielką publikę oraz wielką sławę, typowe dla Greków, Rzymian i wszelkich kultur rycerskich. Michnik należał do drugiego gatunku, chciał rozgłosu, publicznego sukcesu, pragnął być wzorem dla współczesnych, symbolem dla potomnych. Na swoją legendę pracował ciężko, ofiarnie, metodycznie, nie wybierał krótszych dróg, nie wybierał niższych przeszkód, robił rzeczy, których inni wcześniej nie robili. Kiedy w 1977 roku udało mu się pojechać na Zachód, przez wiele miesięcy występował w mediach, mówiąc o PRL-u otwartym językiem. Tego nigdy nie było, aby Polak mający wrócić do kraju mówił o komunizmie tak ostro, tak otwarcie. Mogli go potem za to zamknąć, mogli go zabić, jego postawa stała się sensacją. „Kiedy wróciłem – opowiadał po latach – już nie można mnie było po cichu zamknąć. Można mnie było wsadzić do więzienia, można mnie było nawet zabić, ale już nie po cichu. Uzyskałem na Zachodzie rozgłos, dzięki któremu od tej pory każda represja wobec mnie musiała się dokonywać w świetle jupiterów”. Ale miało to swoją cenę, Michnik przyznał się potem, że nocami budził się wystraszony, krzyczał, że go aresztują. Nie był typem bohatera z powodu braku wyobraźni i nigdy takiego nie udawał, a ryzyko zawsze istniało, co pokazało zabójstwo księdza Popiełuszki. Niemniej Michnik zawsze szedł ostrzej, odważniej, ryzykował więcej niż inni. Licytował się z całym opozycyjnym światem, chciał osobiście przekraczać kolejne rekordy odwagi, miał wieczne zatargi z przesłuchującymi go ubekami, z dyrektorami więzień. Chciał być najbardziej nieugięty i najbardziej podziwiany.

Są opozycjoniści, którzy więzieniem ryzykują, oraz tacy, którzy do więzienia świadomie zmierzają, Michnik należał do drugiej kategorii, z pełną świadomością grał własnym ciałem, bywał zmęczony, ale parł dalej. Robił rzeczy, za które spodziewał się aresztowania, aby swoim aresztowaniem móc delegalizować władzę, aby swoim losem pokazywać jej bezduszność, aby więzieniem budować swoją legendę. Kuroń opowiada, jak po amnestii, po wyjściu z trzyletniego więzienia, chodzili we dwóch po plaży i myśleli, co zrobić. Michnik zaproponował, żeby sprawdzić, jak to jest z tym poluzowaniem. A jak sprawdzić? Zrobić coś, za co wcześniej władza zamykała. Dlatego Stefan Kisielewski pisał o Michniku, że „pali się do więzienia”, do „indywidualnego tragizmu”.

Michnik dużo siedział w więzieniu i dużo robił, aby świat wiedział, że siedzi w więzieniu; w każdej książce, w każdym tekście, w każdej wypowiedzi przypominał o tym, jeśli akurat nie siedział, przytaczał anegdotę więzienną. Z początku didaskalia więzienne były dyskretne, z czasem stały się natrętne, po kilka stron opowieści o swoich perypetiach, długie cytaty z aktów oskarżenia oraz ciągłe zapewnienia, że się nie ugnie, bo woli „być wolnym w więzieniu, niż niewolnikiem poza jego murami”. Tych obietnic było dużo, po kilka każdego roku. „Nie mam złudzeń. Wyrok na pewno będzie wysoki – co najmniej kilka lat. Nie wierzę, by mnie objęła jakaś amnestia… Ale żadnej prośby o łaskę nie napiszę”. Albo takie: „nie zamienię więziennej celi na Mokotowie na mieszkanie w Paryżu lub Wiedniu”. Lub „Wolę… dzielić ławę oskarżonych z Bogdanem Lisem i Władkiem Frasyniukiem niż ławę poselską z Rakowskim i Siwakiem”. Na potrzeby opisu więziennego losu stworzył własny język, rodzaj liryki więziennej. „Piszę stąd, zza krat mokotowskiego więzienia, z ciemnej czeluści pawilonu specjalnego MSW”. „Przede mną głęboka studnia trzech lat więzienia. Przyszłość pogrążona jest w mroku”. „Muszę już kończyć swoje refleksje. Dziś w nocy, za kilka godzin, jest ostatnia okazja, żeby przerzucić ten tekst na tamtą troszkę wolniejszą stronę muru. Trzeba się spieszyć”.

Żaden więzień polityczny nie wyniósł swego losu do rangi legendy, ale też żaden nie chciał sobie budować więziennej legendy. Więźniowie polityczni PRL-u, zarówno epoki stalinowskiej, jak i późniejszej, o swoim uwięzieniu zwykle nie mówili. Chrzanowski spędził sześć lat w więzieniu stalinowskim, potem, owszem, napisał książkę, ale o innych więźniach; Niesiołowski spędził w więzieniu ponad pięć lat, niemal nigdy o tym nie mówił; Modzelewski spędził w więzieniu siedem lat i dopiero na starość, w autobiografii, opisał tamten czas tonem lekkim, jako ciekawostkę; Moczulski milczał, choć jego sześć lat spędzonych w więzieniach było wyjątkowo ciężkie. Sprawa jest ciekawa i nie dotyczy tylko epoki PRL-u, więzienie w polskiej historii jest częste, ale przez samych więźniów jest traktowane dyskretnie, powstawały czasem wspomnienia z więzienia, ale nie skupiały się na budowaniu własnej legendy. Czytelnik zaczyna się zastanawiać, kto dla Michnika, tak oczytanego w polskiej historii, jest wzorem. Jak wysoko mierzy? Z kim chce być skojarzony? Z Trauguttem, Piłsudskim, Wyszyńskim, Łukasińskim? Jedno jest pewne, żaden z narodowych bohaterów nie chlubił się tak mocno więzieniem. Przeciwnie, Piłsudski, gdy trafił do Cytadeli, symulował chorobę psychiczną, aby szybko uciec. Cela było dla nich ceną, nie celem.

Egocentryzm? Na pewno. Czemu jednak wyrażał się w takiej postaci? Więcej światła na motywy Michnika rzucają religia oraz najwyższy dostępny w niej ludzki status, czyli rola męczennika, który własnym cierpieniem daje świadectwo wiary. Do religii Michnik zbliżył się przed trzydziestym rokiem życia, kluczową rolę jak zwykle odegrał Kołakowski, jego studia nad chrześcijaństwem, jego fascynacja Chrystusem, bliska konwersji, zelektryzowały Michnika. Dawny ateista, i to nie byle jaki, ale zawzięty, wojujący, szyderczy, ewidentnie szukał Boga i wcale się z tym nie krył. Michnik poszedł tropem Kołakowskiego, zaczął czytać Pismo Święte, przeglądać literaturę religijną. „Byłem wychowany kompletnie bez Boga i w pewnym momencie poczułem ten głód” – opowiadał po latach. Nie tylko zresztą on, w podobnym czasie religijne olśnienie przeżył Kuroń. Obaj zaczęli szukać kontaktów z katolickimi intelektualistami, potem z klerem, szybko przerodziły się one w trwałe związki, a pierwsza ciekawość przeszła w stabilną fascynację, co widać przede wszystkim w języku. Ewangeliczne prawdy weszły na stałe do ich tekstów, które w treści zaczynają się roić od „miłości”, „dobra”, „wybaczania”, a w formie stylizowane są na kazania lub przypowieści. Po latach używania retoryki lewicowej emancypacji, w komunistycznym wydaniu bardzo zimnej, głównie ekonomicznej, znaleźli coś pasującego do ich natury, słowa żarliwe i podniosłe. Część środowiska komandosów była skonsternowana, ale to był dopiero początek, świeżo odkryty patos chrześcijańskiej miłości stał się dla Michnika tożsamościowym przeżyciem, które pozostało w nim na zawsze. Odtąd swoje zachowania budował na publicznej cnocie, która się wyrażała w publicznym cierpieniu, zazwyczaj więziennym, oraz w publicznych ślubowaniach, że sam nigdy nie będzie postępował źle. Moralne wyznania i osobiste deklaracje pojawiały się w każdym tekście, w każdej książce, często bez żadnego pretekstu schodził Michnik z tematu i zaczynał pisać o sobie, o swojej moralnej wrażliwości, o męczących go dylematach, a potem składał ślubowania, obiecywał wierność zasadom. Zapewniał, że nie sięgnie nigdy po złe środki, aby nie upodobnić się do wroga. Że kiedy wygra swoją walkę, chce być zdolny przebaczyć. Że zło chce zwyciężać dobrem. Że zawsze będzie szedł drogą moralnie trudniejszą. Że nigdy nie odwróci się od Chrystusa.

Publicznie deklarowany własny zapał do czynienia dobra był dziwny, skupiał uwagę na sobie, a nie na dobru, był bardziej pochwałą własnej dobroci, niż pochwałą samego dobra. Księża, teologowie, a nawet święci nigdy nie stawiają samych siebie za wzór, opowiadają zawsze o innych, św. Augustyn prędzej opowie, jak porzucił żonę, niż się pochwali mocą własnego sumienia. Patrzono na Michnika z rosnącym zdziwieniem, jego moralny patos bywał nieznośny, zarazem w kontaktach prywatnych pozostał sobą, nadal lubił język szorstki, humor zarówno cięty, jak i dosadny, prowadził życie wesołe i bogate w nieświęte przygody. W tekstach, poza chwilami, kiedy głos mu się załamywał moralną emfazą, był rzeczowy i analityczny. W rozmowach przyjacielskich potrafił spojrzeć na siebie bez złudzeń, przyznawał, że do swojego publicznego wizerunku nie dorasta, ale dodawał, że od prywatnej prawdy ważniejszy jest publiczny wysiłek sięgania wyżej. Aureolę wkładał tylko w rolach oficjalnych.

Najbliższemu środowisku jego nowy ton się podobał, bo przechodziło podobną ewolucję. Młodsze lewicowe pokolenia, czyli nie spod znaku przedwojennego PPS-u, ale już komunizmu, dawną żarliwą lewicowość zastępowały równie żarliwą moralistyką, ton nadawały dewiza Havla „Żyć w prawdzie” oraz Kołakowskiego „Żyć w godności”. Złej władzy przeciwstawiono ideał obywatelskiej wspólnoty opartej na prawdzie i dobru, ale nie chodziło o to, co dziś rozumiemy przez „społeczeństwo obywatelskie”, czyli o zaangażowanie w sprawy publiczne duże i małe, ale o utopię wspólnoty walczącej z kłamstwem i złem. Było w tej postawie wiele pozy, a jeszcze więcej przesady, nie była to moralność gęsta, jak chrześcijaństwo czy stoicyzm, bardziej była podobna do młodzieżowej kontestacji, do gorącej fascynacji, która prowadzić może do czasowej dewocji, ale potem mija bez śladu. I w istocie po dekadzie patetyczna formuła życia w godności zanikła, była stanem przejściowym, formą zastępczą, nagły atak moralistyki był sposobem rozładowania rewolucyjnego żaru, upuszczenia zbyt wielkiego ciśnienia w kotle ideałów młodości. Była sposobem na miękkie odejście od wielkich celów naprawy ludzkości do obrony elementarnych warunków życia ludzi dookoła. Pod koniec lat 80. moralistyka została przez środowisko porzucona, zostali przy niej tylko Michnik i Kuroń.

Ale na razie jesteśmy na początku lat 80. O ile czas „Solidarności” Michnik spędził przybity, odstawiony przez historię na bok, w stanie wojennym odżył. Gdy Bóg mu powierzył misję obrony honoru Polaków, w prasie podziemnej i emigracyjnej pojawiła się seria jego listów z więzienia. Adresowane były do anonimowego przyjaciela, po latach tłumaczył, że odbiorcą miała być cała solidarnościowa opinia publiczna: uwięzieni, działacze oraz zwolennicy opozycji. W pierwszym liście tłumaczył, że nie wolno podpisywać żadnych lojalek, że esbecy dokument wykorzystają, skompromitują uwięzionego albo zmuszą do dalszej współpracy, trzeba zatem zacisnąć zęby i wytrzymać w więzieniu. Istotą listu nie była jednak treść, dla większości działaczy oczywista, ale forma. List miał poetykę kazania, jakie mógłby wygłosić kapelan „Solidarności”, gdyby umożliwiono mu mszę. Weźmy kilka cytatów: „Odmawiając zgody na współpracę, odrzucając status konfidenta i donosiciela… chronisz nadzieję. Nie tylko w sobie i dla siebie, także w innych i dla innych. Tę swoją deklarację nadziei rzucasz – jak zalakowaną butelkę w morze – z więzienia w świat, między ludzi”. „Pamiętasz o historii swojego narodu… Pamiętasz o ludziach, których torturowano i więziono długie lata, a nie podpisywali takich deklaracji. I wiesz, że i Ty nie podpiszesz, bo tej pamięci nie potrafisz i nie chcesz się wyrzec”. „Widzisz… jasno pośród ciemnej, bezgwiezdnej nocy, dzięki swemu ulubionemu Poecie, że „lawina bieg od tego zmienia, po jakich toczy się kamieniach”. I chcesz być tym Kamieniem, który odwróci bieg wydarzeń. Choćby to być miał jeden z kamieni rzuconych na szaniec”.

W drugim liście Michnik namawiał, aby uwięzieni nie decydowali się na emigrację. Ton z początku jest spokojniejszy, jest chłodną analizą, bo Michnik zmierzyć się musi z poważnym problemem, nie może wprost oznajmić, że emigracja jest zdradą, zbyt wielu jego przyjaciół wybrało tę drogę, zbyt wielu jego mistrzów żyje za granicą. Poza tym byłoby to medialne samobójstwo, wszyscy kluczowi gracze na rynku opinii od Giedroycia, przez ekipę RWE, po braci Smolarów to emigranci. Po długich rozważaniach, że wybór emigracji nie zawsze był zły, Michnik przechodzi do rzeczy. Twardo, ultymatywnie, karcąco, nie namawiając do heroizmu, ale do niego zmuszając: „Ci, co dziś wybierają emigrację, dopuszczają się aktu, który jest zarazem kapitulacją i dezercją”. Zdradą wobec innych ludzi: „Wobec tych, co Ci zawierzyli… tych, którzy Tobie, internowanemu, przynoszą żywność, modlą się za ciebie w kościołach, myślą o Tobie z wiarą, nadzieją i miłością, dla których jesteś – jak cała »Solidarność« – znakiem Polski lepszej”.

W kolejnym liście wzywał do działań konspiracyjnych równie kategorycznie: „Taki jest dzisiaj nakaz polskiego honoru i taki jest nakaz polskiego rozumu. Honoru – bo naród, który w pokorze znosi, jak mu konfiskują wolność, na tę wolność nie zasługuje. Rozumu – bo naród, który nie dostrzega realnej szansy na odzyskanie swojej wolności i z tej szansy nie korzysta – nigdy wolności nie osiągnie”. Bez podziemia „skarlejemy i znikniemy, utracimy godność narodową”. Można zrozumieć tamte emocje, niemniej diagnoza Michnika znowu była fałszywa, nawet nie dlatego, że podziemie nie spełniło pokładanych celów, nie stało się centrum realnego oporu. Przede wszystkim sytuacja nie była tak dramatyczna, stan wojenny był aktem brutalnym, ale nie był katastrofą narodową na miarę przegranych powstań, nie był też tak ponury jak czas stalinizmu, kiedy mordowano ludzi tysiącami, a narodowi groziła sowietyzacja. Tymczasem Michnik mobilizował społeczne emocje, jakby Polska była na skraju wynarodowienia. „W strategię ruchu oporu musi być wpisana zasada edukacji narodowej na poziomie elementarnym. Powtórzyć wypada dzisiaj słowa »Roty« – »Twierdzą nam będzie każdy próg«”. „Niezbędne jest sformułowanie… programu dla polskich rodzin, programu edukacji społecznej każdego dziecka”.

W listach pojawił się ton, za który pokocha go młodzież, aby po 1989 roku go znienawidzić – płomienny, patetyczny antykomunizm. Michnik pisze o „totalitarnej dyktaturze”, o „brutalnym terrorze”. Padają mocne frazy: „odziani w rogatywki spadkobiercy Wandy Wasilewskiej”, „szajka gangsterów”; padają mocne diagnozy: „dziś stanąć po stronie WRON-y… znaczy opowiedzieć się przeciw narodowi”. Kraj opisuje Michnik jako „więzienie”, obywateli jako „więźniów”, komunistów jako „klawiszy”. Michnik przemawiał językiem ulicy, więc zdobył popularność ulicy, po latach powie z satysfakcją: „mnie, ezoterycznego intelektualistę, kocha cały naród polski”. Stan wojenny zdezawuował linię polityczną Michnika z epoki „Solidarności”, pokazał, że ostry nacisk na władzę nie miał sensu, wręcz odwrotnie. Zarazem stan wojenny przekreślił ewentualne pretensje do Michnika, bo komuniści stali się znienawidzonym wrogiem. Pytanie, kto z większym sensem z nimi walczył, straciło znaczenie, ważne było, kto dziś mocniej przeciw nim występuje, a nie było nikogo, kto mógłby się równać z Michnikiem. Stał się patronem nowej opozycyjnej postawy i nowego języka: twardego antykomunizmu. Przed stanem wojennym takiego antykomunizmu w polskiej polityce nie było, dominował język koncyliacyjny, traktowanie komunistów jako rosyjskich zdrajców nie było rzadkie, jednak krytyka rzeczywistości wyrażała się w języku pozytywnych celów: wolności, godności, emancypacji. Chciano lepszej Polski, nie skupiając się na policzkowaniu tych, którzy są twarzami Polski realnej. Michnik okazał się patronem nowego języka, który aspiracje do lepszej Polski wypowiadał poprzez fundamentalną krytykę władzy, a nawet nie tyle władzy, co kilku nazwisk. Michnik radykalnemu antykomunizmowi przypiął skrzydła, bo uprościł i spersonifikował wielki geopolityczny problem: winni są po prostu dwaj generałowie. I w tej formule antykomunizm trwał potem przez kilka dekad, jako moralne oburzenie na dwóch generałów. Listy Michnika z więzienia, a w szczególności list ostatni, do generała Kiszczaka, zajęły pierwsze miejsce w kanonie antykomunistycznej literatury. Po latach, gdy jego stosunek do generałów się zmienił, Michnik dowodził, że jego dawne gesty były potrzebne, że ówczesna demonizacja wroga była koniecznym dopełnieniem gry, której celem było porozumienie z wrogiem. „Ta schizofrenia była wpisana w naszą ówczesną kondycję” – tłumaczył – „skoro stawialiśmy na opór, musieliśmy się odwołać do optyki czystego zła, bo tylko w imię czystych wartości można ryzykować swoje życie, wolność, zdrowie, szczęście najbliższych”. Ale nie była to diagnoza prawdziwa, nie musiał demonizować, lecz chciał. Inni tego nie robili, Mazowiecki, Geremek, Wałęsa, Kuroń, Modzelewski czy Romaszewski nie sięgali w opisie generałów po optykę czystego zła, atakowali ekipę stanu wojennego ostrzej niż ekipy poprzednie, ale nie robili z władzy demona. Na takie rzeczy zezwalali ulicy, bo dobrze jest pokazać rywalowi pazury, ale nie swoje własne, kiedy się myśli o porozumieniu.

Najostrzejszy tekst, czyli list do Kiszczaka, powstał w sytuacji politycznie zagmatwanej. W więzieniach siedziało kilkuset więźniów politycznych, z czego najważniejszy był los jedenastu, głośnych działaczy „Solidarności” i KOR-u (Modzelewski, Kuroń, Gwiazda, Michnik, Wujec, Romaszewski, Jan Rulewski, Seweryn Jaworski, Marian Jurczyk, Grzegorz Pałka, Andrzej Rozpłochowski). Generałowie chcieli im urządzić proces pokazowy, ale z czasem zrozumieli, że to się im nie opłaca, zachodnie media ciągle o więźniach pisały, zaś amerykańskie władze twardo powiązały poluzowanie sankcji gospodarczych z opróżnieniem więzień. Na wypuszczenie więźniów od dawna naciskał też Kościół i właśnie z jego pośrednictwa generałowie postanowili skorzystać. Pod patronatem biskupów zaczęły się negocjacje na temat warunków wypuszczenia więźniów. Komuniści licytowali mocno, zaczęli od propozycji wyjazdu z Polski, co propaganda przedstawiłaby jako chciwość na zachodnie wygody, pomysł z miejsca odrzucono. Drugą propozycją była deklaracja lojalności wobec władzy, pomysł równie nieakceptowalny. Po długich naradach udało się zbudować kompromisową ofertę: pół tysiąca więźniów opuszcza więzienie, w zamian jedenastu najsławniejszych na ręce Kościoła składa deklarację zaprzestania działalności na dwa lata. A zatem, nie podpisują lojalki wobec władzy, ale list do prymasa, w którym dla dobra wszystkich uwięzionych obiecują dwuletnią bierność.

Z oczywistych powodów rozmowy wstępne toczyły się za plecami zainteresowanych, ale decyzję mieli podjąć wyłącznie oni. Władze zobowiązały się zorganizować serię spotkań, poza murami więzienia, w czasie których aresztowani będą mogli zastanowić się nad ofertą, porozmawiać ze sobą, a także z osobami, którym ufają. Nie wszyscy wtajemniczeni w negocjacje byli zadowoleni z oferty, na przykład Bujak był wściekły, w liście do Geremka pisał, że ten, kto przygotował projekt ugody, jest „głupcem, politycznym szalbierzem i człowiekiem bez elementarnego poczucia moralności”. Ale Geremek ugody bronił, tłumaczył Bujakowi, że jedenastka wychodzi z więzienia nie dla ratowania siebie, ale innych więźniów, co będzie mocno zaznaczone, wychodzi na podstawie umowy z prymasem, a nie z komunistami. A za najważniejsze uznał Geremek polityczne skutki, czyli powrót „Solidarności” do gry; choć po cichu, władza znowu siada z nią do negocjacji. Jedni się zgadzali z Geremkiem, inni nie, ale kompromis osiągnięto szybko, przecież nie Geremek czy Bujak mieli podjąć decyzję, ale sami więźniowie. Zapadła decyzja, że cała opozycja poprze wolę jedenastu więźniów, bez względu na to, jaka ona będzie. Na koniec projekt ugody pobłogosławił papież Karol Wojtyła.

Rzutem na taśmę komuniści spróbowali przepchnąć wariant wyjazdu więźniów za granicę, Jerzy Urban upublicznił pomysł na konferencji prasowej, ale został natychmiast odrzucony. Wujec odpowiedział z więzienia listem otwartym do Kiszczaka, w którym uznał propozycję za obraźliwą i oświadczył, że woli wieloletnie więzienie. Wujec pisał: „1. Dlaczego obraża Pan ludzi, którzy już dwa lata siedzą w więzieniu bez wyroku i mają zakneblowane usta?… 2. Dlaczego chce Pan wyrzucać za granicę ludzi, którzy mają inne zdanie niż Pańscy szefowie?”. List Wujca ukazał się w „Tygodniku Mazowsze”, a komuniści, widząc, że przegrali, przystali na warunki kościelnych negocjatorów.

W tym momencie włączył się Michnik, miesiąc po Wujcu on również napisał list do Kiszczaka, ale demonstracyjnie ostrzejszy. W liście, który parę dni potem ukazał się w „Tygodniku Mazowsze”, Michnik pisał: „1. Aby tak jawnie przyznać się do deptania prawa, trzeba być durniem. 2. Aby, będąc więziennym nadzorcą, proponować człowiekowi więzionemu od dwóch lat Lazurowe Wybrzeże w zamian za moralne samobójstwo, trzeba być świnią. 3. Aby wierzyć, że ja mógłbym taką propozycję przyjąć, trzeba wyobrażać sobie każdego człowieka na podobieństwo policyjnego szpicla”. Pisze dalej: „Sami złajdaczeni, chcecie nas ściągnąć do swego poziomu. Otóż nie! Tej przyjemności wam nie dostarczę. Nie znam przyszłości i wcale nie wiem, czy dane mi będzie dożyć zwycięstwa prawdy nad kłamstwem, a »Solidarności« nad obecną antyrobotniczą dyktaturą. Rzecz w tym wszakże – Panie Generale – że dla mnie wartość naszej walki tkwi nie w szansach jej zwycięstwa, ale w wartości sprawy, w imię której tę walkę podjęliśmy. Niech ten mój gest odmowy będzie maleńką cegiełką budującą honor i godność w tym co dzień unieszczęśliwianym przez was kraju. Niech będzie policzkiem dla was, handlarzy cudzą wolnością!”. Kolejne strony listu utrzymane były w podobnym tonie. Geremek miał potem pretensję, że list został napisany w logice wypowiedzenia wojny, zaś Kuroń krytykował użycie obelżywych słów, ale nie to było najciekawsze. Nie list był ważny, lecz późniejsze zachowanie Michnika.

Kilka tygodni później odbyło się pierwsze spotkanie uwięzionych, nie w pełnym gronie, byli podzieleni na kilka grup. Wszyscy byli zaskoczeni, nie wiedzieli, czemu wyjechali z więzienia, gdy trafili na miejsce, do kilku willi MSW, dostrzegli znajome twarze: Mazowieckiego, Geremka, Olszewskiego, Lipskiego, Zieję, Steinsbergową. Tam po raz pierwszy się dowiedzieli o ofercie wyjścia z więzienia, nikt ich nie namawiał, nikt nie ponaglał, szczerze im przedstawiono wady i zalety pomysłu, poinformowano, że ma poparcie Wałęsy i papieża. Powiedziano im, że jest tylko jeden warunek, mają wspólnie podjąć decyzję. Ale pojawił się kłopot, jeden z więźniów, czyli Michnik, nie przyjechał na spotkanie, nie było go w żadnej z willi. Jako jedyny wiedział, w jakim celu ma wyjechać z więzienia, więc odmówił wyjścia z celi. Lipski pojechał na Rakowiecką, aby wyjaśnić, czy nie jest to jakaś prowokacja, władze wpuściły go do więzienia, ale Michnik nie zgodził się z nim spotkać. Pojechał więc Kuroń, został wpuszczony do celi Michnika, ale ten nie chciał z nim rozmawiać, nie chciał go nawet wysłuchać. Wybuchła awantura, „Adaś krzyczał, że jak ktoś przychodzi pertraktować do siedzącego w więzieniu, to jest albo ubek, albo kolega ubeków. Ja wrzeszczałem… Masz iść do przyjaciół i rozmawiać z nimi”. Na krzykach się skończyło, Michnik nie chciał spokojnie rozmawiać, Kuroń wyszedł z niczym. Pojawił się problem, co robić dalej, papież naciskał, aby decyzja była wspólna, całej jedenastki, czekano więc na Michnika, na jego argumenty, ale Michnik nadal odmawiał spotkania, zaś do szefa więzienia pisał skargi, że nachodzą go jacyś ludzie, Lipski i Kuroń, bez jego zgody. Kilka dni potem Kuroń znowu spotkał się z Michnikiem, potem było spotkanie trzecie, nadal bez skutku, Michnik stanowczo oznajmił, że nie weźmie udziału w spotkaniu jedenastki, a Kuroniowi oświadczył, że jeśli ten przyjmie warunki oferty, uzna to za „akt zdrady”.

Mijały dni, pozostałych dziesięciu więźniów nadal nie wiedziało, co robić, w pierwszym odruchu większość chciała skorzystać z możliwości wyjścia na wolność, po wspólnych rozmowach pomysł raczej odrzucali, ale chcieli poznać racje Michnika. W końcu zdecydowano, że z Michnikiem spotka się Modzelewski, miał zbyt duży autorytet, aby Michnik odmówił mu rzeczowej rozmowy. Do spotkania doszło, opowiada Modzelewski: „Adam nie awanturował się. Stwierdził spokojnie »Uwięziony nie negocjuje«”. Modzelewski był zdziwiony: „Było to nieścisłe, bo z nami nikt nie negocjował… Dyskutowaliśmy… między sobą i z naszymi doradcami, a nie z władzami PRL”. Michnik powiedział Modzelewskiemu, że chce procesu, że skorzystanie z amnestii będzie przyznaniem się do winy i osłabieniem podziemia, ale przyjścia do kolegów i przedstawienia swoich racji odmówił.

Doszło więc do głosowania w niepełnym gronie, bez Michnika i Jurczyka, który trafił do szpitala. Większość opowiedziała się przeciw porozumieniu, reszta się do woli większości dostosowała, wszyscy zostali w więzieniu. W środowisku opozycyjnym ich decyzję przyjęto z mieszanymi uczuciami, prasa podziemna była zachwycona, natomiast Geremek, Mazowiecki, Olszewski czy Kaczyńscy uważali to za wielki błąd, niemniej zgodnie uznali, że uwięzieni mieli prawo do każdej decyzji. Źle sprawę przyjął jedynie Kościół, zwłaszcza że Michnik opublikował w „Tygodniku Mazowsze” kolejny ostry tekst, w którym zaatakował negocjatorów kościelnych i opozycyjnych. Wielokrotnie powtarzał w nim z pretensją: „Nikogo nie upoważniałem do roli mediatora w moich stosunkach z klawiszami”. Pisał: „Chcę mieć proces, by móc udowodnić swoją niewinność”. „Niech nikt nie pomaga generałowi Kiszczakowi w pozbawianiu mnie zdrowia w karcerach mokotowskiego więzienia… Mój organizm może nie wytrzymać… podłości mjr. Dejnarka, który jest gotów mnie ukatrupić, by zyskać od Kiszczaka pochwałę”. W tekście Michnik bił na prawo i lewo, zaatakował nawet ludzi gotowych wziąć udział w wyborach do rad narodowych, porównał ich do pawianów, które przywódcy stada nadstawiają tyłek do kopulacji. „Każdy, kto uda się do urny wyborczej, uczyni to w celu wykonania takiego właśnie aktu wiernopoddańczej miłości. Oświadczy generałowi: »Możesz mnie kopulować«”. Pod koniec pisał: „Patrzmy wokoło… Zapamiętajmy tych, którzy pójdą 17 czerwca jawnie bić czołem. Bowiem – powiada poeta – »ci, którzy biją czołem, będą bić w twarz«”.

Nie wytrzymała Ewa Milewicz, napisała polemikę z Michnikiem. „Czy musisz używać języka tutejszej propagandy i jej bogatych porównań, nawet jeśli mówisz z więzienia? Czy musisz ludzi głosujących traktować jak błoto?… Wydawało mi się, że to nie podziemny »Tygodnik Mazowsze«, ale »Trybuna Ludu«, z jej mało wykwintnymi inwektywami, rzucanymi często i w Ciebie. Porównanie z pawianem może wykorzystać także Jerzy Urban”. Ale największe pretensje Milewicz miała za publiczny atak na negocjatorów; nie znając ich motywów, nie znając kulisów, odmawiając kontaktu z nimi, Michnik zaatakował ich publicznie. Milewicz uznała, że tekst obraził zwłaszcza Lipskiego, który prowadził negocjacje w sprawie korowców.

Michnik zaostrzał ton, bo właśnie ruszał proces jedenastki, z którym wiązał wielkie nadzieje. Uważał, że to będzie wydarzenie na miarę procesu Kuronia i Modzelewskiego z lat 60., był uskrzydlony, pracował nad swoją przemową, domagał się szybkiego wyroku. Mediom, wpuszczonym na początek procesu, oświadczył: „Żądam publicznego oświadczenia o mojej niewinności. Trzeba będzie mnie wyprowadzić z więzienia siłą albo na noszach”. Ale proces nie trwał długo, został przerwany, władza chciała się pozbyć kłopotu i ogłosiła amnestię. W ciągu kilku dni wszyscy więźniowie zostali zwolnieni, pojawił się problem z jednym, z Michnikiem, nie chciał opuścić więzienia. Z celi został wyprowadzony siłą, na noszach, przez funkcjonariuszy, a kiedy doszli do bramy więzienia, Michnik znowu zaczął się opierać, krzyczał, chciał wracać do celi. Funkcjonariusze znowu wyprowadzili go siłą, ciągnąć go musieli przez bramę więzienia aż na ulicę.

Kto miał rację w tamtym sporze? Od strony politycznej nikt jej nie miał, bieg wydarzeń wszystkich potem zaskoczył. Nie warto było podpisywać żadnych deklaracji, bo komuniści byli zdeterminowani, aby więźniów wypuścić. Zarazem czas pokazał, że stawka gry była stanowczo niższa, nie było szans na nowe otwarcie, nadzieje Geremka na elastyczność władzy były mylne, komuniści po amnestii zaostrzyli kurs. Ale mylili się także niezłomni, ich opór nie dodał opozycji wigoru, była coraz bardziej nieważna. Kiedy więźniowie wyszli zza krat i zobaczyli realną Polskę, byli zdumieni, po latach Modzelewski pisał: „przecenialiśmy i siłę, i rolę podziemia”.

Pozostaje wątek Michnika, jego zachowanie sprawiło, że spór pragmatycznych i niezłomnych zszedł na drugi plan, stał się konfliktem między Michnikiem a resztą świata. A przecież nie tylko Michnik był niezłomny, równie niezłomni byli Gwiazda i Modzelewski, a także Romaszewski i Wujec, ale oni przyjęli inną postawę, chcieli przekonać innych do swoich racji, chcieli – jak tłumaczyli – uchronić ich przed błędem. Modzelewski otwarcie powiedział kolegom, że bez względu na wynik głosowania on i tak zostaje w więzieniu, podobnie oświadczył Gwiazda, ale czuli się odpowiedzialni za innych. Obaj mieli wielkie pretensje do Michnika, że gra wyłącznie na siebie, na własny wizerunek niezłomnego. Modzelewski pisał we wspomnieniach, że różniło go od Michnika „nastawienie wobec grupy – mnie zależało na tym, żeby propozycję odrzuciła cała jedenastka, co wymagało… dyskusji z kolegami”. Modzelewski chciał innych przekonać, chciał ich też ustrzec przed fałszywym krokiem, Michnik natomiast – opowiada Modzelewski – „jakby nam mówił: możecie dać ciała, ale beze mnie”. Gwiazda, wówczas jeszcze przyjaciel Michnika, był strasznie rozżalony: „gdyby nie przypadek, że Jurczyk trafił do szpitala… propozycja lojala zostałaby większością głosów przyjęta”. Kuroń jeszcze dekadę później miał do Michnika wielkie pretensje: „Ja do dziś uważam, że tak się zachowywać nie wolno”. Nie wolno było odmówić spotkania z kolegami, „miał obowiązek tam przyjść”.

Michnik przedstawia inne wyjaśnienie, poczynając od listu do Kiszczaka nie tyle licytował się na niezłomność, co po prostu chciał innych więźniów postawić pod ścianą. „Uważałem, że muszę wykonać taki gest, żeby nikomu nie pozwolić na kompromis. Każdy, kto po takim liście poszedłby na jakieś układy z władzą, miałby dyskomfort etyczny”. W podobny sposób jego intencje odczytała Aniela Steinsbergowa, działaczka KOR-u, zaangażowana w negocjacje w sprawie wypuszczenia więźniów. I dlatego postępowanie Michnika nazwała „świństwem dokonanym przez durnia”, dostrzegła w nim próbę styranizowania innych, zerwania negocjacji bez pytania innych o zdanie. Być może między pierwszą interpretacją a drugą nie ma sprzeczności, może Michnik bronił sławy więźnia numer jeden, a zarazem zmuszał innych do dalszego oporu. Bez względu na intencje skutek był podobny, niemal wszystkich Michnik obraził. I nie chodziło o politykę, gdyby Michnik uznał, że kompromis jest politycznym idiotyzmem, nikt by się nie pogniewał, różnica poglądów nie boli. On jednak dowodził, że kompromis jest moralnym świństwem, jest zdradą, a to był policzek. Najmocniej sprawę przeżyli Starsi Państwo, bohaterowie heroicznej epoki, wojny i stalinizmu, Michnik uznał za hańbę coś, co oni uznali za moralnie zasadne, co sami pomogli przygotować. Podniósł poprzeczkę tego, co jest moralnie dozwolone, w sposób dla nich osobiście obraźliwy. Po tym jak Michnik odmówił rozmowy z Kuroniem i Lipskim, przyszedł do niego Józef Rybicki, jeden z dowódców Kedywu, który przesiedział w stalinowskim więzieniu siedem lat, jemu też Michnik odmówił rozmowy. Rybicki tymczasem uważał, że gdyby sam był więźniem, ofertę by przyjął. W ogólności, lista osób, która zaakceptowała propozycję jako moralnie zasadną, była bardzo długa, otwierał ją Wojtyła, potem byli Wałęsa, Mazowiecki, Geremek, Glemp, Wielowieyski, Olszewski, Chrzanowski, potem byli jego przyjaciele z KOR-u, Lipski, Steinsbergowa, Rybicki, Zieja. Ludzie, w większości przypadków, wyższych od Michnika szarż oraz większych zasług, których patriotyzmu i uczciwości nikt dotąd nie śmiał podważać.

Byli na wolności, widzieli porażkę podziemia, widzieli społeczną apatię. Czuli też własną słabość, opozycja została zmiażdżona, sprowadzona do rozmiarów sprzed 1980 roku; nie z własnej winy, odkąd na ulicę wyjechały czołgi, nie mieli dużych szans. Stawiali opór, jak długo mogli, potem uznali, że z klęską trzeba się umieć pogodzić. Po dwóch latach zaczęli szukać formuły pozwalającej pięciuset ludziom wyjść z więzienia z podniesionym czołem. Ich pomysł miał wady, ale to, co proponował Michnik, było jeszcze gorsze, uznał więzienie za samoistną wartość, po czym zmuszał innych, aby dokonali podobnego wyboru. To już nie był moralizm, nie był heroizm, ale coś spoza skali, zamiast we wrogów Michnik mierzył w kolegów, którzy nie chcieli całego życia spędzić w więzieniu. Łatwo wówczas szafował cudzym losem, nawet przyjaciół, kilka miesięcy wcześniej Kuroń wyznał mu, że chciałby opuścić więzienie, aby z ciężko chorą żoną wyjechać na leczenie, tłumaczył mu: „Bez Gai ja nie mogę żyć”. Michnik odpowiedział twardo: „Tobie nie wolno wyjeżdżać”, co mu Kuroń potem wypomniał, gdy żona umarła. Podobnie było z Bujakiem, który po trzech latach miał dosyć ukrywania się. Michnik opowiada: „Kiedy latem 1984 wyszedłem z więzienia, spotkałem wciąż ukrywającego się Zbyszka Bujaka i… powiedziałem mu przy jego żonie »Trudno, Zbyszek, ty musisz siedzieć pod ziemią aż do skutku… Zbyszek, musisz być jak skała, bo jesteś symbolem«”. Nie była to prawda, Bujak nie musiał trwać, mógł się dać złapać, Kuroń nie musiał wiecznie siedzieć w więzieniu, to była wewnętrzna potrzeba Michnika. Andrzej Walicki opisał tę potrzebę jako „ambicje rozdętego ego do arbitralnego narzucania swych postaw i decydowanie o życiu innych ludzi bez dopuszczania ich do głosu”; widział w tym relikt „totalitarnych dążeń do sprawowania władzy nad cudzymi duszami”, zarzucał Michnikowi, że aby tę władzę nad duszami sprawować, posługuje się „nieznośnie heroistyczną moralistyką”. Krytyka była surowa, ale w jednym punkcie autor się pomylił. Pisał: „Nie aprobowałem teatralnych zachowań Michnika, fizycznie opierającego się opuszczeniu więziennej celi… jakby jego własne uwięzienie było czymś szczególnym, wyjątkowym pod względem historycznym i moralnym”. Walickiemu nie starczyło wyobraźni, ostatnie słowa zamierzył jako szyderstwo, tymczasem Michnik naprawdę w to wierzył, potem mówił otwarcie: „Ja ocaliłem honor Polaków”. Ilekroć wracał do tamtych wydarzeń, opowiadał o nich jako dziejowym zakręcie, jako momencie, w którym się ważył narodowy los, a jego postawa miała kluczowe znaczenie. Stąd wzięło się poczucie, że pokierował nim Bóg: „Wolę być posądzony o pychę, doszukując się w tym głosu Pana Boga, niż o tę pychę, którą bym demonstrował, twierdząc, że sam to wymyśliłem”.

Opowieść o udziale Boga to oddzielny temat, przedstawiony został w rozmowie z Żakowskim i Tischnerem. Michnik opowiada: „Ja jeden wiedziałem, że będą negocjacje, bo dzień wcześniej na widzeniu Basia Szwedowska przekazała mi to od Jana Józefa Lipskiego… Racjonalnie rozumując, należało podpisać i wyjść. Ale wiedziałem, że nie wolno mi tego zrobić. I to rzeczywiście było metafizyczne. Zawiązywałem już buty. Zaraz miałem wychodzić z celi, kiedy poczułem, że tego mi zrobić nie wolno… Zrozumiałem, że więzień nie negocjuje. Tak jak Jezus nie negocjował. Wolność więźnia to jest odmowa negocjowania. W oczach miałem wtedy historię Krzyża”.

Obaj rozmówcy są skonsternowani, Żakowski ripostuje: „Przecież poczucie, że oto Bóg do ciebie mówi, jest – mimo wszystko – szalenie niebezpieczne, bo rodzi skłonność do postaw fundamentalistycznych, ekstremalnych. Do przekonań tak radykalnych, że nawet lojalność wobec najbliższych przyjaciół i autorytet najwyżej cenionych umysłów nie mogły cię skłonić, abyś wyszedł z więzienia. Widzę tu ogromne niebezpieczeństwo dla człowieka, który w sobie taką wiarę nosi”. Michnik odpowiada jak prorok: „Chrześcijaństwo łamie wszystko, co jest rutyną, przyzwyczajeniem. Krzyż był skandalem”.

Inne wątpliwości zgłasza Tischner, dotyczą one publicznego obnoszenia się przez Michnika z własną wyjątkowością moralną. Tischner wychodzi od początku sprawy, od ujawnienia mediom listu do Kiszczaka. Mówi: „W etyce jest zasadniczo tak, że… kiedy robisz coś dobrego, masz działać w skrytości i nikt nie powinien o tym wiedzieć. Natomiast jeżeli ktoś postąpi odwrotnie… wtedy naraża się na zarzut… »uwodzenia moralnością«… Wielu ci go stawia… Posyłając do Kiszczaka list, mogłeś opublikować jego treść albo pozostawić sprawę między wami dwoma… Już wtedy pomyślałem sobie: »Oj, zapłacisz ty, Adasiu, za ten poklask mas, drogo za to zapłacisz«…”. Tischner nie mówi tego z wrogością, pokazuje raczej dwuznaczność zachowań Michnika. Dalej mówi, że są sytuacje, w których cnota powinna być upubliczniona, daje przykład Sokratesa, który połyka cykutę, aby dać przykład młodzieży. „Ja nigdy nie sięgałem aż tak wysoko” – odpowiada skromnie Michnik. „Ale sięgałeś do polskiej historii – ciągnie dalej Tischner. – Chciałeś grać na tej scenie! Byłeś »nieskromny«…”.

Patrząc na polityczny wymiar aktywności Michnika w tamtym okresie, widzimy postać podobną do tej z epoki „Solidarności”. A zatem polityka osobnego, niepotrafiącego, ale też niechcącego grać w jednej drużynie, zarówno z powodu osobistych ambicji, jak i osobistej diagnozy. Michnik ciągle ma kłopot z uchwyceniem realiów, przed stanem wojennym dowodził, że można komunistów zmusić do zmiany systemu, po stanie wojennym zdania nie zmienił, nadal przekonywał, że społeczeństwo jest silniejsze, że może podyktować władzy warunki. Do dawnego błędu dołożył nowy, stan wojenny zdefiniował nie jako polityczną porażkę opozycji, ale jako historyczną tragedię narodu, która wymaga postaw heroicznych i cierpiętniczych. W pomysłach walki z władzą nadal ustawiał się kontrze wobec głównego nurtu opozycji. Wałęsa, Mazowiecki, Geremek ze stanu wojennego wyciągnęli odmienne wnioski, dla nich był ostatecznym potwierdzeniem, jak słabe jest społeczeństwo, co prowadziło do konkluzji, że opozycja może wejść do gry jedynie za zgodą komunistów, gdy popadną w tak wielkie kłopoty, że sami poproszą o wsparcie. Ale aby do tego doszło, komuniści muszą uwierzyć, że operacja jest dla nich bezpieczna, że opozycja nie rzuci się im do gardeł. I dokładnie wedle tego scenariusza potoczyły się wydarzenia w 1988 roku.

Michnik ciągle stał po stronie radykałów, co nie znaczy, że pierwsza połowa lat 80. była czasem straconym. Polityk staje się skuteczny, gdy idzie z nurtem historii, ale gdy idzie przeciw nurtowi, może zbudować własną popularność. I tak było z Michnikiem, sprawnie pracował na swoją pozycję, zamiast czekać na awans w długiej kolejce, wyostrzył diagnozę, odciął się od głównego nurtu, skupił uwagę na sobie, moralizm i patriotyzm ubrał w formy przesadne, ale społecznie nośne. Jego megalomania mocno mu pomogła, gdyby Michnik w 1980 roku pokornie oddał swoje siły Wałęsie, byłby małą cegiełką w czymś wielkim, a tak był wielkim problemem. Gdyby po stanie wojennym poparł linię większości, zniknąłby w tłumie innych więźniów, zamiast tego zbudował sobie wizerunek najbardziej niezłomnego. Ale to nadal było za mało, aby wejść do wielkiej gry.

Rozdział III
Wejście do głównego nurtu

Kiedy w 1984 roku Michnik wyszedł z więzienia, sytuacja była fatalna. Komuniści zgnietli „Solidarność”, konsekwentne użycie narzędzi autorytarnego państwa, od militarnych po propagandowe, przypomniało, jak bezradne jest społeczeństwo w komunistycznym systemie. Z dziesięciomilionowego związku zostały wiotkie struktury podziemne, o małym znaczeniu i małym wpływie. Był też Wałęsa, ale równie bezsilny, pozbawiony związkowej armii oraz kontaktu z masami. Społeczeństwo było przybite, świadome poniesionej klęski, niechętne do protestów, dla działalności opozycyjnej pola nie było. Komuniści przyjęli strategię, że jedynym partnerem do rozmów jest Kościół, więc Wałęsa czekał, Mazowiecki i Geremek czekali. Cała trójka, niepodzielnie rządząca opozycją od 1980 roku, miała tę samą linię; stale powtarzali, że chcą rozmawiać z władzą, że są gotowi na kompromis, ale wiedzieli, że decyzja leży po stronie PZPR-u. Opozycji pozostała bierna obserwacja, jak partia szamocze się z kryzysem gospodarczym i jakie to w niej rodzi wewnętrzne napięcia. Linia Mazowieckiego i Geremka stale była ta sama, skoro nie możemy robić niczego dobrego, przynajmniej nie róbmy niczego złego. Nie wykonujmy ruchów, które osłabią liberalne skrzydło partii, oraz budujmy własną wiarygodność, gdy przyjdzie czas, że komuniści wyciągną rękę do rozmów. W uszach Michnika brzmiało to nie jak strategia działania, ale jak ucieczka od działania. Uważał, że bierne czekanie nic nie da, że trzeba korzystać z każdej iskry i rozdmuchać pożar. Poza tym musiał coś robić, a gdy wyszedł z więzienia, czekało go bolesne przebudzenie, powitano go radośnie, ale jako kolegę, a nie historycznego lidera. Jego realna hierarchia w opozycji nie zmieniła się, ciągle była słaba. Musiał się przebić, więc zrobił to, co każdy polityk w takiej sytuacji, dokonał fundamentalnej wolty. Wyciągnął rękę do Wałęsy, uznał swój błąd z 1980 roku, zrozumiał, że jeśli chce wejść w sam środek politycznej rozgrywki, wprowadzić go tam musi gracz najsilniejszy. Michnik zamieszkał u swojej partnerki w Sopocie, zaprosił do siebie Wałęsę. „Mieliśmy bardzo fajną rozmowę, bardzo serdeczną, ciepłą” – opowiada Michnik.

Zaczęło się zdobywanie zaufania Wałęsy. Każdy polityk o pozycję w grupie bije się inaczej, jedni lojalnością, inni brutalnością albo intrygą. Michnik był inny, był lizusem, ale nie takim zwykłym, kieszonkowym pochlebcą, był lizusem totalnym i metodycznym. Komplementy były narzędziem, którego przez całe życie używał z rozmachem jako głównej metody manipulowania ludźmi. Romaszewska wspomina: „To był urodzony uwodziciel. Młodych, starych, kobiet, mężczyzn. Wszystkich, którzy byli mu w danej chwili potrzebni”. Uwodzenie polegało na zarzucaniu osoby lawiną pochlebstw. „Kiedy adorował Halinę Mikołajską – opowiada Romaszewska – nieustannie prawił komplementy, podnosił chusteczkę”. Zarzucając komplementami, nie dzielił włosa na czworo, nie komplikował treści, nie troszczył się o finezję. Jako dwunastolatek miał zaprosić do szkoły Antoniego Słonimskiego, poszedł do niego i powiedział: „Pański »Alarm dla Warszawy« to poezja na miarę »Pana Tadeusza«”. I potem zawsze postępował podobnie, uderzał najprostszymi komplementami, a raczej ich kaskadą. Janusz Szpotański opowiada o jednej ze swoich sławnych popijaw, w której tym razem wziął udział Michnik. „Ciągle mnie komplementował – opowiada Szpotański. – Bez względu na to, co robiłem, Michnik powtarzał »Ach, jakie to cudowne, jakie to wspaniałe«. Ciągle cmokał z zachwytu. Wszystkie bzdety, które robiłem, były »doskonałe«”.

Do nielicznych czar komplementów Michnika nie trafiał, uważali je za zbyt natrętne, zbyt bezczelne, a chęć manipulacji za zbyt jawną, ale większość była zachwycona. „Jest pani najpiękniejsza na świecie”, „Pańska książka jest najlepszą polską powieścią”. W latach 70., w epoce „opozycji epistolarnej”, to właśnie Michnikowi powierzano zbieranie podpisów pod listami do władzy. Bo każdemu autorowi mówił, że jest największym pisarzem, reżyserem, że miliony Polaków czekają właśnie na jego głos. I podpisywali.

