OPERACJA SNOWDEN

Kulisy największej katastrofy zachodniego wywiadu

Edward Lucas

Przełożył Mariusz Kukliński

2014

Tytuł oryginału: The Snowden Operation.

Copyright © 2014 Edward Lucas

All rights reserved.

First published as an e-book in 2014

No part of this book may be used or reproduced in any manner whatsoever without written permission from the Publisher except in the case of brief quotations embodied in critical articles and reviews

Pierwsze wydanie opublikowano jako e-book w roku 2014.

Prawa autorskie zastrzeżone © 2014 Edward Lucas

Bez udzielonego na piśmie pozwolenia Wydawcy nie wolno wykorzystywać ani reprodukować żadnej części niniejszej książki, z wyjątkiem krótkich cytatów umieszczonych w artykułach o charakterze krytycznym lub w recenzjach.

Wyrażone w tej książce poglądy są wyłącznie poglądami autora.

Linki zamieszczone w przypisach dostępne są także na stronie: www.edwardlucas.com/breach

Wydanie polskie: Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k. Prawa do tłumaczenia © Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Redaktor prowadzący: Katarzyna Kozłowska

Tłumaczenie: Mariusz Kukliński

Redakcja: Ewdokia Cydejko

Korekta: Elżbieta Lipińska, El-Kor

Projekt okładki: Dariusz Krupa Opracowanie typograficzne i łamanie: Marek Wójcik

Zdjęcie Władimira Putina na okładce: © Didier Bauweraerts/Van Parys Media/Corbis/Fotochannels. Zdjęcie Edwarda Snowdena na okładce: © EAST NEWS.

ISBN: 978-83-63993-36-8

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

02‒676 Warszawa, ul. Postępu 15C, IV p.

Dział sprzedaży: kontakt@kurhauspublishing.com, tel. 22 325 34 71

Edward Lucas jest starszym redaktorem w tygodniku „The Economist”. Wcześniej, jako korespondent zagraniczny, przez 30 lat zajmował się sprawami Rosji i Europy Środkowej. Napisał m.in. opublikowaną w roku 2012 książkę Deception (w wydaniu polskim Podstęp, Warszawa, Kurhaus, 2014, przeł. Mariusz Kukliński), w której opisał operacje wywiadowcze w stosunkach Wschód – Zachód, oraz, w roku 2008, inną książkę, The New Cold War (w wydaniu polskim Nowa zimna wojna, Poznań, Dom Wydawniczy Rebis, 2008, przeł. Jarosław Stawski), w której ostrzegł przed zagrożeniem, jakie stanowi Rosja pod rządami Władimira Putina. Jest on honorowym członkiem Centrum ds. Analizy Polityki Europejskiej – Center for European Policy Analysis z siedzibą w Waszyngtonie. Mieszka w Londynie i jest żonaty z pisarką Cristiną Odone. Ćwierka na Twitterze jako @edwardlucas.

Dla Johnny’ego, Hugona i Izzy

Spis treści

Słownik/Uczestnicy wydarzeń

Wprowadzenie

Rozdział 1: Prawdziwy świat wywiadu

Rozdział 2: Wybiórcze oburzenie

Rozdział 3: Kontrola szkód i zagrożeń

Rozdział 4: Lekcja historii

Rozdział 5: Nasz człowiek na Hawajach

Zakończenie

Słownik/Uczestnicy wydarzeń

Jacob Appelbaum Haker, cyberlibertarianin (zwolennik wolności w internecie), ekspert w dziedzinie kryptografii. Mieszka w Berlinie.

Glenn Greenwald Bloger i dziennikarz, były prawnik procesowy, zaciekły krytyk wykroczeń popełnianych przez rząd Stanów Zjednoczonych i amerykańskie korporacje. Mieszka w Brazylii.

Laura Poitras Spadkobierczyni fortuny, była szefowa kuchni, laureatka nagród filmowych. Mieszka w Berlinie.

Edward Snowden Były podwykonawca NSA, który zebrał być może nawet 1,7 mln dokumentów i uciekł do Rosji.

CIA Amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza (Central Intelligence Agency). Odpowiada za prowadzenie wywiadu opartego na źródłach osobowych. Mieści się w Langley w stanie Wirginia.

NSA Agencja Bezpieczeństwa Narodowego (National Security Agency). Odpowiada za gromadzenie danych z zakresu wywiadu radioelektronicznego. Mieści się w Fort Meade w stanie Maryland.

GCHQ Centrala Łączności Rządowej (Government Communications Headquarters) – brytyjski odpowiednik NSA. Mieści się w Cheltenham.

FISA Ustanowiony na mocy ustawy o inwigilacji wywiadów zagranicznych z roku 1978 (Foreign Intelligence Surveillance Act). Nadzoruje wydawanie nakazów upoważniających do gromadzenia informacji wywiadowczych na terytorium Stanów Zjednoczonych.

Metadane Szczegóły dotyczące wydarzenia łącznościowego, które nie zawierają jednak treści przekazywanej informacji. W przypadku listu będzie to np. znajdujący się na kopercie adres, pod jaki jest on wysyłany, informacja o nadawcy (jeśli została podana), o znaczku, a także dane zawarte na odcisku stempla pocztowego. W przypadku połączenia przez telefon komórkowy mogą to być lokalizacja aparatu, wybrany numer i czas połączenia. W przypadku korespondencji przesyłanej pocztą elektroniczną może to być rozmiar przesyłanego pliku, data, adresat oraz szczegóły dotyczące nadawcy, np. sposób, w jaki łączy się on z internetem, oraz rodzaj używanego przezeń oprogramowania i komputera.

Wprowadzenie

Edwardowi Snowdenowi można było pozazdrościć życia, jakie wiódł. Miał pracę, którą większość ludzi uznałaby za jedną z najlepszych na świecie – zajmował dobrze opłacane stanowisko w amerykańskim aparacie wywiadowczym. Po pobycie na atrakcyjnej placówce zagranicznej z ramienia CIA pracował jako podwykonawca dla jej siostrzanej agencji – NSA, aż wreszcie trafił do firmy doradczej Booz Allen Hamilton, do jej oddziału na Hawajach. Rozczarowany tym, co widział, postanowił podnieść alarm. Poświęcając swoją karierę i ryzykując utratę wolności, nawiązał kontakt z myślącymi podobnie jak on działaczami i przekazał im eksplozywne dowody ilustrujące postępowanie agencji wywiadowczych – amerykańskich i tych, które działają w państwach będących sojusznikami Stanów Zjednoczonych. Dokumenty, które zabrał i które zostały później opublikowane na całym świecie, wykazują niezbicie, że NSA i pokrewne jej instytucje szpiegujące metodami elektronicznymi, głównie brytyjska GCHQ, masowo zbierały szczegóły kontaktów osób prywatnych na skalę, jakiej dotąd nie znano. Pokazują, jak owe agencje zmusiły firmy internetowe do przekazania danych o ich klientach i jak złamały lub osłabiły zabezpieczenia łączności internetowej. Wykazują również, że Ameryka szpiegowała inne kraje, w tym te, które są jej sprzymierzeńcami.

Zarzuty karne przeciwko Snowdenowi mogą go posłać na dziesiątki lat do więzienia. Schronienie znalazł w Rosji, co – jak twierdzi – jest wynikiem decyzji podjętych przez władze amerykańskie, które unieważniły jego paszport, chcą go pozbawić możliwości podróżowania i ubiegają się o jego ekstradycję. Rozpętana przez niego debata jest jego największym triumfem, może powstrzymać koszmarny cyfrowy panoptykon[1], w którym nieustanny nadzór prowadzony przez organy rządowe zniszczy sferę prywatną człowieka, wolność i sprawiedliwość. Poparcia udzielają mu niektóre z najważniejszych organizacji medialnych na świecie, takie jak np. „New York Times”, który wzywa rząd Stanów Zjednoczonych do zaoferowania mu amnestii. Dla jego zwolenników jest godnym kandydatem do wyróżnienia go nie tylko tytułem Człowieka Roku[2], ale wręcz Człowieka Dziesięciolecia, który ujawnił łgarstwa i sekrety.

Powyżej przedstawiłem ogólnie podzielane poglądy na co ważniejsze fakty związane ze Snowdenem. Ta książka zawiera nieco inną ich interpretację. Snowden i jego stronnicy są w najlepszym razie pożytecznymi idiotami (jest to zwrot używany na określenie naiwnych ludzi z Zachodu, którzy swoimi działaniami bezwiednie pomagali Związkowi Radzieckiemu w latach zimnej wojny). W najgorszym zaś razie są aktywnymi kolaborantami współdziałającymi z wrogami mojego kraju i jego sojuszników. Wszelkie dobro, jakie mogli uczynić, niweczą wyrządzone przez nich szkody. Kradzieży tajnych dokumentów i ich opublikowania nie powinno się uważać za jakąś szlachetną krucjatę. Jest to działanie lekkomyślne i narcystyczne, które aż nazbyt łatwo wpisuje się w kierowane przez Rosję i wymierzone przeciwko Zachodowi wyrafinowane działania będące elementem wojny wywiadowczej i informacyjnej.

Dotychczas środki przekazu reagowały kombinacją łatwowierności w stosunku do obozu Snowdena i cynizmu wobec kręgów oficjalnych. Nie przedstawiły jednak rozleglejszego obrazu. Zbyt wiele komentarzy skupiało się na ujawnionych przez niego nadużyciach (głównie zresztą domniemanych, nie dowiedzionych). Za mało uwagi natomiast zwrócono na poczynione szkody dla naszego bezpieczeństwa. Niewiele osób postawiło trudne pytania: jak gromadzono owe informacje i jak doszło do tego, że się je publikuje. W postępowaniu Snowdena i innych osób jest wiele alarmujących i nieprawdopodobnych zbiegów okoliczności. Celem tej niewielkiej książeczki jest sprostowanie owej perspektywy. Mam nadzieję, że zachęci ona innych do podążenia wskazanymi tu tropami i zadania trudnych pytań.

*

Podstawą krytycznego podejścia do sprawy Snowdena są pewne spostrzeżenia i nasuwające się wnioski. Jeśli spojrzeć na nią bez emocji, bez chorobliwego podniecenia, jakie towarzyszy ujawnieniu tajemnic, bez mitów oraz paranoi, jakie stanowią tło znaczącej części dyskusji o inwigilacji i masowym gromadzeniu informacji elektronicznych, fakty nie przemawiają na korzyść heroicznej interpretacji postępowania Snowdena. Wskazują raczej na coś bardziej złowieszczego.

Zwolennicy Snowdena, którzy udzielają mu największego poparcia, wychodzą z założenia, że Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i kraje będące ich sojusznikami w swojej polityce zagranicznej i w sprawach wewnętrznych zachowywały się tak nagannie, że po prostu zasługują na to, aby je ukarać. W bardziej umiarkowanej wersji pogląd ten sprowadza się do stwierdzenia, iż wykradzenie im pewnych informacji jest uzasadnione nawet z patriotycznego punktu widzenia, bo przywołać do porządku agencje wywiadowcze, które wyrwały się spod kontroli, i zmusić ich władze polityczne do objęcia ich odpowiednim nadzorem można jedynie, stosując brutalny szok. Wydaje się jednak, że żaden z tych obozów nie uświadamia sobie, iż szkody te są na rękę wrogom Zachodu.

Zagrożenia przybierają pięć postaci. 1. Osłabiają więzi Stanów Zjednoczonych z Europą i innymi sojusznikami. 2. Nadwerężają stosunki w dziedzinie bezpieczeństwa łączące owych sojuszników, zwłaszcza europejskich. 3. Podważają zaufanie opinii publicznej. 4. Podrywają prestiż Zachodu w oczach reszty świata. 5. Paraliżują jego operacje wywiadowcze.

Gdyby Władimir Putin zechciał sporządzić dla swoich urzędników listę zadań do wykonania, to byłaby ona bardzo podobna. Wszystkie one mają dla Kremla priorytetowe znaczenie i w istocie w tej materii nic się nie zmieniło od lat zimnej wojny. Do poddania działalności Snowdena i osób z nim związanych wnikliwej i krytycznej analizie powinno wystarczyć proste pytanie: cui bono? Kto odnosi korzyści z ujawnionych przez ostatnie pół roku przecieków?

Pewien aspekt tej sprawy wciąż pozostaje mało zbadany[3]. Jednym z tego powodów jest to, że podzielana przez społeczeństwo wizja szpiegostwa jest powierzchowna i otaczana splendorem. Pożywką dla niej są filmy dreszczowce nakręcane w Hollywood oraz powieści szpiegowskie. Zrozumienie tego, co agencje wywiadowcze faktycznie czynią, jest o wiele mniej powszechne. Ludzie nie rozumieją też będącego sednem dyplomacji tajnego i często cynicznego dobijania targu. Ignorancja w tej dziedzinie może być zdrowa, gdy jednak sprawy te wychodzą na jaw, ludzie są zszokowani.

Dalsze komplikacje wynikają z tego, że gdy się ma do czynienia z tajnymi, a zatem niedającymi się sprawdzić, informacjami ujawnianymi przez informatorów, którzy dążą do osiągania własnych celów politycznych, uprawianie odpowiedzialnego dziennikarstwa jest niemal niemożliwe. Większość dokumentów, które wyciekły, to przezrocza, wykorzystywane zapewne do prezentacji w zainteresowanych instytucjach. Co one jednak przedstawiają? Czy są to operacje i możliwości techniczne jedynie planowane, od dawna zarzucone, czy realizowane obecnie? Jaki mają zasięg? Jacy ludzie, jakie obiekty są ich celem? Co się znajduje na przezroczach wcześniejszych i późniejszych? Dla jakich przygotowano je widzów? Jakie zgłoszono zastrzeżenia lub jakie zadano pytania? Tego rodzaju informacja o kontekście sporu ma zasadnicze znaczenie. W każdej innej formie dziennikarstwa dokument, który stał się przedmiotem wycieku, jest badany właśnie pod kątem tego rodzaju powiązań i znaków wskazujących na jego wagę. Na pytania wynikające z rewelacji Snowdena nie udziela się odpowiedzi. Najważniejszych pytań zresztą wcale się nie zadaje.

Trzecim czynnikiem powodującym pozytywną reakcję na Snowdena jest autentyczne zaniepokojenie sposobem, w jaki wielkie możliwości przetwarzania danych i ich przechowywania w postaci cyfrowej wpływają na sferę prywatną człowieka i anonimowość (oraz ich postrzeganie), które od dawna uważaliśmy za coś oczywistego. Termin „masowa inwigilacja” może wprowadzać w błąd, ale rozpala w społeczeństwie emocje.

Oficjalne repliki na rewelacje Snowdena były mało przekonujące. Biały Dom obwiniał NSA za dopuszczenie do wycieku dokumentów. Jego reakcje na zarzuty Snowdena zdawały się nie dość energiczne, a przy tym lakoniczne i wyraźnie motywowane poczuciem obowiązku, nie zaś wewnętrznym przekonaniem. Sojusznicy Stanów Zjednoczonych gotowali się ze złości, jednak większość z nich milczała. Służby bezpieczeństwa i agencje wywiadowcze w krajach demokratycznych nie są przygotowane do sytuacji, w której mają dawać sobie radę ze środkami przekazu niemającymi charakteru specjalistycznego. Uważają (i słusznie), że zachowanie tajemnicy jest ważniejsze od sprostowania wprowadzającej w błąd opowieści. Jeśli wyjaśnią, dlaczego ujawniony dokument nie oznacza tego, co rzekomo znaczy, może to spowodować, że ujawniona zostanie kolejna tajemnica, być może nawet cenniejsza dla przeciwnika. Przedstawienie przez agencje ich racji jest ponadto utrudnione przez atmosferę, jaką stwarzają przecieki, oraz pamięć o wcześniejszym zwodzeniu społeczeństwa, kłamliwej przesadzie i niedokładności w takich na przykład sprawach, jak irackie programy budowy arsenału jądrowego. Morale ich personelu zostało osłabione, a w obliczu głębokiej i żrącej nieufności co do autentyczności jakichkolwiek informacji pochodzących ze źródeł wywiadowczych, przekonywanie, że nie dopuściły się one nadużyć, nie ma, jak się zdaje, wielkiej wagi.

Ta książka nie jest rezultatem zadowolenia z istniejącego stanu rzeczy. Nie gloryfikuje ona ani brytyjskich, ani sojuszniczych agencji wywiadowczych, czy to za ich reakcję na rewelacje Snowdena, czy to za ich działalność w poprzednich latach. Znaczną część mojej kariery zawodowej spędziłem na tropieniu tajemnic urzędowych (zarówno w państwach o ustroju demokratycznym, jak i tych, w których panowały rządy niedemokratyczne) i, znajdując je, odczuwałem satysfakcję. Moje działania kilkakrotnie spowodowały wszczęcie oficjalnego dochodzenia w celu ustalenia źródła przecieku, w szczególności w NATO, gdy stałem się pierwszym dziennikarzem, który ujawnił, że sojusz ten zgodził się wreszcie przygotować plany obrony nowych członków na wypadek kryzysu[4]. W swojej wcześniejszej książce, Podstęp, ujawniłem, że wywiad niemiecki – Bundesnachrichtendienst (BND) – prowadził operacje szpiegowskie w Estonii, opisałem też katastrofalne operacje prowadzone przez wywiad brytyjski w krajach bałtyckich w latach 40. i 50. minionego wieku. W każdym z tych przypadków uznałem, że interes społeczny był ważniejszy od oszczędzenia kłopotów politykom i urzędnikom. Urzędowym wyjaśnieniom nie ufam instynktownie. Konieczność zachowania tajemnicy, na którą zwykle powołują się pracownicy służb bezpieczeństwa i wywiadu, gdy zostają przyparci do muru, jest bezustannie nadużywana. Oczywiście tajemnica jest w ich pracy konieczna, ułatwia jednak również ukrywanie niekompetencji, korupcji i zdrady.

Opisując sprawę Snowdena, wychodzę z założenia, że przejrzystość życia publicznego i swobody, jakimi cieszą się dziennikarze, nie mogą brać góry nad wszelkimi innymi względami. Istnieją tajemnice tak drażliwe, że nawet dziennikarze nie powinni ich ujawniać (a napotykałem również takie sekrety). Dziennikarze mogą nie zdawać sobie sprawy z tego, jak drażliwe są sekrety, które posiedli. Czynniki oficjalne muszą mieć w zanadrzu jakiś środek (np. brytyjski system D-notice), który pozwala doradzać środkom przekazu oraz informować kolegia kierujące danymi tytułami prasowymi, jak ograniczyć szkody wynikające z ujawnienia tajemnic. Dziennikarze mają obowiązki wobec swoich czytelników, ale są także obywatelami. Ich bezpieczeństwo i komfort życia oraz egzystencja ich współobywateli zależą od właściwego funkcjonowania państwa i nie wolno im myśleć, że dzieje się to automatycznie.

Zdrowa rywalizacja między urzędnikami, którzy chcą strzec tajemnic, a dziennikarzami, którzy usiłują je odkryć, jest znamieniem demokracji. Jeśli w zawodach tych wygrywa moja strona, może to się łączyć z naruszeniem obowiązującego prawa, czy to hipotetycznym, czy prawdziwym, to zaś z kolei może narazić dziennikarzy i ich informatorów na niebezpieczeństwo, że staną przed sądem. Jest to niejako część ich ryzyka zawodowego. Broniąc się przed zarzutem naruszenia tajemnicy, dziennikarz, który chce powołać się na to, że działał w interesie społecznym, musi być gotów do przedstawienia w razie potrzeby swoich argumentów przed sędzią i ławą przysięgłych. Jeśli zostanie skazany, może mieć nadzieję, że zostanie ułaskawiony dzięki naciskom politycznym bądź też, że rację przyzna mu historia. My, dziennikarze, nie jesteśmy objęci bezwarunkowym, ustawowym immunitetem i nie powinniśmy mieć takiego immunitetu. Nikt nas nie wybierał. Popełniamy błędy, a jeśli są one poważne, wskazujące na lekkomyślność lub złe intencje, powinniśmy się spodziewać, że poniesiemy tego konsekwencje. Krótko mówiąc, w rywalizacji między prawdą a tajemnicą obie te strony powinny uwzględniać perspektywę szerszej odpowiedzialności. Nie każdy przypadek naruszenia tajemnicy urzędowej zasługuje na postawienie dziennikarza i jego informatora w stan oskarżenia i nie każda tajemnica urzędowa zasługuje na ujawnienie.

Niektóre zarzuty wytaczane przeciwko obozowi zwolenników Snowdena są niezbyt mądre. Jeśli dziennikarze usiłują ujawnić popełniane przez państwo wykroczenia, nie jest to nielojalność. Nie ma też nic złego w tym, że zarabiają na swoich odkryciach. Sprawni dziennikarze o wielkich umiejętnościach i posiadający sprawdzone źródła, uzyskują cenne informacje, a jeśli potrafią je w dodatku dobrze przeanalizować i wyjaśnić, zasługują na dobre zarobki. Zarzuty wobec obozu Snowdena – naiwność, narcyzm, popędliwość i współudział w zdradzie – są wystarczająco poważne i nie ma potrzeby dodawać do nich jeszcze korupcji.

Trzeba też powiedzieć, że niepokój o przyszłość naszej sfery prywatnej w epoce nieograniczonych możliwości przechowywania informacji elektronicznych, potężnych algorytmów i nadzwyczajnych możliwości ich przetwarzania, nie jest pozbawiony podstaw. O tym, jaką ewolucję muszą przejść nasze obyczaje i postawy, aby dostosować się do szybkich zmian urządzeń, jakimi posługujemy się na co dzień, szczegółowo opowiada moja następna książka – Cyberphobia. Mówiąc krótko, twierdzę w niej, że o ile mamy powody, by się niepokoić, o tyle powodu, by wpadać w panikę, nie mamy. W przeszłości, reagując na pojawianie się nowych technologii, a także związanych z nimi korzyści i zagrożeń, społeczeństwo po prostu ewoluowało. W przyszłości także będzie ewoluować. Znajdziemy nowe sposoby postępowania, podobnie jak znaleźliśmy je, gdy pojawiły się aparaty fotograficzne, samochody, komputery i komputery osobiste. Będziemy musieli zmienić niektóre ustawy i stworzyć nowe instytucje. Będzie to niewygodne dla wszystkich, ale jest to wyzwanie, któremu można sprostać.

Ten rozległy temat pojawia się również w niniejszej książce. Podobnie jak my wszyscy z nowymi możliwościami, słabościami i ograniczeniami borykają się również agencje wywiadowcze. Konstytucji Stanów Zjednoczonych, która w sposób godny podziwu zabrania dokonywania arbitralnych rewizji i konfiskat, nie napisano z myślą o epoce cyfrowej, która umożliwia gromadzenie i szybkie rozpowszechnianie wielkich ilości informacji na dystans i przez wiele osób. W orzeczeniu Sądu Najwyższego w sprawie Smith przeciwko stanowi Maryland z roku 1979, które stwierdza, że wykręcane numery telefoniczne nie podlegają ochronie jako informacja prywatna, nie przewidziano, iż władze będą w stanie gromadzić wielkie ilości takiego materiału i przeszukiwać go automatycznie. Gdy metadanych (czas, długotrwałość i numer docelowy) jest wystarczająco wiele i gdy są one umieszczone we właściwym kontekście, mogą powiedzieć więcej niż sama treść rozmowy, zwłaszcza że o ile podsłuchanie rozmowy wymaga zezwolenia, o tyle do zdobycia metadanych nie jest ono potrzebne. W sytuacji, gdy strumień danych wielokrotnie przekracza granice poszczególnych krajów, niepraktyczne i przestarzałe jest też dzielenie obywateli – jak czyni to prawo Stanów Zjednoczonych – na własnych, którzy podlegają konstytucyjnej ochronie, i cudzoziemców, na których można polować bez ograniczeń. Nowe problemy i dylematy rodzi również fakt, że trzeba polegać na operatorach rozmaitych witryn internetowych oraz spółkach telekomunikacyjnych (ale i stosować wobec nich naciski), a osłabienie standardów kryptografii na użytek obrotu gospodarczego bądź też odnajdowanie jej mankamentów i ignorowanie ich może wprawdzie przynieść natychmiastowe korzyści z punktu widzenia gromadzenia danych wywiadowczych, jednak − gdy już zostaną ujawnione − spowoduje raczej strategiczne straty, podsycając nieufność wobec Stanów Zjednoczonych jako strażnika standardów bezpieczeństwa w skali ogólnoświatowej.

W chwili, gdy piszę tę książkę, w Stanach Zjednoczonych trwa formułowanie i przedstawianie pozwów, które niewątpliwie trafią w ostateczności do Sądu Najwyższego. Wrą spory polityczne. Nad tym, jak Stany Zjednoczone i inne kraje powinny kierować swoimi agencjami bezpieczeństwa i wywiadu w epoce cyfrowej, deliberowała prezydencka grupa ds. przeglądu technik wywiadowczych i łącznościowych (niektóre z przedstawionych przez nią zaleceń są sensowne, inne natomiast – moim zdaniem – nie dadzą się wdrożyć, a mogą nawet być niebezpieczne[5]). W Stanach Zjednoczonych i w innych krajach demokratycznych swoje zdanie w ostatecznym rozrachunku wyrażą też wyborcy. Szanse na wprowadzenie zmian, jakich domagają się Snowden i jego stronnicy, wyglądają na nikłe. Wydaje się, że wyborcy nie życzą sobie, aby dla zapewnienia tego, iżby nigdy i nigdzie nie dochodziło do naruszenia ich sfery prywatnej, niweczyć istniejące możliwości uzyskiwania informacji wywiadowczych lub wywracać do góry nogami zbiór obowiązujących ustaw.

W istocie wydaje się, że opinia publiczna w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych w ogólnych zarysach zgadza się z poglądem, iż ujawnianie tajemnic państwowych szkodzi bezpieczeństwu kraju. Chociaż pewna będąca w mniejszości część środowisk medialnych i opiniotwórczych jest nadzwyczaj zaniepokojona tym, co uważa za zbyt długie ręce agencji wywiadu i bezpieczeństwa – do czego przyczynił się też bardzo przychylny sposób przedstawiania tych spraw w mediach – wygląda na to, że społeczeństwo nie podziela tych obaw. Na przykład w Wielkiej Brytanii 42 proc. osób, które spytano o te kwestie w sondażu przeprowadzonym w roku 2013, odpowiedziało, że uprawnienia służb bezpieczeństwa są mniej więcej takie, jakie być powinny. Dalszych 22 proc. uznało, że powinny być większe[6].

NSA i związane z nią organizacje są ogromne. Próbować oddzielić informacje wymieniane przez terrorystów i innych wrogów od niewinnych danych przesyłanych przez niewinnych Amerykanów nie jest łatwo i niekiedy zdarza się coś, do czego nie powinno dojść. W przypadku skandalu znanego pod nazwą Loveint odkryto, że grupka urzędników z NSA nadużyła swoich stanowisk do inwigilowania prywatnego życia osób na świeczniku. Ukarano ich w trybie dyscyplinarnym, chociaż moim zdaniem powinni zostać wyrzuceni z pracy i postawieni przed sądem. Skorumpowani i szukający korzyści dla samych siebie funkcjonariusze wywiadu są równie dużym, a może nawet większym zagrożeniem dla naszych swobód, jak skorumpowani i szukający korzyści policjanci czy sędziowie. Takich osób może być niewiele, ale nie jest to powód do usypiania naszej czujności.

Abstrahując od wykroczeń pojedynczych osób, jest jasne, że ręce NSA są również zbyt długie. W orzeczeniu wydanym przez FISA ujawniono, iż od roku 2011 w agencji tej niesłusznie przeczytano około 56 tysięcy e-maili obywateli Stanów Zjednoczonych. Trzeba jednak przede wszystkim zauważyć, że jest to wykaz popełnionych błędów, które zarejestrowała i zgłosiła sama NSA, trudno więc mówić, że systematycznie zaciera ślady bądź nadużywa swoich uprawnień w sposób zamierzony. Poza tym w porównaniu z łączną liczbą przesyłanych e-maili sięgającą miliardów takich przypadków jest niezwykle mało. W innym miejscu FISA negatywnie oceniła również zakres gromadzenia przez NSA metadanych, sposób, w jaki uzyskuje ona do nich dostęp, oraz szczebel, na jakim ubiega się o zezwolenie na ich pozyskiwanie[7]. Gdy jednak się czyta (otępiająco długie) orzeczenia owego sądu, jasne jest, że system ten funkcjonuje mniej więcej tak, jak powinien. Owszem, NSA popełnia błędy, ale również je zgłasza. Sąd dopatruje się w jej działalności niedociągnięć i krytykuje je niekiedy w bardzo ostrych słowach. Procedury się zmieniają. Mechanizm gwarantujący utrzymanie równowagi politycznej działa więc mniej więcej tak, jak planowali jego twórcy.

Jeśli wynikiem rewelacji Snowdena ma być wykazanie, że agencje wywiadowcze i ich pracownicy popełniają błędy lub że w swoich działaniach dochodzą do kresu nałożonych na nie ograniczeń – politycznych, sądowych oraz ustawowych – i niekiedy popadają z tego tytułu w konflikt prawny, to biorąc pod uwagę rozmiary wyrządzonych szkód, należy uznać, że jest to korzyść doprawdy rozczarowująca. Nawet najżarliwsi obrońcy tych instytucji nigdy nie twierdzili, że zawsze postępują one słusznie. Jak wszystkie administracje rządowe również NSA nosi cechy aparatu biurokratycznego, marnotrawnego i egoistycznego, bardziej zależy jej na ekspansji niż na pomniejszaniu swoich rozmiarów. Zdecydowanie popieram ustanowienie w sądzie FISA instytucji „obrońcy publicznego” (nawiasem mówiąc, stanowisko takie istnieje w NSA)[8]. Osoba taka powinna mieć certyfikat bezpieczeństwa, aby mieć dostęp do tajnych informacji, ale powinna mieć również taką pozycję, aby móc oponować przeciwko wnioskom agencji o udzielenie im pozwolenia na zdobywanie informacji w sposób naruszający prawa osób będących na ich celowniku. Zgodnie z regułami obowiązującymi obecnie przedstawiają one swoje argumenty sędziom, w procesie tym jednak nie ma miejsca dla człowieka, który poszedłby na totalną konfrontację i powiedział: nie. Rozleglejszy charakter mógłby mieć też proces powoływania sędziów, co obecnie leży w gestii prezesa Sądu Najwyższego.

Jasne jest, że przekazywanie informacji przez cudzoziemców NSA uważa za teren swobodnych łowów, co faktycznie jest zgodne z prawem międzynarodowym. Jak wykażę poniżej, szpiegowanie przez cudzoziemców w jakimś kraju jest nielegalne z natury rzeczy, ale to powszechna praktyka. Prawo międzynarodowe wprawdzie ma coś do powiedzenia o ochronie danych osobowych, ale różne są tego definicje. Czy adresy IP identyfikujące punkt, w którym użytkownik komputera uzyskuje dostęp do internetu, są częścią danych osobowych? UE mówi, że tak. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych orzekł natomiast, że nie. Istotniejsze znaczenie może jednak mieć to, że jak zauważył jeden z byłych brytyjskich szefów szpiegów Nigel Inkster[9], „jest jasne, że większość przeszukiwanych przez NSA danych pochodzących spoza Stanów Zjednoczonych została w rzeczywistości dostarczona – w ramach programu współpracy w zwalczaniu terroryzmu – przez służby wywiadowcze tych krajów, za zgodą ich rządów”.

Biorąc to wszystko pod uwagę, należy stwierdzić, że we wszystkich krajach społeczeństwa potrzebują lepszych sposobów na odrzucenie szkodliwych wniosków, jakie można by wyciągnąć z automatycznej analizy informacji elektronicznych. Byłoby niedopuszczalne, gdyby np. niewinny nie-Amerykanin został nieodwołalnie umieszczony na liście osób niemogących korzystać z linii lotniczych albo został pozbawiony konta bankowego tylko dlatego, że jest pobożnym muzułmaninem, który studiuje chemię i lubi samoloty.

Chociaż takie obawy słyszy się ze wszystkich stron, zwłaszcza dotyczące tego, jak tego rodzaju możliwości mogłyby zostać nadużyte w przyszłości, to zważywszy na furorę, jaką zrobiły przecieki Snowdena, przykłady sytuacji, gdy sprawy przybrały faktycznie zły obrót, są niezwykle rzadkie. Snowden twierdził, że:

Ja sam, siedząc przy moim biurku, gdybym tylko miał osobisty adres ich poczty elektronicznej, mógłbym podsłuchać każdego, poczynając od ciebie lub twojego księgowego, a kończąc na sędzim sądu federalnego, a nawet prezydencie[10].

Twierdzenie to jest szokujące, nie zostało jednakże dowiedzione i zależy od tego, jak interpretować słowo „mógłbym”. Teoretycznie, gdyby na tego rodzaju działania udzielono prawnego mandatu, może to być prawda. Wynikałoby z tego, że zajmujący niskie stanowisko funkcjonariusz NSA może przeszukiwać pocztę elektroniczną w skali światowej, nie obawiając się reprymendy. Fakty są tymczasem takie, że w sytuacji, gdy NSA ma do dyspozycji ponad milion wykradzionych dokumentów, najgorszy przypadek rozmyślnego naruszenia sfery prywatnej jakiejś osoby, czy to w Stanach Zjednoczonych, czy w jakimś innym kraju, jaki zdołał dotychczas znaleźć obóz Snowdena, dotyczy sześciu muzułmańskich radykałów (z których amerykańskie powiązania ma jeden). Zwrócili oni na siebie uwagę NSA z powodu upodobań do internetowej pornografii i szukania kontaktów z małoletnimi dziewczynkami. Zdaje się, że agencja ta rozważała nawet możliwość dokonania w tej sprawie świadomego przecieku informacji, aby w ten sposób zdyskredytować owych muzułmanów, a zwłaszcza podważyć ich rolę w propagowaniu ekstremistycznych i aprobujących stosowanie przemocy odmian islamu[11]. Inne przezrocze (które faktycznie wskazuje, że NSA ma świadomość, iż jej działania muszą pozostawać w granicach prawa, bez względu na to, jak może być ono irytujące czy niedogodne) dawało do zrozumienia, że pewna niewymieniona z nazwy „restauracja w Teksasie” mogłaby zostać objęta obserwacją, gdyby spotkali się w niej handlarze narkotykami[12]. Kontekst tego zdania nie stanowił zalecenia, ale ostrzeżenie dla personelu NSA, aby nie powtarzał on błędów popełnionych w programie „Minaret” z lat 60. i 70., w ramach którego bez nakazów sądowych podsłuchiwano m.in. Martina Luthera Kinga i senatora Howarda Bakera[13].

Owa opowieść o będących celem operacji NSA muzułmanach (jeśli jest prawdziwa) wzbudza pewne poważne pytania: kto mógł podjąć decyzję o podjęciu takiej oficjalnej kampanii oczerniania? Jak miałaby być ona prowadzona? Jaki poziom graniczącej z przestępstwem uciążliwości wystarcza, aby spowodować takie potraktowanie, i jaką rekompensatę uzyskałyby osoby będące celem takich działań, jeśliby pomówienia te okazały się nieprawdziwe? Owe hipotetyczne pytania przysparzają jednak na razie więcej kłopotów niż sytuacje rzeczywiste.

Ramy prawne zwalczania terroryzmu, włamywania się przez instytucje rządowe do cudzych komputerów, gromadzenia danych i metadanych oraz reguły dotyczące rewidowania osób odbywających podróże międzynarodowe, a także rekwizycja należących do nich rzeczy nie są dziełem ukończonym, a ich niedoskonałość i brak jasności wynikają z tego, że są tworzone niejako w biegu. Owszem, jest to irytujące, to jednak nie to samo, co stanięcie wobec systemu zamkniętego, w którym nie można nic zakwestionować. W wolnym i praworządnym społeczeństwie prawomocność rządów prawa, nadzoru ze strony parlamentu czy Kongresu i innych mechanizmów gwarantujących zachowanie równowagi politycznej nie zależy od tego, czy są one doskonałe. Działalnością NSA i innych agencji kierują szefowie wyłonieni w drodze wyborów, którym z kolei patrzą na ręce prawodawcy i sędziowie. Nadzór ten mógłby być lepszy, ale nie jest on nieważny ani bezużyteczny (tak jak się to dzieje w krajach autorytarnych, na których temat obóz Snowdena tak zastanawiająco milczy). Wyniki tego procesu bywają różnorakie. W dniach, gdy piszę ten tekst, sędzia w dystrykcie Kolumbii orzekł, iż gromadzenie metadanych jest nielegalne. W stanie Nowy Jork natomiast inny sędzia i w odmiennej sprawie wydał werdykt przeciwstawny. Na początku roku 2014 miał się rozpocząć proces z pozwu obywatelki Malezji, która zakwestionowała umieszczenie jej na liście osób objętych zakazem lotu na pokładzie samolotu należącego do komercyjnej linii lotniczej do Stanów Zjednoczonych lub ze Stanów Zjednoczonych do innego kraju[14]. Sugeruje to, że życie jest skomplikowane, ale nie wskazuje na rozmyślne, jednoznaczne nadużywanie władzy w sposób, który uzasadnia wymówienie przez obywateli posłuszeństwa wobec władz.

Jak wywodzi Inkster, nawet sam termin „masowa inwigilacja” jest nieporozumieniem. Sugeruje on, że rządy systematycznie monitorują treść informacji przekazywanych przez ich obywateli: czytają listy przesyłane pocztą elektroniczną, podsłuchują rozmowy telefoniczne i w wyniku tego podejmują skierowane przeciwko nim działania. W rzeczywistości jednak, jak mówi:

NSA i agencje będące jej partnerami przepuszczały ogromne ilości metadanych przez programy komputerowe, opracowane tak, aby szukając w stogu siana fragmentów igieł, na podstawie bardzo rygorystycznych kryteriów rozpoznawały niezwykle małe zbiory docelowe[15].

Pewien bloger amerykański, Dan Conover, ujął to w taki sposób:

Publiczny szał w środkach przekazu wokół gromadzenia danych przez NSA całkowicie pomija zasadniczy cel tych systemów. Działalność NSA dotycząca metadanych zawartych w poczcie elektronicznej służy skutecznemu gromadzeniu i następnie odrzucaniu informacji. Postępuje ona tak nie dlatego, żeby była przejęta duchem obywatelskim i chciała chronić nasze istniejące teoretycznie prawa do sfery prywatnej, ale dlatego, że celem tej działalności nie jest wasza korespondencja osobista. (…) NSA zasysa ogromne ilości metadanych, ponieważ poszukuje subtelnych sygnałów (pewnych wskazówek ukrytego porozumiewania się między terrorystami) w ogromnym morzu szumu (gdy na przykład wysyłam e-mail przyjacielowi, z którym gram w Fantasy football, proponując mu zamianę zawodników). Dotarło? System ten opracowano nie po to, żeby zajmował się wami i waszymi danymi prywatnymi. Opracowano go po to, żeby skutecznie eliminował każdego, kto – według jego uznania – nie jest czarnym charakterem[16].

Nawet sam Snowden nie usprawiedliwia swoich przecieków, twierdzi jedynie, że żyjemy w świecie podobnym do tego, jaki opisał Orwell w swojej książce Rok 1984, i że zmierzamy w tym kierunku. Tu się z nim nie zgadzam. Trudno jednak zaprzeczyć, że chcąc zapobiec temu zagrożeniu, które ma charakter hipotetyczny, zarówno on, jak i jego przyjaciele wyrządzili ogromne, rzeczywiste szkody już teraz. Temu właśnie jest poświęcona ta książka.

Rozdział 1 opowiada o rzeczywistym świecie szpiegów i wyjaśnia, dlaczego rewelacje Snowdena nie są żadnym zaskoczeniem i dlaczego reakcja na nie w Niemczech i w innych krajach jest mieszaniną naiwności i hipokryzji. Pokazuje, dlaczego społeczeństwa zachodnie są bardziej narażone na szkody wynikające ze skandali szpiegowskich niż społeczeństwa autorytarne. Naświetla skutki rewelacji Snowdena dla międzynarodowych sojuszów Stanów Zjednoczonych i udowadnia, że współdziałanie przez kraje, takie jak Szwecja, z agencjami amerykańskimi jest w pełni usprawiedliwione, a próby naderwania tych więzów przynoszą korzyści Kremlowi.

Rozdział 2 to analiza zniekształconego pryzmatu politycznego, przez jaki widzi świat obóz Snowdena. Omawiam tu jego nadzwyczaj krytyczne stanowisko wobec Zachodu oraz naiwność i ignorancję, jeśli chodzi o zagrożenia, jakie stanowią dlań szpiedzy, gangsterzy i terroryści. W rozdziale 3 objaśniam, jakie szkody przecieki te wyrządziły agencjom wywiadowczym, i wskazuję, jak działania Snowdena i jego stronników niepotrzebnie je zwiększyły. W rozdziale 4 idę śladami wywodzących się z Rosji działań dezinformacyjnych wobec Zachodu i przedstawiam prowadzone przez nią „przedsięwzięcia aktywne” na Zachodzie. Pokazuję, jak przecieki dokonane przez Snowdena zostały poprzedzone przez skandal z lat 90. związany z globalnym systemem wywiadu elektronicznego Echelon. Prezentuję również porównania ze sponsorowanymi przez ZSRR „ruchami pokojowymi” z lat 80. W rozdziale 5 naświetlam dziwne zbiegi okoliczności i niespójności w publicznych wersjach działań Snowdena, dostarczające argumentów, iż nie jest on człowiekiem, który chwyta za gwizdek, aby ukazać nadużycia, lecz raczej zbiegiem i sabotażystą. W zakończeniu pytam, jakie kroki Zachód może jeszcze poczynić, aby bronić się przed tymi przeciekami, które dopiero się pojawią i których będzie o wiele więcej.

[1] Panoptykon to koncepcja więzienia obmyślona przez angielskiego filozofa Jeremy’ego Benthama i jego brata, inżyniera, Samuela. Projekt ten miał zapewnić nieustanne, niedostrzegalne przez samych więźniów ich obserwowanie, a obserwacja ta miała być „młynem ucierającym łotrów na ludzi uczciwych”. W książce Rok 1984 George Orwell pisał o znajdującym się w każdym mieszkaniu systemie ekranów: „oczywiście, nie było sposobu, żeby wiedzieć, czy w danej chwili ktoś jest obserwowany (...) trzeba było żyć (...), zakładając, że nasłuchiwano każdego czynionego dźwięku i analizowano każdy ruch, z wyjątkiem chwil, gdy panowała ciemność” (tłum. M.K.).

[2] Zdobył on kilka takich wyróżnień, w tym od „The Washington Post”.

[3] Pewnym wyjątkiem jest m.in. witryna internetowa „Business Insider”, na której zamieszczono serię artykułów Michaela Kelly’ego, np. http://www.businessinsider.com/everything-we-know-about-snowden-leaks-2013‒11. Dwie osoby, które poświęciły wiele uwagi temu wątkowi, to Cathy Fitzpatrick: 3dblogger.typepad.com/wired_state/, oraz John Schindler: 20committee.com. Jestem im wdzięczny za udostępnienie mi efektów ich trudu. [Te i wszystkie kolejne strony internetowe zostały sprawdzone pod względem dostępności i jeśli nie zaznaczono, że wygasły, oznacza to, że są dostępne – przyp. Kurhaus].

[4] Kiedy dawne kraje komunistyczne przystąpiły do NATO, sojusz do tego stopnia przejmował się możliwością urażenia Rosji, że początkowo postanowił nie opracowywać żadnych planów ich obrony. Zmieniło się to dzięki rządowi prezydenta Obamy po wojnie w Gruzji. Fakt, iż podjęto decyzję, aby takie plany przygotować, ujawniłem w styczniu 2010 r.; http://www.economist.com/node/15268095.

[5] Zob. http://www.lawfareblog.com/wp-content/uploads/2013/12/Final-Report-RG.pdf. W tej samej witrynie można znaleźć wiele przemyślanych krytycznych argumentów, których autorem jest Benjamin Wittes.

[6] Zob. http://www.langerresearch.com/uploads/1155a5NSAandSnowden.pdf. Inny sondaż, przeprowadzony wśród amerykańskiej młodzieży, wskazuje, że Snowdena popiera 25 proc. respondentów, drugie 25 proc. go potępia, a prawie 50 proc. nie ma w tej sprawie zdania. Zob. też http://www.economist.com/news/united-states/21592654-revelations-about-cyber-espionage-dismay-barack-obamas-most-loyal-fans-snooper-blooper [dostęp płatny].

[7] Zob. np. http://www.dni.gov/files/documents/1118/CLEANEDPRTT%202.pdf [dokument nieczytelny].

[8] Zob. http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2014/01/09/261079074/nsa-says-it-would-welcome-public -advocate -at-fisa-court.

[9] Były dyrektor ds. operacyjnych i wywiadowczych w MI6, zob. http://www.theguardian.com/profile/nigel-inkster.

[10] Pierwszy raz powiedział to w nagranym na wideo wywiadzie udzielonym 10 czerwca. Można go obejrzeć pod adresem http://www.theguardian.com/world/video/2013/jun/09/nsa-whistleblower-edward-snowden-interview-video; wraz z omówieniem znajduje się on na stronie http://www.theguardian.com/world/2013/jul/31/nsa-top-secret-program-online-data.

[11] Zob. Top-Secret Document Reveals NSA Spied On Porn Habits As Part Of Plan To Discredit „Radicalizers” na stronie http://www.huffingtonpost.com/2013/11/26/nsa-porn-muslims_n_4346128.html.

[12] Zob. In 2009, NSA Said It Had a ‘Present Example’ of Abuse Similar to Project Minaret;

http://www.emptywheel.net/2013/11/27/in-2009-nsa-said-it-had-a-present-example-of-abuse-similar-to-project-minaret/.

[13] Zbiór dokumentów dotyczących tych i innych, wcześniejszych przypadków nadużywania uprawnień agencji wywiadowczych można znaleźć na stronie http://www.maryferrell.org/mffweb/archive/docset/getList.do?docSetId=1014.

[14] Zob. http://www.lawfareblog.com/2013/12/jeff-kahn-on-terrorism-watchlists-and-the-ibrahim-trial/ oraz http://www.courthousenews.com/2013/12/05/63473.htm.

[15] N. Inkster, Snowden – myths and misapprehensions, IISS, 15 listopada 2013 r., zob. http://www.iiss.org/en/politics%20and%20strategy/blogsections/2013‒98d0/november-47b6/snowden-9dd1.

[16] Zob. http://xark.typepad.com/my_weblog/2014/01/if-the-nsa-freaks-you-out-you-still-use-google-you-are-an-idiot.html.

Rozdział 1

Prawdziwy świat wywiadu

Szpieguje każdy kraj, który jest w stanie to uczynić. Dyktatorzy lubią kontrolować swoich poddanych i zastraszać swoich sąsiadów. Państwa o ustroju demokratycznym chcą pozostawać bezpieczne, wolne i zamożne. W każdym z tych przypadków podejmujący decyzje lubią być jak najlepiej poinformowani, a to oznacza również – gdzie to tylko możliwe – poznanie tajemnic swoich przeciwników. Oczekiwać tego będą od nich ich wyborcy. Dobry wywiad pomaga podejmującym decyzje lepiej wywiązywać się z ich zadań. Minimalizuje niespodzianki, zwiększa swobodę działania i umacnia pozycję negocjacyjną. Źródłem informacji wywiadowczych może być wnioskowanie, a także materiały dostępne publicznie, ludzie – świadomi, że odgrywają taką rolę, albo i nie, jak też podsłuch elektroniczny. Można je również pozyskiwać, skłaniając ludzi do łamania obietnic i zdradzania sekretów, wykorzystując ich słabostki, oferując im pieniądze, odwołując się do ideologii, stosując przymus i pochlebstwo. Informacje wywiadowcze są zbierane z pełną świadomością, że druga strona czyni to samo. Narzekać, że funkcjonariusze wywiadu wykradają tajemnice, to tak, jakby się żalić, że dyplomaci kłamią lub że dziennikarze upraszczają sprawy i przesadzają, gdy właśnie za to się im płaci. Duże kraje uprawiają ten proceder na większą skalę niż małe, a Stany Zjednoczone, które są najbogatszym i najpotężniejszym państwem na świecie, uprawiają go w największym stopniu.

Gdy przychodzi do gromadzenia informacji elektronicznych o własnych obywatelach, inne kraje postępują w sposób, na którego tle Ameryka wygląda jak gromada mięczaków. Istniejący w Rosji rozległy i głęboko ingerujący system monitorowania internetu jest zarazem szeroko znany i nie powoduje większych sporów[1]. Od lipca 2014 roku np. rosyjskie firmy świadczące usługi internetowe mogą zostać zobowiązane do gromadzenia zapisów wszystkich danych i aktywności ich użytkowników przez 12 godzin, by zapewnić FSB bezpośredni i natychmiastowy dostęp do informacji. Będzie to dla owych firm dużym obciążeniem finansowym i wzbudzi również pytania o bezpieczeństwo danych. Francja pozwala na monitorowanie użytkowników internetu w czasie rzeczywistym i bez wcześniejszego upoważnienia ze strony organów prawnych. Mogą to czynić urzędnicy instytucji publicznych, w tym policjanci, funkcjonariusze wywiadu i agencji antyterrorystycznych, jak również ministrowie[2]. W grudniu we Francji uchwalono ustawę rozszerzającą owe możliwości. Stało się to zaledwie kilka tygodni po przejściu przez ten kraj fali oburzenia, iż NSA rzekomo również dopuszczała się podobnych praktyk.

Szpiegowanie, czy to we własnym kraju, czy za granicą, nie jest czynnikiem rozstrzygającym. Daje przewagę, ale nie dominację. Sukcesu błędnej polityki nie zapewnią najlepsi nawet szpiedzy, podobnie jak nie zmienią silnie niekorzystnego splotu innych okoliczności. Szpiegowanie nie jest też zajęciem szczególnie efektownym. Agencje szpiegowskie są po prostu kolejnym wydziałem biurokratycznego aparatu rządowego, chociaż naruszają reguły, których inni urzędnicy przestrzegają. Każdy, kto miał do czynienia z dyplomacją i polityką międzynarodową, czy to jako uczestnik, czy to jako obserwator, wie, że szpiegowanie istniało i istnieje. Należy ono po prostu do realiów życia.

Ani jego ofiary, ani ci, którzy je uprawiają, nie mówią o nim wiele. Przyznanie, że się nie potrafi utrzymać tajemnic, jest żenujące i szkodzi interesom. Szkodzi interesom i jest żenujące również przyznanie, że się je wykrada. Z konieczności szpieguje się w tajemnicy. Jednym z powodów tego jest potrzeba ochrony źródeł informacji i metod ich uzyskiwania. Inną przyczyną jest ukrywanie przed drugą stroną tego, co nas interesuje, co ujawniłoby nasze słabe punkty. Trzecim i często najważniejszym powodem zachowywania dyskrecji jest to, iż operacje szpiegowskie są żenujące z natury rzeczy. Łączą się z zachowaniem, które zawsze przynosi niesławę (mówienie kłamstw) i często jest nawet nielegalne (posługiwanie się fałszywymi danymi osobowymi, przekupstwo, zastraszanie, włamywanie się do domów, instalowanie podsłuchu w telefonach). Gdy spojrzeć na to z zewnątrz, ze swoimi podstępami, kaskaderskimi popisami, szelmostwem i wymyślnymi przyrządami, mogą się one wydawać dosyć śmieszne.

Szpiedzy są dobrymi kłamcami i muszą nimi być. Fortele są równie nieodłączną częścią szpiegowania jak tajemnica. Stosuje się je także wobec tych osób z zewnątrz, które chcą spojrzeć szpiegom na ręce. Przyparci publicznie do muru trudnymi pytaniami funkcjonariusze wywiadu instynktownie reagują, dokonując uników, kłamiąc, a jeśli zachodzi taka konieczność – dezinformując. Jeśli powie się publicznie, co się robi albo czego się nie robi, ryzykuje się, że dostarczy to naszemu oponentowi cennych wskazówek.

Kolejnym elementem szpiegowania jest zuchwałość. Posiadanie zgody na naruszanie reguł może uderzyć do głowy. Nagrody są ogromne, a pewne marginesowe ryzyko może wydawać się nikłe. Do tego funkcjonariusze wywiadu to ludzie ambitni. Te same psychologiczne odchyłki, które pomagają im być dobrymi szpiegami, utrudniają również pokierowanie nimi. Dobrze prowadzona agencja wywiadowcza dysponuje licznymi mechanizmami kontrolnymi, które zapewniają jej prawidłowy wybór celów, źródeł i metod. Priorytety, jakimi się kieruje, muszą pochodzić od polityków, a nie wynikać z osobistego entuzjazmu jej personelu. Stosowane przez nią środki muszą być proporcjonalne, podobnie jak zgodne z prawem muszą być działania prowadzone w kraju (konieczne są sądowe nakazy rewizji i zgody na założenie podsłuchów telefonicznych). Bez względu na to, czy operacja dotyczy terytorium kraju czy zagranicy, korzyści z każdej operacji wywiadowczej zawsze rozważa się w stosunku do łączącego się z nimi ryzyka. Co się stanie, jeśli cała operacja się nie powiedzie?

Tego rodzaju problemy towarzyszyły wywiadowi opartemu na źródłach osobowych od dawna. W świecie, w którym wywiad prowadzi się środkami elektronicznymi, stały się one mniej ważne. Od lat mało ryzykownym sposobem na wykradanie tajemnic było wystawienie anteny, zapisywanie tego, co nadają inne państwa, i sadzanie kryptoanalityków do odczytywania tych komunikatów. Łamanie szyfrów i miejsca pozyskiwania informacji mogą być pilnie strzeżone, ale są to problemy innego rodzaju niż te, jakie łączą się z werbowaniem, umieszczaniem i prowadzeniem agentów wewnątrz obozu nieprzyjaciela.

Jak jednak wykazały przecieki Snowdena, tak już nie jest. Kiedy zuchwałe szpiegowanie środkami elektronicznymi zostaje ujawnione, może spowodować duże szkody. Gdyby szefowie szpiegów z NSA pomyśleli, że istnieje choćby cień możliwości, że informacja o podsłuchiwaniu telefonu komórkowego Angeli Merkel trafi na pierwszą stronę tygodnika „Der Spiegel” (do czego jeszcze powrócimy), nigdy nie wyraziliby zgody na tę operację. Gromadzenie informacji elektronicznych nie wymaga już tylko zgody firmy telekomunikacyjnej, która jest przedsiębiorstwem państwowym, w istocie – ramieniem rządu. Łączy się ono z wywieraniem nacisków na wielkie, prywatne spółki telekomunikacyjne albo przenikaniem do nich. Wymaga to pewnego wyrafinowania prawnego i operacyjnego, które wcześniej było domeną wywiadu agenturalnego. Gdy zaś uzyska się już informacje i zapisze w bazie danych, wykazują one podatność na przecieki w sposób, który byłby nie do wyobrażenia w czasach, gdy się je fizycznie archiwizowało – na szpulach taśm chowanych w zamkniętych sejfach albo w postaci maszynopisów trzymanych w kartonowych skoroszytach przewiązywanych zieloną tasiemką – a potem przekazywało do archiwum strzeżonego przez wiecznie podejrzliwe matrony, jak to czyniono w dawnych czasach w wywiadzie brytyjskim.

Z tych wszystkich powodów szpiegostwo jest więc dla ludzi z zewnątrz kuszącym celem podejrzeń, badań, oczerniania i ośmieszania. Odkrywając kłamstwa i przekręty tajnego świata, dziennikarze doznają złośliwej satysfakcji, że udało im się sprawić figla. Sama wzmianka o szpiegostwie dodaje skądinąd nudnemu tematowi pewnej aury tajemniczości. Niepowodzenie inicjatywy negocjacyjnej w rozmowach międzynarodowych jest czymś nudnym. Jeśli jednak winą za załamanie w pertraktacjach można obarczyć spartaczoną operację wywiadowczą, staje się natychmiast warte pierwszych stron gazet. Uchylenie otaczającej szpiegostwo kurtyny milczenia podnosi temperaturę opowieści.

Takie zainteresowanie może z łatwością nabrać charakteru chorobliwej manii. Szpiegowanie jest nieco podobne do intymnych stosunków między rodzicami, które dzieci mogą uważać za fascynujące, ale i odrzucające. Obywatele, którzy generalnie wierzą swojemu państwu, akceptują, że niekiedy czyni ono w ich imieniu coś, o czym woleliby nie wiedzieć. Mogą doznawać pokusy, żeby się o tym czegoś dowiedzieć, ale jeśli poznają szczegóły, nie będą przez to szczęśliwsi.

Każdy polityk lub wyższej rangi urzędnik uczestniczący w międzynarodowych rokowaniach wie, że podsłuchiwanie przy użyciu środków elektronicznych i korzystanie ze źródeł osobowych to czynności rutynowe. Bez wyrafinowanych środków bezpieczeństwa trzeba uważać, co się pisze w esemesach i w poczcie elektronicznej, a także co się mówi przez telefon. Nawet wówczas jednak łączność elektroniczna może paść ofiarą wyrafinowanego ataku. Dlatego właśnie poważne rządy przeprowadzają ważne spotkania w specjalnych pomieszczeniach. Zazwyczaj nie mają one okien (przez które można podsłuchać prowadzone w pomieszczeniu rozmowy, używając dalekosiężnych mikrofonów podłączonych do wykorzystywanego inteligentnie lasera). Mieszczą się one zwykle w głębi dobrze zabezpieczonych gmachów rządowych. Dostęp do nich jest ściśle kontrolowany, co utrudnia podłożenie tam przez kogokolwiek pluskwy. Odwiedzający je muszą pozostawić telefony komórkowe i inne urządzenia na zewnątrz, w schowkach wyłożonych ołowiem. Są one regularnie sprawdzane, czy mimo tych środków ostrożności ktoś nie zainstalował w nich miniaturowego urządzenia podsłuchowego. Jest to irytujące, ale taka jest brutalna rzeczywistość.

Na tym tle fakt, że Ameryka szpieguje inne kraje, że te inne kraje szpiegują państwa sojusznicze Ameryki i że te ostatnie szpiegują się nawzajem, wydaje się mniej szokujący. Albo przynajmniej powinien.

Jedną z największych rewelacji ujawnionych przez Snowdena było to, że amerykańska NSA szpiegowała Niemcy. Czyniła to za pomocą stanowiska nasłuchowego zainstalowanego na dachu ambasady mieszczącej się w centrum Berlina. Instalacja ta należy do będącej częścią NSA Specjalnej Służby Gromadzenia (Special Collection Service), której zadaniem jest nasłuch łączności elektronicznej w 80 placówkach zagranicznych. Jednym z celów tego nasłuchu była pani Merkel. Podsłuchiwano głównie jej pozbawiony zabezpieczeń stary telefon komórkowy, którego używała do rozmów prywatnych i partyjnych. Ujawnienie tego przez tygodnik „Der Spiegel” w październiku 2013 roku wywołało sensację[3]. Ministerstwo Spraw Zagranicznych wezwało ambasadora Stanów Zjednoczonych i go zganiło. Pani Merkel zatelefonowała do prezydenta Obamy i osobiście mu się poskarżyła. Niemcy anulowały porozumienia o dzieleniu się informacjami ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią[4]. Sabine Leutheusser-Schnarrenberger, która była wówczas ministrem sprawiedliwości, wezwała do zawieszenia umowy, na mocy której amerykańscy funkcjonariusze służb antyterrorystycznych mieli ograniczony dostęp do danych europejskich banków. Według wielu Niemców sama myśl, że Stany Zjednoczone szpiegują ich kraj, potwierdzała opinię, że są one państwem aroganckim i nie zasługują na zaufanie, co drażniło ich od lat. W czasach zimnej wojny, kiedy Niemcy Zachodnie potrzebowały Stanów Zjednoczonych, aby przetrwać w obliczu zagrożenia ze Wschodu, takie żale musiały być przełykane, obecnie jednak eksplodowały.