Podobnie postępował w rozgrywkach politycznych, potrzebne mu osoby zjednywał kaskadą pochlebstw i uprzejmości. Kiedy w 1984 roku postanowił podbić Wałęsę, zrobił to samo, zamieszkał niedaleko, zaczął Wałęsę regularnie odwiedzać i ciągle go komplementował. Opowiadał, że nigdy się nie myli, że jest wielkim wodzem, klękał przed nim, przepraszał za dawne krytyki. Świadkowie twierdzą, że w rozmachu prześcignął wszystkich, a przecież dwór Wałęsy wysoko zawiesił poprzeczkę. Przez następne cztery lata praktyki Michnika budziły powszechne zdziwienie. Danuta Wałęsa opowiada: „Było u nas kilkanaście, a może nawet dwadzieścia osób. W pewnym momencie przed mężem padł na kolana Adam Michnik. Klęknął i mówi: »Wodzu, ty jesteś wielki i wszystko to, co ty mówiłeś, się sprawdziło«. Wiele rzeczy w życiu widziałam, ale wtedy mnie zamurowało”. Michnik chciał nie tylko zmazać złe wrażenie z lat 1980–1981, on postanowił prześcignąć wszystkich w bliskości z Wałęsą, przegonić ludzi, którzy towarzyszyli Wałęsie od początku. Celiński: „Po stanie wojennym Adaś Michnik… starał się być tym najbliższym przyjacielem Wałęsy. I strzegł tego bardzo, żeby broń Boże Andrzej Celiński nie był bliżej Wałęsy niż on”. Jarosław Kaczyński: „Na Dworcu Wschodnim w Warszawie Michnik wyrwał neseser Wałęsie i niósł, wcześniej rzucając się szusem, jakby sądził, że mogę go ubiec”. Jan Rokita: Wałęsa „siadał na kanapie, rozpierał się z ostentacyjnie wypiętym brzuchem… I strasznie się śmiał ze swoich dowcipów… On i Michnik najgłośniej”. Zacieśnił też znajomość na polu prywatnym, poprosił Wałęsę, aby został ojcem chrzestnym jego syna, odwiedzał go w domu. Zawsze go tytułował „wodzem”, co Wałęsie sprawiało wielką przyjemność. Równie czołobitnie traktował najważniejszą osobę w życiu Wałęsy, czyli księdza Jankowskiego, ciągle go odwiedzał, komplementował, na powitanie klękał przed nim, całował w pierścień. Wokół swojego zachowania Michnik budował ideologię syna marnotrawnego, mówił wszystkim, że kilka lat temu strasznie się pomylił, bo uważał, że Wałęsa zdradzi, tymczasem okazał się wielki. Ale ideologia odkupywania dawnych win nie usuwała zażenowania. Kiedy Mieczysław Wachowski klęczał przy Wałęsie, dawało się to zrozumieć, ale czemu klęczy Michnik?

Wałęsa hołdy chętnie przyjmował, ale nie miał zamiaru zmieniać panujących hierarchii. Geremek i Mazowiecki nadal byli jego głównymi doradcami, bez ich wiedzy i zgody nic się stać nie mogło, o czym Michnik kilka razy boleśnie się przekonał. Pierwsza próba sił miała miejsce tuż po wyjściu Michnika z więzienia, apatyczne społeczeństwo zostało zelektryzowane wieścią o porwaniu księdza Popiełuszki, jego los na początku był nieznany, ludzie masami zbierali się na modlitwach w kościołach. Gdy po kilku dniach znaleziono ciało księdza, wybuchło wielkie wzburzenie, Michnik wpadł na pomysł powołania wielkiego ruchu na rzecz praworządności z Romaszewskim jako liderem. Opowiada Romaszewski: „Kuroń i Michnik byli wówczas bardziej radykalni, dogadywali się z KPN-em. Lansowali… stworzenie tego ruchu, gdyż uważali, że śmierć księdza Jerzego wykreowała sytuację rewolucyjnego zrywu”. Romaszewski uważał, że przeceniają siłę społecznych emocji, więc odmówił. Michnik i Kuroń wymienili go na Lipskiego i jak zwykle zagrali metodą faktów dokonanych. Nie konsultowali z innymi pomysłu, ale go zrealizowali, a potem zaczęli budować dla niego poparcie. Opowiada Kuroń: „Na spotkaniu u Wajdów… wraz z Michnikiem proponowaliśmy ruszyć z ostrym programem komitetów obywatelskich przeciw przemocy… Tadeusz z Bronkiem ostro wystąpili przeciwko nam”. I było po dyskusji, Michnik i Kuroń spektakularnie przegrali. „Zobaczyłem wówczas – pisze dalej Kuroń – jak wielki wpływ na warszawską inteligencję mają Tadeusz i Bronek razem. Widać było, że nawet ci, z którymi rozmawiałem wcześniej i skłonni byli uznać moje racje, w otwartym sporze stanęli po stronie Mazowieckiego i Geremka. Nasza inicjatywa u Wajdów była moją pierwszą od wyjścia z więzienia aktywną reakcją na wydarzenia w kraju. I przegrałem. Nie miałem dość siły, żeby przebić się przez Tadeusza i Bronka. Komitet wprawdzie powstał, ale bez tych, o których mi chodziło, nie pociągnął za sobą powołania żadnej struktury zdolnej wywierać nacisk na władze”. Po kilku tygodniach z ruchu nie został ślad.

Kuroń łatwo się pogodził z przegraną, Michnik odwrotnie, ale możliwości miał małe. Geremek i Mazowiecki byli jeszcze silniejsi niż dawniej, a Michnik i Kuroń słabsi. Do tego dochodziła głęboka depresja Kuronia, który ciężko przeżył śmierć żony. Bez jego dawnego dynamizmu Michnik niewiele mógł zrobić, w politycznym duecie, jaki tworzyli, Kuroń był parterem politycznie dużo silniejszym i dużo ważniejszym. Michnik zaczął się miotać, za plecami Geremka i Mazowieckiego próbował tworzyć legalne struktury „Solidarności”, czyli grać na nowe rozdanie, próbował aktywizować opozycję. Kisiel zgryźliwie komentował to na łamach „Kultury”: „I teraz właśnie Michniki, jak pieszczotliwie nazywam moich przyjaciół z KOR-u, świeżo przecież wypuszczeni z więzień przedsiębrali akcję protestacyjną, organizacyjną, potrząsają sumieniami w imię praw człowieka, w imię praworządności, ochrony obywatela. Palą się do działania, do więzienia, do indywidualnego tragizmu. Wielkie nieporozumienie i niezrozumienie ich pcha, wszechwładny w polityce tak niebezpieczny egocentryzm”.

Skończyło się tak, jak Kisiel przewidział, czyli kolejnym więzieniem. Władza właśnie osądziła morderców Popiełuszki, co było szokiem dla aparatu partyjnego i siłowego. Musiała teraz uderzyć w opozycję, aby odbudować morale na twardym zapleczu, cios trafił w Michnika, Lisa i Frasyniuka. Po kilku miesiącach za kratami Michnik napisał tekst: Takie czasy… Rzecz o kompromisie. Długi esej, który po latach uważa się za wizję ugody z komunistami, choć w istocie był wizją ugody z Wałęsą, Mazowieckim i Geremkiem. Esej był analizą wydarzeń poczynając od Sierpnia, skupioną na wewnętrznym konflikcie, którego jedną stroną był KOR, a drugą Wałęsa, Geremek i Mazowiecki. Michnik tłumaczył, o co z Kuroniem mieli pretensję do Wałęsy, o co do ekspertów, część dawnych pretensji podtrzymał, z części się wycofał. Przyglądał się zarzutom Geremka i Mazowieckiego wobec KOR-u, z części się tłumaczył, z częścią się nie zgadzał. Wyraźnie zmierzał do kompromisu, ale wielką reorientację KOR-u starał się przeprowadzić z dumnie podniesionymi sztandarami, zwłaszcza że wycofywał się z poglądów, które wielu korowców nadal podzielało. Zarazem musiał przekonać do siebie drugą stronę. „Wypada mi przeto otwarcie przyznać – pisze Michnik – że pomyliłem się w… ocenie Lecha Wałęsy… Okazał się godnym swojej roli… stał się widomym symbolem polskiego oporu, latarnią morską, która z Gdańska daje całej Polsce kolejne sygnały wiary i nadziei”. Tak głęboki pokłon został złożony tylko wobec Wałęsy, dla Mazowieckiego i Geremka była oferta: porzućmy „przedgrudniowe polemiki”. Było, minęło, mamy teraz wspólnego wroga, czyli nowych radykałów, związkowych działaczy, którzy mają przesadne poczucie mocy. Michnik wysyłał oficjalne zapewnienie: nie będziemy już tymi, którzy razem z radykałami wiążą wam ręce w rozmowach z władzą, będziemy po waszej stronie.

W świadomości nurtu radykalnego, dla ludzi pokroju Gwiazdy czy niedawno Michnika, przejście na stronę Wałęsy oznaczało przejście na stronę komunistów. Że to myślenie pozostało żywe, przekonał się Michnik, kiedy po amnestii w 1984 roku spotkał się z Gwiazdami. Przyszedł do nich z ofertą – przejdźmy na stronę Wałęsy, zaś żonie Gwiazdy zaproponował wejście do redakcji „Krytyki”, co ta z oburzeniem odrzuciła jako polityczną łapówkę. I zaczęła się awantura, w której logika Gwiazdów była prosta: kto mówi Wałęsa, ten myśli ugoda z komunistami. Gwiazda wspomina: „Na koniec zaczęliśmy się tak kłócić, że biedny ubek na podsłuchu mógł stracić słuch. Wtedy przenieśliśmy się na balkon i nadal tak krzyczeli, że już nie tylko ubek, ale również mieszkańcy całego naszego bloku wysłuchali argumentów obu stron. Ta scena balkonowa ostatecznie zakończyła nasze kontakty”.

Gwiazda uważał, że każdy kompromis z komunistami, jaki zawrze ekipa Wałęsy, będzie sukcesem pozornym, podstępem władzy maskującym dyktat komunistów oraz naiwność opozycji. Podobnie uważało wielu działaczy KOR-u. Michnik wychodził naprzeciw tym wątpliwościom, przyznawał, że wcześniej nie było ekipy, z którą można się było porozumieć, bo żadna kompromisu nie chciała, co nie znaczy, że sama idea kompromisu jest zła. Jest potrzebna, ale pod warunkiem że kompromis od początku będzie traktowany nie jako mały kroczek, ale wielki krok. Michnik odrzucał „mały realizm”; jak się umawiać z komunistami, to na coś dużego i trwale zwiększającego społeczną podmiotowość. Przykład, jaki podawał, był ciekawy, bo profetyczny, dobry kompromis to prawo wolnego wyboru trzydziestu procent posłów.

Dla korowców ta książka miała duże znaczenie, po latach demonizowania przeciwnika pojawiło się słowo „kompromis”, osłodzone deklaracją, że jego stroną nie mogą być generałowie. Dla całej reszty, dla polityków głównego nurtu, była deklaracją, którą można skwitować: „witamy wreszcie w klubie normalnych”. Książka nie wywołała w podziemiu żadnych dyskusji, bo jej treść dla wszystkich była oczywista, konieczność zmian opartych na kompromisie z komunistami była filarem myśli politycznej epoki. Nie tylko środowiska Mazowieckiego i Geremka, tuż po stanie wojennym, wiosną 1982 roku Jarosław Kaczyński opublikował tekst, w którym podziemny aktywizm i męczeńskie postawy uznał za ślepą uliczkę, w zamian proponował kompromis z komunistami, co ciekawe, dobitnie zaznaczał, że nie chodzi o ruch taktyczny, ale ugodę, której opozycja będzie przestrzegać. Rok później Macierewicz piórem Dorna zaproponował wielki kompromis między wojskiem, Kościołem i opozycją, czyli wsparcie generałów w zamian za marginalizację partii komunistycznej. W 1984 roku publicyści z Grupy Wola pisali, że nadal istnieje coś takiego jak wspólny interes państwowy, i opowiadali się za porozumieniem z „czynnikiem rządzącym”. Michnik nie był kompromisu pionierem, lecz maruderem, z perspektywy ludzi, którzy usiądą przy okrągłym stole, Michnik był ostatnim, obok Frasyniuka, który publicznie zaakceptował kompromis.

Myśli zawarte w książce Michnika są przełomem w tym sensie, że zapowiadają wejście do solidarnościowego mainstreamu, ale podstawowe parametry politycznych planów Michnika nie zmieniły się, jego celem był powrót do pozycji sprzed Sierpnia, czyli przejęcie przez korowców politycznej inicjatywy. Bez zmian pozostała też mechanika pchająca Michnika do tego celu, rutynowej politycznej motywacji, czyli potrzebie władzy i wpływu, nadal towarzyszyło przekonanie o własnej wyjątkowości moralnej oraz osobistej misji historycznej. Książka nie tylko zaczyna się i kończy megalomańskimi uwagami, ona cała nimi tętni. Narracja politycznej analizy ciągle się rwie na rzecz długich dygresji osobistych; z wiekiem Michnikowi coraz trudniej przychodzi pisać o czymś innym niż o sobie. Co Michnik pisze? Różnie, o swoim procesie, o tym, że się nie ugnie, o tym, jak go oczerniają ubecy, o tym, że do „Solidarności” zgłosił się wiosną 1981 roku, nie w chwili jej triumfu, ale zagrożenia, inni przybiegli tam dla kariery, on, aby jej bronić, bo ojciec mu powiedział: „możesz być pierwszy, kiedy rozdają wyroki; masz być ostatni, kiedy dają posady”. Są miejsca, w których Michnik chełpi się w sposób niezwykły. Pisze, że jego duchowość ukształtowali Kołakowski, Herbert i Miłosz, oni sprawili, że narzucił sobie „kanon syzyfowych wartości”, dzięki nim wie, że „poza śmiercią wszystkie rozwiązania są pozorne”, że pisane mu jest „szaleństwo życia bez uśmiechu” oraz „powtarzanie dwóch ocalonych wyrazów prawda i sprawiedliwość”. Wie także, że „nie czekają go gaje radosne” ani „łuki triumfalne”, nie wierzy też w „żadne miłe kłamstwo o sobie i swojej kondycji”. Takiego jak on ucznia Kołakowskiego, Herberta i Miłosza można uwięzić i można zabić, ale nie można upodlić. Jest on ocalony. „Wszakże i o tym pamiętasz – pisze Michnik o sobie – ocalałeś nie po to, aby żyć; masz mało czasu; trzeba dać świadectwo. Oto świadectwo”. W ten sposób anonsuje swoją książkę.

Po uratowaniu honoru Polaków Michnik nadal nie chce zejść z krzyża, jest politykiem, bierze udział w każdej przepychance o wpływy, ale ciągle towarzyszy mu poczucie, że zachowuje status kogoś dużo wyższego. Nieustannie daje wyraz przekonaniu, że nad jego losem unosi się coś unikalnego, decyzje podpowiada mu Bóg, trzej mędrcy wykuwają z niego miecz do walki ze złem, historia prowadzi dzieje narodu po linii jego osobistej niezłomności. Od czasów Mickiewicza żaden Polak takich rzeczy o sobie nie mówił. Warto to dostrzec, aby odróżnić proces, który uznaje się za zwrot Michnika ku centrum, ku umiarkowaniu, ku pragmatyzmowi, od czegoś, co jest głęboką warstwą jego ambicji politycznych. Tu nic się nie zmieniło, Michnik ma niesłabnące poczucie swojej wyjątkowości. Wobec jego ambicji można przyjąć dwie postawy – aprobować jako zasadne albo odrzucić jako iluzję. Nie można jednak ich nie dostrzegać, bez nich czyny Michnika są niezrozumiałe, zarówno w czasach PRL-u, jak i późniejszych.

W połowie 1986 roku Michnik wyszedł z więzienia i od razu rzucił się w wir walki o wpływy. To był gorący moment, im opozycja była słabsza, tym bardziej rozdarta. Rozsadzały ją spory o strategię, a jeszcze bardziej wojna o władzę, o to, kto przejmie szyld „Solidarności”. Frakcji było wiele, spory były zażarte, ale skutek łatwy do przewidzenia, po dwóch latach wojny całą pulę przejął Wałęsa. Jego triumf opierał się na wielkich czystkach, pozbył się większości wielkich postaci Sierpnia, poza kilkoma odpadli sławni szefowie regionów. Ich miejsce zajęli Michnik, Kuroń, Lech Kaczyński, a potem także Jarosław. Wałęsa pozbył się dawnej elity związkowej, zwłaszcza radykałów, natomiast Mazowiecki i Geremek osłabili gdańską konkurencję, nowe rozdanie zdominowali warszawscy politycy. Michnik i Kuroń weszli do gry, ale podobnie jak Kaczyńscy jako młode wilki, które są w odwodzie, aby dwaj generałowie, Mazowiecki i Geremek, nie czuli się zbyt pewnie. W trakcie operacji Michnik i Kuroń kilka razy próbowali zagrać przeciw generałom, ale z czasem przestali, a jednego z nich, czyli Geremka, uznali za drugiego, obok Wałęsy, patrona. Powodem awansu Michnika i Kuronia był ich radykalny wizerunek, ich obecnością Wałęsa chciał zamaskować wielkie czystki na radykalnym skrzydle. Natomiast dla Geremka cenne było co innego, czyli stojące za nimi środowisko KOR-u, zdobycie własnej drużyny pozwalało mu zawalczyć z Mazowieckim o wpływy.

W połowie lat 80. była to grupa znacznie mniejsza niż w 1976 roku, to był fragment dawnego KOR-u, czyli skupione wokół Kuronia i Michnika środowisko komandosów. W tej epoce nastąpiła konsolidacja grupy, nie było już frakcji Macierewicza, nie było „Starszych Państwa”, nie było tych, którzy kwestionowali decyzje duetu Michnik – Kuroń. Nawiązując do modnych filmów o mafii, grupę nazywano „Familią” albo „Rodziną”. Nazywano tak – opowiada Romaszewska – „dla podkreślenia jej zwartości i trwałości związku łączącego tych ludzi. Tego, że trzymali się razem niezależnie od tego, co tak naprawdę myśleli o kimś z ich grupy – jeśli tylko ten ktoś pozostawał wobec niej lojalny”. Nazwa się przyjęła także wewnątrz środowiska, a zatem Bugaj mówił o sobie: „jestem członkiem Familii”. Romaszewscy też byli członkami Familii, ale zostali z niej wypchnięci, właśnie w okresie konsolidacji, gdy grupka przyjaciół zamieniała się w zdyscyplinowaną drużynę. „W grudniu 1986 roku – opowiada Romaszewski – nastąpiło… zerwanie mojej wieloletniej przyjaźni z Henrykiem Wujcem. Nastąpiła między nami bardzo ostra kłótnia – właśnie na temat wypychania nas z procesów decyzyjnych. Ja miałem do nich pretensje np. o to, że nie zostałem powołany do Tymczasowej Rady. On do nas – że nie informujemy Rodziny o swoich inicjatywach”. Romaszewscy zebrali na Zachodzie wielkie środki na pomoc dla opozycji. „To zaniepokoiło Rodzinę. Michnik przysłał do nas Jana Józefa Lipskiego z posłaniem. Chciał wiedzieć, ile mamy pieniędzy, od kogo, i gdzie je trzymamy. Sam Lipski wiedział to, ale bez naszej zgody nie chciał Michnikowi powiedzieć. Nie zgodziliśmy się. Jan Józef się zafrasował i powiada: »Ale Adam mówi, że jak nie powiecie, to on nie będzie was uwiarygadniał na Zachodzie«”. Po tej dyskusji jeden z najbardziej sławnych korowców został odsunięty, zerwano z nim kontakty środowiskowe, zerwano przyjacielskie, zerwano oficjalne, jak też prywatne. Zwartość Familii była niezwykła, Gwiazda opowiada podobną historię, efektem jego kłótni z Michnikiem było pokłócenie się z całym KOR-em. Wszyscy się od Gwiazdy odwrócili: „Nasze kontakty skończyły się. Jedynie z Haliną Mikołajską pozostaliśmy w przyjaźni”.

Ta zwartość i lojalność budziła podejrzliwość, zarazem było to środowisko lubiane i szanowane. Natomiast wyraźną niechęć budził jeden rys, specyficzny dla sposobu działania Familii, czyli modelowanie opinii publicznej za pomocą moralnej presji i czarnego piaru. Gdy Mazowiecki nie wpuścił Kuronia do stoczni, następnego dnia korowcy biegali po warszawskich kawiarniach oraz domach zachodnich korespondentów, aby oskarżać Mazowieckiego o zdradę. Podobnie postępowali wobec każdego aktualnego przeciwnika – Geremka, Wałęsy, prymasa. Te praktyki miały różne przyczyny, u Kuronia płynęły z charakteru, miał skłonność do obmowy, był impulsywny, pochopny w oskarżeniach, ale gdy zeszły z niego emocje, zazwyczaj przepraszał. W przypadku reszty środowiska mechanizm był inny, było ono emocjonalnie niestabilne, polityczne problemy przeżywało w atakach paniki, którą zarażali najpierw siebie nawzajem, a potem innych. Tę znerwicowaną wrażliwość polityczną Szpotański nazywał gęgiem, nawiązując do gęsi kapitolińskich budzących miasto. Korowcy raz za razem popadali w zbiorowe lęki, błahe wydarzenia potrafili uznać za zwiastun końca świata. Zazwyczaj emocjami zarażał ich Michnik. Dobrą ilustracją tamtych praktyk jest historia Marcina Króla. W połowie lat 80. postanowił wznowić wydawanie „Res Publiki”, spotkał się w tej sprawie z Urbanem, co przyjęto ze zrozumieniem, większość opozycji, z Kuroniem włącznie, nie widziała w tym nic złego. Ale Michnik miał inną ocenę, uważał, że z władzą może rozmawiać cała opozycja, a nie pomniejsze grupki, słabe i łatwe do ogrania. Miał sporo racji, jednak ciekawsze od racji było jego zachowanie, czyli moralna presja oraz oskarżenie Króla o zdradę. Michnik wysłał do niego Blumsztajna, „który przyszedł mnie ostrzec – opowiada Król – że na zasadzie od łyczka do rzemyczka mogę łatwo zostać tajnym współpracownikiem SB, skoro już podałem palec władzy”. Ponieważ Król to zignorował, Michnik oznajmił komandosom, że Król zdradził, a ci zorganizowali olbrzymią kampanię, chodzili po opozycyjnych domach i zarzucali ekipie „Res Publiki” pracę na rzecz SB. Byli fanatyczni i w oskarżeniach, i w metodach, domagali się ostracyzmu, bojkotu całego środowiska wokół Króla. Najgłośniejszy przypadek dotyczył imienin Michnika – kiedy przyszli na nie redakcyjni koledzy Króla, Michał Komar i Tomasz Jastrun, gospodarz wyrzucił ich z domu. Ale to był tylko skandal towarzyski, realnym wydarzeniem była niesłabnąca publiczna obmowa. Kiedy „Res Publica” wyszła, jej pierwszy numer otwierał esej Kisielewskiego, ale nic to nie zmieniło, oczernianie Króla nadal trwało. Dopiero wyraźna akceptacja dla „Res Publiki” ze strony „Tygodnika Powszechnego” oraz paryskiej „Kultury” sprawiła, że komandosi zakończyli kampanię. Król wspomina: „Nie było przyjemnie być przedmiotem obmów i potem wieloletniej niechęci osób skądinąd bliskich”.

To właśnie była metoda Michnika, a za jego sprawą metoda KOR-u. Aby wymusić swoje zdanie w bieżącej polityce, Michnik problemy polityczne przerabiał na moralne, różnice zdań w kwestiach taktycznych zamieniał w konflikt dobra ze złem, a potem oskarżeniami o zdradę lub niegodziwość próbował wymusić swoją linię, na Mazowieckim i Geremku w 1980 roku, na kolegach w więzieniu w 1984 roku. W ten sposób postępował nawet wobec Kuronia – gdy ten w 1981 roku zdecydował się porzucić Gwiazdę i poprzeć Wałęsę na szefa związku, Michnik zarzucił mu zdradę. Dowodził, że od polityki ważniejsza jest przyjaźń, czyli Gwiazda. Problem polityczny, czy wolno obalić Wałęsę, zamienił w moralne oskarżenie o zdradę przyjaciela z KOR-u, jakby naczelną zasadą w polityce było głosowanie na przyjaciół. Oczywiście Michnik podzielił się zarzutami z innymi korowcami, a ci naiwnie przyjęli optykę Michnika. Rozżalony Kuroń pisał w pamiętnikach: „Adam, Sewek oskarżali mnie o zdradę przyjaciół. Czułem się okropnie wobec tych zarzutów”. Ruszył mechanizm obmowy, kolejni korowcy przychodzili do Kuronia, na przykład Łuczywo z koleżanką, pytały go: „Jacku, powiedz, co się dzieje, czemu… twoi przyjaciele są przeciw tobie? Dlaczego ty jesteś przeciw nim?”.

Za moralne krucjaty Michnika płacił cały KOR, środowisko mówiące jednym głosem, wiecznie podniesionym, nie budziło u innych zaufania. Opowieści o „korowskiej mafii” w drugiej połowie lat 80. znowu odżyły, gdy grupa zaczęła się zręcznie rozprowadzać w nowych strukturach opozycji. Ale w tej sprawie zarzuty były bezzasadne, wypływały raczej ze słabości opozycji, niż z siły KOR-u. Ekipa Michnika i Kuronia jako pierwsza profesjonalizowała się, nabierała cech kadry partyjnej, z całym bagażem konsekwencji, czasem niemiłych dla oka, niemniej w polityce niezbędnych. Powstało pierwsze zwarte środowisko polityczne, które choć małe, było dobrze przygotowane do akcji politycznej, czyli potrafiło grać razem, odsuwać ludzi niezdolnych do dyscypliny, traktować wszystkich dookoła jako konkurentów, obsadzać własnymi ludźmi wszystko, co jest do obsadzenia. Hall uważał przejście Familii do obozu Wałęsy za niewątpliwy atut. Opisywał ich tak: „To dobrze zorganizowane środowisko, oparte na hierarchii autorytetów, posiadające duże wpływy w strukturach podziemnych, w ruchu wydawniczym, zwłaszcza w »Tygodniku Mazowsze«, z bardzo dobrymi kontaktami zagranicznymi”. Ale tamten KOR można też opisać inaczej, rzekoma siła i zwartość kilkudziesięciu osób pokazuje, jak słaba była opozycja. KOR wydawał się silny, bo cała opozycja znowu przypominała pustynię. Sporo oficerów, zero wojsk, trochę nielegalnych gazet.

Wielu oficerów straciło wiarę w szyld „Solidarności”, a przecież głównym hasłem była jej legalizacja. Nie stawiano celów politycznych, od władzy domagano się tylko wolności związkowej, wierząc, że odzyskanie wpływu na robotników przywróci opozycji siłę. Jednak komuniści wysyłali kategoryczny sygnał, nigdy więcej „Solidarności”, nigdy więcej żywiołu, który się nie poddaje kontroli. Od lat opozycjoniści toczyli zatem dyskusję, czy nie stanąć pod nowym sztandarem. Podobnie jak w demokracji po kilku przegranych wyborach liderzy partii zastanawiają się nad stworzeniem nowej i zazwyczaj to robią. W tamtych sporach chyba tylko Geremek miał niezachwianą wiarę w „Solidarność”, w jej mit, w jego nośność, inni po prostu nie mieli lepszego pomysłu. Reorganizacja władzy, która zakończyła się w 1987 roku, dała opozycji jasną strukturę i jasne hierarchie. Ale ta organizacyjna sprężystość przyszła w momencie największej słabości i była możliwa dzięki słabości. Komitet Obywatelski przy Lechu Wałęsie przypominał bardziej klub weteranów niż szykujące się do walki legiony.

Dziś wiemy, że weterani obejmą władzę, co przydaje im siły oraz czyni reżyserami wydarzeń, ale sukces właśnie ich najbardziej zaskoczył, do ostatniej chwili nic go nie zapowiadało. Po kilku dekadach historycy zebrali tak wiele faktów, że nie da się dłużej opowiadać tamtych wydarzeń z demokratyczno-solidarnościowej perspektywy. Podmiotem tamtych wydarzeń byli komuniści, mający pełnię władzy, zarazem miotający się w pułapce gospodarczego i geopolitycznego kryzysu. Próby ucieczki przed tym kryzysem były treścią wydarzeń poprzedzających czerwiec 1989 roku. Upadek komunizmu to owoc wysiłku komunistów robiących wszystko, aby do tego upadku nie doszło. W tej grze „Solidarność” miała rolę epizodyczną, z czasem drugoplanową, dopiero pod sam koniec sprawczą. Nie z własnej winy, ale z powodu zasadniczego nie znała planów Kremla, nie miała dostępu do najważniejszej informacji na temat rzeczywistości. Bała się gniewu Kremla wobec zmian, tymczasem to właśnie Kreml zmiany na Jaruzelskim wymuszał. Nikt po opozycyjnej stronie tego nie wiedział i wiedzieć nie mógł, po latach zdumiewa, że w sytuacji tak zasadniczego deficytu wiedzy opozycja nie popełniła poważnego błędu. A kilku jej polityków, mimo zawiązanych oczu, wykazało się dużym talentem, w szczególności Wałęsa, Michnik i Kaczyńscy.

Zanim wrócimy do losów Michnika, musimy opowiedzieć historię tamtego przełomu, zafałszowanego przez wszystkich polityków, także przez Michnika. Już po kilku latach realne wydarzenie przekuli w mityczne, nowa epoka była tak bardzo nowa, że aby poczuć grunt pod nogami, politycy musieli wymyślić przeszłość. To nie było rutynowe kłamstwo, to było gorączkowe szukanie sensu, i dla siebie, i dla innych. Mieszkańcy komunistycznego świata poszli rano po bułki, aby wracając ze sklepu usłyszeć, że mieszkają w demokracji. To nie miało żadnego sensu. Aby zrozumieć swój los, w pierwszym odruchu nie pytali się, co będzie dalej, ale co stało się wcześniej, historia była odpowiedzią, wyjaśniała, czy nowe jest naprawdę nowe, i czy jest na zawsze. Czy świat, który się zmienił w trakcie powrotu ze sklepu, nie zmieni się jutro w drodze do sklepu. Dlatego w tamtych dniach wszyscy manipulowali historią, nie mieli innego wyboru.

Rozdział IV
Okrągły stół z perspektywy generałów

Komunizm w Europie Środkowej upadł bezkrwawo. W Polsce silna jest wiara, że bezkrwawy przebieg wydarzeń był zasługą okrągłego stołu oraz Jaruzelskiego, czyli dyktatora o liberalnym sercu. Jednak w innych krajach okrągłych stołów nie było, liberalnych dyktatorów też nie było, niemniej poza Rumunią wszędzie komunizm upadł bezkrwawo. Stało się tak dlatego, że komunizm upadł odgórnie, został rozmontowany na rozkaz Moskwy i pod kontrolą Moskwy. I to ona zadbała, aby krew się nie polała.

Wszystko zaczęło się najpóźniej pod koniec 1987 roku. Wtedy to Gorbaczow podjął ostateczną decyzję o wycofaniu się z Europy Środkowej, czyli decyzję o demontażu imperium. Z pełną świadomością pozbywał się terenów zdobytych po drugiej wojnie światowej, likwidował na ich obszarze komunizm i w ten sposób wymazywał przyczynę, dla której Związek Radziecki był w konflikcie z Zachodem. Do 1945 roku Moskwa i Waszyngton byli sojusznikami, przestali nimi być, gdy Rosjanie zajęli Europę Środkową i znaleźli się o krok od zdominowania całej Europy. Z tego powodu wybuchła zimna wojna, z tego powodu rozpoczął się wyścig zbrojeń, z tego powodu Rosja została wypchnięta ze światowego rynku. Naturalnym końcem konfliktu, który rujnował radziecką gospodarkę, było wycofanie się z Europy Środkowej. Korzyści były natychmiastowe: wygaszenie zbrojeń oraz powrót do normalnych relacji z Zachodem, czyli wielki strumień pieniędzy z USA i z Niemiec. Gorbaczow przetestował swoje intuicje w rozmowach z Bushem i Kohlem, obaj zareagowali entuzjastycznie, więc Gorbaczow się zdecydował. „Wyrzec się Jałty, otworzyć się na Zachód, zjednoczyć Niemcy” – tak Andrzej Werblan opisuje tamtą strategię Gorbaczowa. Werblan jest najwybitniejszym w Polsce komunistycznym historykiem komunizmu, był sekretarzem Bieruta i Gomułki, był zaprzyjaźniony z Jaruzelskim, bronił polskiego komunizmu inteligentniej niż ktokolwiek inny. Miałby liczne powody, aby przypisać polskim komunistom zasługi ostatniej godziny, niemniej tego nie robi. Przyznaje, że demontaż komunizmu w naszym regionie był wyłączną zasługą Moskwy.

Komunistyczni reformatorzy byli tylko w Polsce i na Węgrzech, więc na nich Gorbaczow najmocniej naciskał. Z początku słyszeli, że Kremlowi chodzi o reformę komunizmu, potem żądania wzrosły, Gorbaczow oczekiwał rozwiązań, które w pełni zadowolą Zachód. Jaruzelski coraz mocniej się opierał, bo skala planów Moskwy go przeraziła, okazało się, że Moskwa jest otwarta na wariant, w którym władzę przejmuje opozycja. W 1988 roku Kreml zaczął straszyć Jaruzelskiego, że jeśli natychmiast nie zacznie działać, Moskwa sama zawrze ugodę z polską opozycją. W pozostałych krajach Gorbaczow musiał użyć innych narzędzi. „W NRD – pisze Werblan – po prostu zorganizował antyhoneckerowski pucz. A przedtem zdestabilizował, w porozumieniu z Węgrami, sytuację w NRD, umożliwiając emigrację poprzez Węgry”. W każdym kraju lokalni komuniści byli zmuszani przez Moskwę do oddania władzy, a każda kolejna abdykacja sprawiała, że reszta mniej się opierała. „Takie aksamitne przejście – pisze Werblan – udało się wszędzie, z wyjątkiem Rumunii i Jugosławii. Czyli z wyjątkiem dwóch krajów, które były najbardziej niezależne” od wpływów Moskwy.

Motor wszystkich zmian pracował na Kremlu, to była epoka, w której dla naprawy stosunków z Zachodem Moskwa brutalnie odwróciła się od satelitów. Nie tylko ich porzuciła, ale również zrobiła wszystko, aby nie mogli dalej rządzić. Jesień Narodów była wielką zdradą Moskwy, Kreml pomagał wbijać kołki osinowe w piersi kolejnych komunistycznych dyktatorów, których sam wcześniej mianował. W latach 40. Armia Czerwona podobijała kolejne kraje Europy Środkowej, oddając w nich władzę swoim agentom; w 1989 roku wszystko się działo na odwrót, Kreml obalał komunistyczne reżimy oraz zmuszał je, aby władzę oddały siłom legitymizowanym przez naród. Wszystkie operacje przeprowadzał dyskretnie, zawsze intrygą, nigdy siłą, aby innym „bratnim przywódcom” nie dać czasu na przygotowanie oporu. Ale śladów zostało zbyt wiele, aby po latach mieć wątpliwości; gdy Jaruzelski zatrzymywał się ze strachu, że poszedł z reformami za daleko, zawsze przychodził ponaglający sygnał z Moskwy. Zwykle w postaci ciepłego szantażu: „dajcie nam kontakty na opozycję, to wam pomożemy w rozmowach”, co w generale budziło panikę. Gdyby opozycja się dowiedziała, że Gorbaczow chce jej dać dużo więcej niż Jaruzelski, generał byłby skończony, przecież jego głównym atutem w rozmowach z opozycją było straszenie gniewem konserwatywnej Moskwy.

Presja Moskwy była skrywanym sekretem zarówno przed 1989 rokiem, jak i potem, gdy komuniści udawali, że z własnej woli wprowadzili w Polsce demokrację. Ale niektórzy się wyłamali, Rakowski sprawę szczerze opisał, nie wiedział wszystkiego, Jaruzelski nikomu nie zdradzał, o czym rozmawia z Gorbaczowem, ale znał klimat panujący na szczycie partii. Świadomość, że Gorbaczow chce rozbić monopol PZPR-u, była na tyle wyraźna, że każdy sygnał z Moskwy budził w partii paniczny lęk, że Kreml już zawiązał spisek z opozycją. Wszystko zaczęło się od pomysłu Gorbaczowa, który w 1987 roku nagle oznajmił Jaruzelskiemu, że chce do Moskwy zaprosić prymasa Glempa. Udało się pomysł utrącić, ale ambasador radziecki Władimir Browikow, o czym pisze zaniepokojony Rakowski, zaczął odtąd szukać kontaktów z opozycją. Polskie władze próbowały to zablokować, zarazem same rozmów z opozycją prowadzić nie chciały, więc w kwietniu 1988 zirytowany Kreml wysłał twardy sygnał, że chce zaprosić kogoś z opozycji, i to niezłomnego, padło nazwisko Michnika. Pod wielkim naciskiem PZPR-u Rosjanie znowu zrezygnowali z pomysłu, ale ambasador radziecki chodził po Warszawie i rozpowiadał na prawo i lewo, co opisuje Rakowski, że Kreml akceptuje powrót „Solidarności” do polityki. Jednak głównym problemem Rosjan okazało się to, że nikt im nie wierzył. Zaczęła się kampania przekonywania polskiej opozycji, że Kreml jest otwarty na demokrację. Gdy trwały sierpniowe strajki, „Litieraturnaja Gazieta” zwróciła się o wywiad z Wałęsą. Rakowski pisze: „Moskwa daje nam do zrozumienia, że powinniśmy rozmawiać z Wałęsą”. Ledwo plenum KC wyraziło zgodę na rozpoczęcie rozmów z opozycją, zastępca propagandy Kremla powiedział dla „Le Monde”, że „nie widzi przeszkód w powrocie na scenę polityczną »Solidarności«”, co Rakowskiego zmroziło. Gdy ruszył okrągły stół, nacisk Moskwy zamienił się w potężną presję, wywieraną już bez przerwy, dzień po dniu.

Gdy zbierzemy tamte relacje, ułożą się one w obraz walca spychającego Jaruzelskiego ku demokratycznej przepaści. Kolejne demokratyzujące ruchy były wymuszane przez Moskwę, po każdym Moskwa ogłaszała entuzjastyczną zgodę, aby Jaruzelski nie mógł się wycofać z decyzji. Ale polska opozycja nadal nie potrafiła uwierzyć, że motorem zmian jest Moskwa. Ekipa Jaruzelskiego w tym nie pomagała, ciągle powtarzała opozycji, że Kreml głośno mówi co innego, niż generałom po cichu. Więc Kreml sięgnął po spektakularne gesty, tydzień po publikacji tekstu Michnika Wasz prezydent, nasz premier, gdy władza i opozycja dowodziły, że Kreml nigdy się nie zgodzi, w Moskwie byli akurat Michnik, Andrzej Wajda i Gustaw Holoubek. Świeżo wybrani parlamentarzyści przyjechali w sprawach pomniejszych, ale ekipa Gorbaczowa wykorzystała ich obecność. Zostali przyjęci w wydziale zagranicznym KC KPZR, a tam usłyszeli – jak to streścił Michnik – „róbcie, co chcecie”. W tamtym okresie Moskwa prowadziła grę otwarcie zdradziecką wobec generałów, gdy Kaczyńscy dostali misję stworzenia koalicji z ZSL-em i SD, Kiszczak próbował to zablokować, a szefów obu partii straszył gniewem Moskwy. A wtedy Browikow spotkał się z szefem ZSL-u, a potem z szefem SD i nie tylko odradził im koalicję z Kiszczakiem, ale gorąco namawiał ich do koalicji z „Solidarnością”. Ambasador rosyjski był w tle wszystkich ważnych decyzji tamtego czasu, Moskwa przez pół wieku ingerowała w polskie sprawy tak mocno, że aby Polacy uwierzyli, że już ingerować nie chce, musiała ingerować równie mocno, co zawsze. W dniu, w którym prymas miał spotkać się z Jaruzelskim, aby poprzeć nominację Mazowieckiego, Glempa odwiedził Browikow.

Rok po upadku polskiego komunizmu Rakowski napisał książkę Jak to się stało. Miał już świadomość, że za upadkiem komunizmu w Europie Środkowej stał Gorbaczow, który świadomie sprawił, że „dotychczasowi klienci Związku Radzieckiego zostali na lodzie”. W tamtym okresie Moskwa już nie ukrywała intencji, Szewardnadze otwarcie dawał do zrozumienia, że upadek komunizmu w Europie Środkowej nie był przypadkiem, lecz celem. Politykę Gorbaczowa, czy raczej zdradę Gorbaczowa, opisywał Rakowski bez gniewu, rozumiejąc jej racjonalność. Od razu popłynął do Moskwy wielki strumień pieniędzy z Niemiec i USA.

Podobnie tamte wydarzenia opisał Józef Czyrek, kolejny bliski współpracownik generała. We wspomnieniach pisze: „W 1988 roku Stany Zjednoczone i Związek Radziecki osiągnęły już w tajnych rokowaniach zasadnicze porozumienie o zakończeniu zimnej wojny, zjednoczeniu Niemiec i wygaśnięciu jałtańsko-poczdamskiego ładu w Europie. Nie mogły jednak o tym poinformować, chociażby ze względu na międzynarodową opinię publiczną, która przyjęłaby to co prawda z uznaniem, ale zarazem odebrałaby taki komunikat jako manifestację dyktatu i władczej roli obu mocarstw. Aby temu zapobiec, opracowano plan odpowiedniej teatralizacji”. W Niemczech teatralizacja polegała na przygotowaniu działań, które „świadczyły, że to sam naród niemiecki zademonstrował swoją determinację zjednoczeniową. Uruchomiono np. proceder masowych ucieczek obywateli NRD do RFN przez Węgry i Polskę”. Przypadek Polski był łatwiejszy, tu społeczne aspiracje do wolności były oczywiste, Amerykanie i Rosjanie szukali jedynie formy, w jakiej mogą one znaleźć wyraz, bez osłabienia wewnętrznej pozycji Gorbaczowa. „Koncepcja okrągłego stołu była bezpieczna” – tłumaczy Czyrek. Co nie znaczy oczywista, uzasadniając ten pomysł wobec komunistycznej partii, generałowie powołali się na strajki. Ale – pisze Czyrek – strajki nie były silne, to było „bardziej… alibi, niż… konieczność”.

Generał poddawał się presji zewnętrznej z niechęcią i oporem. Zwijanie parasola przez Moskwę sprawiło, że na gwałt musiał szukać społecznej akceptacji. Zdradzony przez Moskwę, próbował stanąć na własnych nogach, jednak w ostatnich latach PRL-u było to niemożliwe. Nie dlatego, że władza była niepopularna, komuniści nie mieli poparcia niższego niż późniejsze rządy demokratyczne, ich prawdziwym problemem był chroniczny brak żywności. To był największy dramat polskiego komunizmu, powód wszystkich jego wielkich kryzysów. To była śmiertelna choroba, która trawiła i zniszczyła polski komunizm. Już robotnicza rewolta w Poznaniu w 1956 roku była owocem biedy, 100 tysięcy zdesperowanych robotników wyszło na ulicę z hasłem „Chcemy chleba”, aby spacyfikować bunt, potrzebne były cztery dywizje. Kilkanaście lat potem przed tym samym problemem stanął Gomułka, żywności było za mało, ekonomiści nalegali na podniesienie cen, więc Gomułka się ugiął. Przed ogłoszeniem podwyżek wojsko i policja zostały postawione w stan pełnej gotowości, ale niewiele to dało, społeczny gniew znalazł sobie ujście, wylał się na ulice Wybrzeża, robotnicy ruszyli pod siedzibę partii, skończyło się podpaleniem komitetu partii, czołgami na ulicach i strzelaniem do ludzi.

Szefem partii został Gierek, chciał utrzymać podwyżki, ale emocje społeczne były zbyt wielkie, po miesiącu musiał przywrócić stare ceny. Otworzył się na Zachód, kredytami próbował rozkręcić gospodarkę, nie udało się, po pięciu latach problem powrócił. „W kierownictwie partii i państwa – wspomina Gierek – nieuchronnej… podwyżki baliśmy się wszyscy, podświadomie też staraliśmy się odwlec ją w czasie… W połowie 1976 roku nie było już jednak żadnej od niej ucieczki”. W swoim pamiętniku Tejchma pisał, że w wewnętrznych dyskusjach bano się nawet wypowiadać słowa „podwyżka”: „Unikamy słowa, które rodzi strach, choć dobrze wiemy, o co chodzi. Czynimy aluzje, krążymy wokół sprawy, przekradamy się »ogródkami« i patrzymy w twarze z niepokojem. To kompleks psychiczny po wydarzeniach 1970 roku. Ktoś jednak musi wydobyć z siebie te parszywe słowa: podwyżka cen mięsa”. Partia zmobilizowała 60 tysięcy funkcjonariuszy, powołano sztab operacji „Lato – 76”, na ćwiczenia wojskowe wysłano 1500 opozycjonistów. Nic to nie dało, po ogłoszeniu podwyżek robotnicy z Radomia ruszyli pod komitet partii, wdarli się do środka, znaleźli luksusowe artykuły spożywcze, wpadli we wściekłość, podpalili budynek, spalili jadące na pomoc wozy strażackie, a potem ruszyli grabić sklepy. Partia wpadła w panikę, odwołano podwyżkę. Po zduszeniu buntu Gierek chciał znowu podnieść ceny, ale osobiście zakazał tego Breżniew, spotkał się z Gierkiem i rozkazującym tonem oświadczył: „To nie jest nasza rada, to jest nasze stanowisko. Żadnych podwyżek cen!”.

W komunizmie władza miała potężne narzędzia przemocy, co pozwalało trzymać społeczeństwo pod butem. Jedyną sytuacją, w której była bezradna, był wybuch społeczny z powodu podwyżek cen żywności. To był jedyny czynnik rewolucyjny w realiach europejskiego komunizmu, wszystkie wielkie kryzysy – w Berlinie, Budapeszcie, Pradze – wybuchły z powodu braków żywności. Gierek dwoił się i troił, aby rozwiązać problem żywności, ale nie zdołał, w lecie 1980 roku trzeba było wprowadzić podwyżki, skutkiem były największe w dziejach strajki i narodziny „Solidarności”. Po kilkunastu miesiącach Jaruzelski czołgami zdusił społeczną rewoltę, ale nie rozwiązał problemu, gospodarce była potrzebna ostra terapia, jednak do jej wprowadzenia siły milicji i wojska nie wystarczały. Władza potrzebowała wsparcia kogoś, kto falę strajków zagasi, kto przekona Polaków, że reformy, czyli podwyżki, ze społecznego punktu widzenia przyniosą z czasem korzyści. „My nie mieliśmy tego komfortu, co Balcerowicz – mówił po latach Rakowski – który obniżył stopę życiową ludzi o 30 proc. Gdybyśmy coś takiego zrobili, to kraj stanąłby w płomieniach”.

Kto mógł społeczeństwo przekonać do podwyżek? Kto mógł je powstrzymać przed buntem? Zdaniem generała jedynie Kościół, docierał do milionów, miał społeczny autorytet. W latach 80. trwało kuszenie Kościoła, wciąganie przykościelnych działaczy w orbitę władzy, ale Kościół twardo odmawiał, nie chciał roztoczyć parasola politycznego nad władzą. Dopiero z serii odmów zrodził się pomysł sięgnięcia po opozycję; gdyby to było możliwe, Jaruzelski by usiadł do okrągłego stołu tylko z biskupami, ale nie mógł, więc usiadł z tymi, którym biskupi udzielili poparcia – z ekipą Wałęsy. Usiadł w ostatnim możliwym momencie, kiedy gospodarka sięgnęła dna, gdy nie miał już pola manewru. Nacisk Gorbaczowa mógł zlekceważyć, buntu głodowego nie.

Choć skutkiem późniejszych wydarzeń okaże się demokracja, nigdy nie była ona celem generała, sam to zresztą przyznawał, jego celem był skuteczniejszy komunizm. Od połowy lat 80. Jaruzelski doklejał do niego demokratyczne dekoracje, wprowadził Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu, referendum, Rzecznika Praw Obywatelskich. Instytucje demokratyczne, które we wrogim dla siebie środowisku nie mogły normalnie działać, ale też nie miały, były wprowadzane tylko po to, aby załagodzić napięcia z Zachodem i dać nowe kredyty. Ze strony generała nie był to przejaw politycznego cynizmu. Żeby go zrozumieć, trzeba wyjść poza wyobraźnię demokratycznej epoki, Jaruzelski był komunistą z tej jeszcze generacji, która szczerze uważała, że jest to ład lepszy i silniejszy od zachodniego. Oni uczestniczyli w jego triumfalnym pochodzie, to komunizm, a nie demokracja, pokonał Hitlera, komunizm zbudował z Rosji światowe mocarstwo, komunizm jeszcze w latach 60. wydawał się potęgą, która może ogarnąć cały świat. Miał największe na świecie arsenały jądrowe, podbijał kosmos, był wzorem dla Trzeciego Świata i dla intelektualnego Paryża. Dla generała kłopoty gospodarcze PRL-u nie były powodem do zwątpienia w zasadność systemu. Jego wyobrażenia na temat potrzebnych korekt zawsze przypominały kuracje witaminowe – mniej marnotrawstwa w produkcji, lepsze kadry, zmuszenie leni do pracy. Zasadnicze elementy systemu były dla niego słuszne, przekonanie mieszkańców demokracji, że ich ład jest w sposób oczywisty lepszy oraz że świadomość tego mają nawet dyktatorzy, jest nieprawdziwe. Jaruzelski uważał, że koncentracja władzy w komunizmie to rozwiązanie sensowne, sprawiedliwe i skuteczne, kto lepiej może się zaopiekować społeczeństwem, rozwiązać jego problemy. Wrażliwość demokratyczna oburza się stosowaniem przemocy wobec opozycji, ale dla władzy komunistycznej było to uciszanie wrogów porządku, chuligani biegają nie tylko po ulicach, ale też po fabrykach i uniwersytetach. W 1988 roku Jaruzelski kurczowo bronił nie tylko swojej władzy, ale też ładu, który uważał za lepszy.