Fakt, że zachodnie agencje wywiadowcze działają w Niemczech i innych krajach europejskich, trudno jednak uznać za zaskakujący. Każdy, kto ma dostęp do Google’a, mógł znaleźć zamieszczony w marcu 2000 roku w dzienniku „Wall Street Journal” zwięzły komentarz pod tytułem Dlaczego szpiegujemy naszych sojuszników (Why we spy on our allies), którego autorem był wcześniejszy dyrektor CIA Robert James Woolsey. Pobudziła go do jego napisania wcześniejsza awantura wokół programu „Echelon”, w ramach którego Stany Zjednoczone i ich bliscy sojusznicy podsłuchiwali łączność międzynarodową, szukając w niej pewnych słów kluczowych. Sporządzony wówczas dla Parlamentu Europejskiego raport wytykał, że za pomocą metod wywiadowczych Stany Zjednoczone gromadzą informacje ekonomiczne służące do zapobiegania wygrywaniu międzynarodowych przetargów przez kraje europejskie. Woolsey przedstawił swoje argumenty z godną podziwu szczerością:

Tak, moi kontynentalni przyjaciele, szpiegowaliśmy was. I to prawda, że do przesortowania danych stosujemy komputery, które wyszukują pewne słowa kluczowe. Czy zastanowiliście się, czego szukamy?[5]

Twierdził on, że kraje europejskie regularnie uzyskują zamówienia dzięki łapówkom. Ich wyroby niemal zawsze są zbyt zacofane lub zbyt kosztowne, aby wygrać przetarg w jakikolwiek inny sposób. „Większości europejskich technologii nawet nie warto nam wykradać”, mówił. Ujawniając, że Europejczycy płacą łapówki, rząd Stanów Zjednoczonych wyrównuje warunki. Jeśli spółki europejskie nie chcą, aby je szpiegowano, powinny zwiększyć swoją konkurencyjność. Dodał, że Ameryka szpieguje kraje europejskie, gdy sprzedają one państwom bandyckim technologie podwójnego użytku – cywilnego i wojskowego – i gdy naruszają inne sankcje. Wskazał też, że szpiegostwo przemysłowe na masową skalę uprawia Francja[6].

W roku 2000 Woolsey miał rację. Od tego czasu nie zdarzyło się nic, co by jego uwagom ujęło trafności. Wręcz przeciwnie, Stany Zjednoczone są obecnie bardziej świadome, że stoją w obliczu poważnego zagrożenia terroryzmem. Kraje europejskie natomiast zachowywały się w sposób, który sprawia, że niepokoje z lat 90. wydają się banalne. W szczególności dotyczy to Niemiec, które kultywowały stosunki z Rosją, przyjęły jednostronną politykę ugłaskiwania Chin i wielokrotnie naruszały międzynarodowe sankcje wobec Iranu.

Przynajmniej część tego oburzenia może wynikać z zazdrości. Europejskie agencje szpiegowskie (z wyjątkiem, w pewnym sensie, Wielkiej Brytanii) nie są w stanie dorównać potencjałowi NSA i dlatego pozostaje im rola młodszych partnerów oferujących możliwości gromadzenia informacji w zamian za dzielenie się z nimi danymi wywiadowczymi. I tu spotykamy się z uderzającą hipokryzją. Wspomniałem już o Francji. Szczodrze finansowane i skutecznie działające służby wywiadu i bezpieczeństwa mają również Niemcy, które dokonują dokładnie tego, czego się oczekuje od takich agencji, czyli szpiegują inne kraje[7].

Niemcy mają także własną agencję wywiadu elektronicznego. Jest nim działający bez rozgłosu Urząd Wywiadu Strategicznego (Kommando Strategische Aufklärung). Poświęcony mu reportaż opublikowany w „Der Spiegel” w roku 2008 z podziwem opisywał, jak instytucja ta, która teoretycznie jest czystą agencją wywiadu wojskowego, może „podsłuchiwać cały świat”[8]. Podsłuchiwała ona m.in. rozmowy prowadzone przez cywilną sieć telefoniczną w Rosji i baronów narkotykowych w Kosowie. Niektóre z jej operacji wywiadowczych są naprawdę godne pochwały. Nieco osłabia to jednak znaczenie tej niedawnej awantury.

Podobnie należy odbierać kolejny punkt – Niemcy są jednym z głównych na świecie celów operacji wywiadowczych, i to ze wszystkich stron. Upodobanie pani Merkel do posługiwania się do użytku prywatnego staromodnym modelem telefonu nie jest tajemnicą, a w ostatnich latach często na ten temat żartowano (do rozmów rządowych ma ona inny telefon, nieco kłopotliwy w użyciu, ale dobrze zabezpieczony). To, że inne kraje usiłują w jej rozmowach telefonicznych i esemesach znaleźć dla siebie jakieś wskazówki, nie jest żadnym zaskoczeniem. Wśród tych państw, nawiasem mówiąc, znajdują się Francja, Chiny i Rosja, jak również Stany Zjednoczone. Dzięki energicznemu poparciu ze strony jej poprzednika, Helmuta Kohla, pani Merkel została wyniesiona do władzy dość szybko. Trudno się dziwić, że aby się dowiedzieć, kim ona naprawdę jest, Stany Zjednoczone i inne kraje korzystały z metod, jakie miały do dyspozycji.

Biorąc pod uwagę, że niemieccy politycy z reguły znają angielski, mają dostęp do internetu, wiedzą, że interesy ich kraju są często rozbieżne z interesami Stanów Zjednoczonych, sami otrzymują informacje wywiadowcze oparte na nasłuchu elektronicznym i nie są głupi, należałoby zapytać, do czego konkretnie mają zastrzeżenia?[9]

Odpowiedź zawiera się w słowie „rozgłos”. Jeśli spytać ich o szpiegowanie prywatnie, rzadko który z nich zakwestionuje naszkicowany wyżej obraz. Gdy jednak szczegóły jakiejś operacji szpiegowskiej zostaną ujawnione, w kraju będącym celem takich działań nawet doświadczeni i cyniczni politycy często nie mogą przemilczeć tego z powodów politycznych. Stając wobec wzburzonych środków przekazu i żądań ze strony partii opozycyjnych, które domagają się od rządu działań i wyjaśnień, muszą udawać, że są oburzeni. Nie muszą niczego udawać inni politycy, będący większymi ignorantami, większymi idealistami albo jednymi i drugimi (ludziom z zewnątrz trudno te dwie kategorie rozróżnić). Szkody wyrządza więc nie sam fakt szpiegowania, ale jego publiczne ujawnienie.

Paradoks szpiegowania polega na tym, że jest ono równocześnie czymś wstydliwym i bardzo powszednim. Jego normalne funkcjonowanie to rzecz konieczna i pożądany fakt życia. Ujawnienie go podnieca jednak opinię publiczną i często ją oburza. Taka reakcja jest fundamentalną słabością demokratycznych społeczeństw, które funkcjonują, opierając się na założeniu, że społeczeństwo ma prawo wiedzieć, co czyni się w jego imieniu. Kraje, w których rządzi prawo, spodziewają się, że ich władze i urzędnicy będą czuli się zobowiązani do przestrzegania go. Rządy autorytarne oczywiście nie mają problemów z powodu skłonności ich społeczeństw do takiego podniecania się. Ich szpiedzy są otoczeni autentyczną tajemnicą. Wścibskich dziennikarzy znajduje się martwych, są zmuszani do udania się na wygnanie, trafiają do więzienia bądź też ucisza się ich w inny sposób. Próby wejścia na drogę sądową bądź zadawania pytań w parlamencie z reguły okazują się bezskuteczne i ryzykowne. Najbardziej znanym człowiekiem, który chciał zwrócić uwagę na nieprawidłowości w rosyjskiej Federalnej Służbie Bezpieczeństwa, był Aleksander Litwinienko. Jej powiązania ze zorganizowaną przestępczością w Rosji i za granicą, zwłaszcza w Hiszpanii, ujawnił on, przebywając na uchodźstwie w Londynie. Został tam zamordowany dawką rzadko występującej promieniotwórczej trucizny, a brytyjskie kręgi oficjalne uważają, że brał w tym udział rosyjski aparat państwowy.

Podatność ta jest asymetryczna. Ujawnienie działalności naszych agencji szpiegowskich przez autorytarne rządy zagraniczne wyrządza nam większe szkody niż zastosowanie wobec nich podobnej taktyki przez nas. My na Zachodzie możemy wskazywać, że Władimir Putin jest weteranem KGB, jego najbliżsi współpracownicy również są byłymi funkcjonariuszami wywiadu, gangsterami albo jednymi i drugimi, ale Rosjanie wzruszą tylko na to ramionami. Reżim byłych funkcjonariuszy KGB, który panuje na Kremlu, chlubi się swoim pochodzeniem, a swoje skorumpowanie i autorytaryzm maskuje, odwołując się do napuszonego patriotyzmu. Niezależnym środkom przekazu, które mogłyby ujawnić dokonywane przezeń przestępstwa i nadużycia, nakłada się kaganiec, po czym spycha je na margines[10].

Na Zachodzie jednak ujawnienie nawet najbardziej usprawiedliwionego przypadku szpiegowania stwarza wrażenie, że wykryto właśnie jakiś skandal. Dobrym przykładem tego jest zaatakowanie przez obóz Snowdena szwedzkiej agencji wywiadu elektronicznego Försvarets radioanstalt (FRA) za to, że współpracuje ona z brytyjskim ośrodkiem GCHQ i amerykańską NSA[11]. Mieszkający w Brazylii amerykański prawnik Glenn Greenwald, który przechowuje przynajmniej część wykradzionych materiałów i w najbardziej elokwentny sposób broni publicznie prawa do ich ujawnienia, sugeruje, że współdziałanie przez Szwecję w dziedzinie bezpieczeństwa i obronności lub wywiadu z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi jest czymś wstydliwym[12].

Każdemu, komu nieobce są sprawy bezpieczeństwa europejskiego, trudno dopatrzyć się skandalu. Szwecja nie jest członkiem NATO, ale z powodów, które są w pełni zrozumiałe, utrzymuje z sojuszem doskonałe, choć dyskretne stosunki. Jest położona w regionie o podejrzanej reputacji, choć należałoby raczej powiedzieć, że złą reputację ma jeden z jej sąsiadów. W latach zimnej wojny była przedmiotem częstych, natrętnych wizyt sowieckich okrętów podwodnych. Obecnie doświadcza symulowanych ataków lotniczych. Podczas jednego z nich, w Wielki Piątek 2013 roku, rosyjskie samoloty namierzały dowództwo sił zbrojnych i siedzibę wspomnianej agencji FRA. Według nieopublikowanych, ale pochodzących z dobrych źródeł, informacji Rosjanie zagłuszyli również radar szwedzkiej obrony przeciwlotniczej. Z raportu wywiadu wojskowego, który stał się przedmiotem przecieku, wynika, że podczas ćwiczeń samoloty owe odebrały kody umożliwiające odpalenie pocisków manewrujących z głowicami jądrowymi. Większość Szwedów tego nie lubi. Nie lubi tego również rząd (ani odchudzone siły zbrojne, które mówią, że w razie kryzysu byłyby w stanie obronić przed atakiem tylko część terytorium, i to zaledwie przez niecały tydzień).

Szwedzcy politycy chcą więc wiedzieć, co szykują Rosjanie. Dlaczego potrząsają szablami? Jakie działania wywrotowe, intrygi i handel wpływami aranżują w Estonii, na Łotwie i Litwie, tuż po drugiej stronie Bałtyku? Dlaczego Rosja wprowadza pociski jądrowe do enklawy kaliningradzkiej? W jakim stanie jest rosyjska Flota Bałtycka? Jakie ma ona plany dla dwóch helikopterowców typu Mistral zamówionych we Francji? Są to klasyczne pytania dotyczące spraw bezpieczeństwa narodowego, na które przynajmniej częściowej odpowiedzi dostarcza szpiegowanie.

Szwecja, podobnie jak inne małe kraje, nie jest w stanie samodzielnie dokonać takich wysiłków w dziedzinie wywiadu, jakich potrzebuje. Wymienia więc informacje z państwami, którym może pomóc. Stany Zjednoczone mają np. sztuczne satelity Ziemi, które potrafią w nadzwyczaj dokładny sposób obserwować Rosję z nieba. Szwecja nie ma satelitów szpiegowskich[13]. Może jednak czerpać korzyści z satelitów amerykańskich, a w interesie Stanów Zjednoczonych leży, aby ten kraj, będący w tym regionie ważnym partnerem w dziedzinie obronności, był bezpieczny i dobrze poinformowany. Z kolei Szwecja ma pewien potencjał wywiadowczy, którego Stanom Zjednoczonych może brakować. Może tu chodzić o gromadzenie informacji elektronicznych, łatwiejsze dzięki temu, że jest położona blisko Rosji, albo też znajomość języków i kwalifikacje kryptoanalityków. Szwecja dysponuje również źródłami osobowymi (szpiegami) ulokowanymi w Rosji i dookoła niej, które mogą uzupełniać, a nawet przewyższać liczbę agentów, jakimi może (zwłaszcza w jego dzisiejszym trudnym położeniu) dysponować wywiad amerykański. Krótko mówiąc, w latach zimnej wojny Szwecja utrzymywała bliskie więzy w dziedzinie bezpieczeństwa i wywiadu ze Stanami Zjednoczonymi i ich sojusznikami i utrzymuje je także obecnie.

Dlaczego miałoby to być niewłaściwe? Nie dlatego, że narusza szwedzką „neutralność”. O ile podczas drugiej wojny światowej Szwecja faktycznie była państwem neutralnym, o tyle obecnie, czego dowody można znaleźć nawet pobieżnie przeszukując internet, nie uważa się za neutralną. Nie jest członkiem żadnego sojuszu wojskowego, a to jest inna sytuacja. Bez względu jednak na to, czy jakiś kraj będzie neutralny, niezaangażowany czy niezależny, musi być broniony, i za to właśnie odpowiada rząd Szwecji. Współpraca w dziedzinie wywiadu i bezpieczeństwa z innymi państwami jest tego częścią normalną i zgodną z prawem, pomaga także w zapewnieniu ich bezpieczeństwa. To właśnie poufna informacja ze szwedzkiej FRA zaalarmowała niedawno Finlandię, że jej Ministerstwo Spraw Zagranicznych jest przedmiotem wyrafinowanego ataku cybernetycznego wychodzącego z Rosji[14].

Krytykowanie Szwecji byłoby usprawiedliwione, gdyby angażowała się ona na dużą skalę w łączącą się z marnotrawieniem środków, zbędną współpracę wywiadowczą skierowaną przeciwko celowi odległemu lub nieistotnemu. W obecnej sytuacji jednak żadna z takich ewentualności nie zachodzi. Postępowanie Rosji w ostatnich latach dostarcza aż nadto dowodów istniejącego problemu. Nie można też jej krytykować na gruncie pryncypiów, według których szpiegowanie innych krajów, czy to środkami elektronicznymi, czy przez ludzi, jest nielegalne, bo tak nie jest. Nie wygląda też na to, żeby szwedzkie społeczeństwo tym wszystkim się przejmowało[15].

Zarzuty przeciwko Szwecji, przynajmniej w takim stopniu, jak można wnioskować z wywiadu udzielonego przez Greenwalda szwedzkiej telewizji, sprowadzają się do tego, że ponieważ – jego zdaniem – Stany Zjednoczone prowadziły tragiczną i nielegalną wojnę w Iraku, a obecnie, masowo gromadząc dane z korespondencji elektronicznej, systematycznie naruszają prawa i normy, każdy kraj współpracujący w dziedzinie wywiadu ze Stanami Zjednoczonymi jest również zbrukany. Zakłada on także, chociaż tego nie dowodzi, że w wyniku owych powiązań naruszona jest również sfera prywatna obywateli Szwecji. Przydatność takiego współdziałania odrzuca z góry, nawet jeśliby to dotyczyło terrorystów, uzasadniając ów pogląd argumentem, że znają oni możliwości służb zachodnich i podejmują działania, aby ich uniknąć.

Greenwald rozwodzi się nad faktem, że powiązania szpiegowskie dotyczą również celów gospodarczych. Twierdzi, że to hipokryzja. Stany Zjednoczone narzekają, że Chińczycy szpiegują wielkie spółki amerykańskie. Dlaczego zatem Ameryka – z pomocą Szwecji – szpieguje rosyjskie spółki paliwowe? Odpowiedzi na to pytanie zapełniłyby osobną publikację (czytelnicy mogą uznać tu za pożyteczną moją książkę Nowa zimna wojna). Odpowiadając prosto i krótko, trzeba powiedzieć, że rosyjskie spółki paliwowe są zasadniczo podmiotami politycznymi. Ich czołowi szefowie należą do kumpli Kremla i są przezeń mianowani. Odprowadzają pieniądze na „czarny fundusz”, z którego rosyjskie władze mogą czerpać na niedokumentowane oficjalnie przedsięwzięcia w kraju i za granicą. To część rosyjskiej polityki zagranicznej. Jeśli martwi nas Rosja, to martwi nas Gazprom.

Atak, jaki snowdeniści przypuścili na Szwecję, nie był skutkiem zaćmienia umysłowego. Jeśli spojrzeć na przebijające przez ujawniane materiały prawidłowości, to widać, że następuje w nich przesunięcie – od takich, które są „dowodami” masowej inwigilacji, wzbudzającej autentyczne spory w społeczeństwie (choć wszystkie opisane tu operacje są legalne i moim zdaniem usprawiedliwione), przez świadectwa kontrowersyjnego włamywania się do cudzych komputerów, aby zgromadzić informacje o celach jej działań (co może być legalne, ale w ich przypadku można znaleźć bardziej zasadne kontrargumenty), aż po materiały, które dotyczą jedynie bezpieczeństwa narodowego danych państw.

Brazylia na przykład na rewelację, iż Stany Zjednoczone i Kanada ją szpiegują, zareagowała w sposób wyglądający na furię[16]. Organizuje obecnie konferencję poświęconą ograniczeniu obcego szpiegostwa[17]. Rewelacje, iż Australia szpieguje Indonezję, rozjuszyły przywódców w Dżakarcie i poważnie zaszkodziły stosunkom Australii z jej azjatyckimi sąsiadami. Indonezja odwołała swego ambasadora i anulowała porozumienie o dzieleniu się informacjami wywiadowczymi. To, że Australia interesuje się tym, jak się myśli o sprawach bezpieczeństwa, kwestiach politycznych i gospodarczych w sąsiadującym z nią kraju, liczącym 250 mln ludności, stanowiącym potencjalne zagrożenie wojskowe i z którego już dokonywano ataków terrorystycznych, w wyniku których zginęli obywatele Australii, jest jednak oczywiste.

Kilka dni po rewelacjach dotyczących Szwecji pojawił się przeciek dotyczący współpracy między NSA a Norwegią. Wskazywał on, że norweskie służby wywiadowcze mają w Rosji dobre źródła, korzystają z amerykańskiej pomocy w radzeniu sobie z rosyjskimi szpiegami w Norwegii, a do tematów, które interesują obie strony, należą również Półwysep Kolski (graniczy on z Norwegią i jest usiany obiektami jądrowymi) oraz rosyjski przemysł paliwowy[18].

Trudno zrozumieć, w jaki sposób można usprawiedliwić ujawnienie takich faktów, odwołując się do interesu publicznego. Rosyjskie bombowce regularnie naruszają norweski obszar powietrzny albo przelatują w jego pobliżu. W grudniu 2007 roku flotylla rosyjskiej marynarki wojennej przepłynęła przez środek norweskich pól naftowych i gazowych na Morzu Północnym i przeprowadziła niezapowiedziane manewry, zakłócając prowadzone tam prace i zagrażając życiu pracowników przez wymuszenie przerw w lotach śmigłowców zaopatrujących platformy wydobywcze.

Jeśli ktoś traktuje Rosję jako nieuprawniony bądź nieusprawiedliwiony cel działań wywiadowczych, to znaczy, że osoba ta osobliwie postrzega politykę międzynarodową. Ktoś mający szerszą wizję świata mógłby przypomnieć sobie atak cybernetyczny przypuszczony na Estonię w roku 2007, wojnę w Gruzji w 2008 lub śmierć brytyjskiego obywatela, Aleksandra Litwinienki, zamordowanego izotopem polonu w centrum Londynu. Godna uwagi jest też opowieść o prawniku Siergieju Magnickim, który odkrył popełnioną przez wysokich rangą funkcjonariuszy malwersację podatkową na kwotę 230 milionów dolarów, wszczął alarm i zmarł w więzieniu, uprzednio prześladowany i bity. Podobnie godne uwagi są podjęte przez Rosję działania, aby zapobiec podpisaniu przez jej dawne republiki, takie jak Ukraina i Armenia, układów o wolnym handlu i współpracy z Unią Europejską. Nieuprzedzony obserwator z zewnątrz mógłby również zauważyć, iż kraj ten szybko powiększa swój budżet wojskowy, pracuje nad nowoczesnymi systemami uzbrojenia i sprzedaje broń do takich państw, jak Syria. Faktem jest, że wszystkie te przypadki można interpretować rozmaicie. Jeśli Rosja się broni i dąży do realizacji swoich interesów narodowych, nie musi to być koniecznie coś złego. Jeśli jednak mamy przekonanie, że państwa demokratyczne mają prawo w ogóle kogokolwiek szpiegować, to na liście celów takich operacji wysokie miejsce musi zajmować Rosja. W podobny sposób każdy, kto chce ujawnić naruszanie praw, powinien za najważniejsze cele uważać Rosję, Chiny i Iran. Z pewnością czynią tak mające ugruntowaną pozycję międzynarodowe organizacje broniące praw człowieka i ruchy działające na rzecz swobód obywatelskich. Gromią one kraje zachodnie za wiele niedociągnięć i czynią to słusznie. Większość wysiłków takich organizacji, jak Amnesty International, Article 19, Human Rights Watch i Reporterzy Bez Granic, skupia się jednak na naruszaniu praw człowieka w krajach z innych obszarów.

Priorytety obozu Snowdena są raczej odmienne. Nic ze spraw ujawnionych w ich rewelacjach nie rzuciło złego światła na autorytarne reżimy poza Zachodem. Czy Snowden faktycznie nie był w stanie znaleźć w dokumentach NSA żadnych informacji, które ujawniłyby nieprawidłowości w innych krajach, a które być może zostały zgromadzone przez ową agencję, lecz politycy kierujący się względami Realpolitik cynicznie je zignorowali? Łatwo wyobrazić sobie stenogramy podsłuchanych rozmów, w których pekińscy komunistyczni władcy niewolników ze złośliwą satysfakcją komentują wielokrotne bicie im pokłonów przez zachodnie rządy w sprawie Tybetu. NSA z pewnością się orientuje, co na Kremlu myślą o pełnej dziur w pamięci i kierującej się przede wszystkim względami handlowymi polityce wobec Rosji ze strony rządu brytyjskiego. Można by się spodziewać, że autentyczny działacz, pragnący głośno zaalarmować, że dzieje się coś złego, będzie szukał takich właśnie materiałów. Rzuciłyby one światło na cynizm i tchórzostwo Zachodu w kwestiach praw człowieka, a argumenty obozu Snowdena zyskałyby bardziej na sile oddziaływania niż teraz, gdy wyciąga on sztucznie fabrykowane rewelacje na temat bezpieczeństwa Szwecji.

Niespójność podejścia przejawianego przez obóz Snowdena jest tematem następnego rozdziału.

[1] SORM, Sistiema opieratiwno-rozysknych mieroprijatij, czyli system operacyjnych przedsięwzięć dochodzeniowych.

[2] Zob. http://www.lemonde.fr/international/article/2013/12/10/adoption-definitive-de-la-controverse-loi-de-programmation-militaire_3528927_3210.html, a także http://www.theguardian.com/world/2013/dec/11/french-officials-internet-users-real-time-law.

[3] Zob. http://www.spiegel.de/international/germany/cover-story-how-nsa-spied-on-merkel-cell-phone-from-berlin-embassy-a-930205.html oraz http://www.spiegel.de/international/world/angry-european-and-german-reactions-to-merkel-us-phone-spying-scandal-a-929725.html; http://www.spiegel.de/international/world/trans-atlantic-relations-threatened-by-revelations-of-mass-us-spying-a-908746.html.

Zob. też A. Troianovski, Germany to Boost Anti-Spy Efforts, „Wall Street Journal”, 20 listopada 2013 r., http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304791704579209740311164308, oraz A. Troianowski, Germany Warns of Repercussions from U.S. Spying, „The Wall Street Journal”, 28 października 2013 r.; http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304200804579163760331107226.

[4] Chociaż miały one charakter głównie symboliczny, w rzeczywistości nie czyniono tego od 1990 roku. Zob. http://bigstory.ap.org/article/germany-nixes-surveillance-pact-us-britain.

[5] R. James Woolsey, Why We Spy on Our Allies, „Wall Street Journal”, 17 marca 2000 r., http://online.wsj.com/article/SB95326824311657269.html.

[6] Potężnym wywiadem elektronicznym dysponuje Francja, przy czym, jak się przypuszcza, nadzór nad nim jest raczej luźny. Zob. http://www.nytimes.com/2013/12/15/world/europe/france-broadens-its-surveillance-power.html oraz http://www.nytimes.com/2013/07/05/world/europe/france-too-is-collecting-data-newspaper-reveals.html.

[7] W przypadku Niemiec dzieje się to często w sposób, który można by uważać za wzbudzający zastrzeżenia. Spuścizną narodowosocjalistycznej przeszłości są szczególne zobowiązania wobec krajów i narodów, którym wcześniejsze pokolenia Niemców zadały straszliwe cierpienia. Dlatego właśnie Niemcy są np. jednym z bardziej lojalnych przyjaciół Izraela. Prowadziły także energiczną kampanię na rzecz przyjęcia Polski do Unii Europejskiej. Od dawna starały się nawiązać ścisłe stosunki z Rosją, chociaż w ostatnich latach większość tych starań spełzała na niczym. Mają również szczególny dług wobec państw bałtyckich – trzech małych krajów, które narodowosocjalistyczne Niemcy przeznaczyły do przemielenia, zawierając wiosną 1939 r. tajny pakt ze Stalinem [na wiosnę 1939 r. przypada początek systematycznych kontaktów między ZSRR i Niemcami mający na celu poprawę ich stosunków. Pakt Ribbentrop–Mołotow został zawarty 23 sierpnia – M.K.]. Kraje bałtyckie odzyskały niepodległość dopiero w 1991 roku. Niemcy postanowiły jednak swe stosunki z Rosją przedłożyć nad wszelkie kłopotliwe sprawy dotyczące małych krajów. Przy milczącej zgodzie rosyjskiej Służby Wywiadu Zagranicznego zwerbowały nawet jednego z najwyższych rangą funkcjonariuszy Ministerstwa Obrony, aby wiedzieć, co w tym regionie czynią Wielka Brytania i Stany Zjednoczone. Obszernie piszę o tym w mojej książce Podstęp.

[8] Zob. http://www.spiegel.de/politik/deutschland/strategische-aufklaerung-bundeswehr-belauscht-die-welt-a-575417.html.

[9] J. Lindley-French, What U.S. Intelligence Really Says About Europe, http://lindleyfrench.blogspot.co.uk/2013/10/what-us-intelligence-really-says-about.html.

[10] Odważna para małżeńska, Andriej Sołdatow i Irina Borogan, zrobili, co mogli. Zdecydowanie polecam ich witrynę internetową agentura.ru oraz książkę ich autorstwa The New Nobility (Public Affairs, 2011).

[11] Naiwność i ignorancję Greenwald ujawnił w wywiadzie telewizyjnym, który można obejrzeć pod adresem http://www.svt.se/nyhetsklipp/nyheter/article1669193.svt. Inny z opublikowanych przez niego materiałów jest dostępny pod adresem http://www.svt.se/ug/read-all-articles-in-english.

[12] Ze szczegółową próbką retorycznego stylu Greenwalda można się zapoznać pod adresem http://m.dailykos.com/story/2013/03/08/1192256/-The-Final-Word-on-Glenn-Greenwald.

[13] Zob. http://www.thelocal.se/20131105/sweden-pulled-plug-on-france-spy-satellite-report.

[14] K. Giles, Cyber Attack on Finland is a Warning for the EU, Chatham House, 8 listopada 2013 r., http://www.chathamhouse.org/media/comment/view/195392. Krajowy komisarz policji Mikko Paatero tak o tym mówił: „My sami nie możemy iść w ślad za połączeniami w Finlandii ani myszkować przez fińskie kable (...) ale mogą to dla Finlandii czynić inni. Moim zdaniem to, że o tym, co się tutaj dzieje, możemy słyszeć od kogoś innego, jest nieco kłopotliwe”. W celu zabezpieczenia się Finlandia chce obecnie dalej idących uprawnień; http://yle.fi/uutiset/finnish_police_want_web_snooping_powers/6923309 oraz http://yle.fi/uutiset/defence_minister_police_and_defence_forces_to_get_wider_web_powers/6914546?origin=rss.

[15] Zob. http://www.thelocal.se/20131108/swedes-not-worried-about-internet-surveillance-survey.

[16] Zob. theworldoutline.com/2013/10/everyone-spying-brazil/.

[17] Zob. http://m.theage.com.au/federal-politics/political-news/australias-reputation-in-indonesia-hits-new-low-20131123‒2y2k2.html oraz Snowden’s Thunder Down Under, blog The XX Committee, 21 listopada 2013 r., http://20committee.com/2013/11/21/snowdens-thunder-down-under/; http://www.abc.net.au/news/2013‒11‒18/australia-spied-on-indonesian-president-leaked-documents-reveal/5098860 oraz http://www.smh.com.au/federal-politics/political-news/australias-reputation-in-indonesia-hits-new-low-20131123‒2y2k2.html.

[18] Zob. http://www.dagbladet.no/2013/12/17/nyheter/samfunn/politikk/utenriks/overvaking/30877258/.

Rozdział 2

Wybiórcze oburzenie

Możliwości, jakimi dysponują agencje wywiadowcze, są zdumiewające. Mogą one na odległość umieścić złośliwy kod na komputerach będących celem ich operacji albo przechwycić go, zanim trafi pod adres wybrany przez jego nadawcę. Mogą podejrzeć te komputery, gdy ich użytkownicy grają w gry, obserwować, co mają zwyczaj oglądać za pomocą przeglądarek internetowych, zdalnie i w niewidoczny sposób włączać kamery internetowe i mikrofony, podsłuchiwać, co się mówi w pokoju, za pomocą telefonu komórkowego lub komputera, a w zanadrzu mają jeszcze wiele innych zaskakujących trików. Mają świetny dostęp do kabli światłowodowych, przez które płyną dane między krajami i kontynentami. NSA i jej sojusznicy prześlizgują się przez instalacje internetu jak myszy przez zakamarki starego domu. Mogą przechowywać wielkie bloki elektronicznego strumienia informacji przez dni lub nawet tygodnie. Potężne komputery i pomysłowe algorytmy potrafią wyszukiwać powtarzające się prawidłowości i powiązania w sposób, który dla poprzednich pokoleń byłby nie do wyobrażenia[1].

Zarys tych przedsięwzięć znano już, zanim Snowden opublikował swoje dokumenty, choć stosowane w nich kryptonimy i mechanizmy były inne. Najbardziej znany spośród nich, PRISM, wynikał z uchwalonej za rządów George’a W. Busha ustawy o ochronie Ameryki (Protect America Act of 2007). Na podstawie rozdziału 702 ustawy z 2008 roku o nowelizacji ustawy o inwigilacji wywiadów zagranicznych na terenie Stanów Zjednoczonych [Foreign Intelligence Surveillance Act (FISA) Amendments Act 2008] gromadzi on dane ze spółek zagranicznych. Fizyczna i cyfrowa obserwacja osób podejrzewanych o szpiegostwo lub terroryzm jest nadzorowana przez komisje Kongresu oraz przez sąd ds. inwigilacji wywiadów zagranicznych (Foreign Intelligence Surveillance Court, znany też jako sąd FIS)[2]. (Jeśli NSA jest przekonana, że istnieje ponadpięćdziesięcioprocentowe prawdopodobieństwo, że jej działania naruszą sferę prywatną osoby amerykańskiej, to znaczy obywatela lub rezydenta Stanów Zjednoczonych, musi wystąpić do tego sądu o nakaz zezwalający na taką operację).

Jeżeli ktoś jest terrorystą, przestępcą, szpiegiem działającym dla nieprzyjaciela lub innym celem operacji wywiadowczej, owe programy i możliwości nie są dla niego dobrą wiadomością. Z punktu widzenia podatnika i obywatela można by wywodzić, że jest to raczej efektywne wydawanie pieniędzy (przynajmniej dopóki Snowden i jego przyjaciele ich nie ujawnili, przez co stały się bezużyteczne). Jeśli rząd Stanów Zjednoczonych postanowi, że potrzebuje pilnie informacji o szpiegach, przestępcach lub terrorystach z powiązaniami w Panamie, Papui Nowej Gwinei, Paragwaju, Peru czy w Polsce, NSA nie powinna zaczynać od podstaw. Powinna mieć zasoby, po które będzie mogła sięgnąć natychmiast. Agencje te są w stanie uporać się zarówno ze złożonymi spiskami zawiązanymi przez dobrze zorganizowane grupy, jak i – w przypadku terroryzmu – z zagrożeniami ze strony „samotnych wilków”, ludzi pozostających w cieniu, mogących mieć jedynie bardzo luźne powiązania ze znanymi spiskowcami.

Jeżeli ktoś nie jest przeświadczony, że Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i inne kraje reprezentują zło, bo taka jest ich natura, to trudno utrzymywać, że ich agencje wywiadowcze nie powinny rozbudowywać swego potencjału w maksymalnym stopniu, w jakim mogą to zrobić, zwłaszcza że państwa, które są ich przeciwnikami, czynią dokładnie to samo. To, czy wykorzystują owe możliwości, jest sprawą osób podejmujących decyzje polityczne i podlega nadzorowi ze strony sądów i ustawodawców.

Rewelacje na temat skali i zakresu owych programów gromadzenia informacji mogą się wydawać szokujące, ale w rzeczywistości nie powinny zaskakiwać. Wyłonione w wyborach rządy o różnych barwach politycznych przekazały swoim agencjom wiele miliardów dolarów, euro czy funtów z pieniędzy podatników. Rozmiary ich budżetów są powszechnie znane, podobnie jak ich wielkie gmachy. Każdy, kto nieco bardziej niż pobieżnie interesował się sprawami wywiadu lub bezpieczeństwa, wie, że mają one też ogromne możliwości. Gdyby tak nie było, stanowiłoby to skandaliczne marnotrawstwo środków publicznych. Wyobraźmy sobie sformułowanie na początku czerwca 2013 roku następujących pytań: Czy NSA może odczytać jakiś e-mail, jeśli faktycznie chce? Czy ma narzędzia pozwalające jej obejść szyfry dostępne w obrocie handlowym? Czy współdziała z innymi agencjami wywiadowczymi? Czy ma środki pozwalające jej podglądać międzynarodowe kable światłowodowe? Czy gromadzi informacje elektroniczne, aby przeszukać je później, jeśli zajdzie taka potrzeba? Czy podczas opracowywania stosownych ustaw przewidywano takie możliwości? Uczciwa odpowiedź na wszystkie te pytania brzmiałaby: tak[3].

To, co uczynił Snowden, polegało na przekazaniu szczegółów, których drobiazgowość potwierdziła owe przypuszczenia. Łączyło się to z rozkręconą przez jego stronników kampanią propagandową, której intensywność graniczyła z histerią, jak też dawką interpretacji przypadkowych lub świadomie błędnych (np. zarzuty, że NSA przechwyciła miliony rozmów telefonicznych w Norwegii)[4].

Spory nie powinny się toczyć wokół owych możliwości, lecz wokół tego, jaki się robi z nich użytek. Czy faktycznie warto szpiegować telefon Angeli Merkel? Czy koszt (finansowy i potencjalnie również dyplomatyczny) gromadzenia danych jest proporcjonalny do korzyści? Dla szefów szpiegów i ich zwierzchników politycznych są to trudne pytania. Przedstawianie NSA i będących jej partnerami agencji – jak czyni to Greenwald – jako organizacji pokrewnych wschodnioniemieckiej Stasi lub KGB, zmierzających „dosłownie” do „wyeliminowania sfery prywatnej w skali globalnej”, jest twierdzeniem niezwykłym, które wymaga niezwykłych dowodów. Dotychczas nic podobnego nie zaprezentowano.

W swoim „orędziu świątecznym”, nadanym w Kanale Czwartym brytyjskiej telewizji, Snowden oświadczył:

(…) urodzone dziś dziecko wyrośnie, nie mając w ogóle pojęcia, co to jest sfera prywatna. Nie będzie nigdy wiedzieć, co to znaczy mieć moment prywatny, myśl niezapisaną i nieprzeanalizowaną. Jest to problem, ponieważ sfera prywatna jest istotna. Właśnie ona pozwala nam określić, kim jesteśmy i kim chcemy być”[5].

To ogromna przesada. Jak się wydaje, to, na co wskazują dokumenty Snowdena, sprowadza się do stwierdzenia, iż NSA i sprzymierzone z nią agencje dysponują – co nie jest niespodzianką – kolosalnymi możliwościami zbierania i przechowywania metadanych. Mają też moc złamać albo obejść wiele kodów dostępnych komercyjnie. Jeśli wezmą cię na celownik, w zasadzie mają możliwość – choć niekoniecznie czas lub nakaz sądowy – aby wyszukać na twój temat wszystko, co otrzymujesz z internetu, nadajesz za jego pośrednictwem lub w nim przechowujesz. Cóż, możliwości te rzeczywiście robią wrażenie. Nie znaczy to jednak, że mogą one (ani też, jak wywodzą ich obrońcy – chcą) namierzyć każdego. Potwierdzenie, kto się z kim komunikował, samo w sobie nie jest użyteczne. Jest to jednak dobry sposób na wyłuskanie podejrzanych osób, które trzeba namierzyć. Może to z kolei wymagać aprobaty politycznej albo nakazu sądowego i nie znaczy, że namierzany jest każdy. Jak wywodził amerykański bloger Bob Cesca:

Działacze tacy jak Snowden pragnęliby, żebyście uwierzyli, że NSA bezpośrednio i bez nakazu sądu, szpieguje ciebie, czytelniku, osobiście. Tego rodzaju świadoma przesada staje się pożywką dla programu, w ramach którego wzbudza się lęk u każdego, kto jest podatny na paranoję antyrządową. Poniższy cytat z wypowiedzi Snowdena wykracza jednak poza wszystko, co dotąd przeczytaliśmy. Mówi on wprost, że rząd obserwuje wszystko, co czynimy.

Jeśli jednak jest to prawda, to Glenn Greenwald lub inny rzecznik Snowdena musi ujawnić wszystkie dowody, iż NSA zainstalowała w naszych domach kamery i urządzenia podsłuchowe i aktywnie obserwuje oraz zapisuje nasze powszednie czynności bez nakazu sądu. Jeszcze raz więc – „obserwują wszystko, co czynimy” – to duża rewelacja, jeśli jednak brak na to dowodów, to Snowden musi opublikować sprostowanie[6].

Przesada w wypowiedziach obozu Snowdena wynika z połączenia samokrytyki ze skierowaną wobec samego siebie nienawiścią. W oczach jego przedstawicieli demokracja, praworządność i rządy konstytucyjne zostały tak dalece podważone, że Zachód nie reprezentuje już żadnej instancji moralnej. Władze są zdolne do wszystkiego, należy więc założyć, że robią to, co mogą. Dlaczego miałyby się powstrzymywać? Sprawowany przez sądy i Kongres nadzór nad NSA Greenwald zbywa jako pantomimę sługusów, a powołana przez Obamę komisja, której zadaniem jest dokonanie przeglądu sytuacji prawnej, ma – według niego – jedynie „upiększyć” „państwo inwigilacji”, a nie je zreformować[7]. Jeśli ktoś uważa, że Ameryka, Wielka Brytania i ich sojusznicy są pełnymi hipokryzji, podejrzanymi ciemięzcami, to usprawiedliwienie przesady w przedstawieniu jego argumentu, jak też dążenia, aby wyrządzić możliwie wielką szkodę, przychodzi o wiele łatwiej.

Jednym z wyjaśnień jest nieliczenie się z żadnymi konsekwencjami. Innym może być sabotaż. Prawidłowości, w jakie układają się owe rewelacje, nie dostarczają argumentu, iż obóz Snowdena troszczy się głównie o morale Ameryki lub o swobody obywatelskie Amerykanów, czy to obecnie, czy pod hipotetycznymi, autorytarnymi rządami w przyszłości. Nawet pozostawiając na uboczu te przecieki, które wyglądały na puszczone po to, aby zaszkodzić amerykańskiej dyplomacji, były wśród nich informacje ujawniające możliwości i programy wpływające na bezpieczeństwo narodowe. Jedną z takich szkodliwych rewelacji było ujawnienie utajnionych części budżetu przeznaczonego na cele wywiadowcze, pokazujących, jak wiele wydaje się na jakie cele. Ten sam przeciek, wykorzystany przez „Washington Post”, zawierał tajne oceny dotyczące pięćdziesięciu aspektów zwalczania terroryzmu. Stwierdzono tam m.in.: „Wśród białych plam znajdują się sprawy związane z bezpieczeństwem elementów pakistańskiej broni jądrowej, gdy są one przewożone, możliwości chińskiego myśliwca następnej generacji i prawdopodobnej reakcji przywódców rządu Rosji na »potencjalnie destabilizujące wydarzenia w Moskwie, takie jak zakrojone na dużą skalę protesty i ataki terrorystyczne«”. Jak cierpko zauważył Paul Rosenzweig na doskonałym blogu Lawfare, „pakistańskie, chińskie i rosyjskie agencje wywiadowcze z pewnością doceniły ten raport o stanie spraw”[8].

Inna kategoria przecieków ujawniła amerykańskie możliwości prowadzenia ofensywnych działań z zakresu wojny cybernetycznej[9]. Jest faktem, że broń cyfrowa wzbudza spory, ale inne kraje też ją mają. Prowadzenie kampanii na rzecz jednostronnego rozbrojenia cyfrowego jest postępowaniem godnym szacunku, choć może nazbyt idealistycznym. Nie ma jednak oznak wskazujących, że Amerykanie udzielają wsparcia temu przedsięwzięciu, a ta akurat sprawa jest bardzo odległa od domniemanego naruszania sfery prywatnej, które Snowden chciał zdemaskować. Podobnie odległa jest rewelacja, iż Stany Zjednoczone dokonały 231 cyberataków przeciwko „celom o najwyższym priorytecie”.

Niektóre przecieki dotyczą zadań właśnie tego rodzaju, za których wykonywanie owym agencjom się płaci. Co skandalicznego lub niewłaściwego jest w szpiegowaniu przez brytyjską GCHQ zagranicznych dyplomatów podczas spotkania na szczycie w Londynie?[10] Jeśli NSA jest w stanie przechwycić informacje przekazywane przez jednego z czołowych polityków rosyjskich, z pewnością zasługuje na (prywatną) pochwałę, a nie na (publiczną) naganę i ujawnienie tego faktu. Przedstawienie pełnej listy informacji, których ujawnienie wyrządziło szkody, byłoby nużące. Nawet jednak samo zacytowanie jej głównych punktów jest szokujące. Są tam szczegóły na temat przechwytywania przez NSA e-maili, rozmów telefonicznych i transmisji radiowych talibów w Pakistanie, dokładniejszego obserwowania bezpieczeństwa broni jądrowej tego kraju, operacji mającej na celu ocenę lojalności osób zwerbowanych w Pakistanie przez CIA, przechwytywania e-maili dotyczących Iranu, śledzenia w skali ogólnoświatowej rozmów przez telefony komórkowe po to, aby (jak to naiwnie przedstawił „Washington Post”) „szukać nieznanych współpracowników znanych osób, będących celem operacji wywiadowczych, przez wyśledzenie ludzi, których drogi się z nimi przecinają”. Z kolei dziennikowi „South China Morning Post” Snowden ujawnił szczegóły włamywania się przez NSA do komputerów i telefonów komórkowych w Chinach i Hongkongu[11].

Oczywistym wynikiem upublicznienia takich informacji jest zaszkodzenie Ameryce i jej sojusznikom. Dotychczas większość krytycznych zarzutów pod adresem Snowdena i jego zwolenników skupiała się właśnie na tym punkcie. Znacznie mniej uwagi poświęcono głębszemu problemowi – komu owe szkody są na rękę? Na myśl przychodzi natychmiast jeden kandydat. Jest to kraj, który od lat jest wywiadowczym przeciwnikiem i ma znakomity dorobek w przenikaniu do amerykańskiego aparatu wywiadowczego i zakłócania jego operacji. Ten sam kraj znany jest z przeprowadzania bardzo skutecznych – jak się to określa w szpiegowskim żargonie – „przedsięwzięć aktywnych”, których celem jest wzbudzanie rozdźwięków między Stanami Zjednoczonymi a ich sojusznikami europejskimi. Kraj ten uważa, że sojusz atlantycki jest przestarzały i dojrzał do rozbiórki. Wie, że wiarygodność NATO maleje, Pentagonowi brakuje pieniędzy, a wiele państw europejskich przestało się interesować obronnością. Wie też, że przynajmniej w teorii Zachód nie tylko dorównuje mu pod względem gospodarczym, dyplomatycznym i wojskowym, ale i go przewyższa. W praktyce jednak podziały w obozie zachodnim niwelują tę przewagę.

Krajem tym jest Rosja. Moim zdaniem zaskakująco dobre wkomponowanie się szkód wyrządzonych przez Snowdena w interesy geopolityczne i wywiadowcze Kremla nie jest zbiegiem okoliczności. W sytuacji, gdy Rosja boryka się z własnymi problemami, do których należą m.in. brak modernizacji, uzależnienie niezróżnicowanej gospodarki od wpływów ze sprzedaży ropy naftowej i gazu ziemnego, rozpadająca się infrastruktura oraz kurcząca się populacja kraju, musi w coraz większym stopniu uciekać się do działań zakamuflowanych. Montowane przez nią organizacje, które mają być symboliczną przeciwwagą dla Unii Europejskiej i NATO, takie jak Euroazjatycka Unia Gospodarcza czy Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, zmierzają do odtworzenia jej wpływu w byłym imperium sowieckim. Wobec zdeterminowanego oporu ze strony Zachodu plan ten może się nie powieść.

Rosja pragnie też zablokować próby ożywienia sojuszu atlantyckiego na podstawie bezpieczeństwa gospodarczego, jakie ma zapewnić planowane porozumienie o Transatlantyckim Partnerstwie Handlowym i Inwestycyjnym (Transatlantic Trade and Investment Partnership – TTIP). Rozpalanie antyamerykańskiej furii w Niemczech poważnie zmniejsza szanse zawarcia takiego porozumienia. Wraz z Chinami Kreml jest również zdeterminowany, aby wyrwać kontrolę nad internetem z gestii mających siedzibę w Stanach Zjednoczonych korporacji, które rządzą nim obecnie[12], i poddać go kontroli rządowej. Ze zmianą taką łączyłoby się zawarowanie prawa do umacniania „bezpieczeństwa informacyjnego” dla władz poszczególnych krajów. Dla mieszkańców państw zachodnich termin „umacnianie bezpieczeństwa informacyjnego” brzmi niewinnie lub nawet uspokajająco. W praktyce pozwalałoby to jednak autorytarnym rządom cenzurować i kontrolować informacyjną „dietę” ich obywateli. Zarówno w Rosji, jak i w Chinach nadużywanie społecznościowych środków przekazu uważa się za poważny problem z zakresu bezpieczeństwa narodowego, wymagający podejmowania przez władze rozległych działań czynnych i biernych[13]. W miarę jak internet odchodzi od swego rodowodu w sferze języka angielskiego, zmieniają się założenia, kto powinien go kontrolować[14]. Rewelacje Snowdena stają się pożywką dla opinii, iż Ameryka narusza swobodę internetu, to zaś pozwala krajom autorytarnym wytaczać przeciwko Zachodowi działa, które jeszcze kilka miesięcy wcześniej uznano by za śmieszne[15].

Zmagania te są wielkie i niebagatelne. Określą one, jak będzie wyglądał świat w nadchodzących dekadach. Nadrzędny interes społeczeństw w Europie, Stanach Zjednoczonych i innych krajach Zachodu polega na tym, aby z tej próby sił zwycięsko wyszły te państwa świata, które są demokratyczne i praworządne. Jeśli chcemy pozostać zamożni, bezpieczni i wolni, musimy wygrać wiele potyczek z tymi, którzy pragnęliby, abyśmy byli biedni, podatni na ataki i by nasze swobody zostały ograniczone.

Kolejny poziom szkód dotknął interesów komercyjnych Stanów Zjednoczonych. Wielkie amerykańskie spółki świadczące usługi telekomunikacyjne czy też zajmujące się techniką łącznościową i komputerową w mniejszym lub większym stopniu współpracowały z NSA, czy to dobrowolnie, czy dlatego, że dostały nakaz sądowy. Nakazy te formułowano niekiedy w sposób tak zawiły, że spółki te nie były w stanie wyjaśnić swoim klientom lub akcjonariuszom choćby w zarysie, do czego zostały zmuszone. Wszelkie próby odwołania się od takiego nakazu również musiały być dokonywane w tajemnicy. Gdy dziennikarze bądź jacyś inni ludzie prosili je o reakcję czy komentarz, nie mogły powiedzieć prawdy. Z punktu widzenia NSA, dopóki nic na ten temat nie przeciekło, była to dobra taktyka obronna. Jeśli udało się stworzyć tajne i skuteczne środki gromadzenia informacji elektronicznych, ważne jest, aby przeciwnik się o tym nie dowiedział. Terroryści, przestępcy i wrodzy szpiedzy władają angielskim i potrafią korzystać z internetu, wyłapią więc wskazówki, które powiedzą im, jakie elementy sprzętu i oprogramowania, z którego korzystali, nie są już pewne, i sięgną po coś innego.

Mimo to, patrząc wstecz, należy przyznać, że przyjęte przez NSA podejście wygląda na lekkomyślne. Jego powodzenie zależało od tego, czy ustalenia te uda się utrzymać w kompletnej tajemnicy. W czerwcu 2013 roku „Washington Post” napisał, że Microsoft, Google, Facebook, Apple, YouTube, Skype, AOL i Yahoo! współpracowały z prowadzonym przez NSA programem PRISM. Wszystkie one oświadczyły, że dostarczały dane jedynie wówczas, gdy zostały do tego zobowiązane na drodze prawnej[16]. Warto zauważyć, że pierwszym informacjom na temat tego programu, jakie ukazały się w mediach, towarzyszyły pewne istotne nieścisłości i wypaczenia[17]. Wbrew temu, co twierdzono, program ten nie daje NSA „bezpośredniego dostępu” do serwerów owych spółek. Jest to sposób przekazywania danych pozyskanych na podstawie nakazu sądowego. „Washington Post” wycofał się też z zamieszczonego w nim początkowo zarzutu, że spółki te „uczestniczyły w tym programie świadomie”.

Mimo to zarówno model działalności gospodarczej, jak i marka owych spółek doznały uszczerbku. Zwróciły się one przeciwko rządowi zarówno dlatego, że zmuszono je do tego, do czego je zmuszono, jak i dlatego, że to potem ujawniono. Na przykład Microsoft opublikował oświadczenie[18], w którym potępił przechwytywanie danych klientów jego sieci jako „zaawansowane uporczywe zagrożenie”, czyli w słowach, jakich zwykle używa się w odniesieniu do chińskich i innych ataków cybernetycznych. Microsoft zadeklarował też, iż będzie szerzej stosował szyfrowanie, będzie odwoływał się od sądowych nakazów polecających zachowanie milczenia i zwiększy przejrzystość swego oprogramowania, aby zmniejszyć obawy, że może ono zawierać przypadkowe lub świadome błędy pozwalające włamać się do systemu.

Zdeformowane okulary, przez które ci, którzy przyklaskują Snowdenowi, widzą świat, powiększają niedociągnięcia we własnym domu, ale przesłaniają też to, co się dzieje za granicą. W wizji tej niedociągnięcia Zachodu stają się jego immanentną cechą. Greenwald, który ma rozległe doświadczenie jako prawnik procesowy specjalizujący się w przestępstwach spółek i jest wygadany, przedstawia zjadliwy obraz występków Ameryki. Powołuje się na politykę zagraniczną Busha, porywanie, odsyłanie do obcych krajów i torturowanie podejrzanych o terroryzm, podsłuchiwanie telefonów bez zgody sądów, trwające od lat zwiększanie możliwości NSA i wiele innych spraw. Są to rzeczywiste problemy i powinny one faktycznie skłonić tych, którzy życzą Zachodowi przewagi moralnej, a ustrojom demokratycznym – utrzymania ich czołowej pozycji polityczno-gospodarczej, do wejrzenia w sumienie. Nie może to jednak być pretekst do popadania w nihilizm.

Jak wskazuje dziennikarz Brendan O’Neill[19]:

Hołdowanie teoriom spiskowym i kult „gwizdkowego”[20] mają to samo pochodzenie – jest nim kryzys demokracji, załamanie się udziału społeczeństwa w życiu publicznym oraz brak wiary w polityków i nawet samą politykę. Im bardziej niektórzy ludzie czują się wyalienowani z polityki, odcięci od staromodnej wymiany argumentów i kontrargumentów debaty politycznej, tym bardziej mogą czuć pokusę, aby zacząć hołdować szalonym opowieściom o małych klikach bogaczy, jaszczurów czy też Żydów, którzy wszystkim rządzą za naszymi plecami. Pożywką dla teorii spiskowych jest zewłok społecznego zaangażowania w utrzymanie demokracji i podobnie jest z publicznym „gwizdaniem” na alarm, gdy się chce zwrócić uwagę na nieprawidłowości. Im bardziej radykałowie tracą wiarę w system polityczny, który ich zdaniem jest totalnie skorumpowany, oraz w małych ludzi, którzy „są ignorantami na własne życzenie”, tym bardziej zaczynają wierzyć, że przed zniewoleniem przez nikczemną elitę świat mogą uratować jedynie śmiałe, szermujące prawdą jednostki.

Ekstremizm i świadoma przesada, jakimi operuje obóz Snowdena, odzwierciedlają stan umysłu, który w swoim szkicu Gdy zderzają się style myślenia (When Thinking Styles Collide) dobrze opisała blogerka Catherina Fitzpatrick[21]. Pisała ona faktycznie o postawie, jaką wobec ustaw mających zwalczać piractwo internetowe przejawia świat maniaków komputerowych. Jej uwagi uwypuklają jednak również słabe punkty innych samozwańczych krzyżowców walczących o cyfrowe swobody, którzy gardzą procesem ustawodawczym i nadzorem parlamentarnym jako reliktami niemającymi w epoce cyfrowej znaczenia.

Jeśli istnieje choćby najmniejsza i najbardziej nieprawdopodobna możliwość, że jakiś organ zajmujący się egzekwowaniem prawa mógłby, według jakiejś przesadnej hipotezy, zamknąć całą witrynę internetową, ponieważ jedna osoba naruszyła prawa do prezentowanych na niej treści, komputerowi maniacy rzucają się na taki „skrajny przypadek” (jak określają oni takie odchylenia od normy we własnym żargonie).

Jak wskazuje Fitzpatrick, dla zapobieżenia takim absurdom ustawy zawierają „złożone definicje, środki zaradcze i mechanizmy obronne”.  Komputerowi maniacy – uważa blogerka – po prostu nie rozumieją, jak działa proces rządzenia społeczeństwem.

• Nie rozumieją, jak projekt ustawy staje się obowiązującym prawem, i nie darzą tego procesu zaufaniem.

• Nie rozumieją, jak wnoszone jest oskarżenie w sądzie, jak muszą być przedstawiane materiały dowodowe i jak funkcjonują różne segmenty systemu wymiaru sprawiedliwości będące mechanizmami kontrolnymi.

• Nie rozumieją, jak funkcjonuje proces, w toku którego sądy określają, czy ustawy i działania władz wykonawczych są zgodne z konstytucją.

Twierdzi ona, że problem bierze się stąd, iż ludzie, którzy wiedzą i rozumieją, jak działa technika, są skłonni patrzeć na ustawy tak, jakby były one kodem komputerowym. W świecie programów komputerowych nawet najmniejszy błąd neguje bardzo mocną przesłankę. Przy takim sposobie myślenia uważa się, że gdy zła ustawa wejdzie w życie, to będzie działać mechanicznie, jak gilotyna. Nie można więc dopuścić do zachowania żadnej z nich, „dopóki nie zostanie rozpoznany i wyartykułowany każdy hipotetyczny przypadek skrajny i nie znajdzie się na niego środka zaradczego”.

Współczesne praworządne społeczeństwo jednak tak nie działa. Niedoskonałości i spraw trudnych jest mnóstwo. Sztuka uprawiania polityki i administrowania polega na tym, aby wyważyć ograniczenia i anomalie w taki sposób, który obecnie i w przyszłości zapewni rezultaty najmniej niesprawiedliwe lub najmniej niebezpieczne. Świat jest pełen nieładu i niekiedy bywa ponury. Osobom przekonanym o własnej nieomylności i niecierpliwym może się wydawać, że nie można go zmienić. Przy wszelkich swoich wadach jest on jednak zdolny do naprawy. Ameryka ozdrowiała po epoce McCarthy’ego. Po serii przypadków naruszania prawa wykrytych w latach 70. komisja senatora Churcha przykróciła wodze FBI[22]. To samo się dzieje również w innych krajach zachodnich.

Fanatycy, tacy jak Greenwald i Snowden, nad wyniki, jakie przynosi ten wadliwy, powolny, pokręcony system, przedkładają własne osądy. Mają prawo do takiego przeświadczenia i do podejmowania opartych na nim działań w granicach prawa. Forma ich protestu polega jednak na wykradaniu i publikowaniu tajemnic państwowych w sposób, który agencjom bezpieczeństwa i wywiadu wyrządza nieodwracalne szkody (co sami określają jako „wywarcie wpływu”). Nie jest to podejście, które tolerowano by w przypadku innych rodzajów protestu. Działacze ruchów antynuklearnych mogą blokować dostęp do elektrowni jądrowych lub obiektów związanych z bronią jądrową. Próby dokonania wyrządzającego maksymalne straty sabotażu w nadziei, że zainicjowana w ten sposób debata przeważy nad spowodowaną szkodą, nawet oni uznaliby jednak za postępowanie nieodpowiedzialne.