Moskwa i bieda zmusiły go do pozornej demokratyzacji. Po przełamaniu wstrętu i lęku, co zajęło mu kilka lat, wysłał do opozycji Kiszczaka z zaproszeniem do udziału we władzy. Mazowiecki w imieniu Wałęsy odmówił, posiadanie kilku ministrów nie było żadną władzą, a tylko odpowiedzialnością. Nawet gdyby Kiszczak zaproponował opozycji fotel premiera, też by się nie zgodziła, bo to też nie była realna władza, premier w komunistycznym systemie był figurantem, Jaruzelski powoływał, kogo chciał, a potem odwoływał, kiedy chciał. Opozycja odpowiedziała twardo, że nie chce żadnej władzy, chce legalizacji „Solidarności”, na co z kolei nie zgodził się Kiszczak. Związek zawodowy nie byłby fasadą, ale realną siłą, niezależną od władzy, pozwalającą odbudować opozycji wpływy z 1981 roku. Komuniści zaczęli więc kusić opozycję mandatami. Nie chcecie wejść do rządu, wejdźcie przynajmniej do środka systemu. Pokażcie, że go akceptujecie, dostaniecie za to jedną trzecią mandatów do Sejmu. Opozycja odpowiada, nie chcemy mandatów, chcemy związek. To może powołajmy Senat. Nie, związek. To może w Senacie połowę mandatów. Nie, związek. To może w Senacie całkiem wolne wybory. Nie, związek.

Czemu opozycja tak reagowała? Bo parlament był taką samą fikcją jak rząd, zasiadali tam ludzie bez znaczenia. Jedną trzecią mandatów w Sejmie mieli tak zwani sojusznicy, czyli dwie doskonale nieważne pseudopartie ZSL i SD. Słysząc o mandatach, politycy opozycji widzieli takie właśnie ochłapy. Jaruzelski ciągle oferował im funkcje, które w systemie politycznym PRL-u były czysto dekoracyjne. Posiadanie niezależnego od władzy związku zawodowego było czymś o niebo cenniejszym niż setka rozmaitych foteli ministerialnych, poselskich i senatorskich. Nawet po okrągłym stole tak myślano, ani do Sejmu, ani do Senatu nikt z liderów opozycji nie chciał z początku kandydować. To miała być przybudówka, fasada, tam się nic dziać nie mogło. Nawet wizja kolejnych wyborów, w pełni wolnych, nie wprawiała opozycji w entuzjazm, to miał być system imitowanej demokracji, nie parlament miał rządzić, ale ci co zawsze. Zresztą wybory mogły być odwołane lub sfałszowane. „Wiedzieliśmy – mówił Geremek – że dla komunistów akt wyborczy nie znaczy wiele. Nie takie rzeczy zdarzało się komunistom przekreślać”.

Ciekawa była tylko jedna instytucja, wybierany przez Sejm i Senat prezydent. Oczywiście nie chodziło o realną demokrację, ale kolejny pozór. Jaruzelski chciał zmienić mandat swojej władzy, już od lat w kontaktach z zachodnimi liderami występował nie jako szef partii, ale szef państwa, jak to wówczas nazywano – Przewodniczący Rady Państwa. Teraz Jaruzelski chciał zostać wybranym przez parlament prezydentem, co świetnie imitowało zachodni standard, zostawiając dawną treść. Prezydent został wyposażony w tak wielkie pełnomocnictwa, że Geremek drwił, że urząd został skrojony dla króla. Przesadzał, ale sytuacja, w której prezydent w każdej chwili mógł odwołać premiera czy rozwiązać parlament, czyniła go wyłącznym władcą. Jaruzelski chciał, aby jego urząd trwał siedem lat, domagał się też prawa dekretów z mocą ustawy, Czyrek opowiada, że z prac okrągłego stołu generała interesowały wyłącznie uprawnienia dla prezydenta. Gdy opozycja zablokowała dekrety, był wściekły. „Byłem świadkiem, jak generał silnie zdenerwowany wręcz zrugał… szefa kancelarii”. Składając kolejne oferty, dające opozycji coraz więcej mandatów, komuniści zawsze mieli w głowie jedną liczbę – musi ich być wystarczająco, aby wybrać prezydenta, którym miał zostać Jaruzelski. Opozycja targowała się jak na arabskim bazarze, o każdy mandat, o uszczuplenie każdej nitki prezydenckiej władzy, ale robiła tak dla zasady. Przystała na ugodę dopiero wtedy, gdy komuniści zgodzili się na to, co ona uważała za ważne – na legalizację „Solidarności”.

Chcąc sobie wyobrazić plany komunistycznej strony, najlepiej spojrzeć na Rosję Putina. Jest w niej Duma, są wolne wybory, jest premier, ale oni wszyscy nie mają znaczenia, cała władza spoczywa w rękach prezydenta. Jaruzelski chciał być kimś podobnym, dyktatorem w demokratycznych dekoracjach. Ale cele i dynamikę nadal miały nadawać stare instytucje: SB, wojsko, cenzura, dyspozycyjny wymiar sprawiedliwości. W latach 80. Polską rządziło czterech generałów: Jaruzelski, Kiszczak, Siwicki i Janiszewski, w latach 90. wszystkie strategiczne decyzje miały pozostać w ręku tej czwórki. Jaruzelski miał rządzić z Janiszewskim w Belwederze, Kiszczak i Siwicki w Urzędzie Rady Ministrów.

Dlaczego Jaruzelski wierzył, że mu się uda? Bo działał w świecie, w którym instytucje i prawo nie miały większego znaczenia. Najpierw wprowadził stan wojenny, potem posłowie i Rada Państwa wydali w tej sprawie legalną decyzję. Wszystkie instytucje wokół niego były fikcją – rząd, Sejm, konstytucja. Oczywiście nie chciał zmian, wolałby, aby wszystko zostało po staremu, jednak nie bał się demokracji, bo żadnej demokracji nie miało być. W tamtym momencie bał się wyłącznie gospodarczego kryzysu, po latach, pytany, co miał dać okrągły stół, mówił otwarcie: „społeczną akceptację dla reform gospodarczych. Byliśmy za słabi, żeby je samodzielnie wprowadzić, a opozycja była za słaba, aby nas obalić”. Wydawało się więc, że nie ma większego ryzyka.

Wątpliwości pojawiły się dopiero po okrągłym stole, gdy Jaruzelski przeszedł do fazy realizacji planu. W dyskusjach jego ekipy nagle pojawiła się świadomość kłopotów, których wcześniej nie dostrzegano. Że większościowa ordynacja do Senatu jest niekorzystna, że partia nie potrafi robić kampanii wyborczej, że koalicjanci mogą zdradzić, że może nie starczyć głosów do wyboru prezydenta. Wyszły na jaw pierwsze fuszerki, jakie popełniono przy okrągłym stole, negocjatorzy zachowali się jak ludzie, którzy planują mecz koszykówki, znając reguły gry, ale nigdy nie widząc meczu. Gdy ruszyły przygotowania do kampanii, gdy zawodnicy wybiegli na prawdziwe boisko, okazało się, że liczy się wiele innych rzeczy, na przykład skoczność zawodników albo ich wzrost. Błąd wziął się stąd, że przy okrągłym stole nie wynik meczu wydawał się ważny, ale fakt jego rozegrania. To miał być mecz towarzyski, dzięki któremu komuniści dostają puchar demokratów, a opozycja dostaje zgodę na „Solidarność”. Dopiero na kilka miesięcy przed meczem obie strony przeszywa myśl, że wynik może mieć fundamentalne znaczenie, ale nawet wtedy nikt nie wierzy, że w puli gry jest demokracja, bo nie może być w puli czegoś, czego nikt tam nie włożył.

Kreml nie dał Jaruzelskiemu szans; ze strachu, że Gorbaczow pierwszy zalegalizuje polską opozycję, generał biegł tak szybko, że musiał się wywrócić. Michnik potem powie, że istotą tamtych wydarzeń był fakt, że po swoim upadku Jaruzelski uznał wynik meczu. Otóż nie, istotą było to, że nie mógł postąpić inaczej, nie mógł nie uznać wyniku, bo sędzia meczu siedział na Kremlu i wynik uznał od razu, ucinając wszelkie dyskusje. Sędzia, z punktu widzenia komunistów, był już dawno kupiony przez Zachód. W ciągu następnych miesięcy Gorbaczow to potwierdził, sprzedał wszystkie mecze, aż po najważniejszy, czyli zgodę na zjednoczenie Niemiec. Istotą tamtych wydarzeń były narzucone przez Gorbaczowa kierunek i tempo zmian, przetoczyły się tak szybko, że Jaruzelski nie tylko nie mógł ich zatrzymać, on nawet nie potrafił ich zrozumieć. 4 czerwca nie wiedział, co naprawdę się stało, Rakowski opowiada o swojej rozmowie z generałem w lipcu, czyli miesiąc później. „Gdy zapytałem, czy uważa, że możemy oddać władzę, odpowiedział krótko: »Nie wyobrażam sobie«”. Opowieść o Jaruzelskim jako ojcu demokracji jest sprzeczna nie tylko z obiektywnymi faktami, ale też z intencjami generała. Jaruzelski nigdy nie udawał, że demokracja była jego celem, do końca życia mówił otwarcie, że jego celem była naprawa komunizmu, z bezradną szczerością dodając, że sam już nie wiedział, czym poprawiony komunizm ma być.

Rozdział V
W środku politycznej gry

Gorbaczow wie wszystko, Jaruzelski sporo, opozycja nic, tak wyglądała sytuacja w 1988 roku. Opozycja została zaproszona do gry w momencie dla siebie najtrudniejszym, nie rozumiała niemal niczego, bo też rozumieć nie mogła. Nie wiedziała, czemu Kiszczak przychodzi z ofertą udziału we władzy, doświadczenie skłaniało do radykalnej nieufności, od stanu wojennego generałowie byli wobec opozycji bardziej brutalni, niż musieli, zarówno w propagandzie, jak i w prześladowaniach. Czemu nagle wyciągnęli rękę? Przez kluczowy rok, do końca czerwca 1989 roku, wszystkie decyzje opozycja musiała podejmować, opierając się na przeczuciach, intuicjach, wiotkich hipotezach. Z tego powodu w pierwszym odruchu zawsze chciała mniej, niż mogła. Zawsze najbardziej lękała się tego, co dla niej najbardziej korzystne. Kontakt z rzeczywistością odzyskała dopiero pod koniec 1989 roku, gdy upadł mur berliński, a Gorbaczow zamiast wysłać Armię Czerwoną, przystąpił do negocjacji zjednoczeniowych. Dopiero wtedy opozycji zdjęta została opaska z oczu.

W tamtej grze po omacku ważną rolę odegrał Michnik. Okazało się, że dużo szybciej i dużo więcej rozumiał, a w kilku ważnych momentach, kiedy niewiedza pchała opozycję ku błędnym decyzjom, Michnik potrafił ją uratować. Zmienił się bardzo, nie tylko grał w głównym nurcie polityki, ale też patrzył na politykę inaczej. Porzucił dawną optykę, zaczął się przyglądać komunistom bez programowej nieufności. Wcześniej szydził z Geremka i Mazowieckiego, że wiecznie wlepiają wzrok w walki na szczytach władzy, że zamiast wierzyć w siłę społeczeństwa, całą nadzieję pokładają w komunistycznych liberałach. Gdy się jednak do tej optyki przekonał, analizował komunistów stanowczo lepiej, pierwszy zrozumiał, że nadeszła nowa epoka.

Kiedy polska opozycja usłyszała o pierestrojce, uznała ją za propagandowy blef, Michnik odwrotnie, zaciekawił się, zaczął ją śledzić. Już w 1986 roku – opowiada Michnik – „bardzo dobrze było widać, że w Rosji kotłuje się nie na żarty. Któregoś dnia poszedłem w Sopocie do pensjonatu, w którym mieszkał Witek Woroszylski. Pytam go, co się w tej Rosji dzieje. »Maskirowka dla Amerykanów. Nic poważnego«. Kompletnie nie wierzył w Gorbaczowa”. Podobnie myśleli polscy politycy: „Większość podziemia w ogóle nie brała tego na serio. Łącznie z Mazowieckim, Geremkiem, Wałęsą. Wśród moich kolegów zgadzał się ze mną tylko Jacek Kuroń”. Opowieści Michnika są ciekawe. „Pamiętam spotkanie TKK latem 1987, na które ściągnąłem Andrzeja Drawicza. Był tam Bujak, Pałubicki, Lis, Celiński, Bieliński, Geremek. Rozmawialiśmy o Rosji i Drawicz użył sformułowania: »To, co dzieje się w Rosji, znacznie przekroczyło horyzonty odwilży Chruszczowa«. Andrzej Celiński doszedł do takiego absurdu, że mówił o tych zmianach jako niekorzystnych dla Polski, bo odwracających od nas uwagę świata. Z kolei Bujak twierdził, że żadne zmiany nie są poważne, bo prawdziwe zmiany mogą w Rosji przeprowadzić tylko tacy ludzie jak Bukowski i inni dysydenci. Pałubicki snuł mętne rozważania geopolityczne. Słowem, wszyscy zachowywali się jak ludzie, którzy wsiedli do złych pociągów”.

Od stycznia 1987 roku Michnik czytał wszystkie rosyjskie gazety, od dzienników po kwartalniki, od poważnych po popularne. Kwestie polityczne z początku były objęte milczeniem, ale zakres wolności w pisaniu o kulturze był zdumiewający. „Kiedy to wszystko zacząłem czytać, pomyślałem: »Nie ma cudów, idzie wielka gra!«”. Podekscytowany Michnik pielgrzymował po znajomych, opowiadał im, co w Moskwie się dzieje, ale nikt go nie traktował poważnie. „Pukali się w głowę i mówili: »Adasiu, ty wierzysz w szczerość sowieckiego genseka?«”. Próby otwierania oczu nic nie dawały. „Sygnały z Rosji odbijały się od skały straszliwego konserwatyzmu myślowego polskiej opozycji. Ludzie patrzyli na mnie jak na wariata”. Podobnie tamte lata opisuje Jarosław Kaczyński. „Przez pierwsze lata stanu wojennego postrzeganie rzeczywistości było dużo bardziej optymistyczne od samej rzeczywistości. Z kolei później, szczególnie po przełomie w Rosji, odczucia były znacznie bardziej pesymistyczne, niżby to wynikało z istoty sytuacji… Widziałem ten nadmierny pesymizm na posiedzeniach TKK czy KKW. Trudno się było wtedy przebić z dość oczywistą… myślą, że… dopiero wtedy istniała realna szansa przełomu. Oczywiście część uczestników tych gremiów doskonale to rozumiała, np. Adam Michnik. Jednak generalnie świadomość tego, że system się naprawdę kończy, była słaba”.

Kiedy polscy komuniści zaczęli sondować opozycję, ta nie mogła uwierzyć, że władza chce zmian. Geremek i Mazowiecki jak zawsze byli gotowi do rozmów, ale bez wiary w sukces. Michnik był bardziej optymistyczny, przekonywał, że reformy są możliwe, bo tym razem stoi za nimi Moskwa i wymusza na komunistach taktykę, którą sama testuje u siebie. Czyli gdy Gorbaczow przekonał się, że głównym wrogiem zmian jest partia, zaczął zaprzęgać społeczeństwo do walki z nomenklaturą. Tego samego scenariusza Michnik spodziewał się w Polsce. Dowodził, że komuniści są zmuszeni do rozmów z opozycją, aby jej rękami wymuszać na partii reformy. Niemniej nawet Michnik nie wierzył, że sukces czeka za rogiem, poważnych zmian oczekiwał dopiero po upadku ekipy Jaruzelskiego, generałów uważał za ludzi niezdolnych do kompromisu.

W politycznej praktyce te różnice blakły, w tamtym czasie pesymizm wobec pierestrojki niczym się nie różnił od optymizmu. Kiedy Kiszczak przyszedł do opozycji z ofertą rządowej współpracy, usłyszał odpowiedź odmowną, przeciw byli Mazowiecki i Geremek, przeciw był również Michnik. Bez względu na to, jak ciepłe wiatry wiały od wschodu, koalicja z generałami oznaczała kompromitację ekipy Wałęsy. Opozycja twardo oświadczyła, że nie chce wspólnego rządu, lecz legalizacji „Solidarności”, nie chce nowych scenariuszy, ale powrotu do starego. I przez cały następny rok robiła wszystko, aby zablokować pomysł wspólnego rządu. Powróci do niego po 4 czerwca, po nokaucie wyborczym, gdy świat polskiej polityki stanął na głowie.

Późnym latem 1988 roku Kiszczak zaproponował opozycji dalsze rozmowy, ale jako warunek postawił wygaszenie strajków. Nawet czołowi rzecznicy kompromisu, z Michnikiem włącznie, postawienie takiego żądania uznali za bezczelne, a jego przyjęcie za samobójcze. Przełomowy ruch jak zwykle przyszedł ze strony Wałęsy, wbrew wszystkim przyjął warunek Kiszczaka i pojechał w Polskę, aby gasić strajki. Robotnicy gwizdali, opozycyjna prasa gotowała się z wściekłości, ale tym ruchem Wałęsa wkroczył do nowej epoki. „Solidarność” po raz pierwszy weszła do gry, ruszyły rozmowy mające przygotować okrągły stół. Opowiadając o tamtych wydarzeniach, każdy zatrzymuje się nad faktem, że Jaruzelski nie zgadzał się, aby w rozmowach udział wzięli Michnik i Kuroń. Tymczasem dużo ciekawsze jest to, czemu przy ich nazwiskach uparł się Wałęsa, choć Geremek i Mazowiecki doradzali, aby się ugiął. Otóż potrzebował ich, bez ich obecności nie mógł zawrzeć ugody z komunistami, nowy układ opozycyjnej władzy, jaki stworzył wokół siebie Wałęsa, był szeroko kontestowany, niemal wszyscy solidarnościowi radykałowie zostali z niego wypchnięci. Co gorsza, hasło ugody było dramatycznie niepopularne, nie tylko w opozycyjnym ludzie, ale też w opozycyjnych elitach. Za kilka lat przejdą one na umiarkowane pozycje, ale w 1988 roku ich stosunek do komunistów był nieprzejednanie wrogi oraz skrajnie nieufny. Wałęsa nie mógł pójść na rozmowy z komunistami, nie mając alibi, w marcu 1981 roku ledwo co uratował głowę, choć kompromis z komunistami polegał jedynie na odwołaniu strajku, teraz, chcąc zawrzeć wielką umowę, musiał się zabezpieczyć przed atakiem radykałów. Dlatego przy okrągłym stole musieli zasiąść Michnik, Kuroń, Bujak i Frasyniuk, musieli nie dlatego, że widział w nich sprawnych negocjatorów, musieli tam siedzieć jako przyzwoitki, jako dowód na to, że w trakcie rozmów Wałęsa nie sprzedał się komunistom. Kuroń to zresztą dobrze rozumiał, pisał we wspomnieniach, że Wałęsa „wiedział, że nie uchroni się przed zarzutami zdrady, i nasza obecność dawała mu przeciw temu argument”. Co ciekawe, Wałęsa nadal się bał korowskiego duetu, winił go, co otwarcie powiedział Kuroniowi, o wprowadzenie stanu wojennego, ale nie miał wyboru.

Niezwykły wzrost znaczenia Michnika w połowie 1988 roku był premią za jego biografię. Dawny radykalizm Michnika, a tylko ten wizerunek znała opinia publiczna, w nowych warunkach stał się kapitałem. Logika Wałęsy była prosta: aby rozmowy z Kiszczakiem były społecznie wiarygodne, muszą w nich wziąć udział jego najsławniejsi wrogowie, najbardziej poszukiwani liderzy podziemia i najbardziej znani, poza Moczulskim, więźniowie. Wielka polityczna kariera Michnika zacząć się mogła dlatego, że miał coś, co graczom większym od niego było potrzebne. Miał reputację zaciekłego antykomunisty, zbudował legendę, którą teraz mógł w polityce spieniężyć. Ciekawy jest tamten moment, przeszłość Michnika zbudowała, a przecież gdyby nie decyzja Wałęsy, właśnie przeszłość była jego porażką. Polityczna egzystencja Michnika do 1988 roku nie miała zbyt wiele sensu, spędzał czas w więzieniach, co jest zwyczajem szeregowców, a nie oficerów. Osłabiał komunizm równie skutecznie, co Moczulski, bił głową w ścianę, choć wiadomo, że do jej rozbicia potrzebne są twardsze narzędzia. Wszystko się zmieniło dzięki okrągłemu stołowi, czas, który wydawał się zmarnowany, otworzył mu wielkie możliwości. W 1988 roku Wałęsa potrzebował polityka dokładnie takiego, jakim był Michnik w tamtym momencie, zawziętego antykomunisty, który chwilę wcześniej przeszedł konwersję na zwolennika ugody. Gdyby to był Michnik sprzed dwóch lat albo Michnik, jakiego publiczność pozna dwa lata później, nie miałby dla Wałęsy żadnej wartości.

Przebieg okrągłego stołu nie był ciekawy, był politycznym przedstawieniem, które potrzebne było władzy, aby pokazać społeczeństwu i światu, że w Polsce zachodzą rewolucyjne reformy. Prawdziwe negocjacje toczyły się w Magdalence, w grupie kilkunastu osób, poprzedzały one okrągły stół, a potem powtarzały się w trakcie, gdy rozmowy natrafiały na rafy. Decyzje zapadały w Magdalence, okrągły stół był miejscem ich upubliczniania, mówiąc językiem Czyrka, okrągły stół był „teatralizacją” politycznych ustaleń. Teatralizacją konieczną, bo gdyby jednego dnia Kiszczak z Wałęsą wystąpili na konferencji prasowej, mówiąc, co ze sobą ustalili, publiczność uznałaby to za spisek. Teatralna oprawa, liczne stoliki i podstoliki, wielkie tłumy negocjatorów i ekspertów, dramaturgia wielotygodniowych relacji telewizyjnych, wszystko to była propaganda, potrzebna obu stronom, aby własne obozy oswoić z faktem i treścią ugody. Ale porozumienie trzeba było wcześniej wynegocjować, w spokojnym miejscu, z dala od telewizji. Co nie znaczy, że w Magdalence spiskowano, tam po prostu decydowano. Podobnie jest w demokracji, projekty polityczne pisane są w gabinetach, dopiero potem Sejm dostaje je do przegłosowania.

Jaka była hierarchia w czasie rokowań w Magdalence? Kiedy w ekipie negocjacyjnej był Wałęsa, on podejmował decyzje. Opowiada Kwaśniewski: „Udawał, że rozwiązuje krzyżówki, ale słuchał uważnie…, a potem wydawał dyspozycje. I to czasem brzmiało dość odkrywczo, trzeba przyznać… On był liderem i to nie podlegało żadnej dyskusji”. A gdy Wałęsy nie było, „szybko się okazało – opowiada dalej Kwaśniewski – że kluczowe opinie wyrażają Mazowiecki i Geremek, gdyż oni mają najbliższy kontakt z Wałęsą. Dużo mniejszy wpływ na Wałęsę, już wtedy było widać, miał Michnik czy Kuroń”. Ciekawie opisuje Kwaśniewski Michnika, dopiero go poznał, a już zdziwiła go jego moralistyczna retoryka, ale nie potraktował jej serio, widział w niej kreację. „Grywał czasami taką rolę człowieka, który przy różnych poszukiwaniach kompromisów wraca do punktu wyjścia, mówił, że chodzi o główne wartości, a nie o… drobiazgi”.

Polityczna rola Michnika w tym okresie mocno wzrosła, brał udział we wszystkich ważnych naradach, był w gronie ośmiu – dziesięciu kluczowych osób. Przesiadywał wszędzie tam, gdzie był Wałęsa, na plebanii u księdza Jankowskiego, w sekretariacie Episkopatu, chciał być potrzebny i był potrzebny. Czy tylko jako alibi, czy też jako ceniony gracz? Tego nie wiemy, jedynie w przypadku Geremka mamy pewność, że Wałęsa z jego zdaniem się liczył, w przypadku Michnika pewne jest, że Wałęsa go lubił. Natomiast mocną pozycję zdobył Michnik u boku Geremka, który u progu 1989 roku wyrósł na drugiego po Wałęsie. To wahadło działało od lat, raz Wałęsa wzmacniał Mazowieckiego, raz Geremka. Nie tylko dlatego, że ta rywalizacja była dla niego wygodna, po prostu ten mechanizm świetnie działał, co przyznawali zarówno członkowie drużyny, jak i przeciwnicy. Kwaśniewski, obserwując ten styl zarządzania przy okrągłym stole, był zachwycony, dwa skrzydła, dwa źródła pomysłów, stała rywalizacja między nimi wymuszająca najlepsze rozwiązania.

Jednak tym razem Geremek rósł bardziej niż zwykle, chyba dlatego że w negocjacjach z komunistami był twardszy. Wałęsa pozwolił mu, aby przejął kontrolę nad Komitetem Obywatelskim. „Rolę wice-Wałęsy – pisze Rokita – odgrywał wyraźnie tylko Geremek. A też towarzystwo zgromadzone w Komitecie Obywatelskim wyglądało na grono jego ludzi, niemal całkiem mu politycznie powolnych”. Właśnie w epoce Komitetu nastąpiło pełne polityczne zbliżenie między Geremkiem a Kuroniem i Michnikiem, a wraz z nimi z całym środowiskiem korowskim, drużyna Michnika i Kuronia stała się drużyną Geremka, a Wujec w sprawach organizacyjnych został jego prawą ręką. Nigdy korowcy nie zdobyli tak silnej pozycji jak w 1989 roku, właśnie dzięki Geremkowi, ale też Geremek, dzięki nim, miał wreszcie swoją drużynę. „Czuło się – opowiada Hall – że pierwsze skrzypce grał tu profesor Geremek, dosyć zgodnie działający z Jackiem Kuroniem, z Adamem Michnikiem”. Wokół okrągłego stołu tłoczył się cały tłum polityków, ale kluczowe sprawy Geremek przekazywał w ręce korowców.

Była to sensowna strategia, bo im bardziej okrągły stół zbliżał się do końca, tym bardziej opozycja chciała się z niego wycofać. Podziemna prasa była pełna wątpliwości. „Legalizujemy system, nic nie dostając w zamian” – taki był ton chłodnych analiz. „Wyrolują nas, oszukają, wykorzystają” – taki był ton typowych. Nawet Giedroyc myślał podobnie, paryska „Kultura” opisywała okrągły stół nie jako błąd, ale jako wielką porażkę. Podobna atmosfera zapanowała w Komitecie Obywatelskim i we władzach związku, w kluczowych miesiącach między styczniem a marcem Wałęsa, Geremek, Michnik i Kuroń pielgrzymowali po kolejnych gremiach i namawiali do zawarcia umowy z komunistami. Oni czterej wzięli na siebie cały ciężar pchania sprawy do przodu.

Jeszcze większy problem pojawił się po podpisaniu umowy, opozycja wpadła w panikę, podobnie zresztą jak władza. Dopiero teraz obie strony uświadomiły sobie, że ruszyły zmiany, nad którymi mogą nie zapanować. Strach poczuli także negocjatorzy, przez kilka miesięcy pchali ku zmianom, teraz zrozumieli, że w razie porażki zapłacą głowami. Po kilku miesiącach tamten strach został wyparty przez pamięć zwycięstwa, ale wiosna 1989 roku w niczym nie przypominała dumnego marszu po władzę. Przede wszystkim nikt znany nie chciał startować do Sejmu i Senatu. Opowiada Michnik: „W »Solidarności« opór przeciwko Okrągłemu Stołowi był… ogromny. »Krajówka« w ogóle nie rozumiała, o co w tych wyborach chodzi. »My związkowcy, my się do polityki nie mieszamy«. Kuroń i ja z narażeniem życia przepychaliśmy te wybory. Najpierw całą noc spacerowałem z Bujakiem po Warszawie i go przekonywałem. Prawie się udało. Potem maglowałem Władka Frasyniuka. Później Bogdana Lisa. Oni wszyscy tego nie chcieli. Zapierali się rękami i nogami. Wyobrażali sobie, że to będzie bolszewicki Sejm i oni tam nie mają nic do roboty. Ja im mówiłem: »Baranie, wchodzimy do Sejmu z mocy demokratycznych wyborów, będziemy mieli mandat od społeczeństwa. I tylko my będziemy mieli ten mandat. Nasz głos uzyska nowy ciężar, nową jakość«. Grażynka Staniszewska – nie! Henio Wujec – nie! Bronek do końca mówił, że wchodzenie w wybory to dawanie ciała. Jedyny raz się na mnie wściekł u mnie w domu. »Nie p… – wrzeszczał, rzucając słowo nieparlamentarne, a on tak nigdy nie mówi – ja całą noc nie spałem, bo wiem, że to jest danie ciała«. Jak usłyszałem takie słowa w ustach profesora Bronka, zrozumiałem, jaki to jest dla niego problem… Stopniowo zaczęli dołączać do nas inni. Kaczyńscy dość szybko się połapali, o co tu chodzi. Potem Władek Frasyniuk, Zbyszek i wreszcie szalę przechylił Bronek. Kiedy już była zgoda na wybory, powstał spór, jak do tych wyborów pójdziemy. Ja nie miałem wątpliwości, że jako »Solidarność«, i to z fotografią Lecha, żebyśmy byli łatwo rozpoznawalni”.

Ta ostatnia bitwa, o pójście do wyborów jako jedna drużyna z jedną listą wyborczą, okazała się najbardziej niszcząca. Pomysł forsował Geremek rękami Kuronia i Michnika, natomiast Mazowiecki z Hallem postawili weto, argumentowali, że wybory opozycja powinna potraktować pryncypialnie, a zatem zgodnie z demokratycznymi zasadami, otworzyć się na wszystkie opozycyjne środowiska, pozwolić na różne nazwiska. Nie chodziło jednak o pryncypia, Mazowiecki był przestraszony dominacją Geremka, bał się, że przygotowana przez Geremka lista wyborcza będzie promowała wyłącznie korowców. Podobnie widział to Hall, który skarżył się, że „środowisko Kuronia i Michnika miało wyraźną tendencję do sprawowania kierowniczej roli w opozycji”. Wałęsa twardo poparł Geremka, jego racje były dużo mocniejsze, na rozstrzygającą bitwę idzie się w zwartym szeregu, jeden kandydat na jedno miejsce, bez rywalizacji we własnym obozie. Część prawicy myślała podobnie, Kaczyńscy mocno Geremka poparli. Ale Mazowiecki swoją przegraną potraktował jako policzek, odmówił kandydowania do Sejmu.

Posiedzenie Komitetu Obywatelskiego, na którym przegrał Mazowiecki, było triumfem Michnika, tego samego dnia Wałęsa ogłosił Komitetowi, że Michnik zostanie szefem gazety wyborczej. W wywiadzie rzece Żakowski pyta: „Zanim jeszcze doszło do wyborów, powstała »Gazeta Wyborcza« – pierwszy od czterdziestu lat jawnie opozycyjny wobec systemu, prywatny, niekomunistyczny dziennik między Łabą a Władywostokiem. Adasiu, jak to się stało, że właśnie ty zostałeś naczelnym?”. Michnik odpowiada: „Miałem jakąś niewiążącą rozmowę z Wałęsą, której już dokładnie nie pamiętam, a potem, kiedy byłem za granicą, Komitet Obywatelski podjął decyzję”. Wałęsa rozmowę lepiej pamięta, opowiada, że był zdumiony, jak bardzo Michnikowi na gazecie zależało, nikt wcześniej o żadną funkcję nie prosił tak mocno. Wałęsa chciał gazetę dać komuś politycznie nieważnemu, co było bezpiecznym wyborem, tak zresztą zawsze obsadzał ważne stanowiska. Dla Michnika zrobił wyjątek.

W przeddzień wyborów najważniejsze narzędzia polityczne znalazły się w rękach Geremka, on kierował Komitetem Obywatelskim, Michnik „Gazetą”, Wujec kampanią. Podobnie to widziała komunistyczna strona, w raportach dla Kiszczaka czytamy, że Michnik i Kuroń biją się o „wyłączność na doradzanie Wałęsie”. Ale już w marcu 1989 na biurko Kiszczaka trafia kolejny raport o tym, że Geremek z Michnikiem są zaniepokojeni, bo „Wałęsa w coraz mniejszym stopniu ulega ich radom i sugestiom”. Wałęsa przywracał równowagę, warszawskie rozgrywki zostawił Geremkowi, a sam został w Gdańsku, gdzie pilnował układu sił w odradzającym się związku. Osobliwością tamtego czasu było to, że nikt nie wiedział, co za kilka miesięcy będzie ważniejsze, pozycja w parlamencie czy pozycja w hierarchii związkowej. Związek wybrali Frasyniuk, Bujak, Borusewicz, Lis i Wałęsa, czyli czołowe postaci. Nie wiadomo też było, jaki wybór otworzy drzwi do udziału w politycznej grze, czy uzgodniony z komunistami start do parlamentu, czy odmowa startu. Na bojkot wyborów zdecydowali się Mazowiecki, Hall, Olszewski, Chrzanowski.

W szybką demokrację nie wierzył nikt, optymiści mówili, że za cztery lata, o ile komuniści naprawdę przeprowadzą wolne wybory, zza pleców rządzącej armii i SB wychyli się względnie wolne społeczeństwo, ale demokracja nadal będzie pozorna. Realnej demokracji Geremek spodziewał się za kilkanaście lat. Nikt też nie wierzył, że wybory otworzą opozycji drzwi do władzy, cały czas obowiązywał stary schemat myślenia: ważna jest legalizacja „Solidarności”, a w wyborach chodzi jedynie o to, aby się nie zbłaźnić. Ten moment z solidarnościowej pamięci został potem wyparty, tylko kilka osób potrafi przyznać, że motor zmian nie był po stronie opozycji, że wybory to nie była jej ofensywa, nie jej rozgrywka. „To nie tyle opozycja wtedy wygrała – pisał potem Hall – co władza przegrała… Do upadku systemu dowlekliśmy się”.

Cały sławny rok, który przejdzie do historii jako obalanie komunizmu przez „Solidarność”, miał inną logikę. Nie zaczął się, jak mówi legenda, od wielkiego społecznego buntu, od dwóch wielkich fal strajków, którymi „Solidarność” w 1988 roku wymusiła na władzy zmianę systemu. Modzelewski w autobiografii zastanawia się, kto naprawdę wywołał te strajki, opisuje każdy protest po kolei, aby pokazać, że nie „Solidarność” je wywołała. W jednej fabryce była to jakaś młodzież, w innej jakiś buntownik, w pewnym momencie Modzelewski pisze zgryźliwie, że chyba MSW wie więcej o przyczynach strajków niż „Solidarność”. Hall pisze, że liczba strajkujących „była śmiesznie mała w porównaniu z masami, które brały udział w Sierpniu”. Wałęsa opowiada: „Byliśmy słabi. Pamiętam strajk w 1988 roku… zmęczeni kładliśmy się spać na styropianach i nagle głośno zachrapał Krzysztof Pusz. Wszyscy się obudzili i rzucili się do drzwi, aby uciekać, tak byliśmy zestresowani”. Borusewicz majowe strajki opisuje jako fikcję, sierpniowe jako realne, ale zbyt słabe, aby opozycję traktować poważnie. Dlatego był wrogiem okrągłego stołu, uważał, że potrzebna jest jeszcze jedna, prawdziwie silna fala strajków, dopiero po niej władza będzie się z opozycją liczyć. Geremek: „Nie mieliśmy prawa wygrać tych wyborów”, Michnik: „Wzięliśmy więcej, niż było do wzięcia. Dużo więcej, niż nam się śniło!”.

Ugoda okrągłego stołu została zawarta, aby przedłużyć życie umierającej opozycji, dać jej cień społecznej siły. Nawet Wałęsa, Geremek, Kuroń i Michnik – jastrzębie ugody – wiosną mieli skromne poczucie, że łapią się ostatniej deski ratunku. Nie uważali, że uczestniczą w czymś, co jest wielką szansą. „Gdy po Okrągłym Stole – opowiada Urban – przychodził do mnie Michnik i prosił: »Pomóżcie nam, bo nas w tych wyborach skoszą i z porozumienia nic nie będzie«, to nie była taktyka, tylko faktycznie nie wiedzieli, jak się to wszystko potoczy”. Timothy Ash pisze o nastroju opozycji 4 czerwca: „Musieli wiedzieć, że wygrają. Ale nie wiedzieli. Owej niedzieli jadłem obiad z wyczerpanym i przygnębionym Adamem Michnikiem, który tego nie wiedział”. Geremek traktował swoje wejście do Sejmu jako hańbę, do której go doprowadził polityczny realizm. Wałęsa absolutnie nie chciał wystartować w wyborach, choć bardzo mocno namawiał go Michnik, Geremek namawiał mniej, bo rozumiał i podzielał jego obawy. Geremek opowiadał potem: „Wałęsa nie był przekonany, że w czerwcowych wyborach odniesiemy sukces”, w przypadku przegranej, pozostając poza układem, miał swobodę ruchu. Wałęsa otwarcie to powiedział na posiedzeniu Komitetu Obywatelskiego: „Musi być ktoś w odwodzie, żeby ratować was i kraj… jeśli wy przegracie, ja będę czysty”.

Dwa tygodnie potem, na kolejnym posiedzeniu Komitetu, pod koniec kwietnia, Michnik znowu namawiał Wałęsę do kandydowania, a wtedy on przedstawił swoją wizję przyszłości. – Nie chodzi tylko o to, abym nie płacił za ewentualną porażkę wyborczą – zaczął Wałęsa – trzeba się też zastanowić, co będziemy robić, jeśli się uda? Teraz musimy złapać przyczółki ludźmi znanymi, ale po wejściu do parlamentu czekają nas strasznie trudne problemy. Podjęliśmy wielkie ryzyko reform gospodarczych, co wywoła społeczny gniew. Ekipa idąca to parlamentu to skazańcy. Mogą się za chwilę wywrócić, bo – Wałęsa wyliczał kolejne ryzyka – Zachód nie pomoże, albo oni nie dźwigną zmian, albo ludzie się oburzą na podwyżki, kanciarstwo, oszustwo. A wtedy musimy ich zrozumieć, pomagać, wybaczyć, a czasem i zrzucić jednego, dwóch. Żebym miał wolną rękę, muszę zostać tam, gdzie jestem.

To było ciekawe wystąpienie, Wałęsa opisał swoją przyszłą metodę rządzenia. Wysyła naprzód jednego z drużyny, potem drugiego, trzeciego, sławne zderzaki, których zmiana będzie rozładowywać społeczny gniew. Ale kiedy to mówił, nie myślał o solidarnościowych premierach, ale solidarnościowych ekspertach, którzy wezmą udział w antykryzysowym pakcie z komunistami. Co do szybkiego pokonania komunizmu nie miał żadnych złudzeń, uważał to za niemożliwe. „Wygraliśmy resztką sił – opowiadał Wałęsa po latach. – Byliśmy tak słabi, że komuniści uznali, że nawet jeśli dopuszczą nas do władzy, to łatwo spacyfikują”.

Dziwnie wygląda tamta mityczna epoka, kiedy ją odrzeć z mitu. Z jednej strony Jaruzelski, zagoniony, wręcz zaszczuty przez Gorbaczowa, niewiedzący, dokąd pędzi, bardziej uciekający przed ciosem, niż zmierzający do celu. A po drugiej stronie Wałęsa, w jeszcze gorszej sytuacji, uciekający przed przeznaczeniem, które, jak się wydawało, składa „Solidarność” do grobu. Dlatego Jaruzelski do rozmów wybrał sobie politycznego trupa, dlatego Wałęsa w ostatnim tchnieniu się zgodził. Obok dwójki przywódców były ich ekipy, równie pogubione. Kiedy negocjatorzy po raz pierwszy przyjechali do Magdalenki, czuli się pewni własnych racji, potem optymizm się kruszył, czuli się raczej zakładnikami porozumienia, bronili go mniej z wiary, bardziej z konieczności, bo fiasko porozumienia, jak opowiada Kwaśniewski, byłoby końcem ich politycznych karier. Więc nadal bronili ugody, choć coraz mniej widzieli wynikające z niej korzyści. Wałęsa i Mazowiecki odmawiający startu do Sejmu oraz Geremek, wstydzący się swego kandydowania, to najlepszy symbol epoki.

Nie chodzi o to, aby po latach delektować się ich pogubieniem i bezradnością, albo odzierać z mitu to, co za chwilę mitem otoczą, nie tylko dla własnej chwały, ale też dla społecznej potrzeby. Warto zajrzeć za kulisy ze zwykłej ciekawości, nie inaczej wyglądały inne wielkie wydarzenia w historii. Weźmy upadek Związku Radzieckiego, z początku Gorbaczow wydawał się wielkim reżyserem, z cesarską mocą wymusił swoje warunki na Jaruzelskim, z imponującą sprawnością pokierował wydarzeniami w regionie, zjednoczył Niemcy. Aż nagle stracił kontrolę nad wydarzeniami, rozbudził apetyty na własnym zapleczu, ludzie Gorbaczowa zobaczyli, że władza leży na ulicy, ktoś wziął sobie Polskę, ktoś Węgry. Skoro tak, oni też mogą zostać władcami swoich państw, zaczął się podział łupów, jeden wziął sobie Ukrainę, drugi Kazachstan, trzeci Rosję. Rozmontowując imperium w Europie, Gorbaczow popchnął do jego likwidacji u siebie. I to jest generalny schemat wielkich wydarzeń, zaczynają się toczyć po linii politycznego planu, aby chwilę potem pędzić po własnej trajektorii.

Celnie to ujął Jaruzelski. „Po jednej stronie – opowiada generał – byli ci, którzy chcieli obalić komunizm, po drugiej ci, którzy go bronili. Gdy wydarzenia się przetoczyły, okazało się, że komunizm obalili nie pierwsi, lecz drudzy”. Tak było w Polsce, tak było w całym imperium, zanim antykomunistyczni spiskowcy zdążyli naostrzyć miecze, Gorbaczow i jego ekipa dokonali dzieła, własnymi rękami porwali imperium na strzępy, własnymi rękami odbierali sobie władzę. Od pierwszych ciosów, jakie zadał Gorbaczow, do ostatniego, którym Jelcyn dobił Gorbaczowa, minęły zaledwie dwa lata. W ciągu tych dwóch lat zaciekli wrogowie demokracji zamienili komunistyczne imperium w ponad dwadzieścia demokratycznych republik.

Prawda na temat upadku komunizmu okazała się zbyt skomplikowana, aby ją na bieżąco poznać, ale także zbyt skomplikowana, aby ją po latach zaakceptować. Nic z niej bowiem nie wynikało, nie wiadomo było, kto w Polsce obalił komunizm, nie wiadomo, kto był mądrzejszy, kto miał większe zasługi. Przez pierwsze cztery lata wiadomo było przynajmniej, kto się okazał zwycięzcą – moralnym, politycznym, historycznym. Ale po 1993 roku nawet to stało się problematyczne, powrót postkomunistów do władzy całkowicie zrujnował obraz późnego komunizmu, nie tyle go upiększył, co rozmył w paradoksach. Mówimy o tym szeroko, aby dalsze losy Michnika osadzić w historycznych realiach, był on tyleż sprawcą zamieszania, które nadchodzi, co jego owocem. Mocno koloryzował wielkie czyny generałów, ale nie on jeden poszedł za daleko. Rok 1989 był dużo bardziej skomplikowany niż wszystkie jego opisy – antykomunistyczny, postkomunistyczny czy spiskowy. Komunizm upadł w sposób dziwaczny, bezsensowny, obrażający zarówno ofiary systemu, jak i jego liderów. Ci, którzy się buntowali, wyszli na naiwnych, system upadł nie z ich powodu, w państwach, w których nie buntował się nikt, komunizm upadał najłatwiej i najszybciej. Z kolei liderzy systemu ponieśli serię upokarzających porażek, przegrali wszystko, co mieli, zdradzili swoje sztandary i swoje zaplecze. Zarazem na zasługi z nadejścia nowego nie nadążyli, z czasem zaczną powtarzać, że to oni dali demokrację i suwerenność, ale dobrze wiedzieli, że zmusił ich do tego Gorbaczow, a oni sami obu prezentów nie chcieli przyjąć. Przez całe życie powtarzali, że PZPR istnieje po to, aby bronić Polaków przed skutkami Jałty, ale gdy wreszcie mieli wolną rękę, walczyli o to, aby Jałta jak najdłużej trwała. To sprawiło, że przez długi czas będą ze wstydem patrzeć na rywali, w momencie kluczowym dla polskiego losu Kreml robił to, co oni powinni zrobić. Rosyjski ambasador biegał po Warszawie, mówiąc „bierzcie wolność, koniec Jałty”, natomiast liderzy PZPR-u starali się, aby wszystko zostało po staremu, ich ambicja reformatorska kończyła się na gospodarce. Gdyby w 1988 roku zrozumieli swój czas, byliby założycielami demokracji i niepodległości, mogliby dumnie rzucić Wałęsie, Geremkowi, Mazowieckiemu: „Widzicie, panowie, tak działają zawodowcy. Strzegliśmy Polski póki to było konieczne, wyzwoliliśmy, gdy tylko było możliwe”. Ale nie mogli tego powiedzieć, bo wiedzieli, że do ostatniej chwili byli wrogami wolności i że druga strona wie to doskonale. Przecież w Magdalence spędzili wspólnie długie miesiące, a tam nawet najwięksi liberałowie – Ciosek, Kwaśniewski, Gdula – bili się o to, aby wolności postawić mocne granice. Owszem, byli reformatorami, zmieniali siermiężny komunizm w sprężysty autorytaryzm potrafiący rozruszać gospodarkę, ale jako oczywistość traktowali dominację własną i Kremla. Mówiono potem, że byli elastyczni, nowocześni, reformatorscy, co miało znaczyć, że byli prawie demokratami. Ale było odwrotnie, jako elastyczni i nowocześni przedstawiciele władzy autorytarnej postępowali jak młodzież w carskiej Rosji, cesarskiej Japonii czy dzisiejszych Chinach: popierali zachodnie nowinki, aby wzmocnić swój system. Ale istota ich myślenia opierała się na poczuciu przynależności do grupy uważającej, że władza jest jej własnością. Przy okrągłym stole komunistyczni reformatorzy bili się nie o demokrację, ale o własny awans, o to, kto będzie twarzą kolejnej partyjnej odnowy, kto pokieruje partią po kolejnym Październiku.

Postkomunistyczny wstyd trwać będzie do 1995 roku, przez sześć lat dawni komuniści będą patrzeć z podziwem na drugą stronę, będą jej zazdrościć, łaknąć z jej strony uznania. Kwaśniewski w 1990 roku nie odważył się stanąć do wyborów prezydenckich, w 1993 roku nie odważył się zostać premierem. W tamtej epoce postkomuniści ciągle się chwalili Cimoszewiczem, bo nie stał wysoko w PZPR-ze, bo odmówił wejścia do SdRP, mówiąc, że to kontynuacja PZPR-u, bo odmówił szefowania klubowi SLD z powodu moskiewskiej pożyczki. Twarzą formacji został polityk, który notorycznie policzkował własną formację po to, aby uciec przed policzkowaniem jej ze strony antykomunistycznych rywali. Komuniści tak nieporadnie zeskakiwali z parowozu dziejów, zarówno na przystanku „niepodległość”, jak i „demokracja”, że jeszcze długo palił ich wstyd.

W późniejszej legendzie na temat PZPR-u, którą stworzył Michnik, zgodne z prawdą było odejście od demonizacji późnego komunizmu, od opisu generałów jako krwawych despotów, czyli wycofanie się z propagandowej przesady, jaką opozycja odpowiedziała na stan wojenny. W opisie tamtych wydarzeń Michnik ma rację tam, gdzie odchodzi od niepotrzebnej agresji, natomiast tam, gdzie przypisuje generałom zasługi ostatniej godziny, staje się bajkopisarzem. Nawet najbliżsi mu Kuroń, Geremek, Modzelewski czy Lityński nigdy nie poparli jego tez.

Rozdział VI
Nowe rozdanie

Opozycja wybory wygrała, ale nie wiedziała, co z tego wynika. Istotą wydarzeń po 4 czerwca było otwieranie oczu, powolne poznawanie prawdy o słabości generałów, co nie było łatwe, bo ich ostatnią kartą pozostało utrzymywanie przeciwnika w niewiedzy. Kiszczak co kilka dni straszył opozycję albo gniewem Kremla, albo puczem twardogłowych. Z początku nie było powodu, aby mu nie wierzyć, ale mijały tygodnie, nic złego się nie działo, a liderom PZPR-u coraz trudniej przychodziło ukrycie chaosu we własnych szeregach. Do zdumionej opozycji powoli dochodziła prawda, że monopol partii naprawdę się kruszy. Po miesiącu opozycja zrozumiała, że nie musi się bać, po dwóch miesiącach, że może zażądać połowy władzy, po sześciu, że może wziąć całość.

Oczy opozycji otwierały dwa polityczne duety, bracia Kaczyńscy oraz Michnik z Kuroniem. Byli młodsi, bardziej elastyczni, mieli też lepsze kontakty z obozem władzy. Jeszcze przed wyborami Lech Kaczyński nawiązał liczne znajomości w Stronnictwie Demokratycznym, dzięki nim zorientował się, że PZPR jest słaby, a satelici szukają okazji, aby się wybić na niepodległość. Już w maju razem z politykami SD analizował powyborcze scenariusze, gdy więc 4 czerwca partia wybory przegrała, bracia jako pierwsi ogłosili publicznie, że „Solidarność” może przejąć władzę. Ich głosy nie przebiły się do mediów, ale w Gdańsku ich stanowisko było znane, Wałęsa chętnie słuchał ich analiz i nakłaniał do kolejnych kontaktów.

W przypadku Michnika i Kuronia kanałem informacji byli politycy PZPR-u. Poznali ich w czasie okrągłego stołu, zaczęli się z nimi spotykać prywatnie. W kluczowych miesiącach, w czerwcu i w lipcu, Michnik i Kuroń byli głównym kontaktem między „Solidarnością” a obozem generałów. Do nich więc trafił pomysł komunistów „nasz prezydent, wasz premier”, bo w takiej formie brzmiał on pierwotnie. Pomysł dwa dni po wyborach wymyślił Czyrek, gdy klęska listy krajowej pokazała, że wybór prezydenta może się okazać kłopotem. Nazajutrz Janusz Reykowski poprzez Michnika spytał się Wałęsy, czy dopuszcza myśl, że opozycja weźmie fotel premiera i kto byłby ewentualnym premierem, Wałęsa odpowiedział, że Geremek. Temat ucichł, bo problem listy krajowej został rozwiązany, ale kilka tygodni później po stronie PZPR-u znowu powrócił strach, że nie starczy głosów do wybrania prezydenta. Wtedy Kiszczak wrócił do pomysłu, wysłał do Kuronia posłańca z pytaniem, czy opozycja pomoże wybrać prezydenta w zamian za fotel premiera. Ale „Solidarność” nie była jeszcze gotowa do takiego ruchu, wciąż bała się udziału we władzy.

Natomiast Michnik i Kuroń zaczęli pomysł analizować poważnie. Pierwszy przełamał się Kuroń, doszedł do wniosku, że „Solidarność” powinna przejąć inicjatywę i zgłosić ofertę jako swoją. Oznajmić władzy: pomożemy przejść temu prezydentowi z PZPR-u, który obieca nam fotel premiera, a potem stworzymy rząd bezpartyjnych fachowców. Kuroń zgłosił ten pomysł na posiedzeniu OKP, ale został ostro skrytykowany, poparł go tylko Michnik. Spotkali się potem we dwóch, a Michnik powiedział Kuroniowi: po co kryć się pod ponadpartyjną formułą? Niech rządzi wielka koalicja PZPR – „S” z Geremkiem jako premierem. Kuroń pomysł od razu podchwycił, ale znowu wszyscy byli przeciw, włącznie z Geremkiem. Michnik pojechał zatem do Gdańska, tam atmosfera była inna, dyskutowano nie tylko kwestię solidarnościowego premiera, ale też solidarnościowego prezydenta. Michnik wiedział, że Wałęsie nie trzeba otwierać oczu, bo je miał szeroko otwarte, od 4 czerwca myślał wyłącznie w kategoriach przejmowania władzy, nie było dla niego pytania, czy brać władzę, a tylko kiedy i jak. Od kilku tygodni słuchał uważnie Michnika, Kuronia, Kaczyńskich, był otwarty na wszystkie rozwiązania. Aby ruszyć sprawy do przodu, Michnik zaproponował wrzucenie balonu próbnego, upublicznienie pomysłu w postaci gazetowego tekstu i sprawdzenie, jak na to zareagują komuniści. Wałęsa się zgodził, a ponieważ ciągle silne były obawy przed reakcją Moskwy, ustalono, że Geremek odetnie się, w imieniu OKP oświadczy, że to pomysł publicystyczny, a nie oficjalna oferta. Opowiada Geremek: „Byliśmy z Wałęsą całkowicie jednomyślni co do tego, że po wypuszczeniu przez Adama próbnego balonu musimy uspokoić opinię publiczną, a przede wszystkim uśmierzyć emocje drugiej strony. Wałęsa wspierał koncepcję Michnika i znał jego artykuł, zanim się ukazał, ale był zdania, że nie nadszedł jeszcze czas formowania naszego rządu… Czekaliśmy, jak sytuacja się dalej rozwinie”. Michnik szybko napisał tekst, przedyskutował go z Geremkiem, dał do akceptacji Wałęsie, a potem opublikował. Zgodnie z przewidywaniami doszło do trzęsienia ziemi, choć bardziej po stronie opozycji niż komunistów. Ruszyła seria polemik, w której wszyscy odcinali się od pomysłu Michnika: Mazowiecki, Modzelewski, Wielowieyski, Stelmachowski, Niesiołowski, Onyszkiewicz, Bugaj.

Tekst Wasz prezydent, nasz premier okazał się życiowym sukcesem Michnika. Nie tylko zawierał trafną koncepcję, która szybko weszła w życie, ale też zbudował legendę Michnika jako mózgu opozycji. Lawina polemik wzmocniła ten efekt, dzięki polemistom powstał obraz wielkiego, ale też osamotnionego w swej przenikliwości stratega, któremu „Solidarność” zawdzięcza dojście do władzy. Tekst przeszedł do historii równie mocno jako exposé Mazowieckiego czy wystąpienie Wałęsy przed Kongresem, to był moment, który pokazał, jak wielką siłę dać może posiadanie gazety. Kiedy 10 czerwca Jarosław Kaczyński mówił, że opozycja może i powinna wziąć władzę, nikt tego nie usłyszał. Gdy 1 lipca Kuroń zgłosił ten pomysł na posiedzeniu OKP, było podobnie. Gdy kilka dni później pomysł ukazał się na pierwszej stronie „Gazety”, mówiła o tym cała Polska i nie tylko Polska, do tekstu z pełną aprobatą odniósł się Kreml. To był wielki sukces, jeden tekst zdefiniował pozycję Michnika, przesunął go na sam szczyt publicznych hierarchii. Do tej pory był sławnym więźniem sumienia, jednak nikim więcej, przed 1988 rokiem w polityce się nie liczył, jego pomysłów nikt poza KOR-em nie traktował poważnie. Nie stał na podium znanych politycznych publicystów, o kilka długości wyprzedzali go Kisiel, Maciej Poleski czy Ernest Skalski. Jako eseistę sławą i uznaniem wyprzedzali go Marcin Król, Bohdan Cywiński czy bracia Karpińscy. Kiedy w 1989 roku ktoś mówił „Redaktor”, wypowiadając słowo ze szczególnym szacunkiem, znaczyło to, że ma na myśli Jerzego Giedroycia lub Jerzego Turowicza. Nie był nawet kandydatem na szefa „Gazety”, tu na stole leżało pięć nazwisk – Król, Skalski, Micewski, Stefan Bratkowski i Kazimierz Dziewanowski. Ogółowi Michnik był znany dzięki temu, że był jedną z czarnych postaci komunistycznej propagandy, poza sławą antykomunistycznego bohatera był też ulubieńcem opozycyjnych salonów, przyjacielem wielkich pisarzy, zafascynowanych osobą młodego buntownika, ale o tym mało kto wiedział. Dopiero w lipcu 1989 roku Michnik stał się Michnikiem, dopiero wtedy jego nazwisko zaczęło w polskiej polityce ważyć tyle, ile odtąd będzie ważyć.

U progu III RP za sprawą jednego tekstu zmieniła się jego publiczna pozycja. Także w obozie władzy, po latach Miller opowiadał, że tekst mu pokazał, że Michnik jest mózgiem opozycji, podobne wrażenie odniósł Rakowski, podobne cała opinia publiczna. Poza garstką wtajemniczonych nikt nie znał opozycyjnych polityków ani panujących wśród nich hierarchii, nie znano ich tak bardzo, że kilka miesięcy wcześniej zaskoczeniem okazał się fakt, że Wałęsa miażdżąco wygrał debatę z Miodowiczem. Powszechnie sądzono, że Wałęsa jest pacynką, która nie potrafi samodzielnie mówić i myśleć, którą inni sterują. W 1989 roku rodził się nie tylko nowy ustrój, ale też następowało nowe rozdanie autorytetu. Przeszłość była nieznana, teraz każdy musiał, ale też mógł, na nowo zbudować swoją pozycję. Na starcie Michnik uplasował się na samym szczycie. Jako szef „Gazety”, jako autor tekstu Wasz prezydent, nasz premier wydał się osobą równie ważną, co Wałęsa, Geremek i Mazowiecki. A ponieważ wydał się ważną, stał się ważną.

Michnik w swojej autobiografii opowiada: „Przy Okrągłym Stole miałem przekonanie, że złapałem Pana Boga za nogi… O sobie myślałem, jak o Paganinim. Byłem tak sobą zachwycony, jak nigdy przedtem i nigdy potem”. Jednak w lipcu stanął dużo wyżej, okrągły stół był jego inicjacją, uchylił mu drzwi do realnej polityki, po raz pierwszy wziął udział w grze na wysokim szczeblu, po raz pierwszy siedział naprzeciw polityków rządzących krajem. To, co dla Wałęsy, Mazowieckiego, Geremka czy Stelmachowskiego od dekady było rutyną, dla niego było czymś ekscytująco nowym. Jednak przy okrągłym stole Michnik był tylko przyzwoitką, nie decydował, ale przynosił w teczce cudze decyzje. W lipcu 1989 roku jego status się zmienił, Michnik stał się tym, który innym do teczek wkłada decyzje. Polemika Mazowieckiego, który skrytykował tekst Michnika, aby miesiąc później zostać premierem, przeszła do narodowej legendy, w oczach ogółu Michnik stał się twórcą królów, rozgrywającym polskiej polityki. To był wielki fart, Michnik ani wcześniej, ani potem nie wykazał się zdolnością ani do politycznej gry, ani do politycznej analizy. Jak wielu publicystów potrafił zręcznie pisać, ale nie rozumiał ani dynamiki komunizmu, ani, jak czas pokaże, dynamiki demokracji. Zarazem oczy otworzyły mu się w momencie dla polityki przełomowym, w momencie historycznym. W lipcu 1989 roku znalazł się w elitarnym klubie kilku osób, które erozję komunizmu zamieniły w spektakl obalania komunizmu, czyli nieładną prawdę przekuły w piękny mit. I wszyscy się na tym zbudowali, nawet Wałęsa, narzucając komunistom solidarnościowego premiera, odnowił swój mandat, rok później mógł wygrać wybory prezydenckie, bo nie był zakurzoną legendą z 1980 roku, ale triumfatorem z 1989 roku. Zaś bracia Kaczyńscy wyrośli jak spod ziemi, przed 1988 rokiem ich znaczenie było wątłe, Lech w latach 80. u boku Wałęsy miał pozycję silniejszą od Michnika, ale bez grama jego sławy, natomiast Jarosław był tylko jego bratem. Przy okrągłym stole po raz pierwszy zobaczyli wielką politykę, ale tylko zobaczyli, podobnie jak Michnik w teczkach nosili cudze decyzje. W Magdalence po stronie opozycyjnej były trzy grupy – przyzwoitki, realni negocjatorzy oraz obserwatorzy negocjatorów, patrzący im na ręce, będący drugim źródłem informacji dla Wałęsy. Lech Kaczyński, choć wziął udział we wszystkich spotkaniach w Magdalence, był tylko obserwatorem, był uchem Wałęsy. Dopiero wyrwanie premierostwa dla Mazowieckiego, bardzo drapieżne, poprzez spisek z satelitami przeciw PZPR-owi, uczyniło braci wielkimi graczami, dało im reputację, dało zasługę, dało polityczne życie w III RP. Te kilka tygodni zatrzęsło hierarchiami w solidarnościowym obozie. Ci, którzy na otwarciu odnieśli największe sukcesy, stali się nową elitą. Gdyby latem 1989 roku wypadek losowy odsunął od polityki Michnika i Kaczyńskich, nie byliby tym, czym się stali. Co nie zmienia faktu, że stali się tym, na co zasłużyli. Raz jeszcze: Gorbaczow wiedział wszystko, Jaruzelski sporo, oni nic. Nie mając wiedzy, pracując na intuicjach, zdołali ograć Jaruzelskiego.

Michnik od lat uważał, że jest kluczową osobą dla polskich losów, po lipcowym tekście jego ambicje tylko wzrosły. W przypadku Jarosława Kaczyńskiego ambicje rozpędzały się jeszcze szybciej, bo od zera. Gdy za rok obaj się rzucą do gardeł całej opozycyjnej starszyzny, będzie to skutkiem poczucia mocy, które im dała gra o solidarnościowego premiera. Kaczyński opowiada, że tuż po publikacji tekstu Wasz prezydent, nasz premier wzięli z Michnikiem udział w dyskusji telewizyjnej, a w niej spierać musieli się nie z komunistami, ale z kolegami. Wracali wspólnie tramwajem, żaląc się na Geremka i Mazowieckiego. Na zakończenie – opowiada Kaczyński – Michnik powiedział: „Musimy sobie w końcu jasno powiedzieć, że to są ludzie innego pokroju i oni pomysłu z naszym rządem nie podchwycą. A znowu czterdziestolatkowie są za słabi, żeby mogli to zrobić sami”. Za kilka miesięcy obaj czterdziestolatkowie nie będą już uważać, że są za słabi, raźno ruszą ustawiać scenę polityczną wyłącznie pod swoje ambicje i pod swoje pomysły.

Po publikacji tekstu Michnik ruszył do rozmów nad utworzeniem rządu Geremka, nie zdając sobie sprawy, że równoległą misję tworzenia nowego układu dostali także bracia Kaczyńscy. Michnikowi szło opornie, uzyskał wstępne porozumienie, ale tylko z komunistyczną młodzieżą. Natomiast Kaczyńskim los sprzyjał, wszystkie wydarzenia pchały braci w stronę sukcesu. Od czerwca ich kontakty z posłami SD i ZSL-u były bardzo intensywne. Niewiele musieli robić, podobnie jak w przypadku pomysłu „wasz prezydent, nasz premier”, tu również oferta przyszła z drugiej strony. To nie Kaczyńscy namówili satelitów do porzucenia PZPR-u, to oni sami przyszli z pomysłem zdrady, byli tak zdeterminowani, że zaczęli wysyłać listy do Geremka z ofertą koalicyjnej współpracy, ale ten ich zlekceważył.

Obie drużyny solidarnościowych negocjatorów o swoich działaniach nic nie wiedziały, bo takie były zwyczaje Wałęsy. Potrafił jedną misję zlecić nawet trzem ekipom, żadnej o tym nie mówiąc. Zwiększało to szanse na sukces oraz dawało Wałęsie większe pole manewru. Michnik tych reguł nie znał, w lipcowych tygodniach miał poczucie, że karty są w jego ręku, że za kilka tygodni Geremek zostanie premierem, a korowcy sięgną po władzę, był więc zdruzgotany, gdy Wałęsa ogłosił, że koalicję budować będą bracia Kaczyńscy. Ale Wałęsa nie miał wyboru, pomysł Kaczyńskich był o niebo lepszy, choć PZPR miał dostać kilka resortów, nowy rząd rodził się w logice buntu przeciw władzy PZPR-u. Kiedy Wałęsa ogłosił misję Kaczyńskich, cała trójka – Michnik, Geremek i Kuroń – wściekle zaatakowała braci, bali się bić w Wałęsę, więc bili w posłańca, koalicję z satelitami przedstawili na forum OKP jako wariactwo, jako radykalizm, zaś najmocniej w Kaczyńskich uderzał Michnik. Po dziesięciu latach przyznał, że nie miał racji: „Ja się bardzo późno zorientowałem. To Kaczyńscy się wcześniej zorientowali… Ja raczej uważałem, że tu trzeba rozmawiać z czerwonymi, a nie tam z ZSL, SD. Uważałem, że to »parobcy« są, którzy nic z siebie nie zrobią. I nie miałem racji”.

Chwilę potem Kaczyński się odgryzł, Wałęsa odrzucił koalicyjny scenariusz ekipy Geremka, ale nadal Geremka chciał mianować premierem, a wtedy bracia przekonali go, aby na czele rządu stanął Mazowiecki. Rokita: „Pamiętam to zebranie prezydium OKP. Siedzimy pod przewodem Geremka i o czymś tam dyskutujemy, a tu wpada zziajany Kuroń i od drzwi głośno woła: »Czy wiecie, że oni… (tu padają słowa: »s…syny«, »ch…« itp.) podobno zaproponowali Mazowieckiego?!”. Michnik się nie poddał. Opowiada Wałęsa: „Adaś do mnie przyjeżdża i mówi: czyś ty zwariował, to jest najgorszy wybór!”. Kaczyński: „Adam Michnik ruszył do boju i w pewnym momencie uzyskał zmianę decyzji Wałęsy. Przynajmniej pozorną, bo gdy zadzwoniłem do niego, bez trudu załatwiłem powrót do pierwotnego planu”. Powód był prosty: Wałęsa wyżej cenił Geremka, ale gdyby został premierem, wziąłby całą pulę, dlatego połowa wpływów została w ręku Geremka, a druga połowa trafiła do Mazowieckiego. Niemniej Kaczyński mógł dumnie powiedzieć: „Sprzątnąłem Geremkowi premierostwo sprzed nosa”. Ale nie tylko jemu, sprzątnął też Michnikowi, któremu równie mocno zależało na nominacji Geremka, w komentarzu w „Gazecie” pisał otwarcie, że osoba nowego premiera budzi w nim liczne wątpliwości. „Był to tekst wyraźnie krytyczny – opowiada Geremek – ostrzegający przed niebezpieczeństwami kryjącymi się w politycznej filozofii i także w osobowości Mazowieckiego”. Jednak prawdziwe powody niechęci leżały gdzie indziej, to byli „czarni”, tak ekipę Mazowieckiego określał Michnik, Kuroń czy Geremek w prywatnych rozmowach. „Nazywali ten rząd »czarnymi«” – wspomina Rakowski.

W tamtych dniach otworzył się jeden z najważniejszych frontów wojny politycznej w III RP – front walki Michnika i Kaczyńskiego. Ten drugi wspomina: „Michnik zerwał wtedy ze mną wszelkie stosunki, przestał mi nawet mówić dzień dobry”. Czas pokaże, że sprawa była poważniejsza niż jednorazowe spięcie, kolejny cios padł już po kilku tygodniach. Kaczyński był pewien, że jako autor nowego rozdania zostanie ministrem, ale premier odmówił mu udziału w rządzie i to w sposób upokarzający. To był moment, kiedy Mazowiecki brał odwet za swoje ostatnie porażki, nie tylko na Kaczyńskim, dużo mocniej na Wałęsie i na Geremku. Wtedy Lech Kaczyński wpadł na pomysł: idź, zaproponuj Wałęsie, żeby ci dał „Tygodnik Solidarność”. „Jak przyszedłem do Wałęsy – opowiada Jarosław – on natychmiast podniecony, rozwścieczony na Mazowieckiego, i wiedząc, że w ten sposób przyjemności mu nie zrobi… wziął papier ze swoim nadrukiem, złożył podpis i powiedział wpisz nominację… z datą, jaką sobie życzysz”. Kilka dni potem Mazowiecki dowiedział się, że w fotelu naczelnego nie siedzi wyznaczony przez niego następca, ale Jarosław Kaczyński, co od razu wykorzystał Michnik i zorganizował skandal. Choć żywił do Mazowieckiego same pretensje, skorzystał z okazji, aby zadać cios Kaczyńskiemu. „Gazeta” decyzję o powołaniu Kaczyńskiego opisała jako polityczną nominację, jako gwałt na standardach dziennikarskich, a za kulisami namawiała dziennikarzy „Tygodnika”, aby odeszli, bo dostaną pracę w „Gazecie”. W podsycanym przez Michnika konflikcie, a była to pierwsza publicznie rozgrywana awantura w obozie „Solidarności”, ciekawe było wszystko, a najbardziej brutalność obu czterdziestolatków. Kaczyński w ciągu kilku miesięcy sponiewierał dwie z trzech najważniejszych postaci swojego obozu, Geremka i Mazowieckiego. Odwijał się natychmiast, nie dbając o polityczną spójność własnych zachowań, ledwo przeforsował Mazowieckiego, ruszał przeciw niemu na wojnę. Równie ciekawa była brutalność, z jaką odwet brał Michnik, „Gazeta” otwarcie zaatakowała nie tylko Kaczyńskiego, dużo mocniej uderzyła w Wałęsę. Michnik złamał tabu, jako pierwszy ujawnił wewnętrzne konflikty, w nowe czasy przeniósł swoje dawne metody, obmowę rywala mającą charakter zmasowanej kampanii oraz moralne potępienie przeciwnika, gdy naprawdę chodzi o politykę. W tym wypadku moralna obłuda krzyczała mocniej niż zwykle, bo nowy naczelny „Tygodnika” został powołany w identycznych okolicznościach, co naczelny „Gazety”, czyli decyzją Wałęsy. Jeden naczelny poprosił Wałęsę o to osobiście, drugi też poprosił osobiście, status obu naczelnych był również ten sam, byli czynnymi politykami, a nie dziennikarzami. Co ciekawe, historia poprzedniego szefa „Tygodnika”, w obronie praw którego Michnik wystąpił, była do złudzenia podobna, Mazowiecki nominację dostał od Wałęsy i dostał ją z politycznego klucza. Argumenty o braku szacunku dla dziennikarskich swobód mocno rezonowały w umysłach młodych dziennikarzy, niemniej Michnik chroniący „Tygodnik” przed upolitycznieniem przypominał lisa broniącego kurnika.

Po co przypominamy tamte detale? Aby wciągnąć czytelnika w naturę wojen medialnych, które młodej demokracji będą nadawać ton. Tamta wojna była pierwsza, ale od razu typowa, kolejne będą podobne; będą to zatem wojny do złudzenia przypominające wojny między politykami, gdzie meritum jest całkowicie przekręcone i tylko wąska grupa uczestników wie, o co naprawdę chodzi, zaś wszystko, co słyszy publiczność, jest albo kłamstwem, albo wielkim kłamstwem. Ten dziki świat mediów interesuje nas, bo Michnik zajął w nim centralne miejsce, świat medialnych wojen będzie odtąd jego środowiskiem życia, nie mniej niż czysta polityka. I właśnie zagmatwanymi wojnami medialnymi będzie się starał osiągnąć polityczne cele.

Puentą konfliktu wokół „Tygodnika” był remis: Kaczyński sprzątnął Geremkowi sprzed nosa premierostwo, Michnik sprzątnął Kaczyńskiemu sprzed nosa zespół dziennikarski. Wymierzył mu siarczysty policzek, Kaczyński był pierwszym solidarnościowym politykiem, który obejmował swoją funkcję w atmosferze skandalu. W politycznej intrydze, w walce o ucho Wałęsy wygrał Kaczyński, w medialnej intrydze Michnik był stanowczo lepszy, co Kaczyńskiego mocno zabolało; opowiadał potem, że z „Tygodnikiem” wiązał wielkie nadzieje, uważał, że stanowisko szefa dużej gazety jest politycznie ważniejsze niż ministra, że może być odskocznią do wielkiej kariery, jak było w przypadku Rakowskiego. Jednak na starcie zamiast rządzić umysłami czytelników, musiał gorączkowo zbierać zespół dziennikarski oraz zmagać się z wizerunkowym skandalem.

W poprzednich latach Kaczyński i Michnik nie żyli ze sobą dobrze, ale też nie żyli źle. Kaczyński mówił, że z Michnikiem można było porozmawiać, niemniej jakaś niezdrowa rywalizacja między nimi istniała. Lech Kaczyński opowiada, że przed pójściem na strajk w 1988 roku obaj mocno się pokłócili, a wtedy Michnik krzyknął do Jarosława: „Ty mi nigdy nie dorównasz”. Rok później sytuacja była znacząco inna, Kaczyński mu dorównał, Michnik przeskoczył większość opozycyjnych polityków, ale obok kroczył nowy rywal. W sprawie kluczowej, nowego rządu, Kaczyński wygrał, zdobył większy wpływ na Wałęsę, w budowaniu własnej pozycji poszedł tą samą drogą, czyli wziął wielkie medium. Wszystko pchało obu czterdziestolatków ku czołowemu zderzeniu. Niedługo wybuchnie wojna na górze i choć będzie to wojna między Mazowieckim, Wałęsą i Geremkiem, to rytm, ostrość i hasła tej wojny pochodzić będą od Michnika i Kaczyńskiego. Oni też sprawią, że wojna trzech generałów zmieni swoją logikę i skończy się jako likwidacja całej trójki przez dwóch młodych pułkowników. Obaj, choć w różnych epokach, staną się głównymi beneficjentami politycznego mordu na solidarnościowej starszyźnie.

Aby naszą opowieść dalej pociągnąć, musimy się na chwilę zatrzymać. Na każdym etapie życia Michnik występował z ekscentryczną koncepcją, bez jej uchwycenia nie da się zrozumieć jego politycznych zachowań. Przed 1980 rokiem uwierzył, że społeczeństwo może Kremlowi narzucić swoje reguły, więc gdy powstała „Solidarność”, całą energię poświęcił próbom obalenia szefa „Solidarności”. Uważał, że Wałęsa marnuje szansę głębokiej liberalizacji komunizmu, szansę, której, jak wiemy, nie było. W stanie wojennym pojawiła się następna koncepcja, Michnik miał religijne objawienie, Bóg powierzył mu losy Polaków, kazał podążać za krzyżem, więc stał się orędownikiem polityki cierpienia, składał z siebie ofiarę i wymuszał to samo na innych. Po kilku latach Michnik zaangażował się w ugodę z komunistami, ale za jego zachowaniem stały inne motywy niż u opozycyjnych kolegów, mniej nadzieja na wygraną, bardziej strach przed wygraną, obawa, że upadek komunistycznej dyktatury nie doprowadzi do demokracji, ale do kolejnej dyktatury, nacjonalistycznej. Ta koncepcja nadawała ton myśleniu Michnika co najmniej od 1985 roku. Ustalenie chronologii jest ważne, bo jego lęki zostaną dostrzeżone dopiero w 1990 roku, gdy wybuchnie wojna na górze, co doprowadzi do zasadniczych nieporozumień, zarówno wśród jego sympatyków, jak i wrogów, nie będą rozumieli, skąd się wzięły te lęki, nie będą wierzyć w ich szczerość, będą pytali, czemu Michnik bije w Wałęsę, a broni Jaruzelskiego, skąd nagła konwersja.

Jak pamiętamy, Michnik był „Solidarnością” mocno zawiedziony. Wielu inteligentów alergicznie reagowało na udział mas w polityce, strajk w wielkim zakładzie to żywioł, ludzie potrafią w kilka minut przejść w stan histerycznej wściekłości. Gdy mówca zezłości kilka tysięcy robotników, wystarczy, że zaczną tupać albo bić kaskami w podłogę, a hałas będzie większy niż startującego samolotu. Mazowiecki czy Geremek nie cierpieli ciągłego naporu krzykaczy, odrzucały ich również metody Wałęsy, ten im wiecznie powtarzał, że jak pędzi rozszalały koń, nie wolno go zatrzymywać, odwrotnie, trzeba się z nim ścigać, pobiec za nim, wyprzedzić, a dopiero potem skierować we właściwą stronę. A zatem, gdy tłum wpadał we wściekłość, gdy w amoku żądał strajku generalnego, Wałęsa wbiegał na mównicę i krzyczał, że on też jest za strajkiem, a nawet więcej, oprócz strajku proponuje marsz na Warszawę. Po czym intonował Boże, coś Polskę, tłum wpadał w egzaltację, a gdy koń się zmęczył, Wałęsa dodawał, że dziś siądziemy z rządem do rozmów ostatniej szansy, a decyzję o strajku podejmiemy jutro. I sprawa rozchodziła się po kościach. Mazowiecki i Geremek wiecznie się bali, że któregoś dnia Wałęsa nie okiełzna konia albo sam zbyt rozpędzony pociągnie wszystkich do przepaści.

W przypadku Michnika lęki szły dużo dalej, dotyczyły nie tyle ogólnej natury mas, ile ich szczególnych predyspozycji, obawiał się nacjonalizmu, a zwłaszcza antysemityzmu. Od młodości centralną postacią w najnowszej historii Polski był dla niego nie Bierut, nie Gomułka, nie Jaruzelski, ale Mieczysław Moczar, o nikim nie mówił tak często, z tak silną emocją. W jego umyśle był synonimem politycznego zła, nie tylko zaprzągł antysemityzm do polityki państwa, ale też pokazał, że to narzędzie jest nadal skuteczne. Od 1981 roku drugie miejsce w jego osobistej historii zajęli „prawdziwi Polacy”, antysemicka frakcja, która w 1981 roku ujawniła się w „Solidarności”. To właśnie oni, nazywani „prawdziwkami”, stali za zablokowaniem kariery Michnika w „Solidarności”, oni próbowali wstrzymać podziękowania dla KOR-u na zjeździe, oni opowiadali na prawo i lewo, że korowcy to Żydzi. Niemal na pewno byli sterowani przez SB, co nie zmienia faktu, że ich antysemityzm podobał się wielu związkowcom. Solidarnościowi liderzy godzili się z obecnością „prawdziwków”, traktowali ich jako nieważny margines, nawet gdy antysemityzm dotykał ich osobiście, jak w przypadku Geremka czy Modzelewskiego. Inaczej było w przypadku Michnika i korowców, dla nich istnienie takiej frakcji było moralnym skandalem, gdy „prawdziwki” zablokowały podziękowania dla KOR-u, Lipski dostał ataku serca, Romaszewski jednego z szefów „prawdziwków” chciał pobić, drugiego szefa Łuczywo opluła na stołówce. To, że chwilę potem zjazd podziękował KOR-owi, nic już nie zmieniło, dla Michnika było to formacyjne przeżycie, uznał, że również „Solidarność” ma swoich Moczarów.

Przez kilka lat o swoich emocjach nie mówił, na stan wojenny zareagował patriotycznym wzmożeniem, ale gdy więźniów wypuszczono, Michnik powrócił do dawnych doświadczeń i wtedy zrodziła się nowa koncepcja. Odtwarzając przeszłość, Michnik doszedł do wniosku, że ujawnienie się „prawdziwków” nie było marginesem wydarzeń, ale ich istotą. Wszystkie konflikty, jakie targały „Solidarnością”: eksperci kontra korowcy, Wałęsa kontra Gwiazda, prawica kontra lewica, uznał za wtórne; realny spór toczył się między nimi wszystkimi z jednej strony a „prawdziwkami” z drugiej. Michnik nazywał ich nacjonalistami o totalitarnych pokusach. Już w 1985 roku w Liście z Kurkowej postawił tezę, że totalitaryzm istnieje po obu stronach, po komunistycznej jako praktyka, po antykomunistycznej jako pokusa. Dodawał do tego drugą tezę: że w istniejących warunkach podział lewica – prawica sensu nie ma, skoro mamy we własnym obozie śmiertelnego wroga, nacjonalistycznych totalistów, nie stać nas na ideologiczne konflikty. „W epoce totalitarnych dyktatur dominuje inny typ podziału: na zwolenników wizji społeczeństwa otwartego i społeczeństwa zamkniętego”. Pisał też: „Wśród tych ludzi bez trudu wyszukiwałem oczyma duszy przyszłych Feliksów Dzierżyńskich…”. Po raz pierwszy Michnik wypowiadał myśl, że gdyby w 1981 roku jakimś cudem „Solidarność” wygrała, skończyć się to mogło tragedią, bo część „naszych” była równie zła, co „tamci”.

Po amnestii w politycznej wyobraźni Michnika pojawiły się dwa problemy. Strach przed kolejną porażką w walce z komunistami, co skłaniało do rozmów z nimi, i to było odczucie w szeregach opozycji dosyć powszechne. Oraz strach przed zwycięstwem nad komunistami, które może się okazać groźniejsze niż porażka, co również skłaniało do rozmów z komunistami, ale nie w roli przeciwnika, lecz strony bardziej umiarkowanej. Jego koncepcja ugody z komunistami, która powstała również w 1985 roku, zrodziła się nie tylko z nadziei na przyszłą wolność i niepodległość, ale równie mocno z obawy, co wolność i niepodległość przyniesie.

Dlaczego tamte diagnozy zostały przegapione? Czemu sympatycy Michnika dostrzegli je dopiero w 1990 roku, reagując z oburzeniem, które tak mocno Michnika zdziwiło? Stało się tak ze względu na język tekstów Michnika, coraz bardziej egzaltowany i kaznodziejski, stylizowany na papieskie homilie lub moralne sentencje. To był okres, kiedy Michnik ogłosił się uczniem trzech mistrzów: Kołakowskiego, Miłosza i Herberta, zaczął naśladować lapidarność filozoficznego języka, próbował budować poetyckie frazy, czego efektem był znaczeniowy chaos. Weźmy cytat z Listu z Kurkowej z 1985 roku i spróbujmy go zrozumieć: „Jesteśmy, ludzie »Solidarności«, poddani trudnej próbie. Choćby to jednak była nawet próba ognia, przecież ogień oczyszcza to, czego nie może spalić. Nie lękam się ognia generałów. Nie ma w nich żadnej wielkości: ich orężem jest kłamstwo i przemoc, ich siłą jest zdolność wyzwalania tego, co w nas samych jest ciemne i podłe. Przeto pewny jestem, że zwyciężymy. Wyjdziemy… z podziemia i więzień na jasny plac wolności. Ale jacy wyjdziemy?… Obyśmy nie powracali jako upiory nienawidzące świata, którego nie umieją zrozumieć i w którym nie umieją żyć. Obyśmy nigdy nie przeobrazili się w więziennych nadzorców”.

Czytelnik musiał się zgubić w zawiłościach stylu. Czy jest to moralna przestroga, czy polityczna prognoza? O co chodzi z tym ogniem, który nie spala, ale oczyszcza, którego lękać się nie trzeba, skoro chwilę potem ten ogień wyzwala to, co „ciemne i podłe”? O co chodzi z upiorami, które zamieniają się w więziennych nadzorców? Niełatwo było odgadnąć, że za tymi słowami kryje się teza, że wrogiem większym od komunizmu stał się antykomunizm, że w schyłkowej fazie komunizmu prawdziwy przeciwnik znajduje się we własnym obozie. Idea wewnętrznego wroga oraz poczucie konieczności szukania kompromisu z jednym diabłem przeciw drugiemu były potem wielokrotnie powtórzone, ale nadal w sposób, który dla odbiorcy nie był oczywisty. W 1986 roku krytykował Halla, który z aprobatą mówił o myśli narodowej. „Czy wolno mu lekceważyć zagrożenie – pisał Michnik – że na ścieżkę przezeń wydeptaną wkroczyć mogą miłośnicy totalizmu o barwach biało-czerwonych?”. I dodawał: „Obawiam się eksplozji szowinizmu”. Niby wszystko powiedział, ale nadal niewiele można było zrozumieć. Podobnie było w epoce okrągłego stołu, Michnik ciągle powtarzał, że musimy się porozumieć z komunistami, bo inaczej czeka nas wojna domowa. Słuchacze myśleli, że Michnik lęka się kolejnej porażki opozycji, tymczasem Michnik bał się, że wojnę domową wygra opozycja i na gruzach komunizmu zbuduje nacjonalistyczną dyktaturę.

Wszystkie karty odsłonił Michnik dopiero jesienią 1989 roku, nadal bardzo miękko, aby nie zaszokować, ciągle bez wskazania wszystkich politycznych konkluzji, niemniej całość nowej diagnozy została wypowiedziana w kilku krótkich tekstach w „Gazecie Wyborczej”. Pierwszy został opublikowany w listopadzie, w rocznicę odzyskania niepodległości, zaczynał się od przypomnienia, że w tamtym rozdaniu młoda demokracja zawiodła, że antysemicka nagonka na prezydenta Narutowicza doprowadziła do jego zabójstwa. Potem pojawiła się teza główna: aby tak się znowu nie stało, dziś, u progu kolejnej niepodległości, nieważne się stają stare podziały sprzed 1989 roku, dziś po jednej stronie są ci, którzy chcą Polski demokratycznej, pluralistycznej i europejskiej, po drugiej – zaściankowej, kultywującej własne kompleksy. Po raz pierwszy Michnik napisał otwarcie: „Tędy przebiega linia demarkacyjna we wszystkich politycznych obozach… w »Solidarności«, w PZPR, ZSL i SD”. Czyli liberał z PZPR-u jest sojusznikiem, nacjonalista z „Solidarności” wrogiem.

Kolejne dwa teksty ukazały się na samym początku 1990 roku, Michnik przedstawił w nich apokaliptyczną wizję bałkanizacji Polski oraz całego postkomunistycznego regionu. Małe, skrzywdzone narody reagują na swoje upokorzenia nacjonalizmem, prześladują u siebie mniejszości narodowe oraz idą na wojnę z sąsiadami, aby zrewidować granice. Michnik przewidywał, że wraz z upadkiem komunizmu w całym naszym regionie rozpoczyna się epoka „krwawych konfliktów”, „piekła narodowych waśni” oraz „wojskowo-nacjonalistycznych dyktatur”. W tle tych wizji ukryta była teza, że komunizm, choć samym był złem, powstrzymywał przed innym złem, przed nacjonalizmem. Wraz z jego upadkiem ta misja się kończy, region wraca do sytuacji sprzed II wojny, „konający totalitaryzm pozostawia w spadku agresywny nacjonalizm i plemienną nienawiść”. Niewielu czytelników potraktowało tamte prognozy poważnie, sądząc, że to retoryczna przesada, ale czas pokazał, że autor traktował je dosłownie, w politycznej wyobraźni Michnika już od kilku lat świeciły łuny krwawych konfliktów i będą świecić przez całą następną dekadę.

U progu III RP została odsłonięta nowa koncepcja Michnika, polityczny plan zapobiegnięcia apokalipsie. Michnik poszedł tropem licznych autorów, którzy w latach 20. i 30. próbowali powstrzymać katastrofę, jaką ciągnął za sobą stalinizm lub faszyzm. Podobnie jak tamci nie został przez współczesnych zrozumiany, ale tym razem problemem nie była głucha publiczność, ale ślepy prorok, chroniący kraj przed nieistniejącymi zagrożeniami. Gdyby nie siła proroka, jego pomysł byłby jedną z pomyłek, jakie rodzi każda epoka, równie szybko zapomnianą, jak pomysł monarchistów, aby III RP została królestwem. Ale Michnik był „prorokiem uzbrojonym”, mówiąc językiem Machiavellego, uzbrojonym w „Gazetę”, mógł nie tylko przekonywać do swoich racji, mógł też do nich zmuszać. W ten sposób zaczęła się intrygująca historia wymuszania na polskich politykach tego, do czego ich Michnik nie potrafił przekonać. Wielka wojna o zbudowanie koalicji do walki z faszyzmem.

Rozdział VII
Wojna na górze

Walka o fotel premiera dla Geremka była pierwszym aktem walki z faszyzmem, próbą przejęcia pakietu kontrolnego przez ekipę, której Michnik głęboko ufał, mając pewność, że zawsze stanie po antyendeckiej stronie. Prawica opisywała to jako próbę przejęcia monopolu przez lewicę, ale to nie była prawda. To nie był klucz, którym Michnik się posługiwał, od lat lewicowość nie była dla niego wartością, choćby z tego powodu, że sam już nie był lewicowcem. Również Geremek nie był już człowiekiem lewicy, od lat ideologie traktował z góry, pogardliwie odrzucał wyraziste tożsamości; jego otoczenie, ludzie pokroju Wujca, mieli poglądy równie rozmyte. Michnikowi nie chodziło o światopogląd, ale o głęboko wdrukowaną odporność na nacjonalistyczną pokusę.

Obok widma endecji stał przed Michnikiem problem uniwersalny, z którym zmierzyć się musieli wszyscy politycy epoki, czyli problem kruchości solidarnościowej władzy. Opozycja miała świadomość, że nie pokonała komunistów, nie wydarła im władzy, ale się zręcznie wślizgnęła na tron. Ale czy to znaczy, że przejęła realną władzę? Przecież nie wystarczy usiąść na tronie, aby zostać królem, o czym wie każda sprzątaczka, robiąca porządki w królewskich komnatach. Opozycja silnie odczuwała swoją obcość w państwie, biorącą się z zasadniczej różnicy między sukcesją w ramach systemu a wrogim przejęciem władzy. Tę kwestię stawiała w postaci pytania: komu posłuszna będzie nomenklatura, czyli szefowie wielkiego przemysłu, administracja lokalna, aparat państwa. Postrzegano ich jako magnaterię systemu, realnych właścicieli rzeczywistości, Geremek porządek późnego PRL-u nazywał „uzbrojoną nomenklaturą”. Ta grupa społeczna pełniła w opozycyjnej wyobraźni podobną funkcję jak postkomunistyczny układ w opisach Kaczyńskiego dekadę później, zresztą taki był rodowód koncepcji Kaczyńskiego. Uważano, że nomenklatura jest klasą panującą, wobec której władza zachowuje stosunek podrzędny, na przykład kolejne fiaska reform gospodarczych, które wprowadzał Jaruzelski, postrzegano jako rezultat oporu nomenklatury. Czas pokazał, że opozycja wyolbrzymiła znaczenie tej grupy, niemniej zanim to dostrzegła, nomenklaturę postrzegała jako rywala równie groźnego, co Kreml. W opozycyjnych dyskusjach nad tym, jak przełamać opór nomenklatury, zwyciężył pomysł, aby dać się jej uwłaszczyć. W istocie każdy aparatczyk, który zabrał sobie kawałek społecznej własności, już następnego dnia zostawał reformatorem, popierał kapitalizm oraz państwo prawa, bo te chroniły jego nabytek. W 1989 roku pomysł neutralizacji nomenklatury poprzez zgodę na kradzież społecznego majątku był powszechnie akceptowany, nie widziano w tym społecznej straty, ale zysk, uważano, że społeczeństwu bardziej się opłaca kupić komunistów, niż walczyć z nimi o władzę. Spór pojawił się później, gdy nomenklatura popadła w rozsypkę, a część opozycji uznała, że nie ma sensu dalej jej płacić.

Obok problemu lojalności elit dawnego państwa był też problem, czy państwo jeszcze istnieje. Dziwnie to brzmi, ale sprawa była poważna. W komunizmie państwo było zdublowane, oprócz rządu i administracji istniały partyjne odpowiedniki rządu i administracji. Pierwsza struktura była aparatem pomocniczym, druga realnie kierowała państwem, ona podejmowała decyzje, ona je egzekwowała. Gdy w 1990 roku partia upadła, zrodził się problem, czy administracyjne resztki dźwigną rolę państwa. Czy potrafią wymusić w kraju porządek? Spacyfikować strajki? Przeprowadzić reformy? Przejąć kontrolę nad samym sobą: nad armią, nad policją, nad służbami? Obraz siły państwa był tak niejasny, że politycy zadawali sobie pytanie, na czym stoją. Czy pod nogami mają twardą ziemię, czy uginające się bagno? Ci najbardziej inteligentni odpowiadali: bagno. Wielkim problemem epoki stało się pytanie, jak bagno zamienić w bezpieczny grunt. Pojawiły się trzy poważne pomysły, które zbudowały ustrojową treść wojny na górze. Oczywiście ta wojna będzie miała wiele warstw, będzie klasyczną walką o wpływy, będzie kuźnią nowych haseł i nowych ideologii, będzie inicjacją obywatelską. Ale będzie też rywalizacją o sposób ustanowienia podmiotowej władzy w III RP.

W 1990 roku skrystalizowały się trzy główne pomysły. Michnik chciał, aby układ Mazowiecki – Jaruzelski trwał jak najdłużej. Głównego partnera nadal widział w szefach PZPR-u, choć wiele się zmieniło, przegrali wybory, partię musieli rozwiązać, niemniej tylko oni mogli wystąpić w roli przywódców poprzedniego systemu. Z tej współpracy zrodzić się miał stabilny podmiot władzy, ugruntowany społecznie, który stanie się kręgosłupem nowego porządku. Podmiot na tyle silny, że nie będzie mu groźny żaden populista pragnący wywrócić stolik. Myśleniu Michnika towarzyszyła kalkulacja, że jedynie tak zbudowany obóz władzy, czyli w oparciu o komunistyczną lewicę, będzie chciał oraz potrafił powstrzymać nacjonalistyczną prawicę.

Zupełnie inną wizję miał Kaczyński, drapieżnie antykomunistyczną, ale nie był to antykomunizm moralnego niepokoju, à la Wildstein, oparty na przekonaniu, że grzesznicy nie mogą rządzić demokracją, ale antykomunizm chłodnej kalkulacji. Kaczyński uważał, że źródło politycznej siły leży w aktywach, jakie zgromadziła nomenklatura: władzy, znajomościach, majątku. Więc aby demokracja stała się w Polsce realna, trzeba zbudować własną nomenklaturę z większymi aktywami. Logika Kaczyńskiego była prosta: nomenklatura komunistyczna jest i pozostanie wroga demokracji, więc aby demokracja przeżyła, opozycja musi stworzyć własne zasoby, musi awansować swoich ludzi, związać powodzenie obozu demokratów, ale też demokratycznego ustroju, z osobistym interesem nowego układu społecznego, dobra po PRL-u, majątek dawnych spółdzielni, zakłady przemysłowe, ziemie, budynki trzeba rozdać ludziom, którzy są po stronie zmian. Trwające dłużej, niż to było konieczne, uwłaszczenie komunistycznej nomenklatury Kaczyński powitał z oburzeniem nie tyle moralnym, ile politycznym, po co oddawać majątek wrogom, po co budować potęgę ludzi, którzy na „Solidarność” nigdy nie zagłosują. Kaczyński uważał, że wynagradzać można tylko tych czerwonych, którzy się związali z nowym obozem.

Trzeci pomysł miał Wałęsa. Jak zwykle każdy problem upraszczał, ale ten w istocie był prosty: gdy rywal się zatacza po ringu, nie ma sensu kombinować, trzeba go dobić. Trzeba rzucić komunistów na deski, przejąć kluczowe stanowiska, zostać nowym królem. Trzeba komunistów mocno sponiewierać, aby im pokazać, kto teraz rządzi, ale po koronacji warto ich łaskawie dopuścić do stołu i pozwolić pracować dla siebie. I ledwo Wałęsa wygrał wybory, poszedł tą drogą, ogłosił potrzebę lewej nogi, manifestacyjnie rozdał komunistom kilka wysokich stanowisk i konsekwentnie prowadził politykę osobistej łaski solidarnościowego władcy. Komuniści, którzy przeszli na jego stronę, czyli wojsko, milicja, służby, administracja, byli dobrzy, problem mieli wyłącznie ci, którzy ruszali przeciw Wałęsie, czyli politycy SLD.

Michnik dawał komunistom pakiet maksimum: zachowajcie prezydenta, zachowajcie dochody, zachowajcie dumę; Kaczyński pakiet minimum: nasza władza, nasze sztandary, nasze profity; natomiast Wałęsa zachował się najbardziej po królewsku, poszedł po władzę, żądając komunistycznych głów, aby ucieszyć masy oraz przerazić wroga, ale gdy wygrał, ogłosił się królem wszystkich Polaków. I ta polityka dała efekty, nawet generalicja będąca filarem władzy Jaruzelskiego przeszła na stronę nowego króla; byli tak lojalni, że pięć lat potem zaangażowali się w to, aby do władzy nie doszedł Kwaśniewski. Wojnę na górze, nie tylko historycznie, ale też na poziomie racji, wygrał Wałęsa. Ale w jednej sprawie wszyscy trzej mieli słuszność: w tak trudnym czasie podmiotem władzy nie mogła zostać partia polityczna, jakaś wiotka struktura, którą kilka tygodni wcześniej zarejestrowano w sądzie. Michnik chciał skonsolidować władzę poprzez sojusz elit starych i nowych, Kaczyński chciał ją zbudować w oparciu o wielki rozdział dóbr, jego PC miało być żarłocznym obozem władzy, który rozdając kariery i bogactwo, stworzy demokratyczną nomenklaturę. Spór uciął Wałęsa i skonsolidował władzę w oparciu o siebie, o swoją osobistą popularność oraz swoją wojowniczą prezydenturę, która stawiała stopę na każdym zbuntowanym karku. Choć publiczność zapamiętała Wałęsę jako twórcę chaosu, polityczna treść jego prezydentury była odwrotna, po upadku komunizmu to właśnie Wałęsa wymusił porządek, on skonsolidował władzę. Był tak silny, że nie musiał lepić koalicji ponad podziałami ani udziałem w łupach kupować wierności, zamiast tego dzień po dniu pokazywał wszystkim, kto teraz rządzi. Nie było mowy o próżni władzy, Wałęsa wydawał rozkazy, a kto odmawiał posłuszeństwa, długo lizał rany. Premierów powoływał i odwoływał, kiedy zapragnął, dyktował im kluczowe decyzje. Ta forma przywództwa miała wady, niemniej była skuteczna. Podmiotowość władzy w III RP, bardzo jeszcze podstawowa, tworzona z niskiego pułapu, zbudowała się na prezydenturze Wałęsy. Ten model przejął potem Kwaśniewski i dopiero gdy wyrosła pierwsza silna partia, zdolna rywalizować z prezydentem, władza przesunęła się w stronę zapisanej w konstytucji normy.

Przez wiele lat ani Michnik, ani Kaczyński nie potrafili się pogodzić z drogą wybraną przez Wałęsę, atakowali go zaciekle, aż do ostatnich dni prezydentury odbierali mu głosy potrzebne do reelekcji. Zrozumiałe to było u Kaczyńskiego, on kontestował nowe porządki. Ale czemu Michnik nie dostrzegł, że Wałęsa dużo sprawniej zrobił to, czego on sam pragnął, czyli pożenił solidarnościowe elity z komunistycznym aparatem? Bo był ślepy na realia, nie rejestrował tego, co się dzieje w państwie, ale tylko to, co się mówi w polityce. Wałęsa nie posługiwał się retoryką narodowego pojednania, więc Michnik nie dostrzegł, jak umiejętnie pozszywał państwo. A przecież nigdy potem, choć Kwaśniewski mocno się starał, nie udało się tak mocno przekroczyć historycznych podziałów. Mazowiecki grubą kreskę ogłosił, ale to Wałęsa ją wdrożył.

Wróćmy jednak do 1989 roku, ustrojową treść wojny na górze już znamy, teraz możemy się skupić na politycznym konkrecie. Kiedy zejdziemy do poziomu żywej polityki, znajdziemy mniej racji, a więcej ambicji oraz dzikiej natury polityki, która wszystkich konfliktuje ze wszystkimi. Mazowiecki został powołany przez Wałęsę w imię przywrócenia równowagi oraz jedności obozu, premier miał spiąć dwa rozjeżdżające się skrzydła: Gdańsk i Warszawę. Rząd miał być koalicją obu grup, zamiast tego Mazowiecki stworzył własny obóz, który odciął się zarówno od Gdańska, jak i Warszawy. Natychmiast po zaprzysiężeniu zerwał kontakty z Wałęsą, zerwał z Geremkiem. To było wydarzenie epoki, Mazowiecki wszystkich zaskoczył, ale też zaszachował, nie mieli dobrego ruchu. Wałęsa był wściekły, Geremek rozgoryczony, Michnik rozjuszony, Mazowieckiemu nie ufał, gdy ten zaproponował Kuroniowi resort pracy, a była to jedyna oferta wobec grupy Geremka, Michnik mu odradzał, przekonywał, że Mazowiecki chce go wprowadzić na minę.