Wśród zarzutów wysuwanych przez obóz Snowdena jedno z najważniejszych miejsc zajmuje sprawa arbitralności władzy. Kto dał NSA i GCHQ władzę pozwalającą im szpiegować ludzi i ich podsłuchiwać? Faktyczna odpowiedź na to pytanie jest prosta – wyłonione w wyborach rządy i przywódcy owych krajów, sędziowie i ustawodawcy, uprawnieni na mocy konstytucji do nadzorowania służb wywiadowczych, oraz dyrektorzy tych agencji realizujący swoje pełnomocnictwa. Można tego systemu nie lubić. Można sądzić, jak na przykład uważam ja sam, że wymaga on ulepszenia. W historii wywiadu nigdy jednak nie podlegał on równie rygorystycznemu nadzorowi. A jako kraj, który dobrał się do najbardziej nieuchwytnej i ignorującej prawo części aparatu rządowego i wtłoczył ją w system nadzoru ustawowego i sądowego, najbardziej pod tym względem wyróżnia się właśnie Ameryka. Greenwald jednak takie instytucje po prostu ignoruje. Dla tych, którzy poszukują reform – jak twierdzi – „odpowiedzią nie są typowe procesy demokratycznej odpowiedzialności, których poszanowania uczy się nas wszystkich”[23]. Zamiast tego uważa, że odpowiedzią jest międzynarodowy nacisk na Amerykę. Siłami sprawczymi reformy mają więc być nie głosy wyborców, ustawy i instytucje, ale hańba i zniszczenie.

Pytanie o arbitralność władzy należy w istocie skierować w innym kierunku. Jaką władzę konstytucyjną mają „Guardian”, „Spiegel” czy „New York Times”? Co daje im prawo ujawniać najściślej chronione tajemnice ich krajów, uzyskane wielkim kosztem i przy poświęceniu dziesiątków tysięcy roboczogodzin? Nawet najbardziej oddani sprawie obrońcy swobód pracy zawahaliby się przed stwierdzeniem, że najwyższymi strażnikami interesu narodowego są redaktorzy naczelni. Również nawet najbardziej zadufany w sobie redaktor naczelny zawahałby się, zanimby uznał się za wszystkowiedzącego. Jakie kompetencje do postępowania z owymi skradzionymi tajemnicami mają redaktorzy i dziennikarze? Jak mogą ocenić, czy dany program warto ujawnić, przez co z dnia na dzień stanie się on bezużyteczny, a ludziom, którzy przy nim pracowali, może zagrozić niebezpieczeństwo, innemu zaś można zaoszczędzić rozgłosu, przynajmniej na teraz, a może i na zawsze?

Publikowanie tajnych dokumentów bez ich kontekstu lub bez stawienia czoła temu procederowi wywiera szkodliwy wpływ na debatę, jaka potem następuje. Jak wskazuje wspomniany już Nigel Inkster, były szef brytyjskich szpiegów, który dziś pracuje w Międzynarodowym Instytucie Studiów Strategicznych w Londynie:

Nikt, nawet sama NSA, nie wie z pewnością, jak wiele informacji Snowden naprawdę wykradł. Jest jednak jasne, że nie mógł przeczytać więcej niż drobną część tych materiałów. Równie jasne jest, że nie rozumiał on istotności znacznej części tego, co przeczytał, i to samo się tyczy gazet, które je opublikowały. Rządy Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii z różnych powodów nie stawiły czoła wynikłemu w środkach przekazu zamieszaniu i błędnym interpretacjom, które ukształtowały publiczną debatę o masowym gromadzeniu informacji przez NSA. Głównym z tych powodów było pragnienie, aby odpowiadając na konkretne zarzuty dotyczące działalności ich agencji wywiadowczych, nie stwarzać szkodliwego precedensu[24].

Na tyle, na ile z publicznych oświadczeń Greenwalda można coś wywnioskować (prosiłem go, żeby się wypowiedział, ale odmówił), zależy mu głównie na tym, aby uzyskać jak największy rozgłos. Gdy go spytano, jak dokonuje wyboru, co udostępnić, a co zatrzymać, odrzekł:

Wybieramy pewne informacje, których nie ujawnimy. Należą do nich na przykład informacje, które pomogłyby innym państwom ulepszyć ich sposoby inwigilacji, jak też wszystko, co NSA zgromadziła na temat konkretnych osób (byłoby to wykonanie za nią jej czarnej roboty), bądź też wszystko, co mogłoby zagrozić życiu niewinnych osób. Chcemy opublikować to w sposób, który sprowokowałby jak najdonioślejszą debatę i maksymalne uświadomiłby społeczeństwom charakter tych spraw[25].

Jest to roszczenie samo w sobie uderzające. Kimże jest Greenwald, żeby miał rozstrzygać, kto jest „winny”, a kto „niewinny”? Czy za „winnych” należy uważać wszystkich pracowników NSA? I wszystkich, którzy z nimi współpracują? Czy tylko niektórych? Prócz tego – winni czego? Czy Greenwald jest w jednej osobie sędzią, ławą przysięgłych i katem pracowników administracji publicznej, którzy działają w ramach prawa i pod nadzorem sądu i ustawodawców?

Powiedzenie, iż za owymi przeciekami kryje się założenie, że największym zagrożeniem dla swobód na tej planecie są agencje wywiadowcze, jest karykaturą tylko w niewielkim stopniu. Jak twierdzi Inkster, „tych, którzy uważają służby wywiadowcze za organy ze swej natury działające poza prawem bądź też sądzą, że Stany Zjednoczone są pierwszym typem spod ciemnej gwiazdy na świecie, nie przekonają żadne słowa wskazujące, że jest wręcz przeciwnie”. Takie obawy mogą być podstawą porywającego scenariusza na film z Hollywood, w którym potężne i złowieszcze siły mobilizują się przeciwko samotnemu bohaterowi, ale w prawdziwym życiu jest to zły kierunek myślenia.

Jednym z przytłaczających wrażeń, jakie pozostawia lektura ujawnionych dokumentów, jest drobiazgowe traktowanie legalności. Szpiedzy nigdy nie sądzili, że to, co kiedykolwiek napisali, zostanie wystawione na widok publiczny. Podobnie jak inni pracownicy biurokratycznych instytucji chwalą się oni swoimi osiągnięciami, licząc, że w ten sposób zdobędą punkty u zwierzchników i zyskają ich przychylność. Niekiedy odbiera się te próby jako przejaw beztroski lub prostactwa. Nic z tego, co widzieliśmy, nie świadczy jednak o tym, aby żywili oni pogardę do nadzorczej roli sądów lub świadomie pragnęli się spod nich wyrwać[26]. NSA i inne agencje usiłują zrozumieć, gdzie leży granica tego, co mogą czynić, pozostając w ramach prawa.

Najpoważniejszy zarzut odnosi się do tego, że w niektórych przypadkach przekraczają one dopuszczalne granice i dostają po łapach, niekiedy ze złością, od FISC lub Kongresu. Oprócz tego poszczególni funkcjonariusze mogą świadomie naruszać reguły. Fakt, iż te przypadki naruszenia przepisów odnotowano w ich dokumentach wewnętrznych (a w przypadku pojedynczych wykroczeń osobom tym wymierzono kary dyscyplinarne), świadczy o tym, że nie chcą one takich spraw ukrywać, wręcz przeciwnie – że przestrzegają procedur. Ponadto błądzić jest rzeczą ludzką. Dodawanie sobie chwały jest powszechne również w innych instytucjach rządowych. Agencje zaopatrujące siły zbrojne przekraczają przyznany im budżet, policjanci niekiedy zastraszają podejrzanych, fałszują dowody lub biją uczestników protestów. Żołnierze nękają „koty”, które dopiero co wstąpiły do jednostki, albo popełniają zbrodnie wojenne. Władzy nadużywają nauczyciele i opiekunowie społeczni. Nieuczciwi, brutalni lub kłamliwi mogą być również dziennikarze. Funkcjonariusze wywiadu też więc popełniają błędy. Jest prawdą, iż uprawnienia, jakie przyznano agencjom wywiadowczym, oznaczają, że muszą być one szczególnie czujne, aby nie dochodziło do nadużyć. W dotychczasowych rewelacjach (na które wybrano zapewne najsmaczniejsze kąski, aby przedstawić NSA i jej sojuszników w jak najgorszym świetle), naprawdę uderza jednak to, że ukazują one, iż działa ona skrupulatnie, ostrożnie i w sposób zbiurokratyzowany. Jest prawdą, że sąd FISA odrzucił niewiele wniosków NSA. Nie dowodzi to jednak, że jest on bezzębny. Jest to odzwierciedlenie faktu, że NSA sama przebiera wśród swoich wniosków i eliminuje te, które mają małą szansę na uzyskanie nakazu.

Zuchwałość, wyrządzone szkody, narcyzm i zadufanie w sobie ze strony obozu Snowdena nie oznaczają, że wszystkie jego cele nie mają sensu, że z gruntu pozbawione są słuszności. Debata na temat metadanych i ich gromadzenia w sposób elektroniczny powinna była się odbyć dawno temu. Jeśli są one gromadzone i analizowane, mogą doprowadzić do naruszenia strefy prywatnej. Jeśli wiadomo, kto telefonował na numer, pod którym udziela się otuchy potencjalnym samobójcom, albo do kliniki wykonującej badania na HIV, lub na numer służący do seansów erotycznych przez telefon, jeśli wiadomo też, skąd telefonowano i kiedy, to treść takiej rozmowy ma mniejsze znaczenie niż jej okoliczności. Przypomnijmy, że te metadane mogą się stać przedmiotem nadużyć nie tylko ze strony wścibskich szpiegów. W kolosalnych ilościach spoczywają one na serwerach prywatnych spółek internetowych, a niektóre z nich mogą chronić je jedynie powierzchownie i sięgać po nie z mniejszymi zahamowaniami, niż czynią to urzędnicy.

Moim zdaniem ważniejsze jest jednak to, iż rząd Obamy traktował osoby podnoszące alarm w sposób skandalicznie brutalny, zwłaszcza zaś dotknęło to tych, które należały do społeczności wywiadowczej. Krytykom Snowdena najtrudniej jest wyjaśnić, gdzie powinien był on pójść ze swoimi niepokojami, gdyby postanowił pozostać w systemie. Autentycznych „gwizdkowych”, takich jak starszy analityk w NSA Thomas Drake, którzy słusznie lub niesłusznie byli przeświadczeni, że ujawniają popełniane przez agencję nadużycia, nękano i ścigano sądownie, przyjmując za podstawę prawną ustawy, które stosuje się wobec szpiegów i zdrajców. Ludzie ci udzielają obecnie zdecydowanego poparcia działaniom Snowdena.

Rewelacje Snowdena odsłoniły również fakt, iż wysocy rangą funkcjonariusze, zeznając przed Kongresem, nie byli w pełni szczerzy. Dotyczy to zwłaszcza dyrektora Wywiadu Narodowego (National Intelligence) Thomasa Clappera. W marcu, podczas dostępnego dla publiczności posiedzenia senackiej Komisji Wywiadu, spytano go: „Czy NSA gromadzi jakiegokolwiek rodzaju dane milionów lub setek milionów Amerykanów?”. Właściwą reakcją byłoby udzielenie standardowej odpowiedzi, iż zarówno dane, jak i metadane są gromadzone zgodnie z prawem, a dalszych informacji będzie mógł udzielić na posiedzeniu niejawnym. Zamiast tego Clapper odpowiedział: „Nie, panie senatorze”. Gdy następnie padły kolejne pytania, oświadczył on: „Nie w sposób rozmyślny (…). Zdarzają się przypadki, gdzie, być może przez nieuwagę, mogliby oni, być może, gromadzić, ale nie w sposób rozmyślny”[27]. Ściśle biorąc, powiedział prawdę: zapisy, z którego telefonu łączono się z którym, nie są „danymi” w ścisłym znaczeniu tego słowa, a gromadzenie ich celem przeanalizowania ich w przyszłości nie jest, mówiąc precyzyjnie, „gromadzeniem”. Członkowie komisji wiedzieli o programach, o które chodziło, bo poinformowano ich o nich na posiedzeniach niejawnych. Samo pytanie było w pewnym sensie pułapką, zmierzało bowiem do postawienia Clappera w sytuacji, w której ujawniłby więcej, niżby chciał. Biorąc to wszystko pod uwagę, jako na członku wykonawczego pionu władz, spoczywał na nim obowiązek niewprowadzania w błąd organu ustawodawczego ani obywateli, którzy obserwowali, jak przedstawiciele owego organu odpytują funkcjonariuszy rządowych. Niezależnie od tego, jakimi kierował się motywami, obowiązek ten naruszył. Clapper następnie przeprosił, zapewniając, że nie chciał świadomie wprowadzić swych słuchaczy w błąd, lecz po prostu był zdezorientowany, ale nie złożył rezygnacji. Sądzę, że ja na jego miejscu bym to zrobił.

Legalistyczne definicje takich terminów, jak „dane”, „gromadzić” i „nadużywać”, pozwoliły NSA roszerzyć swój mandat w stopniu, jaki niektórzy – patrząc wstecz – mogą uznać za nadmierny. Uczyniła to jednak, działając w ramach systemu, a nie poza nim. Funkcjonariusze NSA (podobnie jak ich odpowiednicy w GCHQ i innych sojuszniczych agencjach) nie mają mentalności kowbojów, nie są prymitywami ani szaleńcami. Umowy o pracę podpisali, chcąc bronić swobód swego kraju, a nie je podważać. To trzeźwi, praworządni ludzie, skrupulatnie przestrzegający procedur. Rozpaczliwy dziś stan ich morale jest wynikiem ujawnienia przez Snowdena tajników ich pracy. Jakie będą tego konsekwencje, jeszcze zobaczymy. Ryzyko nadużyć w agencji pogrążonej w poczuciu, że wyrządzono jej krzywdę, może być znacznie większe niż w tej, w której kultura korporacyjna i morale są zdrowe.

Można twierdzić – z czym bym się zgodził – że NSA potrzebuje reform, że stała się zbyt wielka, zbyt uzależniona od podwykonawców prywatnych, zbyt niedbale traktuje własne procedury mające zapewnić jej bezpieczeństwo, zbyt trudno jest ją nadzorować i zbyt śliska jest w definiowaniu, co może, a czego nie może czynić. Wszystkie te niedociągnięcia są powodem do obaw (chociaż nie do paniki) i warto o nich dyskutować. Jak generał Clapper sam przyznał: „Tak jak trudno jest mi wyrazić jakiekolwiek uznanie dla tego, co się stało i co było bezczelnością, to sądzę, że jest jasne, iż do pewnych rozmów, do jakich stało się to impulsem, do pewnych debat, w istocie zapewne musiało dojść”[28].

Takie pozytywy jednak muszą być wyważone w stosunku do ich kosztów. Nic z tego, co widzieliśmy dotychczas, nie usprawiedliwia katastrofalnych szkód, jakie przecieki Snowdena wyrządziły bezpieczeństwu narodowemu, a które są największą klęską w dziejach wywiadu amerykańskiego i brytyjskiego.

[1] Orzeczenie to, wydane przez amerykańskiego sędziego sądu okręgowego Richarda Leona, przedstawia spory prawne wokół wcześniejszych decyzji Sądu Najwyższego dotyczących m.in. oczekiwań co do istnienia sfery prywatnej, zogniskowane wokół czwartej poprawki do konstytucji. Zob. https://ecf.dcd.uscourts.gov/cgi-bin/show_public_doc?2013cv0851‒48.

[2] NSA slides explain the PRISM data-collection program, „Washington Post”, 6 czerwca 2013 r., http://www.washingtonpost.com/wp-srv/special/politics/prism-collection-documents/. „New York Times” opisał już w 2005 roku, jak rząd prezydenta Busha potajemnie upoważnił NSA do podsłuchiwania łączności na terenie Stanów Zjednoczonych (gdy jej stronami byli zarówno Amerykanie, jak i inne osoby), bez zgody sądu dotyczącej tych konkretnych osób. W Stanach Zjednoczonych wywołało to falę debat, ale nie spowodowało jakichś większych sporów za granicą. Zob. Bush lets U.S. spy on callers without court, http://www.nytimes.com/2005/12/16/politics/16program.html?pagewanted=print&_r=0.

[3] O to samo można by zapytać, jeśli chodzi o programy gromadzenia obrazów satelitarnych (czekają jeszcze na druzgocący przeciek). Amerykańskie satelity mają tak wielkie możliwości, że jeśli tylko na Ziemi jest słoneczna pogoda, są w stanie prześledzić konkretną osobę idącą ulicą w dowolnym miejscu świata. Ci, którzy oponują wobec posiadania przez NSA takich możliwości, chcieliby zapewne, aby satelity te oślepić.

[4] J. Naughton, Edward Snowden: public indifference is the real enemy in the NSA affair, „The Observer”, 20 października 2013 r., http://www.theguardian.com/world/2013/oct/20/public-indifference-nsa-snowden-affair.

[5] Zob. http://www.channel4.com/programmes/alternative-christmas-message/4od.

[6] Zob. http://bobcesca.thedailybanter.com/blog-archives/2013/12/the-government-is-definitely-not-watching-everything-we-do.html.

[7] Doskonałą prezentacją poglądów Snowdena jest jego godzinne wystąpienie skierowane do uczestników konferencji Chaos Communications Congress w Hamburgu, nadane za pośrednictwem internetu. Zob. https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=xEJIR0-KJu0.

[8] Zob. http://www.lawfareblog.com/2014/01/the-extent-of-the-snowden-disclosures/.

Artykuł „The Washington Post” można znaleźć pod adresem http://www.washingtonpost.com/world/national-security/black-budget-summary-details-us-spy-networks-successes-failures-and-objectives/2013/08/29/7e57bb78‒10ab-11e3‒8cdd-bcdc09410972_story.html.

[9] Zob. http://www.theguardian.com/world/interactive/2013/jun/07/obama-cyber-directive-full-text.

[10] Zob. http://www.theguardian.com/uk/2013/jun/16/gchq-intercepted-communications-g20-summits.

[11] Zob. http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1260306/edward-snowden-classified-us-data-shows-hong-kong-hacking-targets.

[12] Mowa o spółce ICANN (The Internet Corporation for Assigned Names and Numbers – Internetowa Korporacja ds. Nadanych Nazw i Numerów) nadzorującej techniczne aspekty funkcjonowania internetu, w tym przyznającej nazwy domen inernetowych oraz sprawującej ogólną kontrolę nad serwerami DNS na całym świecie – przyp. Kurhaus.

[13] Zob. http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/11/15/china-wants-greater-internet-control-public-opinion-guidance/ oraz http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324807704579082940411106988.

[14] W 1996 r. na Stany Zjednoczone przypadało 66 proc. użytkowników internetu w skali światowej, natomiast w 2012 r. już tylko 12 proc. Zob. State of the Internet in Q3 2012, comScore, 5 grudnia 2012 r., http://www.comscore.com/Insights/Presentations_and_Whitepapers/2012/State_of_the_Internet_in_Q3_2012.

[15] W listopadzie 2013 r. oficjalna delegacja rosyjska odwiedzająca Stany Zjednoczone zganiła z tego powodu gospodarzy, zob. http://voiceofrussia.com/2013_11_15/US-ready-to-discuss-cyber-security-with-Russia-Ruslan-Gattarov-6191/?print=1.

[16] Zob. http://www.washingtonpost.com/investigations/us-intelligence-mining-data-from-nine-us-internet-companies-in-broad-secret-program/2013/06/06/3a0c0da8-cebf-11e2‒8845-d970ccb04497_story.html?hpid=z1 oraz http://techcrunch.com/2013/06/06/google-facebook-apple-deny-participation-in-nsa-prism-program/.

Podobno uczestniczyła w tym również firma hostingowa Dropbox, która jednak oświadczyła, że nic jej o tym nie wiadomo; L. Page, D. Drummond, Official Google Blog, 7 czerwca 2013 r., http://googleblog.blogspot.de/2013/06/what.html.

[17] Zob. http://www.zdnet.com/the-real-story-in-the-nsa-scandal-is-the-collapse-of-journalism-7000016570/ oraz http://news.cnet.com/8301‒13578_3‒57588337‒38/no-evidence-of-nsas-direct-access-to-tech-companies/.

[18] Zob. https://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2013/12/04/protecting-customer-data-from-government-snooping.aspx.

[19] Zob. http://blogs.telegraph.co.uk/news/brendanoneill2/100252627/whats-the-difference-between-a-whistleblower-and-a-mad-conspiracy-theorist/.

[20] Whistleblower (ang.) – dosł. ten, kto dmucha w gwizdek, czyli bije na alarm, informuje o przypadkach nadużyć; inaczej demaskator, donosiciel działający w służbie publicznej – przyp. Kurhaus.

[21] When Thinking Styles Collide: Silicon Valley, Congress and C.P. Snow’s Two Cultures, http://3dblogger.typepad.com/wired_state/2012/06/when-thinking-styles-collide-silicon-valley-congress-and-cp-snows-two-cultures.html. Zob. także następujący post: Who can be trusted; http://3dblogger.typepad.com/wired_state/2013/12/who-can-be-trusted-on-nsa-and-encryption.html.

[22] Komisja senatora Churcha zajmowała się nie tylko działalnością FBI, ale również CIA, NSA i innych jednostek organizacyjnych Departamentu Obrony oraz Departamentu Stanu prowadzących operacje wywiadowcze, jak również działalnością Rady Bezpieczeństwa Narodowego. W jej raporcie czytamy m.in., że chociaż należycie uformowane komisje mają konstytucyjne prawo do prowadzenia pełnych badań, nie była ona w stanie samodzielnie przeanalizować dokumentów owych agencji, które były filtrowane przez nie same. Ostrzega on, iż branie za dobrą monetę zapewnień agencji i ministerstw, które w przeszłości nadużywały swoich uprawnień lub je przekraczały, wprowadza niepewność i jest niebezpieczne. Ignorowanie niebezpieczeństw, jakie stanowią tajne działania rządu, jest zaproszeniem do dalszego osłabiania naszej demokracji, ciężar dowodu powinien więc spoczywać na tych, którzy pragną, aby dany program lub polityka w danej dziedzinie pozostawały tajne (Final report of the Select Committee to Study Governmental Operations with Respect to Intelligence Activities, United States Senate, U.S. Government Printing Office, Washington, DC, s. 6–8) – przyp tłum.

[23] Zob. https://github.com/poppingtonic/greenwald-30c3-keynote/blob/master/transcript/transcript.md.

[24] Snowden – myths and misapprehensions, IISS, 15 listopada 2013 r., http://www.iiss.org/en/politics%20and%20strategy/blogsections/2013‒98d0/november-47b6/snowden-9dd1.

[25] Wystąpienie w Hamburgu, zob. https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=xEJIR0-KJu0.

[26] Owe przezrocza, stosowane do szkolenia pracowników, są przykładem podejścia podporządkowanego obowiązującym ustawom i precyzyjnie pokazują, co funkcjonariusze NSA powinni czynić, gdy natrafią na dane Amerykanów. Zob. http://apps.washingtonpost.com/g/page/national/whats-a-violation/391/.

[27] Zob. http://www.washingtonpost.com/blogs/fact-checker/post/james-clappers-least-untruthful-statement-to-the-senate/2013/06/11/e50677a8-d2d8‒11e2-a73e-826d299ff459_blog.html.

[28] Zob. http://www.washingtontimes.com/news/2013/sep/12/us-spy-congress-rein-in-nsa-domestic-snooping/?page=all.

Rozdział 3

Kontrola szkód i zagrożeń

Sama tylko unosząca się w powietrzu woń naruszenia zasad bezpieczeństwa działa na agencje wywiadowcze jak trucizna neurotoksyczna. Jeśli straci się jeden choćby tylko dokument lub nabierze przeświadczenia, że dostęp do niego uzyskał ktoś nieupoważniony, trzeba natychmiast wdrożyć odpowiednie procedury. Zakłada się, że doszło do najgorszego. Jeżeli wroga, zagraniczna siatka wywiadowcza mogła zobaczyć nawet niewinnie wyglądającą informację, skopiować ją lub wykraść, w agencji zaczynają się zastanawiać, co mogło się najgorszego stać. Wyobraźmy sobie na przykład, że funkcjonariusz wywiadu pracujący pod przykrywką popełni błąd, który pomoże przeciwnikowi rozpoznać, kim faktycznie jest. Może skorzystał ze swojego telefonu komórkowego tam, gdzie nie powinien. Albo przypadkowo powołał się na szczegóły ze swojego rzeczywistego paszportu. Może zostawił jakieś papiery w autobusie lub w taksówce. A może popełniono jakiś błąd przy szyfrowaniu albo jego nazwisko wymieniono w niezakodowanym e-mailu. Czyżby któryś z kolegów nieostrożnie wspomniał jego nazwisko w obecności kogoś obcego?

Wszystkie tego rodzaju przypadki naruszenia zasad bezpieczeństwa mogą się zdarzać i się zdarzają. W jednej chwili mogą zostać zniweczone miesiące drobiazgowej pracy. Załóżmy na przykład, że będący z pozoru nudziarzem irlandzki pośrednik ubezpieczeniowy w Kijowie faktycznie jest działającym pod przykrywką funkcjonariuszem brytyjskiej tajnej służby wywiadu. Co można zrobić z taką informacją? Czy można się dowiedzieć, jakich prowadzi agentów? Jeśli tak, to trzeba ich ewakuować, bo grozi im aresztowanie. A może agenci są bezpieczni, ale operację, w której brali udział, trzeba przerwać. W takim razie wszyscy jej uczestnicy muszą się wycofać w sposób niezwracający uwagi. Co z kolegami, bezpiecznymi lokalami i martwymi skrzynkami? Odrębnym pytaniem jest, kiedy doszło do naruszenia bezpieczeństwa. Czy można być pewnym, że był to pierwszy przypadek? Jak wiarygodne są informacje uzyskane ze zdekonspirowanej siatki lub od spalonego agenta? Czy należy je ocenić i na nowo przeanalizować? Czy jest możliwe, że przeciwnik wykorzystał taki wyłom do podrzucania dezinformacji i następnie obserwowania, jakie przynosi to wyniki? Odpowiedź na te pytania może brzmieć: nie. Doświadczony zespół funkcjonariuszy kontrwywiadu musi jednak je zadać, znaleźć odpowiedzi, sprawdzić, po czym przeanalizować je ponownie. Skażenie w postaci nawet nieznacznego naruszenia bezpieczeństwa musi zostać przeanalizowane, aby zapobiec możliwości, że się rozszerzy, i następnie musi zostać zneutralizowane.

Jeśli pojedynczy przypadek naruszenia zasad bezpieczeństwa jest poważnym problemem, to dwa są koszmarem, zwłaszcza jeśli brakujące materiały pochodzą z różnych komórek danej organizacji. Dokumenty, które samoistnie mogą być całkiem niewinne, w nagromadzeniu mogą stanowić poważne zagrożenie. Ujawnienie legalizacyjnego nazwiska funkcjonariusza wywiadu może nie być szczególnie istotne. W połączeniu z informacją, dokąd on wcześniej podróżował, może być jednak kluczem, który pozwoli przeciwnikowi poznać szczegóły prowadzonej operacji. Wielokrotne przypadki naruszenia bezpieczeństwa zwiększają skalę tego problemu wykładniczo. Każda odrobina zdekonspirowanej informacji musi zostać oceniona nie tylko pod kątem tego, jakie zagrożenie stanowi ujawnienie jej samej, ale również w stosunku do każdego innego fragmentu danych. W miarę jak liczby te rosną, sam aspekt matematyczny staje się olbrzymi. Cztery elementy informacji mają 24 możliwe kombinacje, siedem ma ich 5040, dziesięć – ponad trzy miliony. Jeśli Snowden zabrał milion dokumentów, liczba permutacji, jakie teoretycznie należałoby zbadać, przekracza liczbę atomów we wszechświecie.

Obóz Snowdena kwestionuje takie oceny. Twierdzi, że w jego rękach informacje te są bezpieczne, głęboko zaszyfrowane, że nie dzielił się nimi z żadnymi zagranicznymi służbami wywiadowczymi, czy to w Rosji, czy gdzie indziej, i postępuje z owymi tajemnicami bardzo ostrożnie. Skąd jednak ci ludzie mogą to wiedzieć? Postępowanie z tajemnicami jest skomplikowane i wymaga dużych kompetencji technicznych. Na potrzebnych do tego umiejętnościach ludzie budują kariery zawodowe. Przechowywanie tajnej informacji, podejmowanie decyzji, komu przyznać jaki poziom dostępu, i związane z tym czynności administracyjne, nadzorowanie, kto widzi co, kiedy, jak i dlaczego, a zwłaszcza wydawanie pozwoleń, rejestrowanie i śledzenie obiegu wszelkich sporządzonych kopii dokumentów wymagają rozbudowanych procedur. Potrzebne są do tego specjalnie skonstruowane pomieszczenia oraz personel, starannie zatrudniany, szkolony i regularnie sprawdzany. Cały ten system, wraz z jego elementami fizycznymi, administracyjnymi i ludzkimi, musi być poddawany regularnej kontroli, jak też – być może – dokonywanym przez specjalistów próbom penetracji, podczas których włamanie się do systemów bezpieczeństwa zleca się ekspertom z zewnątrz. Jest on również projektowany tak, aby zminimalizować skutki każdego przypadku jego naruszenia, na przykład przez umieszczenie wśród danych znaczonych szczegółów, które zwrócą na siebie uwagę, jeśli materiały te trafią w niepowołane ręce, albo pułapki dla odstraszenia złoczyńców. Wszystko to dzieje się ze świadomością, że najbardziej wyrafinowane agencje wywiadowcze na świecie za jeden z czołowych priorytetów w swych działaniach uważają właśnie dotarcie do tajnych danych.

Zwolennicy Snowdena mogą być znakomitymi dziennikarzami. Nie mają jednak ani doświadczenia, ani środków potrzebnych do zabezpieczenia wykradzionych informacji. Ich biur nie da się zabezpieczyć przed podsłuchem elektronicznym. Nie wiedzą, jak zapewnić prawdziwe bezpieczeństwo swoim komputerom. Jeśli ktoś myśli, że jakieś dane są bezpieczne, ponieważ zostały zaszyfrowane, to jest szokująco naiwny. Umieszczenie na czyimś komputerze, zdalnie i w sposób niewidzialny szkodliwego programu, który będzie zapisywał każde naciśnięcie klawisza i wszystko, co pokazuje się na ekranie, jest dla wyrafinowanego przeciwnika igraszką. Ponieważ takie wrażliwe miejsce znajduje się na końcu łańcucha przesyłu danych, nawet najgłębsze zaszyfrowanie nie ma sensu. Tego rodzaju pułapkę można zainstalować za pomocą telefonu komórkowego albo przez internet lub nawet w jakiś inny subtelny, tajny sposób. Snowden o tym wie. Ktoś z jego umiejętnościami technicznymi mógłby przetrzymywać tego rodzaju dane w bezpieczny sposób na własnym komputerze, przynajmniej przez jakiś czas, pod warunkiem, że by go nie włączał. Z upływem czasu jest to jednak coraz mniej prawdopodobne.