Po buncie Mazowieckiego Michnik, podobnie jak Geremek i Kuroń, pozostali u boku Wałęsy. Mieli mu za złe wybór premiera, ale przełknęli porażkę, regularnie jeździli do Gdańska, zdawali mu relacje z warszawskich wydarzeń, próbowali wyczuć jego najbliższe plany, bo plan generalny znali, Wałęsa chciał zostać prezydentem, z czym się nie krył. Jego ambicje wszyscy znali i popierali, Kuroń pisał we wspomnieniach: „było oczywiste, że to Wałęsa będzie solidarnościowym prezydentem”. Wydarzenia nabrały tempa, gdy w grudniu Havel został prezydentem, Wałęsa wysłał publicznie sygnał, że w Polsce również nadszedł czas na zmianę, na co Mazowiecki odpowiedział, że nie będzie przyspieszonych wyborów. Nie było to jeszcze wypowiedzenie wojny, bardziej chodziło o Jaruzelskiego, premier uważał, że komunizm jest zbyt silny, aby ryzykować zmiany. Mijały jednak tygodnie, upadały kolejne komunistyczne reżimy, wszędzie ogłaszano wolne wybory, Wałęsa uznał, że nie można być tak ślepym, że Mazowieckim kierują własne ambicje. I miał rację, po kilku miesiącach, co wiemy z relacji współpracowników premiera, jego motywacje zmieniły się, zasmakował we władzy, nie chciał się dzielić państwem z Wałęsą. Miał poważny atut, narzędzia do rozpisania nowych wyborów były w jego rękach. Aby zostać prezydentem, Wałęsa musiał przełamać opór premiera, stąd pojawiły się pierwsze publiczne krytyki rządu. Ale ministrowie zaczęli się Wałęsie odszczekiwać szyderczo i protekcjonalnie. Geremek, Kuroń i Michnik próbowali Wałęsę tonować, co po latach Kuroń uznał za wielki błąd. – Zabrakło nam wyobraźni – mówił. – Trzeba było na początku 1990 roku zrobić Wałęsę prezydentem. Do podobnych wniosków doszedł z czasem Geremek.

Jednak dla Michnika taki scenariusz był nie do przyjęcia, nie ze względu na Wałęsę, lecz Jaruzelskiego. Michnik widział, co się dzieje dookoła Polski, dobrze rozumiał, że nie ma politycznego ryzyka, że Jaruzelskiego można obalić, ale detronizacja generała kończyła współpracę z PZPR-em, co oznaczało, że drogi lewicy solidarnościowej i postkomunistycznej rozchodziły się. Michnik próbował lepić ideologiczne spoiwo dla tej koalicji, tuż po starcie „Gazeta” zaskoczyła czytelników nie tym, że walczy z antysemityzmem, ale że wszędzie go widzi, nawet politycy skrajnie odlegli od nacjonalizmu, jak przyszły premier Bielecki, byli zdumieni. Równie mocno zaskoczyły inne fronty walki, w „Gazecie” od początku pojawiły się wszystkie hasła politycznego spinu Michnika: „ciemnogród”, „zoologiczny antykomunizm”, „prawicowy bolszewizm”, ale żadne nie działało. Nie dlatego, że nie było zjawisk, do których pasowały, te owszem były, ale nie miały wystarczającej skali. Siermiężna prawicowość ujawniła się nad Wisłą od razu, co nie było zaskoczeniem, Polska miała spore zasoby prawicowości dziwacznej, nie tylko ludowej, ustępującej wraz z postępami edukacji, ale też stabilnej, inteligenckiej, przykościelnej, czyli społecznie zalegalizowanej, choć wykraczała poza normy głupoty właściwe dla swego czasu i przestrzeni. Trudno określić, gdzie leżą te normy, niemniej świadomość, że wiele prawicowych środowisk plasuje się poza normą, była dość silna. Kłopot Michnika polegał na tym, że komunizm budził wrogość o niebo silniejszą, anachroniczna prawicowość rodziła niechęć, a nawet odrazę, ale to było zjawisko z innego świata doznań, niemające wpływu na usprawiedliwienie sojuszu z Jaruzelskim. Generał był symbolem komunizmu, a więc czegoś dużo gorszego. Nawet dla najbardziej wyczulonych na ekscesy prawicy przymus wyboru – albo z Wrzodakiem, albo z Jaruzelskim – był nie do przyjęcia. Geremek obawiał się ciemnogrodu, obawiał się antysemityzmu, ale nie zgadzał się z Michnikiem, że uzasadnia to sojusz z postkomunistami. Walka z jednym złem nie rodzi sympatii do drugiego zła.

Michnik sprawę widział inaczej, w jego wyobraźni zło czarne było tak potężne, że bez pomocy czerwonego nie sposób go było pokonać. Ale wiedział, że tej myśli nie może otwarcie wygłosić, w tamtej epoce stwierdzenie, że „Jaruzelski jest jedynym ratunkiem przed antysemityzmem”, było zarówno politycznym bluźnierstwem, jak i politycznym samobójstwem. Wszyscy krzyczeliby z oburzenia, sam Michnik, ten sprzed kilku lat, krzyczałby najgłośniej. Z wielu powodów, również z tego, że Jaruzelski aktywnie uczestniczył w czystkach antysemickich w 1968 roku, był już wówczas ministrem obrony i tak gorliwie poparł linię Moczara, że skala czystek w armii była większa niż na uniwersytetach. Michnik znalazł się w trudnej sytuacji, w „Gazecie” prowadził coraz ostrzejszą kampanię przeciw prawicy, ale nie mogła ona przynieść skutku, ponieważ nikt nie rozumiał jej celu, widziano w niej tylko obsesję. A ponieważ widziano tylko obsesję, nie prowadziła ona do celu, czyli do świadomego lub podświadomego zwiększenia tolerancji wobec PZPR-u. W rozgrywkach politycznych Michnikowi nie było łatwiej, tu także nie mógł szczerze powiedzieć, do czego jest mu potrzebny Jaruzelski. Znalazł się w fatalnym położeniu, musiał kluczyć, mamić, manewrować, niby popierać Wałęsę, ale robić wszystko, aby opóźnić jego intronizację. Lawirował wówczas tak mocno, że nawet najbliżsi przestali go rozumieć.

Po pierwszych krytykach rządu doszło do spotkania w składzie: Wałęsa, Olszewski, Geremek, Wielowieyski, Mazowiecki i Kuroń. Opowiada ten ostatni: „Rozmawialiśmy z Wałęsą o jego zarzutach wobec rządu, on się w zasadzie wycofywał. Ale nie podjęliśmy tematu – prezydent. I rozmowa spełzła na niczym. Co było chyba błędem”. Niedługo potem doszło do kolejnego spotkania, w którym wziął udział również Michnik. Kuroń opowiada: „Wałęsa powiedział wprost, że chce zostać prezydentem. Poparłem go bardzo zdecydowanie… Prezydenturę Lecha poparł Michnik. Sprzeciwił się Hall… Tadeusz i Bronek milczeli. Rozeszliśmy się. Po tym spotkaniu nasiliły się ostre ataki Wałęsy na rząd”.

Kuroń pisze, że na tamtym spotkaniu Michnik poparł Wałęsę, zupełnie inaczej zachowanie Michnika zrozumiał Hall: „Wałęsa zaczął od tego, że on stawia sprawę jasno. Proponuje taki układ, że on będzie prezydentem, Geremek wiceprezydentem, a »pan Tadeusz« zostaje dalej premierem. Jako zwolennik prezydentury Wałęsy zadeklarował się Kuroń. Wypowiedź Geremka była dwuznaczna, pełna żalu i pretensji do Wałęsy za demagogiczne wystąpienia, za krytykę rządu, ale nie była to odpowiedź negatywna. Mazowiecki milczał. Michnik (wtedy już negatywnie nastawiony do tego pomysłu) mówił, że powinno się wszystko najpierw w Europie wyjaśnić, że Wałęsa ma powołanie europejskie – Wschód. Wałęsa odpowiadał: »Nie, Europą, Rosją później się zajmę, na razie działam w Polsce – prezydentura«”. Dalej pisze Hall: „Więc Michnik raczej odwodził go od tej myśli… w konkluzji stwierdził, że to jest za mało dla Lecha i właściwie, w tej chwili »po co ci to«”. Podobnie linię Michnika zapamiętał Mazowiecki: „Adaś Michnik klęknął przed Wałęsą: Lechu, nie spiesz się, będziesz prezydentem Europy, po co ci prezydentura Polski. I długo mu tłumaczył, że powinien siebie zachować na prezydenta Europy. Milczałem”.

Wałęsa zaczął coraz mocniej uderzać w rząd, a wtedy do gry się włączył Kaczyński, „Tygodnik Solidarność” zaczął lansować prezydenturę Wałęsy, niedługo potem PC wysunęło jego kandydaturę. Gra była zręczna, wszyscy sądzili, że Kaczyński wykonuje polecenia Wałęsy, że to ich wspólna rozgrywka, ale było odwrotnie, Kaczyński robił wszystko na własną rękę, aby zbudować iluzję, że jest najbliższym współpracownikiem Wałęsy; chciał, żeby ludzie masowo szli do PC w przekonaniu, że jest to partia Wałęsy. Dla Kaczyńskiego nadeszła niezwykła koniunktura, informacja o tym, że tylko Kuroń poparł Wałęsę, była elektryzująca, oznaczała, że można wbić klin między Wałęsę a całą warszawską elitę, a nawet więcej, że można doprowadzić do wojny Wałęsy z Warszawą, stając u boku oczywistego zwycięzcy. Dlatego Kaczyński mocno naciskał, chciał zaognić konflikt. Czyrek opowiada o swoim spotkaniu z braćmi Kaczyńskimi, po tym, jak zażądali ustąpienia Jaruzelskiego, powiedzieli mu otwarcie: „Chyba rozumie pan, że to warszawski układ i jego polityka są głównym celem naszej akcji, a nie generał, który i tak wcześniej czy później musi zejść ze sceny”.

Kaczyński skupił się na Geremku, on był rzeczywistym przeciwnikiem, Mazowiecki już się nie liczył, poszedł na wojnę z Wałęsą, więc był trupem, teraz chodziło o to, aby Geremek poszedł jego śladami. Od początku wojny na górze Kaczyński robił wszystko, aby poróżnić Geremka z Wałęsą, był skuteczny, udało mu się namówić Wałęsę, aby szefem komitetów obywatelskich, podlegających dotąd Geremkowi, mianował Najdera. Wałęsa nie miał drapieżnych intencji, po zdradzie Mazowieckiego dmuchał na zimne, ale Geremek odebrał to inaczej, po raz kolejny właśnie na niego spadł najsilniejszy cios. Michnik od razu pojechał do Gdańska, namawiał Wałęsę do zmiany decyzji, nie udało się. Kilka tygodni potem Michnik znowu przekonywał Wałęsę do odwołania Najdera, ale Wałęsa znowu odmówił, jego odpowiedź brzmiała: najpierw wasz ruch. Wałęsa chciał, aby Geremek, aby Michnik otwarcie wsparli jego prezydenckie ambicje, stawiając Mazowieckiego w sytuacji bez wyjścia. Ci jednak nie chcieli, Geremek czekał, jak się sytuacja rozwinie, co Wałęsę doprowadzało do pasji, coraz częściej na posiedzeniach Komitetu Obywatelskiego dochodziło do starć. Wiosną Wałęsa skarżył się, że wszystko musi wymuszać. – Dziś Geremek jest szefem OKP – opowiadał Wałęsa – a ja długo musiałem go namawiać, aby zechciał wejść do Sejmu. Mazowiecki jest premierem, a jeszcze niedawno rękami i nogami zapierał się przed braniem władzy. Teraz chcę przyspieszyć, wziąć prezydenturę, i historia się powtarza, oni znowu mówią „nie”. Członkowie komitetu słuchali Wałęsy uprzejmie, ale odmawiali poparcia. Wałęsa uznał, że za ich oporem stoją Geremek i Wujec, co zresztą było prawdą. Uznał to za skandal, Komitet Obywatelski przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność”, bo taka była jego nazwa, nie może być wrogiem swojego patrona.

Nie wiemy, kiedy Michnik podjął decyzję, aby opuścić Wałęsę i jawnie przejść na stronę jego przeciwników, prawdopodobnie kluczowe znaczenie miało podniesienie haseł antykomunistycznych zimą 1990 roku. To był samonapędzający się mechanizm, im mocniej Mazowiecki blokował Wałęsę, tym mocniej Wałęsa uderzał w tony antykomunistyczne, naturalne przy próbie zepchnięcia z fotela Jaruzelskiego. Ale taki kierunek natarcia, z perspektywy Michnika, oznaczał już nie tylko rozwód z postkomunistami, ale też wojnę z nimi. Decyzję o tym, że dołączył do wrogów Wałęsy, długo przed nim ukrywał, czekał na dobry moment, jeszcze w marcu zapewniał Wałęsę, że nie ma pytania „czy” ma zostać prezydentem, a tylko „kiedy”. Ale to była gra, publicznie nigdy tego nie powiedział, odwrotnie, od samego początku konfliktu teksty w „Gazecie” jasno pokazywały, że Michnik odmawia Wałęsie poparcia. Mówi nie tylko „nie teraz”, ale też „nie on”. Wałęsa zrozumiał, że Michnik go zwodzi, że „Gazeta” mająca w winiecie logo „Solidarności”, odwróciła się od szefa „Solidarności”, że woli Jaruzelskiego jako prezydenta.

W tej sytuacji Wałęsa zaatakował, po pół roku czekania, po pół roku bycia zwodzonym, parł do przesilenia, postanowił odwołać Wujca i Michnika. Słowa listu do Michnika podyktował swojemu rzecznikowi, Jarosławowi Kurskiemu: „Adamie! Jako przyjaciołom nie będzie nam trudno wspólnie rozwiązać narosłe problemy wokół Twojej gazety. Widzę dwie konieczności: 1. Odwołać Cię z funkcji redaktora naczelnego »Gazety Wyborczej« (ponieważ ja Cię powołałem, uważam, że jestem władny Cię odwołać); 2. Odebrać »Gazecie Wyborczej« prawo do znaku graficznego »Solidarność«. Jestem zmuszony podjąć tę decyzję, a chciałbym to zrobić w sposób koleżeński. Dlatego podpowiedz mi, w jakiej formie mam to uczynić. Lech Wałęsa, Gdańsk, 1 czerwca 1990”.

Kurski opowiada, że długo tłumaczył Wałęsie, że popełnia błąd, że się ośmieszy, „Gazetę” wydaje spółka, więc nie może odwołać Michnika. Jednak Wałęsa się uparł, kazał list wysłać faksem, a potem Pusz zadzwonił do Michnika, aby mu wszystko osobiście przekazać. Michnik, jak pisze Kurski, zaniemówił, a potem powiedział Puszowi, że zastosuje się do decyzji i poda do dymisji. Trzy dni później Wałęsa ochłonął, wysłał do Michnika drugi list. Pod naciskiem Kurskiego i Lecha Kaczyńskiego dostosował go do realiów prawnych, czyli do faktu, że właścicielem „Gazety” stała się spółka. „Adamie! Przed wyborami 4 czerwca 1989 roku powołałem Cię na stanowisko redaktora naczelnego »Gazety Wyborczej«. Życie poszło dalej, bowiem w międzyczasie utworzono spółkę z o.o. »Agora«, która stała się wydawcą Twojej gazety. W tej sytuacji moja nominacja jest w istocie bezprzedmiotowa. Nową nominację powinieneś uzyskać od spółki. Powinniśmy również wspólnie zastanowić się nad tym, czy pismo wydawane przez prywatną spółkę może nadal używać znaku »Solidarność«. Lech Wałęsa, Gdańsk, 4 czerwca 1990 roku”.

Korespondencja miała charakter prywatny, ale Michnik, a za nim Wujec, postanowili podjąć rękawicę, odmówili podporządkowania się Wałęsie, upublicznili konflikt, poszli z nim na wojnę. Dzień później „Gazeta” opublikowała całą wymianę korespondencji razem z odpowiedzią Michnika, w której poinformował, że złożył dymisję na ręce kolegium redakcyjnego, ale nie została ona przyjęta. Dla Wałęsy miał obserwację: „Z przywódcy »Solidarności«, masowego ruchu polskiej demokracji, stajesz się z wolna cesarzem, który kolejnym kolegom rozsyła instrukcje »Czuj się odwołany«”. Ujawnienie prywatnej korespondencji rozwścieczyło Wałęsę, w istocie, gest był brutalny, to było zerwanie niepisanej zasady. W relacjach z Wałęsą często dochodziło do ostrych spięć, Wałęsa potrafił krzyczeć do współpracowników „spierdalaj, jesteś zwolniony”, oni krzyczeli do niego „to ty spierdalaj, sam się zwalniam”, ale dzień potem Wałęsa podchodził, zagadywał jakby nigdy nic albo otwarcie przepraszał. Nikt do nikogo nie żywił urazy, bo relacje w czasie kłótni były partnerskie, gniewne faksy były kolejną kłótnią i to wygasającą, w pierwszym faksie Wałęsa dymisjonował Michnika, w drugim tylko groził odebraniem znaczka, w dodatku proponował wcześniej rozmowę. To Michnik postanowił, aby sprawę rozegrać w postaci najtwardszej.

Zdaniem Kurskiego faksy od Wałęsy sprawiły, że Michnik poszedł na wojnę z Wałęsą. „Adam jest człowiekiem skrajnie emocjonalnym. Nie zna stanów pośrednich… List przechylił skalę emocji z jednej skrajności w drugą”. Kurski ma rację, pisząc o skłonności do popadania w skrajne emocje, ale to nie emocje sprawiły, że Michnik uderzył w Wałęsę. Cimoszewicz powiedział kiedyś o Michniku: „człowiek… doskonale panujący nad sobą, nawet wtedy, kiedy chce, by to wyglądało na nieopanowanie”. Faksy od Wałęsy były dogodnym pretekstem do rozpoczęcia wojny, która przy planach, jakie powziął Michnik, musiała wybuchnąć. To, że Michnika napędzały emocje, nie zmienia faktu, że dotąd potrafił je schować, w milczeniu przełknąć ciosy znacznie poważniejsze. Publikując na pierwszej stronie „Gazety” faksy od Wałęsy, Michnik kipiał gniewem, bólem i żalem, bo teraz gniew, ból i żal były mu potrzebne, podrywał całe swoje środowisko do walki z Wałęsą, co było szarżą niezwykłą. Wałęsa miał wówczas potężną pozycję, niektórzy mieli do niego pretensję, że niepotrzebnie bije w rząd, ale jego prawa do prezydentury były pewnikiem, nawet Mazowiecki nie miał odwagi głośno powiedzieć „nie”, a tylko „nie teraz”. Michnik skorzystał z pretekstu, aby odmienić emocje, aby pchnąć swoje środowisko do walki z Wałęsą.

Pierwszy krok był już wykonany, od wielu miesięcy „Gazeta” udawała, że rządowy opis konfliktu jest prawdziwy: nie wiemy, czemu Wałęsa atakuje rząd, boimy się o reformy. Teraz Michnik wykonał kolejny krok, skorzystał z okazji, z listów do siebie i do Wujca, aby wzmocnić obraz Wałęsy jako agresora. Co było konieczne, ruszenie na wojnę z Wałęsą wymagało pretekstu, to był moment, kiedy Wałęsa nie był politykiem, lecz mitem, w 1990 roku powtórzył się efekt z 1981 roku, zapanowało powszechne poczucie, że Wałęsa ma mandat historii. I właśnie w takim momencie, podobnie jak w 1981 roku, Michnik znowu próbował Wałęsę obalić. Wtedy walczył oskarżeniami o agenturę, teraz szukał nowej amunicji, potrzebował czegoś, czym może innych przekonać, czegoś nowego, świeżego, pokazującego, że w ostatnich miesiącach coś się z Lechem stało. Wielki kiedyś, nagle się pogubił. Potrzebował też Michnik czegoś, co jego samego usprawiedliwi, rozgrzeszy ze świętokradztwa, jakim jest walka z Wałęsą, aby ocalić Jaruzelskiego. Gniew, ból i żal z powodu utraty znaczka ruchu, którego nigdy specjalnie nie cenił, były dobrą okazją.

Michnik ruszył na wojnę z Wałęsą pod hasłem obrony demokracji przed brutalizacją, przed niepoczytalnym Wałęsą, który w nagłym ataku frustracji idzie po trupach do władzy. A że nie miał dowodów tej brutalności, musiał szyć z tego, co miał, czyli z krytyki rządu, dymisji Wujca, odebrania znaczka. Odtąd świat ciągle słyszał o męczeństwie Wujca, o torturach odbierania znaczka. Ale ciekawsze było co innego, te wątłe sztandary okazały się wystarczające, dzięki nim Michnik przejął polityczną inicjatywę, stał się liderem antywałęsowskiego obozu, czyli czegoś, co przed 6 czerwca nie tylko nie istniało, ale – jak się zdawało – istnieć nie mogło, liderem czegoś, co właśnie Michnik powołał do życia. Dopiero od tego momentu wydarzenia nabierają tempa, w Komitecie Obywatelskim bierna dotąd grupa Geremka decyduje się walczyć o utrzymanie kontroli nad Komitetem, pojawiają się pierwsze plany oporu, pierwsze intrygi przeciw Wałęsie, próba zwołania Komitetu za jego plecami, niezdarna jeszcze, ale będąca wyrazem woli walki. Minęły dosłownie dwa tygodnie i mogło dojść do sławnej awantury na posiedzeniu Komitetu, gdzie obie strony okładały się nawzajem bez żadnych oporów, a wszystko za sprawą publikacji w „Gazecie”. Powstanie przeciw Wałęsie potrzebowało emocjonalnego pretekstu po stronie powstańców oraz czytelnego usprawiedliwienia, które można publicznie przedstawić. Brutalności Wałęsy trzeba było dowieść, pokazać ją ludziom, aby ją obejrzeli na własne oczy. W późniejszych epokach do kompromitowania polityków służyły nagrania prywatnych rozmów, w tamtej epoce wystarczyło ujawnić prywatne listy.

Uprzedzając przyszłe wydarzenia, Michnik – podobnie jak Kaczyński – u progu III RP ujawnili niezwykłą umiejętność kreowania politycznych mitów, opartych na jednym słowie, na jednym geście, na jednym oskarżeniu, którymi potem sterowali wyobraźnią milionów. Mity Kaczyńskiego oparte były na ujawnianiu demonicznych planów, mity Michnika na ujawnianiu moralnej podłości. Mechanizm potępienia był zawsze podobny, skromną skalę grzechu podlewał gęstym sosem moralnej egzaltacji. Jak można pomiatać Turowiczem, wspaniałym człowiekiem? Jak można obrazić Henia Wujca, najuczciwszego człowieka, jakiego znam? Jak można zabrać mi najdroższą rzecz, czyli znaczek? Kiedy na jego oburzenie spojrzymy z dystansem, nie znajdziemy w nim sensu. Wałęsa pokłócił się z jedną osobą, zdymisjonował drugą, ukarał trzecią. Co w tym strasznego? Gdyby ktoś krzyknął: „To straszne, Kaczyński pomiata partyjnymi kolegami” albo: „Tusk odebrał Gilowskiej legitymację PO, biedaczka spać z żalu nie może”, zostałby wyśmiany, tak wygląda polityka, trudno udawać zdziwienie. Otóż talent Michnika polegał na tym, że potrafił teatralnie obrazić się na coś, co jest polityczną rutyną, a potem sprawić, że jego odbiorcy też się czuli obrażeni. W tej kwestii podobieństwo z Kaczyńskim jest uderzające, ten drugi masowo zarażał innych swoją podejrzliwością, nie bezpodstawnymi emocjami, lecz bezpodstawnymi podejrzeniami. Podobnie jak Michnik rozdymał błahostki do rozmiaru dramatu. „Geremek i Michnik chcą dominować…” – oskarżał Kaczyński. Zarzut bez sensu, w polityce o to właśnie chodzi, ale Kaczyński nie popuszczał, wyostrzał zarzut poza granice rozumu: „chcą dominować, czyli chcą monopolu, czyli dokonują zamachu na demokrację”. Albo: „Postkomuniści wspierają się nawzajem…”. Owszem, pisowcy również, ale Kaczyński już dopowiadał: „wspierają się, czyli budują postkomunistyczny układ”. Kolejne sensacje miały taką samą logikę, naturalne zjawiska polityczne doprowadzał Kaczyński do rangi wstrząsających oskarżeń.

To był niezwykły festiwal, Michnik i Kaczyński szli przez polityczny świat, szary i prozaiczny jak zwykle, i co chwilę jeden lub drugi stawał jak wryty. Michnik z oburzenia łapał się za serce, Kaczyński za głowę, Michnik wykrzykiwał „ja tej podłości nie zniosę!”, Kaczyński cedził „Polska tych zbrodni nie zniesie”. Obaj pajacowali z takim rozmachem, że społecznie utrwalony obraz historii politycznej lat 90. składa się wyłącznie z mitów, jakie wówczas stworzyli. Dreszcze grozy, do dziś obecne w pamięci o tamtych wydarzeniach, nie miały podstaw w politycznych realiach, były wyłącznie propagandowym produktem, za pomocą którego dwóch ekscentrycznych czterdziestolatków uprawiało politykę. Czemu tak uprawiali? Głównie z powodu temperamentu, lubili bliźnich obmawiać, ale też potrafili to robić; mieli pasję i talent, co sprawiło, że łamanie ósmego przykazania doprowadzili do wirtuozerii. Obaj też dostali narzędzia, które im pozwoliły wykorzystać zdolności, obaj dostali gazety. Wojna na górze była wojną medialną, wojną dwóch redaktorów naczelnych, którzy próbowali narzucić społeczeństwu wygodny dla siebie zestaw wyobrażeń. Realny konflikt polityczny, typową wojnę o władzę między Wałęsą a Mazowieckim, przerabiali w taki sposób, aby nad konfliktem przejąć kontrolę. Polityka młodej demokracji w znacznej mierze wyrosła z gazet, Porozumienie Centrum powstało w redakcji „Tygodnika”, tu wykluł się pomysł partii, tu pracowali przyszli liderzy, tu odbywały się partyjne narady, no i najważniejsze – za pomocą „Tygodnika” nowa partia uprawiała politykę, bo poza piórami nie miała innego oręża. Podobnie było z „Gazetą”, w sytuacji, w której Geremek słabł z miesiąca na miesiąc, a Kuroń tyrał w rządzie, podmiotem politycznej gry stała się „Gazeta”; dzięki niej Michnik przejął polityczną inicjatywę, pozbierał środowisko, podyktował mu cel i uszył sztandary. „Gazeta” ostro walczyła z Wałęsą, zarówno na łamach, jak i poza nimi, wielu jej dziennikarzy i menadżerów odnajdziemy w sztabie Mazowieckiego. Wojnie na górze w równym stopniu ton nadawał konflikt Wałęsy z Mazowieckim, co konflikt dwóch gazet. Dzięki gazetom Michnik i Kaczyński wyrośli na wielkich antagonistów, czego symbolem będzie prezydencka debata telewizyjna, w której zamiast kandydatów zasiedli obaj redaktorzy naczelni.

W czerwcu Michnik ruszył do otwartej wojny z Wałęsą, zaskakując swoim radykalizmem, Aleksander Smolar opowiadał potem: „Gdy się zaczęła wojna na górze, »Gazeta Wyborcza« opublikowała rysunek: na postumencie łatwa do rozpoznania postać z wąsem i podpis: »Człowiek w waciaku«. Dla mnie to było wstrząsające. To był czas politycznego konfliktu, ale jak można napisać zdanie tak pogardliwe o prawdziwym bohaterze narodowym”. Jeszcze większe wrażenie robiły teksty Michnika, coraz ostrzejsze, coraz brutalniejsze. „Wałęsa jest nieprzewidywalny. Wałęsa jest nieodpowiedzialny. Jest też niereformowalny. I jest niekompetentny”. Nie minęło kilka tygodni, gdy Michnik uderzył z dużo cięższych dział, nie tylko oskarżył Wałęsę o autorytarne skłonności, ale również postawił zarzut, że jako prezydent może poprowadzić Polskę do dyktatury, ojciec polskiej demokracji został uznany za jej głównego wroga. „Prezydentura Lecha Wałęsy może być dla Polski katastrofą” – oznajmił Michnik, a wizja dyktatury stała się odtąd refrenem jego publicznych wypowiedzi. Do wizji nowej despotii wplatał wizję nowego barbarzyństwa, stale sugerując, że Wałęsa i ciemnogród idą ramię w ramię. W tekstach o prezydenturze Wałęsy pojawiły się pytania: „Jaką drogą iść pragniemy? Czy jest to droga do Europy… demokratycznych standardów, czy… powrót do tradycji… symbolizowanych… nazwiskami takimi jak Antonescu?”. Takie zestawienie wbijało czytelnika w fotel, Antonescu był gorliwym faszystą, sojusznikiem Hitlera, odpowiedzialnym za wymordowanie tysięcy rumuńskich Żydów, nawet w stanie wojennym, atakując generałów, nigdy Michnik nie połączył nazwiska Jaruzelskiego z ludźmi pokroju Antonescu. Tak ostrych napaści młoda demokracja jeszcze nie widziała, Wałęsa mocno bił w Mazowieckiego, a „Tygodnik” w rząd, ale to była inna skala, wielu Polaków patrzyło na Michnika tak, jak za kilka lat będą patrzeć na Macierewicza, jak na fanatyka pozbawionego hamulców. Celiński powiedział wówczas o Michniku, że w solidarnościowym świecie jego „agresywność nie ma konkurencji”, zarazem „potrafi uczynić tę swoją agresję swoiście czarującą, przynajmniej dla swoich zwolenników”. Po latach Michnik za tamtą zaciekłość wobec Wałęsy, swoją i „Gazety”, publicznie przepraszał.

Bijąc w Wałęsę, ciągle pisał o znaczku, nabrał on znaczenia liturgicznego, Michnik wiecznie przypominał swoją ranę po nim, aby usprawiedliwić brutalność ciosów zadawanych Wałęsie. „Znaczek »Solidarności« – pisał – który towarzyszył mi przez dziesięć lat, składam teraz obok kilku najbardziej osobistych pamiątek. Obok odpisów wyroków sądowych, obok książek, które napisałem w więzieniach. Nie taję, że odczuwam ból”. Innym razem: „Dla ludzi, którzy przez dziesięć lat pozostali wierni »Solidarności«, ten znaczek ma ogromną wartość emocjonalną… Ten znaczek zrywali im zomowcy na ulicy i funkcjonariusze SB w mieszkaniach”. Pod koniec kampanii odebranie znaczka nabrało gęstości dziejowego wydarzenia, „znaczek” stał się „znakiem”. W zależności od potrzeby różnie wykładał sens tego „znaku”, raz pisał, że „jest znakiem końca »Solidarności«”, innym razem, że jest „znakiem tego, czym stanie się polska demokracja” po wygranej Wałęsy, potrafił szarżować tak mocno, że twierdził, że jest to „znak sporu… o przyszłość Polski”.

Michnik dygotał emocjami, bo w ten sposób chciał wymusić najbardziej konfrontacyjną linię. Znaczna część jego środowiska nie chciała uczestniczyć w kampanii prezydenckiej, to nie była ich wojna, mieli pretensje do Wałęsy, ale nie chcieli z nim zrywać. Czym innym była ostra krytyka na posiedzeniu Komitetu, a czym innym ostentacyjne zerwanie, zwłaszcza że to spychało ich na pozycję zwolenników Mazowieckiego, na co nie mieli ochoty. Jednak Michnik nie dawał spokoju, pielgrzymował po Sejmie, po kawiarniach, po domach, naciskał, namawiał, straszył. Kuczyński opowiada, jak siedzi z kilkoma osobami w gabinecie Geremka, a Michnik peroruje: „Wałęsie nie chodzi o prezydenturę, lecz o dyktaturę”. Michnik nawet nie udawał, że popiera Mazowieckiego, jego kampania była prowadzona wyłącznie przeciw Wałęsie. Gdy pojawił się na inauguracji kampanii Mazowieckiego, w obecności mediów oświadczył: „Będę prowadził kampanię negatywną. Przy całym szacunku dla Tadeusza Mazowieckiego uważam za mniej ważne, by został on prezydentem. Dla mnie ważniejsze, by Wałęsa nim nie został”. Nawet w drugiej turze, gdy naprzeciw Wałęsy pozostał Tymiński, Michnik ogłosił, że Wałęsy nie poprze, że zagłosuje przeciw Tymińskiemu, ale nie za Wałęsą. Oczywiście zagłosować przeciw nie można, Michnik oddał głos nieważny.

Bilans tamtego roku nie jest oczywisty. Mówiąc w skrócie: Michnik wojnę z Wałęsą przegrał, po drodze zniszczył Geremka i KOR, ale zbudował siebie. Zacznijmy od Geremka, mimo wielu konfliktów do lata 1990 roku był faworytem Wałęsy, gdyby poparł jego prezydenturę, byłby kolejnym premierem albo wiceprezydentem. Świadkowie: Bujak, Celiński, Kuroń, a także Michnik, opowiadają o wyjątkowej więzi między Wałęsą i Geremkiem, Wałęsa tasował ludźmi wedle wygody, ale wobec Geremka czuł słabość. Kaczyński opowiada, że decyzja, aby przy wyborze pierwszego premiera pominąć Geremka, przyszła Wałęsie bardzo ciężko, bał się jego reakcji, wstydził się spojrzeć mu w oczy, potem wielokrotnie powtarzał, że Geremek będzie następny, że mu to obiecał. W przypadku Geremka uczucie było dużo mocniejsze, on po prostu wierzył w Wałęsę. Całe otoczenie Wałęsy miało okres fascynacji szefem, jego niezwykłą intuicją polityczną, ale po jakimś czasie to mijało. Geremkowi nie mijało, ciągle wierzył w wielkość Wałęsy, w jego misję, i pozostałby u jego boku, gdyby nie intrygi Kaczyńskiego oraz naciski Michnika. Obaj całą energię skierowali na to, aby wbić klin między Geremka i Wałęsę. Michnik wbijał, ponieważ bez wsparcia Geremka akcja przeciw Wałęsie nie miała szans. Zostawszy premierem, Mazowiecki zerwał więzi z całym swoim obozem, tym samym pozbawił się politycznej bazy, nie miał poparcia ani w związku, ani w klubie parlamentarnym, ani w komitetach, zaś Geremek był szefem i klubu, i komitetów. Ale poparcia nie chciał udzielić, bo Mazowieckiego nie lubił, a jego premierostwo oceniał krytycznie, przecież to Geremek jako pierwszy rzucił hasło „przyśpieszenia”, na zamkniętym posiedzeniu klubu OKP w lutym 1990 roku oświadczył, że układ okrągłego stołu stał się anachroniczny, a jego dalsze podtrzymywanie przez rząd jest szkodliwe i dla „Solidarności”, i dla Polski.

Dopiero po wielomiesięcznym wysiłku Michnik i Kaczyński dopięli swego, Geremek wystąpił przeciw Wałęsie, co się okazało nieszczęściem, Mazowiecki przegrał, ciągnąc za sobą Geremka. U boku Wałęsy Geremek i KOR byli potęgą, po wojnie z nim budzą się mali i bezsilni. W drugim solidarnościowym rządzie byli nieobecni, w trzecim również, w czwartym mieli premiera, ale byli jednym z siedmiu koalicjantów, przy kolejnych trzech rządach znowu byli opozycją. Unia sama dla siebie stała się wielkim zawodem, Geremek, porzucając Wałęsę, wypadł z pierwszej ligi, zachował autorytet, ale stracił szable, w 1989 roku ekipa Geremka wygrywała, bo była na zdjęciu z Wałęsą, bez zdjęcia przegrywała wszystko. Gdyby Michnik nie namówił Geremka do udziału w wojnie na górze, mogłoby nie być premierów Bieleckiego i Olszewskiego, ale premier Geremek na zmianę z premierem Kuroniem. Geremek wszystko stracił, aby pójść na wojnę z „dyktaturą”, na wojnę z cieniem, na wojnę z tymi cechami charakteru Wałęsy, które są w polityce uniwersalne i powtarzać się będą u kolejnych przywódców – Millera, Kaczyńskiego i Tuska.

Geremek do wielkiej polityki zdołał wejść siedem lat później, ale już tylko w roli szefa MSZ-etu. A i tam wszedł dlatego, że nauczył się ignorować rady Michnika, w szczególności dotyczące tego, z kim i przeciw komu prowadzić politykę. Został ministrem, bo zamiast koalicji z postkomunistami wybrał AWS, obóz tych samych prawicowych partii, które w 1990 roku stały po stronie Wałęsy. I wybrał prawicę, mimo że była wśród niej reprezentacja ciemnogrodu. W 1997 roku Geremek zrobił dokładnie to, od czego w 1990 roku Michnik go odwodził, ale na znacznie gorszych warunkach, patronem obozu był nowy szef „Solidarności”, już nie wielki Wałęsa, ale kieszonkowy Marian Krzaklewski. Jak później zobaczymy, po 1990 roku Geremek nigdy się nie poddał presji Michnika.

Ciekawe były ówczesne opinie postkomunistów, wojnę na górze obserwowali z dystansu, to nie była ich wojna, sympatyzowali z solidarnościową lewicą, ale ta wprawiła ich w osłupienie. Michnik pchał lewicę na pewną śmierć, Miller był zdumiony: „Z Wałęsą nikt nie miał szans”, musieli z nim przegrać, to był „symbol, z którym nikt sobie nie poradzi”. Podobnie myślał Kwaśniewski: „Od początku nie miałem wątpliwości, że te wybory wygra Wałęsa… Nie było możliwości, żeby został pokonany… Po prostu ludzie chcieli Wałęsy i tyle”. Nawet biorąc pod uwagę lęki Michnika, jego taktyka sensu nie miała, zdziesiątkował własną armię, rzucił ją na przeciwnika, którego nie mogła pokonać. Unici popędzili rozbijać mur głową, więc się obudzili z rozbitą głową, to nie była skupiona na skutkach polityka, ale skupiona na geście demonstracja. Michnik jak zawsze wybierał misje, które ściągały na niego powszechną uwagę, w demokracji się nie zmienił, pozostał politycznym narcyzem, tyle że większym i głośniejszym. Dzięki wielkiej gazecie szeroko rozpostarł skrzydła, z subiektywnego punktu widzenia w 1990 roku odniósł sukces olbrzymi, swoim dynamizmem i wyrazistością całkowicie przykrył Mazowieckiego, zwolennicy Wałęsy polemizowali z nim, a nie z premierem, jakby to on był rywalem Wałęsy. Michnik stał się twarzą nie jednej czy drugiej partii, ale całego politycznego centrum, ale za podobną cenę co zwykle. Nie był w polityce sprawczy, był jedynie głośny.

Zasadniczą nieskuteczność jego zachowań dobrze pokazywały zmagania z ciemnogrodem, im bardziej Michnik z nim walczył, tym mocniej tamten stawał na nogach. To było niezwykłe widowisko, na najważniejszą dla siebie wojnę poszedł Michnik pod sztandarami najgorszymi z możliwych, czyli pod różowymi. Kaczyński jako naczelny „Tygodnika” napisał tylko jeden tekst, pod koniec 1989 roku, w którym dowodził, że wyciągnięcie przez Michnika różowych sztandarów będzie tak wielką obrazą dla środowisk kościelnych, że z ich strony można się spodziewać reaktywacji „skrajnej prawicy”. Otwartym tekstem Kaczyński przestrzegał, że środowiska kościelne skonsolidują ciemnogród, a potem ruszą do walki z różowym „obozem postępu” w imię „oszukanego katolickiego narodu”. I dokładnie według tego scenariusza potoczyły się wydarzenia, Michnik rozjuszył środowiska kościelne, doprowadził je do białej gorączki, jego nazwisko znalazło się nie tylko na ustach proboszczów, ale też prymasa. Rozeźlił ich tak mocno nie dlatego, że ruszył do walki z ciemnogrodem, czyli z poglądami królującymi na polskich parafiach, ale ponieważ zrobił to pod różowym sztandarem, skleił ze sobą dwa polityczne projekty: walkę z ciemnogrodem oraz szczególną metodę walki, czyli sojusz z komunistami. Pierwszy projekt jedynie rozzłościł Kościół, natomiast drugi go śmiertelnie obraził, zresztą nie tylko Kościół, większość przyjaciół Michnika była obrażona. W stosunku do komunistów Kościół był pragmatyczny, całymi latami z nimi kolaborował, co nie zmienia faktu, że byli największym wrogiem, z jakim się zmierzył w XX wieku. Wizja tego, że komuniści ramię w ramię z „Solidarnością” będą nadal bronić Polski przed prawicą i Kościołem, to było stanowczo zbyt dużo, gniew na Michnika, na jego pomysł, stał się dla polskiego kleru przeżyciem formacyjnym. Podobnie było w przypadku ciemnogrodu, przez ponad dekadę dla Rydzyka, Jankowskiego, Wrzodaka czy Giertycha Michnik będzie głównym wrogiem; właśnie jego imieniem będą swoje wojska podrywać do boju.

Podniesienie głowy przez ciemnogród było nieuniknione, zanim jeszcze wybuchła wojna na górze ciągle narzekali, że „Polską rządzą Żydzi, ateiści i ekskomuniści”. Jednak zachowanie Michnika zwielokrotniło to, co nieuniknione, dało ciemnogrodowi gniew, dało tożsamość, dało społeczną nośność, dało możnych protektorów. Osadziło ten omszały ludek w nowoczesnym kontekście, w samym centrum współczesnych sporów, nie bredzili już o masonach, mieli realnego wroga. Widać to było po roku, chociaż lewica wojnę na górze przegrała, gniew ciemnogrodu zamiast wygasać lawinowo narastał, bo wrogiem nie był już KOR, nie była Unia, lecz niemal wyłącznie Michnik. Ten jednak nie reagował, nie zmieniał strategii, słyszał ciągle swoje nazwisko, a to było najważniejsze. Więc naciskał mocniej, coraz głośniej skandował potrzebę antyfaszystowskiej koalicji z post-PZPR-em, na co ciemnogród i Kościół odpowiadały jeszcze większą agresją i rosnącą w oczach polityczną siłą.

Michnik skarżył się potem, że natrafił na zoologiczny antykomunizm, ale nie było to prawdą, gdy kilka lat potem komuniści doszli do władzy, pod wyrazistymi antyklerykalnymi sztandarami, wzbudzili dużo mniejszą niechęć Kościoła niż Michnik. Bo byli wrogiem naturalnym, mobilizowali do walki, ale nie rodzili gniewu, postkomunistyczny antyklerykalizm nie obrażał Kościoła, bo był atakiem z zewnątrz. Natomiast obrażała go solidarnościowa postawa Michnika, jak również jego „życzliwa krytyka”, którą ten postrzegał jako wbicie noża w plecy. Żaden polityk po 1989 roku, ani Miller, ani Kwaśniewski, ani Izabella Sierakowska, Barbara Labuda, Janusz Palikot, nie wzbudził w Kościele tylu złych emocji. Z mediami było podobnie, Kościół krytykowały wówczas „Polityka”, „Wprost”, RMF i Zet, nie budząc w krytykowanym większych poruszeń, nawet tygodnik „Nie” ze swoim jadowitym antyklerykalizmem mniej oburzał Kościół niż solidarnościowa „Gazeta”. Sławne były słowa księdza Jankowskiego, ówczesnego lidera ciemnogrodu: „Michnik jest jeszcze gorszy od Urbana”.

Gdyby celem Michnika było upokorzenie Kościoła, wszystko, co robił, miało głęboki sens. Ale on chciał czegoś przeciwnego, całymi latami był rozgoryczony, uważał, że jest sojusznikiem Kościoła, przecież „Gazeta” miała rubrykę religijną, jej szef był wierzący, a niektóre jego poglądy, np. „krach Kościoła katolickiego otworzyłby drzwi nihilizmowi”, brzmiały jak myśli starego Giertycha. Żal nie był udawany, Michnik szczere wierzył, że wyciąga do Kościoła pomocną dłoń, kłopot polegał na tym, że gdy zobaczył wściekłe reakcje, nie zrażał się i „pomagał” dalej. Poczucie, że wie lepiej, czego Kościołowi potrzeba, było u niego typowe, podobnie rzecz miała się w 1980 roku, szczerze pomagał wtedy PZPR-owi, doradzając dekomunizację państwa, i nie ustawał, choć adresat codziennie pokazywał, że te rady budzą w nim wściekłość. Po 1989 roku w podobny sposób pomagał nie tylko Kościołowi, ale też Unii, a potem Sojuszowi. Unia szybko miała dość jego pomocy, ale ze względu na przyjacielskie relacje skończyło się cichym rozwodem, z Sojuszem poszło gorzej, od przyjacielskiej pomocy zagotował się ze złości, co skończyło się otwartą wojną z Michnikiem.

W przypadku ciemnogrodu problemem było nie to, że Michnik z nim walczył, ale to, jak tę wojnę prowadził; używając haseł, które budziły niechęć nawet u śmiertelnych wrogów ciemnogrodu. Zamiast rzucić granatem w ciemnogród, Michnik zdetonował go we własnych szeregach, w centrum solidarnościowej debaty postawił ideę, że trzeba czerwonym wybaczyć, aby czarnych zniszczyć. Powiązał kwestię ciemnogrodu z kwestią postkomunistów, powiązał tak mocno, że stosunek do ciemnogrodu stał się dla wielu pochodną ich stosunku do postkomunistów. Widać to było zwłaszcza na prawicy, wypisała się z krytyki ciemnogrodu, bo walkę z nim uznała za kampanię służącą rehabilitacji postkomunistów; inna część poszła jeszcze dalej, na ratowanie post-PZPR-u w imię walki z faszyzmem odpowiedziała otwartą sympatią dla ciemnogrodu w imię walki z komunizmem. Jej nowe credo brzmiało: lepszy Rydzyk niż Michnik. Było to hasło dramatycznie głupie, niemniej bez głupoty przyczyny nie byłoby głupoty skutku.

Przez całą dekadę Michnik bardziej mobilizował ciemnogród niż jego wrogów. Praktykowana na Zachodzie poprawność polityczna była radykalnie skuteczniejszym narzędziem, udawała neutralność, co pozwalało poruszać się po liniach najmniejszego społecznego oporu. Michnik postępował odwrotnie, na potrzeby wojny z ciemnogrodem wywiesił tak kontrowersyjne sztandary, że rozzłościł nawet wrogów ciemnogrodu. Zachodnia poprawność miała też inny atut, działa bezosobowo, przedstawia się nie jako grupowy wysiłek, ale jako uniwersalna norma, natomiast Michnik nie potrafił schować się w cieniu, wszystkie swoje role, na wolności czy w więzieniu, zawsze odgrywał hałaśliwie, stając na samym środku pola bitwy, aby go cała Polska widziała. Idąc na wojnę z ciemnogrodem, postąpił podobnie, co przeciwnikowi znacząco ułatwiło stawianie oporu, nie musiał się tłumaczyć ze swoich jaskiniowych poglądów, miał wygodny sztandar, walczył nie z poprawnością, ale z Michnikiem, z jego różowymi marzeniami, z jego czerwonymi sojusznikami.

Spójrzmy na polityczne cele Michnika na początku 1990 roku, przed wybuchem wojny na górze. Mamy tu: 1) odbudowanie wpływów Geremka i KOR-u, 2) utrzymanie Jaruzelskiego w fotelu prezydenta, 3) a po jego ustąpieniu pokonanie Wałęsy, 4) wygaszenie antykomunistycznych emocji, 5) osłabienie ciemnogrodu. W grudniu 1990 roku okazało się, że Michnik przegrał wszystko: Geremek upadł, Jaruzelski upadł, Wałęsa zwyciężył, antykomunizm został wciągnięty na polityczne maszty, a ciemnogród podniósł głowę. Jeden raz Michnik narzucił linię Geremkowi, a straty natychmiast były olbrzymie. Stało się tak z jednego, ale zasadniczego powodu: całość politycznej aktywności Michnika była popisem jednostki, która nie patrzy na rachunek zysków i strat. Michnik lubił ratować Polskę, ale jeszcze bardziej lubił sławę tego, kto Polskę ratuje. Stawiał kolejne barykady nie po to, aby wygrać, ale aby stać na barykadzie. Spójrzmy na barykadę z 1980 roku, w epoce Breżniewa Michnik wyszedł ze sztandarem walki z komunistycznym monopolem władzy. Mazowiecki, Geremek, Reagan, Thatcher, Kania, Wyszyński, Wojtyła – wszyscy powtarzali, że to polityczne szaleństwo, Michnik nie słuchał, cieszył się, że światowe media piszą o polskim buntowniku. Podobnie wyglądała barykada w 1984 roku. Po odzyskaniu wolności nic się nie zmieniło, w 1990 roku postawił dwie kolejne barykady, na jednej wywiesił hasło: wygrana Wałęsy oznacza śmierć demokracji, na drugiej: tylko z czerwonym pokonamy czarne. Nazwisko Michnika było na ustach całej Polski.

Dzięki „Gazecie” Michnik coraz mocniej się odciskał na wydarzeniach oraz emocjach epoki, ale efekt był zawsze podobny, w wyniku jego działań porażki ponosili ludzie, którym Michnik sprzyjał, oraz sprawy, o które Michnik walczył. Celne diagnozy z lat 1987–1989 tylko potwierdzają regułę. To był jedyny moment w życiu, w którym grał na drużynę, a nie na siebie. Nie rozstawiał własnych barykad, swoje pomysły uzgadniał z innymi, co sprawiało, że jego skłonność do przesady była temperowana przez umiar drużyny. W 1990 roku przestał i odtąd będzie jak zawsze.

Rozdział VIII
Wejście na czerwone boisko

Wydarzenia wojny na górze to bardziej znany fragment ówczesnej aktywności Michnika, mniej znany dotyczy jego gry na polu przeciwnika. Pierwsze kontakty z komunistami zrodziły się w Magdalence. Jak wspominają świadkowie, z początku nie było klepania się po plecach. Obok siedzieli Geremek, Mazowiecki, Frasyniuk, ich obecność zmuszała do powściągliwości. Natura kontaktów zmieniła charakter po kilku miesiącach, w czasie okrągłego stołu, Michnik, Kuroń i Kwaśniewski mocno skrócili dystans, zaczęli się spotykać prywatnie u siebie w mieszkaniach. Łuczywo opowiada, jak wpadła do Kuronia: „Nadziałam się na czerwonych u niego w domu… Był Kwaśniewski, Gdula i jeszcze ktoś, chyba Miller. Siedzieli, żartowali sobie, a my dopiero co wyszliśmy z podziemia, pół roku wcześniej mieliśmy rewizję w redakcji »Tygodnika Mazowsze«. Szlag mnie trafił”. Podobnie było w mieszkaniu Kwaśniewskiego. Opowiada Józef Oleksy: „U niego miałem okazję spotykać się z Geremkiem, Michnikiem, oni tam bez przerwy byli. Olek był bardzo komunikatywny, potrafił nawiązać kontakt z tymi środowiskami. Bez niego nie miałbym okazji tych ludzi poznać. Bo okrągły stół nie był towarzyską okazją. A u Olka była whisky, były dyskusje”.