Kiedy jakieś materiały trafiają w ręce zespołu amatorów, zapewnienie im bezpieczeństwa staje się wprost niemożliwe. Ilu ludzi ma do nich dostęp? Kto ich selekcjonował? Jakie mają słabe punkty, finansowe i psychologiczne? Czy ktoś sprawdził ich konta bankowe? Czy któryś z nich jest podatny na szantaż? Czy zostali przeszkoleni, jak unikać ataków typu inżynierii społecznej, np. ze strony kogoś, kto wciela się w inną osobę? A co będzie, jeśli ktoś użyje wobec nich siły? Co się stanie, jeśli ktoś się rozczaruje i się wycofa? Szokujący przypadek beztroski wyszedł na jaw, gdy partnera Greenwalda Davida Mirandę zatrzymano w czasie przesiadania się w sierpniu na lotnisku Heathrow. W jego bagażu znajdowało się mnóstwo „paluszków” USB i innych urządzeń elektronicznych, na których zapisana była część skarbu Snowdena, a także hasło, podobno zapisane na kawałku papieru. Każdy urzędnik pracujący w instytucji publicznej, który przewoziłby tajne dane w taki sposób, zostałby dyscyplinarnie wyrzucony z pracy i postawiony przed sądem. Podobnie wykroczeniem, za które zwalnia się z pracy, byłoby przesyłanie tajnych materiałów z jednego kraju do drugiego za pomocą firmy kurierskiej, takiej jak np. FedEx. Redaktor naczelny „Guardiana” Alan Rusbridger przyznał, że właśnie tak postąpił. Już samo to jest wystarczająco naganne. Jeszcze gorsze jest jednak to, iż wydaje się, że nie miał on pojęcia, jak poważnego dopuścił się naruszenia i zasad bezpieczeństwa, i obowiązującego prawa[1].

Trudno nie dojść do wniosku, że Snowden to, co robił w NSA, wykonywał tak, aby wyrządzić jak największe szkody. Według obliczeń agencji wśród materiałów, które dotychczas nie zostały opublikowane, znajduje się 31 tysięcy plików z informacjami o zleceniach ze strony rządu na wyszukanie danych z takich krajów, jak Chiny, Iran i Rosja, wraz z ocenami mówiącymi, jak może na nie odpowiedzieć. W każdej agencji wywiadowczej owe „listy zakupów” należą do najściślej strzeżonych tajemnic. Jeśli wiemy, co druga strona chce znaleźć, możemy wywnioskować, co już wie[2].

Dla informatorów agencji bezpieczeństwa czy agencji wywiadowczej, stosowanych przez nie metod i ufności we własne siły wszystko to stanowi zagrożenie pierwotne. Skutki wtórne sięgają jednak dalej. Jednym z największych atutów agencji szpiegowskiej jest jej reputacja. Brytyjska MI6 korzysta z darmowej reklamy, jakiej od dziesiątków lat przysparzają jej filmy o Jamesie Bondzie. Faktyczne prowadzenie działalności wywiadowczej ma niewiele wspólnego z kaskaderskimi wyczynami na ekranie. Ugruntowana marka pomaga jednak pozyskiwać ludzi do pracy w charakterze funkcjonariuszy wywiadu. Zdobywać informatorów pomaga też renoma instytucji uczciwej. Jeśli zastanawiasz się, czy powierzyć życie szpiegom z innego kraju, będziesz chciał mieć zaufanie, że potrafią oni dotrzymać tajemnicy. Trudno wyobrazić sobie taką definicję interesu narodowego Stanów Zjednoczonych, która nie odwoływałaby się do obowiązku utrzymania w tajemnicy tożsamości cudzoziemców zawierzających temu krajowi swoje poglądy, sekrety i własne życie[3]. Podobnie jednak jak ci, którzy przyklaskiwali WikiLeaks, klub sympatyków Snowdena nie bierze tego pod uwagę.

Właśnie z tych wszystkich powodów rewelacje Snowdena spowodowały katastrofalne, długoterminowe skutki dla wywiadu amerykańskiego i brytyjskiego. Tak jak wyjaśniłem powyżej, operację wywiadowczą może narazić na szwank nawet sama tylko groźba naruszenia jej bezpieczeństwa. Publikowanie tajemnic w środkach przekazu wprowadza jednak dodatkowy poziom ryzyka. Złe jest już samo to, że o zdekonspirowanych przez Snowdena programach wiedzą (lub mają do nich dostęp) służby wywiadowcze Chin i Rosji. Kiedy jednak informacje o nich rozgłasza się aktywnie, ich wymowa dociera do nawet najtępszego i najgorzej poinformowanego terrorysty, anarchisty lub przestępcy. Zasoby i możliwości, które działają skutecznie, gdy się z nich korzysta w sposób utajniony, stają się bezużyteczne, gdy wszyscy o nich wiedzą. Kiedy ktoś wie, że to, co widnieje na ekranie jego monitora, można przez otwarte okno z daleka odczytać, zaciąga zasłony. Kiedy ktoś wie, że za pomocą komputera szkodliwe oprogramowanie można zainstalować w telefonie komórkowym lub na odwrót, zaczyna trzymać telefon w skrzynce wyłożonej ołowiem. Agencje z pewnością wypracują nowe możliwości. Jeśli jednak nasza marynarka wojenna zostanie zatopiona, to usłyszeć, że zawsze można będzie zbudować nowe okręty, nie jest pocieszeniem. A co robić do tego czasu?

Zapewnienia ze strony przyjaznych Snowdenowi środków przekazu, że przeglądają uzyskane od niego materiały przed ich opublikowaniem, są mało przekonujące. Jak wskazałem powyżej, nie mają one wiedzy koniecznej do dokonania takiej oceny lub ich właściwego zabezpieczenia. To miło, że w niektórych przypadkach zasięgają opinii w rządowych instytucjach zajmujących się bezpieczeństwem, które informacje wyrządziłyby szczególnie wielkie szkody, gdyby je ujawniono, a nawet powstrzymują się przed opublikowaniem niektórych z nich. Wiele co bardziej odpowiedzialnych redakcji częściowo ocenzurowało opublikowane dokumenty, chroniąc przynajmniej nazwiska funkcjonariuszy wywiadu. Nie powstrzymuje to jednak Glenna Greenwalda od oferowania tych samych materiałów gdzie indziej. Jego nadąsane uwagi wypowiedziane po zatrzymaniu jego partnera, Mirandy, na lotnisku Heathrow nie wskazują, aby do tajemnic, jakie ma pod swoją pieczą, miał odpowiedzialny stosunek: „Od dziś będę relacjonował w sposób o wiele bardziej agresywny. Opublikuję o wiele więcej dokumentów. Opublikuję również materiały na temat Anglii. Mam wiele dokumentów na temat angielskiego systemu szpiegowskiego. Sądzę, że będą żałować tego, co uczynili”[4]. Ten, kto publikuje tajne dokumenty, bierze na siebie ogromną odpowiedzialność. Z pewnością usprawiedliwieniem dla takiego czynu powinna być chęć ujawnienia jakichś wykroczeń, a nie chęć zaspokojenia osobistej irytacji.

Zapowiedzią owych szkód była sprawa WikiLeaks, którą poprzedziły rewelacje Snowdena. W jej wyniku, gdy szczere myśli jednego z niemieckich polityków, którymi podczas prywatnej rozmowy podzielił się z dyplomatami amerykańskimi, zostały ujawnione, po opublikowaniu wykradzionej depeszy musiał się podać do dymisji. Inne przykłady skutków przecieków opublikowanych przez WikiLeaks są przedmiotem sporów, nawet samo przekonanie, choćby i bezzasadne, że taliban stracił tych, którzy – jak twierdzi się w opublikowanych tam materiałach – pomagali amerykańskim siłom zbrojnym w Afganistanie, jest jednak destrukcyjne. Gwoli sprawiedliwości, w depeszach opublikowanych w WikiLeaks nazwiska rozmówców zostały z początku zatarte. W wyniku kombinacji beztroski i ignorancji zwroty hasłowe potrzebne, aby uzyskać dostęp do nieocenzurowanej wersji owych depesz, stały się jednak publicznie znane. Rezultat tego raczej nie zwiększył chęci cudzoziemców, aby spotykać się z dyplomatami amerykańskimi i rozmawiać z nimi szczerze, nawet o sprawach przyziemnych.

Szkody, jakie zostają wyrządzone, gdy na zagrożenie wystawieni są informatorzy wywiadu, są o wiele większe. Wykradzione dokumenty zawierają nazwiska wielu funkcjonariuszy NSA i GCHQ. Niektórzy z nich mogą zostać wysłani za granicę i tam nawiązać drażliwe kontakty z mieszkańcami. Jeśli ich nazwiska i dane osobowe staną się znane, wówczas każdy, kto spotkał się z nimi np. w Chinach, Iranie czy Rosji, będzie w niebezpieczeństwie. Snowden mówi, że nie ujawni takich materiałów, ale, jak już wywodziłem wcześniej, biorąc pod uwagę amatorski sposób ich przechowywania, nie można mieć pewności, że gdzieś te informacje nie wypłyną. Dla dotychczasowych informatorów jest to powód do dużego zaniepokojenia, a nowych poważnie odstrasza[5].

Inną postacią szkody jest to, iż strumień ujawnianych informacji dotyczących operacji szpiegowskich prowadzonych przez sojuszników Stanów Zjednoczonych utrudnia utrzymanie takich sojuszów. Są one atakowane na kilku frontach. Będący ich celem kraj czuje się pokrzywdzony i trzeba go udobruchać. Posiadany przez Amerykę kapitał dyplomatyczny zużywany jest na udzielanie nowych zapewnień i gestów przyjaźni. Zawieszone mogą zostać inne istniejące porozumienia. Gdy się okazuje, że jednej ze stron nie można ufać, sojusze wywiadowcze przechodzą ciężką próbę. W szpiegostwie najcenniejszym towarem jest zaufanie. Wykradzione tajemnice są towarem delikatnym i nietrwałym. Każdy funkcjonariusz wywiadu i każda służba wywiadowcza instynktownie pragnie nie dzielić się posiadanymi sekretami, ale je gromadzić. Pozwala to chronić informatorów oraz metody pracy i ułatwia pozyskanie kolejnych tajemnic. Wystarczająco wiele zła może wyniknąć, jeśli ze zdobytych przez ciebie informacji korzysta twój własny rząd. Przekazanie ich innemu krajowi jest jeszcze trudniejsze. Jest to możliwe jedynie wówczas, gdy wiesz, że dany kraj jest równie godny zaufania jak ty sam. Fakt, że NSA nie potrafiła uchronić swoich tajemnic, nadszarpnął reputację Stanów Zjednoczonych jako wiarygodnego partnera.

Właśnie te, całkiem niepotrzebne, szkody wyrządzone przez Snowdena utrudniają uwierzenie mu, że zamierzał jedynie ujawnić działania naruszające prawo. O wiele bardziej prawdopodobne jest to, że starał się trwale okaleczyć NSA oraz jej sojuszników i podważyć pozycję Stanów Zjednoczonych w świecie. Taki motyw zaś podważa moralne kalkulacje dotyczące jego działań. Zagarnięcie wielkiego zbioru dokumentów, uczynienie tego w sposób, który w dużym stopniu wymyka się opisowi i analizie i którego skutków nie można złagodzić, nie jest działaniem patrioty, kogoś, kto chce zaalarmować, że źle się dzieje. Jest to zachowanie sabotażysty. Jeśli niektórzy z NSA nawet teraz chcą zaoferować mu amnestię, byleby tylko zwrócił brakujące pliki, jest to oznaka panującej tam desperacji. Nikt nie może być pewien, że ktoś ich już nie widział, ale agencja miałaby chociaż jaśniejszy obraz tego, co zostało zabrane i jak.

Dobrą analogią, którą w następnym rozdziale bardziej rozbuduję, jest broń jądrowa. Dla wielu osób to powód do zaniepokojenia. Mogą sądzić, że ich kraj nie powinien jej posiadać ani pozwalać na jej lokowanie w swoich bazach przez sojuszników zagranicznych. Mogą sądzić, że kosztuje ona zbyt wiele, ryzyko wypadku jest zbyt duże, procedury stosowane dla zapewnienia jej bezpieczeństwa są zbyt agresywne, a korzyści z punktu widzenia obronności są przesadzone. Mogą myśleć, że broń jądrową można zaakceptować co do zasady, ale arsenały jądrowe są rozbudowane w sposób niedający się racjonalnie uzasadnić.

Wszystko to są rozsądne argumenty, a wypowiadanie takich poglądów nie jest ani zdradą, ani głupotą. Czym innym jednak jest sabotaż. Wyobraźmy sobie na przykład, że działacz brytyjskiego lub amerykańskiego ruchu antynuklearnego zdobędzie charakterystyki akustyczne atomowych okrętów podwodnych jego kraju. Ze wszystkich tajemnic wojskowych charakterystyki te – opis dźwięków, jakie okręty te wydają, gdy płyną w zanurzeniu – należą do najściślej strzeżonych. Stanowią cechę wyróżniającą każdy okręt, a zmienić je jest niemal niemożliwe. Gdy się je zna, wyśledzenie ich i, w razie konieczności, zniszczenie staje się o wiele łatwiejsze. Skuteczność okrętów podwodnych zależy w dużym stopniu od tego, że są one niewidzialne. Opublikowanie charakterystyk akustycznych okrętów podwodnych przenoszących broń jądrową byłoby prostym i druzgoczącym sposobem sprawienia, że staną się bezużyteczne, w istocie więc byłby to sabotaż.

Taki krok kosztowałby dany kraj miliardy dolarów. Przechyliłby również strategiczny stosunek sił na korzyść państw, których jądrowy arsenał odstraszający pozostał utajniony i skuteczny. Nawet tak zdecydowanie antynuklearna gazeta, jaką jest „The Guardian”, zawahałaby się przed udzieleniem pomocy w takim posunięciu.

W istocie jednak taki jest właśnie skutek tego, co uczynili Snowden i jego zwolennicy. Sprawili oni, że najkosztowniejsza i najbardziej wrażliwa część potencjału obronnego ich krajów stała się bezużyteczna, podczas gdy u głównych przeciwników pozostała nietknięta.

Wyrządzenie takich szkód oczywiście odpowiada Rosji. NSA oraz inne agencje wywiadu i bezpieczeństwa w Stanach Zjednoczonych i krajach, które są ich sojusznikami, były głównym celem działań Kremla, zanim się jeszcze rozpoczęła zimna wojna. Odniósł w nich ogromne sukcesy: zwerbował szefów zajmujących się Związkiem Radzieckim do komórek kontrwywiadu w FBI (Robert Hanssen) i w CIA (Aldrich Ames). Szczególnym celem prowadzonych przez Moskwę operacji wywiadowczych była też łączność w krajach „pięciorga oczu”, czyli w będących sojusznikami Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii. Od końca zimnej wojny kraje zachodnie mogły nie traktować operacji wywiadowczych ani Rosji jako czegoś poważnego. Druga strona jednak tak nie myślała. Aresztowanie w Stanach Zjednoczonych w czerwcu 2010 roku dziesięciorga rosyjskich „nielegałów” zapoczątkowało długotrwałe, paraliżujące i bezowocne dotychczas poszukiwania ich informatorów wśród pracowników NSA, których – jak sądzono – zwerbował przynajmniej jeden z nich. Czy podjęta przez Snowdena decyzja, aby wyrządzić – jak na to wygląda – rozmyślną szkodę NSA i Stanom Zjednoczonym, wynikła jedynie z lekkomyślności i mściwości czy też miała jeszcze inny motyw? Dostępne materiały dowodowe nie pozwalają odpowiedzieć na to pytanie w sposób rozstrzygający. Pewne przykłady z historii są jednak pouczające.

[1] Ostro skrytykowała go była posłanka do Izby Gmin Louise Mensch, zob. http://unfashionista.com/2013/12/04/has-alan-rusbridger-exposed-names-of-thousands-of-gchq-personnel/.

[2] Błyskotliwa i uwieńczona powodzeniem próba skłonienia wywiadu brytyjskiego do przekazania jego klejnotów koronnych – listy tego, czego chce się on dowiedzieć o Rosji, jest tematem powieści Johna le Carrégo Russia House.

[3] Szkody wyrządzone reputacji amerykańskiego wywiadu i skuteczności jego działania w zjadliwy sposób w piśmie „The National Interest” opisuje były funkcjonariusz CIA David Gioe, zob. http://nationalinterest.org/article/tinker-tailor-leaker-spy-the-future-costs-mass-leaks-9644?page=show.

[4] Zob. http://www.huffingtonpost.com/2013/08/19/glenn-greenwald-uk-secrets-britain-detains-partner_n_3779667.html.

[5] P. Pilar dobrze uargumentował to w swoim artykule w „The National Interest”, zob. http://nationalinterest.org/print/blog/paul-pillar/leaks-irresponsible-press-9633.

Rozdział 4

Lekcja historii

W latach 70. ruch popierający rozbrojenie jądrowe na Zachodzie wydawał się na wymarciu. Broń jądrowa nie cieszyła się wśród społeczeństw szczególną sympatią. Były one sceptycznie nastawione do doktryny „zapewnionego wzajemnego zniszczenia”, która usiłowała zapobiec wojnie jądrowej, tworząc wizję, że każde pierwsze uderzenie spowodowałoby druzgocący odwet. Niezbyt lubiane były też amerykańskie bazy w Europie i agresywne działania zabezpieczające oraz tajemnica, jaka otaczała sprawy związane z bronią jądrową. Społeczeństwa niepokoiły się jej kosztami i przyjmowały nieufnie wysuwane przez przemysł zbrojeniowy argumenty, iż potrzebujemy większych, lepszych bomb. Niepokoiły się również o bezpieczeństwo – co będzie, gdy rozbije się samolot przewożący głowicę jądrową? Martwiło je ryzyko, że wojna jądrowa może wybuchnąć przez przypadek, tak jak to pokazywał film Dr Strangelove, czyli jak przestałem się martwić i pokochałem bombę z Peterem Sellersem. Troski te schodziły jednak na drugi plan. Przez większą część dekady lat 70. ludzie bardziej martwili się skokiem cen ropy naftowej, wojowniczością związków zawodowych, terroryzmem i innymi sprawami.

Zmieniło się to zdumiewająco szybko w roku 1981, kiedy przywódcy ZSRR, znękani niepokojami o Afganistan i Polskę, wszczęli energiczną społeczną kampanię przeciw „broni neutronowej” – amerykańskiej broni służącej do rażenia załóg czołgów, mającej wesprzeć wątły, konwencjonalny potencjał obronny w Europie. Brytyjska Kampania na rzecz Rozbrojenia Jądrowego – CND (Campaign for Nuclear Disarmament) i sprzymierzone z nią ruchy w Europie, głównie w Niemczech Zachodnich i Holandii, które dotychczas funkcjonowały na marginesie życia społecznego, trafiły do głównego nurtu. Dodatkowym argumentem, który rozpalił pasję przeciwników broni jądrowej, była decyzja o umieszczeniu w Europie pocisków manewrujących i rakiet Pershing jako elementów strategii „elastycznego reagowania”. Strategia ta zmierzała do utworzenia pośredniego szczebla odwetu w razie ataku ze strony ZSRR, zanim się sięgnie po „strategiczne”, wielkie ładunki jądrowe.

Niepokoje te były realne, ale ich przejawy szły Kremlowi na rękę. Sojusz atlantycki znalazł się pod wielką presją. Ronalda Reagana postrzegano w Europie jako podżegacza wojennego i kowboja. Walcząc przeciwko przemawiającym do wyobraźni, choć karykaturalnie uproszczonym argumentom, proamerykańskie rządy zużywały swój kapitał polityczny. Z pewnością lepiej mieć mniej broni jądrowej niż więcej, czyż nie? Dlaczego, zamiast zwiększać ryzyko wojny przez dalsze powiększanie arsenałów, nie spróbować wdrożyć środków budowy zaufania, żeby rozładować napięcie? Hasło i symbol CND – „Zakazać bomby”, ban the bomb – oraz romantyczna ekscentryczność „kobiecego obozu pokojowego” na Greenham Common pod Londynem1 przemawiały do społeczeństw w sposób, któremu suche, wypowiadane nieemocjonalnie argumenty na rzecz status quo nie mogły dorównać. Niewiele grup poszło tak daleko jak zwariowana Liga Spartaka, której członkowie wyróżniali się skandowanymi na ulicach hasłami: „Zmiażdżyć NATO! Bronić Związku Radzieckiego!” oraz „Bomby robotnicze są bombami dla pokoju! Bomby kapitalistyczne są bombami dla wojny!”. Ruch pokoju był jednak jednomyślny co do tego, że Ameryka stanowiła większe zagrożenie niż Związek Radziecki.

To, w jakiej mierze Związek Radziecki bezpośrednio manipulował ruchami pokojowymi na Zachodzie, jest nadal niejasne. Zbiegowie, tacy jak Stanisław Łuniejew (służył w rosyjskim wywiadzie wojskowym – GRU) i Siergiej Tretiakow (z rosyjskiego wywiadu zagranicznego – SWR), wypowiadali na ten temat dość daleko idące tezy. W analizach podejmowanych przez ośrodki naukowe wyrażano się ostrożniej. Po upadku komunizmu jeden z wyższych rangą członków brytyjskiej CND, Vic Allen, bez żadnej skruchy przyznał, że przekazywał informacje wschodnioniemieckiej Stasi2. Związek Radziecki finansował Partię Komunistyczną Wielkiej Brytanii oraz inne partie komunistyczne, które w ruchach „pokojowych” odegrały rolę nieproporcjonalnie wielką w porównaniu z małą liczbą ich członków. Jak przyznał Bruce Kent, były sekretarz generalny CND, w chudych dla niej latach 70. przed bankructwem uchronili ją komuniści i kwakrowie. Przez wiele lat owej dekady przewodniczącym CND był członek Partii Komunistycznej John Cox3.

Nie ulega jednak wątpliwości, że CND i podobne organizacje służyły celom Moskwy. Owszem, ich członkowie utrzymywali, że przeciwstawiają się zarówno radzieckiej, jak i zachodniej broni jądrowej. Ich akcje były jednak nacelowane niesymetrycznie. Mogły wywierać nacisk polityczny na rządy, partie polityczne i instytucje na Zachodzie, jednak ich wpływy w bloku sowieckim były minimalne. Związek Radziecki miał w Europie przewagę wojskową. Broń jądrowa pozwalała więc tanim kosztem uniknąć konieczności ogromnego zwiększenia przez Zachód środków przeznaczanych na zbrojenia konwencjonalne, co było skądinąd mało prawdopodobne. Domaganie się „Europy bez broni jądrowej” oznaczało w istocie zaakceptowanie sowieckiej hegemonii na kontynencie europejskim. Na wszystkich forach międzynarodowych i w dyskusjach termin „pokój” stanowił dla ZSRR temat, nad którym rozwodzono się obszernie, co dotyczyło zarówno dyplomatów, jak i nominalnie niezależnych, ale finansowanych przez państwo organizacji w rodzaju Światowej Rady Pokoju.

Niezależnie od tego, czy byli oni w te kampanie zaangażowani pośrednio czy bezpośrednio, eksperci od wojny informacyjnej z KGB zachwycali się oddziaływaniem ruchu „pokojowego” na Zachodzie. Politycy sowieccy polegali na uczestnikach kampanii antynuklearnych w krajach zachodnich, licząc na to, że osłabią oni zdecydowanie zapędy swych rządów i ograniczą pole manewru.

Jestem przeświadczony, że to samo się odnosi do ich następców w dzisiejszej Rosji. Ci, którzy biorą udział we współczesnych ruchach walczących o ochronę informacji prywatnych i o swobody cyfrowe, są następcami ruchu antynuklearnego. Widzą z oślepiającą jasnością niedociągnięcia we własnych krajach, a ignorują je w innych, pozostających pod władzą reżimów uciekających się do represji. Manifestują jadowitą nieufność do swoich przywódców i urzędników z instytucji publicznych do tego stopnia, że nic, co by powiedział ktokolwiek z ich własnego rządu, nie ma dla nich w ogóle żadnego znaczenia. Uczestnicy dzisiejszych kampanii są bezpośrednimi spadkobiercami ludzi o gorących sercach, ale nierozgarniętych, bojących się bardziej broni posiadanej przez własną stronę niż tej, którą wycelowano w nich z imperium sowieckiego.

Inna lekcja ze spraw będących powodem do wcześniejszych niepokojów dotyczy skandalu wokół systemu Echelon służącego do zbierania informacji z łączności międzynarodowej. Jego istnienie ujawniono w serii przecieków w latach 90., które ostatecznie spowodowały sporządzenie obszernego raportu przez Parlament Europejski4. Jeden z byłych analityków NSA John Schindler, który obecnie jest profesorem w Naval War College w stanie Rhode Island, dostrzega tutaj paralele. Jest przekonany, że istnienie tego systemu zostało ujawnione w wyniku tzw. przedsięwzięć aktywnych przeprowadzonych przez wywiad rosyjski, mających zasiać nieufność w stosunkach między Stanami Zjednoczonymi i ich europejskimi sojusznikami. Bez dostępu do tajnych informacji tego związku nie sposób dowieść. Podobieństwa są jednak zaskakujące. Szczegóły tego programu zostały ujawnione przez rozczarowaną podwykonawczynię NSA Margaret Newsham, pracującą w wielkiej spółce przemysłu zbrojeniowego Lockheed. Rozgłos jej relacjom nadali wspierający kampanie społeczne dziennikarze z Wielkiej Brytanii i Nowej Zelandii. Na pierwszy rzut oka ich wieści wyglądały na sensacyjne. Oto Stany Zjednoczone i Wielka Brytania, wraz z innymi bliskimi sojusznikami, szpiegowały resztę świata. Miały one ogólnoświatową sieć stacji nasłuchowych, które mogły przechwytywać łączność, czyli w owych czasach rozmowy telefoniczne, informacje przesyłane za pomocą telefaksów i dalekopisów oraz rodzącego się właśnie internetu. Wydawało się, że wszystko to działo się bez zgody społeczeństwa i nadzoru polityków.

Wynikiem ogłoszenia tych rewelacji był wybuch furii, zwłaszcza że jeden z dziennikarzy, którzy brali w tym udział, Duncan Campbell, twierdził, że owe operacje szpiegowskie prowadzono nie tylko ze względu na rację stanu, ale również z powodów komercyjnych. Według niego dzięki wielkim możliwościom służb wywiadowczych Stanów Zjednoczonych spółki amerykańskie osiągały nieuczciwą przewagę nad swoimi konkurentami.

Przy bliższym przyjrzeniu się sprawie większość podniesionych przez niego zarzutów okazała się nie do utrzymania. Poznanie tajnych kryptonimów owych programów, czytanie wykazu ściśle tajnych stacji nasłuchowych, ilustrowanego mapami, fotografiami i wykresami, wydawało się podniecające. Atmosfery dramatu dodawała milcząca furia agencji wywiadowczych oraz histeria zadufanych w sobie europejskich polityków.

Podobnie jak w przypadku rewelacji Snowdena ujawnienie tamtych informacji samo w sobie nie było niespodzianką. Brytyjska GCHQ i amerykańska NSA istnieją po to, aby gromadzić elektroniczne informacje wywiadowcze. To, że dążą do wypełnienia swoich zadań, nie powinno nikogo zaskakiwać. Niespodzianką nie powinien też być ich bliski sojusz. Jak wie każdy, kto obejrzał jakikolwiek film o Jamesie Bondzie, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone ściśle ze sobą współpracują.

Szczegóły, czyli wykorzystywane środki, charakter i zasięg owych operacji, są tajne, ale z przyczyn, które można w pełni zrozumieć. Jak wyżej wyjaśniałem, agencje wywiadowcze lubią utrzymywać drugą stronę w niepewności. Przydatne dla przeciwnika, a potencjalnie bardzo kosztowne dla własnej strony jest ujawnienie nawet pozornie niewinnych informacji o budżecie, planowanych wydatkach, sprawach logistycznych i pomieszczeniach. To, że międzynarodowe operacje szpiegowskie prowadzi się w tajemnicy, nie może być niespodzianką. Ujawniona tajemnica może kogoś, kto nie zna wszystkich faktów, przyprawić o wstrząs, ale wstrząs nie musi być skandalem.

Nikt też nie był w stanie dowieść, że cokolwiek, co czyniono w ramach programu „Echelon” – z tego, co wyszło na jaw – było faktycznie nielegalne. Prawo międzynarodowe nie zabrania szpiegowania. Ustawy brytyjskie, amerykańskie i te, które uchwalono w innych krajach, nadały i nadają agencjom wywiadowczym i agencjom bezpieczeństwa odpowiedni mandat i ustanowiły dla nich system nadzoru. Mandat ten może być zbyt (a może nie dość) rozległy, istnieją na ten temat różne zdania, są to jednak sprawy do rozstrzygnięcia w ramach procesu politycznego.

Być może najpoważniejszy zarzut dotyczył tego, że szpiegowanie w interesie państwa Ameryka połączyła z prowadzeniem wywiadu komercyjnego. Jeśli była to prawda, byłoby to szokujące – i nielegalne w świetle ustaw obowiązujących w Stanach Zjednoczonych. Praktyka taka zapewniłaby tym spółkom amerykańskim nieuczciwą przewagę i stawiałaby ich konkurentów w gorszej sytuacji. Zdyskredytowałaby Amerykę, czyniąc ją w oczach świata nieuczciwą w prowadzeniu interesów.

Nie da się dowieść twierdzenia, że coś nie istnieje. Ci, którzy są przeświadczeni, że rząd Stanów Zjednoczonych i jego korporacyjne sługi (albo „Korporacja Ameryka” i jej sługi polityczne) są w stanie popełnić każdą niegodziwość, nie zmienią przekonań tylko dlatego, że zarzuty te są dementowane lub że brakuje faktów, które by je potwierdziły. Teczki uczestników kampanii przeciwko programowi „Echelon” z argumentami na poparcie ich twierdzeń były jednak w godny uwagi sposób cienkie. To, że celem dla amerykańskich szpiegów mogą być spółki zagraniczne, trudno uważać za zaskakujące. Spółki te mogą naruszać sankcje międzynarodowe bądź zatrudniać pracowników, którzy obecnie lub w przyszłości mogą mieć dostęp do tajemnic państwowych. Agencje wywiadowcze są pełne pomysłów i potrafią się przystosowywać – właśnie za to im się płaci. W przypadkach cytowanych w ujawnionych dokumentach na temat programu „Echelon” przedstawiciele urzędów amerykańskich mieli gotową odpowiedź: dla zdobycia zamówień publicznych owe spółki zagraniczne dawały łapówki. W interesie Stanów Zjednoczonych było więc ujawnienie tej praktyki.

Między szpiegowaniem spółek zagranicznych a przekazywaniem wyników takich operacji spółkom z własnego kraju istnieje jednak ogromna przepaść – nie ma dowodów, że tak postępowano. Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem tego braku dowodów jest to, że nic podobnego się nie działo. Każdy program przewidujący systematyczne dzielenie się informacjami wywiadowczymi z prywatnymi podmiotami gospodarczymi byłby czymś złym. Samo myślenie o udzieleniu im takiego wsparcia rodziłoby również ogromne ryzyko. Jak ów program miałby być administrowany? Kto przyznawałby certyfikaty bezpieczeństwa? Ile z uzyskanych informacji można by ujawnić? A co z tymi konkurentami, którzy w skłonnej do sądzenia się Ameryce, uznawszy, że zostali poszkodowani w dostępie do cennych informacji gromadzonych dzięki środkom z budżetu – pozwaliby rząd do sądu?

Nie sposób wykluczyć tego, że wielkie spółki amerykańskie otrzymują pomoc od swojego rządu. Urzędnicy państwowi z pewnością informują ich o sytuacji gospodarczej i politycznej za granicą (podobnie jak informowani są biznesmeni w krajach, które mają skutecznie działające ministerstwa spraw zagranicznych). Szczególne względy mogą być im okazane drogą okrężną, na przykład przez firmy doradcze lub spółki prywatne zatrudniające pracowników służb wywiadowczych, którzy niedawno odeszli na emeryturę. Owszem, nadużycia się zdarzają. Uderzające jest jednak, iż żadna spośród osób, które same określają się jako „gwizdkowe” – czy to z NSA, czy z jakiejkolwiek innej instytucji – ani też żaden dotknięty wyrzutami sumienia dyrektor spółki komercyjnej nie dał najmniejszego znaku, nie zrobił żadnej aluzji ani nie przedstawił jakiegokolwiek dowodu, że tego rodzaju, finansowane ze środków budżetowych, szpiegowanie w celach komercyjnych jest dokonywane – czy to wtedy, gdy funkcjonował program „Echelon”, czy obecnie. Istnieje natomiast wiele dowodów, że szpiegostwo takie uprawiają inne kraje, głównie Chiny, ale również Francja.

Wykazałem, że rewelacje Snowdena są bardzo podkręcone i szkodzą interesom Stanów Zjednoczonych oraz ich sojuszników w sposób dalece wykraczający poza ich rzekomy cel, jakim miało być zachęcenie do debaty nad bezpieczeństwem przesyłania i przetwarzania danych cyfrowych. Wykazałem też, że korzyści z owych szkód odnosi Rosja. Moim zdaniem stwarza to przesłanki do patrzenia na całą tę sprawę z dużą podejrzliwością. Przejdę teraz do fragmentarycznych wskazówek, które mogą sugerować, iż mamy tu do czynienia z czymś więcej niż jedynie naiwność i beztroska.

1 Baza Greenham Common, przed którą mieścił się ów obóz, była położona w okręgu Berkshire, 80 km na zachód od Londynu – przyp. tłum.

2 Zob. http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/09/99/britain_betrayed/451366.stm.

3 Ze szczegółami można się zapoznać w witrynie internetowej posła do Izby Gmin Juliana Lewisa. Zob. np. list na stronach http://www.julianlewis.net/letters-in-the-press/3199:yes-the-cnd-was-pro-soviet-108 oraz http://www.julianlewis.net/letters-in-the-press/3158:cnd-cannot-rewrite-history-67.

4 Zob. http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+REPORT+A5‒2001‒0264+0+ DOC+PDF+V0//EN&language=EN.

Rozdział 5

Nasz człowiek na Hawajach

W dostrzeżeniu czegoś podejrzanego w zachowaniu Snowdena i jego przyjaciół może dopomóc próba wyobrażenia sobie, jak można by to wszystko inaczej przeprowadzić. Przytłaczająca większość dowodów zawartych nawet w starannie dobranych dokumentach, jakie zostały dotąd ujawnione, wskazuje, że NSA jest instytucją zbiurokratyzowaną i skrępowaną przepisami. Co więc powinien uczynić wpierw pracownik czy podwykonawca zewnętrzny, gdy się spotka z naruszeniem obowiązujących reguł? Zgłosić to! W NSA, podobnie jak w GCHQ, istnieje służący do tego system, w którym ostatnim etapem postępowania jest odwołanie się do inspektora generalnego danej agencji. Snowden niczego takiego nie uczynił, głównie dlatego, że żadnych reguł nie naruszano. Jak wcześniej wykazałem, NSA działała przynajmniej w ramach litery prawa, pod nadzorem Kongresu i sądu, zgodnie ze wskazówkami udzielonymi przez wyłonionego w wyborach prezydenta. Snowdena jednak bardziej martwił kierunek, w jakim zmierzały sprawy. Obawiał się, że jakiś przyszły rząd nadużyje programów gromadzenia informacji po to, aby stworzyć orwellowskie „państwo inwigilujące”, w którym ludzie będą się bać rzucić wyzwanie rządowi, żeby nie zwrócić na siebie uwagi.

Są to obiekcje o charakterze politycznym. Mógł więc skontaktować się z ustawodawcami, zwłaszcza senatorami, którzy publicznie krytykowali zasięg działalności NSA, ich zdaniem zbyt rozległy. Tego jednak nie uczynił. Mógł odejść z firmy, w której pracował, i poszukać zatrudnienia w jednym z wielu ośrodków analitycznych lub społecznych, niepokojących się o ochronę prywatności w epoce cyfrowej. Jeśliby tylko nie zaoferował swoim nowym pracodawcom tajnych informacji wykradzionych z poprzedniego miejsca pracy, żaden z takich kroków nie narażałby go na stanięcie przed sądem. Jest prawdą, że dostarczenie przezeń wykradzionych tajemnic pobudziło znacznie intensywniejszą publiczną debatę, niż uczyniłyby to jedynie twierdzenia byłego pracownika. Jak jednak wywodziłem wcześniej, ilość i jakość wykradzionych i opublikowanych materiałów dalece wykraczają poza to, co było konieczne do wszczęcia debaty. Wygląda to raczej na coś, co miało służyć ogólnoświatowej kampanii antyamerykańskiej. Gdyby Snowden po prostu ujawnił nakaz sądu FISA, z którego wynika, iż amerykańska spółka telefonii komórkowej Verizon[1] musi rutynowo przekazywać wszystkie metadane dotyczące połączeń jej klientów (nie treść rozmów, ale miejsce, z którego telefonowano lub w którym odbierano połączenie, kto do kogo telefonował, jak długo trwała rozmowa itp.), można by traktować go po prostu jak demaskatora (ang. whistleblower). Owo gromadzenie metadanych było legalne, a wspomniany nakaz dotyczył rutynowego przedłużenia programu, który istniał od lat, nadal to jednak szokuje. Nakaz ten pozwala poznać sposoby, na jakie dysponowanie metadanymi może naruszać sferę prywatną nawet głębiej niż same dane. Ludzie wiedzą, że spółki telefoniczne, z których korzystają, mogą to uczynić (i mogą być z tego zadowoleni, ponieważ pomaga to określić, gdzie znajduje się nasza skradziona komórka). Mogą się cieszyć, że policja jest w stanie w pojedynczych przypadkach przeanalizować czyjeś dane, na przykład sprawdzając, kto był obecny na miejscu zbrodni, nadal jednak mieliby rozsądne powody, aby się martwić, że takiego automatycznego, nieustającego połowu tego rodzaju informacji dokonuje jedna agencja rządowa.

Do podobnej kategorii należy jeszcze kilka ujawnionych przez Snowdena dokumentów. Jeśli NSA faktycznie świadomie popierała stosowanie zawierających błędy programów do szyfrowania lub manipulowała standardami branżowymi, aby łatwiej jej było podsłuchiwać i węszyć za ludźmi, to jest to zachowanie błędne i godne potępienia. Patriotyczny Amerykanin mógł spróbować oszczędzić rumieńców amerykańskim spółkom, które w wyniku nakazów (udostępnienia posiadanych informacji) i zakazów (wypowiadania się na ten temat) znalazły się w trudnej sytuacji, przez znalezienie jakiegoś materiału ilustrującego decyzje strategiczne, na podstawie których tego dokonywano.

Gdyby Snowden opublikował takie dokumenty, owszem, mógłby stanąć przed sądem. Urzędnicy karnej części amerykańskiego wywiadu sprawiedliwości interpretują prawo dosłownie i rygorystycznie, a jak już wcześniej wskazałem, zwłaszcza ten rząd ma wobec „gwiżdżących na alarm” bardzo twardą rękę, co jest godne ubolewania. Miałby jednak wówczas najwięcej argumentów pozwalających mu się bronić twierdzeniem, że działał w interesie publicznym, jak też dających mu szansę na ułaskawienie, gdyby został skazany. Mógłby wówczas powiedzieć, że starał się wyrządzić jak najmniejszą szkodę źródłom i metodom zbierania informacji wywiadowczych oraz interesom gospodarczym Stanów Zjednoczonych, a ujawniając wykradzione materiały, skupiał się na tajnym aspekcie działalności NSA, który większość Amerykanów uważa za sporny. Mógłby twierdzić, że wszelkie szkody, jakie wyrządził, naruszając złożoną przez siebie przysięgę, że dochowa tajemnicy, zostały z nadwyżką skompensowane przez dobro publiczne. Mógłby również stanąć przed sądem i trafić do więzienia. Gdyby jednak mógł udowodnić, że zabrał jedynie ograniczony zbiór dokumentów, których opublikowanie postawiło rząd w trudnej sytuacji, ale było konieczne i istotne dla sprawy, o którą chodzi, miałby silniejsze argumenty na swoją obronę, zarówno wobec prawa, jak i wobec opinii publicznej. Nie uczynił tego jednak.

Rozważmy zatem znane fakty z drogi, jaką przeszedł Snowden – od człowieka, który był częścią owego środowiska, do chwili, gdy znalazł się poza nim. Nie dokończywszy studiów, zaciągnął się do wojsk lądowych Stanów Zjednoczonych, po kilku miesiącach jednak wystąpił ze służby, z powodu – jak twierdzi – wypadku, w którym połamał nogi. Po podjęciu pracy w NSA w charakterze ochroniarza[2] przeniósł się do Genewy, gdzie pod dyplomatyczną przykrywką, przedstawiającą go jako attaché w tamtejszym przedstawicielstwie Stanów Zjednoczonych przy ONZ, pracował dla CIA. Jest to godny uwagi sukces życiowy. Nikt jeszcze nie wyjaśnił, czy przejawiał jakieś wcześniej skrywane talenty, pracował jeszcze gdzieś z dobrymi skutkami czy też korzystał z pomocy potężnych protektorów.

Pewnych wskazówek na temat jego działalności dostarczają jego wpisy w witrynie internetowej Ars Technica i związanym z nią czacie, gdzie występował pod pseudonimem TheTrueHOOHA[3]. Poglądy, jakie tam przedstawiał, nie sugerowały chęci zdrady, zarysowuje się w nich raczej jako człowiek zdezorientowany. O inwigilacji napisał: „(…) kochamy to, że technika (…) pomaga nam lepiej szpiegować naszych obywateli”. Wyrażał się jednak z furią o pracujących w aparacie rządowym informatorach, którzy przekazywali tajne informacje dziennikarzom. „Takim ludziom – pisał – należałoby odstrzelić jaja”. W lutym 2010 roku jego rozczarowanie osiągnęło niebezpieczny pułap: „Czy do miejsca, w którym dziś się znajdujemy, dotarliśmy po śliskiej równi pochyłej? Czy moglibyśmy się na niej w pełni zatrzymać, gdybyśmy chcieli, czy też była to stosunkowo nagła, całkowita przemiana, która wkradła się niewykryta dzięki przenikającej wszystko tajemnicy, w jakiej działa rząd?”.

Wszystko to wygląda dziwnie. CIA nie zachęca swoich funkcjonariuszy do spędzania czasu na forach internetowych i deliberowania tam nad bieżącymi sprawami lub dywagowania o swoim życiu prywatnym. Powód jest prosty – dla drugiej strony takie postępowanie jest latarnią naprowadzającą ją na cel. Jak to wcześniej opisywałem, proces werbowania szpiegów opiera się na stosowaniu w odpowiedniej proporcji argumentów finansowych, ideologicznych, przymusu i odwoływania się do wysokiego mniemania kandydata o samym sobie. Każda oznaka nieuporządkowanego życia osobistego czy niezadowolenia na tle ideologicznym lub też tego, co psychologowie nazywają dysonansem poznawczym, stwarza okazję do zaczepki. Człowiek będący celem takiego namierzania nie jest szczęśliwy. Może chce postępować w jeden sposób, ale z powodu pracy, jaką wykonuje, musi zachowywać się inaczej. Sprawny w swoim rzemiośle werbownik przeciwnika może wykorzystać każde takie napięcie psychiczne.

Wywiad rosyjski bacznie przygląda się pracownikom placówek zagranicznych krajów, które są jego przeciwnikami. Szczególnie interesuje się personelem młodszym wiekiem. Mogą oni pracować, nie zwracając na siebie uwagi, i dlatego właśnie mogą się stać ważną częścią działań wywiadowczych. Młodsi pracownicy są też mniej doświadczeni i bardziej podatni na werbunek. Jest więc bardzo prawdopodobne, że rosyjska rezydentura w Genewie dostrzegła przybycie młodego Snowdena. W ramach rutynowych czynności mogli sprawdzić, co robi po pracy. Mogli próbować obserwować, jak korzysta z internetu za pomocą swojego nieutajnionego komputera w domu. Wszelkie słabostki, takie jak narkotyki, praktyki erotyczne w internecie, hazard, stwarzały możliwość podejścia. Z uwagi na to jest też bardzo prawdopodobne, że zorientowali się, iż to on używa nicka TheTrueHOOHA, i zaobserwowali, że przejawia coraz większe niezadowolenie i staje się coraz bardziej gadatliwy. Według jednego z byłych analityków NSA i specjalisty od działań kontrwywiadowczych Johna Schindlera „inteligentny, bardzo naiwny i kompletnie nierozumiejący realiów politycznych” Snowden stanowiłby wręcz idealny cel dla Rosjan[4].

Następne pytanie dotyczy tego, jak nawiązaliby z nim kontakt. Zaczepka wprost byłaby ryzykowna i zapewne bezowocna. Snowden nie przejawiał sympatii do Rosji. Jest zatem prawdopodobne, że podjęliby, jak to się mówi w szpiegowskim żargonie, operację pod fałszywą flagą. Podobnie jak sowiecki KGB wywiad rosyjski ma w takich działaniach szczególne doświadczenie. W latach zimnej wojny namierzał niezadowolonych ze swojej sytuacji zachodnich funkcjonariuszy o poglądach zdecydowanie antykomunistycznych. Ludzie ci mieli żal do systemu, być może dlatego, że pominięto ich w awansie, a może dlatego, iż uważali, że opór, jaki ich rządy stawiały imperium sowieckiemu, był nie dość energiczny, i mieli dostęp do tajemnic. Funkcjonariusz KGB dokonywał w takiej sytuacji delikatnego podejścia, nie zdradzając wszakże żadnych oznak jakichkolwiek powiązań wschodnioeuropejskich, ale sugerując, że reprezentuje wywiad południowoafrykański, czyli Biuro Bezpieczeństwa Państwowego. Nieszczęśnicy sądziliby, że rozmawiają z przyjacielem, który podziela ich poglądy. Stopniowo zostaliby skłonieni do przekazania małych tajemnic, a skończyliby na wydawaniu wielkich. Oficer prowadzący przedstawiłby się jako przedstawiciel KGB dopiero wtedy, kiedy jego ofiara nie mogłaby się już wycofać, ale mógł też kontynuować podstęp. Jego ofiara często odkrywała, że zamiast pomóc przyjacielowi, zdradziła cenną dla niej sprawę najgorszemu wrogowi, jakiego można sobie wyobrazić, dopiero gdy (albo jeśli) to, co się działo, odkrył ktoś z zewnątrz. W ramach podobnych operacji pod fałszywą flagą funkcjonariusz KGB nawiązywał kontakty z zajmującymi ważne stanowiska osobami pochodzenia żydowskiego albo wyrażającymi poglądy proizraelskie, przedstawiając się jako przedstawiciel Mosadu, ganiąc je za to, że nie popierają państwa żydowskiego całym sercem, one zaś uwierzyłyby, że przekazując ważne informacje, pomagają umocnić jego bezpieczeństwo.

Piękno operacji pod fałszywą flagą polega na tym, że można je precyzyjnie dopasować do słabostek osoby będącej jej celem, a następnie pogłębiać je i rozszerzać. Mogą one przechodzić przez wiele etapów, podczas których jeden funkcjonariusz wywiadu rozpoznaje pierwszy zespół słabostek u werbowanego i opracowuje jego szczegółowy profil psychologiczny oraz wnikliwy szkic jego życia prywatnego i zainteresowań. Drugi następnie zaczyna je eksploatować. Trzeci pogłębia współpracę, a czwarty dokręca śrubę tak, żeby bolało. Ofiara zwykle zdaje sobie sprawę z tego, co się dzieje, wtedy, kiedy jest o wiele za późno, albo nigdy.

Zakładając, że Rosjanie faktycznie dostrzegli w Snowdenie potencjalnego kandydata do zwerbowania, najlepszym podejściem pod fałszywą flagą byłoby przedstawienie się przez zaczynających z nim grę funkcjonariuszy jako uczestników kampanii na rzecz ochrony sfery prywatnej i otwartości w postępowaniu rządu. Następnie wykazywaliby wiele cierpliwości, troskliwie podbudowując jego próżność i umacniając w nim przeświadczenie, że jest samotnym krzyżowcem i że potwierdzenie swoich racji znajdzie nie wewnątrz systemu, ale poza nim. Nie ma dowodu, żeby do czegoś takiego doszło, ale z pewnością pomogłoby to wyjaśnić późniejsze wydarzenia.

Snowden odszedł z CIA w roku 2009 i przeniósł się do firmy Dell, producenta komputerów. Będąc w niej zatrudnionym, pracował jako podwykonawca na placówce NSA w Japonii. Z tego właśnie czasu datują się dwa rzucające się w oczy wydarzenia. Pierwszym z nich jest to, że nagle przestał pisywać na portalu Ars Technica i występować na jego czatach. Jego ostatni wpis dotyczący spraw merytorycznych brzmiał, jak następuje:

Naprawdę niepokoi mnie to, jak niewielu ludziom spoza kręgów zajmujących się informatyką i łącznością takie zachowanie ze strony korporacji przeszkadza. Wydaje się, że faktycznie społeczeństwo nabyło nawyku przejawiania niekwestionowanego posłuszeństwa wobec typów, po których widać, że zajmują się szpiegowaniem.

Ciekaw jestem, jak koperty, które stały się przezroczyste pod magicznym blaskiem świec federalnych, byłyby popularne w roku 1750? 1800? 1850? 1900? 1950? Czy do miejsca, w którym znajdujemy się dzisiaj, dotarliśmy po śliskiej równi pochyłej? Czy moglibyśmy się na niej w pełni zatrzymać się, gdybyśmy chcieli, czy była to stosunkowo nagła, całkowita przemiana, która wkradła się niewykryta, dzięki wszechogarniającej tajemnicy, w jakiej działa rząd?[5]

Jego poglądy stały się bardziej, a nie mniej radykalne. Dlaczego więc przestał się nimi dzielić? Jednym wyjaśnieniem może być to, że zaniepokoił się, że może to zwrócić uwagę jego przełożonych albo kolegów. Innym, że ktoś go ostrzegł, że może to być niebezpieczne. W świecie kontrwywiadu tego rodzaju naruszenie dotychczasowych prawidłowości postępowania może być wiele mówiącą wskazówką. W okresie zimnej wojny brytyjscy łowcy szpiegów osiągnęli istotne sukcesy dzięki informacjom na temat czytelnictwa gazety „Daily Worker”. Był to dziennik partii komunistycznej, który później zmienił nazwę na „Morning Star”. W latach 30. sympatycy komunizmu zwykle czytywali „Daily Worker”. Gdy jednak nawiązywali z nimi kontakt funkcjonariusze sowieckiego wywiadu, rezygnowali z abonamentu. Sowieci mówili im wtedy, żeby przestali się obnosić z sympatią do komunizmu i zatrudnili się gdzieś w brytyjskim establishmencie.

Wiele lat później przyniosło to kilka pożytecznych przełomów. Wnikliwa analiza starych spisów prowadzonych przez właścicieli sklepików sprzedających gazety pozwoliła wyłowić nazwiska osób, które przez kilka lat abonowały tę komunistyczną gazetę, a następnie zaprzestały. Niektóre z nich okazały się aktywnymi sowieckimi szpiegami i do dziś pracują dla Kremla.

Drugą osobliwością, oprócz zagadkowego milczenia Snowdena, jest to, czemu tak szybko odszedł z CIA? Mimo że od dawna chciał mieszkać w Japonii, prestiżowa praca, dzięki której uczestniczył w operacjach wywiadowczych w Genewie, mogłaby się wydawać atrakcyjniejsza niż sprawdzanie komputerów w bazie wojskowej. Być może obawiał się dokonywanych w CIA prześwietleń funkcjonariuszy pod kątem bezpieczeństwa. W ich ramach poddaje się ich co pewien czas badaniu za pomocą wykrywacza kłamstw; proces ten bywa niekiedy bardzo wnikliwy. Mogło to doprowadzić do ujawnienia, że utrzymywał kontakty na przykład z sympatykami WikiLeaks, co oznaczałoby szybki kres jego kariery. Powtórne prześwietlanie podwykonawców amerykańskiego aparatu wywiadowczego, którzy, co zdumiewające, stanowią aż jedną trzecią spośród 1,4 miliona osób posiadających najwyższej kategorii certyfikat bezpieczeństwa, jest z gruntu biurokratyczne i uciążliwe, ale nie tak głębokie. Być może też, że uświadomił sobie, iż będąc małą śrubką na placówce CIA w Genewie, nie ma dostępu do tajemnic, które by potwierdziły jego osąd, że to, czego dopuszcza się rząd, jest wykroczeniem powszechnym i złowrogim.

Kolejną osobliwością jest jego odejście we wrześniu 2010 roku z pracy w Japonii i odwiedzenie Indii, gdzie przebywał przez tydzień, podobno uczestnicząc w czterodniowym kursie w zakresie etycznych metod włamywania się do cudzych komputerów[6]. Dla rosyjskich szpiegów, którzy chcą porozmawiać ze swym informatorem, Indie są znacznie bardziej przyjaznym terenem niż np. Japonia czy Szwajcaria. Nie ma dowodu, że do takiego spotkania doszło, ale podróż ta jest niezbyt sensowna. Po to, żeby uczestniczyć w takim kursie, posiadający najwyższej kategorii certyfikaty bezpieczeństwa podwykonawcy NSA normalnie musieliby wystąpić o zezwolenie i przypuszczalnie by go nie otrzymali. Być może procedury dotyczące sprawdzania podwykonawców w bazie w Japonii były powierzchowne. Wiadomo, że badanie przeszłości Snowdena, jakie przeprowadzono w roku 2011, zostało wykonane nieprawidłowo[7].

Snowden przeniósł się na Hawaje i w marcu 2013 roku podjął pracę w będącej podwykonawcą NSA firmie Booz Allen Hamilton. Nowy pracodawca zaniepokoił się jego życiorysem. Wydawało się, że został on wywatowany wykształceniem, które należałoby raczej opisać jako aspiracje[8]. Był administratorem systemów, czyli jednym z tych niedocenianych ludzi, dzięki którym sprzęt i oprogramowanie działają tak, jak trzeba. Praca ta miała swoje minusy, ale dzięki temu, że była nudna, umożliwiła wyrządzenie szkód. Nadzorowanie ludzi, którzy wykonują nudną pracę, jest również nudne i często wykonywane źle. Snowden jednak zaczął wykradać tajemnice jeszcze przed podjęciem tej pracy (funkcjonariusze instytucji amerykańskich uważają, że czynił to co najmniej od kwietnia 2012 roku[9]). Szczegóły tego, co zrobił i jak, nie są jasne, chociaż on sam mówi, że o pracę w tej firmie starał się właśnie dlatego, że miał „tam dostęp do spisów wszystkich komputerów, do jakich NSA włamała się na całym świecie”[10]. Wydaje się, że przekonał on 20–25 kolegów z NSA, aby podali mu swoje hasła i nazwy użytkowników. Jeśli to prawda – a on sam temu zaprzecza – to jest to zachowanie nie człowieka, który chce głośno zaalarmować o naruszaniu prawa, ale szpiega. Czemu ktoś, kto chciał jak najlepiej dla swojego kraju i pragnął zreformować swoją agencję, wpuścił kolegów w pułapkę, skłaniając ich do popełnienia błędu kładącego kres ich karierze zawodowej? (Wydaje się, że ludzie ci faktycznie zostali zwolnieni z pracy).

Zainspirowanie związku między niezadowolonym Snowdenem a chętnymi odbiorcami tajemnic państwowych, takimi jak bloger Glenn Greenwald, haker Jacob Appelbaum, reżyserka i producentka filmowa Laura Poitras i inni h-aktywiści włamujący się do komputerów oraz społecznicy, którym leży na sercu przejrzystość działania instytucji rządowych, byłoby dla rosyjskiego wywiadu kolejnym logicznym krokiem. Wszyscy oni byli w mniejszym lub większym stopniu związani z WikiLeaks, która – jak to wyżej wskazałem – okazała się ogromnie przydatna dla Rosji (w istocie założyciel WikiLeaks, Julian Assange, który sam jest dziś uciekinierem, ma swój program na antenie propagandowej rosyjskiej państwowej stacji telewizyjnej RT). Środowisko hakerów jest pełne ludzi z Zachodu, którzy są ogromnie podejrzliwi wobec rządów swych krajów z powodu naruszania przez nie autonomii internetu, uważanej przez nich za nienaruszalną i pozostającą poza wszelkimi ograniczeniami prawnymi. Używając w latach 80. niemieckich hakerów do wykradzenia tajemnic NATO, w czasach kiedy środki służące zapewnieniu bezpieczeństwa internetu były nadal dość elementarne, KGB z pewnością uznało to środowisko za bogaty teren łowów[11].

Tego rodzaju powiązania i możliwości nie dowodzą, że którakolwiek ze wspomnianych wyżej osób jest świadomym agentem państwa rosyjskiego i nie zarzucam im tego. Nie muszą nimi być. Przykład ruchu pokojowego wskazuje, że przy właściwym początkowym ukierunkowaniu i sprzyjającej propagandzie ruchy polityczne na Zachodzie mogą służyć celom Kremla bez ręcznego kierowania nimi z Moskwy. Wywiadowi rosyjskiemu nie byłoby trudno skryć gdzieś na dalszym planie swojego funkcjonariusza albo agenta wpływu, który pośredniczyłby w nawiązaniu kontaktów między Snowdenem a jego przyszłymi zwolennikami.

Skąpe i dezorientujące relacje, jakie dotychczas przekazywano, pozostawiają wiele miejsca na takie spekulacje. Jedno z pytań dotyczy tego, kiedy Snowden zaczął wykradać tajemnice. Pracę w Booz Allen Hamilton podjął w marcu, ale tajne pliki zaoferował Poitras i Greenwaldowi sporo wcześniej. Gdzie je zdobył i kiedy? Podobnie zagadką jest, kiedy pierwszy raz nawiązał kontakt ze swoimi przyszłymi zwolennikami. Jak zauważyła blogerka Catherine Fitzpatrick, jako dzień, kiedy po raz pierwszy skontaktował się z Greenwaldem, podaje się pięć różnych dat[12]. Nie wydaje się szczególnie wiarygodne, aby ten pierwszy kontakt nastąpił dopiero wtedy, gdy w styczniu 2013 roku zaczął przesyłać e-maile do Poitras. Podobno to ona przekonała wówczas Greenwalda, aby zainstalował sobie oprogramowanie do szyfrowania i potraktował tajemniczego, anonimowego, potencjalnego informatora poważnie (wcześniejsze e-maile od Snowdena Greenwald zignorował, sądząc, że to jakiś żart)[13]. Appelbaum był jednak na Hawajach, gdzie uczestniczył w konferencji hakerów „Wiosenne łamanie kodów” zarówno w roku 2012, jak i w marcu 2013. Brało w niej udział również grono innych zaangażowanych aktywistów wraz z Christine Corbett, Moxie Marlinspike (pseudonim) i innych. Jeden z amerykańskich blogerów, naukowiec, Craig Pirrong, spekuluje:

Snowden najpierw nawiązał kontakt z Appelbaumem, sporo przed styczniem 2013 roku, ten zaś skierował go do Poitras. To, że maniak komputerowy i haker, jakim był Snowden, wiedział, kim był Appelbaum, i zwrócił się do niego, było odruchem wręcz naturalnym, i to znacznie bardziej niż zwrócenie się wpierw do Poitras. Według tych domysłów terminy się zgadzają. Snowden, Appelbaum i Moxie opracowują swój podstawowy plan pod koniec roku 2012 lub na początku stycznia 2013. Appelbaum uruchamia plan przewidujący rozpowszechnienie wiadomości przez Poitras, kontaktując z nią Snowdena, a Moxie niemal równocześnie inicjuje spotkania „Wiosenne łamanie kodów”, co daje mu przykrywkę dla podróży na Hawaje (i być może również zespół bezwiednych wspólników, którzy mogli mu pomóc zamaskować to, co robił podczas pobytu na Hawajach).  Parę miesięcy później wszyscy oni zjeżdżają na Hawaje[14].