Czyrek opowiada: „Młode wilczki partyjne: Kwaśniewski, Miller… zaczęli układać swoje kontakty… szczególnie z Michnikiem, który był bardzo aktywny”. Te kontakty bardzo irytowały Kiszczaka i Rakowskiego, ujawniały polityczne ambicje młodzieży, Kwaśniewski i Michnik wyraźnie bili się o status rozgrywających w przyszłości. Po latach liderzy PZPR-u opowiadali, że swoim reformatorskim kursem ryzykowali głowy, ale była też druga strona, w razie zwycięstwa czekały ich sława i awanse. Kwaśniewski mówi, że w 1988 roku Rakowski był zawiedziony, że to Kiszczak dostał możliwość zawarcia porozumienia z opozycją, bo w razie sukcesu będzie „polskim Dubczekiem”. Chwilę potem Kiszczak z równą złością reagował na Kwaśniewskiego jako kolejnego chętnego do odegrania roli Dubczeka. Doszło do tego, że generał skarżył się biskupom, że Kwaśniewski i Michnik spiskują w sprawie przejęcia przez nich władzy. Kuroń usłyszał od Kiszczaka, że Kwaśniewski „jest młody, zapalczywy, nie można go poważnie traktować”. Kiszczak próbował Kwaśniewskiego obejść, wysyłał do opozycji innych emisariuszy, ale niewiele to dało. Kwaśniewski rósł z miesiąca na miesiąc, do tej pory był postacią z drugiego planu, bez własnej pozycji, zdanym na łaskę patrona, czyli Rakowskiego, chwilę później był graczem, którego mimo rosnącej złości nie mogli zlekceważyć ani Jaruzelski, ani Kiszczak, ani Rakowski. Opowiada Urban: „Podczas Okrągłego Stołu nastąpiła rzecz bardzo istotna, czyli przesunięcie szczytu władzy. Władza jako substancja przesunęła się od Jaruzelskiego, Kiszczaka i ich współpracowników do Kwaśniewskiego, Millera i ich młodych współpracowników. To się działo z dnia na dzień. Wpierw, jeszcze podczas rozmów w Magdalence, oni dostawali dyrektywy od Biura Politycznego, na co mogą się zgodzić, na co nie. Wkrótce nastąpiło odwrócenie ról i to oni mówili, na co trzeba się zgodzić… Bardzo szybko okazało się, że ten podział ma zasadnicze znaczenie, ponieważ ci, którzy negocjują, już myślą o swojej pozycji w przyszłości, a reszta odchodzi w przeszłość”.

Marzenia młodzieży były duże, wspólny rząd – jako potencjalnych premierów wymieniano Geremka albo Kwaśniewskiego – oraz wspólna partia. Kaczyński mówił prawdę, kiedy opowiadał, że w lecie 1989 roku politycy z kręgu Kwaśniewskiego przechwalali się, że niedługo będą w jednej partii z Michnikiem. Kłopot był gdzie indziej, ich marzenia szybowały ponad realiami, nie miały poparcia przywódców obozów. Kwaśniewski kilka lat potem przyznał, że takie dyskusje były, ale nie miały politycznego ciężaru. „Nigdy nie słyszałem o zgodzie »Solidarności« na tę koncepcję. Z tego, co wiem, ani Jaruzelski, ani Rakowski, ani Kiszczak nie rozważali mojej kandydatury na premiera”. Podobnie było z pomysłem wspólnej partii reformatorów z PZPR-u i opozycyjnej lewicy: „Żadne rozmowy na ten temat nie były tak naprawdę zaawansowane”, to były raczej „klimaty”. Niemniej przez wiele miesięcy te klimaty traktowano poważnie, Rokita opowiada, że w tamtym okresie: „Michnik przekonywał mnie, iż krąg Kwaśniewskiego będzie wkrótce najlepszym partnerem do prowadzenia polityki”.

4 czerwca nie był dla Kwaśniewskiego dniem klęski, przegrane wybory były dla niego szansą. Jednak pierwsze decyzje Rakowskiego nie były ani na miarę kryzysu partii, ani na miarę ambicji Kwaśniewskiego. Rakowski lekko zakręcił kadrowym kołem, usunął kilka osób, rozdał kilka umiarkowanych awansów, w tym Kwaśniewskiemu. Ten jednak odmówił, co Rakowski uznał za zdradę, powiedział Millerowi: „Zobacz, on już jest gdzie indziej”. Z kolei Kwaśniewski patrzył ze zdziwieniem na Rakowskiego, nowy szef PZPR-u zachowywał się, jakby nie rozumiał, co właśnie się stało. Jego decyzje Kwaśniewski uznał za „operację na zwłokach”, a sam miał ambicje większe, niż umrzeć razem z PZPR-em. Jak opowiadał: „Z operacji »okrągły stół« wyszedłem nieporównywalnie bardziej znany aniżeli wcześniej… Okazało się, że jestem w stanie podejmować dyskusje… z ludźmi, którzy reprezentują inną opcję, są znani i bardzo cenieni – na przykład przez publiczne spotkania i dyskusje z Michnikiem… Miałem w maju 1989 roku takie spotkanie z nim na Uniwersytecie Gdańskim, które było w dużych częściach pokazane później w telewizji. To było spotkanie przy ogromnym tłumie, w ogóle sensacja i towarzyska, i polityczna, bo Michnik spotyka się z ministrem. Później w styczniu 1990 roku znów spotkaliśmy się przed telewizyjnymi kamerami na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu”.

To jest ciekawe, jako swój główny atut w tamtej epoce Kwaśniewski przedstawia znajomość z Michnikiem, czyli jedyną osobą po solidarnościowej stronie, która przeskoczyła fosę. Michnik zaczął publicznie wyciągać rękę do dawnych wrogów, choć nigdy grupowo, zawsze indywidualnie, po nazwisku, najpierw do jednego, potem do kolejnego. To było zręczne, Michnik zrobił z tego ceremonię bycia uznanym, sakrament rozgrzeszenia z komunistycznej przeszłości. W 1989 roku Kwaśniewski był pierwszym komunistą, który taki przywilej dostał, jeszcze kilka miesięcy wcześniej nie miałoby to żadnego znaczenia, ale od tego czasu wszystko się zmieniło. Urban był kompletnie zaskoczony: „Przedstawiciele reżimu powszechnie popadali w… stan ekstazy wobec niedawnych wrogów”. Po raz pierwszy Urban zobaczył to przy okrągłym stole. „Moim zadaniem, jako szefa Radiokomitetu, było skłonić naszych reporterów, żeby zadawali opozycji pytania kłopotliwe. Na nic moje wysiłki. Widzę, jak Marek Barański, uchodzący za topornego propagandzistę telewizyjnego, tańczy przed nimi na dwóch łapkach”. „Komuniści – opowiada Urban – lepili się do byłych przeciwników, żeby zdobyć akceptację”, a ponieważ Michnik był najbardziej szczodry, do niego lepili się najbardziej. „Przyjaźń Michnika ich nobilitowała, przyjmowała ich w obręb nowego ustroju jako swoich”.

Ale było też drugie dno, mniej sentymentalne, komuniści liczyli na rozłam w solidarnościowym obozie. Rakowski tuż po objęciu władzy przez Mazowieckiego opisał sytuację w ten sposób: „Ludzie tacy jak Michnik, Kuroń, Geremek… boją się umocnienia rządów czarnych… I dlatego szukają… kontaktów z reformatorami z PZPR. Michnik należy do nich. To jest nowe zjawisko, oni wyciszyli ataki na mnie. Rysuje się poważna szansa na dzielenie opozycji, co w naszych warunkach jest rzeczą konieczną”. Od chwili porażki wyborczej fundamentem strategii politycznej postkomunistów było dokonanie rozłamu w opozycji, podzielenie jej na tych, którzy współpracują z PZPR-em, oraz nieprzejednanych. Michnik nie był celem, lecz środkiem, wierzono, że reprezentuje szerszą grupę gotową do współpracy. Dopiero po kilku latach przekonali się, że Michnik nikogo nie jest w stanie pociągnąć za sobą.

Szczególnie silne nadzieje na rozłam były w 1990 roku. Po kilku latach ciekawie opowiadał o tym Kwaśniewski, rozwiązaniem idealnym była fronda Mazowieckiego, nowy premier „powinien przeciwstawić się propozycji »wojny na górze«, nie startować w wyborach prezydenckich, tylko budować… wokół… demokracji, wolnego rynku i pojednania… potężną formację polityczną”. Ale Mazowiecki, jak mówi Kwaśniewski, nie odważył się. Drugim rozwiązaniem, choć słabszym, była partia czysto lewicowa: „jedynym liderem mógł być Kuroń, ale on tego zrobić nie chciał. Poza tym zaangażował się w »zupę«, rząd i sprawy socjalne”. Sojusz czekał, czekał, jak się okazało, czekał na próżno, solidarnościowa lewica odmawiała nie tylko połączenia sił, ale również jakiejkolwiek współpracy, co wywołało rosnące poczucie zawodu. Adresatami zawiedzionych nadziei byli nawet Michnik i Kuroń, podczas gdy prawica biła ich za zdradę, z perspektywy komunistów wykonywali zbyt nieśmiałe gesty. Kwaśniewski mówił z goryczą, że Michnik i Kuroń okazali się „więźniami układu KOR-owskiego, tego towarzyskiego układu, który jest dla nich ogromnie wiążący”.

W 1989 roku jeszcze tego nie wiedziano, rachuby na rychły rozłam w solidarnościowym obozie legły u podstaw strategicznych decyzji komunistów pod koniec 1989 roku. Jeszcze jesienią konflikty zdawały się rozsadzać PZPR, ujawniły się trzy grupy mające sprzeczne pomysły na przyszłość. Był pomysł starej gwardii, która chciała powołać nową partię pod kierownictwem Rakowskiego; nowe miało być to, że zostają w niej tylko partyjni reformatorzy. Był pomysł młodej gwardii, wedle której partia zostaje w rękach reformatorów, ale poniżej czterdziestki, aby pokazać, że grzechy PRL-u ich nie dotyczą; jej szefem miał zostać Kwaśniewski. Był wreszcie pomysł zwolenników drogi przez czyściec, wszystkie zgrane twarze stare i młode muszą odejść, nowa partia powstaje od zera, również materialnie. W tej rozgrywce publiczna postawa Michnika odegrała zasadnicze znaczenie, Rakowski, widząc, jak zręcznie Kwaśniewski omotał Michnika – bo z drugiej strony tak na sprawy patrzono – uznał, że warto postawić na Kwaśniewskiego. Mimo własnych ambicji postanowił oddać mu partię.

Wałęsa był wściekły, prowadził przeciw Rakowskiemu podobną grę, też pragnął rozbić mu partię. To był moment, gdy Jaruzelski był prezydentem, Kiszczak wicepremierem, a PZPR miała jedną trzecią Sejmu. Wałęsa chciał podzielić przeciwnika na części pozbawione znaczenia, na co miał duże szanse, to był czas jego absolutnej dominacji, komuniści wysyłali do Wałęsy delegacje z pytaniem, kogo zaakceptuje jako ich przywódcę. W tej sprawie był u niego Rakowski, był Miller z pytaniem o Kwaśniewskiego, a Wałęsa kluczył, świadomie potęgował zamęt, ośmielał wszystkich, aby tuż przed zjazdem poprzeć frakcję czystych rąk. Ale prawdziwym celem jego intrygi był wybór Rakowskiego, jego stara twarz na starcie kompromitowała nową lewicę, mobilizowała do frondy frakcję czystych rak oraz zmuszała młodą gwardię do pójścia własną drogą, bez pieniędzy, w konflikcie ze starymi. Wybór Rakowskiego na szefa niemal do ostatniej chwili wydawał się pewny, zwłaszcza że ten pragnął przywództwa. Partia żyła w przekonaniu, że Rakowski będzie szefem, nawet najbliżsi, Miller czy Urban, byli zaskoczeni jego wielkodusznym poparciem dla młodego lidera, którego kilka miesięcy wcześniej opisywał jako „gada, którego wyhodował na własnej piersi”.

Wybranie Kwaśniewskiego rękoma Rakowskiego pokrzyżowało plany Wałęsy, PZPR wychodził z kryzysu w stanie możliwie najlepszym. Konflikt starej i młodej gwardii został zagaszony, skala frondy osłabiona, w rękach nowej partii znalazł się majątek po PZPR-ze. Po zjeździe rozgniewany Wałęsa oświadczył: „To nie nowa lewica, a przemalowani komuniści. Zawiodłem się na Kwaśniewskim”. Kiedy Wałęsa i Michnik spotkali się, doszło między nimi do ostrej kłótni. Kurski opowiada: „obarczył Adama odpowiedzialnością za to, że PZPR rozpadła się na dwie, a nie na trzy części, jak planował. Miało się to stać za sprawą Adamowych telewizyjnych debat z Kwaśniewskim”. Michnik odpierał zarzuty, ale racja była po stronie Wałęsy. Michnik wziął udział w kampanii wyborczej Kwaśniewskiego, ostentacyjnie go poparł, ich ostatnia wspólna debata, w całości wyemitowana przez telewizję, miała miejsce tuż przed zjazdem. Zresztą to samo mówił Kwaśniewski, jego głównym atutem był dobry kontakt z Michnikiem, a poprzez niego z solidarnościową lewicą. Dawne pretensje generałów do Kwaśniewskiego o to, że się brata z Michnikiem, aby ograć starszych, teraz stały się jego kapitałem, uwiedzenie Michnika oraz coraz cieplejsze relacje z Kuroniem i Geremkiem budowały nadzieję, że za pierwszym podbojem pójdą następne.

Michnik pomógł Kwaśniewskiemu, co nie znaczy, że nowa partia mu się podobała. Przeciwnie, w nowej partii podobał mu się jedynie Kwaśniewski, reszta była chaotycznie odłupanym fragmentem PZPR-u, który nie spełniał wymogów współpracy z solidarnościową lewicą. Nie tylko zresztą jej wymogów, nawet Cimoszewicz był oburzony tym, jak bardzo nowa partia przypomina starą. Kiedy się przetoczyła wojna na górze, Michnik zaczął naciskać na Kwaśniewskiego, zresztą bez żadnych sukcesów, aby nowy fragment ociosać, aby pozbyć się tych, którzy zbyt mocno kojarzą się z PZPR-em albo zbyt gorliwie go chwalą. Złudnie przy tym wierząc, że istnieje porcja korekt, po której Sojusz stanie się dla Unii akceptowalny.

Gdyby nie wsparcie Michnika, o czym świadczy kilka relacji z epoki, Kwaśniewski zszedłby z tonącego okrętu. O pozostaniu w wyraziście postkomunistycznej partii zdecydowało poparcie Michnika dla drogi, jaką komuniści wkroczyli do demokracji. Przez najbliższe miesiące Michnik wyświadczał im kolejne przysługi, bronił przed nacjonalizacją majątku po PZPR-ze, składał pierwsze deklaracje szacunku wobec Jaruzelskiego, co dla morale postkomunistów miało znaczenie kluczowe. Uwierzyli, że za Michnikiem pójdą następni, że problem komunistycznej przeszłości rozejdzie się z czasem po kościach. Gdyby wiedzieli, że nic się nie zmieni, że żadna solidarnościowa partia nie stworzy z nimi koalicji, nie mieliby odwagi na samotny marsz. Wiele powodów, ale też wiele przypadków sprawiło, że postkomuniści szybko się odbudowali, ale na poziomie emocji, grupowej odwagi oraz woli walki najważniejsze było poparcie Michnika, szefa największej solidarnościowej gazety. Dlatego stał się dla lewicy kimś w rodzaju ojca chrzestnego. Miller opowiada, że razem z Kwaśniewskim pozbyli się kurateli starej gwardii: „Mieliśmy całkowitą swobodę. Z jednym wyjątkiem – »Gazety Wyborczej«”. „W partii – mówi dalej Miller – panowało przekonanie, że »Gazeta« to wzorzec z Sèvres polityki. I do tego, co tam zostanie napisane, trzeba się dostosowywać”. Michnik wiele razy w polskiej polityce namieszał, ale systematyczne wpływy zdobył dopiero jako mentor postkomunistów. Politycznie ważny stał się dopiero na czerwonym boisku.

Gra Michnika na tym boisku miała różne warstwy, było tam ratowanie demokracji przed faszyzmem, było budowanie osobistych wpływów politycznych, były też potrzeby psychologiczne. Trudno po latach te warstwy rozdzielić, prawdopodobnie sam Michnik jasno nie wiedział, co nim kieruje. Jedno wiadomo, wdarł się na czerwone boisko z impetem, który daleko przekroczył polityczne motywacje. On nie tylko chciał wpływać na decyzje postkomunistów, on tam przeżywał kolejne życiowe przygody, zawiązywał nowe przyjaźnie, realizował moralne ambicje, zaspokajał potrzeby psychiczne, spełniał religijne nakazy. Rzucił się na ten świat z pasją, z żarłocznością, jak apostoł na pogan, jak antropolog na nowo odkryte plemię. Weźmy przykład Rakowskiego. Michnik wbiegł do jego życia z impetem i z koszem komplementów. Oto kilka cytatów z pamiętników Rakowskiego.

19 września 1989 roku. „O godzinie 20 przyszedł do nas do domu Adam Michnik, z którym się umówiłem. Ciekawa to była rozmowa. Jeśli jest szczery, to wynikałoby z niej, że uważa mnie za polityka, który powinien odegrać historyczną rolę w procesie przemian w Polsce… Ujawnił mi sporo zakulisowych spraw z życia opozycji. Jego zdaniem, Kuroń popełnił jedno z największych głupstw, godząc się na przyjęcie stanowiska ministra pracy i płacy… Chwalił Wałęsę, stwierdzając jednocześnie, że jest prostakiem, ale z genialnym wyczuciem. Wałęsa – powiedział – ma tylko jeden cel przed sobą: zostać prezydentem”.

28 września. „W KC odwiedził mnie Michnik. Na pożegnanie powiedział: »Jestem do pańskiej dyspozycji«. Ciekawe. Powiedział, że Wałęsa wykonuje coraz częściej nerwowe ruchy… Widzi, że kierowanie ruchem wymyka mu się z rąk… jest zazdrosny o popularność Mazowieckiego… Potem… krytykuje Mazowieckiego. Powiedziałem mu o projekcie Rady Politycznej [nad rządem]. Na to Michnik, ściszając głos: »Po co panu pakować się w to gówno? Będzie pan odpowiadał za to, co robi rząd? Ja byłbym bardzo ostrożny«. Michnik zaczyna być intrygujący”.

14 października. „Wieczorem, bez uprzedzenia, wtargnął do nas AM. Wracał z ambasady radzieckiej. Wybiera się do Moskwy. Był wyraźnie podekscytowany. Szczególnie tym, co usłyszał w ambasadzie, że Gorbaczow obdarza mnie wielkim zaufaniem. »Takiego zaufania – dowodził – nie miał do tej pory żaden sekretarz KC«. Być może AM starał się do mnie przekonać, że jestem w PRL tym, »który może ten kraj wyciągnąć z dna, w jakim się znalazł«. Nie wiem, na jakiej podstawie tak sądzi. Zalecał nawiązanie kontaktu z Geremkiem, choć ostrzegł, że nie powinienem z nim tak otwarcie rozmawiać, jak my rozmawiamy. O Wałęsie powiedział, że jest to dureń”.

15 listopada. „Spotkanie z ludźmi z Międzynarodówki Socjalistycznej. O 20 wydałem kolację na ich cześć. Było również kilku posłów z »S«, między innymi Michnik, który pozostał po wyjściu gości i jego kolegów. Siedzieliśmy do 1.00 w nocy. Był też m.in. Czyrek, Natorf, Bisztyga itp. Po powrocie do Warszawy Michnik zaciągnął mnie do siebie do domu. Poznałem jego żonę, Basię. Bardzo sympatyczna dziewczyna”.

Wystarczyły dwa miesiące zabiegów, aby Michnik i Rakowski mocno się zbliżyli. Można to wyjaśnić polityką, w chwili kluczowej dla losów PZPR-u, na kilka tygodni przed jego rozwiązaniem, Michnik budował sobie wpływ na osobę, która kieruje PZPR-em. Ale kiedy dwa miesiące potem Rakowski abdykował, Michnik znajomości nie skończył. Jeszcze wyraźniejsze to było w przypadku Kiszczaka, tu obustronna zażyłość poszła dużo dalej i trwała przez całą dekadę. Emocjonalne szczyty nowe kontakty osiągnęły w przypadku Jaruzelskiego oraz Urbana, to już były więzi przyjacielskie, podobne do tych, które Michnik miał z Geremkiem czy z Kuroniem.

Nowe znajomości Michnik starannie ukrywał przed światem, nie tylko przed mediami, ale też przed kolegami, zarówno z polityki, jak i z redakcji. To było jego drugie życie, o którym nikt miał nie wiedzieć. Spotykał się głównie po domach, przez długie lata unikał miejsc publicznych, przyznawał się do nowych kontaktów dopiero wtedy, gdy przypadkiem wychodziły na jaw. Jednak prawdziwego coming outu nie dokonał nigdy, stanowczo bronił ostatniej ekipy przywódców PZPR-u, ale równie stanowczo budował wrażenie, że to kwestia ogólnych wartości i zasad. Wielokrotnie generałom publicznie salutował, ale starannie ukrywał intensywność prywatnych kontaktów.

W jego postawie wobec liderów późnego komunizmu było kilka warstw. Ta, która najbardziej zaszokowała solidarnościową publiczność, czyli obrona generałów przed rozliczeniami, a nawet przed zwykłą krytyką, była akurat najprostsza. Michnik przez całe lata 80. pisał o tym, że opozycja różni się od władzy moralną wyższością i kiedy wygra, tę wyższość okaże. Nie będzie się mścić na przeciwniku, wybaczy przeszłość, zaprosi do udziału w życiu publicznym. Nawet w liście do Kiszczaka pisał: „Sobie zaś życzę, abym… umiał być na miejscu w samą porę, gdy Pan będzie zagrożony, i zdołał także Panu dopomóc. Abym umiał raz jeszcze być po stronie ofiar, a nie wśród oprawców”. Czytelnicy takich deklaracji nie traktowali poważnie, widzieli w nich zabieg retoryczny, tymczasem Michnik pisał szczerze, od wielu lat przygotowywał się do roli przebaczającego, odkąd tylko religia znalazła się w centrum jego zainteresowań.

Nad tą sprawą raz jeszcze się warto zatrzymać. Splot okoliczności sprawił, że jego religijność umknęła publicznej uwadze, tymczasem sprawa jest zasadnicza. Moralistycznie interpretowana religia była sposobem, w jaki Michnik, ale też Kuroń, wychodzili z komunistycznego zauroczenia. Potrzebowali nowej sprawy, równie gorącej, i znaleźli ją w formule melodramatycznej moralności. Była już mowa o tym, jak Bóg przemówił do Michnika, gdy miał wyjść na rozmowy w sprawie amnestii, kazał mu zawrócić, iść za krzyżem, za więziennym cierpieniem. Michnik od lat popadał w stany egzaltacji moralnej, stany tak silne, że wyobraźnia mu podsuwała mistyczne wizje. Nie był wyjątkiem, w latach 70. i 80. wiele postaci z lewicy przechodziło konwersje, popadając w religijność żarliwą, rozemocjonowaną, euforyczną. Taki był duch epoki, w stanie wojennym, siedząc w więzieniach, szli często dalej, popadali w mistycyzm albo w dewocję. Lityński, chłodny racjonalista, w więzieniu się ochrzcił. Oskarżanie tej formacji, że jest lewicą wrogą Bogu i religii, co było refrenem ataków ze strony ciemnogrodu, było jaskrawą nieprawdą, nawet Geremek popadł w stan zachwytu nad katolicyzmem.

Weźmy przykład Kuronia, on pierwszy poszedł tą drogą, od połowy lat 70. uważał się za osobę wierzącą, nie był ortodoksyjny, ale często brał udział w liturgii. On również miał swoje mistyczne przeżycia, na przykład w więzieniu po śmierci żony. Miało to miejsce w 1983 roku, gdy zastanawiał się, jaką decyzję podjąć w sprawie amnestii. Przyśnił mu się Wojtyła, razem z Gajką podeszli do niego, a papież, cały ubrany na biało, podał Kuroniowi Pismo Święte i powiedział: „Czytaj to”. Po obudzeniu Kuroń uznał, że to nie był sen, ale mistyczny przekaz. Próbował go zrozumieć, rada wydawała mu się niepotrzebna, od lat regularnie czytał Pismo, od ciągłej lektury grzbiet książki dawno już odpadł. Wtedy przypomniała mu się rozmowa, którą przed wielu laty odbył z Wyszyńskim. Prymas tłumaczył Kuroniowi, dlaczego w PRL-u nigdy nie chodził na wybory, choć mógłby oddać głos nieważny. Opowiedział przypowieść o męczeństwie Eleazara, biblijnego bohatera, który odmówił zjedzenia wieprzowiny, choć grożono mu śmiercią. Przyjaciele zaproponowali, że podmienią mięso na koszerne, Eleazar nie zgodził się, powiedział, że nie jest ważne, co prywatnie zrobi, ale co publicznie pokaże. A publicznie da zły przykład. Wtedy Kuroń złożył w całość polecenie Wojtyły oraz opowieść Wyszyńskiego. Gdy kilka dni potem spotkał się z Modzelewskim, Rulewskim i innymi więźniami, przyszedł z fragmentami Pisma Świętego, rozmawiał z nimi jak ksiądz, oni przedstawiali polityczne racje, a Kuroń czytał im wersety z Drugiej Księgi Machabejskiej.

Dla wielu postaci polskiej lewicy, w szczególności dla Michnika i Kuronia, religia nie była epizodem. Żarliwa, patetyczna moralistyka, jaką wyabstrahowali z religii, była dla nich formacyjnym przeżyciem, równie ważnym, jak kiedyś komunizm. Kuroń zachwycił się ewangelicznym językiem miłości bliźniego, zwłaszcza że ten pasował do jego wrażliwości, do jego codziennych zachowań. Ciągle sprowadzał do domu napotkanych na ulicy biednych i skrzywdzonych; pobitą prostytutkę, dziewczynę w ciąży, która uciekła z domu, bezdomną rodzinę. Miał potrzebę niesienia pomocy, żebrakowi oddawał wszystko, co miał, zasmarkanemu dziecku wycierał nos. U niego był to odruch, nie potrafił postępować inaczej, z Michnikiem było inaczej, nie miał odruchów świętego, nie pomagał ludziom, nie współczuł im. Nie działał z potrzeby serca, lecz z nakazu rozumu, niemniej działał w stanie równie silnej ekscytacji moralnej. Jego publicystyka, bez względu na okres życia, pokazywała, że karmił swoją wyobraźnię marzeniami na temat własnego moralnego bohaterstwa. Pragnął służyć wielkim sprawom, pragnął dokonywać dla nich wielkich ofiar, pragnął się karmić podziwem tych, którzy cenią takie postawy. W przeciwieństwie do Kuronia nigdy nie pomagał w sprawach małych, oddawał się wyłącznie wielkim kreacjom. Pierwszą była przyjęta przed 1980 rokiem rola moralnego sumienia opozycji, drugą rola narodowego męczennika, trzecią wreszcie rola apostoła przebaczenia. O tym, że w przypadku odzyskania wolności taką rolę wybierze, pisał od ponad dekady. Można krytykować Michnika za wieczną egzaltację, za błędną interpretację moralnych nakazów, za melodramatyzm jego zachowań, ale jedno pozostaje poza krytyką – był konsekwentny. W 1989 roku nikogo nie zdradził, nikogo nie oszukał, zrobił to, co od zawsze zapowiadał. Od razu zaczął komunistów bronić – przed karaniem, przed odebraniem im posad państwowych, przed konfiskatą majątku po PZPR-ze, przed antykomunistycznym językiem. Bronił ich z mównicy sejmowej, bronił ich z łamów „Gazety”, bronił w czasie spotkań publicznych.

Jako dziecko Michnik bardzo szybko rozwijał się umysłowo, był klasycznym cudownym dzieckiem. I jak wiele cudownych dzieci w dorosłym życiu stracił dawną przewagę, był nadal błyskotliwy, ale napotkał równie błyskotliwych rówieśników, napotkał też ludzi, których doścignąć nie potrafił. To sprawiło, że po trzydziestce większość ambicji Michnika została ulokowana w sferze aktywności moralnej, tu nadal mógł zostać herosem. Przecież właśnie z powodu moralnej przewagi swojego życiorysu cieszył się szacunkiem Kołakowskiego, Miłosza czy Herberta. Potrafił robić rzeczy, których oni się nie odważyli zrobić i których mocno mu zazdrościli. Z wiekiem Michnik coraz bardziej podnosił sobie poprzeczkę, kłopot w tym, że świat dostarczał coraz mniej możliwości. Stan wojenny nie był powtórką ze stalinizmu, naród nie potrzebował już wieszczów, którzy cierpią za miliony. Jednak najgorsze przyszło z demokracją, czyli z wielkim sukcesem, którego obliczem jest trywialna normalność. Z upływem lat Michnik był coraz mniej rozumiany, bo realia coraz mniej przypominały świat jego wyobraźni. Niemniej po 1989 roku on nadal walczył o wolność, był jak żołnierze japońscy ukrywający się przez wiele dekad w dżunglach Azji Południowo-Wschodniej, wciąż myślący, że wojna jeszcze trwa. Jego napięta do ostatnich granic moralna czujność, pokrewna religijnemu fanatyzmowi, tym razem kazała mu bronić komunistów. Widział w nich kolejne pokolenie, którym historia pomiata, widział w nich Żydów nowej epoki, stojących naprzeciw solidarnościowych endeków. Widział też zapewne wiele innych strasznych scen, był człowiekiem, który spotykał się z Bogiem, który dookoła widział demony, żył w świecie doznań mocno odległym zarówno od przeżyć swoich wrogów, jak i zwolenników. Można ten świat uznać za nierealny, można z niego szydzić, można widzieć w Michniku herosa, można mieszkańca Manchy. Jedno jest pewne, w 1989 roku nic w życiu Michnika się nie zmieniło, głosił to, co głosił wcześniej, wierzył w to, w co wierzył wcześniej, służył tym samym celom, którym służył wcześniej.

Ciekawsze od generalnej obrony komunistów były konkrety. Przed 1989 rokiem Michnikowi trudno było wyobrazić sobie, jak dokładnie będzie wyglądać ich obrona, w jakich gestach wyrazi się jego przebaczenie. Konkret przyszedł wraz z czasem, wraz z bieżącymi postawami komunistów, jak też antykomunistów. Generalna obrona była do przewidzenia, ale przyjaźń z szefami ekipy stanu wojennego nawet dla Michnika była zaskoczeniem. Czemu zamiast bronić i przebaczać, zaprzyjaźnił się? Hall pisze, że znalazł w nich „wdzięcznych słuchaczy swoich monologów o honorze, przebaczeniu”, podobnie jego postawę tłumaczył Lityński. Gdy w więzieniu Michnik ciskał gromy w generałów, oklaski mu biła opozycyjna publiczność, gdy wybaczał, jedynymi bijącymi oklaski mogła być publiczność komunistyczna. Nawet najbardziej wyrozumiali opozycjoniści, od Mazowieckiego i Geremka po Turowicza i Króla, jasno ustawili granicę: niech komuniści sobie spokojnie żyją, ale niech się wstydzą. Przy takiej geografii postaw oklaski za przebaczenie Michnik zbierać mógł tylko po drugiej stronie, tylko tam mógł czerpać satysfakcję ze swojej moralnej wielkoduszności. I to satysfakcję, której rozmiarów wcześniej nie przewidział, do 1988 roku demonizował generałów, widział w nich czyste zło, nie ludzi, lecz moralne potwory. Celiński czy Geremek ciągle mieli pretensje o niepotrzebną zaciekłość. I nagle tenże Jaruzelski, jak mówi Urban, „się w Michniku zakochał”. Skala wdzięczności komunistów za ich ochronę oraz okazywany im szacunek zaskoczyły Michnika i stworzyły dynamikę narodzin przyjaźni, której wcześniej przewidzieć nie mógł. Jeśli po latach coś dziwi w tamtej postawie Michnika, to niedojrzałość jego emocji. Zaskoczenie, że dawny wróg w prywatnych rolach jest normalnym człowiekiem, potrzeba poznania go od ludzkiej strony, radość ze wspólnych kombatanckich wspominek. Każdy polityk, w każdej epoce, ma wielu dawnych wrogów, ale nie wymyka się wieczorami do ich domów, aby odkrywać w nich sympatycznych ludzi. I nie karmi się tym, że oni również uznają go za sympatycznego.

Inaczej to wyglądało z generalskiej strony, tam odnaleźć można dojrzałe potrzeby oraz twarde interesy. Jaruzelski miał obsesję na punkcie stanu wojennego, pisał kolejne książki, wysyłał do każdej redakcji kilkudziesięciostronicowe listy, w których polemizował z zarzutami, nie chciał przejść do historii jako czarny charakter. Michnik mu to dawał, nie było roku, aby kilka razy nie powiedział lub napisał, że Jaruzelski był patriotą, twórcą polskiej demokracji, że owszem, stan wojenny był zły, ale potem generał się zrehabilitował. Z Kiszczakiem było podobnie, też łaknął uznania, sławna była sprawa z listem jego żony do paryskiej „Kultury”, w którym dowodziła, że autorem polskich zmian nie był Jaruzelski, lecz jej mąż. Generałowie w 1989 roku przeżyli wielką porażkę, potem serię upokorzeń oraz wielki zawód ze strony dwóch milionów członków partii, zostawionych przez nich na lodzie. Potem przyszły ciosy mocniejsze, natknęli się na wrogość i pogardę ze strony zwycięzców, próby pociągnięcia ich do odpowiedzialności, potężną niechęć mediów. Dyktatorzy, ludzie hardzi, przywykli do tego, że świat się przed nimi płaszczy, obudzili się w rzeczywistości, w której podczas promocji książki Jaruzelski dostał kamieniem w głowę. Dlatego tak bardzo lgnęli do Michnika, szukali u niego akceptacji, wsparcia, ochrony. Ten układ cechował się wyraźną asymetrią, poza sympatią, która po obu stronach była szczera, generałowie brali, a Michnik dawał. Generałowie czerpali korzyści, a Michnik korzyści rozdawał. Dawni władcy Polscy znaleźli się pod opieką swojego byłego więźnia.

Rozdział IX
Historyczne pojednanie

Formacje bliskie Michnikowi z wojny na górze wyszły w kiepskim stanie, Unia była słaba, Sojusz jeszcze słabszy, do tego był trędowaty, izolowany przez wszystkie partie, również Unia uczestniczyła w bojkocie. Ale Michnik uznał, że oba odległe kontynenty zdoła przyciągnąć do siebie. Postkomuniści bardzo tego pragnęli, kokietowali Unię bez umiaru, zarazem robili rzeczy, które dla Unii były nie do przyjęcia, przede wszystkim zaciekle bronili komunistycznej przeszłości, jej symboli, jej liderów, jej praktyk. Postępowali tak nie tyle z bezczelności, co z konieczności, takie oczekiwania miała ich społeczna baza. Kwaśniewski i Miller lawirowali, dzielili się rolami, jeden uwodził Unię, drugi elektorat, ale sprzecznych ze sobą oczekiwań spełnić nie mogli.

Przez kolejne lata większość wysiłku Michnika skupiała się na zmuszaniu obu stron, aby ustąpiły o krok. Unici słyszeli, że Sojusz jest już prawie normalną partią, postkomuniści, że jeszcze kilka gestów i Unia się przełamie. Ale to nie była prawda, z roku na rok obie partie odsuwały się od siebie. Unia nie była różowa, jednym okiem widziała, że Sojusz staje się normalną socjaldemokracją, ale drugim rejestrowała komunistyczną dumę. Z roku na rok w Unii wzbierał gniew z tego powodu, a jeszcze mocniej ten gniew narastał w unijnym elektoracie. Liderzy nie mieli wyboru, za dużo stracili w czasie wojny na górze, nie mogli dalej maszerować przeciw społecznym emocjom. Wyjścia z tej sytuacji nie było, w tym błędnym kole duma wyborców jednej partii była policzkiem dla godności drugich. Później, kiedy Sojusz wrócił do władzy, było jeszcze gorzej, nie tylko dlatego, że jego duma stała się ostentacyjna, równie wielkim problemem okazała się teraźniejszość. Polityczne praktyki Sojuszu, tyleż cyniczne, co profesjonalne, dla staroświeckich unitów były nie do przyjęcia. Sojusz każdym swoim ruchem profanował unijne świętości, całość unijnych wyobrażeń na temat polityki. Unici mieli serdecznie dość prawicy, ale nie mieli wyboru, nie mogli pójść w lewo, widzieli tam kilka sympatycznych twarzy i nieakceptowalną resztę.

Jedno na lewicy było lepsze, często się uśmiechała do Unii. Z prawicą było odwrotnie, do 1995 roku jej głównym wrogiem była Unia, nie to, co czerwone, ale to, co ponoć różowe. Prawicowe partie prowadziły wściekłą kampanię przeciw Unii, powodów do oskarżeń było wiele, ale najważniejsze były dwa – polityka wyrozumiałości wobec PZPR-u w epoce rządu Mazowieckiego oraz publicystyka Michnika, którą przez wiele lat traktowano jako głos Unii. To było jedno z największych nieporozumień epoki, Michnik ostentacyjnie podkreślał swoje poparcie dla Unii, sądzono, że podobnie jest w drugą stronę, że Unia popiera wszystko, co pisze Michnik. To przekonanie miała prawica, to przekonanie mieli również postkomuniści. Uważano, że w Unii istnieje podział pracy podobny jak w SLD, gniewne głosy przeciw komunistom Geremka czy Mazowieckiego traktowano jako ukłon wobec wrażliwości unijnego elektoratu, natomiast ciepłe gesty Michnika jako wyraz rzeczywistej strategii. Nie było w tym nawet grama prawdy, Michnik grał swoją grę, unici swoją, zupełnie inną.

Michnik mamił Sojusz współpracą z Unią oraz swoimi możliwościami sfinalizowania transakcji, przyprowadzał na spotkania Geremka, aby potwierdzić swoje wpływy, jednak Unia coraz mocniej odsuwała się od SLD. Każdego roku jej wrogość do Sojuszu narastała, z czasem wróciła do poziomu sprzed okrągłego stołu. Po 1997 roku Kuroń przestał przychodzić do Sejmu, opowiada Łuczywo: „Zapytałam dlaczego. Wybuchnął: »Nie masz pojęcia, jak oni się zachowują. Czerwonych traktują ohydnie, jak nieludzi. I to moi przyjaciele. Nie mogę na to patrzeć«”. Ewa Milewicz pisała o gwałtownie rosnącym antykomunizmie: „Unia się bardzo zradykalizowała. To słychać, widać i czuć”. Już pierwsza demokratyczna kadencja, lata 1991–1993, stała się serią unijnych afrontów i bojkotów wobec Sojuszu. Mimo nacisków Michnika Unia odmawiała choćby gestów, o prawdziwej współpracy mowy nie było. Niechęć była tak wielka, że nawet w obliczu upadku własnego rządu Unia zachowała się twardo. Kwaśniewski zaproponował Geremkowi, że obroni rząd Suchockiej pod warunkiem, że Unia przestanie izolować Sojusz, ale Geremek ofertę odrzucił. Michnik mocno Unię za to skrytykował, co było kolejnym dowodem jego bezsiły, Kwaśniewski to dostrzegł, zrozumiał, przyjął do wiadomości. Nie dał ani Unii, ani Michnikowi drugiej szansy, pomógł obalić ostatni solidarnościowy rząd.

Wybory wygrali postkomuniści, a poraniona Unia stanowczo odmówiła koalicji z nimi. Oficjalnie, czyli na łamach „Gazety”, Michnik poparł decyzję Unii, przez wiele tygodni obnosił się z solidarnościowym smutkiem, ale w kuluarach robił co innego, szybko się otrzepał z porażki i nadal się bił o koalicję z Sojuszem. Zachowywał się jak zawsze, nie przyjmował słowa „nie”, Oleksy żalił się: „Michnik chce, żeby Kuroń został premierem, a Kwaśniewski uczył się przy nim jako wicepremier. W końcu to myśmy wygrali”. Ale Michnik znowu przegrał, dla unitów współpraca z Sojuszem nadal była barierą nie do przekroczenia. Nie tylko dla nich, tuż po przegranych wyborach zaczęły się rozmowy zjednoczeniowe z KLD, w trakcie których Tusk ciągle ostrzegał Unię, że jeśli zacznie współpracę z Sojuszem, do połączenia nie dojdzie. Czemu ostrzegał, skoro Unia koalicji nie chciała? Właśnie z powodu aktywności Michnika.

Ten się jednak nie poddał. Dawniej, kiedy nie potrafił wymusić swojej woli na „Solidarności”, próbował obalić Wałęsę, teraz, gdy nie mógł przełamać oporu Unii, postanowił obalić Mazowieckiego. Smolar i Michnik, każdy z innych powodów, na nowego lidera przeforsowali Balcerowicza. Dla Michnika otwierało to możliwość wprowadzenia do gry Kuronia, jedynego zwolennika aliansu z SLD. Gdy Mazowiecki zorientował się, że zostanie odwołany, wysłał do Balcerowicza emisariusza, Kuczyńskiego, który ostrzegł go, że Mazowiecki całą grę „postrzega jako element »knucia« Adama Michnika i Jacka Kuronia, a może i Geremka, dla przepchnięcia najpierw Jacka na prezydenta, a potem zrobienia Sojuszu z SLD”. Michnik mocno się zaangażował, spotykał się z posłami, przekonywał, naciskał. Opowiada Piskorski: „W 1995 roku z inicjatywy Adama Michnika doszło do… spotkania. Z jednej strony Michnik i Kuroń, a z drugiej – Donald i ja… Mówili, że partia musi wystawić własnego kandydata… Michnik przekonywał, że to musi być Jacek”. Plan w połowie się powiódł, Mazowiecki został obalony, Kuroń został kandydatem na prezydenta, ale społeczne poparcie dla Kuronia było niskie, Kwaśniewski go wyprzedzał o kilka długości. To był czas, kiedy i politycy, i społeczeństwo chcieli się kłócić o historię, wszyscy parli do zwarcia, do rozstrzygającej bitwy. Jednym z nielicznych, którzy się tego obawiali, był Cimoszewicz, od kilku miesięcy przekonywał Sojusz, aby nie wystawiał własnego kandydata.

Michnik miał podobną ocenę sytuacji, stąd zrodził się pomysł wspólnego tekstu O prawdę i pojednanie. Przeszedł do historii ze względu na oburzenie, które wzbudził zarówno wśród wrogów Michnika, jak i wśród przyjaciół. Reakcje wrogów pomińmy, nie są ciekawe. W ogólności, w każdej epoce życia Michnika istotę jego zachowań łatwiej uchwycić, przyjmując perspektywę jego przyjaciół niż wrogów. Ci drudzy demonizują Michnika, przydając jego czynom ciężaru i sensu, propaganda komunistyczna sprawiła, że do dziś Michnik wydaje się antykomunistą wzorcowym, choć jego walka z komunizmem sensu nie miała. Po 1989 roku było podobnie, propaganda prawicowa sprawiła, że po latach Michnik wydaje się demokratą wzorcowym, szukającym kompromisu między skrajnościami prawicy i lewicy, ale w oczach jego własnego obozu było inaczej, przed 1989 rokiem chodził dziwacznymi drogami, po 1989 roku nic się nie zmieniło. Wspólny tekst z Cimoszewiczem wywołał w jego obozie niesmak i zażenowanie, wszyscy uznali go za cios w plecy Kuronia, za gest służący Kwaśniewskiemu. Jan Nowak-Jeziorański pisał: „Gdybym nie wiedział, kto jest autorem tekstu »O prawdę i pojednanie«, pomyślałbym, że to odezwa wyborcza Aleksandra Kwaśniewskiego”. Podobnie uważał Kuroń: „Gdyby był to tekst jednego autora, to mógłbym nad nim dyskutować, choć wydał mi się banalny, ale jeżeli podpisali się pod nim dwaj wybitni politycy, to jest to fakt polityczny, którego nie rozumiem”. Zirytowany Balcerowicz oświadczył: to „sygnał polityczny, którego nie było”.

Jednak nie polityczna niezdarność była głównym problemem, ale to, że Michnik poszedł za daleko. Całe jego środowisko wrzało – KOR, Unia, redakcja. Michnik obraził ich świat wyobrażeń z taką brutalnością, że w centrum stanęło pytanie: „co się stało z Adamem?”. Przyjaciele przestali milczeć, Lityński napisał list do Michnika, nie tyle polemikę, co osobisty manifest zmęczenia. W Lityńskim się przelało, po latach dziwnych zachowań próbuje Michnikowi powiedzieć, że ich wieloletnie nici kontaktów są na granicy zerwania. List zaczyna się: „Drogi Adamie! Długo wahałem się przed napisaniem tego listu… Muszę jednak przyznać, że nie rozumiem motywów, którymi się kierujesz”. Potem następuje polemika, jednak list kończy się w tonie prywatnym, mocno dramatycznym: „Adamie! Wielokrotnie już się zdarzało, że postępowałeś wbrew opinii powszechnej, że potrafiłeś przeciwstawić się swym najbliższym. I niezwykle często okazywało się, że Ty miałeś całą rację albo dużo racji. Nawet wtedy, gdy nie podzielałem Twych opinii, nie zdarzyło się, bym Ciebie nie rozumiał bądź uważał Twoje propozycje za miałkie. Tak niestety jest tym razem. Jestem przekonany, że stało się tak przypadkowo. Gdyby nasza wieloletnia przyjaźń, sprawdzona we wszystkich trudnych dla nas momentach, miała rozbić się o ten, mam wrażenie, mało ważny incydent, uznałbym to za klęskę”.

Kolejny głos znowu pochodzi od przyjaciela, od Dawida Warszawskiego, jego polemika pełna jest irytacji i gniewu. Cimoszewicz i Michnik wzywają do pojednania, bo inaczej „może nam grozić los Jugosławii”. Na co Warszawski odpowiada: „Przepraszam, Panowie – czy my mieszkamy w tej samej Polsce? Nic nie wskazuje, by Polska była na skraju wojny domowej”. Podobnie zresztą reagował Kuroń: „Gdyby groziła Polsce wojna domowa, ten tekst miałby sens, ale takiego zagrożenia nie ma”. Warszawski krytykuje zaproponowaną w tekście wspólną prawdę o historii, pisze o „niezgrabnej i noszącej ślady żmudnych politycznych negocjacji – wizji PRL”. Pisze, że w tych negocjacjach Michnik całkowicie oddał pole Cimoszewiczowi. Warszawski szydzi z toporności opisu sukcesów PRL-u, z wyliczanki, która była refrenem propagandy PRL-u: „odbudowa kraju”, „awans cywilizacyjny warstw ubogich”, „powszechna oświata”. Zjawiska powszechne dla całego powojennego świata, będące społecznym wysiłkiem, nagle zostały przypisane dobrej władzy w Polsce. „Nie oczekiwałem, że pod piórem Adama Michnika zmartwychwstanie wizja PRL z moich szkolnych podręczników”.

Kolejna polemika wyszła spod pióra Lesława Maleszki, spokojnie złośliwa. Odbudowa kraju, owszem, awans cywilizacyjny, owszem, powszechna oświata, owszem. Ale wszystkie te sukcesy mogą być małe lub duże, otóż w Polsce miały one kompromitująco niską skalę. Maleszka pisał: „Z każdym rokiem PRL staczała się do grupy państw Trzeciego Świata. Przy Okrągłym Stole negocjowano o losach kraju, który – oceniając wskaźniki gospodarcze – pozostawał w tyle za wieloma państwami Ameryki Łacińskiej: nie tylko za Argentyną, Meksykiem, Urugwajem czy Chile, lecz także za Panamą, Wenezuelą i Kostaryką”. Rządy komunistów przyniosły Polakom „cywilizacyjną zapaść”. To, co pisał Maleszka, nie było odkryciem, te fakty znał każdy solidarnościowy publicysta, w tamtych polemikach ważne było co innego, kolejni przyjaciele Michnika wstawali i mówili: Adam, piszesz nieprawdę. Adam, wiesz, że było inaczej. Adam, oszukujesz czytelników. To było przełamanie środowiskowej bariery, choć indywidualne krytyki zdarzały się wcześniej. Giedroyc w 1992 roku napisał: „Czytam regularnie »Gazetę Wyborczą«, jak zresztą »Nie« Urbana, mając stale wrażenie prób manipulowania czytelnikiem i to w celach dla mnie niezrozumiałych”.

Im dalej, tym Maleszka mocniej uderzał. Michnik i Cimoszewicz pisali: „Uważamy, że winna powstać grupa złożona z osób zaufania publicznego, która przygotowałaby swój »raport dla prawdy i pojednania«. Muszą tam znaleźć się ludzie z różnych obozów, z różnych stron polskiej barykady”. Maleszka odpowiada: „pomysł »okrągłego stołu historyków« uważam za nierealny i nierozsądny”. Po pierwsze, bo żaden poważny historyk nie weźmie udziału w takim projekcie. „Historia – jak każda nauka – nie poddaje się negocjacjom, kompromisom i procedurom parlamentarnym”. Ale gdyby nawet udało się zebrać kilka osób, które opublikują wspólny raport – rozważa Maleszka – „to co z tego? Czy tym samym zostaną unieważnione wydane już prace Andrzeja Paczkowskiego i Jerzego Eislera, Wojciecha Roszkowskiego i Krystyny Kersten, Marii Turlejskiej i Marty Fik? Czy – przepraszam za złośliwość – Adam Michnik miałby zasiąść do »politycznej korekty« swoich książek, od »Kościół – lewica – dialog« po »Z dziejów honoru w Polsce«, poprawiając je w duchu owego raportu?”