Daty działalności Snowdena na Hawajach w pewnym stopniu to potwierdzają. Jego dziewczyna, Lindsey Mills, usunęła swój blog. Można go jednak znaleźć w archiwach internetowych za pomocą Wayback Machine[15]. Obdarzona zdolnościami do wnikliwej obserwacji Cathy Fitzpatrick zauważyła, że Lindsey wspomniała, iż jej chłopak zniknął, udając się 1 kwietnia w dwutygodniową podróż (urodziny Appelbauma przypadają 3 kwietnia lub blisko tej daty), narzekała też, że musiała przewozić wiele osób samochodem – być może byli to goście przybywający na owe urodziny[16]. (Pani Mills nie odpowiedziała na mój e-mail z prośbą o skomentowanie tych spraw).

Kolejna zagadka dotyczy przybycia Snowdena do Hongkongu. Zgodnie z przekazanymi relacjami na ten temat powiedział on Poitras i Greenwaldowi, aby o określonej godzinie czekali przed pewną restauracją, aż zobaczą mężczyznę idącego z kostką Rubika. Mieli go spytać, kiedy ta restauracja będzie czynna, na co on miał odpowiedzieć, że serwują tam niedobre jedzenie. Brzmi to jak postępowanie kierujące się sensownymi zasadami rzemiosła szpiegowskiego, choć jest nieco wymyślne. Snowden wiedział, jak wygląda Greenwald i Poitras, trzeba było jednak zapewnić, że i oni będą wiedzieli, że mają do czynienia z właściwym informatorem, a nie z kimś podstawionym lub prowokatorem. Informacja o kostce Rubika mogła zostać przekazana w tajemniczym i być może zakodowanym „ćwierknięciu” na Twitterze o „przyjęciu z kostką Rubika” hakerki Christine Corbet, która jest przyjaciółką Appelbauma[17].

Kolejna zagadka dotyczy podróży, jakie Snowden odbywał już po zniknięciu z pracy – tłumaczył swoim pracodawcom, że musi się leczyć na epilepsję. Jeśli faktycznie chciał przedstawić się jako człowiek głośno alarmujący o nieprawidłowościach, to czemu poleciał do Hongkongu? Dla każdego, kto ma jakikolwiek związek z bezpieczeństwem cybernetycznym Stanów Zjednoczonych, największym zagrożeniem, większym nawet niż Rosja, są Chiny. Choć według prawa Hongkong jest autonomiczny, to w sprawach bezpieczeństwa pozostaje pod butem władz chińskich. Zakładając, że mu się nie spieszyło, mógł polecieć, dokąd by mu tylko przyszła ochota. Udanie się na terytorium pozostające pod jurysdykcją Chin i ujawnienie zaraz po przybyciu gazecie „South China Morning Post” szczegółów operacji NSA, których celem były Chiny wygląda albo na rozmyślny policzek wymierzony jego byłym pracodawcom, albo na spalenie za sobą mostów lub, być może, na odegranie się na kimś innym. Będąc w Hongkongu, dzień swoich trzydziestych urodzin spędził w konsulacie rosyjskim (był tam łącznie dwa dni). Jak na kogoś wyznającego te ideały i działającego na podstawie takich motywów, jakie deklarował Snowden, było to zachowanie zadziwiające[18].

Być może był po prostu zdezorientowany i wpadł w panikę. Dziwne jest jednak, że mając lata na przygotowanie swojego planu, spartaczył coś tak ważnego, jak własna ucieczka. Do mnie bardziej przemawia inne wyjaśnienie – że został zmuszony do szukania azylu w Moskwie.

Pierwszy artykuł napisany na podstawie materiałów Snowdena (przez Greenwalda) pojawił się 9 czerwca. Zaraz potem Snowden znika, rzekomo przebywa u przyjaciół w Hongkongu. 11 czerwca azyl oferuje mu Putin i jest to rzeczywista oferta, potwierdzona przez rzecznika Kremla, Dmitrija Pieskowa. Tego samego dnia postępowanie karne przeciwko Snowdenowi, pod zarzutem szpiegostwa, wszczynają Stany Zjednoczone, które ostrzegają inne kraje, aby go nie przyjmować. Sieć zaczęła się szybko zaciskać. Islandia, rozważana jako jedno z możliwych miejsc docelowych, ze względu na jej lewicowy rząd żywiący sympatię dla „gwizdkowych” oraz przejrzystości państwa, oświadczyła jednak, że może rozważyć przyznanie mu azylu dopiero wówczas, gdy tam faktycznie przybędzie.

Wygląda na to, że Stany Zjednoczone działały z ubolewania godną powolnością. Wystosowały żądanie ekstradycji dopiero 20 czerwca (chociaż oświadczenie Hongkongu, że zostanie ono rozważone, zostało wydane 16 czerwca). Snowden bezzwłocznie udał się do rosyjskiego konsulatu. 21 czerwca Stany Zjednoczone anulowały jego paszport. Poleciał więc do Rosji z innym dokumentem podróży, podobno wydanym przez rząd Ekwadoru, za pośrednictwem jego ambasady w Londynie, gdzie dni klaustrofobicznej egzystencji odlicza również będący uciekinierem założyciel WikiLeaks, Julian Assange.

Ten łańcuch zdarzeń można by interpretować jako wynik zwykłego bałaganu. Snowden nie miał pojęcia, co robić, nie wiedzieli, co robić, również jego przyjaciele. Trafił do Moskwy po prostu przez przypadek, bo bieg wydarzeń wykluczył inne możliwości. Można też sobie wyobrazić, że władze rosyjskie chciały, aby Snowden znalazł się pod ich nadzorem. Jednym z tego powodów mogła być chęć poprawienia dostępu do jego tajemnic (albo do kluczy kryptograficznych, za pomocą których kontroluje się ów dostęp, o ile nie znajdowały się one już w Moskwie). Gdyby władze kontrolowały jego publiczne wypowiedzi, łatwiej byłoby im też zapobiec wygadaniu się przez niego o faktach, które podważyłyby wiarygodność jego opowieści o rycerzu bez skazy dobra publicznego działającym wyłącznie z własnej inicjatywy.

Jego przybycie do Moskwy i pobyt w tym mieście (gdzie władze szybko udzieliły mu tymczasowego prawa pobytu na rok) z pewnością nie przyczyniają się do zmniejszenia podejrzeń. Prawnik Snowdena Anatolij Kuczerena jest jedną z bardziej znanych postaci publicznych, jak też założycielem Instytutu Demokracji i Współpracy, sprzyjającego Kremlowi ośrodka analitycznego, który dąży do przeciwdziałania zachodniej propagandzie na temat praw człowieka. Jest też członkiem „rady społecznej” (jest to rodzaj organu doradczego) rosyjskiej służby bezpieczeństwa wewnętrznego FSB.

Życie Snowdena w Moskwie jest spowite tajemnicą. Ma on jakąś pracę, ale nikt nie wie, gdzie. Spotyka się tylko ze swoimi zwolennikami. Nie wystąpił nigdy na konferencji prasowej ani nie poddał się jakiejkolwiek formie krytycznej analizy, co jak na apostoła przejrzystości jest nader osobliwe. Nikt nie wie, gdzie mieszka. Cathy Fitzpatrick rozpoznała jednak tło na jednej z rzadkich fotografii Snowdena upowszechnionych oficjalnie w Moskwie. Na podstawie charakterystycznych pasiastych chodników i innych oznak wizualnych jest przeświadczona, że jest to centrum handlowe w Jasieniewie, nieopodal siedziby rosyjskiej Służby Wywiadu Zagranicznego[19].

[1] Zob. http://www.washingtonpost.com/world/national-security/verizon-providing-all-call-records-to-us-under-court-order/2013/06/05/98656606-ce47‒11e2‒8845-d970ccb04497_story.html.

[2] Tak w oryginale. Wikipedia np. podaje nieco inny obraz jego wczesnej kariery zawodowej – przyp. tłum.

[3] Zob. http://arstechnica.com/tech-policy/2013/06/exclusive-in-2009-ed-snowden-said-leakers-should-be-shot-then-he-became-one/.

[4] Rozmowa z autorem.

[5] Zob. http://arstechnica.com/civis/viewtopic.php?p=503777#p503777. Napisał on jeszcze dwa teksty, jeden w listopadzie 2011 r. – o pewnej grze komputerowej, a drugi, dość tajemniczy, o „wyłączniku czuwakowym” (Dead Man’s Switch) w maju 2012 r., http://arstechnica.com/civis/viewtopic.php?p=22878085#p22878085.

[6] Zob. http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013‒12‒04/india/44756015_1_edward-snowden-information-security-koenig-solutions.

[7] Zob. http://news.yahoo.com/watchdog-faults-background-check-nsa-leaker-235639806.html.

[8] Zob. http://www.reuters.com/article/2013/06/21/us-usa-security-snowden-idUSBRE95K01J20130621.

[9] Zob. http://in.reuters.com/article/2013/08/15/usa-security-snowden-dell-idINDEE97E0CE20130815.

[10] Zob. http://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1268209/snowden-sought-booz-allen-job-gather-evidence-nsa-surveillance.

[11] Opisuje to Clifford Stoll w wydanej w 1989 r. klasycznej książce Kukułcze jajo (The Cuckoo’s Egg). Dobry wpis Cathy Fitzpatrick na ten temat na jej blogu znajduje się pod adresem http://3dblogger.typepad.com/wired_state/2013/08/the-chaos-computer-club-and-links-to-wikileaks-assange-and-snowden.html.

[12] Zob. http://3dblogger.typepad.com/wired_state/2013/07/idiot-wind.html.

[13] Obszerną i utrzymaną w przychylnym tonie relację na ten temat, opartą na opowieści Greenwalda i Poitras, można znaleźć pod adresem http://www.nytimes.com/2013/08/18/magazine/laura-poitras-snowden.html?pagewanted=6&_r=0&pagewanted=all.

[14] Zob. http://streetwiseprofessor.com/?p=7524.

[15] Zob. https://web.archive.org/web/20130414223022/http://www.lsjourney.com.

[16] Zob. http://3dblogger.typepad.com/wired_state/2013/08/surfs-up-or-whats-up-hacker-convergences-in-hawaii.html.

[17] Cathy Fitzpatrick przedstawia tę teorię na stronie http://3dblogger.typepad.com/wired_state/2013/11/the-crypto-kids-and-the-rubiks-party-signal-to-snowden.html.

[18] Zob. http://www.kommersant.ru/doc/2263705 (po rosyjsku). Zob. też analizę zaprezentowaną przez Cathy Fitzpatrick na stronie http://3dblogger.typepad.com/wired_state/2013/08/edward-snowden-partied-with-the-russians-in-hong-kong-on-his-30th-birthday.html.

[19] Zob. http://3dblogger.typepad.com/minding_russia/2013/10/how-to-find-edward-snowden-in-moscow.html.

Zakończenie

Ostatnie sześć miesięcy spędziłem, patrząc, jak wielu moich kolegów dziennikarzy wynosi Edwarda Snowdena do godności świętego. Wizerunek samotnego aktywisty walczącego o swobody i ujawniającego nadużycia był początkowo pełen uroku. Coś się jednak nie zgadzało. Nie zgadzało się z moją wiedzą o funkcjonowaniu naszych służb bezpieczeństwa i wywiadu, nie zgadzało się też z moim doświadczeniem dotyczącym Rosji. Na podstawie dostępnych wskazówek oraz 30 lat przyglądania się sowieckim, a następnie rosyjskim operacjom wywiadowczym i propagandowym doszedłem do wniosku, że cała ta sprawa, by tak rzec – nosi ślady odcisków palców Kremla. Mogą one być niewyraźne i zamazane, ale są.

Operacja ta odznacza się jednym z najcenniejszych atrybutów szpiegostwa, jakim jest to, że można się jej wyprzeć. Nie ma nigdzie pistoletu, z którego lufy jeszcze rozchodzi się dym. Snowden to Snowden, Greenwald to Greenwald, Appelbaum to Appelbaum, a „Guardian” to „Guardian”. Wszystkie jej elementy istnieją na Zachodzie w autentycznej postaci, a zebranie ich razem wymagało tylko paru łagodnych szturchnięć. Jak do tego doszło, możemy nigdy nie usłyszeć. Może jakieś wskazówki znajdziemy w drobiazgowej i szczerej opowieści samego Snowdena – z kim się przyjaźnił w latach między Genewą a Hawajami? Co robił w Indiach? Jak naprawdę doszło do jego pierwszego kontaktu z Appelbaumem i Poitras? Jak dokładnie doszło do tego, że trafił do Moskwy? Kto się tam nim zajmował i w jakich warunkach? Jak wybierał, co wykraść i dlaczego? I ile ma do powiedzenia w sprawie wyboru dokumentów, które trafiają do wiadomości publicznej? Szansa, żebyśmy wkrótce poznali taką opowieść, nie jest jednak duża, jeśli w ogóle ją poznamy.

Jestem gotów przyznać, że jest możliwe, iż cały ten plan Snowden obmyślił samodzielnie, kierując się szlachetnymi pobudkami, nawet jeśli działał w błędnym przekonaniu. Być może, że jego stronnicy, bez wyjątku pełni entuzjazmu i nieostrożni, są jednak przepełnieni wrogością. Być może, że Rosja obserwowała całą tę sprawę ze zdumieniem, miała opory przed przyznaniem Snowdenowi azylu i pragnie, aby opuścił jej terytorium. Jest możliwe, że kiedy Putin mówi, że nie chce, aby pobyt Snowdena wyrządził szkody Ameryce, to jest w pełni szczery, choć działa mało skutecznie. Wszystko to jest możliwe, ale nieprawdopodobne. To, że wybór miejsca pobytu przez Snowdena, okoliczności, w jakich tam przybył i przebywa, jak się zdaje, nie kłopoczą obrońców Snowdena, uważam za skandal. To, że ludzie, którzy tak bardzo (a według mnie – nierozsądnie) podejrzewają o złą wolę rządy zachodnie, w krótkim czasie stają się uosobieniem ufności, jeśli chodzi o interesy i możliwości reżimu Władimira Putina, jest nader osobliwe.

Nawet jeśli wywiad rosyjski nie maczał w tym palców, nie mogę dopatrzyć się w aferze Snowdena tych heroicznych wartości, jakie dla innych są przedmiotem celebracji. Nikt nie udowodnił, że NSA dopuściła się ciężkiego i rozmyślnego naruszania prawa. Owszem, FBI podsłuchiwała nielegalnie obywateli amerykańskich i usiłowała szantażować politycznych przeciwników rządu; był to w latach 60. przedmiot wielkich skandali. Usiłowała na przykład doprowadzić Martina Luthera Kinga do popełnienia samobójstwa, grożąc mu, że ujawni, iż zdradzał żonę. Obecnie nikt jednak nie przytoczył podobnych przykładów i nie sądzę, żeby takie przykłady istniały. Nikt nie zaprezentował konkretnych, indywidualnych ofiar nielegalnej działalności NSA. Nie ma dowodów samowolnego, systematycznego naruszania prawa przez NSA ani pogardy na dowolnym szczeblu w jej szeregach dla nadzoru ze strony sądów i ustawodawców. Nie istnieje współcześnie odpowiednik odpowiednika J. Edgara Hoovera, złowrogiego szaleńca, który przywiódł FBI do jej najczarniejszej godziny.

Bez takich dowodów popełniania wykroczeń Snowden i jego zwolennicy nie mają moralnego autorytetu usprawiedliwiającego ich działania, których częścią jest naruszenie na kolosalną skalę tajemnicy i próba sparaliżowania lub zniszczenia jednego z najważniejszych pionów bezpieczeństwa narodowego. Nikt im takiej misji nie powierzył w wyborach. Ich decyzje są nieodwracalne i nie podlegają apelacji. Jeśli popełniają błąd, nikt ich nie zwolni. Jakie mają prawo do rozstrzygania, kto jest – jak to mówią – „niewinny”? Jakie w ogóle prawa mają oskarżeni w tym publicznym trybunale i jak się mogą bronić?

Lista zarzutów jest długa. Jak ludzie, którzy zajmują się jedynie dziennikarstwem, mogą mieć wiedzę pozwalającą im rozstrzygnąć, czy wykradzione tajemnice można bezpiecznie opublikować czy nie? Nawet jeśli postanowią ich nie publikować, skąd mogą wiedzieć, jak bezpiecznie je przechowywać? Jeśli ktoś odpowie, że redakcje radzą się w takich sprawach oficjeli, to czy znaczy to, że traktują serio takie rady, gdy dotyczą tego, jak zapobiec największym szkodom, ale ignorują je, gdy przychodzi do generalnej zasady, że tajemnice powinny być nie wykradane, ale strzeżone?

Istotą afery Snowdena jest faktycznie tajemnica i oszustwo, jednak nie ze strony agencji wywiadowczych. Stanowczo zbyt mało uwagi poświęcano programowi politycznemu zwolenników Snowdena. Ubierają oni swoje przekonania w żargon, jakim mówi się o ochronie sfery prywatnej i bezpieczeństwie cybernetycznym. Obrana przez nich droga rozchodzi się jednak z drogą większości ich współobywateli, ponieważ, jak się wydaje, nie popierają oni prawa wyłonionych w wyborach, praworządnych władz do chronienia i obrony ich tajemnic. Nie lubią z zasady wszystkich agencji bezpieczeństwa i wywiadu, podobnie – jak można to wywnioskować – z zasady nie lubią rządu. Kolejnym punktem w programie snowdenistów jest antyamerykanizm. Powodów, aby nie zgadzać się z polityką zagraniczną Stanów Zjednoczonych, jest aż nadto, i zawsze było wiele. Mimo to trudno jest twierdzić, że szpiegowanie przez Amerykanów jest jakościowo gorsze na przykład od francuskiej działalności wywiadowczej. W stosunku do normy międzynarodowej nadzór nad amerykańskimi agencjami wywiadu i bezpieczeństwa sprawowany jest niezwykle szczegółowo i rygorystycznie.

NSA, GCHQ i inne agencje, ich szefowie polityczni oraz ich nadzorcy z sądów i organów ustawodawczych niewątpliwie popełniali pomyłki. Z pewnością warto przemyśleć, jak ograniczyć powstałe szkody i zapobiec takim przypadkom na przyszłość. Najpilniej trzeba zreformować wywiad. Utajnionych jest zbyt wiele spraw, nadane im klauzule tajności są o wiele za wysokie. Zdecydowanie zbyt wiele osób ma certyfikaty bezpieczeństwa. Samo administrowanie owymi certyfikacjami stało się przemysłem pełnym kumoterstwa, biurokracji i niekompetencji. Jeśli działa się, przyjmując założenie, że wszystko, co choćby w nikłym stopniu mogłoby być przydatne dla wroga, powinno być tajne, to zataja się wszystko i nic wtedy faktycznie nie jest bezpieczne. Znacznie lepiej jest utajniać dokumenty wybiórczo i skutecznie. W tym właśnie kontekście trzeba wspomnieć o rozszerzaniu roli podwykonawców. Może to przynosić oszczędności finansowe i zwiększać elastyczność, ale stwarza również okazje do nadużyć, nieostrożności i przecieków. Lepiej mieć organizację wywiadowczą, która będzie niewielka, odchudzona, bezpieczna i będzie miała w pełni charakter instytucji publicznej, niż wielką hybrydę publiczno-prywatną, która przecieka.

Najważniejszy wniosek, jaki wynika z fiaska, jakim jest afera Snowdena, sprowadza się do stwierdzenia, że Ameryka stała się podatna na zadawane jej ciosy z powodu własnego niedbalstwa. To, czy są to ciosy zadawane przez niemających rozeznania samozwańczych rycerzy alarmujących, że źle się dzieje, przez sabotażystów, czy zagranicznych szpiegów, jest sprawą wtórną. Agencje wywiadowcze oraz ci, którzy je nadzorują za pośrednictwem sądów i organów politycznych, muszą wyjaśniać, czym się one zajmują i dlaczego, i powinny to czynić znacznie lepiej niż dotychczas. Najlepszą obroną przeciwko przeciekowi w stylu Snowdena jest wypracowanie rozległej, ogólnokrajowej jednomyślności, że agencjom trzeba wierzyć, a ich działania są konieczne. Przykładem do naśladowania jest tu Szwecja. Ważne jest, aby nie skupiać się zbyt wąsko na terroryzmie. Owszem, to poważne zagrożenie, ale niejedyne. Powoływanie się na ataki terrorystyczne z września 2001 roku jako na usprawiedliwienie wszystkiego, co czyni NSA, może być niezbitym argumentem, ale gdy się nim w nadmiarze szermuje, zużywa się. Należy jednoznacznie spytać, ilu terrorystów schwytaliście, przetrząsając metadane? Odpowiedzi na to pytanie mogą się okazać mało konkretne. Znacznie lepiej jest uzasadniać prowadzenie operacji wywiadowczych, odwołując się do szeroko zakrojonej potrzeby działań zapobiegawczych. Kraj taki jak Stany Zjednoczone staje wobec wielu zagrożeń, które się zmieniają. Dobry potencjał wywiadowczy dostarcza dobrze zaopatrzonego przybornika z narzędziami do uporania się z nimi. Tradycyjna niechęć do opisywania źródeł informacji i metod ich pozyskiwania z obawy, iż staną się one bezużyteczne na przyszłość, jest dobrze uzasadniona. W atmosferze podejrzeń nie można jednak takiej postawy kontynuować. Ponure milczenie nie przywróci zaufania społeczeństwa. Może się okazać, że konieczne będzie poświęcenie jakiegoś stopnia tajemnicy dotyczących operacji z przeszłości po to, aby uzyskać poparcie potrzebne dla takich działań w przyszłości.

Trzeba wypracować mechanizmy pozwalające lepiej postępować z tymi, którzy należą do świata szpiegów, ale mają odrębne zdanie. W postępowaniu z ludźmi agencje wywiadowcze powinny umieć sobie radzić. Jeśli kultura takiej instytucji jest zdrowa i jest ona w stanie werbować i prowadzić agentów, to powinna sobie również radzić z pokierowaniem własnym personelem. Jeśli zaistniałego problemu nie da się rozwiązać, osoba taka musi zostać płynnie przeniesiona do innej pracy. Emerytowani funkcjonariusze wywiadu, którzy publicznie wyrażają swoje niezadowolenie, nie zasługują automatycznie na zaszczucie. Owszem, niektórzy pracownicy wywiadu, którzy publicznie alarmowali o nieprawidłowościach, rozstali się z karierą w wyniku dobrze zasłużonych sankcji dyscyplinarnych. Inni wyglądają na nieco oszalałych. Ścisłe egzekwowanie kodeksów przez prokuratorów i organy śledcze oraz przejawiane przez nich podejście, które niekiedy wygląda na mściwość, dostarczają pożywki błędnemu wrażeniu, że agencje wywiadowcze wyrwały się spod kontroli i prześladują ludzi, którzy mają inne zdanie.

Zmienić musi się sposób nadzorowania agencji wywiadowczych. Sędziowie zasiadający w sądzie FISA powinni być powoływani przez cały skład Sądu Najwyższego, a nie tylko przez jego prezesa. Sąd ten z konieczności rozpatruje przedstawiane mu wnioski w tajemnicy, musi więc cieszyć się jak najszerszym poparciem politycznym. Powinna też być w nim przewidziana rola dla obrońcy lub rzecznika prawa do posiadania sfery prywatnej, wyposażonego w wysoką kategorię certyfikatu bezpieczeństwa, kogoś, kto w poszczególnych przypadkach kwestionowałby zapewnienia owych agencji, zgodnie z konfrontacyjną tradycją amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości. Niech stanie się jasne, że wysokiej rangi funkcjonariusze poczuwają się do odpowiedzialności za popełnione pomyłki. Gdy zobaczono, na jak wielką skalę zostały naruszone obowiązujące w NSA zasady bezpieczeństwa, stojący na jej czele generał Keith Alexander powinien był złożyć rezygnację. Organizacja, w której się to stało, zbyt wielka, zbyt komercyjna, zbyt utajniona i zbyt narażona na ataki, była jego tworem. Jeśli faktycznie, jak w wiarygodny sposób twierdzą funkcjonariusze, była to największa katastrofa wywiadowcza w historii Stanów Zjednoczonych, to niechże ktoś weźmie na siebie osobistą za to odpowiedzialność. Za wprowadzenie w błąd Kongresu, choćby bezwiednie, powinien też złożyć rezygnację generał Clapper. Najsilniejszym argumentem za odrzuceniem twierdzeń Snowdena jest wskazanie, że istniejący system już działa, a jego niedociągnięcia nie są tak poważne, aby dla zainicjowania reform wymagały rozległego naruszenia tajemnicy. Takie zapewnienie będzie szerzej zaakceptowane, jeśli osoby, które naruszyły przepisy, poniosą konsekwencje. Istnieje też pokusa, aby porażki w pracy wywiadu widzieć w wąskim kontekście porządkowym – tu nie przestrzegano procedury, a tu zawiódł człowiek, w którego osobowości istniała skaza. W istocie jednak odzwierciedlają one zwykle rozleglejsze problemy, czy to agencji, czy kraju, który nie jest w stanie zapewnić sobie niezbędnej lojalności.

Z tego punktu widzenia fiasko, jakim była sprawa Snowdena, jest przykładem znamiennym dla problemów w Ameryce, ale również dla jej stosunków z resztą świata. Kiedy sojusze są mocne, szpiegowanie sojuszników jest jedynie źródłem irytacji. Powodem do rozpalających konflikt awantur stają się wówczas, gdy owe sojusze są słabe. Wizerunek Stanów Zjednoczonych w Brazylii, Indonezji, Meksyku, Niemczech i wielu innych krajach nie jest już tak pozytywny, jak był kiedyś. Stosunki między nimi się popsuły, niewielkie jest też w nich zaufanie do Ameryki. Nie jest to problem nowy. Rozpętując wojnę w Iraku, rząd George’a W. Busha zniweczył kapitał Ameryki, jakim były jej atuty niesiłowe[*]. Wyrządzone wówczas szkody zostały pogłębione w wyniku chłodnego i aroganckiego stylu postępowania ekipy prezydenta Obamy.

Fala tajnych materiałów, jakie wypłynęły na arenę publiczną, odwróciła uwagę od faktycznych problemów: motywów, odniesionych korzyści i poniesionych strat. W najlepszym razie Snowden jest człowiekiem, który chce alarmować o istniejących nieprawidłowościach, ale brak mu rozeznania, jego zaś sojusznicy są jedynie lekkomyślni i naiwni. Dzięki kombinacji łutu szczęścia i umiejętności uda się im zabezpieczyć najszkodliwsze i najdrażliwsze materiały i nigdy nie dostaną się one w ręce naszych wrogów. Uczestnicy prowadzonej w społeczeństwie debaty są lepiej poinformowani. W efekcie Snowden spowodował pewne wstrząsy, ale może ułatwią one uzdrowienie sytuacji. Jeśli tak się stanie, to wielkim kosztem. Straciliśmy możliwości stworzone ogromnym nakładem czasu, pieniędzy i umiejętności. Nasze sojusze są nadwerężone, a nasza reputacja w świecie popsuta. Koszmar polega na tym, że prawda jest o wiele gorsza – Snowden jest pionkiem we wrogiej i trwającej od lat operacji z zakresu wojny wywiadowczej i informacyjnej, ze wszystkimi wynikającymi z tego dalszymi szkodami. Tak czy inaczej, jego działania nie dają powodu, aby czuć się komfortowo, a tym bardziej, aby je celebrować.

[*] W oryginale soft power (dosł. „siła miękka”). Pojęcie to upowszechnił w książce Bound to Lead: The Changing Nature of American Power Joseph S. Nye, m.in. były zastępca sekretarza obrony Stanów Zjednoczonych, związany też od kilkudziesięciu lat z renomowanym Wydziałem Nauk Politycznych im. J.F. Kennedy’ego – The John F. Kennedy School of Government – na Uniwersytecie Harvarda. Rozwinął je następnie w książce Soft Power: The Means to Success in World Politics. Bliskie pojęcia „siły miękkiej”, ale nie tożsame z nim, są amerykańskie terminy „dyplomacja kulturalna” lub „dyplomacja publiczna”. W przedmowie do Soft Power Nye pisze: „Siła miękka (...) to zdolność do uzyskania tego, czego się chce nie dzięki przymusowi, ale dzięki atrakcji. Wyrasta ona z atrakcyjności kultury, ideałów politycznych i polityki danego kraju” (s. X) – przyp. tłum.

W wywiadzie, jaki dla The Guardian przeprowadzili Alan Rusbridger i Ewen MacAskill, Edward Snowden tak przedstawiał swoją wersję wydarzeń:

http://www.theguardian.com/world/2014/jul/18/-sp-edward-snowden-nsa-whistleblower-interview-transcript