Nic w pomyśle Michnika nie trzymało się kupy, wszystko, jak mówił Lityński, było „miałkie”. Cimoszewicz przyznał po latach, że publikacja tekstu była porażką. Owszem, porażką idei Michnika, ale sukcesem jego otoczenia. Wyartykułowało ono swój sprzeciw wobec Michnika i to w postaci najostrzejszej, opisali ideę pojednania jako umysłowy zakalec. Weźmy Warszawskiego. Pisze, że zła jest u Michnika diagnoza współczesna, bo „nie ma wojny domowej”. Zła jest diagnoza historyczna, bo „wizja Polski i PRL Cimoszewicza i Michnika jest nieprawdziwa”. Zły sam zamysł, bo „nie jest w ogóle możliwe wynegocjowanie wspólnej wizji historii między politycznymi siłami”. Zły jest wreszcie nadrzędny cel tych wszystkich zabiegów, czyli narodowe pojednanie. Warszawski jako pierwszy zadał kluczowe pytanie: „Czy w ogóle musimy się jednać?”. I odpowiedział: „nie”. Michnik ideą pojednania był owładnięty tak mocno, że traktował ją jako narodową konieczność. Nigdy nawet nie próbował dowieść, że jest potrzebna, w jego oczach była pewnikiem, oczywistym dla każdego. I raptem najbliżsi ludzie powiedzieli mu, że tak nie jest, że pojednanie nie jest konieczne, co więcej, nie jest możliwe, i – najciekawsze – nie jest pożądane. Poza Michnikiem nikt pojednania nie chce, ani komuniści tego nie chcą, ani antykomuniści. Nie tylko zaciekli nie chcą się jednać, Maleszka też nie chce, Lityński nie chce, Warszawski nie chce.

To, że Michnik chce podarować Polakom coś, co im nie jest potrzebne, co nie jest dla nich dobre, i czego oni sami nie chcą, to wszystko ludzie z Unii czy z „Gazety” dostrzegli już wcześniej. Polemiki z 1995 roku miały kluczowe znaczenie w tym sensie, że postawy Unii i redakcji wreszcie zostały głośno nazwane, przekazane Michnikowi, doprowadzone do postaci środowiskowego „non possumus”. W logice: Adam, rób co chcesz, ale na nas nie licz. Będziemy cię bronić przed prawicą, ale tylko ciebie, a nie twojego pojednania. Zresztą po kilku latach taki sam komunikat otrzyma Michnik od postkomunistów. Przestań nas jednać z opozycją, przestań szukać naszych trupów w szafie, bo to nasze szafy i nasze trupy, do których czujemy nostalgię. Tyle że postkomunistom nie uda się wziąć z Michnikiem kulturalnego rozwodu.

Unici potrafili, w większości spraw kluczowych dla Michnika, zwłaszcza ocen historii, od dawna głosowali inaczej. Od 1993 roku zmienili język na prawicowy, powtarzali w Sejmie zdania o potrzebie ukarania za stan wojenny, mówili o potrzebie rozliczenia PRL-u, o nieprzedawnianiu przestępstw, popierali lustrację i powołanie IPN-u. Jeszcze mocniej te kwestie stawiali po zwycięstwie Kwaśniewskiego, ówczesne emocje Unii dobrze oddaje komentarz Turowicza, który wybór Kwaśniewskiego uznał za „moralnie nie do zniesienia”, za „zachwianie porządku moralnego”. Po kilku latach różnice między Unią a Michnikiem wręcz krzyczały. Doszło do tego, że gdy Geremek jako szef Unii publicznie apelował do prezydenta Kwaśniewskiego, aby podpisał ustawę lustracyjną, w tym samym czasie Michnik publicznie namawiał prezydenta do weta. Geremek pisał: „ustawa tworzy dobry mechanizm lustracji”, a tego samego dnia Michnik komentował: „Wielokrotnie wypowiadałem się przeciw lustracji i nie zmieniłem zdania. Zmienili je natomiast liczni politycy – wśród nich wielu z moich przyjaciół z Unii Wolności. Chętnie bym się dowiedział, jakież to nowe argumenty wpłynęły na to, że dziś tak zajadle chcą lustrować”.

Jednak po drugiej stronie pretensje były silniejsze, unici patrzyli na Michnika z rosnącym oburzeniem, bronił postkomunistów przed prawicową zagładą, a przecież Sojusz był najsilniejszym graczem, rządził krajem, miał prezydenta i premiera. To sensu nie miało. Podobnie nie miało sensu rzekome ociosywanie Sojuszu przez Michnika, przecież postkomuniści w kwestii oceny historii nie ustąpili nawet o krok, zdaniem unitów ociosywane przez Michnika owszem były, ale wyłącznie solidarnościowe symbole. I to prowokacyjnie, w logice niemądrej profanacji. Szczególnie mocno przeżyto w Unii zachowanie Michnika w sądzie w 1995 roku, podczas rozprawy przeciw Kiszczakowi w sprawie odpowiedzialności za śmierć górników z Wujka. Michnik zgodził się wystąpić jako świadek obrony, choć nie miał żadnej wiedzy na temat kulisów. Przed sądem odegrał dziwny teatr, nie tylko bronił Kiszczaka, lecz także okazywał mu ostentacyjny szacunek, jakby to on był zaszczutą ofiarą. Prowokacyjnie podszedł do generała, podał mu rękę, a gdy rodziny zastrzelonych górników zareagowały oburzeniem, porównał ich do ubeków przychodzących na sale rozpraw przeciw opozycjonistom, powiedział że ich reakcje „przypominają… najgorsze momenty stanu wojennego”, nazwał ich emocje „seansem nienawiści”. Michnik uważał, że jedna Polaków, natomiast unici widzieli coś zupełnie innego, nie tylko nie łagodził ran, on je rozdrapywał z trudnym do zrozumienia brakiem wrażliwości. Próbowali mu to wytłumaczyć, nie słuchał, Celiński opowiadał: „Michnik stał się nieznośny w traktowaniu ludzi nie tylko o poglądach przeciwnych, ale nawet bliskich”. Piskorski: „Z Adamem zawsze rozmawiało się najtrudniej. On jest człowiekiem, który się zaryglowuje w swoich poglądach”. Kuczyński: ma „nadmierną łatwość sądzenia i osądzania bliźnich”, a przy tym „brak cienia autorefleksji… który by go przed rolą dyktatora norm moralnych wstrzymywał”.

Drogi rozeszły się na zawsze, Unia wybrała koalicję z AWS-em i mocno dystansowała się od Michnika, kulturalnie, ale stanowczo. Po kolejnej demonstracji, po wywiadzie z generałem Kiszczakiem, po nazwaniu go „człowiekiem honoru”, po stwierdzeniu, że generałowie odkupili swoje winy „sto tysięcy razy” unici nie zdołali już zmilczeć. Wielowieyski: „Błędem Michnika jest… to, że przebacza”. Błędem jest również to, że buduje wrażenie, że kto nie potrafi przebaczyć, jest „niezrównoważonym zakompleksionym facetem, który chce się mścić… Ta intencja jest… nie do przyjęcia”. Nawet Geremek nie wytrzymał i powiedział: „nie zgadzam się z nim”. Unici nie ukrywali już, że są po rozwodzie z Michnikiem, Lityński opowiadał w mediach: „Stawiając mosty porozumienia z ludźmi byłej PZPR, Michnik działał na własne konto, ale był kojarzony z Unią Wolności”. I dalej: „Nigdy nie poszliśmy na jego koncepcję porozumienia z tamtą stroną”. Co ciekawe, tym właśnie Lityński tłumaczył dalsze losy Michnika, ponieważ Unia przestała Michnika słuchać, ten związał się z Sojuszem. Z postkomunistami, tłumaczył Lityński, „było mu łatwiej niż z nami. Mógł ich do wielu rzeczy przekonać. Słuchali go”. Lityński tych więzi nie rozumiał i nie akceptował. „Z Adamem Michnikiem łączy mnie kawał wspólnej biografii, wiele lat przyjaźni w warunkach zagrożenia. Jednak nie podzielam jego fascynacji ludźmi z dawnego obozu komunistycznego. Jestem przeciwny zacieraniu różnic”. Unici po latach uznali, że na starcie popełnili błąd wobec komunistów, Jerzy Osiatyński mówił: „Myśmy politycznie wydorośleli. Siedem, osiem lat temu pociągała nas postawa wybaczania. Ale wybaczać może każdy w swoim imieniu, a nie imieniu innych. I tu jestem gotów przyznać AWS-owi wiele racji”.

Za rozwodem z Michnikiem stały nie tylko rosnące różnice poglądów, Unia nie chciała się słuchać Michnika w zasadniczym sensie, miała dość jego natarczywości, jego brutalnych nacisków. Michnik nie przyjmował słowa „nie”, kiedy Unia szła inną drogą, próbował wymusić zmianę decyzji. Kuczyński opowiada, że kiedy Mazowiecki robił coś nie po myśli Michnika, ten potrafił wpaść do jego gabinetu, zrobić Mazowieckiemu awanturę, z trzaskaniem drzwiami włącznie, a dzień później napisać, jak mówi Kuczyński, „naciskowy komentarz”. A ponieważ szef Unii go nie słuchał, w końcu Mazowieckiego obalił. Michnik nawet nie udawał, że szanuje autonomię partii, liderzy Unii mieli poczucie, że Michnik ciągle im wchodzi na głowę, że jest dokładnie tak, jak piszą media: zwykle partie mają swoje gazety, ale jest też „Gazeta”, która chce mieć własną partię. Gdyby Unia na tym korzystała, być może bardziej byłaby skłonna ten związek tolerować, ale od początku wyłącznie płaciła rachunki. Zbierała cięgi za poglądy, których nie miała, za gesty, których nie wykonała, za słowa, których nie wypowiedziała.

Również Michnik przestał ukrywać różnice, z okazji szóstej rocznicy „Gazety” pisał: „Politycy Unii niejeden raz ostro nas krytykowali. Twierdzili wręcz, że dotąd partie chciały mieć gazety, a teraz »Gazeta« chce mieć partię. Tą partią ma być Unia Wolności. Przyjaciele drodzy z Unii Wolności! Nieprzypadkowo zrezygnowałem z kondycji posła na Sejm; nieprzypadkowo nie zgłosiłem akcesu do Unii Demokratycznej. Zapewniam Was: nie chcę, byście byli partią »Gazety Wyborczej«. Ale i Wy zrozumcie wreszcie, że »Gazeta Wyborcza« nigdy nie będzie gazetą Waszej partii. Ani żadnej innej”. Michnik nadal pisał wstępniaki przedwyborcze ze swoim poparciem dla Unii, ale to był pusty rytuał, często opatrzony deklaracją głębokiej rezerwy. W 1997 roku pisał: „Dlaczego będę głosował na Unię Wolności? Uczynię tak, mimo że wypowiedzi polityków tej partii często wzbudzały mój sprzeciw; mimo że nieraz głosowanie posłów UW w Sejmie wywoływało mój protest”.

Nie tylko Unia miała problem z Michnikiem, miała go także „Gazeta”. Redakcja była równie wroga pojednaniu, nie lubiła hałaśliwego antykomunizmu prawicy, ale gesty Michnika wobec generałów ciężko przeżywała. Dziennikarzami „Gazety” byli antykomuniści, dawni korowcy, dziennikarze prasy podziemnej, łatwo się dali przekonać do umiaru w sprawie rozliczeń, ale gdy dyskusja schodziła na przeszłość, nie chcieli nawet o cal rewidować historii. Zresztą nawet w sprawie rozliczeń reagowali niespójnie, krytykowali dekomunizację, krytykowali lustrację, ale gdy wyszła sprawa Maleszki, żądali, aby go wyrzucić z pracy. Chcieli czegoś, czego nie proponowali nawet prawicowi radykałowie, żądanie wyrzucenia z „Gazety” za agenturę było postulatem dekomunizacyjnym, który pokazywał, jak dalece realne emocje zespołu odstają od poglądów ich szefa.

Michnik poniósł klęskę na obu frontach, zarówno politycznym, jak i ideowym. Idea pojednania narodowego nie zmaterializowała się ani na politycznej ziemi, w postaci koalicji rządowej Unii i Sojuszu, ani w politycznym niebie, jako moralno-ideowa przemiana. W swojej autobiografii Michnik opowiada, że po 1989 roku spodziewał się, że biskupi wykonają wobec komunistów podobny gest co wobec biskupów niemieckich, czyli wybaczą i poproszą o wybaczenie. A ponieważ gestu nie wykonali, Michnik wziął sprawy we własne ręce. Jednak to, co sam zaproponował jako pojednanie, było intelektualną klęską, produktem jawnie wybrakowanym. Liberalni intelektualiści kolejne wersje narodowego pojednania witali z zażenowaniem. Po publikacji tekstu O prawdę i pojednanie Andrzej Rychard napisał do „Gazety” drwiący list: „Jak można powiedzieć tak niewiele, pisząc tyle napuszonych słów?”. I dalej: »Idea ta zapewne wzbudzi wiele sporów« – pisze Redakcja. Jaka idea?”. No właśnie. Od samego początku nie widać było idei. Michnik ciągle wzywał do pojednania, ale czym ma być, nigdy nie napisał. Można zgadywać, że to był proces, który osobiście zainicjował, można też zgadywać, że pojednania nie traktował jako jednorazowego gestu, bardziej jako rytuał, którego konkretne figury pokazywał własnym przykładem, czyli wspólne wystąpienie z jednym generałem, z drugim, z Kwaśniewskim, wspólny tekst z Cimoszewiczem. Była to zatem bardziej liturgia pojednania; powtarzanie przez kolejne postaci, w kolejnych sytuacjach, podobnych gestów. Z różnych uwag można zgadywać, że byłyby to na przykład wspólne spotkania Kiszczaka, Jaruzelskiego, Wałęsy i Geremka w rocznice okrągłego stołu, których treścią byłoby szarmanckie podkreślanie zasług drugiej strony, coś na wzór narodowej mszy, która kończy się przekazaniem sobie „znaku pokoju”. Gdy z czasem okazało się, że nikt z solidarnościowego obozu nie chce wziąć udziału w takiej mszy, pojednanie stało się teatrem jednego aktora, Michnik jednał się z kolejnymi postaciami drugiej strony. Co ciekawe, jednał się jednostronnie, czyli on się posuwał, oni nigdy; ani razu Jaruzelski, Kiszczak czy Kwaśniewski nie wykonali gestu, który byłby kontrowersyjny dla sztandarów i dla tożsamości własnego obozu.

Pojednaniu jako liturgii towarzyszyły liczne teksty w „Gazecie” adresowane do elit, tych najwyższych, do elit kultury i nauki. To był świat, któremu Michnik przypisywał centralne znaczenie, od dziecka wierzył, że słowo jest pierwsze, a polityka druga, że Październik był dzieckiem myśli rewizjonistycznej, że „Solidarność” była dzieckiem opozycyjnych tekstów Kołakowskiego, Cywińskiego, Kuronia i jego. Po 1989 roku nadal wierzył, że słowa będą rządzić czynami. Nowym słowem miała być jego koncepcja historycznego pojednania, miała być ideową przyczyną wielkich politycznych skutków, jak kiedyś teksty Kołakowskiego, tak teraz teksty Michnika miały nadać ton dyskusjom elit, a poprzez ten ton wyznaczyć społeczne ramy myślenia. Ale w tym punkcie plan się załamał, elity nie chciały za Michnikiem pójść, bo nie dostrzegły głębokiej myśli. To nie jest tak, że Michnik zderzył się z konserwatyzmem elit, z oporem przed gestami nowymi, przed czynami odważnymi. Było odwrotnie, ci ludzie już dawno przełamali lęki, zwykle w latach 70., teraz po prostu nie wiedzieli, czym ma być pojednanie i jakie ma przynieść korzyści, a ponieważ nie widzieli wielkiej sprawy, kierowali się własnym rozsądkiem. Poglądy zazwyczaj mieli podobne do unitów: nie używamy wobec komunistów prawnej przemocy nie dlatego, że im wybaczamy, ale ponieważ brzydzimy się przemocą. Jednak nie będzie „wybaczania nieprzyjaciołom naszym”; pacyfizm tak, Chrystus nie. Kolejne gesty Michnika wobec Jaruzelskiego i Kiszczaka były przyjmowane z rosnącą irytacją, zarówno wobec miałkiej treści, jak i obcesowej formy, czyli wiecznej sugestii, że kto myśli inaczej, jest wrogiem demokracji i prawa.

Pierwsi gniewne okrzyki wydali Kisiel i Herbert. Kisiel napisał: „Przecież ten dzisiejszy Michnik to totalitarysta. Demokratą jest ten, kto jest po mojej stronie. Kto ze mną się nie zgadza, jest faszystą i nie można mu podać ręki”. Herbert poszedł dalej, kiedy wpadał w ataki gniewu, bił w Michnika na oślep: „Jest manipulatorem. To jest człowiek złej woli, kłamca”. Emocje narastały szybko, ale ujawniały się wolno, elity nie chciały dołączać do prawicowych ataków na szefa „Gazety”. Ale kilka razy Michnik zagrał tak ostro, że nie wytrzymały, kolejne postaci zaczęły mówić otwarcie, co myślą o idei pojednania. Pierwszą okazją było wspólne wystąpienie Michnika z Jaruzelskim w telewizji francuskiej, Giedroyc oświadczył po nim: „Postępowanie Adama Michnika jest dla mnie niezrozumiałe”, Marek Edelman: „W tym przypadku mocno przeholował”. To nie było oburzenie na coś, co jest moralnie zbyt wymagające, ale przeciwnie, na coś, co jest zbyt miałkie i narcystyczne. Giedroyc w zachowaniu Michnika nie widział głębokiej idei, a tylko próżność showmana, pisał że: „mając dużą popularność na Zachodzie zręcznie zorganizowaną oraz wielkie wpływy jako redaktor i wydawca »Gazety Wyborczej«, uległ zawrotowi głowy”. Edelman stwierdził, że Michnik zawsze szukał jakiejś drugiej strony medalu, ale teraz się pogubił. Gustaw Herling-Grudziński dostrzegł tylko narcyzm: „wysoki diapazon egzaltacji, jeśli nie histerii; skłonność do pouczania i strofowania; wysokie wzloty patriotyzmu i niskie upadki wulgarności; absolutna pewność siebie; rosnący z dnia na dzień egotyzm, niemal chorobliwy w obecnym stadium”.

Nikt nie polemizował z celem, z treścią, bo nikt celu i treści nie widział. Główny odbiorca idei pojednania nie widział idei, widział tylko próżnego autora. Kolejna fali pretensji przyszła po publikacji tekstu z Cimoszewiczem, liberalna inteligencja przyjęła go z konsternacją. Prawicowa publicystyka ten manifest ostro krytykowała ze strachu, że za chwilę myśli szefa „Gazety” staną się myślami epoki, ale takiego ryzyka nie było, idei pojednania nikt nie dyskutował, nikt nie cytował, nikt o dużym nazwisku nie udzielił jej wsparcia, nikt nie poświęcił nawet chwili zainteresowania. Ani Miłosz, ani Kołakowski, ani Szacki, Turowicz, Janion… Tę listę można ciągnąć dowolnie długo, w dowolną stronę i nadal nie będzie na niej ani jednego nazwiska, na którym Michnikowi zależało. Z wyrazami poparcia zgłosili się jedynie Walicki i Łagowski, ale ich argumentacja nie była komplementem, obaj z satysfakcją odnotowywali, że największy antykomunistyczny radykał wreszcie zmądrzał i teraz na własnej skórze doświadcza, jak toksyczne były jego dawne poglądy.

„Gazeta” była ostentacyjnie inteligenckim tytułem, co budowało iluzję poparcia ze strony wszystkich Miłoszów epoki. Ale było inaczej, wielcy epoki cenili „Wyborczą” jako największą liberalną gazetę, dającą odpór prawicy, ale wyrazistych poglądów jej szefa nie tylko nie poparli, ale też szybko uciekli z łamów „Gazety”. Znajdziemy ich nazwiska w wywiadach, ale teksty woleli publikować w „Tygodniku Powszechnym”, w „Rzeczpospolitej”, w „Znaku”. I dotyczyło to nawet Miłosza czy Kołakowskiego, obaj ani razu nie zająknęli się na temat historycznego pojednania, wszyscy udawali, że nie ma tematu, wszyscy milczeli nad ideotwórczą klęską Michnika. W latach 60. i 70. najważniejsze postaci polskiej kultury i nauki Michnik namawiał do podpisywania listów otwartych, poznał ich wtedy, zyskał ich sympatię i szacunek. W latach 80. awansował w hierarchii, w publicznych dyskusjach występował jako ich partner, rozmawiali jak ludzie podobnych zasług. I nagle po 1989 roku komunikacja została zerwana, bo Michnik poszedł o krok dalej, postanowił narzucić własne duchowe przywództwo, zdefiniować ideowe i moralne ramy myślenia o polskiej demokracji. Kłopot w tym, że miał wolę przywództwa, ale nie miał oferty, nie tylko porywającej oferty, ale jakiejkolwiek oferty. Stracił świadomość własnych ograniczeń, dawniej dbał o argumenty, pracował na dużych myślach dużych autorów, po 1989 roku porzucił rolę ucznia, mianował się mistrzem, ale roli nie sprostał. Elity nie rozumiały, co ważnego wynika z siedzenia z generałem przy jednym stole, to nie był antykomunizm, to było zażenowanie.

Natomiast realny opór dotyczył rewizji historii, nie tyle zbyt odważnej, co zbyt arbitralnej. Niemal od początku, od 1990 roku, Michnik dowodził, że generałowie byli współtwórcami polskiej demokracji, co było sprzeczne nie tylko z pamięcią elit, ale też z wiedzą naukową. Polscy historycy szybko ruszyli do pracy, przekopali archiwa, znaleźli dokumenty źródłowe, opublikowali je, kilka lat później ukazały się pierwsze syntezy wydarzeń. Kolejne książki Paczkowskiego, Dudka, Friszkego, Skórzyńskiego zgodnie pokazywały, że generałów nie można obsadzić w zaszczytnej roli. Michnik te książki czytał, ale udawał, że nie istnieją; im bardziej nauka historyczna zadawała kłam jego tezom, tym mocniej je krzewił. Po sukcesach SLD także komuniści przestali się krygować, przywódcy PZPR-u, z Jaruzelskim włącznie, zaczęli otwarcie przyznawać, że choć intencje mieli dobre, demokracja nie była ich celem. Michnik nie reagował, nadal dowodził, że Jaruzelski jest ojcem demokracji na równi z Wałęsą. Jego krucjata coraz mocniej gwałciła rozum, historycy patrzyli na kampanię Michnika, zastanawiając się, kiedy ich autor stał się Łysenką. Fraza „generał twórca demokracji” w ich uszach brzmiała jak „Tusk autor zamachu w Smoleńsku”. Niesmak był tak wielki, że czołowi historycy zaczęli omijać „Gazetę” szerokim łukiem, ich debaty toczyły się na innych łamach. W latach 90. gniew historyków na Michnika był duży, często podzielali jego poglądy polityczne, ale oburzało ich instalowanie jako mitu aż tak wielkiej nieprawdy.

Idea historycznego pojednania nie znalazła ani jednego zwolennika, nawet w „Gazecie”, nawet w Unii, nawet w KOR-ze, bo poza melodramatem nic w tej idei nie było. Co może wynikać z tego, że dwóch politycznych wrogów usiądzie na jednej ławce? Kaczyński i Tusk? Jaruzelski i Wałęsa? Co może wynikać z tego, że usiądą obok siebie zwolennicy Pétaina i de Gaulle’a? Wspólnie wypiją kawę i co dalej? Nie ma w tym wydarzeniu ani sensu, ani ciężaru, ani morału. Idea pojednania jedynie rozdrapywała dawne rany, dodając nowe emocje i nowe podziały. Rację mieli ci, jak Giedroyc czy Herling-Grudziński, którzy całą sprawę sprowadzali do psychologicznych potrzeb Michnika, on nie jednał Polaków, on skupiał na sobie ich uwagę, byli widownią, przed którą odgrywał rolę moralnego lidera, czym się wyraźnie napawał. Podobnie jak wiele razy w przeszłości nie chodziło mu o realną zmianę rzeczywistości, wymuszał rzeczy, których wymóc nie mógł, spalał się, czy raczej oświetlał się, skazanym na porażkę wysiłkiem.

Rozdział X
Naczelny „Gazety”

Gazetę Wyborczą” stworzyła Helena Łuczywo, największy talent w polskich mediach tamtej epoki, a może nie tylko tamtej. Michnik był odprawiającym msze kapłanem, natomiast Łuczywo była budowniczym gigantycznej katedry, do której na msze przychodziły miliony. Bez Łuczywo „Gazeta” byłaby jednym z wielu słabych mediów tamtej epoki, o małej sprzedaży i niskich przychodach, dzięki niej odniosła wielki sukces czytelniczy i komercyjny. Łuczywo nie przeszkadzała Michnikowi w jego mszach, zarazem nie pozwalała Michnikowi, aby przeszkadzał jej w budowie „Gazety”, miał on swoje poletko, czyli linię polityczną, i na tym się kończyła jego praca w gazecie. Przy pozornym podobieństwie oba światy, Michnik i „Gazeta”, były mocno od siebie odległe, nawet w sferze polityki różnice były tak wielkie, że Michnik nie tylko musiał pójść wobec redakcji na dalekie kompromisy, ale też ukrywał przed nią większość politycznej gry, którą prowadził, zwłaszcza na czerwonym boisku.

„Gazeta” była mocno upolityczniona, ale nie ona pierwsza, nie ona ostatnia. Prasa polska, podobnie jak amerykańska czy francuska, zawsze była upolityczniona. Ci, którzy najgłośniej upolitycznienie „Gazety” krytykowali, potem tworzyli własne media, jeszcze mocniej zaangażowane. Osobliwością „Gazety” nie były emocje polityczne, jakimi zarażała, ale siła polityczna, jaką posiadała. Ponieważ nas interesuje twarda polityka, więc sile „Gazety” będziemy się przyglądać nie z perspektywy jej czytelników, nie z punktu widzenia publicystów, ale oczami polityków.

Dla nich kluczowym wydarzeniem był udział Michnika w wojnie na górze. Podobnie jak Geremek, Kaczyński, Olszewski, Kuroń czy Hall Michnik znał zakulisową prawdę. Wiedział, że prezydentem miał zostać Wałęsa. Wiedział, że to Mazowiecki nagle się zbuntował. Brał udział w spotkaniach, w których Wałęsa składał Mazowieckiemu kolejne polubowne propozycje, z pierwszej ręki słyszał, że nie ma zagrożenia dla reform gospodarczych. Miał pełną jasność, że agresorem jest Mazowiecki. Żadna z tych informacji nie znalazła się na łamach „Gazety”, przeciwnie, Michnik całkowicie odwrócił obraz wydarzeń, siał w czytelnikach dezinformację z rozmachem zawodowego propagandysty. Nie wystarczyło to do wygrania wyborów, ale wystarczyło do podbicia opinii publicznej, Polacy do dziś wierzą w nieprawdziwą wersję wydarzeń.

Dla polityków nie był to szczególny wstrząs, oni również manipulują prawdą. Ich zaciekawiło co innego, szef „Gazety” pozostał w centrum politycznej gry, nie wycofał się z polityki do dziennikarstwa, ale zaprzągł dziennikarstwo do rozgrywek politycznych. I skutecznie się tą bronią posługiwał, bo choć wojnę na górze Michnik przegrał, odcisnął się na jej przebiegu mocniej niż Mazowiecki. Wspomnienia polityków pokazują, że bardzo się interesowali kulisami pracy „Gazety”. Najder opowiada, że tuż po swojej nominacji udzielił wywiadu „Gazecie”, ale Michnik tekst zdjął i pojechał do Wałęsy, aby go namawiać do zdymisjonowania Najdera. Inny polityk wspomina, że Michnik odmówił wydrukowania reportażu na temat tworzenia koalicji OKP, ZSL, SD, a jego autorowi oznajmił, że tekst jest „szkodliwy politycznie”. Albo że Michnik wydał polecenie, aby nie drukować sondaży, w których Mazowiecki wypada gorzej od Wałęsy. Te i podobne wieści z redakcji – dodajmy, wieści prawdziwe – rozchodziły się szybko i tworzyły obraz polityka mającego bardzo silne narzędzie do prowadzenia polityki.

Po latach Michnik napisał: „Jednoznaczne zaangażowanie się »Gazety Wyborczej« podczas wyborów prezydenckich po stronie Tadeusza Mazowieckiego uważam za swój osobisty błąd. Niezależny dziennik nie powinien stawać się stroną w walce politycznej”. Był to pokłon w stronę idealizmu epoki, która jeszcze wierzyła w obiektywne dziennikarstwo, z perspektywy dzisiejszych standardów Michnik nie miał za co przepraszać, opinia publiczna, jak się okazało, woli media, które jej mówią, kogo ma lubić, a kogo nie lubić. Prawdziwym poszkodowanym nie byli czytelnicy, lecz politycy. W pierwszej dekadzie III RP byli bardzo słabi, silny był jedynie Wałęsa, reszta ledwo zipała. Ówczesne partie były wydmuszkami, dopiero Miller pokazał polskiej polityce, jak wygląda prawdziwa partia, ale nawet jemu zajęło to prawie dekadę. Słabi w tamtej epoce byli również premierzy, Mazowiecki nie miał żadnego zaplecza, Bielecki również nie miał, Olszewski stracił sejmową większość w dniu zaprzysiężenia, Suchocka stała na czele koalicji siedmiu partii, szantażował ją każdy, kto chciał. Po 1993 roku rządy miały więcej szabel w Sejmie, ale premierzy upadali co rok. Co nie znaczy, że wszyscy byli niezdarni, kilku miało talent, ale brakowało im swobody, aby wziąć rozbieg i rozłożyć skrzydła.

Byli tak słabi, że całą nadzieję pokładali w mediach, wierzyli, że od nich zależy, która partia urośnie, a która utonie. A w tamtym czasie „media” znaczyło „Gazeta”, większość mediów epoki orientowała się na „Gazetę”, nawet te, które miały własne, sprawne redakcje. Była w tym siła, była moda, ale przede wszystkim był autorytet, Michnik budził liczne kontrowersje, ale „Gazetę” powszechnie szanowano. Nawet ci, którzy jej nie szanowali, orientowali się na nią. Urban nazwał to „mechanizmem uzależnienia całego życia publicznego od »Gazety Wyborczej«”. Ten mechanizm opisywał metaforą: „rano »Gazeta« pisze, wieczorem Monika Olejnik przepytuje z tego swojego gościa”. Każdego dnia medialne emocje krążyły wokół emocji „Gazety”, dopiero dekadę później sytuacja powoli się zmieni.

Sile „Gazety” politycy mogli się przyjrzeć ponownie, gdy do władzy doszedł Olszewski. Ponieważ nowy premier głosił hasła rozliczeń z przeszłością, Michnik od razu ruszył do walki, od pierwszych dni „Gazeta” oskarżała rząd o radykalizm, choć była to niezdarna ekipa, która dopiero w ostatnim tygodniu pokazała zęby, dość powiedzieć, że jeszcze na dwa miesiące przed upadkiem Mazowiecki i Tusk prowadzili z Olszewskim negocjacje na temat wejścia do rządu. Jednak za sprawą „Gazety” opinia publiczna od wielu miesięcy nie widziała już normalnego rządu, lecz radykałów podpalających kraj. Po raz kolejny Michnik narzucił własną wersję wydarzeń, co na politykach zrobiło duże wrażenie, właśnie wtedy wydał im się graczem silniejszym od nich. Owszem, w sensie dosłownym władzy nie miał, nie rządził, ale miał władzę negatywną, mógł obalać rządzących. Była w tej opinii lekka przesada, w końcu Olszewskiego obalili politycy, nie media, niemniej od 1992 roku główni gracze epoki – Oleksy, Miller, Kwaśniewski, Kaczyński, Olszewski, Mazowiecki – żyli w przekonaniu, że Michnik każdego polityka potrafi zniszczyć. Dorn opowiada, że Kaczyński w kółko powtarzał, że nie chce wojny z Michnikiem, że pragnie jedynie tego, aby „Gazeta” go zostawiła w spokoju.

Politycy nie lubili Michnika tak, jak się nie lubi konkurencyjnej partii, ale gdy tylko wspomnieli o tym publicznie, zarzucano im obsesję. Jednak to nie była obsesja, jeśli do Tuska, wiceszefa Unii, Michnik przychodził, aby z nim negocjować, kto będzie szefem jego partii, a kto jej kandydatem na prezydenta, to Tusk już nigdy nie traktował „Gazety” jako gazety. Każdy tekst, każdy komentarz, każdą jedynkę analizował pod kątem politycznych planów jej szefa. Podobnie patrzyli na niego Oleksy, Wałęsa, Pawlak, Miller. Weźmy Kwaśniewskiego, robił z Michnikiem politykę w 1988 roku, robił w 1989, potem robił dalej. Wspólne przymiarki pod jedną partię, potem pod wspólną koalicję, naciski Michnika w sprawie polityki kadrowej SdRP, wspólne negocjacje w sprawie ratowania rządu Suchockiej. Noc przed wyborami w 1993 roku Kwaśniewski spędza z Michnikiem i Geremkiem, kreślą warianty współpracy z Unią po wyborach, chwilę potem Michnik naciska Kwaśniewskiego na zerwanie układu z PSL-em, na zawarcie koalicji z Unią, forsuje Kuronia jako premiera, rok później naciska na Kwaśniewskiego, aby nie kandydował na prezydenta, aby Sojusz poparł Kuronia. W 1996 roku Michnik dostaje propozycję zostania ministrem u Kwaśniewskiego, odmawia, ale wspólnie pracują nad pierwszymi decyzjami prezydenta, chwilę potem domaga się od Kwaśniewskiego, aby zdymisjonował Oleksego, a na jego miejsce powołał Cimoszewicza. Wygrywa, uczestniczy w rozmowach nad składem rządu Cimoszewicza. Litanię czysto politycznej aktywności można ciągnąć dalej, ciągle z tym samym morałem – Kwaśniewski nawet nie miał okazji, aby poznać Michnika dziennikarza, wiecznie miał do czynienia z politykiem, którego od innych różniło wyłącznie to, że udawał przed światem, iż politykiem nie jest. Opinia publiczna tych faktów nie znała, ale wszyscy politycy wiedzieli, że Michnik jest jednym z nich, choć publicznie udaje, że jest inaczej. Ale uczestniczy w bieżącej grze, przesiaduje w kuluarach polityki, w gabinetach rządzących, a odciski jego palców znaleźć można w większości intryg epoki. Nie inaczej na Michnika patrzono w Unii, Mazowiecki uważał, że Michnik nieustannie prowadzi przeciw niemu grę, wiedział również, że ciągle używa gazety do uprawiania polityki, choćby od syna, który tam pracował. Kuczyński wspomina: „Mazowiecki opowiadał mi, jak Adam ustawiał dziennikarzy »Gazety« w jednolitym froncie walki o prezydenturę dla Jacka. Wydźwięk był mniej więcej taki – powinniście być w tej sprawie obiektywni, pod warunkiem że będzie to na korzyść Kuronia. Stanowczość, powiedzmy nawet brutalność, tego ustawienia wzbudziła w zespole opory, ale jawnie niewielu dało im wyraz. Zrobił to Wojtek Mazowiecki, zauważając, że w tym żądaniu lojalki Adam idzie za daleko. Na to dostał odpowiedź, że ma wolną rękę i sam musi sobie odpowiedzieć, gdzie jest jego miejsce”.

Jednak ciekawszy od niechęci wobec Michnika był opór, jaki politycy mu stawiali. Bez względu na to, jak mocno Michnik naciskał, żadnego nie zmusił do posłuszeństwa. Nie dlatego, że byli tak twardzi, ale ponieważ Michnik domagał się rzeczy niemożliwych, politycznie samobójczych. Gdy raz Geremek posłuchał jego rad, skończył, liżąc rany do końca życia. Podobnie rysowały się skutki rad, które dawał unitom, liberałom czy postkomunistom, wszystkie jego żądania w pierwszym kroku prowadziły do obrazy własnych elektoratów. Nawet podzielając racje Michnika, nie mogli tego zrobić, a przecież zazwyczaj jego racji nie podzielali. Unitów zmuszał do współpracy z postkomunistami albo do walki z lustracją, postkomunistów do posypywania głów popiołem, do rezygnacji z antyklerykalizmu, do wycofania się z krytyki reform gospodarczych. Przecież gdyby Sojusz posłuchał Michnika, nigdy by nie wyszedł z kryzysu. Z perspektywy polityków Michnik żądał rzeczy niemądrych, nie był racjonalnym partnerem, któremu można pójść na rękę, jedynie siał zamęt.

Ale było coś jeszcze. Upolitycznienie mediów to norma, która oznacza, że media angażują się w spór polityczny. Wchodzą na polityczną mapę epoki, komuś pomagają, komuś przeszkadzają. W takiej normie Michnik się nie mieścił, bo on nie korzystał z istniejącej mapy, ale chciał zmienić mapę. Zbudować inne podziały, a wokół nich inne obozy. Osobliwością początku polskiej demokracji był niecodzienny rodzaj upolitycznienia mediów, biorący się z obecności w nich polityków antysystemowych, mających inne cele niż główni gracze na scenie. Największą gazetę miał Michnik, największy tygodnik Kaczyński, a za chwilę jeszcze większy tygodnik mieć będzie Urban. Trzech naczelnych, trzech czynnych polityków łączyło jedno – nie służyli głównym graczom epoki, ale mieli własne polityczne plany. W przeciwieństwie do głównych graczy, których celem była kumulacja wpływów w istniejącym układzie sił, celem tych naczelnych było wywrócenie układu oraz stworzenie nowego, wedle własnego pomysłu. Kaczyński chciał wywrócić stół, przy którym Mazowiecki, Geremek i Wałęsa rządzili solidarnościowym obozem, dlatego poszedł na wojnę przeciw nim wszystkim. Michnik podobnie, wziął udział w wywracaniu stołu, aby potem wywracać go dalej, aby wymusić na Geremku i Kwaśniewskim historyczny kompromis, któremu obaj byli przeciwni. Urban nie ustępował w ambicjach, poszedł na jednoosobową wojnę nie tylko z obozem solidarnościowym, nie tylko z Kościołem, lecz także z większością Sojuszu, która zabiegała o dobre relacje z Wałęsą, Geremkiem, Michnikiem.

Upolitycznienie mediów w tamtej epoce nie było włączeniem się mediów do polityki, ale próbą przejęcia kontroli nad polityką; nie polegało na wspieraniu bliskich sobie polityków, ale na zmuszaniu ich do projektów, których nie akceptują. Tamto upolitycznienie było próbą przejęcia władzy nad polityką w poczuciu, że politykę można uporządkować dużo lepiej, dużo skuteczniej. Mimo młodego wieku Michnik i Kaczyński patrzyli z góry na solidarnościową starszyznę, uważali ją za pogubionych poczciwców. Z podobną wyższością patrzył Urban na młodzież z Sojuszu, przez dekadę był jedną z kluczowych figur generalskiego obozu, poradził sobie z wielkim kryzysem, ze stanem wojennym; teraz patrzył na Kwaśniewskiego, na Cimoszewicza jak na polityczne dzieci, które wystraszone pierwszą w życiu porażką błagają wroga o litość, zamiast go skopać. Z takich wyższościowych postaw, z takich ambicji wyłoniło się charakterystyczne dla epoki zjawisko baronów medialnych. Dość szybko z tej grupy odszedł Kaczyński, który „Tygodnik” zamienił na partię, ale jego miejsce zajął ojciec Rydzyk, jak czas pokaże, najbardziej ambitny z baronów.

Każdy z nich grał inaczej, miał inne metody, miał swój niepowtarzalny styl. Weźmy przykład Rydzyka, w ciągu kilku lat stał się politycznym liderem ciemnogrodu. Podobnie jak u Michnika jego siła brała się nie z tego, że politykę komentował, ale z tego, że wchodził do gabinetów władzy, aby mówić twardo: „rób, co ci każę”. A gdy premier albo minister tego nie robił, nie tylko go zwalczał w swoich mediach, ale też angażował się w polityczną grę, udzielał wsparcia wrogiej frakcji, pomagał w pałacowym zamachu. To była główna różnica między medium politycznie zaangażowanym a medialnym oligarchą. Upolitycznione medium jedynie krzyczy, oligarcha też krzyczy, ale również działa. Wchodzi za kulisy, przejmuje inicjatywę, łamie opór.

Warto zestawić Michnika z Rydzykiem nie po to, aby jednego czy drugiego obrazić, ale żeby zza poglądów dostrzec wspólną metodę działania. Głośne i angażujące spory o lustrację czy dekomunizację sprawiły, że Michnik był nie tyle analizowany, co oceniany. Pozytywnie przez sympatyków jego tez, krytycznie przez przeciwników. Ale na chwilę usuńmy treść sporu, spójrzmy na metody. Co widzimy? Że zarówno Michnik, jak i Rydzyk szybko utracili zdolność przekonywania innych, bo ich tezy były zbyt ostre. Obaj przyjęli to ze spokojem, nie złagodzili tez, od początku zrozumieli, że perswazja im nie wystarczy, że potrzebna jest siła. Swoje cele postanowili politykom narzucić, więc skupili się na rozbudowie siłowych arsenałów, nie szukali nowych argumentów, którymi przekonają opornych, nie łagodzili swoich ambicji do kształtów akceptowalnych dla świata, ale budowali wpływy, którymi opór przełamią. Rydzyk zbudował sobie prywatny elektorat, kilka procent Polaków zawsze głosowało tak, jak im kazał, a kilka procent to w polityce bardzo dużo – dzięki temu można wejść do Sejmu, dzięki temu można wygrać wybory, dzięki temu zbudować koalicję. Kilka procent pozwalało Rydzykowi mieć własnych posłów, którzy robili wszystko, co im kazał, a potem, gdy Buzek odmawiał posłuchu, Rydzyk mobilizował posłów i rząd przegrywał kluczowe głosowania. W kolejnych latach kilka procent pozwoliło mu stworzyć własną partię, którą rządził z tylnego siedzenia. W 2006 roku osobiście podjął decyzję o stworzeniu koalicji LPR-u z PiS-em, potem osobiście na Kaczyńskim wymuszał decyzje. Miał szczęście, Kaczyński jako warunek swojego bezpieczeństwa uważał brak rywala po prawej stronie, co sprawiło, że o poparcie Rydzyka bił się mocniej niż o inne fragmenty elektoratu. Dzięki temu Rydzyk odniósł wielki sukces, narzucił władzy cele, którymi brzydziła się nie tylko większość społeczeństwa, ale też do niedawna sama ta władza.

Michnik działał wedle podobnej logiki, ale był chaotyczny i niespójny, zwłaszcza w pierwszych latach, gdy owładnięty ideą historycznego pojednania, popełniał błąd za błędem. W tamtym okresie bardziej trwonił swoje siły, niż ich używał. Chaos jego działań najlepiej było widać na polu dla niego najważniejszym, czyli współpracy Unii z Sojuszem. Szanse na taką współpracę były nikłe, ale tym, którzy z niej chcieli skorzystać, od początku jedynie przeszkadzał. Ciągle wywieszał różowe sztandary, co uniemożliwiało sukces. Kiedy partie chcą zawiązać trudną koalicję, robią to z ostentacyjnym dystansem, ogłaszając głośno: brzydzimy się drugiej strony, ale dla dobra kraju godzimy się na współpracę. Tak wyglądały koalicje Unii z ZChN-em, albo Sojuszu z PSL-em; co kilka tygodni obie strony wybuchały teatralnym oburzeniem na koalicjanta, co uspokajało ich elektoraty. Gdyby Geremek przełamał się do idei rządu z Sojuszem, musiałby twardo oświadczyć, że postkomunistom niczego nie wybacza, ale nie ma wyboru, bo z prawicowymi partiami nie można dokończyć reform. Sprowadziłoby to liczne gromy, ale sytuacja byłaby względnie wygodna, to nie jest małżeństwo z miłości, lecz z konieczności. Po kilku latach, po oswojeniu elektoratów, można było iść dalej i budować strategiczny alians. Michnik taki scenariusz wiecznie uniemożliwiał, zbyt głośno mówił o koalicji z miłości, o historycznym pojednaniu. Postawił wóz przed koniem, wywiesił ideologiczne sztandary do czegoś, co się jeszcze nie stało i co przy takich sztandarach stać się nie mogło. Kwaśniewski wiecznie powtarzał: „wybierzmy przyszłość”, co było rozsądne; o przeszłości nie mówimy, bo przeszłość dramatycznie nas dzieli. Możemy współpracować na gruncie bieżących problemów, ale na wiecach partyjnych nadal musimy machać tymi historycznymi sztandarami, które lubią nasze elektoraty. „Wybierzmy przyszłość” było pragmatyczną propozycją, nie możemy zmienić emocji naszych wyborców, więc przynajmniej starajmy się uciec od tematu przeszłości. Jednak dla Michnika to było za mało, on chciał, jak mówił Kwaśniewski, „aktów strzelistych”, wybaczeń i pojednań, nie rozumiejąc, że takie gesty uniemożliwiają sukces. Ogłaszają braterstwo broni w momencie, kiedy obie armie chcą nadal prowadzić wojnę. Przecież Kwaśniewski odmawiał głębokiej rewizji historii nie dlatego, że nie chciał, ale dlatego, że nie mógł, miał wyborców takich, jakich miał. Podobnie było z Unią, miała wyborców, którzy chcieli kultywować historyczne różnice i nie chcieli niczego wybaczać. Po raz kolejny w życiu Michnik popełnił błąd, który mu ciągle wytykali najbliżsi, pomylił rolę moralisty z rolą polityka. Jak mówił Celiński: „On sam nie wie, którym głosem w danym momencie mówi”. Jako moralista nawołujący do pojednania robił coś, co politykowi pragnącemu antyprawicowej koalicji Unii i SLD uniemożliwiało sukces. Historyczny kompromis w polityce, czyli koalicja rządowa, był możliwy pod jednym warunkiem: że wszyscy będą udawać, że są wrogami historycznego kompromisu. Michnik tego nie dostrzegł, bo był skupiony wyłącznie na sobie, na swojej roli.

W drugiej połowie lat 90. Michnik przeszedł głęboką przemianę, zderzył się ze ścianą, przegrał ostatecznie, Unia przestała się liczyć, a Sojuszu nie trzeba było ani ratować, ani wspierać, sam zdołał przejąć pełnię władzy nad Polską. Wydarzenia potoczyły się inaczej, niż chciał Michnik, ale też inaczej, niż chciał Kaczyński, inaczej, niż chciał Wałęsa, inaczej, niż się spodziewał Kwaśniewski. Narodził się nowy świat, ale też nowy Michnik, który zamiast z realiami walczyć, postanowił się z nimi ułożyć. Zmienił strategię, postawił krzyżyk na Unii, zaakceptował istniejącą mapę polityczną. Od tamtego czasu Michnik zachowywał się w sposób bardziej przewidywalny, kumulował dalsze wpływy, w tym celu przeszedł do dominującego obozu, do Sojuszu, stał się jego graczem wewnętrznym, choć publicznie ten fakt starannie ukrywał. To był czas konsolidacji politycznych mocy medialnego imperium, dawny rebeliant, wiecznie podkładający politykom bomby, odszedł w przeszłość. Narodził się stateczny baron medialny, który chce się odciskać na polityce, ale już nie szalonymi szarżami, lecz skumulowaną potęgą. Nowy Michnik nie był już tak ambitny jak Rydzyk, nie pragnął zmiany świata, ale swojego znaczenia w istniejącym świecie.

Wydarzenie zbiegło się w czasie z biznesowym sukcesem Agory. Jej akcje weszły na giełdę, skala kapitalizacji była olbrzymia, Agora okazała się jedną z największych firm w kraju, jej szefowie trafili na listy najbogatszych Polaków. Agora od początku była potężnym graczem, ale po wejściu na giełdę sama siebie zaczęła postrzegać jako imperium, jako organizm, który potrzebuje kolejnych podbojów. Nowe rozmiary wymusiły nowe cele i nowe role, Agora mocno inwestowała w media, przejmowała istniejące tytuły, zakładała nowe, rozglądała się za kolejnymi inwestycjami, przede wszystkim za telewizją. Nie była już spółką z pierwszych lat istnienia, ciałem służebnym wobec dziennikarskich zadań. W pierwszych latach Michnik słyszał, że jego kontrowersyjne teksty szkodzą wizerunkowi „Gazety”, potem słyszał, że szkodzą biznesom Agory.

Od strony polityków sytuacja zmieniła się na gorszą. Owszem, Michnik uspokoił się, niemniej odniósł zbyt wielki sukces, aby polityka mogła się toczyć normalnie. „Gazeta” urosła tak bardzo, że nie działała już na rynku, ale stała się rynkiem. W swoim segmencie była gigantem, wystarczyło, że ten gigant oddychał, a innym brakowało tlenu. Gdyby gigant produkował czekoladę, nie byłoby problemu, jedynie cena słodyczy poszłaby w górę. Ale on produkował informację, co więcej, informację polityczną. Krzaklewski był wściekły, gdy się dowiedział, że Jerzy Buzek co tydzień się spotyka z Michnikiem, ale biedny premier nie miał wyboru, łudził się, że dzięki temu mniej będzie bity. Uderzeń ze strony innych gazet bał się również, ale nie były one śmiertelne, dopiero postawienie tematu przez „Gazetę” uruchamiało makabryczne domino. Jedno medium po drugim zaczynało uderzać. Nie było w tym zmowy, po prostu media szły za „Gazetą”. Miller tak to opisywał: „Wszystkie media patrzyły na to, co napisała »Gazeta Wyborcza«… To, co się rano ukazało w »Gazecie«, było wałkowane przez cały dzień przez inne redakcje, także telewizyjne i radiowe. To »Gazeta« decydowała o tematach i rodzaju debaty publicznej. Nie było żadnego innego podobnie znaczącego dyrygenta, który nadawałby ton całej orkiestrze”. Poczuł to na swojej skórze Tusk, gdy porzucił Geremka i założył Platformę, przez kolejne lata jego głównym problemem były medialne ataki. Podobnie było z PiS-em, Kaczyński na jednej planszy bił się z partiami, na drugiej z „Gazetą”, i rany zadane na drugiej planszy były dla niego bardziej bolesne.

„Gazeta” odniosła wielki sukces, ale ponieważ nie napotkała na drodze mocnego rywala, z którym by się musiała rynkiem podzielić, rosła dalej, aż urosła za bardzo. Nawet gdyby jej naczelnym był dobrotliwy Adam Boniecki, byłby to problem, ale naczelnym nie był Boniecki. W rozmowie z Żakowskim Michnik wyznaje: „ja mam temperament fanatyka”, na co Żakowski odpowiada: „Adasiu, przecież to i tak wie każdy, kto choć trochę interesuje się polską polityką”. W istocie, wiedział to każdy. Problem Michnika narastał i nie chodziło o lustrację czy historyczny kompromis. Od dawna problemem nie były poglądy Michnika, ale jego potęga oraz jego ambicje, które naruszały równowagę w świecie polityki.

Od połowy lat 90. cały świat polityczny widział w Michniku wroga, z jednym wyjątkiem – postkomunistów. W ich wypadku rachunek zysków i strat związany z istnieniem Michnika wyglądał korzystnie. Dla nich istniał zupełnie inny problem – problem „Gazety”. O ile politycy, nawet Kaczyński, cenili „Gazetę”, nie znosząc Michnika, to postkomuniści cenili Michnika, nie znosząc „Gazety”. Dla nich była ona pismem zaciekle antykomunistycznym, co było prawdą. Owszem, „Gazeta” była na ciągłej wojnie z prawicowymi antykomunistami, wiecznie im zarzucała: „bijecie jak wandale, brzytwą dekomunizacji”, ale sama biła w Sojusz równie mocno, może nie tak często, ale bardziej boleśnie. Wywiady z postkomunistami zawsze się zaczynały od pogardliwego przypomnienia ich niższego statusu: co robił pan w Marcu, czemu nie wyszedł z partii po 13 grudnia, czemu akceptuje pan moskiewskie pieniądze. Przed każdymi wyborami „Gazeta” mobilizowała do walki z Sojuszem, a czołówka Zatrzymać SLD! z 2001 roku oburzyła postkomunistów równie mocno, co antykomunistów wywiad Michnika z Kiszczakiem. Wyborcze sukcesy SLD na łamach „Gazety” przeżywano jak narodowe klęski, gdyby nie jej naczelny, „Gazeta” również przez prawą stronę byłaby postrzegana jako antykomunistyczna. Bez trudu mieściła się w tradycji dwóch skrzydeł antykomunizmu, twardego i umiarkowanego. Doszło jedynie do zamiany skrzydeł, do 1989 roku publicyści „Gazety” byli jastrzębiami, natomiast prawica nawoływała do umiaru, po 1989 roku było odwrotnie.

Aby być przyjacielem Sojuszu a jednocześnie szefem wrogiej Sojuszowi „Gazety”, Michnik stale musiał lawirować. Wobec lewicy ustawiał się w roli dobrego policjanta na tle antykomunistycznej redakcji, z kolei przed zespołem ukrywał naturę swoich więzi z Sojuszem. Politycy SLD spotykali się z Michnikiem zwykle u niego w domu, dużo rzadziej w redakcji, bo Michnik, jak mówi Miller, „nie chciał się afiszować z sympatią dla ludzi z naszego obozu”. Gdy rozmowa schodziła na teksty w „Gazecie”, eseldowcy słyszeli, że większość redakcji ma inne poglądy. „Wierzyłem w jego dobre intencje – opowiadał Miller – że nie może się przebić przez własną redakcję, przez nieufność własnego środowiska”.

Dlaczego Miller wierzył Michnikowi? Bo nie było powodu, aby mu nie wierzyć, Michnik bardzo pomagał Sojuszowi, postkomuniści byli izolowani w Polsce i za granicą. Michnik pomagał przełamać blokadę. „Chcesz poznać Joschkę Fischera?” – dzwonił Michnik do premiera Cimoszewicza. „Chcę” – odpowiadał premier. „To wpadniemy do ciebie”. „Chciałbyś poznać Frasyniuka?” – dzwonił do Millera. „Chciałbym”. „No to wpadnij do mnie”. Liderzy Sojuszu poczucie wyjścia z izolacji zdobywali w mieszkaniu Michnika. Były też ważniejsze przysługi, gdy Kwaśniewski upił się w Charkowie, Michnik zablokował publikację, w „Gazecie” nie ukazały się ani zdjęcia, ani informacja. Michnik był tak bardzo pomocny, że politycy Sojuszu przywykli, aby przy każdym większym kryzysie szukać u niego ratunku. Na przykład prawica oskarżyła prezydenta o kłamstwo lustracyjne. Opowiada Miller: „Pierwsza nasza reakcja była taka: idziemy do Michnika. Poszliśmy do niego i on, widząc nasze miny, mówi: »Kwaśniewski! Kur…, wiedziałem, że mu coś takiego zrobią«”. Główne postaci obozu nie miały powodu, aby się skarżyć na współpracę z Michnikiem, owszem, bywały zgrzyty, czasem Michnik stawiał zbyt wysokie żądania, na przykład domagał się wyrzucenia z list wyborczych Krzysztofa Janika i Jerzego Szmajdzińskiego albo próbował zablokować wybór Oleksego na szefa partii. Ale zazwyczaj nie było większej sprzeczności interesów, współpraca układała się tak dobrze, że już w latach 1996–1997 nazywano go w Sojuszu „wiceprezydentem”. Tak silnej pozycji politycznej Michnik nigdy wcześniej nie miał, stabilne wpływy zdobył dopiero jako gracz obozu postkomunistycznego. Z Mazowieckim czy z Geremkiem nie potrafił zgodnie współpracować, markę solidnego partnera zbudował sobie dopiero w Sojuszu. Nie dlatego, że Millera czy Kwaśniewskiego owinął sobie wokół palca, gdy spojrzymy na rachunek politycznych korzyści, było raczej odwrotnie, ci dwaj czerpali znacznie większe profity. Michnik płacił rosnącą niechęcią we własnym obozie, oni tylko zyskiwali, poszerzali poparcie dla siebie, dzięki wsparciu Michnika Sojusz wdarł się do politycznego centrum, co w tamtej epoce było warunkiem rządzenia.

Czemu Michnik na taki bilans się godził? Bo postkomuniści płacili czymś, co było dla niego najcenniejsze: szczerym podziwem. Na czerwonym boisku Michnik był bogiem – bohaterem, autorytetem, legendą. Czczono go równie mocno, równie intensywnie, jak kiedyś czciła go studenteria oraz intelektualne salony. Robert Kwiatkowski: „O jego względy zabiegali nie tylko prezydent z premierem”, ale wszyscy, „także ja”. Zbigniew Siemiątkowski: „Przyznaję się do kultu Michnika”. Miller: „Porywała mnie jego erudycja, imponowało mi jego miejsce w historii… Michnik jest jednym z największych żyjących Polaków”. To było coś dużo więcej niż wdzięczność, to była realna fascynacja. Dorośli, często bardzo dorośli mężczyźni, patrzyli na niego maślanym wzrokiem; to była powtórka z młodości, kiedy Słonimski, Herbert czy Miłosz dawali mu poczucie własnej niezwykłości. To było doświadczenie, którego w solidarnościowym obozie nie mógł już odnaleźć. Na rautach postkomunistycznej władzy był centralną postacią, ich uczestnicy opowiadają, że wszyscy do niego podbiegali, słuchali, śmiali się, klaskali, z premierami włącznie, każdy marzył, aby właśnie jego Michnik publicznie uściskał. Zerwanie przez Michnika znajomości było przeżyciem, Kiszczak słał do Michnika listy, pytał, czemu ten przestał go odwiedzać. Solidarnościowa opinia publiczna nie potrafiła zrozumieć wyborów Michnika, bo nie domyślała się nawet, z jaką adoracją się spotkał po drugiej stronie. Ona widziała Michnika wyciągającego rękę do przeciwnika, który sam nie chce się ukorzyć. Michnik widział co innego, czerwone legiony klęczące przed nim, bijące mu czołem, aż ziemia się trzęsła.

Trudno powiedzieć, od kiedy Michnik w pełni związał się z postkomunistami, od kiedy, myśląc „my” lub „nasi”, miał na myśli Kwaśniewskiego i Millera. Albo od kiedy Kwaśniewski i Miller włączyli Michnika do swojego „my”. Na pewno stało się to na długo przed 2001 rokiem, bo kiedy Sojusz zdobył pełnię władzy, cała trójka, jak opowiada Miller, nawykła traktować siebie jako triumwirat: „Kwaśniewski i ja mieliśmy realną władzę polityczną. Natomiast Michnik miał rząd dusz w środowiskach opiniotwórczych”. Czy w tamtych latach był silnym graczem? Zdaniem większości polityków Sojuszu od dawna był silny, stanowczo zbyt silny. Przez całe lata 90. zarzucali Kwaśniewskiemu, że bardziej kokietuje Michnika niż własny elektorat. Jednak tamte emocje trudno uznać za opis siły Michnika, raczej były wyrazem pretensji do „Gazety” niż chłodną oceną siły jej szefa. Niemniej pomieszanie było zrozumiałe, Michnik ciągle stał wobec Sojuszu w dwóch sprzecznych rolach, przyjaciela oraz wroga. Politycy Sojuszu lgnęli do Michnika, natomiast nienawidzili kierowanej przez niego „Gazety”, bali się również ustępstw wobec jej żądań, wiecznie je tropili w decyzjach Kwaśniewskiego. Gdy w 2001 roku wzięli pełnię władzy, uważali, że mają tylko jednego sojusznika, czyli Michnika, i tylko jednego śmiertelnego wroga, czyli „Gazetę”. To był moment, kiedy szpagat, w jakim stał Michnik, okazał się zbyt wielki. W Sojuszu narodził się pomysł ograniczenia potęgi Agory, i narodził się w głowach ludzi, którzy byli w świetnych relacjach z Michnikiem. W ich intencji nie był to cios w Michnika, ale w „Gazetę”, która nie potrafi nadążyć za politycznymi sympatiami jej szefa. Schizofrenia Michnika wobec Sojuszu zmusiła Sojusz do schizofrenii wobec Michnika. Sojusz nadal kochał Michnika, zarazem szedł na wojnę z jego medialnym imperium.

Był też problem samego Michnika, ważny przede wszystkim dla nowego premiera. Michnik za swoje przysługi żądał zapłaty, Miller mówił: „Uważał, że każda władza powinna uwzględniać – albo wręcz wykonywać – linię jego gazety, nawet odwoływać ministrów na jego żądanie… miał ambicje konstruowania własnej Rady Ministrów”. Kwaśniewski, Cimoszewicz i Oleksy godzili się na małe ustępstwa, ale Miller był z innej gliny. A gdy jeszcze usłyszał, że Agora chce kupić Polsat, dostrzegł w tym zagrożenie dla siebie. Uznał, że teraz Michnik będzie wymuszać decyzje ze zdwojoną siłą: największej gazety w kraju i największej telewizji w kraju. Miller nie tyle zaatakował Michnika, on postanowił się przed nim obronić, zablokował zakup Polsatu, aby w przyszłości nie zostać zakładnikiem magnata medialnego. To, że Michnik skumulował potężną władzę, potwierdzają kluczowe postaci epoki. Kwaśniewski: „Adam… nie zrozumiał, jak silną w ramach konstrukcji i destrukcji zbudował sobie pozycję w Polsce… Zbudował taką ilość wpływów i kontaktów, że stał się kłopotem samym w sobie”. Podobnie uważał Urban, w tamtej epoce, obok Kwaśniewskiego, główny sojusznik i przyjaciel Michnika. Zdaniem Urbana Michnik zgromadził tak wielkie wpływy, że stał się silniejszy od premiera. Jego aktywa tak opisywał: 1) „zbudował gęstą sieć różnorodnych politycznie i personalnie powiązań prywatno-osobistych; 2) „wykorzystywał ten kluczowy element wpływów, jakim jest w polityce zakulisowe skumplowanie przy wódce”; 3) „skumulował tak rozległą zakulisową wiedzę o sprawach i ludziach, iż wielu czołowych polityków musi zabiegać o jego dyskrecję i lojalność”; 4) posiadał gazetę, która „palcem wskazuje, kogo obalić… a wyroki personalne »Gazety« bywają bezapelacyjne”. Gdy premier poszedł na wojnę z Agorą, Urban napisał: „Miller próbuje uniemożliwić… Michnikowi kupienie telewizji Polsat. Raczej mu się nie uda ze względu na potęgę Michnika”.

Kiedy wydarzenia się przetoczyły, cała Polska mogła zobaczyć, jak wyglądają nieformalne wpływy i jak się z nich korzysta. Mogła obejrzeć, co Michnik robi za kulisami, czego chce od władzy, jak walczy o swoje. Nie wyglądało to apetycznie ani legalnie, ani demokratycznie. Zakulisowej roli Michnika w polskiej polityce nie dało się już obronić, nawet Kwaśniewski oświadczył, że w korzystaniu z nieformalnych wpływów szef „Gazety” poszedł stanowczo za daleko: „Dla Adama ta historia z Rywinem to jest bardzo poważny powód, żeby zastanowić się nad przyszłością »Gazety« i nad samym sobą”. I dalej: „»Gazeta« powinna być gazetą, prezydent – prezydentem, rząd – rządem, a biznes – biznesem… Trzeba zrobić krok do tyłu. Dla dobra sprawy… Trzeba ten krok wstecz zrobić, żeby mieć pewność, że wygrany przetarg jest wygranym przetargiem, że decyzja, którą podejmuje władza, nie ma żadnego tła”.

Ale to był komunikat dla opinii publicznej, oburzonej działaniami Michnika, dla polityków Sojuszu zachowanie Michnika też było wstrząsem, ale innym. Bijąc się o Polsat, Michnik zniszczył nie tylko Millera, zniszczył cały obóz. Nawet wrogowie przecierali oczy, przez całe lata słyszeli od Michnika, że faszyzm stanowi śmiertelne zagrożenie, że wszystkie wysiłki trzeba podporządkować zwycięstwu lewicy, i rok po tym, jak ta odniosła wielkie zwycięstwo, Michnik cały projekt wysadził w powietrze. Z ambicji, z magnackiej dumy, aby pokazać, że nikt mu nie będzie dyktować warunków. Co ciekawe, wszyscy wiedzieli, że Michnik nie chciał Sojuszowi wyrządzić krzywdy, po wybuchu afery dwoił się i troił, aby ochronić Millera i Kwaśniewskiego, ale było za późno, okazał się przyjacielem z tego gatunku, którego trzeba się lękać bardziej niż wroga. Sojusz się od Michnika odsunął, w nowym rozdaniu rządziły dawne twarze – Kwaśniewski, Belka, Janik, Oleksy – starzy znajomi Michnika, ale dla Michnika nie było już miejsca, nikt go o zdanie nie pytał, nikt się z jego zdaniem nie liczył. Chwilę potem pełnię władzy przejęła prawica, co przypieczętowało polityczny upadek Michnika, od wielkiej polityki został odsunięty raz na zawsze.

W 2003 roku skończyła się epoka nacisków na politykę ze strony naczelnego „Gazety”, nacisków opartych wyłącznie na uzurpacji, bo przecież reguły ustrojowe są jasne, konstytucja nic nie mówi o „czwartej władzy”, a tylko o wolności słowa. Media mogą pisać, co chcą, popierać, kogo chcą, krytykować, kogo chcą, ale nie mogą występować w roli politycznego gracza, który za kulisami stawia władzy żądania. Jedyna droga do rządzenia w demokracji wiedzie przez wybory. Michnik nie korzystał z demokracji, on dokonywał na nią inwazji, z zewnątrz wymuszał na niej własne cele i własną wolę. Dziesięć lat wcześniej Michnik bronił demokracji przed despotyczną jednostką nieliczącą się z regułami ustroju. Portretował Wałęsę, ale opisał siebie.

Rozdział XI
Upadek

Afera Rywina była kluczowym wydarzeniem w życiu Michnika nie dlatego, że zrobił coś innego niż zwykle, tylko dlatego że inni po raz pierwszy zobaczyli Michnika takiego, jaki był, gdy wchodził za polityczne kulisy. Całości afery opisywać nie będziemy, w tamtej historii oświetlamy tylko te miejsca, w których pojawia się Michnik, nie wchodząc w kwestię winy premiera ani jego ludzi. Nie pytając, kto w tej historii jest zły, kto gorszy, a kto najgorszy.

Jeszcze przed wyborami ekipa Millera zaczęła pracować na nową ustawą medialną. Zapisano w niej sporo restrykcji wobec prywatnych mediów, ale naprawdę ważny był jeden zapis, zabraniający nadmiernej koncentracji mediów. Zapis wyraźnie skrojony pod Agorę, nie chodziło w nim o samą koncentrację, ale o koncentrującego, zapis był tak zbudowany, że zabraniał Agorze kupienia Polsatu, ale gdyby Polsat chciał kupić Agorę, nie miałby problemu. Powód był oczywisty, szef Polsatu nie próbował rządzić polską polityką z tylnego siedzenia, w przeciwieństwie do szefa „Gazety”.

Po wyborach rząd przedstawił projekt ustawy, zaś Agora ruszyła do walki z projektem. Właśnie podpisała list intencyjny w sprawie zakupu Polsatu, więc siłami „Gazety” zorganizowała wielką kampanię, przedstawiając Millera jako wroga wolności słowa. Interesy obu stron były jasne i zrozumiałe. Miller nie chciał pozwolić na podwojenie wpływów Michnika i to nie dlatego, że był Millerem, ale ponieważ był premierem. Żaden premier nie zgodziłby się na to, aby Polsat został kupiony przez Michnika, Rydzyka, Urbana albo kogoś innego, kogo celem nie jest biznes, lecz polityka. Ale Agora też miała swoje racje, była koncernem, chciała zarabiać, mało ją obchodziły lęki premiera, mało ją obchodziły skargi na Michnika. Od wielu lat była typową, cyniczną maszyną do robienia pieniędzy. Ona także miała dość politycznej aktywności Michnika, kilka razy zastanawiano się nad jego odsunięciem, ale tym razem zarząd domagał się politycznej pomocy, zakup Polsatu nie był kolejną inwestycją, ale złotym strzałem, Polsat był wart dużo więcej niż „Gazeta”, jego zakup wynosił Agorę na inną orbitę. Więc koncern poszedł na wojnę, po Polsce rozbiegli się lobbyści, członkowie zarządu ruszyli budować sojusze z innymi mediami, łamy „Gazety” zostały podporządkowane walce o interesy Agory, a jej szef poszedł do politycznych gabinetów, do prezydenta, do premiera, do ministrów.

Miller wobec Michnika przyjął taktykę: „O niczym nie wiem, rozmawiaj z autorami ustawy”. Ale te rozmowy nic nie dawały, więc Michnik dalej napierał, dzwonił do premiera, odwiedzał go, naciskał. Miller pochylał się z troską, obiecywał kompromis i znowu odsyłał do swoich ludzi, a ci nawet nie ukrywali wrogości wobec Agory. Premier brał odwet za długie lata, kiedy „Gazeta” go biła, a Michnik bezradnie rozkładał ręce, mówiąc, że nie ma wpływu na swoją redakcję. Teraz Miller robił to samo, obiecywał jedno, Aleksandra Jakubowska robiła drugie. Po pół roku widać już było, że Miller się nie ugnie, Michnik przegrywał, gdy nagle pojawiła się szansa na przełom. Prezes Agory Wanda Rapaczyńska poprosiła o pomoc Lwa Rywina, znanego producenta, z którym od lat robiła biznesy, chwalił się, że ma świetne kontakty z premierem, że może wszystko załatwić. Rapaczyńska spisała mu żądania Agory, ten wziął kartki i po tygodniu wrócił rozradowany. Oświadczył, że jest w stanie sprawę załatwić, ale pod warunkiem że 1) to on zostanie prezesem Polsatu, 2) „Gazeta” załagodzi krytykę wobec rządu, 3) Agora zapłaci 17,5 milionów dolarów łapówki. Kto stał za pomysłem łapówki, do dziś nie wiadomo. Czy tylko politycy Sojuszu pracujący nad ustawą? Czy też sam premier? Czy łapówki chcieli dla siebie, czy dla partii? A może żądali łapówki tylko po to, aby potem skompromitować Agorę? Wiemy jedno, Michnik i Agora przez kluczowy tydzień afery utwierdzali wysłanników Rywina w poczuciu, że są gotowi przyjąć wszystkie warunki. W tych dniach Rywin przedstawił ofertę trzem osobom: prezes Agory, wiceprezesowi oraz Michnikowi, ani razu nie usłyszał „nie”. A ponieważ nie było odmowy, kilka godzin po tym, gdy Rywin zaproponował Rapaczyńskiej łapówkę, Jakubowska przysłała projekt korzystny dla Agory, pozwalający jej kupić Polsat. Agora natychmiast ruszyła do rozmów, przez następny tydzień, dzień po dniu Michnik i szefowie Agory negocjowali zapis, nadal nie odrzucając oferty łapówki. Po wielu miesiącach przed sejmową komisją śledczą będą tłumaczyć, że byli „idiotami”, że nie powiązali obu wydarzeń – faktu, że po raz pierwszy rząd położył na stół korzystną ofertę, oraz faktu, że miało to miejsce w dniu, w którym Rywin złożył swoją propozycję, nie słysząc „nie” w odpowiedzi. Ale było inaczej, nie byli idiotami. Do drzwi Agory zapukał przestępca z ofertą załatwienia za łapówkę czegoś, co już się wydawało przegrane. Więc zrodził się pomysł, aby powiedzieć przestępcy: przygotuj korzystny projekt ustawy. I w ostatniej chwili zamiast płacić łapówkę zaszantażować premiera ujawnieniem sprawy. Powiedzieć mu: Patrz, dla łapówki twoi ludzie napisali korzystny dla nas projekt. I jeśli tego projektu nie zaakceptujesz, my ujawnimy ofertę łapówki, co skompromituje ciebie.

W tej grze Michnik odegrał kluczową rolę, Agora jemu przekazała rozgrywkę, Michnik osobiście poprowadził całość negocjacji, zarząd pozostawał w drugiej linii, pisał i opiniował kolejne wersje ustawy, informował Michnika, czy kolejne zapisy są już korzystne dla Agory, czy jeszcze nie. Natomiast Michnik wziął na siebie najważniejsze sprawy, on zwodził drugą stronę oraz on przykładał premierowi pistolet do głowy, strasząc ujawnieniem sprawy. Równo przez tydzień Jakubowska i Agora wspólnie pisali projekt, każdego dnia obie strony po kilka razy dziennie wymieniały się kolejnymi wersjami. Jakubowska ciągle tasowała projekty, raz pokazywała wersję korzystną dla Agory, raz – nie mogąc się doczekać łapówki – niekorzystną. A wtedy do gry wkraczał Michnik, uderzając coraz mocniej. Najpierw poszedł do premiera i dał mu notatkę Rapaczyńskiej z opisem oferty, jaką dostała od Rywina. Miller się nie ugiął, powiedział, że to bzdury. Wtedy Michnik ujawnił sprawę kilku politykom Sojuszu, aby do Millera dotarło, że jest gotów sprawę publicznie ujawnić. Informacja natychmiast dotarła do Millera, ale znowu się nie poddał. Wtedy Michnik zaprosił Rywina do siebie i nagrał jego ofertę.

Tamten ostatni moment, jak potem odkryła komisja śledcza, miał niezwykłą dramaturgię. Nazajutrz rząd miał przyjąć projekt ustawy medialnej, to już była ostatnia prosta, obie strony postanowiły przypuścić rozstrzygający atak. O tej samej godzinie Miller i Michnik zastawili na siebie pułapkę. Michnik zaprosił do siebie Rywina i nagrał ofertę łapówki. I dokładnie w tym samym czasie, kiedy Michnik nagrywał Rywina, sekretarka Millera zadzwoniła do sekretarki Michnika z zaproszeniem na wieczór, na konfrontację z Rywinem. Wieczorem spotykało się dwóch brutalnych graczy, każdy trzymał w rękawie swojego asa. Miller mówiący: ja jestem czysty, patrz, sam Rywin mówi, że nie ja go wysłałem. I Michnik mówiący: mam coś więcej, mam taśmę, na której Rywin składa ofertę w twoim imieniu. Obaj spotykali się w niezwykłym momencie, w ostatnim akcie dramatu, na kwadrans przed ostatnią rundą rozmów Agory z Jakubowską, która miała się toczyć w pokoju sąsiadującym z gabinetem premiera. Siła asów w rękawach miała zdecydować, kto wyjdzie zwycięzcą, czyj projekt przyjmie jutro rząd.

Michnik przyszedł do Millera, aby mu powiedzieć, że posiada mocniejsze karty, ma nagranie, ma twardy dowód łapówkowej oferty. Dla obu stron istota wydarzeń, czyli korupcyjna oferta, nie była problemem, dla obu liczyła się wyłącznie ustawa, ważne było to, kto kupi Polsat. Obie strony wiedziały, że gdyby Michnik walczył z korupcją, poszedłby do prokuratury, ale przyszedł do premiera, bo w pokoju obok siedziała Jakubowska i wiceprezes Agory. Przyszedł, aby zmusić premiera do zgody na kupno Polsatu. Ponieważ cios Michnika był stanowczo mocniejszy, Miller nie miał wyboru, ugiął się. Po wyjściu Rywina premier razem z Michnikiem przeszli do pokoju obok, do Jakubowskiej i Łuczywo. Jakubowska wręczyła Łuczywo kolejną wersję projektu, a Miller spytał: „czy to jest to, o co wam chodzi, czy to jest to, co was zadowala?”. Chwilę potem to samo pytanie powtórzył Michnik: „Helenko, czy to jest to, o co chodzi?”. Łuczywo potrzebowała czasu, aby tekst przeanalizować. Tak, to było to, o co chodzi.

Następnego dnia rząd przyjął ustawę. Co prawda Jakubowska w ostatniej chwili wprowadziła zmiany, ale zakazu kupna Polsatu w ustawie nie było. Agora chciała ustawy, ale nie chciała płacić i pierwszy etap rozgrywki wygrała. Ale dla obu stron jasne było, że Miller może projekt zmienić w parlamencie, aby temu zapobiec, Michnik zaczął szerzej historię ujawniać. Opowiedział o niej na kolegium w „Gazecie”, opowiedział Urbanowi, człowiekowi o najdłuższym języku w Warszawie, a potem, jak sam mówił, zaczął „opowiadać na prawo i lewo” co najmniej „dwustu, trzystu osobom”. Temat szybko trafił do warszawskich redakcji, a wtedy Michnik dzwonił i prosił, aby o sprawie nie pisały. Nie chodziło przecież o ujawnienie sprawy, gdyby chciał ją ujawnić, sam by to zrobił, chodziło o dalsze straszenie premiera ujawnieniem. Ale premier nie chciał się wystraszyć, dyktat Michnika stał się dla niego nieznośny, a upokorzenie niedawną porażką nie do przełknięcia. Szybko zrozumiał, że sprawy zaszły tak daleko, że w jakiejś formie Michnik będzie musiał sprawę ujawnić, i z tym faktem się pogodził. Uznał, że będzie jakiś skandal, ale warto zapłacić cenę i nie dać Michnikowi Polsatu. Premier przyjął kurs na czołowe zderzenie, przywracał w Sejmie kolejne punkty antyagorowego projektu, mało tego, próbował samemu zdetonować aferę, do Michnika przyszedł minister sprawiedliwości z prośbą o wydanie taśmy, aby prokuratura mogła wszcząć śledztwo. Ale Michnik ministra pogonił, kategorycznie odmówił oddania taśmy, powiedział, że ambicją „Gazety” jest doprowadzenie do końca dziennikarskiego śledztwa. Jednak to był sygnał, że Miller już się nie boi. W grudniu ustawa wróciła do pierwotnego kształtu, kilka dni potem Michnik zdecydował się ujawnić nagranie rozmowy z Rywinem.

27 grudnia „Gazeta” opublikowała sławny tekst Przychodzi Rywin do Michnika, będący triumfem Agory. Dopięła swego, ze względu na podejrzenie korupcji marszałek Sejmu natychmiast zawiesił pracę nad ustawą medialną, a jej projekt trafił do kosza. Zakaz kupna Polsatu został ponownie uchylony i na tym sprawa się miała zakończyć, ale ta żyła dalej. Michnik był zaskoczony, próbował temat wygasić. Kilka dni później na lotnisku powitali go dziennikarze, reporter TVN-u spytał go o aferę, usłyszał od Michnika: „Spierdalaj”. Niewiele to dało, przez kolejne dni wszyscy pisali tylko o aferze Rywina. Michnik był coraz mocniej wystraszony, taśma była jedyną rzeczą, która przemawia na korzyść Agory, cała reszta ją kompromitowała. Zarzutów było mnóstwo: nielegalny lobbing, zakulisowe naciski na władzę, korupcyjna gra, szantażowanie premiera nagraniem, nielegalny tryb pracy nad ustawą, przetrzymywanie nagrania w sprawie przestępstwa przez pół roku. Michnik oraz Agora zdecydowali, że całą uwagę publiczną muszą skupić na Rywinie, na taśmie oraz na zasłudze jej ujawnienia, wszystko inne ma zostać przemilczane. Po kilku dniach ukrywania się przed dziennikarzami Michnik zorganizował konferencje prasową, przeprosił za „spierdalaj”, mówił tylko o Rywinie, o łapówce, o Czarzastym i Kwiatkowskim. I ciągle podkreślał: ujawniliśmy, nie baliśmy się ujawnić, pokazaliśmy prawdę.

Ruszyło śledztwo prokuratorskie, ruszyła sejmowa komisja śledcza, Michnik chętnie mówił o rozmowie z Rywinem, ale o niczym innym już nie. Sejmowa komisja zaczęła swoje śledztwo właśnie od przesłuchania Michnika, a on ciągle powtarzał, jak wszyscy w Agorze byli „absolutnie wstrząśnięci”, „przerażeni”, jak oferta łapówki Michnikowi „odebrała mowę”. Ale chwilę potem mówił, że niczego więcej nie wie, niczego nie pamięta, nie przypominał sobie, co robił wcześniej, nie przypominał, co robił później, albo zasłaniał się tajemnicą dziennikarską. Choć komisja polowała na autorów łapówki, zeznania Michnika były tak dziwne, że od razu wzbudziły podejrzliwość. Wezwano kolejnych świadków, już kilka tygodni potem okazało się, że Michnik w zeznaniach zataił większość kluczowych wydarzeń z dni poprzedzających nagranie z Rywinem, jak też z dni następnych. Ukrył całą wiedzę o negocjacjach w sprawie ustawy medialnej, które on sam oraz Agora prowadzili z rządem. Podobnie postąpili prezes i wiceprezes Agory, a przecież była to sprawa kluczowa, negocjacje dotyczyły właśnie tej ustawy, za którą oferowano łapówkę, a stroną negocjacji byli ci, którzy łapówkę oferowali. W mediach pojawiły się ataki na Michnika, że ukrywa prawdę, oburzona „Gazeta” odpowiadała, że to przecież Michnik prawdę ujawnił. I tak, i nie. Michnik ujawnił jeden fragment, ale zataił wszystkie pozostałe, również te, które były potrzebne do znalezienia winnych. Potem było jeszcze gorzej, Michnik robił wszystko, aby utrudnić śledztwo. Co ciekawe, robił to z ostentacją, nawet nie udając, że ma inne cele. Oto fragment zeznań Michnika w prokuraturze:

„– Panie redaktorze, czy zna Pan notatkę Lwa Rywina sporządzoną dla Aleksandra Kwaśniewskiego?

– Odmawiam odpowiedzi ze względu na tajemnicę dziennikarską.

– Panie redaktorze, czy był Pan u prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego po konfrontacji 22 lipca u Leszka Millera?

– Odmawiam odpowiedzi ze względu na tajemnicę dziennikarską.

– Panie redaktorze, czy zawiadomił pan ministra sprawiedliwości Grzegorza Kurczuka o sprawie Rywina?

– Odmawiam odpowiedzi ze względu na tajemnicę dziennikarską.

– Panie redaktorze, czy zaprosił pan Helenę Łuczywo na spotkanie u Leszka Millera 22 lipca?

– Odmawiam odpowiedzi ze względu na tajemnicę dziennikarską.

– Panie redaktorze, czy wszystkie czynności, jakie pan podejmował w tej sprawie po 22 lipca, były podejmowanie w ramach śledztwa dziennikarskiego?

– Odmawiam odpowiedzi ze względu na tajemnicę dziennikarską”.

Tej strategii Michnik trzymał się również wtedy, gdy stało się jasne, że żadnego śledztwa dziennikarskiego nie było, był tylko jeden dziennikarz i to nieznający się na dziennikarstwie śledczym, aby niczego nie szukał i niczego nie znalazł. Drugie przesłuchanie Michnika przed komisją śledczą było już twardą odmową współpracy. Zeznania z ostatnich miesięcy, także zeznania szefów Agory, pokazały już, że Michnik ukrył większość faktów. A ten, zamiast się miękko wycofać, zdecydował się na prowokacyjny show. „Czy przypomina pan sobie jakąś rozmowę z ludźmi, którzy mogli mieć jakiś wpływ na kształt tej ustawy?”. Michnik: „Absolutnie nie zaprzeczam temu. Mogłem rozmawiać z bardzo wieloma ludźmi, ale żadnej konkretnej rozmowy w tej chwili nie potrafię przytoczyć, ale absolutnie się nie wypieram tego”. „Czy premier nalegał na opóźnienie publikacji?”. Michnik: „Nie potrafię w tej chwili powiedzieć, czy tego typu sytuacja miała miejsce, chociaż jej nie wykluczam”. Po kilku odpowiedziach stało się jasne, że to nie kluczenie, lecz odmowa współpracy. Pytany o treść kolejnych rozmów, mówił, że nie pamięta, ale jeśli komisja spyta jego rozmówcę, to on się zgadza z tym wszystkim, co ten rozmówca powie. Tomasz Nałęcz i Rokita byli coraz bardziej zirytowani, ten drugi wniósł o wymierzenie Michnikowi kary grzywny. Było to dziwne, szefowie Agory wobec komisji wykazali pokorę, ukrywali prawdę, póki mogli, ale gdy ta wyszła na jaw, nie mieli śmiałości, aby szydzić z prawa. Rokita: „Czy pani zdaje sobie dzisiaj sprawę z tego, że zachowanie pani i Michnika… mogło zostać przez ludzi, którzy chcieli wziąć tę łapówkę, odebrane jako zgoda na wręczenie tej łapówki?”. Rapaczyńska: „Oczywiście, że dzisiaj, panie pośle, dzisiaj, że tak powiem, w świetle większej znacznie znajomości faktów, sobie zdaję z tego sprawę”. Michnik postępował inaczej, zdecydował się na zwarcie, ustawił się na tej samej półce co oskarżani o łapówkę, którzy jawnie kontestowali prace sejmowej komisji oraz prokuratury. Zachowanie Michnika po aferze było jeszcze bardziej zdumiewające niż w czasie afery. W negocjacjach z Millerem był brutalnym oligarchą wymuszającym na władzy swoje interesy, ale przed komisją pokazał twarz, jakiej nawet oligarchowie nie pokazują, zamiast grzecznie kłamać, drwił. Prawdopodobnie zabrnął w kłamstwach za daleko, a nie chciał posypywać głowy popiołem, był na to zbyt dumny, czuł się moralnym autorytetem, więc nie miał zamiaru uczestniczyć w spektaklu, w którym musi publicznie przyznać się do winy. Co nie zmienia faktu, że przyjął strategię fatalną. Opinia publiczna nie była w stanie śledzić meandrów śledztwa, reagowała na proste bodźce, na zachowanie świadków, a Michnik w tamtych miesiącach robił fatalne wrażenie. Obrażał komisję, szydził z prokuratorskich pytań, rugał dziennikarzy. I dlatego przegrał przed trybunałem opinii publicznej, w jej oczach okazał się człowiekiem, który nie walczy ze złem polityki, ale w nim uczestniczy. Nieliczni, którzy w sprawę głębiej wniknęli, byli jeszcze surowsi w ocenach. Nawet przy założeniu, że skorumpowani byli wszyscy, z premierem włącznie, nie usprawiedliwia to brudnej wojny z własnym państwem. Są wartości wyższe niż zyski Agory, firm poszkodowanych przez państwo są tysiące, firm, od których żądano łapówek, jest jeszcze więcej, ale to nie powód, aby brać strzelbę i siłą wydzierać swoje. Szantażować premiera, łamać antykorupcyjne przepisy, w sekrecie przed światem, bez żadnego nadzoru negocjować ustawę mającą wyłącznie jeden cel, interes własnego koncernu.

Długo zastanawiano się, co się stało z Michnikiem, dominujące wówczas wyjaśnienie odwoływało się do charakterologicznego przełomu. Było dwóch Michników, ten sprzed 1989 roku i ten późniejszy, pierwszy był wielki, drugi się pogubił. Bo dokonał kilku złych wyborów, bo wpadł w złe towarzystwo, a przede wszystkim, bo reguły polityki nad nim zapanowały, przycięły go do swojego formatu. Jednak tamto wyjaśnienie nie brzmiało przekonująco, pasowało do wielu polityków, jednak nie do Michnika. Z prostego powodu w jego życiu nie było przełomu, nie było dwóch Michników, był wiecznie ten sam, którego wielokrotnie widzieliśmy na różnych etapach życia. Jego charakter zawsze był niestabilny, co sygnalizowali jego przyjaciele. Był u niego ów „niebezpieczny egocentryzm”, o którym mówił Kisiel, było wieczne „manipulowanie innymi”, na co wskazywał Geremek, „polityczne awanturnictwo”, o które mieli pretensje Wałęsa i Mazowiecki, „nieliczenie się z innymi”, co zarzucali mu Kuroń i Modzelewski, „pomieszanie roli polityka i moralisty”, o czym mówił Celiński. Ale najbardziej niszczące były identyfikacje, do których Michnik sam się przyznawał, czyli zestaw własnych wyobrażeń o sobie. Poczucie własnej wyjątkowości, o którym stale pisał od lat 70., chęć bycia sumieniem polskiej polityki, iluzja posiadania osobistej misji od Boga, poczucie swojego historycznego znaczenia. Cechy charakterologiczne oraz zestaw wyobrażeń na temat swojej osoby od początku tworzyły mieszankę wybuchową, prowadzącą do zachowań zuchwałych, nawet wtedy, gdy najbliżsi prosili o umiar. Nad Michnikiem władzę przejęła mania wielkości, ona nie tyle go napędzała, ile nim miotała. Nawet gdy miał rację, szedł o kilka kroków za daleko, a gdy jej nie miał, szedł jeszcze dalej. I ta mania wielkości stała się również przyczyną jego upadku, zawieszony między ziemią polityki a niebem własnych wyobrażeń sam już nie wiedział, co robi. Aż w końcu obudził się w roli bezwzględnego lobbysty, zacierającego ślady działań własnych, ale też działań ludzi, których miejsce było na ławie oskarżonych. Ta rola nie była jego wyborem, ale nie była też przypadkiem, od dwóch dekad mechanika jego zachowań nie była normalna, co kiedyś musiało wyjść na jaw. I wyszło w momencie najbardziej dla Michnika okrutnym.

Teoria dwóch Michników nie była opisem Michnika, ale opisem emocji współczesnych mu ludzi. Wielkiego uznania dla Michnika dawnego, więziennego, oraz wielkiego zawodu Michnikiem późniejszym. Osią tego myślenia była fascynacja heroicznym wymiarem biografii Michnika; nawet prozaiczne epoki wielbią odwagę, co często prowadzi do nieporozumień, fragment charakteru, jakim jest odwaga, traktuje się jako pełny portret osoby. Niesłusznie, odwaga jest odwagą, ale niczym więcej. Więzienie jest testem odwagi, ale nie jest testem innych predyspozycji. Gomułka też siedział w więzieniu, Lenin też siedział, Piłsudski siedział. Ale poza odwagą mieli liczne skłonności, które budziły mieszane oceny. I nie trzeba tworzyć teorii dwóch Piłsudskich, dwóch Leninów, dwóch Gomułków, aby ten fakt opisać. Odwrotnie, kiedy patrzy się na Michnika, widać zdumiewającą spójność charakteru, odkąd dojrzał, był ciągle tą samą osobą. Robił wszystko, aby świat krążył wokół niego, a nie on wokół świata. Zawsze odwoływał się do skrajnie ryzykownych metod, zawsze występował przeciw rozsądkowi epoki. W czasie afery Rywina, jak zawsze, liczył się tylko on sam, restrykcje wobec Agory przeżył jako osobiste upokorzenie, jego duma i ambicja krzyczały z bólu. Świadkowie opowiadają, że działał w ciągłym wzburzeniu, stale się odgrażał: „Nie uda się premierowi tej wojny wygrać” – wykrzykiwał, „On tej wojny nie wygra”. Takie stany w życiu Michnika powtarzały się co kilka lat, w podobnych egocentrycznych furiach rzucał się na komunizm, na Wałęsę, na Jaruzelskiego, w podobnych atakach tyranizował kolegów w więzieniu, pchał ich do wojny na górze albo żądał historycznego pojednania.

Na trajektorię prowadzącą do upadku Michnik wszedł już w 1980 roku. Z początku nie było to oczywiste, w przypadku publicystów, pisarzy, intelektualistów fakt zagubienia kompasu nie od razu jest widoczny. Piszą zwykle dużo rozsądniej, niż myślą, w obecności klawiatury wracają im umiar i dyscyplina. W przypadku Michnika efekt klawiatury, choć z rosnącym trudem, działał do końca lat 80., potem nawet słowo pisane nie potrafiło ukryć jego pogubienia. Gdy w latach 90. dowodził, że największą krzywdą, jaką można wyrządzić polskiej demokracji, będzie krzywda wyrządzona polskim komunistom, nawet najżyczliwsi przejrzeli na oczy. Wieś jęczała z głodu, robotnicy z gniewu, Kulczyk z radości, a Michnik ciągle mówił o generałach. A mówił o nich, bo dzięki temu mógł mówić o sobie, o więźniu, który przebacza oprawcom. Mógł uwodzić swoją moralnością, jak powiedziałby Tischner.

Jednak głównym problemem okazała się nie tyle mania wielkości, co brak przeszkód na drodze jej wzrostu. Gdyby był klasycznym politykiem, zasady polityki szybko by go ściągnęły na ziemię, posiadanie partii, stawanie do wyborów, czytanie sondaży otrzeźwiają polityków, brutalnie im przypominają, że nie potrafią chodzić po wodzie. Michnik tym prawom nie podlegał, robił politykę nie dzięki partii, ale dzięki gazecie. Miał więcej swobody, miał komfort, o którym marzą politycy, spętani przez interesy swoich partii oraz potrzeby wyborców. Okazało się, że ten balast ma również dobre strony, wymusza realizm, ale też odciąga uwagę od siebie, polityk nie może zaspokajać tylko własnych pragnień. Upadek Michnika wziął się z tego, że wyzwolił się z grawitacji, mógł robić, co chciał. W drugiej połowie lat 80., gdy wszedł do drużyny Wałęsy, zyskał potrzebne politykowi wędzidło, praca zespołowa utemperowała jego wady, a zaletom dała pole do gry, co dało świetne efekty, to był okres jego wielkich sukcesów. Ale chwilę potem pojawiła się „Gazeta”, największe przekleństwo jego życia. Jej posiadanie dało mu zbyt wielką siłę, dało też zbyt wielką niezależność. Seria sukcesów pierwszych miesięcy – tekst Wasz prezydent, nasz premier, olbrzymia sprzedaż „Gazety” oraz jej polityczne znaczenie – oszołomiły go i rozzuchwaliły. Sprawiły, że Michnik znowu mógł porzucić drużynę. Nie tylko Wałęsę, ale również Mazowieckiego i Geremka, bo teraz zamiast ich słuchać, próbował nimi dowodzić. Równo rok po tym, jak został szefem „Gazety”, poczuł się na tyle silny, że zerwał wszystkie więzi zespołowego wysiłku. Wielka praca nad sobą ostatnich kilku lat została zmarnowana, znowu zamknął się w kapsule własnych ambicji i pragnień.

W latach 80. realia były dla niego bezpieczniejsze, stawiały twardy opór przesadnym fantazjom. W latach 90. zabrakło mocy, która by go ściągnęła na ziemię, zderzyła ze światem, urealniła wyobrażenia na swój temat. „Gazeta” wyniosła go na orbitę pozwalającą lekceważyć opinie świata. Zbyt silny, zbyt bezpieczny, zbyt oderwany, Michnik żył już tylko w świecie własnych iluzji. Był przekonany, że to on wymusił na Sojuszu kurs na demokrację, na rynek, na Unię i NATO. W jego umyśle Kwaśniewski i Miller rządzili, ale to on im podsuwał decyzje. To nie mogło się dobrze skończyć.

Uwaga końcowa

Czytelnik, który doszedł do końca książki, może zgłosić zasadniczą wątpliwość. Czy kreśli ona pełny portret Adama Michnika? Czy pokazuje całą prawdę na jego temat? Otóż nie pokazuje, zgodnie z zapowiedzią ze wstępu jest to obraz cząstkowy, skupiony wyłącznie na twardej polityce. Na tym wszystkim, co Michnik robił na planszy, na której prowadzili rozgrywkę wielcy gracze epoki. Natomiast pominięte zostały inne wymiary biografii: jego umysłowe pasje, jego znaczenie w społecznej wyobraźni czy też wpływ, jaki wywarł na wielkie postaci epoki. Przedstawiona tu ocena jego politycznych wysiłków nie pociąga za sobą żadnej oceny – ani negatywnej, ani pozytywnej – innych aspektów.

BIBLIOGRAFIA OBEJMUJĄCA FAKTY I CYTATY ZAWARTE W KSIĄŻCE:

Anna Bikont, Helena Łuczywo, Jacek.

Zbigniew Bujak, Janusz Rolicki, Przepraszam za „Solidarność”.

Andrzej Celiński, Jan Walc, Ja już wygrałem.

Sławomir Cenckiewicz, Anna Solidarność.

Katarzyna Chimiak, ROAD.

Włodzimierz Cimoszewicz, Adam Smółko, Czas odwetu.

Agata Chróścicka, Kwaśniewski jestem…

Paulina Codogni, Wybory czerwcowe 1989 roku.

Józef Czyrek, Rozmowy z synem.

Jerzy Diatłowicki, Człowiek honoru?.

Ludwik Dorn, Amelia Łukasiak, Agnieszka Rybak, Rozrachunki i wyzwania.

Ludwik Dorn, Robert Krasowski, Anatomia słabości.

Antoni Dudek, Historia polityczna Polski.

Antoni Dudek, Reglamentowana rewolucja.

Andrzej Friszke, Czas KOR-u.

Andrzej Friszke, Rewolucja Solidarności.

Andrzej Friszke, Sprawa jedenastu.

Bronisław Geremek, Jacek Żakowski, Rok 1989.

Roman Graczyk, Demiurg.

Joanna i Andrzej Gwiazdowie, Remigiusz Okraska, Gwiazdozbiór w „Solidarności”.

Aleksander Hall, Osobista historia III Rzeczypospolitej.

Aleksander Hall, Ewa Polak, Mariusz Kobzdej, Spór o Polskę.

Jerzy Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia.

Janina Jankowska, Portrety niedokończone.

Jarosław Kaczyński, Michał Bichniewicz, Piotr M. Rudnicki, Czas na zmiany.

Jarosław Kaczyński, Lech Kaczyński, Michał Karnowski, Piotr Zaremba, O dwóch takich… Alfabet braci Kaczyńskich.

Jarosław Kaczyński, Teresa Bochwic, Odwrotna strona medalu.

Lech Kaczyński, Łukasz Warzecha, Ostatni wywiad.

Czesław Kiszczak, Jerzy Skoczylas, Witold Bereś, Generał Kiszczak mówi… prawie wszystko…

Paweł Kowal, Koniec systemu władzy.

Marcin Król, Nieco z boku. Autobiografia niepolityczna.

Waldemar Kuczyński, Burza nad Wisłą.

Waldemar Kuczyński, Solidarność u władzy.

Waldemar Kuczyński, Solidarność w opozycji.

Jacek Kuroń, Gwiezdny czas.

Jacek Kuroń, Moja zupa.

Jacek Kuroń, Spoko! Czyli kwadratura koła.

Jarosław Kurski, Wódz.

Aleksander Kwaśniewski, Jerzy Machejek, Jan Olczyk, Andrzej Machejek, „Nie lubię tracić czasu!”.

Jan Lityński, Ucieczka do wolności. Autobiografia.

Adam Michnik, Dzieła wybrane.

Adam Michnik, Józef Tischner, Jacek Żakowski, Między Panem a Plebanem.

Leszek Miller, Robert Krasowski, Anatomia siły.

Karol Modzelewski, Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca.

Karol Modzelewski, Andrzej Werblan, Robert Walenciak, Polska Ludowa.

Zdzisław Najder, Jaka Polska.

Arkadiusz Nyzio, Rządzić znaczy służyć?.

Jan Olaszek, Przeciw PRL.

Paweł Piskorski, Michał Majewski, Między nami liberałami.

Michał Przeperski, Mieczysław F. Rakowski. Biografia polityczna.

Mieczysław F. Rakowski, Dzienniki polityczne.

Mieczysław F. Rakowski, Jak to się stało.

Jan Rokita, Michał Karnowski, Piotr Zaremba, Alfabet Rokity.

Jan Rokita, Robert Krasowski, Anatomia przypadku.

Jan Rokita, projekt sprawozdania z prac komisji ds. afery Rywina.

Zbigniew, Zofia i Agnieszka Romaszewscy, Piotr Skwieciński, Autobiografia.

Bogdan Rymanowski, Paweł Siennicki, Towarzystwo Lwa Rywina.

Jan Skórzyński, Siła bezsilnych.

Jan Skórzyński, Ugoda i rewolucja.

Jerzy Urban, Przemysław Ćwikliński, Piotr Gadzinowski, Jajakobyły.

Jerzy Urban, Marta Stremecka, O swoim życiu.

Andrzej Walicki, Idee i ludzie. Próba autobiografii.

Andrzej Walicki, Polskie zmagania z wolnością.

Danuta Wałęsa, Piotr Adamowicz, Marzenia i tajemnice.

Lech Wałęsa, Andrzej Drzycimski, Adam Kinaszewski, Droga nadziei.

Lech Wałęsa, Droga do prawdy. Autobiografia.

Andrzej Werblan, Robert Walenciak, Polska Ludowa. Postscriptum.

Kryptonim „Gracze”.

Polska 1986–1989: koniec systemu.

Rewolucja 1989.

Archiwa czasopism: „Kultura”, „Polityka”, „Newsweek”, „Gazeta Wyborcza”, „Dziennik”, „Puls”, „Nie”, „Rzeczpospolita”, „Tygodnik Powszechny”, „Tygodnik Mazowsze”, „Tygodnik Solidarność”.